35 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f172a35d96189813e9ba6bddc59893d3.pdf 77940172db2cc2f060e0b500243b6c7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1097 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1008 Title A name given to the resource Spotkanie polskiego etnologa Stanisława Poniatowskiego z badaczem Dalekiego Wschodu W. K. Arseniewem na tle związków polsko-rosyjskich w badaniach Syberii / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.321-338 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 ANTONI I KUCZYŃSKI SPOTKANIE POLSKIEGO ETNOLOGA STANISŁAWA PONIATOWSKIEGO Z B A D A C Z E M D A L E K I E G O W S C H O D U W. K. A R S E N I E W E M NA TLE ZWIĄZKÓW POLSKO-ROSYJSKICH W BADANIACH SYBERII W dziejach badań rozległych obszarów azjatyckiej części Rosji p r z y ­ padających na w i e k X V I I - X X , raz po raz splatają się losy naszych pod­ różników i badaczy z r o s y j s k i m i e k s p l o r a t o r a m i t y c h ziem. Przykładów t a k i c h m a m y wiele. Dotyczą one zarówno pierwszych eksploracyjnych w y p r a w r o s y j s k i c h za U r a l , w skład których w c h o d z i l i także P o l a c y , jak również późniejszych kontaktów n a u k o w y c h naszych badaczy, w y ­ mieniając chociażby badania Bajkału prowadzone przez Benedykta D y ­ bowskiego, w i e l o k i e r u n k o w e prace badawcze K a r o l a Bohdanowicza, czy wreszcie bardzo specjalistyczne badania A l e k s a n d r a Czekanowskiego, Jana Czerskiego, Leona Barszczewskiego, Leonarda Jaczewskiego i i n ­ nych. Na t e n temat istnieje już interesująca l i t e r a t u r a , a ostatnie prace organizacyjne w t y m przedmiocie — t j . polsko-radzieckie sympozja — zainicjowane przez prof. dr. Józefa Babicza z Zakładu H i s t o r i i N a u k i , T e c h n i k i i Oświaty Polskiej A k a d e m i i N a u k oraz przez M u z e u m Z i e m i , posunęły znacznie stan naszej wiedzy współczesnej, odkrywając w i e ­ le nie znanych dotąd f a k t ó w . Podobne przykłady m a m y również n a obszarze e t n o g r a f i i k r a j o w e j , w o s t a t n i m b o w i e m okresie pojawiły się 1 2 3 ' A . K u c z y ń s k i , Udział Polaków w poznawaniu Syberii w XVII wieku na tle staropolskich wiadomości o ludach Rosji, " E t n o g r a f i a P o l s k a " , t 23: 1979 z 1, s. 119-152. 2 W. S ł a b c z y ń s k i , Polscy c z y ń s k i , Syberyjskie Jakutów, szlaki, podróżnicy Wrocław " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i Ludność polska w Rosji 1973; A . K u - badacze kultury Łukawski, 1863-1914, W r o c ł a w 1978. dziedzinie geologii i geografii, pod r e d . A . Łaszkiewicza, " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i t. 82: 1972; Russko-polskie swjazi w obłasti nauk o ziemie, N. A . W o s k r i e s i e n s k o j i W. W. T i c h o m i r o w a , M o s k w a 1975. 21 - Warszawa i T e c h n i k i " , t. 112: 1977; Z. • H i s t o r i a kontaktów p o l s k o - r o s y j s k i c h w ca zbiorowa i odkrywcy, 1972; A . A r m o n , Polscy Etnografia Polska X X V I I / ! pra­ i Techniki", praca zbiorowa pod r e d . �322 ANTONI KUCZYŃSKI interesujące opracowania dotyczące tego t e m a t u , zarówno o c h a r a k t e ­ rze szerszych syntez, j a k też monotematycznych ujęć «. Prace te, oprócz dokumentowania wkładu Polaków w badania etnograficzne i p r z y r o d ­ nicze na rozległych terenach Syberii, zaświadczają nieraz o dużej pomo­ cy, jaką o t r z y m y w a l i Polacy ze s t r o n y rosyjskich i n s t y t u c j i n a u k o ­ w y c h , j a k również poszczególnych osób. Znana jest n p . w h i s t o r i i b a ­ dania S y b e r i i pomoc Rosyjskiego T o w a r z y s t w a Geograficznego , świad­ czona na rzecz polskich zesłańców, którzy przebywając za U r a l e m po­ d e j m o w a l i różnorodne prace badawcze. Ponadto badacze ci współpra­ c o w a l i z i n n y m i placówkami n a u k o w y m i , n p . muzea, u n i w e r s y t e t y , któ­ re prowadziły własne prace eksploracyjne w terenie. Włączano też Po­ laków do ekspedycji n a u k o w y c h i n s p i r o w a n y c h przez Rosyjską A k a d e ­ mię N a u k oraz różne u n i w e r s y t e t y rosyjskie ». W i n s t y t u c j a c h t y c h za­ t r u d n i a n i b y l i również Polacy w charakterze pracowników n a u k o w y c h , którym pozwalano w ten sposób rozwijać swe zainteresowania. T a k więc w i r k u c k i m m u z e u m pracowali: Aleksander Czekanowski i Mikołaj W i t ­ k o w s k i , w e Władywostoku natomiast kustoszem miejscowego m u z e u m był Bronisław Piłsudski, który na zesłaniu podjął się badań n a d k u l t u ­ rą i językiem Ajnów, stając się po latach j e d n y m ze znakomitszych w Europie autorytetów w t e j dziedzinie. Z podobnych kontaktów n a u ­ k o w y c h korzystał Wacław Sieroszewski, prowadzący swe pionierskie prace nad kulturą Jakutów, oraz E d w a r d P i e k a r s k i , autor m o n u m e n t a l ­ nego słownika języka jakuckiego, który przebywał n a zesłaniu w J a ­ k u c j i , później natomiast mieszkał w Petersburgu pracując w Rosyjskim M u z e u m N a r o d o w y m , M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , piastując j e d ­ nocześnie ważne funkcje w t o w a r z y s t w a c h n a u k o w y c h . W r o k u 1927 w y b r a n o go członkiem korespondentem A k a d e m i i N a u k ZSRR, a w czte­ r y lata później został j e j członkiem h o n o r o w y m . 5 ii Osobnym zupełnie rozdziałem w dziejach n a u k i polskiej są studia Polaków na uczelniach cesarstwa rosyjskiego — u n i w e r s y t e t a c h , aka­ demiach medycznych, i n s t y t u t a c h w e t e r y n a r i i , i n s t y t u t a c h politechniczHistoria 4 | kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, praca zbioro- w a pod r e d . J . B a b i c z a i A . Kuczyńskiego, " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i i T e c h n i - j- k i " , t. 103: 1976; K u c z y ń s k i , j; również p r z e d m i o t e m ] i 1' etnograficzny. i kultur pierwotnych świata", Dokładniej ludowych Syberyjskie...; A r m a n , sesji naukowej zorganizowanej świata, ;]: s. 117-124; t e n ż e , Udział Polaków ¡1: świata, " K u l t u r a jj. B i; rzystwem 'j! etnografii..., w o tej k o n f e r e n c j i i pierwotnych op. cit. T e m a t y k a ta była p o d nazwą: " P o l s c y badacze roku 1978 p r z e z kultur zob. A . K u c z y ń s k i , "Przegląd w poznawaniu Polonijny", kultur ludowych wrocławski Polscy ośrodek badacze R . V I : 1980, z. 1, ludowych i pierwotnych i Społeczeństwo", n r 3: 1979, s. 311-316. T . Słabczyński, Geograficznym, Związki [w:] polskich Historia badaczy kontaktów Syberii z Rosyjskim polsko-rosyjskich w Towadziedzinie s. 151-162. « Wiadomości z tego o k r e s u znajdują się w A. Kuczyńskiego, W. A r m o n a i Z. Łukawskiego. cytowanych już powyżej pracach �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 323 n y c h i i n n y c h . Z grona t y c h studentów wyłonili się następnie z n a k o m i ­ ci badacze i o d k r y w c y w w i e l u dziedzinach n a u k i rosyjskiej, profesoro­ wie różnych uczelni i eksploratorzy t e r e n o w i — geografowie, geologo­ wie, kartografowie, botanicy i i n n i . Cieszyli się o n i dużym uznaniem i autorytetem n a u k o w y m na terenie Rosji, a po odzyskaniu niepodleg­ łości przez Polskę (1918) s t a n o w i l i poważną część k a d r y n a u k o w e j p o l ­ skich uczelni \ Tak więc raz po raz w h i s t o r i i badań S y b e r i i s p o t y k a m y się ze współ­ pracą Rosjan i Polaków, która oprócz oczywistych korzyści dla n a u k i złożyła się n a pewne zbliżenia będące nośnikiem przyjaźni i osobistych kontaktów nacechowanych chęcią niesienia pomocy n a u k o w e j i m a ­ terialnej p o l s k i m badaczom. O sprawach t y c h spotkać można szereg różnych i n f o r m a c j i w pracach polskich autorów, wspominających z wdzięcznością tę pomoc. Jest to więc jeszcze jeden temat mało znany w historii polskich badań poza U r a l e m , mieszczący się w rozdziale " n a u ­ ka i przyjaźń", o l b r z y m i e j m o n o g r a f i i tułaczej n a u k i polskiej, czekają­ cej na swego autora. Wspomniana powyżej i n s t y t u c j o n a l n a pomoc, j a ­ ką niosły P o l a k o m poszczególne uczelnie, muzea czy i n s t y t u t y na t e r e ­ nie Rosji, nacechowana była osobistą serdecznością ze s t r o n y niektórych przedstawicieli ówczesnych sfer n a u k o w y c h Rosji i stanowiła ważny czynnik łagodzący stresy zrodzone zesłaniem, życiem w odosobnieniu, świadomością powikłanych życiorysów nie spełnionych nadziei i u t r a c o ­ n y c h szans. L u d z i e c i , którzy j a k o zesłańcy włączyli się w n u r t badań n a u k o w y c h i o d k r y w c z y c h na S y b e r i i i , b y l i zaledwie małą cząstką p o l ­ skiej diaspory za U r a l e m , a m i m o to niektórzy z n i c h zasłynęli po l a ­ tach jako a u t o r y t e t y na p o l u geografii i geologii, językoznawstwa i et­ nografii. Dodać należy, że tzw. zesłańcy p o l i t y c z n i w y w o d z i l i się z krę­ gu l u d z i o dużym s t o p n i u świadomości społecznej, w y n i e s i o n y m z m u ­ rów uczelni bądź z d o b y t y m w r a m a c h pracy samokształceniowej. T u t a j na zesłaniu pozostawali więc w nieustającej bezczynności społecznej, a t o ciążyło i m jeszcze bardziej. " J a k i e życie t u ciężkie i p r z y k r e ! . . . W y t a m o t y m wyobrażenia n i e m a c i e — Pisał W. S i e r o s z e w s k i — i sądzić n i e możecie, bo i opisać tego n i e można w liście, nawet w całym s z e r e g u listów..., bo to t r z e b a odmalować w całym s z e r e g u obra­ zów... Tęsknota do k r a j u , «żal za życiem u t r a c o n y m marnie», u c z u c i e n i e m o c y w o ­ bec siły, która cię dusi, p r a g n i e n i e i niemożebność jakiejś c e l o w e j , r o z u m n e j dzia­ łalności 1 to w i e c z n e u c z u c i e n i e p o k o j u , podobne z a p e w n e t y l k o do u c z u c i a w ę d r o w ­ nego p t a k a , n i e posiadającego własnego gniazda..., w i e l e , w i e l e i n n y c h T z e c z y , które obiegły cię zewsząd... Szczęśliwi, godni zazdrości c i , co pracować mogą i którym pracować dozwalają" . 8 Zesłańcy szukając na w y g n a n i u nowej f o r m y czynnego życia zajmo| Łukawski, u -c pDyTdiLZCZCL op. ci*., s. 122 i i n n e . JŁi Ji. I A. -A. IV., W rOCIćiW i y o 4 , S. 4U4-4Uł>. �ANTONI KUCZYŃSKI J 324 |j; I' ¡1 ||j w a l i się nierzadko rzemiosłem, h a n d l e m , r o l n i c t w e m , pracą pedagogiczną. Część z t y c h Sybiraków z p r z y m u s u , która powędrowała za U r a l prosto z murów wyższych uczelni, a często gimnazjów, zamieszana w r ó ż r ne f o r m y w a l k i narodowowyzwoleńczej, szukała na zesłaniu możliwości k o n t y n u o w a n i a s w y c h pasji n a u k o w y c h i nierzadko zastępowała j e p r a ­ ca w uprzednio n i e znanych i m dziedzinach. T a k n p . student I n s t y t u t u Weterynaryjnego w Charkowie, P i e k a r s k i , pod wpływem obserwacji ży­ cia Jakutów podjął się pionierskiego zadania stworzenia m o n u m e n t a l n e ­ go po dzień dzisiejszy słownika języka jakuckiego. Niedoszły absolwent U n i w e r s y t e t u Dorpackiego, Czekanowski, zasłynął j a k o badacz geologii Syberii, a słuchacz Carskiego I n s t y t u t u Szlacheckiego w W i l n i e , młody Czerski, poprzez udział w P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m zasłużył sobie na ze­ słanie, które okazało się zbawienne dla pomnożenia w i e d z y o budowie geologicznej S y b e r i i i j e j geografii. Z grona "Proletariatczyków", które wydało t a k wiele znaczących postaci w naszym r u c h u r e w o l u c y j n y m , w y w o d z i l i się badacze t e j m i a r y , co Wacław Sieroszewski i Feliks K o n , chociaż pierwszy z n i c h znany jest u nas przede w s z y s t k i m jako pisarz, d r u g i natomiast jako w y b i t n y działacz r e w o l u c y j n y . 1 I Ta n a u k o w a działalność wygnańców p o l i t y c z n y c h dobrze się S y b i r o w i : "dziś, k i e d y staje się wspominam dla mnie wówczas jasne, te d a w n e że w i e l u n a d a l e k i północny wschód, się zaczepić o życie, znaleźć otaczających go l u d z i i w minione spośród bodaj ocalało surogat okazywaniu przysłużyła czasy — pisał po l a t a c h K o n — wygnańców politycznych, rzuconych jedynie jego dzięki sensu w i m choćby drobnej t e m u , że udało badaniu, pomocy im studiowaniu w i c h twardej w a l c e o byt. Przyszły historyk zesłania rozstrzygnąć problem, c z y m się tłumaczy fakt, że ze środowiska litycznych wyszło tylu będzie uczonych musiał badaczy, poświęcić c z a s u , jeśli publicystów zechce wygnańców po­ itd., itp. Wszak większość zesłańców j e s z c z e w l a t a c h sześćdziesiątych do dziewięćdziesiątych ubieg­ łego s t u l e c i a , k i e d y r u c h r e w o l u c y j n y pisarzy, dużo zaczynał przybierać c h a r a k t e r m a s o w y s t u d e n c i , którzy n i e ukończyli studiów, seminarzyści, a n a w e t gimnazjaliści. A n a k m i m o to n a całym o l b r z y m i m to nowe nazwiska zesłańców, obszarze którzy Sybiru rokrocznie wnosili określony wkład wybijały — to jed­ się coraz do n a u k i " . 0 Dążąc do określenia w miarę realistycznych motywów podejmowania badań n a u k o w y c h na zesłaniu l u b działalności p u b l i c y s t y c z n e j czy pisar­ skiej, w a r t o w t y m miejscu zacytować f r a g m e n t wspomnień Sieroszew­ skiego, który t u w J a k u c j i , powodowany dążnością pozostawienia po so­ bie trwałego śladu, podjął decyzję stania się pisarzem. "Pamiętam r a z , już dobrze po południu — w s p o m i n a w s w y c h pamiętnikach — zabłądziłem n a odległe jezioro i w w y s o k i c h s z u w a r a c h ukryłem się tuż n a d w o ­ dą w oczekiwaniu wszystko jednocześnie k y 8 F. przelotu inne, t a k i e po otaczających Kon, Narodziny dzikich kaczek swojemu mnie wieku. piękne na wieczorne i n i e zwykłe!... ludzi, i c h dusze Wspomnienia, proste, żerowiska ... t a k i e tu Przypomniałem sobie ich uczucie ziemne, ich Warszawa 1»69, s. 446-447. �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 325 ' l 1 d r a m a t y ciche, a j e d n a k n i e m n i e j wstrząsające niż namiętność t y c h i n n y c h m i e s z - § kańców d a l e k i c h m i a s t ... C a l a nieskończona r o z m a i t a nieskończoność świata w s t a - I ła p r z e d e mną i wstrząsnęła m n i e swą głębią i mocą ... D r e s z c z d z i w n y , bolesny, i r o z k o s z n y przejął m n i e , j a k gdyby nadejście D u c h a ... Poczułem, że staję się nagle I i n n y m człowiekiem i ze z d u m i e n i e m śledziłem za dokonującą nętrzną robotą... N a g l e błysnęło j a k p i o r u n p o s t a n o w i e n i e : ko to, c o m t u widział, c o m przeżył, i w t e n sposób się w e m n i e w e w - I Będę opisywał w s z y s t - I przekażę bliźnim również cząstkę siebie ... Choć umrę, n i e zginę bez śladu. Powiększę ogrom | świata p r z e z ! | a t o m mojej w i e d z y i mego współczucia" . f 10 \f. Tak więc na S y b e r i i kształtowały się nowe zainteresowania wśród w i e l u zesłańców. C i , których przygotowanie i n t e l e k t u a l n e było większe, s t w o r z y l i interesującą literaturę poświęconą t y m obszarom, a praca badawcza stała się i s t o t n y m składnikiem i c h zesłańczej b i o g r a f i i . " P r a c a t a była normalną ucieczką od wyniszczającej cia i n i e «zamiłowanie zbierać siatki Pustka materiały zesłańców zajmowało życia, niemożność się jakuckiego, badaniem prowadzenia n i e usiłujmy kraju zmuszały do c h w y t a n i a się za c o k o l w i e k , a później dziesiątki też tłumaczyć, Jakutów tej roboty, : i" | J. monotonii zesłańczego ży- do l i n g w i s t y k i * kazało P i e k a r s k i e m u p r z e z do słownika ' z pobudek do której człowieka że i lat !i dzie- i i ideowych. \ ciągnęło, ;j dopiero dobierało się do tego |f ideologiczną p o d b u d o w ę " « . jj Istotnie, t a k było naprawdę i jest to t y m bardziej zdumiewające zjawisko ze względu na fakt, że właśnie ci uwięzieni przez cara, skazani na życie w odosobnieniu p a t r i o c i , którym nierzadko zmieniono karę śmierci na p r z y m u s o w y dozgonny pobyt n a S y b e r i i , t a k bardzo p r z y służyli się ziemi, która wyznaczona dla n i c h została jako miejsce k a r y , jako więzienie bez k r a t . Od tego czasu upłynęło wiele l a t , a wydarzenia dobre i złe przesypał stopniowo popiół zapomnienia, nie t y l k o ze względu n a trudną do­ stępność do źródeł znajdujących się w a r c h i w a c h ZSRR, lecz często też wręcz z p o w o d u urzędowego nieistnienia tego t e m a t u . W t e j przebogatej, nie napisanej po dzień dzisiejszy monografii, pt. Polskie dzieło kulturalne i gospodarcze za Uralem, obejmującej wiele interesujących p r o b lemów, s p o t y k a m y często — m n i e j może znaczące od m o n u m e n t a l n y c h dokonań badawczych — dowody bezintersownej pomocy ze s t r o n y Rosjan, świadczonej na rzecz Polaków podejmujących trudną pracę b a dawczą na rozległych obszarach rozciągających się na wschód od U r a l u . J e d n y m z t a k i c h problemów, spinających klamrą współczesność z przeszłością, jest mało znany dotąd epizod z w y p r a w y polskiego etnologa Stanisława Poniatowskiego do Głodów i Oroczonów, których osady rozciągały się w K r a j u N a d a m u r s k i m . D o t y c z y o n spotkania ze z n a k o m i t y m znawcą t y c h terenów, Władimirem A r s e n i e w e m , a u t o r e m f u n d a m e n t a l n y c h prac o K r a j u U s s u r y j s k i m , obejmujących problematykę geo­ graficzną oraz historyczno-etnograficzną. Ponadto badacz t e n dokonał i i ! | | \ 10 W. S i e r o s z e w s k i, Dzieła, t. 16, K r a k ó w 1958, s. 616-618. 11 K o n , op. c i t , s. 380-381. j . | : I \ :I 1: i i j j \ ! ; ! 1 1 �fii 326 [ ANTONI KUCZYŃSKI szeregu ustaleń k a r t o g r a f i c z n y c h dotyczących t y c h obszarów, od 1900 r. prowadził b o w i e m Arseniew liczne eksploracje terenowe, początkowo na własny koszt, potem natomiast z subsydiów rządowych. Podać t u t a j należy, że właśnie Arseniew, który t a k wiele udzielił P o n i a t o w s k i e m u ważnych i n f o r m a c j i o w a r u n k a c h p r a c y w terenie n a d a m u r s k i m , po skoń­ czeniu szkoły w o j s k o w e j w Rosji s k i e r o w a n y został do P o l s k i i stacjo­ nował początkowo w Ostrołęce, później natomiast na Powązkach pod Warszawą. T a k więc po czternastu latach od w y j a z d u z P o l s k i s p o t y k a się A rsen i e w z naszym badaczem P o n i a t o w s k i m , który przybył na D a l e k i Wschód z odległej Warszawy. Celem w y p r a w y Poniatowskiego było ustalenie, czy pośród p o p u l a c j i tubylczej K r a j u Nadamurskiego z n a j d u ­ ją się t y p y antropologiczne p o k r e w n e I n d i a n o m amerykańskim. Rezulta­ t y wcześniej prowadzonych badań etnograficznych na terenie północ­ no-wschodniej A z j i (W. Bogoraz, W. Jochelson) wykazywały b o w i e m istnienie w k a t a l o g u k u l t u r o w y m mieszkających t a m ludów daleko idących podobieństw z kulturą I n d i a n . N a gruncie t y c h ustaleń powsta­ ła wręcz fascynująca j a k na owe czasy teoria pochodzenia I n d i a n ame­ rykańskich z obszarów A z j i , którzy poprzez Cieśninę Beringa, A l e u t y i Alaskę m i e l i przybyć na k o n t y n e n t amerykański i z czasem szeroko rozprzestrzenić się daleko na południe, aż po Ziemię Ognistą. Sądzono więc, że "czerwonoskórzy" Indianie A m e r y k i to odłam p o k r e w n y bądź nawet identyczny, z żółtolicymi t u b y l c a m i rubieżnych obszarów pół­ nocno-wschodniej A z j i — Czukcze, K o r i a c y , J u k a g i r z y , I t e l m e n i . Dążąc do wyjaśninia tego p r o b l e m u przedsięwzięto szereg różnorodnych badań porównawczych. Analizowano i n w e n t a r z k u l t u r o w y I n d i a n oraz t z w . o k r a j n y c h ludów A z j i . W s u k u r s etnografom p r z y c h o d z i l i antropologowie przeprowadzający specjalistyczne badania t y c h ludów, zestawiając ca­ łe ciągi pomiarów ciała luzkiego, j a k wzrost, obwód głowy, wskaźniki t w a r z y , nosa i inne g r u p y wskaźników skalicznych. J e d n y m z t y c h bada­ czy był Aleś Hrdlićka, czeski antropolog, przebywający w Stanach Z j e d ­ noczonych, entuzjasta t e o r i i o a z j a t y c k i m pochodzeniu I n d i a n a m e r y ­ kańskich. Jadąc w swą podróż badawczą na Syberię, przebywał on krót­ ko w Warszawie, gdzie zaproponował K a z i m i e r z o w i Stołyhwie w y p r a ­ wę do jaskiń n a d Jenisejem, a za jego pośrednictwem P o n i a t o w s k i e m u badania w e Wschodniej S y b e r i i . Na tę wyprawę antropologiczno-etnograficzną do K r a j u Nadmurskiego wyjechał P o n i a t o w s k i z Warszawy z początkiem maja 1914 r. z r a m i e n i a Smithsonian I n s t i t u t i o n oraz U n i Pnl^w L T T ^ L ™ n™ y " g t o m e , z zadaniem badan w s r o d Goldow n a d A m u r e m i Oroczonow n a d C h u n g a n . Ze wstępu do dzien­ n i k a w y p r a w y d o w i a d u j e m y się, ze m i m o u s t a l o n y c h wcześniej związ­ ków k u l t u r o w y c h między l u d a m i A z j i północno-wschodniej a I n d i a n a m i amerykańskimi f a k t t e n nie mógł być wystarczającym dowodem na po­ parcie tezy o azjatyckiej kolebce "czerwonoskórych", ze względu na f a k t zapożyczeń. W a s z �SPOTKANIE "Również siebie S. P O N I A T O W S K I E G O i stwierdzenie zamieszkałymi pokrewieństwa Czukczami i Z W. A R S E N I E W E M fizycznego Kanakami 327 między s t o s u n k o w o z jednej strony a n o c n y c h wybrzeży P a c y f i k u n i e mogło być dość s i l n y m i a r g u m e n t a m i liwości { p r z y j m o w a n y c h mi hipotezy byłoby amerykańskimi kałymi". a pół­ w o b e c moż­ p r z e z niektórych autorów) p r z y b y c i a t y c h ludów do A z j i z A m e r y k i Północnej. N a t o m i a s t wyższej blisko Indianami bez porównania ważniejsze d l a p o t w i e r d z e n i a stwierdzenie ludami pokrewieństwa syberyjskimi, fizycznego możliwie daleko po­ między Indiana­ siebie zamiesz­ od 12 Tak określony cel w y p r a w y wymagał więc w y j a z d u na D a l e k i Wschód. Po drodze zatrzymał się P o n i a t o w s k i w Petersburgu, gdzie za­ warł szereg interesujących znajomości z ówczesnymi przedstawicielami etnografii rosyjskiej, którzy wcześniej p r o w a d z i l i badania na rozległych obszarach S y b e r i i . Oprócz cennych r a d i wskazówek odnośnie do w y ­ prawy, jakie otrzymał od t y c h l u d z i , wszyscy z n i c h s t a r a l i się przyjść m u z pomocą. Ówczesny wiceprezes T o w a r z y s t w a Geograficznego w Pe­ tersburgu, Szokalski, dopomógł m u w załatwieniu p r z e p u s t k i na p o r u ­ szanie się po terenie objętym wyprawą. Od L . Sternberga — p r a c o w n i ­ ka M u z e u m Etnograficznego Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k , który j a k o ze­ słaniec p o l i t y c z n y spędził k i l k a l a t na Sachalinie, gdzie zajmował się etnografią Niwchów — otrzymał P o n i a t o w s k i list polecający do Arseniewa, d y r e k t o r a m u z e u m w Chabarowsku, który udzielił m u dużo cen­ n y c h r a d i wskazówek odnośnie do w y p r a w y . Z okresu p o b y t u w Pe­ tersburgu datuje się także spotkanie Poniatowskiego z P i e k a r s k i m , któ­ r y opowiedział m u swoją historię, z a n i m stał się z n a n y m badaczem ję­ zyka jakuckiego. Odnotowując m n i e j znane f a k t y z b i o g r a f i i Piekarskie­ go podać należy, że wśród Jakutów spędził on 18 l a t i dopiero w r o k u 1905, głównie przez w s t a w i e n n i c t w o Sternberga i Radłowa, udało m u się wrócić do Rosji i zamieszkać w Petersburgu, gdzie pracował w M u ­ zeum E t n o g r a f i c z n y m , przygotowując w y d a w a n i e ogromnego słownika języka jakuckiego, z materiałów zgromadzonych podczas zesłania. Prze­ bywając w J a k u c j i mieszkał początkowo P i e k a r s k i w r a z z i n n y m i ze­ słańcami, co relacjonuje P o n i a t o w s k i e m u : "urażony docinkami Jakutów, że żyje u n i c h n a łasce — zażądał dla siebie ziemi i p o m i m o p r z e p r o s i n i próśb Jakutów n i e odstąpił o d s w e g o z a d a n i a . Z w i e l ­ kimi trudnościami spośród których prowadził zwłaszcza względu n a b r a n i e w pierwszych bogacze latach uciskający przez Piekarskiego gospodarkę biednych byli wśród mu Jakutów, niechętni w obronę t y c h o s t a t n i c h . W r e s z c i e sobie wielką p o w a g ę wśród Jakutów, zaprowadził u n i c h sądy p o l u b o w n e , ze wyrobił poma­ gał im w s t o s u n k a c h z władzami a d m i n i s t r a c y j n y m i itd. Żegnano go z żalem i b a r ­ dzo o w a c y j n i e . Pobytu w I Z Jakutką miał s y n a , o typie m o n g o l s k i m , który był podczas m e g o kursie Następnie P i e k a r s k i W oddziału języków wschodnich ożenił isię z Rosjanką Uniwersytetu z Jakucka, Petersburskiego. a l e d z i e c i z nią n i e m a . 1913 r o k u jeździł w s w e r o d z i n n e strony, zaś w 1914 wybierał się do 14 S. P o n i a t o w s k i , w 1914 roku, Dziennik " L u d " , t. 50: 1966, s. 16. wyprawy do Kraju Goldów i Warsza- Oroczonów �ANTONI 328 KUCZYŃSKI w y , ale bodajże w niej n i e był. P o p o l s k u mówi b a r d z o Czekanowskiemu, k i e p s k o , a i to zawdzięcza który zaczął go douczać i pod którego w p ł y w e m zaprenumero­ w a ł sobie «Dziennik P e t e r s b u r s k i * . Mówiłem z n i m o S i e r o s z e w s k i m , «12 lat w k r a ­ j u Jakutów». P i e k a r s k i w i d z i t a m liczne błędy, wynikające z niedostatecznego nowania języka. Powzięliśmy projekt drugiego w y d a n i a tej książki pod opa­ redakcją i z d o d a t k a m i P i e k a r s k i e g o , o ile zgodzi się n a to S i e r o s z e w s k i " . 18 i i; ij, li jj Później, już po opuszczeniu Petersburga w d n i u 18 maja 1914 r., podczas dalszej podróży na miejsce badań spotyka również P o n i a t o w ­ s k i polskie ślady n a S y b e r i i . I t a k np., w k a n c e l a r i i generała-gubernator a w Chabarowsku poznaje zarządzającego kancelarią sekretarza o naz­ w i s k u W i t a l i Aleksandrowicz Z a k r e w s k i , którego określa "perikińczyk i e m " , ten b o w i e m oświadcza m u , że "chodził do szkoły, a następnie na p r a w o w Warszawie". I n n y m z n o w u z r u s y f i k o w a n y m P o l a k i e m pocho­ dzącym z U k r a i n y był W i n c e n t y D o b r o w s k i , z zawodu agronom, p r a c u ­ jący wówczas j a k o kustosz w m u z e u m w Chabarowsku. W tymże s a m y m m u z e u m spotyka woźnego, który dobrze znał Piłsudskiego z okresu j e go p o b y t u na D a l e k i m Wschodzie, gdzie wsławił się p i o n i e r s k i m i bada­ n i a m i n a d życiem i kulturą Ajnów. P o t e m spotyka jeszcze kolejnego zruszczonego Polaka o n a z w i s k u Strzyżewski, piekarza i c u k i e r n i k a w Chabarowsku oraz brata wspomnianego poprzednio polskiego antropo­ loga Stołyhwy, o n a z w i s k u Bradłyński, który "pojechał przed r o k i e m ze Stołyhwą n a d Jenisej, a następnie został na S y b e r i i " . S p o t k a n i przez Poniatowskiego o w i " d a w n i P o l a c y " to t y l k o n i e l i c z n i z t y c h przedsta­ w i c i e l i naszego n a r o d u , którzy zamieszkiwali na D a l e k i m Wschodzie. Z l i t e r a t u r y wspomnieniowej o tematyce syberyjskiej w y n i k a , że m i e ­ szkała t u t a j duża ilość Polaków. W Chabarowsku n p . b y l i to kolejarze, p r a c o w n i c y Zarządu K o m u n i k a c j i Wodnej, rzemieślnicy i k u p c y . Część z n i c h rekrutowała się z zesłańców, którzy uwikłani w r u c h p a t r i o t y c z ­ n y na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego m u s i e l i w oddaleniu od s t r o n r o d z i n n y c h wyzbyć się marzeń o w o l n e j Polsce. Poważną grupę s t a n o w i l i na D a l e k i m Wschodzie Polacy, którzy po ukończeniu studiów wyższych na uczelniach rosyjskich nie m o g l i znaleźć pracy w P r z y w i ślańskim K r a j u . "Wszystkie posady rządowe były wówczas w Polsce t r u d n o dostępne dla Polaków. M o g l i o n i natomiast emigrować w głąb rosyjskiego i m p e r i u m na dalekowschodnie rubieże, na «oswojenie» P r i moria obszarów n a d A m u r e m do K r a i u Ussurviskiego n a Kamczatkę obszary wówczas n i e m a l pustynne, jeśli chodzi o inteligencję" j a k pisał S. M . Saliński w książce Ptaki powracają do snów. A w d o d a t k u w y ­ jazd na D a l e k i Wschód dawał niemałe p r z y w i l e j e , przykład roczny u r l o o no dziesięciu latach oracv d o d a t k i do Doborów możność bezpłat­ nego o t r z y m a n i a działki na władne gospodarstwo różne u l g i podatkowe i t a k dalej 1 8 P o n i a t o w s k i, op. cit., s. 78-79. �SPOTKANIE "Chętnych do w y j a z d u pracę tę h o j n i e S. P O N I A T O W S K I E G O posyłano n a wielką płacono, co się w efekcie bardzo obszernej Polacy monografiii: Z W. 329 ARSENIEWEM pracę, l e c z z a w s z e za i m p e r i u m grubo opłacało. T o temat do na Dalekim p o l s k i c h n a d P a c y f i k i e m . Dość powiedzieć w pionierską Wschodzie, wielkiej skrócie, że p o d w a l i n y sagi dziejów pod g o s p o d a r ­ cze i k u l t u r a l n e z a g o s p o d a r o w a n i e t a m t y c h o l b r z y m i c h odłogów i wciągnięcie t y c h azjatyckich polskiej kresów myśli w zasięg cywilizacji t e c h n i c z n e j , polskiej — to dzieło przedsiębiorczości polskich przede pionierskich rąk, wszystkim" . 1 4 Cały niemalże ówczesny przemysł na D a l e k i m Wschodzie — stocz­ nie, gorzelnie, f a b r y k i przetworów r y b n y c h , c u k r o w n i e , garbarnie i t p . — to także spory wkład polskich rąk i myśli polskich inżynierów. O n i b u ­ dowali również mosty, tunele, w i a d u k t y i dworce kolejowe na o l b r z y m n i e j trasie kolejowej Irkuck-Charbin-Władywostok 1 . W latach 1895¬ 1905 w i e l u Polaków osiedliło się na D a l e k i m Wschodzie. To o n i w r a z z r o s y j s k i m i osadnikami b u d o w a l i o l b r z y m i , j a k na owe czasy, p o r t w e Włodywostoku, będący r o s y j s k i m kluczem do P a c y f i k u . W i e l u polskich specjalistów pracowało wówczas w t y m mieście. W i c h rękach znajdowa­ ły się szpitale i apteki. O n i pracowali w sądownictwie i a d m i n i s t r a c j i , zjednując sobie uznanie władz carskich. Na D a l e k i m Wschodzie p r o ­ w a d z i l i badania przyrodnicze trzej uczestnicy Powstania Styczniowego: D y b o w s k i , W i k t o r Godlewski i Michał J a n k o w s k i oraz w s p o m n i a n y już B. Piłsudski, przyczyniając się do poznania t y c h ziem. Badacze ci w z b o ­ gacili n a u k i przyrodnicze, etnografię i archeologię o szereg i n t e r e s u ­ jących realiów dotyczących Dalekiego Wschodu. P e w n y m nawiązaniem do i c h prac były badania etnograficzne, prowadzone t u t a j tuż przed I wojną światową przez znakomitego etnologa polskiego Poniatowskiego nad kulturą Goldów i Oroczonów. Badania te, które przerwane zostały na s k u t e k w y b u c h u I w o j n y światowej, stanowią cenne dopełnienie do materiałów gromadzonych współcześnie przez etnografów i archeologów radzieckich. Ostatnio n p . pisał o t y m B. P. Polewoj na łamach miesięcz­ nika " D a l n y j Wostok", stwierdzając między i n n y m i : 5 "rezultaty etnograficznych i antropologicznych badań P o n i a t o w s k i e g o powinny być szczegółowo p r z e a n a l i z o w a n e przez u c z o n y c h r a d z i e c k i c h . Materiały te. są także cennym badaczu Z relacji źródłem o znakomitym Poniatowskiego wynika, z wdzięcznością z a t e m w s p o m i n a m y że był Dalekiego Wschodu o n człowiekiem K. Arseniewie. o bogatej W. osobowości, p o l s k i c h patriotów, którzy udostępnili n a m te d o k u m e n t y publikując j e w 1966 r o k u " 16 . Odnośnie do spotkania Poniatowskiego z Arseniewem, to z zapisów dziennika, który prowadził nasz badacz, w y n i k a , że po raz pierwszy spot­ kał się on z n i m w d n i u 3 czerwca 1914 r o k u , k i e d y to złożył wizytę 14 S . M . S a 1 i ń s k i , Ptaki 1 5 J. J a n k o w s k i , niejszych powracają do snów, W a r s z a w a w i mostowcy Mosty do końca 1 wojny Polsce światowej, polscy 1974, s. 104-105. (od czasów " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i najdaw­ i Techniki", t. 83: 1973, s. 267-276. 1 8 B . P. P o l e w o j , Etnograf W o s t o k " , n r 9: 1976, s. 135. S. Poniatowskij o W. K. Arseniewie, "Dalnyj �; ANTONI 330 i' I 111 w c h a b a r o w s k i m m u z e u m posiadając list polecający od Sternberga, któr y otrzymał podczas p o b y t u w Petersburgu. Zwięzłe zapisy poczynione przez Poniatowskiego informują: | j "Środa 3/VI... W j | niego * bardzo 1 KUCZYŃSKI wzrostu m u z e u m zastaję A r s e n i e w a . Szczupły, trochę wyżej niż śred- lat 40 (jak s a m później powiedział) t w a r z s y m p a t y c z n y m wyglądzie. Rozgadaliśmy j a k między dobrymi o trochę s u r o w y m , ale się, p r z y c z y m od r a z u \ ! ła się a t m o s f e r a , znajomymi. Arseniew [ j m u z e u m , objaśnia, mówi trochę o własnych b a d a n i a c h . M u z e u m >•' n y przez s c o w y c h r z e c z y bardzo bogate. Z a j m u j e \ I imię. jednego Zawiera z byłych niewielką mnie obrazów w sali Grodekowa, posiedzeń, po odnośnie -do m i e j ­ o d d z i e l n y dwupiętrowy b u d y n e k , generał-gubernatorów, galerię wytworzy- oprowadza postawio- którego też przyrodę, nosi etnografię ¡i' i archeologię. O s t a t n i a głównie z badań własnych A r s e n i e w a ' . P r z e d m u z e u m li' s t a r e p o m n i k i grobowce dzińskie, j e d e n z n i c h w kształcie ogromnego żółwia ( s y m - stoją ¡1 b o i nieśmiertelności) pochodzi z N i k o l s k a U s s u r y j s k i e g o , gdzie z n a l e z i o n o go w z i e - \'r mi. l\ i: ich dziale n a d z w y c z a j n e j wartości posąg s z a m a n a z w s z e l k i m i a k c e s o r j a m i , o f i a r o w a n y W zakresie Arse- niewowi etnografii najbogaciej reprezentowani naję tamże p a n a W i n c e n t e g o D o m b r o w s k i e g o . j n y , n i e rozumiejący już p r a w i e ¡1 Z i, jakoby ji umawiamy zawodu o 12 w w numerze. ¡'j obecnie zaś k u s t o s z m u z e u m . D o m b r o w s k i pewnym miejscu w się z A r s e n i e w e m \\-. J e s t to z r u s y f i k o w a n y P o l a k z U k r a i - po p o l s k u , więc muszę z n i m mówić po r o s y j s k u . agronom, w ii ji w z g r o b u s z a m a n a p r z e z jegoż s y n a . Oglądam z b i o r y od 4 do 4 i 1/2, p o z - I i: Oroczowie, mieście i Dombrowskim południe, po c z y m w r a c a m Czwartek znajdują się kości mówi, przy że słyszał, kopaniu do h o t e l u n a herbatę, którą 4/VI. I d z i e m y o 12 z A r s e n i e w e m i Dombrowskim pijałem kopać z a c z e p i a i c h , i d z i e m y do z a j a z d u , właściwie szopy, w której zwykle rzekome kości, n i c podobnego n i e m a i n i e było, wracając s p o t y k a m y Oroczorów. niew zamawia ziemi, pójść w to m i e j s c e następnego d n i a Arseniew się z a t r z y m a l i , A r s e - i c h , ażeby p r z y s z l i następnego d n i a r a n o do m u z e u m . Z a c z y n a p a - jj dać deszcz. Idę z A r s e n i e w e m li j e d z i e m y do Łopatinów, którzy mieszkają n i e d a l e k o za pocztą. Z a j m o w a l i : t a m coś n a obiad, potem s i e d z i u m n i e do 5 pp., w r e s z c i e ji 3 bardzo s k r o m n i e urządzone pokoje... Wyjeżdżali oni w 1913 w lecie do Oroczonów j|. i Goldów n a I m a n , a l e t a m n i e bardzo ;'' i b y l i w k i l k u czy n a w e t \\[ i m poszło, więc u d a l i się potem n a A m u r k i l k u n a s t u w s i a c h między C h a b a r o w s k i e m a Dogoszem. Zapomogę dostał n a to I w a n A l e k s a n d r o w i c z z Władywostoku, więc t a m też oddał I: do M u z e u m ii 2 godzin, burchany, dają o których mówiłem wyżej. Bawimy m i trochę pożądanych wiadomości. O k a z u j e i] wybierają i; dwóch uczniów ze szkoły r e a l n e j m i e j s c o w e j , się do Goldów zaczynając u Łopatinych się, że i w od S a k a c z i a l a n u , p r z y w około tym roku c z y m biorą ze sobą której Łopatin j e s t n a u c z y c i e l e m f: p r z y r o d y . Łopatin, s a m z pochodzenia S y b i r a k , uczył się w s z k o l e r e a l n e j w C h a - j barowsku, •. grafią i; j e j i m n i e kino., gdzie też spędzamy wieczór n a nędznym p r o g r a m i e . .,!: a następnie skończył przyrodę w K a z a n i u , gdzie też zajmował się e t n o - u Adlera. Piątek Łopatinowi 5/VI. S z u k a m r a n o idę do M u z e u m zeum Ponieważ oprócz gipsu wypadła zdatnego lekcja, więc A r s e n i e w proponuje do odlewów, a l e n a próżno. Potem z i n s t r u m e n t a m i , które n i e s i e « B a j k a » t r a g a r z Chińczyk ... W m u ­ Arseniewa i Dombrowskiego z a w i e d l i n a s , robię więc d l a p o k a z u są Łopatinowie, natomiast Oroczoni o d l e w u c z n i a , a następnie demonstruję moje i n s t r u m e n t y i martinowską technikę pomiarów. P o obiedzie pakuję, j e s t e m trochę l' przeziębiony j; się maścią B o r g e t a , 'i S t e r n b e r g , i n a d r u g i dzień wstaję z d r o w y . i' II ¡i' (cały dzień deszcz), a l e o p i j a m którą w r a z się herbatą z cytryną z i n n y m i l e k a m i wynotował wysmarowuję m i przed wyjazdem Sobota 6/VI ... P r z y c h o d z i A r s e n i e w , r a d z i kupić kołdrę chińską z a r u b l a jako �SPOTKANIE S . P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 331 podkładkę do s p a n i a i u m a w i a m y się n a popołudnie do Łopatinów. Idę n a obiad, potem s z u k a m kołdry po chińskich s k l e p i k a c h , ale n i e mają. O 6 popołudniu z A r s e n i e w e m do Łopatinów, gdzie trochę gramofonu, idę a p o t e m z n i m do A r s e n ł e - w a . A n s e n i e w mieszkał ... z a m o s t e m w w i l i i swego p r z y j a c i e l a topografa, p u ł k o w ­ n i k a A c h m a n i e t o w a . Własne m i e s z k a n i e p r z e d n i e d a w n y m c z a s e m zwinął i wysłał żonę do swego majątku w tombowskiej c z y s a r a t o w s k i e j g u b e r n i i , ponieważ jechać n a w y p r a w ę do Oroczonów i Goldów, czekał n a decyzję ostateczną ttiego,. który obiecywał dać m u środki już w i w końcu, j a k się wkrótce m a r c u , a t y m c z a s e m wciąż okazało, to n i e dał, odkładając miał Gondazwodził tę sprawę do 1916 roku. Arseniew, syn obywatela z i e m s k i e g o , skończył szkołę realną, p o t e m dał go do szkoły w o j s k o w e j , ojciec o d ­ choć s a m n i e miał do tego o c h o t y i chciał zająć się przyrodą. Skończywszy szkołę wojskową służył w Ostrołęce, a później w ciągu p a ­ r u miesięcy n a Powązkach pod W a r s z a w ą . Już j a k o oficer zabrał się do uczenia i się przyrody ... hodował Służąc z książek zwierzęta, robił np. n a Powązkach zakładał zaledwie 2 razy się za t o wówczas w Warszawie, gorliwie bardzo pociągała Wschodnia której naturalnie interesowała S y b e r i a , p r z e n o s i się więc t a m bodaj i z początku n a własny k o s z t r o b i ekspedycję, a p o t e m od rządu ... W akwaria pająkami, które łapał po zakątkach i hodował u siebie w d o m u . Mówił, że ciągle go wówczas i solidnego sobie zbiory i t d . I n n e r z e c z y w c a l e go n i e interesowały. był w c a l e n i e poznał. Z a j m o w a ł k u r s u uniwersyteckiego, dostaje w 1900 r o k u n a n i e zapomogi c z a s i e s w y c h w y p r a w p o z n a j e j a k n i k t dotąd cały k r a j U s s u r y j s k i , robi mnóstwo zdjęć t o p o g r a f i c z n y c h , z b i e r a k o l e k c j e geologiczne, zoologiczne, e t n o ­ graficzne, archeologiczne. R o b i puszczalnie słownik z czasów języka Oroczonów-udihe ( p r z y myśla własną transkrypcję materiału spis i p l a n y w i e l k i c h r u i n , robót t z w . średniowiecznego r o s y j s k i c h przeszedł tów swych czeskie badań oczerki dla mu książka się pierwszorzędnego to z p o w o d z e n i e m , bo Krają, jak mi kursu nauk przyrodniczych uniwersy­ gruntownie coś 28 c z y 29 i niewątpliwie od przeciętnego s t u d e n t a ... J a k o j e d e n Arseniew ogromny książkę: Wojennoje istoriczeskie gdzie obok geologii, geografii, z rezulta­ i geografi- b o t a n i k i , zoo­ i t d . n i e p o t r z e b n i e wsadził u w a g i o c h a r a k t e r z e s t r a t e g i c z n o - t o p o - wskutek publiczności tekstu wydaje Ussuryjskowo logii i etnografii gra&cznym, s a m bardzo gruntowniej ziemnych, przy­ spisuje fonetyczną), w ogóle z b i e r a mnóstwo ze w s z y s t k i c h d z i e d z i n . U d a j e przeszedł o w i e l e «Bochaj», c z y m n i e znając i n n y c h t r a n s k r y p c j i , o b ­ n a i w n i e mówił z 33 w i e l k i c h podręczników tetów państwa czego książka niedostępna. m a atlas Zaś została autor z mnóstwem wydana dostał jako zaledwie własnych «sekretnaja>., jeden naturalnie egzemplarz. map Arseniewa Obok pierwszorzędnej wartości. K a p i t a l n i e j s z e są jego d z i e n n i k i z podróży, częściowo d r u k o w a n e w C h a b a r o w s k i c h d z i e n n i k a c h , a które p r z y g o t o w u j e kowej. Siedzimy u Arseniewa obecnie do d r u k u w do 11 wieczór, oglądając formie jego m a p y , mapę książ­ Amuru i omawiając e w e n t u a l n y wspólny w y j a z d i p o b y t w S a k a c z i a l a n i e . Poniedziałek 8 V I . N a 11 idę do Łopatinów, gdzie Łopatin robi p o d m o i m k i e ­ runkiem odlew Arseniewa, daną m i przez A r s e n i e w a Koło później 5 przychodzi Arseniew, ze s w y c h w y p r a w , omawiamy broszurę Matieriały gadamy wyprawę. Obiad, po ustorii Ussuryjskowo sobie, opowiada po c z y m c z y t a m m i niektóre krają. przygody pochłaniam j e z o g r o m n y m z a i n t e r e s o w a n i e m . O p o w i a d a o sta­ r y m G o l d z i e D e r s u Uzała, który kiedyś w n o c y przyszedł zgłodniały do j e g o obo­ zowiska w wspólne przygody szeniem: tajdze i odtąd p r z e z k i l k a i n i e r a z ratując «nie mogąc nigdy przestać lat towarzyszył m u w w y p r a w a c h , życie. O p o w i a d a opowiadać o nim z prawdziwym ze względu dzieląc wzru­ n a jego k r y s t a l i c z n i e czystą naturę... Obozowali r a z późną jesienią n i e d a l e k o ujścia r z e c z k i L i f u do j e z i o r a C h a n k a . �I i' ł ii ANTONI 332 Arseniew zaproponował było dość w i e t r z n o , i ¡1 KUCZYŃSKI s t a r e m u , by poszli i wskazywał razem na kaczki. n a jakieś d a l e k i e Dersu n i e w powiedział, że s a m pójdzie, poszedł z n i m r a z e m . P o l o w a n i e godzin, małe przy c z y m dość się oddalili s t r u m y k i wpadające wieczór, k i e d y trzeba bliżej przeciągając w lekko śniegową i rozumieli Arse­ potrwało kilka niejednokrotnie przeskakując d r o b n e rozgałęzienia. T y m c z a s e m pod w i a t r się zaczął wzmagać, coraz ale już było p r z e s k a k i w a l i , zamieniły się t e r a z wiatr zimno, c i e m n o bo mu chmurę. Wzięli ,się do o d w r o t u , dmący od j e z i o r a zaczęło się robić ubrani lub jej s t r u m y k i , które poprzednio s z e r o k i e r z e k i , bo Wkrótce od obozowiska, było pomyśleć o p o w r o c i e , czarną za późno. M a l u t k i e do L i f u odradzał, c h m u r k i , a l e skoro coraz i padać bardziej coraz dobrze, że s t r a s z n a p u r g a , rozlewał ich wody. gęstszy śnieg. O b a j która się właśnie byli rozpoczęła i mogła potrwać ze t r z y d n i , może i c h stąd już n i e wypuścić żywych. D e r s u zwró­ cił się: «jeżeli n i e będziesz m n i e teraz słuchać, zginiemy» i zabrał się żywo do ści­ n a n i a pęków s i t o w i a i t r z c i n y , każąc A r s e n i e w o w i częli ścinać i zgarniać n a kupę p r z y c o r a z mroku. Arseniew przemoczony wkrótce zgubił robić toż s a m o . P o s p i e s z n i e z a ­ większym śniegu i zwiększającym nóż, D e r s u kazał m u r w a ć i zziębnięty A r s e n i e w sitowie się rękami, a l e n i e długo mógł to robić. Zresztą zaczynał już tracić nadzieję, b y się to n a co zdało i wkrótce upadł n a ziemię n a pół zmarznię­ ty. T e r a z d o p i e r o zrozumiał n a co była p o t r z e b n a trzcina. Dersu zaczął go mia­ n o w i c i e zarzucać tą trzciną i s i t o w i e m , a k i e d y nawalił już wielką kupę, s a m się wczołgał pod nią i położył obok niego, koło siebie pod kupą t r z c i n y i s i t o w i a śnieg zawalił i c h coraz b a r d z i e j , a l e leżąc ocaleni b y l i od z a s v o a n i a śniegiem i zaczęli się p o w o l i rozgrzewać. Przeleżeli t a k p o d śniegiem całą dobę i dopiero n a drugi dzień popołudniu stru¬ purga ustała, chwycił m i e n i a c h i j e z i o r k a c h wrócili do s i l n y mróz i już po zamarzniętych obozowiska. T o znów opowiadał A r s e n i e w -o różnych s p o t k a n i a c h w tajdze. R a z np. odszedł s a m daleko w i e c z o r e m n a p o l o w a n i e i spostrzegł w tajdze samotną nędzną kę. Wszedł do n i e j i zastał starego lepian­ Chińczyka p o s z u k i w a c z a «żeńszenia». S t a r y już 46 l a t mieszkał s a m o t n i e w p u s z c z y , zupełnie n i e widząc l u d z i z wyjątkiem dzającego go 2 razy do r o k u Chińczyka, przynoszącego trochę prochu, odwie­ nabojów i żywności w z a m i a n za n a z b i e r a n i e p r z e z s a m o t n i k a k o r z e n i a «żeńszenia». L e p i a n ­ k a i j e j urządzenie pokazywało ostatnią nędzę, s t a r y był c h o r y , leżał zgorączkowan y n a tapczanie, n i e mając s t a n gospodarza A r s e n i e w sił zapalić ognia i przygotować sobie s t r a w y . Widząc został p r z y n i m n a noc, rozpalił w piecu, zrobił s t a r e ­ m u kolację, przykrył go ciepło i położył się spać opodal. Z przyjemnością słyszał j a k s t a r y z n a c z n i e się uspokoił i w r e s z c i e całkiem uciszył. Z r a n a n i e chcąc budzić Chińczyk, cicho wstał i poszedł z l e p i a n k i , n i e żegnając się z gospodarzem. ku d n i a c h zdarzyło się A r s e n i e w o w i lepianki. wszedł Zapragnął więc wszystko zobaczyć, do niej t a k samo, budzić gospodarza, jak i z wielkim jak w przechodzić ze s w y m i się ma przypadkowo zdziwieniem chwili, kiedy który teraz leżał w zobaczył, z niej po tym samym Po k i l ­ ludźmi koło tej poznany że cichu jej wewnątrz wychodził, samej gospodarz, pozostało n i e chcąc m i e j s c u i t a k , j a k go otulił A r s e n i e w , a l e już umarły. I mówił A r s e n i e w dużo j e s z c z e o w y s o k i e j liczkach na umieszczonych przez Chińczyków, żeńszenia i myśliwych, s a m o t n y c h dróżkach l u b przełęczach z n a p i s a m i j a k np.: «przechodniu, w t a ­ k i e j to a t a k i e j odległości stąd z n a j d u j e i etyce mieszkańców p u s z c z y , o t a b ­ poszukiwaczy weź czego Opowiadał C i potrzeba* o polowaniu się m o j a l e p i a n k a . Jesteś głodny, idź t a m i j a k podobno gościność nigdy na tygrysa lub n a jelenia, kiedy nie bywa poszli nadużywana. z Dersu czato­ wać w nocy koło p o l a n y , n a którą miało wyjść stado. J e l e n i e zawiodły, n a t o m i a s t rozległ się n i e d a l e k o n e m przejmuje. potężny Arseniew się r y k coraz wścieklej r y k t y g r y s a , co i n a j d z i e l n i e j s z e g o oczekując napaści, skierował lufę w powtarzać, ale D e r s u myśliwego zim­ stronę, skąd zaczął położył strzelbę n a z i e m i , upadł na. �SPOTKANIE kolana i zwrócił wiedzieli S. P O N I A T O W S K I E G O się do t y g r y s a bowiem, Z W. A R S E N I E W E M z przemową. Przepraszał że to m i e j s c e , n a którym t y g r y s 333 go, że t u p r z y s z l i , n i e poluje, tłumaczył tygrysowi, że p u s z c z a j e s t w i e l k a , m i e j c a dość d l a w s z y s t k i c h , więc i oni z a r a z pójdą poszu­ kać sobie innego. A r s e n i e w miał wielką o chotę zmierzyć się z t y g r y s e m (zabił p o ­ t e m d w a jeszcze), ale p r z e z wzgląd n a D e r s u zaniechał z a m i a r u i odeszli stamtąd nie n a p a s t o w a n i bowiem przez tygrysa. temem, a l e już m o c n o Po (Goldowie nigdy n a t y g r y s a n i e polują, wspólnego z n i m i pochodzenia, v i d e dalej A k t a n k a od A m b a , j e s t on jest ich to­ bodaj w y k l u c z o n y m ) . — I j e s z c z e j e d n a opowieść o D e r s u . p a r u l a t a c h włóczęgi z Arseniewem zdarzyło się D e r s u , że spudłował kiedyś do z w i e r z a , zmarkotniał s t a r y i zaczął sobie półgłosem rozważać, że to już starość idzie, a on s a m n a świecie i wkrótce n i e będzie miał kto polować d l a niego rzyny l u b złapać ryby. Arseniew wzruszył się i przypominając zwie­ staremu, ile to r a z y ocalił m u on życie, powiedział, że z a to on już go od siebie n i e puści. D e r s u nic n i e odpowiedział, a l e k i e d y zdarzyło i m się być po p e w n y m cach ujścia L i f u , kę powiedział: zaprowadził A r s e n i e w a «w to m i e j s c e od w i e l u do tajgi i wskazując czasie w okoli­ n a maleńką polan­ lat znosiłem znalezione przeze m n i e żeń- szenie, weź j e sobie w s z y s t k i e z a to, coś m i wówczas mówił» i przypomniał swój c h y b i o n y strzał. D e r s u przyszedł w p r a w d z i e z Arseniewem do m i a s t a , ale n i e mógł w n i m długo wytrzymać, już po p a r u t y g o d n i a c h w y b r a ł się n a p o l o w a n i e dalekiego od C h a b r a n o w s k a przez jakiegoś podmiejskiego obłowić z a l e d w i e paroma do n i e ­ p a s m a C h i c h c y r . N i e s t e t y s a m padł t a m ofiarą, z a b i t y włóczęgę a l b o i kolonistę Moskala, r u b l a m i i dubeltówką. Zabójstwa który mógł się Chińczyków l u b G o l - dów czy Oroczonów w t a j d z e p r z e z M o s k a l i zdarzają się, j a k mówił A r s e n i e w , coraz częściej. P o wyjściu A r s e n i e w a skończyłem szyć siatkę i wypiłem herbatę. Wtorek 9/VI ... W r a c a m do d o m u , telefonuje Arseniew, że do m u z e u m przy­ szedł Orocz, idę więc t a m o 3. O r o c z o m Sulendża B a t a n i z n a d O n i u j a albo T r o i c koj r z e c z k i (vide nież, za to w choty, «Oroczoni — ubraniu przyszedł Przyprowadził zasięgnąć brata udihe» N . 1.). T w a r z b a r d z o i n d y j s k a , całość rów­ i wyglądzie trochę naleciałości, np. włosy obcięte. M a s u ­ porady starszego l e k a r s k i e j , gorączkuje, od siebie, któremu sił n i e m a , płuca niedźwiedź, strasznie bolą. pokie­ reszował t w a r z i rozerwał oko. Z całego d o m u (2 rodzin) zostało i c h t y l k o dwóch, r o d z i n y obu w y m a r ł y w zeszłym r o k u n a ospę. E p i d e m i a ta grasowała z ogromną siłą, o p o w i a d a l i i m później G o l d o w i e w S a k a c z i a l a n i e , j a k k i l k u M o s k a l i z T r o i c k o - w o w y b r a ł o się p o t e m niew pokazuje n a O n i u j , ograbiać wymarłe O r o c z o n o m m u z e u m , obstalowuje «stoibizna» Oroczonów. i c h n a j u t r o r a n o , potem Arse­ wracam do d o m u i układam r u l o n i k i z bilonem. Środa Dżen 10/VI. R a n o (Dzian) mierzę O r o c z o n a , robię zdjęcia z Torgonu, który przyszedł razem z niego i ze starego z Oroczonami. Dzian Golda przyjechał również do l e k a r z a , ale n i e wziął ze sobą pieniędzy. N i on, n i s t a r s z y O r o c z o n n i e rozumieją po r o s y j s k u , j e d e n zakupują p r o w i a n t w puszkach, konserwy 75 r b . Kupuję tylko Batani, ale i ten bardzo słabo. P o obiedzie z K u n s t a i A l b e r t s a ; m l e k o zgęszczone i c u k i e r k i , k a k a o , masło mięsne, j a r z y n y , kompoty, s u c h a r k i itd. ogółem b l i s k o za też trochę naczyń k u c h e n n y c h i narzędzi o b o z o w y c h (łopata, czaj­ nik, kociołek, kubeł, k u b k i ) . P r z y c h o d z i Strzyżewski, uczeń 6 k l a s y m i e j s c o w e j szkoły r e a l n e j , który został się umyślnie n a d r u g i r o k , ażeby towarzyszyć A r s e n i e w o w i że A r s e n i e w dostał Strzyżewskiego już ze sobą. odmowną Idziemy odpowiedź od na wyprawę. Mówi mi, Gondattiego. do C z u r y n a , gdzie kupuję Wobec tego m u płaszcz i długie buty, po c z y m wstępujemy n a chwilę do M u z e u m . G r y s z a dostaje biorę gumowy stamtąd dubeltówkę z' w a r u n k i e m , ażeby strzelał p t a k i d o zbiorów m u z e a l n y c h . Z o s t a w i a m Dombrowskiemu pieniądze n a k o s z t a wysyłania do W a r s z a w y z funduszów W. B r u n a . M i a n o w i c i e przed wyjazdem zbiorów z a k u p i o n y c h wręczył m i D r W a c ł a w Brun I �ANTONI 334 KUCZYŃSKI 275 Tb. n a k u p n o zbiorów, które przeznaczył d l a Z b i o r ó w E t n o g r a f i c z n y c h Przemysłu i R o l n i c t w a . A r s e n i e w go, dzięki c z e m u , przesyłka Chabarowska wy. Z dał m i n a k l e j k i z firmą m u z e u m m o i c h zbiorów do C h a b a r o w s k a była bezpłatna, a z znów z n a k l e j k a m i m u z e a l n y m i z b i o r y miały w ę d r o w a ć muzeum wracamy z Gryszą do d o m u Muzeum Chabarowskie- n a herbatę, przynoszą do Warsza­ nam w tym c z a s i e 3 duże d r e w n i a n e p a k i z p r o w i a n t a m i od K u n s t a i A l b e r t s a . Czwartek u 11/VI. R a n o w M u z e u m K u n s t a trochę p r o w i a n t u o d l e w O r o c z o n a , po c z y m dokupuję oraz biorę 140 (funtów) gipsu w jeszcze dużych b l a s z a n k a c h . Kupuję też l a t a r n i e do n a m i o t u . P a k u j e m y się, G r y s z a p o m a g a . Wieczorem oraz wizytę wieczorem czas składam kartę wizytową pożegnalną u Łopatinów, s t a t k i e m do T r o i c k o w o g d y Łopatiny ze s w o i m i u Gornów, których n i e zastaję mamy bowiem i stamtąd w jechać z Gryszą w domu, w piątek górę łodzią do S a k a c z i a l a n u , u c z n i a m i mają jechać motorówką w pod­ poniedziałek wprost do Sakaczialanu. ... Sobota Potem 13/VI. R a n o kończymy p a k o w a n i e , później piszę 9 listów i k a r t , strzygę krótko włosy. N a n a chwilkę do Muzeum. wieczór jadę do Arsenie- w a , który m i c z y t a wyjątki ze s w y c h n a d z w y c z a j n i e c i e k a w y c h dzienników. P o t e m idę z n i m do Łopatinów, z którymi u m a w i a m y się jechać wspólnie w poniedzia­ łek. ... N i e d z i e l a 14/VI. R a n o piszę listy, potem kościół 11-12 1/2, p o t e m o b i a d i l i s t y . O 5.00 idę do Strzyżewskich. O j c i e c koło 40, całkiem zruszczały P o l a k , p i e k a r z - c u kiernik, m a t k a R o s j a n k a , prosta kobiecina. W domu bieda. Wieczorem p r z y c h o d z i G r y s z a p i j e m y r a z e m herbatę i r o z m a w i a m y ży, s i l n y , bardzo piszę l i s t y , o jego n a u c e . Chłopak d u ­ l u b i n a u k i p r z y r o d n i c z e , u c z y się dość dobrze, k o l e k c j o n u j e owa­ d y itp. B r a k m u dobrego w y c h o w a n i a i dlatego musiałem m u później n i e r a z ostro wsiąść n a k a r k , c o za każdym r a z e m dobrze nań oddziaływało. Już po południu zaczęło się zbierać n a deszcz, wróżąc kiepską pogodę n a d n i następne. Poniedziałek 15/VI. D e s z c z e od r a n a . P r z y c h o d z i G r y s z a , n i e w i e m y , czy Ł o ­ p a t i n y jadą dziś, ale koło 11 przychodzą i c h realiści, mówiąc, że o 2.00 motorówka nasza odjedzie. Zabieramy się n a wóz, regulując hotel i j e d z i e m y n a wybrzeże, gdzie stoi d a n a do naszej d y s p o z y c j i motorówka p r z e z o j c a jednego z jadących z Ł o patinami wymi: uczniów, p. P i o t r a Priamurskoj Iwanowa Obłasti, bardzo Delie, zarządzającego majątkami ły s p o k o j n y chłopak, przeszedł właśnie do 5 k l a s y , zaś jego k o l e g a j e w , s y n leśniczego, bardzo perypetiach i siedzeniach w państwo­ wysoką figurą. S y n jego, K o l a , dość nieśmia­ Żenią W o r o p a - wesoły, s i l n y chłopak, przeszedł bodaj do 4 po długich niższych k l a s a c h . Przyjeżdżam n a przystań, Łopatiny już czekają, n i e m a t y l k o chłopców. Ładujemy r z e c z y n a motorówkę, przyjeżdżają mówi do m n i e j a k n a j l e p i e j chłopcy i państwo Delie. po p o l s k u , ale j a k później słyszałem, n i e uważa Ona się już za Polkę, choć podobno miało to m i e j s c e d a w n i e j . O n Łotysz, a dzieci n a t u r a l ­ nie w y c h o w a n e Delie po r o s y j s k u i w prawosławiu. Motorówka rządowa d a n a n a m p r z e z jest sporą łodzią z kajutą. Z prądem idzie bardzo miła. A m u r o l b r z y m i a , wspaniała r z e k a . . . " szybko ... J a z d a bardzo 1 7 Jeszcze w t y m s a m y m d n i u dotarł S. P o n i a t o w s k i do osady Sakaczialan, gdzie 16 czerwca 1914 r. rozpoczął badania. I t a k przez następne d n i aż do 8 sierpnia 1914 r. zmieniał k o l e j n o miejsce p o b y t u przenosząc się ze w s i do w s i , prowadząc badania antropologiczne i etnograficzne. Na skutek w y b u c h u I w o j n y światowej badania zostały przerwane. Już 12 sierpnia 1914 r. uczestnicy b y l i w Chabarowsku. T u t a j P o n i a t o w s k i " P o n i a t o w s k i , op. cit, s. &2-90. �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. ARSENIEWEM 33* zajęty p r z y g o t o w a n i a m i do odjazdu znajduje czas na d w u k r o t n e s p o t k a ­ nie się z A r s e n i e w e m . Obaj planują wspólne badania w latach 1915¬ 1916. W d n i u 24 sierpnia 1914 r. opuszcza P o n i a t o w s k i Chabarowsk. D o planowanej wspólnie z A r s e n i e w e m ekspedycji nie dochodzi, natomiast materiały z odbytej w 1914 r. w y p r a w y po w i e l u b u r z l i w y c h k o l e j a c h zostały dopiero w y d a n e w r o k u 1966, i to w bardzo s k r o m n e j f o r m i e , z całą pewnością nie w t a k i e j , na jaką zasługiwały ze względu na i c h wartość merytoryczną i osobę badacza. Ze spotkań o d b y t y c h z A r s e n i e w e m wyniósł P o n i a t o w s k i przekona­ nie, że w p o l u w i d z e n i a tego badacza mocno tkwiły s p r a w y c y w i l i z a ­ cyjnych wpływów n a postawy tubylców, co ukazane zostało przez niego poprzez losy p r y m i t y w n e g o D e r s u Uzały, człowieka tajgi, dzikiego w t y m rozumieniu, jakie t e m u słowu nadałby J a n J a k u b Rousseau, t z n . czło­ wieka nieskażonego cywilizacją, o którym sam A rs e nie w " n i e może prze­ stać opowiadać ze względu na jego krystalicznie czystą naturę", wspo­ mina w d z i e n n i k u P o n i a t o w s k i . Los p r y m i t y w n e g o Dersu jest w p e w ­ n y m sensie odbiciem stosunków panujących w dzikiej tajdze długo przed jej kolonizacją, w której zgodnie ze sobą współżyli ludzie i przyroda. A n i m i z m D e r s u Uzały to echo odległych wierzeń, które pod wpływem c y w i l i z a c j i zaczęły zanikać, podobnie j a k znikło szereg i n n y c h elemen­ tów k u l t u r o w y c h właściwych tutejszych l u d o m . Mieliśmy t u t a j rów­ nież do czynienia ze znaczną depopulacją, w w y n i k u której spadła liczeb­ ność t u b y l c z y c h rodów, a nierzadko też niektóre z n i c h starte zostały z powierzchni ziemi. Sądzić należy, że wskazanie przez Arseniewa cech charakteru tkwiących w osobowości " d z i k i e g o " D e r s u Uzały jest jego osobistą refleksją n a d t y m , co w gruncie rzeczy s t a n o w i pierwotną w a r ­ stwę w w y c h o w a n i u człowieka, zło czy dobro, i n s t y n k t współżycia czy i n s t y n k t agresji i niszczenia. Jest to więc n i e z w y k l e interesujący d l a etnografa obraz z o p t y m i s t y c z n y m kluczem, chociaż pokazany on zo­ stał w f o r m i e zwięzłego s t u d i u m etnologicznego, lecz zbeletryzowanej opowieści, której w a l o r y literackie spotkały się z wysoką oceną M a k s y ­ ma Gorkiego. P r z y j a z n y stosunek Dersu Uzały do p r z y r o d y nakazuje m u t a k samo traktować ludzi. Jest on osobą, która w swej istocie rów­ nie przyjaźnie t r a k t u j e przyrodę oraz t y c h , których coraz więcej spo­ t y k a w d z i k i c h ostępach t a j g i penetrowanej przez białego człowieka, ba, stara się i m pomagać i nieraz r a t u j e z rozlicznych opresji. Jest t o więc często występujący m o t y w w e wszelkich opowieściach, obrazujących proces kolonizacji, w których, j a k na ironię, p r y m i t y w n i e j s i od białych eksploratorów żółtolicy czy czerwonoskórzy t u b y l c y charakteryzujący się otwartością, szczerością czy chęcią ofiarowania swojej przyjaźni, g i ­ ną z r e k i bardziei cvwilizowaneso orzvbvsza Dersu żviacv w taidze iest człowiekiem p r a w n y m , p o d o b n y m do równie p r a w y c h I n d i a n a m e r y k a n skich którzy jeśli walczą z białym człowiekiem, t o t y l k o w obronie i f �ANTONI 336 jj! jj!-- KUCZYŃSKI własnej ziemi, a posiadających również swojego bohatera cechującego się mądrością i prawością, j a k i m jest s t w o r z o n y przez białego człowieka W i n n e t o u . Odbywając swe wędrówki po dzikiej tajdze patrzył A r s e n i e w na wszystko, co go otaczało, o k i e m etnografa. Dostrzegał odległy i n i e ­ zwykły świat wierzeń i zwyczajów, chwytał n a gorąco u l o t n e wrażenia, póki nie znikły m u z pola widzenia przesłonięte przez nowe doznania. A ponadto teren jego eksploracji, m i m o n o m i n a l n e j w o w y m czasie przynależności do i m p e r i u m rosyjskiego, stanowił przysłowiową "ziemię niczyją", będącą terenem i n f i l i t r a c j i różnych wpływów, posiadających swoją historię pełną d r a m a t y c z n y c h wątków. Klucząc po niezbadanym terenie raz po raz napotykał Arseniew świadectwa t y c h dramatów, j a k chociażby wspomniana w d z i e n n i k u Poniatowskiego śmierć Chińczyka w zgubionej w głębi t a j g i lepiance. Dostrzegał też odmienność różnoję­ zycznych ludów, których liczebność stanowiła już wówczas na s e t k i , był znawcą umiejącym t r a f n i e scharakteryzować najważniejsze oblicze ich k u l t u r y , o czym świadczy chociażby mapa z objaśnieniami etnogra­ f i c z n y m i , sporządzona dla Poniatowskiego. T a k więc ciągłe przebywanie w terenie złożyło się na to, że A rs e nie w n i e p r z e r w a n i e chłonął zew­ sząd to niewyczerpane bogactwo etnograficznego żywiołu. Bez wątpie­ nia posiadał też duży talent l i t e r a c k i , każde b o w i e m z jego dzieł cha­ r a k t e r y z u j e się wartkością opisów a u t e n t y c z n y c h zdarzeń i faktów. Świadczą o t y m również jego r o z m o w y z P o n i a t o w s k i m , który wspo­ m i n a w d z i e n n i k u , że g d y "przechodzi Arseniew, gadamy sobie, opowia­ da m i niektóre przygody ze s w y c h w y p r a w , pochłaniam je z o g r o m n y m zainteresowaniem". K i e d y indziej z n o w u odnotowuje, że czytał m u on wyjątki ze s w y c h nadzwyczajnie c i e k a w y c h dzienników, podkreślając z uznaniem, że w dużym d o r o b k u tego badacza "kapitalniejsze są jego d z i e n n i k i z podróży, częściowo d r u k o w a n e w chabarowskich d z i e n n i ­ kach, a które p r z y g o t o w u j e obecnie do d r u k u w f o r m i e książkowej". Ta fascynacja t e k s t a m i Arseniewa znalazła swoje odbicie w d z i e n n i k u Poniatowskiego, który wiele miejsca poświęcił w n i m opisowi losów Dersu Uzałv Nadmienić t u t a i należv że wedłue n a i n o w s z v c h badań n a co zwrócił uwagę w s p o m n i a n y już Polewoj, do spotkania Arseniewa z Dersu doszło 3 sierpnia 1906 r., natomiast wszystkie zdarzenia z t y m związane cofnął autor w swoich książkach do r o k u 1902, k i e d y to f a k ­ tycznie miała miejsce w y p r a w a w dolinę r z e k i L i f u , niedaleko j e j ujścia do Jeziora Chanka. P o n i a t o w s k i natomiast, zdaniem Polewoja, miał czytać najwcześniejszą wersję losów Dersu Uzały, opowiadania które w p i e r w o t n e j w e r s j i opublikował J . A. Sem w czasopiśmie " D a l n y j Wo¬ s t o k " , n r 9: 1972. Ponadto z losami tego dzikiego człowieka t a j g i zapoz¬ nał się P o n i a t o w s k i przed ukazaniem się książki Arseniewa zatytuło­ wanej W debrjach Ussurijskogo krają. Był więc nasz badacz c e n i o n y m przez Arseniewa słuchaczem, któremu czytał swe d z i e n n i k i . 1 Chabarowskie spotkanie z A r s e n i e w e m , w i e l k i m znawcą k u l t u r y l u - �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O 337 Z W. A R S E N I E W E M nadamurskich, z n a k o m i t y m k a r t o g r a f e m , a także w y b i t n y m p o d ­ różnikiem, pomogły P o n i a t o w s k i e m u w sformułowaniu bardziej o p t y ­ malnych założeń badawczych. Dzięki n i e m u uzyskał też z n a k o m i t y c h przewodników terenowych, a znajomość z małżeństwem Łopatinów w znaczący sposób wpłynęła na pewność naszego badacza, że przyjęte plany badawcze możliwe są do zrealizowania. Zaznaczyć t u t a j należy, że organizatorzy w y p r a w y , t j . wspomniane powyżej amerykańskie i n ­ stytucje naukowe, określiły w głównych zarysach r e j o n badań, który obejmował Goldów n a d A m u r e m i Oroczonów n a d C h u n g a r i . Natomiast dalszej szczegółowej lokalizacji terenów eksploracji miał dokonać sam Poniatowski po zasięgnięciu o p i n i i czynników miejscowych. D l a orga­ nizatorów w y p r a w y miał on dostarczyć określony materiał antropolo­ giczny, t j . p o m i a r y wskaźników ciała dokonywane metodą G. M a r t i n a , gipsowe o d l e w y t w a r z y oraz materiał zdjęciowy. Będąc j e d n a k etnolo­ giem zamierzał P o n i a t o w s k i zgromadzić p r z y okazji materiał etnogra­ ficzny, stąd też niezmiernie ważna dla tego przedsięwzięcia okazała się znajomość z A r s e n i e w e m , który znając teren badań, a także l u d z i , w istotny sposób przyczynił się do zgromadzenia materiału naukowego, dotyczącego życia i k u l t u r y miejscowych ludów. Jeśli m o w a o s t o s u n k u Arseniewa do naszego badacza i jego r o l i , jaką wniósł w końcowe p r z y ­ gotowanie w y p r a w y , w a r t o może t u t a j wspomnieć o t y m , j a k on sam ocenił spotkanie z P o n i a t o w s k i m . Tuż po przyjeździe Poniatowskiego do Chabarowska, który — j a k w i e m y — przyjechał t u z l i s t e m polecają­ cym od Sternberga, doszło do spotkania o b u badaczy. W j e d n y m z listów, który wysłał A r s e n i e w tuż po t y m s p o t k a n i u , pisał o n S t e r n b e r g o w i : "Złożył m i wizytę polecony przez Pana S. P o n i a t o w s k i . Poznaliśmy się dobrze i dokonaliśmy pomiarów antropologicznych tubylców oraz zdję­ liśmy gipsowe o d l e w y i c h t w a r z y . Okazałem j e m u pełną życzliwość". Natomiast już po wyjeździe Poniatowskiego na badania w k o l e j n y m liście Arseni ew pisał, że badacz nasz d ó w "przebywał w Chabarowsku stosunkowo długo. Poznaliśmy się wzajemnie i poświęciliśmy sobie s t o s u n k o w o dużo c z a s u . O n nauczył m n i e robić g i p s o w e o d l e ­ w y l u d z k i c h t w a r z y . Dziękuję P a n u s e r d e c z n i e , z a to, że przesyła P a n do m n i e l u ­ dzi, t a k b a r d z o rozmiłowanych w antropologii się w i e l u n o w y c h swoją wiedzę" 18 r z e c z y mających i etnografii. O d niego odbicie w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j dowiedziałem i wzbogaciłem . Dzisiaj, g d y po latach c z y t a m y relacje z w y p r a w y na te dalekie prze­ strzenie n a d a m u r s k i e , m i m o w o l i stają n a m przed oczami losy p o l ­ skich badaczy S y b e r i i , którzy w i n n y c h zgoła w a r u n k a c h — b o w i e m j a k o zesłańcy — p o d e j m o w a l i pionierskie nieraz eksploracje terenowe. W p r a ­ cy t e j s p o t y k a l i się o n i j e d n a k z dużą życzliwością władz miejscowych oraz z pomocą, jaką nieśli i m niektórzy przedstawiciele ówczesnej n a u - 18 22 - Polewoj, op. cit., s. 134. Etnografia Polska X X V I I / ! �338 ANTONI KUCZYŃSKI k i rosyjskiej. T a k j a k Arseniew okazał w i e l e życzliwości Poniatowskie­ m u , t a k i n n i Rosjanie pomagali p o l s k i m badaczom, czyniąc historię kontaktów polsko-rosyjskich w badaniach na S y b e r i i bardziej żywą i spersonifikowaną. I oczywiście, niezależnie od tego, j a k kręte nieraz były d r o g i t e j pomocy, widać, że n i e na próżno p o d e j m o w a l i o n i ten t r u d . Poprzez pracę j e d n y c h , a pomoc d r u g i c h Syberia stawała się bar­ dziej bliska c y w i l i z a c j i , potem zaś cywilizację tę wzbogacała poprzez z y s k i czerpane z bogactw u k r y t y c h w zmarzlinie. I jeśli dzisiaj jesteśmy świadkami intensywnego r o z w o j u gospodarczego s y b e r y j s k i c h przestrze­ n i , nie p o w i n n a schodzić n a m z pola widzenia świadomość, że jest w t y m również mała cząstka zesłańczego losu w i e l u pokoleń Polaków. f i i \ i f i t i i i j 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df84094e7e59a0bad2adacca88e5f3d2.pdf 5b2c2ccf6bf29220158453c182afd4dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1032 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:948 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA INSTYTUT AKADEMIA HISTORII KULTURY NAUK MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXV Zeszyt 1 WROCŁAW ' WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K • ŁÓDŹ ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1981 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ ZESZYT WITOLD REDAKCJI: PRZYGOTOWAŁA DYNOWSKI KRYSTYNA IWONA MAŁKOWSKA КABZIÑSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A , MARIA B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJiNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładką projektował Edward © Copyright by Zaklad Narodowy Im. Printed Ossolińskich in Kostka — Wydawnictwo, Wroclaw Poland P L ISSN 0071-1861 Z a k l a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1981. N a k ł a d : 700 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 19,10, a r k . d r u k , 15,25, a r k . A - 20. P a p i e r d r u k . sat. k i . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a ­ d a n i a 19 I X 1980. P o d p i s a n o d o d r u k u 6 I I 1981. D r u k u k o ń c z o n o w iutym 1981. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2419/80. B-16. C e n a z ł 55.— t Ш1 �SPIS TREŚCI Profesor dr Maria Frankowska. Jubileusz 50-iecia pracy naukowej — Maria Paradowska Z okazji jubileuszu prof, dr Marii Znamierowskiej-Prüfferowej — Anna Kutrzeba-Pojnarowa ÍGerhard KonradjKloska7l943-1979| — Krystyna Małkowska, Lech Mróz . H 19 . 25 ARTYKUŁY [Gerhard K I o s k a ) — Falsyfikacjonizm K . R. Poppera a twierdzenia etnoTogii" . ."~ Maria P a r a d o w s k a — Obraz Indian Ameryki P o ł u d n i o w e j w Polsce X I X wieku. Część I Streszczenie w j . angielskim Jan W. S u l i g a — Obrzęd budowy domu w Indiach starożytnych w świetle nakazów religijnych (ksiąg rytuału domowego) Streszczenie w j . angielskim Siergiej A. A r u t i u n o w — Tradycyjne i nowe składniki kultury życia co­ dziennego oraz ich wzajemne oddziaływanie na przykładzie współczesnej Japonii Roberte H a m a y o n — Jak język kobiet oddaje dominację mężczyzn . . 29 47 118 121 141 143 173 S T U D I A I MATERIAŁY Leszek D z i ę g i e l — Budownictwo wiejskie współczesnego Kurdystanu irac­ kiego — spostrzeżenia i w s t ę p n e wnioski 191 KRONIKA Wkład badaczy polskich w poznanie kultur ludowych i pierwotnych świata. * Konferencja we Wrocławiu, 25-26 X I 1978 — Edward Pietraszek . . Rozwój społeczności lokalnych. X seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie. Ostróda, 10-13 V I 1978 — Halina Murawska-Koprowska „Medycyna biologiczna — medycyna humanistyczna". Szczecin, 13-18 marca 1960 r. — Danuta Tylkowa, Anna Kowalska-Lewicka 219 221 224 �6 RECENZJE Demos . ' Roman. Reinfuss, Meblarstwo ludowe w Polsce, Ossolineum, Instytut Sztuki PAN, Wrocław 1977, 300 s., 181 il., 5 il. kol. — Iwona Jaglarska-Janik . Etnografija v stranách socializma. Očerki razvitija nauki. Izdatelstvo „ N a u ­ ka", Moskva 1975, s. 340. — Andrzej Stawarz Maria Cioará. Zona etnográfica Rádáuti. Editura Sport-Turism, Bucurecti 1979, 156 s., 48 s. ilustr., mapa — Edward Pietraszek Romulus Vulcanescu. Kolumna niebios. Warszawa 1979. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, s. 179, ilustracje, bibliografia, mapa — Jadwiga Knbiakowa Yogendra Singh, Modernization of Indian Tradition. A Systematic Study of Social Change, Thompson Press (India) Ltd, Faridabad 1977 — Edward Pietraszek S. J . Kozłów, Fulbe Futa Dżałona. Očerki étničeskoj, političeskoj i socialnoj istorii, Izdatelstvo „Nauka", Moskva 1976, s. 214 — Andrzej Stawarz . 227 228 231 234 236 237 240 �СОДЕРЖАНИЕ Профессор доктор Мария Франкоаска. Юбилей 50-летия научной работы — Мария Парадовска По случаю юбилея проф. д-р Марии Знамеровской-Прюффер — Анна Кутжеба-Пойнарова ' |Герхард Конрад Клёска. 1943 —1979| — Крыстына Мажовска, Лех Мруз 11 19 25 СТАТЬИ |Герхард К л ё с к а I — Фальсификационизм К. Р. Поппера и положения этнологии . . . 29 Мария П а р а д о в с к а — Представление об индейцах Южной Америки в Польше X I X в. Часть I Резюме на английском языке Ян В. Сулига — Обряд строительства дома в древней Индии в свете религиозных предписаний (книг домашнего ритуала) Резюме на английском языке Сергей А. А р у т ю н о в —Традиционные и новые элементы культуры повседневной жизни и их взаимное воздействие на примере современной Японии Роберте Х а м а ион — Как язык женщин передает доминирование мужчин 47 118 121 141 143 173 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Лешек Д з е н г е л ь — Сельское строительство современного иракского Курдистана — наблюдения и предварительные выводы 191 ХРОНИКА Вклад польских исследователей в познание народных и первобытных культур мира. Конференция во Вроцлаве, 25 — 26 X I 1978 — Эдвард Петрашек 219 Развитие мастных общественностей. X семинар Центра по научным исследованиям им. В. Кентжиньского в Ольштыне. Оструда, 10—13 VI 1978 — Халина Муравска-Копровска ' 221 „Медицина биологическая —медицина гуманитарная". Щецин, 13 — 18 марта 1980 г. — Данута Тылъкова, Анна Ковальска-Левицка 224 # �8 РЕЦЕНЗИИ Демос 227 Роман Рейнфусс, Народное мебельное производство в Польше, Оссолинеум, Институт Искусства ПАН, Вроцлав 1977, 300 стр. текста, 181 иллюстрация вне текста, 5 цвет­ ных иллюстраций —Ивона Яглярска-Яник 228 Этнография в странах социализма. Очерки развития науки. Издательство „Наука", Москва 1975, стр. 340. — Анджей Ставаж • 231 Мария Циоара. „Зона этнографика Радаути". Издательство Спорт-туризм, Бухарест 1979, 156 стр., иллюстр. карта — Эдвард Петрашек 234 Ромулус Вулканеску. Колонна небес. Варшава 1979. „Людова Спулдзельня Выдавнича", стр. 179, иллюстрации, библиография, карта — Ядвига Кубяк 236 Yogendra Singh, Modernization of Indian Tradition. A Systematic Study of Social Change, Thompson Press (India) Ltd, Faridabad 1977 — Эдвард Петрашек 237 С. Я. Козлов, Фулбэ Фута Джалона. Очерки этнической, политической и социальной истории, Издательство „Наука", Москва 1976, стр. 214. — Анджей Ставаж . . . 240 �T A B L E OF CONTENTS Professor Dr. Maria Frankowska. Jubilee of the 50 Years of Scientific Work — Maria Paradowska On the Occasion of the Jubilee of Prof. Dr. Maria Znamierowska-Prüfferowa — Anna Kutrzeba-Pojnarowa ¡GerharTKx)rrrao^^ 1943-1979J — Krystyna Małkowska, Lech Mróz . . 11 19 25 PAPERS l^erhard К 1 o s i c a ] — Falsificationisim К. R. Popper and Ethnological Findings Maria P a r a d o w s k a — Portrayal of South America Indians as Seen by Poles in X I X Century, Part I Summary in English Jan W. S u l i g a — House Construction Ritual in Ancient India in the Light of Religious Orders (Books on Home Ritual) Summary in English Siergiej A . A r u t i u n o w — Traditional and New Factors of Everyday Life and their Mutual Influence on the Example of Contemporary Japan . Roberte H a m a y o n — How Women's Language Expresses Men's Domina­ tion 29 47 118 121 141 143 173 S T U D I E S AND M A T E R I A L S Leszek D z i ę g i e l — Contemporary Rural Construction in Iraqi stan — Reflections and Initial Conclusions Kurdi­ 191 CHRONICLE Contribution of Polish Scholars in the Research on Folk and Origin Cultures of the World. Wrocław, 25-26 X I 1978 — Edward Pietraszek . . . . Development of Regional Communities. X Seminary of te Scientific Research Centre Named after W. Kętrzyński in Olsztyn. Ostróda, 10-13 V I 1978 — Halina Murawska-Koprowska • „Biological Medicine — Humanistic Medicine". Szczecin, 13-18 March, 1980 — Danuta Tylkowa, Anna Kowalska-Lewicka 219 221 224 �10 REVIEWS Demos Roman Reinfuss, Meblarstwo ludowe w Polsce, Ossolineum, Instytut Sztuki P A N , W r o c ł a w 1977, 300 pp., 181 illustr. in text, 5 illustr. in colour — Iwona Jaglarska-Janik Étnografija v stranah socializma. Očerki razwitija nauki. Izdatelstvo „Nauka", Moskva 1975, 340 pp. — Andrzej Stawarz Maria Cioará. Zona etnográfica Rádáutt. Editura Spórt-Turism, Bucuresfi 1979, 156 illustr., map. — Edward Pietraszek Romulus Vulcanescu. Kolumna niebios. Warszawa 1979, L S W , 179 pp., map, bibliography — Jadwiga Kubiakowa Yogendra Singh, Modernization of Indian Tradition. A Systematic Study of Social Change, Thompson Press (India) Ltd, Faridabad 1977 — Edward Pietraszek S. J . Kozlov, Fulbe Futa Dzałona. Očerki étničeskoj, političeskoj i socíalnoj istorii, Izdatelstvo „Nauka", Moskva 1976, 214 pp. — Andrzej Stawarz . 227 228 231 234 236 237 240 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7674852851a76ad8ad3fc26cb7099aef.pdf a3dca7f0123ce9c0a8082f019ad2e979 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1302 Title A name given to the resource Wychowanie dziecka robotniczego / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.93-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 PL ISSN 0071-J 861 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA (Katedra Etnologii Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o ) WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO Pomimo, ż e okres wczesnego d z i e c i ń s t w a jest okresem, w k t ó r y m wc wszy­ stkich ś r o d o w i s k a c h s p o ł e c z n y c h w dalszym ciągu dominuje intensywny prze­ kaz tradycyjnych norm i z a c h o w a ń obyczajowych (Tomicki 1974, s. 67) sto­ sunkowo m a ł o - na co zwraca u w a g ę A . Kutrzeba-Pojnarowa (1964, 1987) - p o ś w i ę c o n o mu uwagi w dorobku etnografii polskiej . Jej r o z w a ż a n i a i wnio­ ski d o t y c z ą c e miejsca i roli dziecka w dawnej i w s p ó ł c z e s n e j rodzinie wiejskiej p r o w o k u j ą do postawienia pytania, do jakiego stopnia odmienne było p o ł o ż e n i e dziecka i jego wychowanie w miejskiej rodzinie robotniczej . Czy i jak różniło się ono w okresie m i ę d z y w o j e n n y m od życia i wychowania dziecka w warun­ kach wiejskich. 1 - Na proces edukacji czyli wychowania jednostki, jak powszechnie wiadomo, składa się o d d z i a ł y w n i e ś r o d o w i s k a przyrodniczego, tj. c z y n n i k ó w ekologicz­ nych oraz ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e g o . Na wychowanie dziecka robotniczego w Ł o d z i w p ł y w m i a ł o w i ę c przede wszystkim ś r o d o w i s k o r o b o t n i k ó w zatru­ dnionych w w i ę k s z o ś c i w fabrykach w ł ó k i e n n i c z y c h oraz swoiste warunki tego wielkiego miasta p r z e m y s ł o w e g o . Na krajobraz wielkomiejski Ł o d z i składała się niezwykle gęsta zabudowa. W centrum miasta i w o k ó ł z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h d o m i n o w a ł y w i e l o p i ę t r o ­ we kamienice czynszowe, często z oficynami okalającymi długie p o d w ó r k a , wznoszone w zwartym szyku w z d ł u ż w ą s k i c h ulic. Na bocznych ulicach i dalej p o ł o ż o n y c h p r z e d m i e ś c i a c h coraz więcej było d o m ó w parterowych, c z ę s t o drewnianych, pozbawionych u r z ą d z e ń sanitarnych. Charakterystyczny obraz miasta u z u p e ł n i a ł y liczne, w i e l o p i ę t r o w e gmachy fabryczne, rozrzucone na całym obszarze miasta oraz widoczny z dala las k o m i n ó w fabrycznych, nad k t ó r y m i unosiła się chmura dymu. Ż y w i o ł o w a zabudowa przestrzeni miejskiej, nastawiona przede wszystkim na rozwój p r z e m y s ł u i o s i ą g n i ę c i e jak największych zysków, s p o w o d o w a ł a r a b u n k o w ą g o s p o d a r k ę dobrami przyrody. R o z b u d o w u j ą c y się p r z e m y s ł w y ­ c z e r p a ł zasoby wodne, dzika penetracja terenów podmiejskich pod z a b u d o w ę oraz masowy w y r ą b w czasie 1 wojny d o p r o w a d z i ł y do przetrzebienia rozle­ głych lasów o k a l a j ą c y c h w przeszłości miasto. W tych warunkach dziecko miejskie jedyny kontakt z p r z y r o d ą m o g ł o mieć podczas odwiedzin k t ó r e g o ś z rachitycznych s k w e r ó w czy niewielkich p a r k ó w ś r ó d m i e j s k i c h . Dotarcie do w i ę k s z y c h o b s z a r ó w zieleni w y m a g a ł o specjalnej wyprawy, wydostania się na obrzeża miasta. Na ulicach miasta od świtu do zmroku p a n o w a ł o ż y w i o n y ruch w o z ó w t r a n s p o r t u j ą c y c h z h a ł a s e m , po wyboistym bruku, surowce i produkty fabrycz- �94 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA nc. Ruch pieszy r e g u l o w a ł r y t m syren fabrycznych o b w i e s z c z a j ą c y c h godziny r o z p o c z ę c i a i z a k o ń c z e n i a pracy. W takim otoczeniu p r z e b i e g a ł o ż y c i e rodziny i dziecka robotniczego. Ro­ dzina była leż jego pierwszym ś r o d o w i s k i e m w y c h o w a w c z y m . Ś r o d o w i s k o to, w m i a r ę wzrostu dziecka, ulegało poszerzeniu z a r ó w n o w sensie fizycznym, j a k i organizacyjnym, t w o r z ą c o k r e ś l o n e przestrzenie s p o ł e c z n e p o d p o r z ą d k o w a ­ ne o d r ę b n y m k r ę g o m i instytucjom. Poza kręgiem rodzinnym s z c z e g ó l n ą rolę w kształceniu o s o b o w o ś c i dziecka robotniczego o d g r y w a ł krąg k o l e ż e ń s k o - s ą siedzki jednego domu i p o d w ó r k a (wraz ze wzrostem dziecka) takie instytucje, j a k przedszkole, szkoła a w wieku m ł o d z i e ń c z y m z a k ł a d pracy i r ó ż n e g o rodza­ j u organizacje s p o ł e c z n e , kulturalne czy polityczne. Nasuwa się pytanie, j a k ą rolę w procesie tych o d d z i a ł y w a ń o d g r y w a ł a tra­ dycja rozumiana j a k o część dziedzictwa kulturowego, k t ó r e m u towarzyszy emocjonalne p r z y w i ą z a n i e . Jakie miejsce wśród cenionych, z a j m o w a ł y warto­ ści przyniesione wraz z p r z y b y w a j ą c ą do miasta l u d n o ś c i ą wiejską. Do jakiego stopnia ś r o d o w i s k o robotnicze p r z y g o t o w y w a ł o dzieci do życia w swoistych, miejskich warunkach bytu a przyjmowane nowe wzory n a r u s z a ł y s p ó j n o ś ć kultury tradycyjnej przybyszy. Jak wynika ze w s p o m n i e ń badanych, ś w i a d o m e k s z t a ł t o w a n i e o s o b o w o ś c i dziecka nie było przedmiotem s z c z e g ó l n e g o zainteresowania rodziny robotni­ czej. Rzadko t o w a r z y s z y ł a mu szersza refleksja i w y r a ź n i e sprecyzowane cele d z i a ł a ń wychowawczych. W s p o m i n a j ą c lala dzieciństwa p r z y p a d a j ą c e na okres m i ę d z y w o j e n n y lub nawet czasy przed I wojną ś w i a t o w ą wielu i n f o r m a t o r ó w dostrzega inny niż obecnie stosunek r o d z i c ó w do dzieci, przy czym t ł u m a c z y go przede wszystkim zaabsorbowaniem p r a c ą oraz trudnymi warunkami byto­ w y m i licznej zazwyczaj rodziny. Zdaniem badanych, w przeszłości mniej się dzieckiem interesowano niż dzisiaj. Jedna z i n f o r m á t o r e k wyraziła nawet opi­ nię, ż e n i e z a l e ż n i e od obiektywnych okoliczności dzieci w o g ó l e zaniedbywa­ no! Z nieporadnych wypowiedzi badanych m o ż n a się d o m y ś l a ć , ż e w tym „ b r a k u z a i n t e r e s o w a ń " poza rzeczywistymi niedostatkami opieki, informatorzy dostrzegają dziś, że w przeszłości nie interesowano się p r z e ż y c i a m i dziecka. Nic było to jednak, jak nam się wydaje, s w o i s t ą cechą badanego ś r o d o w i s k a , lecz c z ę ś c i ą o g ó l n e g o obyczaju epoki (por. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k 1982), c e c h ą c z a s ó w , w k t ó r y c h nic zastanawiano się nad „ p r a w a m i dziecka", nie przewidy­ wano wypowiadania się dzieci i młodzieży, demonstrowania przez nich w ł a s ­ nych p r a g n i e ń i domagania się ich realizacji. W ś r o d o w i s k u robotniczym te „ s t a r o m o d n e " obyczaje przetrwały jedynie dłużej w w y n i k u ciężkich warun­ k ó w bytowych, robotniczego trybu życia, w k t ó r y m m a ł o b y ł o czasu na konta­ kty z d z i e ć m i , w z w i ą z k u z czym dodatkowo utrudniony był przekaz informacji o d n o ś n i e p r z e ż y ć dziecka. Wreszcie niewielkie kompetencje r o d z i c ó w nie sprzyjały rozwijaniu wiedzy pedagogicznej i refleksji nad p r z e ż y c i a m i psychi­ cznymi dziecka. Pierwsze działania wychowawcze rodziny wykonywane były na o g ó ł w spo­ s ó b bezrefleksyjny, zgodny z d o m i n u j ą c y m i w ś r o d o w i s k u wzorami z a c h o w a ń i co za tym idzie, zgodnie z oczekiwaniami otoczenia. P o l e g a ł y one w pier­ wszym r z ę d z i e na k s z t a ł t o w a n i u podstawowych n a w y k ó w dziecka (higienie/,- �WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO 95 nych, z a c h o w a ń przy jedzeniu, spaniu, ubieraniu się ilp.). Dzieci od wczesnego d z i e c i ń s t w a były w d r a ż a n e do utrzymywania czystości i p o r z ą d k u w z a t ł o c z o ­ nej izbie mieszkalnej, do szanowania odzieży, do niezakłócania spokoju sąsia­ d ó w . W roli b e z p o ś r e d n i e j opiekunki w y s t ę p o w a ł a w rodzinie zazwyczaj mat­ ka, przy czym informatorzy nasi m ó w i ą c o „ w y c h o w y w a n i u " dzieci, mają na myśli raczej s p r a w o w a n ą przez nią o g ó l n ą o p i e k ę nad dzieckiem, niż j a k i e ś s z c z e g ó l n e działania wychowawcze. Pomimo, ż e badani rzadko precyzowali swe poglądy na proces wychowania, to jednak z ich w s p o m n i e ń m o ż n a w n i o s k o w a ć , jakie ideały pedagogiczne przyświecały i m samym lub ich rodzicom i jakie zabiegi wychowawcze w z g l ę d ­ nie ś w i a d o m i e stosowali. W p r z e s z ł o ś c i , w w i ę k s z o ś c i rodzin robotniczych proces wychowania opie­ rał s i ę na żądaniu uznania autorytetu ludzi starszych, w tym z w ł a s z c z a rodzi­ ców. Wśród szerokich rzesz r o b o t n i k ó w d o m i n o w a ł o przeświadczenie, że pod­ stawowymi cechami „ d o b r e g o dziecka" powinny być szacunek dla starszych i p o s ł u s z e ń s t w o . Przejawem tego szacunku był zwyczaj c a ł o w a n i a starszych o s ó b w rękę czy o b o w i ą z e k pierwszego pozdrawiania przez dzieci wszystkich znajomych r o d z i c ó w oraz s ą s i a d ó w . Hierarchia wieku o d g r y w a ł a r ó w n i e ż d u ż ą rolę w rodzinach, z w ł a s z c z a wielodzietnych, w których niejednokrotnie w y s t ę ­ p o w a ł y znaczne r ó ż n i c e lal m i ę d z y d z i e ć m i . D o m i n u j ą c a pozycja dzieci star­ szych w z r a s t a ł a dodatkowo w momencie podjęcia przez nie pracy zarobkowej i w s p ó ł u c z e s t n i c z e n i a w utrzymaniu rodziny. Obok d ą ż n o ś c i do uznania autorytetu ludzi starszych, w a ż n e miejsce w ś r ó d ś w i a d o m y c h z a b i e g ó w wychowawczych, z a j m o w a ł nakaz rzetelnego wykony­ wania o b o w i ą z k ó w . Obarczanie dziecka r ó ż n y m i o b o w i ą z k a m i , wychowanie przez p r a c ę , było istotnym elementem edukacji wymuszonym zresztą przez warunki bytu rodziny. Dziecko od wczesnego d z i e c i ń s t w a m u s i a ł o w s p ó ł d z i a ­ łać z rodzicami w pokonywaniu trudności życia codziennego. Zakres o b o w i ą z k ó w powierzanych dzieciom uzależniony b y l od rodzaju zatrudnienia r o d z i c ó w , liczebności rodziny, wieku i płci dzieci, stosunku rodzi­ c ó w do o b o w i ą z k u szkolnego. O p r ó c z pilnowania m ł o d s z e g o r o d z e ń s t w a , dzieci p r z y n o s i ł y w o d ę , opał, robiły drobne zakupy w pobliskim sklepie, po­ m a g a ł y w utrzymaniu p o r z ą d k u w domu a niekiedy r ó w n i e ż uczestniczyły w p r z y r z ą d z a n i u posiłków. G o t o w a ł a i p r z y g o t o w y w a ł a obiad pracująca matka, lecz z d a r z a ł o się, że łatwiejsze potrawy dziecko u m i a ł o p r z y g o t o w a ć samo. Z reguły w w i ę k s z y m stopniu musiały p o m a g a ć w domu dziewczynki, c h ł o p c y jeżeli pomagali, to w y k o n y w a l i zazwyczaj c i ę ż s z e prace w y r ę c z a j ą c ojca. Gdy rodzina była liczna najmłodsze dziecko miało p o c z ą t k o w o mniej o b o w i ą z k ó w , g d y ż b y ł o w y r ę c z a n e przez starsze. M ł o d s z e dzieci później r o z p o c z y n a ł y p r a c ę z a r o b k o w ą , jednak i i m z wiekiem, gdy starsze r o d z e ń s t w o o p u s z c z a ł o dom rodzinny, p r z y b y w a ł o prac domowych. W mieście (w p r z e c i w i e ń s t w i e do sy­ tuacji d o m i n u j ą c e j na wsi) dzieci g ł ó w n i e p o m a g a ł y w pracach domowych w y r ę c z a j ą c starszych. W y j ą t k o w o z d a r z a ł o się, że brały udział w pracach produkcyjnych i to tylko w rodzinach trudniących się pracą c h a ł u p n i c z ą . W w i e l u domach istotne miejsce wśród wymaganych cech dziecka zajmo­ w a ł a p o b o ż n o ś ć . Wpajaniem dziecku n a w y k ó w religijnych z a j m o w a ł y się �96 BRONISŁAWA K O l ' C Z Y N S K A - J A W O R S K A g ł ó w n i e kobiety, matki czy babki. Rzadko się z d a r z a ł o , ż e b y nawet n i e w i e r z ą c y m ą ż zdecydowanie s p r z e c i w i ł się w y k o n y w a n y m w domu praktykom religij­ nym, g d y ż n i e z a l e ż n i e od p r z e k o n a ń czy wiary religijnej rozpowszechnione b y ł o w ś r o d o w i s k u przekonanie, ż e normy moralne szerzone przez k o ś c i ó ł m o g ą tylko pozytywnie o d d z i a ł y w a ć na j e d n o s t k ę , w ż a d n y m razie nic m o g ą z a s z k o d z i ć . W badanym okresie, g ł ó w n ą rolę w w y c h o w a n i u religijnym dzieci o d g r y w a ł a , jednak, j a k się wydaje, s z k o ł a . Ś r o d k i e m do pozyskania cenionych rezultatów wychowawczych było ż ą d a ­ nie od dziecka karności i bezdyskusyjnego p o s ł u s z e ń s t w a egzekwowanego przy pomocy nagan i kar, w tym przede wszystkim fizycznych. W razie konie­ czności ukarania dziecka o s t a t e c z n ą instancją b y ł ojciec. Jego autorytet w dużej mierze był w i ę c z w i ą z a n y ze stosowaniem kar fizycznych, dlatego też dzieci c z ę s t o s i ę go bały. Od jego charakteru i temperamentu z a l e ż a ł o czy kara fizy­ czna była karą s y m b o l i c z n ą , czy d o t k l i w y m nieraz pobiciem. M a ł e dzieci, gdy były n i e p o s ł u s z n e lub gdy chciano j e w d r o ż y ć do o k r e ś l o ­ nego zachowania karano klapsem lub straszono. Starsze, za lżejsze przewinie­ nia, stawiano „ d o kąta", c i ę ż s z e przewinienia, takie jak n i e p o s ł u s z e ń s t w o , k ł a m s t w o , pobicie innego dziecka, kradzież, zle w y n i k i w nauce, karano „la­ niem". Jakkolwiek zdarzali s i ę i w przeszłości rodzice, z w ł a s z c z a matki, którzy kierowali dziećmi w s p o s ó b łagodny, przy pomocy perswazji, to jednak znacz­ nie częściej stosowano sankcje n i e w s p ó ł m i e r n e do p r z e w i n i e ń dziecka. Zapra­ cowani rodzice uważali bowiem, ż e przy pomocy hojnie stosowanych kar w y p e ł n i a j ą swoje o b o w i ą z k i wychowawcze. Pomimo powszechnie uznawanych zalet dyscypliny i roli kar, na o g ó ł nie w i e d z ą c o pedagogicznych zaletach sankcji pozytywnych, nie znając roli, j a k ą pełni zabawa w rozwoju dziecka, i w tym ś r o d o w i s k u rodzice chcieli czasem, na miarę swoich skromnych m o ż l i w o ś c i , s p r a w i ć dziecku p r z y j e m n o ś ć czy n a g r o d z i ć jego dobre zachowanie. S z c z e g ó l n i e d y d a k t y c z n ą o t o c z k ę m i a ł o w r ę c z a n i e p r e z e n t ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h . Przy tej okazji pytano c z ę s t o dzieci czy były grzeczne w minionym roku oraz upominano je, by dobrze s i ę sprawo­ w a ł y i słuchały starszych. Prezenty byly na o g ó ł bardzo skromne, często w y ­ konane przez rodziców. Kupowanych zabawek dziecko robotnicze miało nie­ wiele, stąd o g r o m n ą rolę w zabawach dzieci o d g r y w a ł a w y o b r a ź n i a i „ z a b a w k a naturalna", czyli po prostu j a k i k o l w i e k przedmiot, który dziecko n a p o t y k a ł o w otoczeniu i który s p o ż y t k o w a ł o w zabawie (Por. Bujak 1988, s. 17). B a w i ć m o g ł o się jednak dziecko robotnicze dopiero wtedy, gdy nie było potrzebne w domu. Obok silnego o d d z i a ł y w a n i a rodziny obserwujemy w procesie wychowania dziecka robotniczego z n a c z n ą rolę szerszego ś r o d o w i s k a r ó w i e ś n i c z e g o , co spowodowane było zaabsorbowaniem r o d z i c ó w pracą poza domem i d u ż ą ilością czasu, który dzieci spędzały we w ł a s n y m gronie bez opieki starszych. Tak j a k w rozwoju dziecka wiejskiego s w o i s t ą a k a d e m i ą życia informującą o naturalnym i s p o ł e c z n y m ś r o d o w i s k u wiejskim było pastwisko (Por. Chałasiński 1938, t. 1, s. 213-229), tak w życiu proletariackiego dziecka miejskiego rolę taką pełniło p o d w ó r k o i ulica. Tu w kręgu r ó w i e ś n i k ó w nie tylko organi­ zowano zabawy, ale t a k ż e wymieniano obserwacje i dzielono s i ę w i e d z ą �WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO 97 o wszystkich aspektach życia miejskiego, r ó w n i e ż tych, przed k t ó r y m i niejed­ nokrotnie m o ż e chcieliby j e u c h o w a ć rodzice czy inni wychowawcy. Na p o d w ó r k u b a w i ł y się przede wszystkim dzieci od 5 do 12 lat i w ich życiu o d g r y w a ł o ono n a j w i ę k s z ą rolę. Dzieci b a w i ą c się razem k s z t a ł t o w a ł y s w o i s t ą w s p ó l n o t ę z a b a w o w ą , u t w o r z o n ą na bazie w s p ó l n i e u ż y t k o w a n e g o terytorium (Nowacki 1939, s. 26). Badania nad repertuarem zabaw w y k a z a ł y też ścisły z w i ą z e k ich form i organizacji z topografią typowych p o d w ó r e k i w ł a ś c i w o ­ ściami zamieszkiwanych d o m ó w (Muras 1989, s. 55-132). Zabawy starszych dzieci p r z e n o s i ł y się r ó w n i e ż przed dom, na ulicę. Ulica d a w a ł a inne m o ż l i w o ­ ści, np. w i ę k s z a przestrzeń sprzyjała biegom czy grze w piłkę. Sama obserwacja ulicy d o s t a r c z a ł a też wielu atrakcji, takich jak widok awantury ulicznej, handlu, w y s t ę p ó w kapel, a k r o b a t ó w czy kataryniarzy, nie m ó w i ą c o s z c z e g ó l n e j roz­ rywce, j a k ą była interwencja straży pożarnej lub policji. W miarę dorastania dzieci o d d a l a ł y się coraz bardziej od domu, w y k o r z y s t u j ą c do zabawy niezabu­ dowane place czy podmiejskie pola lub wyruszając na w ę d r ó w k ę po ulicach miasta. Grupy zabawowe miały w ł a s n ą strukturę i organizację z a l e ż n ą od w i e k u dzieci, ich z m i e n i a j ą c y c h się wraz z dorastaniem z a i n t e r e s o w a ń , panującej mody na o k r e ś l o n e zabawy oraz w y s t ę p o w a n i a lub braku w grupie stałych p r z y w ó d c ó w . Poza m o ż l i w o ś c i ą w y ł a d o w a n i a energii i wyrobienia s p r a w n o ś c i fizycznej, w s p ó l n a zabawa rozwijała w dzieciach u m i e j ę t n o ś ć życia w grupie, s o l i d a r n o ś ć , a także z d o l n o ś ć p o d p o r z ą d k o w a n i a się obranemu p r z y w ó d c y . Wreszcie sprzyjała powstaniu przekonania o korzyściach p ł y n ą c y c h z działal­ ności zbiorowej. Świat zabaw dziecięcych był na o g ó ł n i e d o s t ę p n y dla doro­ słych, dzieci strzegły swych tajemnic, zapracowani dorośli zaś nie zdradzali na o g ó ł w i ę k s z e g o zainteresowania ich sprawami. Niekiedy tylko interweniowali gdy zabawy p r z e s z k a d z a ł y im w wypoczynku, gdy rozbawione dzieci w y r z ą ­ dziły j a k ą ś s z k o d ę lub gdy d o s z ł o m i ę d z y nimi do konfliktu z a k o ń c z o n e g o bójką. Wtedy z d a r z a ł o się, ż e konflikt r o z s z e r z a ł się na całe rodziny w y s t ę p u ­ j ą c e solidarnie w obronie w ł a s n y c h dzieci. Wraz z o s i ą g n i ę c i e m przez dziecko wieku szkolnego w z r a s t a ł o znaczenie specjalnych instytucji wychowawczych. Co prawda, już w c z e ś n i e j c z ę ś ć dzieci (przede wszystkim z rodzin pracujących w d u ż y c h fabrykach) m o g ł o u c z ę s z ­ c z a ć do przedszkoli, lecz było ich na terenie miasta niewiele i nastawione były przede wszystkim na objęcie o p i e k ą dzieci z rodzin n i e p e ł n y c h czy bezrobot­ n y c h ' . Znacznie w i ę k s z ą rolę o d g r y w a ł a , z w ł a s z c z a w Polsce N i e p o d l e g ł e j , o b o w i ą z k o w a szkolą podstawowa, zwana s z k o ł ą p o w s z e c h n ą . Jakkolwiek dzie­ ci robotnicze w c z e ś n i e p o d e j m o w a ł y p r a c ę z a w o d o w ą i niejednokrotnie prze­ r y w a ł y n a u k ę nie k o ń c z ą c s z k o ł y ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1988, s. 30) to jednak w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w p o r ó w n a n i u do lat przed 1 wojną, kiedy nie b y ł o przymusu szkolnego i stan szkolnictwa elementarnego w Łodzi był wysoce n i e z a d o w a l a j ą c y a obca j ę z y k o w o szkoła nic zachęcała do nauki, o d d z i a ł y w a ­ nie s z k o ł y bardzo w z r o s ł o . Historiografia polskiej myśli pedagogicznej stwierdza, ż e o ile w okresie z a b o r ó w i walk o s z k o ł ę polską d o m i n o w a ł y w niej ideały pozytywistyczne (wersja narodu opartego o ideałach integracji i solidaryzmu narodowego, hasło �98 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA w y ż s z o ś c i dobra s p o ł e c z n e g o nad indywidualnym), to po odzyskaniu niepod­ ległości w szkolnym procesie w y c h o w a w c z y m na pierwszym miejscu stawiano dobro narodu. Wychowanie szkolne, j a k deklarowano, miało na celu kształto­ wanie w dzieciach i m ł o d z i e ż y g ł ę b o k i c h u c z u ć narodowych i moralnych, m i ­ łości ojczyzny, poczucia o d p o w i e d z i a l n o ś c i i karności. Od p r z e ł o m u lat dwu­ dziestych i trzydziestych na c z o ł o realizowanych wartości wysuwa się wycho­ wanie p a ń s t w o w e . Towarzyszy mu kult p a ń s t w a , p o d k r e ś l a n i e jego racji stanu, p o ł ą c z o n y z kultem p r z y w ó d c y i solidaryzmem s p o ł e c z n y m . Z tymi postawami łączy się negatywny stosunek do rozpolitykowania młodzieży i jej i n d y w i d u ­ alizmu. D o s z k ó ł dopuszczano tylko niektóre organizacje d z i e c i ę c e i m ł o d z i e ­ ż o w e (np. harcerstwo). W p ł y w y oficjalnej ideologii, s z c z e g ó l n i e silnie oddzia­ ł y w a ł y na szkolnictwo podstawowe, prawie w y ł ą c z n i e publiczne (Araszkiewicz 1978). Pomimo oporu lewicy s p o ł e c z n e j opowiadającej się za s z k o ł ą ś w i e c k ą i od­ dzieleniem kościoła od p a ń s t w a , w Polsce m i ę d z y w o j e n n e j z w y c i ę ż y ł a koncep­ cja szkoły m i ę d z y w y z n a n i o w e j , z u p r z y w i l e j o w a n ą pozycją kościoła katolic­ kiego i o b o w i ą z k o w ą n a u k ą religii oraz o b o w i ą z k o w y m w d r a ż a n i e m w szkole do praktyk religijnych ( w s p ó l n e modlitwy, zbiorowe u c z ę s z c z a n i e do kościoła, szkolne rekolekcje i l p . ) . Na terenie szkoły działały leż organizacje r e l i g i j n e . 4 Jak w y k a z a ł y prowadzone badania, w rodzinie robotniczej p r z e w a ż a ł o n i e ś w i a d o m e k s z t a ł t o w a n i e postaw i n a w y k ó w dziecka. Przekaz - j a k to o k r e ś l a A . K ł o s k o w s k a (1982) - m a ł e j tradycji kulturowej, d o ś w i a d c z e ń c z ł o n k ó w r o d z i n y czy r o d z i n n y w a r i a n t powszechnie o b o w i ą z u j ą c y c h w ś r o d o w i s k u r o b o t n i c z y m o b y c z a j ó w . Te postawy, wiedza, ocena i normy ugruntowane w rodzinie o d d z i a ł y w a ł y n a s t ę p n i e na zachowania w szerszej grupie s p o ł e c z n e j . Wśród postulowanych w a r t o ś c i d o m i n o w a ł o poszanowanie a u t o r y t e t ó w , samodyscypliny, na którą s k ł a d a ł o się poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i i o b o w i ą z ­ k o w o ś c i , k a r n o ś c i i rzetelności w stosunkach m i ę d z y l u d z k i c h . Z e s p ó ł tych wartości nic sprzyjał rozwojowi postaw indywidualistycznych. Egzekwowane w rodzinie zachowania w przeważającej mierze u t r w a l a ł y poslawy tradycyjne, dostosowane tylko w niewielkim stopniu do zmienionych w a r u n k ó w życia miejskiego (zatrudnienia poza domem, odmiennych w a r u n k ó w mieszkanio­ wych, struktury przestrzennej miasta). W stosunkach m i ę d z y l u d z k i c h w hete­ rogenicznej s p o ł e c z n o ś c i miejskiej wysoko w a r t o ś c i o w a n o dobre stosunki s ą ­ siedzkie, przede wszystkim w o b r ę b i e zamieszkiwanej kamienicy oraz w kręgu w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a klasowego. Wprawdzie w okresie wielkiego kryzysu ś w i a t o w e g o lat 1929-J934 nie wszystkie dzieci robotnicze w Ł o d z i kończyły s z k o ł ę p o d s t a w o w ą (rodzice zabierali za s z k o ł y z w ł a s z c z a dzieci, które p r z e k r o c z y ł y wiek o b o w i ą z k o w e g o u c z ę s z c z a n i a do szkoły, a ż e b y podjęły pracę i p o m o g ł y w utrzymaniu rodziny), to jednak generalnie w z r o s ł o w rodzinie robotniczej zrozumienie dla wartości w y k s z t a ł c e n i a , z w ł a s z c z a podstawowego . Szkoła, podobnie j a k rodzina, ż ą d a ­ ła p o s ł u s z e ń s t w a , karności i poszanowania autorytetów, w z b o g a c a j ą c tradycje domowe o w a r t o ś c i narodowe i p a ń s t w o w o t w ó r c z e . J e d n o c z e ś n i e szerzony przez s z k o ł ę p a ń s t w o w ą solidaryzm s p o ł e c z n y p r z e c i w d z i a ł a ł d ą ż e n i o m klaso5 �WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO 99 w y m , z k t ó r y m i dziecko m o g ł o się s p o t k a ć w ś r o d o w i s k u proletariackim. Wy­ chowanie szkolne sprzyjało też utrwalaniu postaw religijnych. T y m d w ó m d o m i n u j ą c y m ś r o d o w i s k o m w y c h o w a w c z y m w p e w n y m sto­ pniu p r z e c i w s t a w i a ł o s i ę o d d z i a ł y w a n i e k r ę g u r ó w i e ś n i c z e g o . W k r ę g u tym o d b y w a ł s i ę nie t y l k o przekaz k u l t u r o w y d o t y c z ą c y b e z p o ś r e d n i o zabawy, ale r ó w n i e ż przekaz w i e d z y o o t a c z a j ą c y m ś w i e c i e miejskim i j e g o proble­ mach. Pozbawienie dzieci stałej opieki w y r a b i a ł o w nich s a m o d z i e l n o ś ć i z a r a d n o ś ć . S a m o d z i e l n o ś ć ż y c i o w a s p r z y j a ł a u n i e z a l e ż n i a n i u się od auto­ r y t e t ó w r o d z i c ó w . Obserwacja otoczenia miejskiego o t w i e r a ł a m o ż l i w o ś ć kreowania n o w y c h a u t o r y t e t ó w , niejednokrotnie s p r z y j a j ą c y c h zachowa­ niom d e w o c y j n y m . M i a s t o d o s t a r c z a ł o też dziecku o k a z j ę do n a w i ą z y w a n i a n o w y c h k o n t a k t ó w i obserwacji n o w y c h sytuacji, co s p r a w i a ł o , ż e p o m i m o c i ę ż k i c h w a r u n k ó w bytu dziecko miejskie m i a ł o w i ę c e j okazji do poszerze­ nia s w y c h w i a d o m o ś c i i o d z n a c z a ł o się w i ę k s z ą ś m i a ł o ś c i ą i o t w a r t o ś c i ą na zmiany, n i ż dziecko wiejskie. J e d n a k ż e m o ż l i w o ś ć c a ł k o w i t e g o zerwania z autorytetami i t r a d y c y j n y m systemem w a r t o ś c i m i a ł a przede w s z y s t k i m m ł o d z i e ż u n i e z a l e ż n i o n a od domu rodzicielskiego, a i wtedy zerwaniu z tra­ d y c j ą p r z e c i w d z i a ł a ł autorytet r e l i g i i oraz c z ę s t o w y s t ę p u j ą c a w miejscu pracy - na co z w r a c a ł u w a g ę F. Gross (1986, s. 330) - hierarchiczna z a l e ż ­ n o ś ć od starszych w i e k i e m p r z e ł o ż o n y c h i p r a c o d a w c ó w . Przypisy 1 D o w y j ą t k ó w można zaliczyć obszerną pracęS. M a l c z a k o w e j (1963). art) k u ł y i.. Dubiela (1969). M . .lastrzębskiej i 1965). с/л К. K w a ś n i e w s k i e g o ( 1 9 7 1 ) . - I n f o r m a c j e nasze p o c h o d z ą z zespołów y ch badań ś r o d o w i s k a robotniczego L o d z i lal m i ędzy w o j e n n y eh p r o w a d z o n y c h p r z e / Katedrę E t n o g r a f i i U Ł w ramach Centralnego P r o g r a m u Badań С Р В 08.05 „Polska kultura narodowa j e j tendencje r o z w o j o w e i percepcje". Nie darmo przedszkola nazywano p o c z ą t k o w o „ o c h r o n k a m i " . W f.odzi szczególnie prężnie działała krucjata eucharystyczna grupująca młodsze dzieci (Plucińska 1987). ~* P o m i m o że o w i e l e ł a t w i e j b y ł o posłać dziecko do szkoły średniej r o b o t n i k o w i mieszkającemu w mieście, niż c h ł o p u , .lest rzec/ą zastanawiającą, że w y k s z t a ł c e n i e średnie lub wyższe rzadko b y ł o przedmiotem dążeń r o b o t n i c z y c h . LITERATURA A r a s z k i e w i c z F. W. 1978 Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczpospolitej, Warszawa. B u j a k J. 1988 Zabawki w Europie. Zarys dziejów - rozwój zainteresowań, Kraków. C h a ł a s i ń s k i J. 1938 Młode pokolenie chłopów, t. 1, Warszawa. D u b i e l L. 1969 Tradycyjne wzory wychowawcze w rodzinie wiejskiej na Górnym Śląsku w XIX w., „ Z e s z y t y G l i w i c k i e " , t. 7, s. 103-127. G r o s s F. 1986 Proletariat i kultura. Warunki społeczne i gospodarcze kultury prole­ tariatu, Warszawa. �100 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA J a s t r z ę b s k a M. 1965 Zwyczaje i wierzenia w Łaznowie związane z okresem wczesnego dzieciństwa, „ P r a c e i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ł o d z i " , Seria Etnograficzna, nr 9, s. 37-168. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k A. 1982 Z badań nad rodziną robotników Żyrardowa w początku XX w. [ w : ] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. Materiały do etnografii miasta, Warszawa, s. 46-67. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1964 Rola społeczna dziecka w rodzinie wiejskiej, „ R o c z n i k i Socjologii W s i " , t. 2, s. 136-144. 1987 L'enfant de la familie pay sannę entre la tradition et le progres - exemple polonais, SIEF'S T h i r d Congress, A p r i l 8-12, Zurich (ref. powielo­ ny). K w a ś n i e w s k i К. 1973 Społeczne i wychowawcze sytuacje dziecka wsi opolskiej, „ R o c z n i k i Socjologii W s i " , t. 11, s. 55-66. M u r a s В. 1989 Gry i zabawy dzieci łódzkich. Zmiany wzorów kulturowych, Łódź (Niepublikowana praca magisterska). N o w a c k i T. 1939 Rozwój świadomości społecznej u dzieci i młodzieży warstwy robotni­ czej Łodzi, Łódź. P l u c i ń s k a A. 1987 Próba ukazania katolickich norm moralnych w świadomości i prakty­ ce robotników łódzkich, Łódź (Niepublikowana praca magisterska). T o m i c k i R. 1974 Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na marginesie artykułu K. Kwaśniewicz, „Etnografia Polska", t. 18, z. 2, s. 57-63. UPBRINGING OF C H I L D R E N I N W O R K I N G CLASS F A M I L I E S Summary The work describes the terms and rules of bringing up children in workers'families in Ł ó d ź in the years 1918-1939. Assuming that the process of education and enculturation is stronglyinfluenced both by the ecological and social environment the author starts with the presentation of Ł ó d ź - an industrial town. Next she describes the social groups in which the working class children grew up and were educated: family, peer groups and school. The workers'families brought up their children without any reflective consideration, accor­ ding to traditional value orientations, some of them being of rural character since many of the workers were of peasant background. The most important values were obedience and discipline, respect for authority and reluctance to the development of too great individualism of the young ones. School supported the same traditional values adding those of patriotism and national solidarity. T h e latter one one was o p p o s i t i o n a l i o the ideology of class solidarity which have transmitted to children in some families. �WYCHOWANIE D Z I E C K A ROBOTNICZEGO 101 The primary groups which slimulaled changing patterns were, according to the author, peer groups which shaped attitudes independent from those instilled by family life and school. T h e other patterns of behaviour were strongly affected by the conditions of town life. It was the factor which determined the basic differences in the behavioural patterns of peasant and working class children. Translated by Anna Kuczyñska-Skrzypck � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c485d2077bf1def5e6e22f4ae44a3e28.pdf d321302c57b1e61d2a3a681db7239b7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3451 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3235 Title A name given to the resource Kurpie Zielone - osrodek masowej produkcji elementów wystroju współczesnych wiejskich wnętrz mieszkalnych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.191-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa; Kural, Bożena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś—Pietraszkowa Bożena Kural KURPIE Z I E L O N E - OŚRODEK MASOWEJ PRODUKCJI WSPÓŁCZESNYCH WIEJSKICH WNĘTRZ O d d ł u ż s z e g o czasu obserwujemy na w s i z a n i k a n i e regional­ ELEMENTÓW WYSTROJU MIESZKALNYCH nocy p r z y k o p c ą c e j l a m p i e naftowej (...) w ł a ś n i e dzieci s ą w y r y ­ nego czy lokalnego c h a r a k t e r u w y p o s a ż e n i a p o m i e s z c z e ń miesz­ wane n i o t y l k o s z k o ł o , ale i w y r y w a n e z k r ę g u normalnego, na­ k a l n y c h w p o s z c z e g ó l n y c h regionach k r a j u . Ł ą c z y s i ę to ściśle l e ż n e g o d z i o c k u ż y c i a . Zrezygnowano s ą te n i e s z c z ę ś l i w e dzieci z procesem u n i f i k a c j i i p r z e ś w i a d c z o n e , żo t a k j u ż b y ć m u s i . . . " wiejskich w n ę t r z . P r o b l e m y te zresztą 3 W y r ó b f i r a n e k jest Sporą rolę odegrały n i e z b y t s k o m p l i k o w a n y , p o t r z e b a do tego t y l k o d u ż e j d r e w n i a n e j w t y m procesio masowo rozprzestrzeniane w o s t a t n i c h d z i e s i ę ­ r a m y z r ó w n o n a b i t y m i g w o ź d z i k a m i , na k t ó r e n a p i n a s i ę o s n o w ę n i e j e d n o k r o t n i e podnoszono w l i t e r a t u r z e . 1 cioleciach na obszarze c a ł e g o k r a j u malowane m a k a t k i , f i r a n k i tworząc t y m i m a t y s ł o m i a n e . Jeden z n a j w i ę k s z y c h o ś r o d k ó w i c l i n a s t ę p n i e p r z e w i ą z a ć w ę z e ł k i e m . N i e r o b i l i tego m n i e j r o z w i n ą ł s i ę na produkcji m i e s z k a ń c ó w Puszczy Zielonej d ł u g ą t r a d y c j ę koniecznością, ponieważ i do warunki niedawna fizjograficzne w o g ó l e , a z w ł a s z c z a n i s k a j a k o ś ć gleb, p r z y w z r a s t a j ą c y m zalud­ n i e n i u u n i e m o ż l i w i a ł y u t r z y m a n i e s i ę t y l k o z g o s p o d a r k i rolno-hodowlanej. uczciwi w y k o n a w c y , przez co f i r a n k a t a k a po p i e r w s z y m p r a n i u b y ł a Kurpiach. Uprawianie różnego rodzaju zajęć pozarolniczych ma w ś r ó d pozostawało skośną kratę. Każde skrzyżowanie nitek należy do wyrzucenia. Na nakrochmalonej siatce dużymi ściegami w y s z y w a n o proste k w i a t o w e w z o r y . F i r a n k i r o b i o n o p o c z ą t k o w o z nici lnianych, później bawełnianych. W y t w ó r c a , k t ó r y miał d w i e r a m y , m ó g ł w c i ą g u jednogo d n i a z r o b i ć d w i e f i r a n k i (sta­ n o w i ą c e k o m p l e t do jednego o k n a ) . M o ż l i w o ś ć n a b y c i a f i r a n e k w sklepach u s p o ł e c z n i o n y c h s p o w o d o w a ł a spadek p o p y t u , z a c z ę ­ 2 ł o w i ę c z a n i k a ć i c h w y t w a r z a n i e . P o d koniec l a t 70-tych z n ó w N a gruncie prowadzonej t u od d a w n a p r o d u k c j i p ł ó t n a na z a c z ę t o s i ę t y m z a j m o w a ć , ale na bardzo m a ł ą s k a l ę , n p . we w s i s p r z e d a ż r o z w i n ą ł s i ę w czasie o k u p a c j i w y r ó b w e ł n i a n y c h sa­ Wolkowe r o b i f i r a n k i jedna rodzina. modziałów — ubraniowych i prawdopodobnio już wówczas f i r a n e k s i a t k o w y c h , a w k r ó t c e po ostatniej w o j n i e — m a l o w a n i e makatek. W e wsiach k u r p i o w s k i c h r ó w n o l e g l e z f i r a n k a m i wyrabiano m a k a t k i . M a l o w a n o je z reguły^ na s z a r y m , s z t y w n y m p ł ó t n i o k r a w i e c k i m s z e r o k o ś c i ok. 70 c m . C i ę t o je n a k a w a ł k i d ł u g o ś c i W y k o n y w a n o sporadycznie jeszcze teraz siatkowe firanki 160—200 c m . P r z y p o m o c y t e k t u r o w y c h s z a b l o n ó w zwanych największy popyt miały w łatach pięćdziesiątych. Wyrobem ich czasem „ m o d y " ( i l . 4) r y s o w a n o o ł ó w k i e m elementy f i g u r a l n e , w t y m czasio t r u d n i ł o s i ę d u ż o o s ó b , nieraz c a ł o r o d z i n y . C z ę s t o po c z y m n a k ł a d a n o p o s z c z e g ó l n e k o l o r y . K w i a t y , r o ś l i n y , d r z e w a b y ł y p r z y p a d k i z a t r u d n i a n i a p r z y w y r o b i e firanek m a ł y c h dzieci, malowano odręcznie farbami ś c i e n n y m i r o z r o b i o n y m i w co w z b u d z a ł o n i e p o k ó j i z n a l a z ł o nawet o d d ź w i ę k w stolarskim. D l a nadania t y m farbom intensywnego koloru ,,Przy mechanicznej, przewlekania ogłupiającej bawełnianej nitki od i do kleju do­ pracy dawano b a r w n i k ó w do t k a n i n , t z w . „ s u k i e n n y c h " , d o ś ć d r o g i c h , gwoździka stosowanych w i ę c t y l k o j a k o domieszka, aby nie p o d n o s i ć kosz­ obezwładniającej gwoździka prasie: ślęczą dzieci j u ż od p i ą t e g o r o k u ż y c i a . Ś l ę c z ą od r a n a do p ó ź n e j I L 1. M a k a t k a Jelenie, tów własnych produkcji. Niektóre wykonawczynie uzupełniały Zahiczno k . Nowego T a r g u 191 �I I . 2, 3. Eugenia W e l k p r z y pracy. D ą b r o w a к . M y s z y ń c a m a l a t u r ę srebrną farbą — tak wykończone makatki uzyskiwały chem p o ś r o d k u , nieco w y ż s z ą c e n ę . Okresowo c a ł y dom w y t w ó r c y m a k a t e k za­ sukniach w y s t ę p o w a ł y m a ł e , fruwające m i e n i a ł się w p r a c o w n i ę . Eugenia Welk np. m a l o w a ł a w kuchni biodrowych. Na na d w ó c h d ł u g i c h p r z y k ł a d y swobodnego zestawiania r ó ż n y c h p o s t a c i , n p . t a n c e r k a stołach ( i l . 2,3). Zwykle przygotowywała w k t ó r e j zamiast d w ó c h aniołów w długich a n i o ł k i w przepaskach kurpiowskich makatkach można też spotkać c a ł ą s e r i ę jednego w z o r u . Po n a r y s o w a n i u z p o m o c ą szablonu w y s t ę p u j e w t o w a r z y s t w i e d w ó c h p a w i ( i l . 10), d w a g ł ó w n y c h p o s t a c i n a k ł a d a ł a kolejno p o s z c z e g ó l n e k o l o r y w c a ł e j K a p t u r k i " p o d z i w i a j ą p ł y w a j ą c e ł a b ę d z i e ( i l . 12), na i n n e j w i l k p a r t i i m a k a t e k . N i e d o k o ń c z o n e i gotowe m a k a t k i p r z y s ł u c h u j e s i ę m e l o d i i w y g r y w a n e j przez g ó r a l a s i e d z ą c e g o p o d rozkładano do suszenia n a s t o ł a c h , ł ó ż k a c h i p o d ł o d z e we w s z y s t k i c h izbach. D o t e m a t ó w n a j c z ę ś c i e j p o w t a r z a n y c h na m a k a t k a c h na­ p a l m ą ( i l . 15). Same k w i a t y bardzo r z a d k o s t a n o w i ł y malowano K a p t u r e k z w i l k i e m oraz a n i o ł y ; rzadziej malowano n p . sceny s t u j ą c w ten s p o s ó b r e s z t k i k t ó r o z płótna. Malaturę komponowano na ogół symetrycznie, główny t e m a t d u ż y c h m a k a t e k , n a t o m i a s t b u k i e t y lub kosze z k w i a t a m i l e ż a ł y p a w i e , jelenie, ł a b ę d z i e , „ l a l k i " c z y l i baletnice. Czerwony góralami. „Czerwone na małych, kwadratowych makatkach, p o z o s t a w a ł y po wykorzy­ podzieleniu w o d b i c i u l u s t r z a n y m umieszczano d w i e postacie g ł ó w n e , a nas­ M a k a t k i b y ł y bardzo t a n i e , ż e b y w i ę c na i c h p r o d u k c j i t ę p n i e elementy u z u p e ł n i a j ą c e . I t a k n p . w c z ę s t o w y s t ę p u j ą c e j r o b i ć , trzeba b y ł o m a l o w a ć m o ż l i w i e s z y b k o , s t a r a j ą c s i ę jedno­ kompozycji z „ l a l k a m i " względnie z „ b a l e t n i c a m i " (il. 8—II), s ą t o d w i e schematyczne f i g u r k i kobiece we w d z i ę c z n y c h , w za­ m i e r z e n i u a u t o r a , pozach tanecznych, z w y k ł o w k r ó t k i c h nolinkach, t r z y m a j ą c e parasolki. Szczegóły stroju kry- podkreślone s ą p r o s t y m i ś r o d k a m i , ale w t a k i s p o s ó b , ż e s p r a w i a j ą wrażenie za­ 4 c z e ś n i e aby Najwięcej wyglądały efektownie i p o d o b a ł y starania p r z y k ł a d a n o tralnych, wydobywając do się odbiorcom. opracowania p o s t a c i cen­ zarysy t w a r z y , s z c z e g ó ł y s t r o j u , n a t o ­ m i a s t m o t y w y u z u p e ł n i a j ą c e malowano s z e r o k i m i p o c i ą g n i ę c i a m i pędzla, a wiele malarek całe fragmenty, zwłaszcza drzewa, w y s t a w n o ś c i i b o g a c t w a . T ł o dla tancerek s t a n o w i ą b ą d ź same z a z n a c z a ł o przez o d b i j a n i e p l a m p r a w i e s u c h y m p ę d z l e m . C z ę s t o k w i a t y , b ą d ź t e ż fantazyjne drzewa p r z y b i e r a j ą c e czasem p o s t a ć stosowano jasne b l i k i . E l e m o n t y umieszczone w t l e nie p a l m l u b b r z ó z . T a k samo k o m p o n o w a n o są sceny z p a w i a m i , w zasadzie o k r e ś l o n e g o p e j z a ż u , a t y l k o m a j ą na celu w y p e ł n i e n i e ł a b ę d z i a m i i j e l e n i a m i , p r z y c z y m p t a k i zawsze s ą z w r ó ć me do i wzbogaconie drzew. N i e m n i e j j e d n a k w y s t ę p u j ą t u f r a g m e n t y siebie g ł o w a m i , podczas g d y także z a g a j n i k ó w l u b l a s ó w , czasem s ł o ń c e , j e z i o r k o l u b p o t o k . N i e ­ o d w r ó c o n e . N a osi k o m p o z y c j i z a n i o ł a m i umieszczano k i e l i c h k i e d y p o t r a k t o w a n e b y w a j ą s z c z e g ó l n i e ciekawie, j a k n p . s t r u m y k l u b serce, elementy z w i ą z a n e z s y m b o l i k ą c h r z e ś c i j a ń s k ą . T y l k o na ten m a k a t c e , znalezionej w B y d g o s k i e m ( i l . 14). rodzaj makatek jelenie czasem w y s t ę p u j ą tworzą opatrywano czasem napisami-cytatami z m o d l i t w cło a n i o ł a s t r ó ż a ( i l . 6). W s z t a f a ż u z k w i a t ó w i drzew w y s t ę p o w a ł a r ó w n i e ż dziewczyna z w i l k i e m ( i l . 5). M i m o , niepodpisanej, zapewne jednak na Kurpiach wykonanej Obecnie, k i e d y p r o d u k c j a m a k a t e k j u ż od k i l k u l a t z o s t a ł a że zarzucona, n i e s p o s ó b u s t a l i ć k t o i gdzie na K u r p i a c h w y r ó b ten n a z y w a n o t ę s c e n ę „ C z e r w o n y m K a p t u r k i e m " nie zawsze m o g ł a zapoczątkował, jak również w j a k i sposób został wprowadzony ona b y ć z u p e ł n i e jasna dla o d b i o r c y zo w z g l ę d u n a b r a k t y p o ­ i następnie zunifikowany wych Wiele w y s t ę p u j ą c y c h atrybutów. Niektóre malarki miewały szerszy zestaw wzorów. Np. zestaw tematyczny tych makatek. t u t a j t e m a t ó w z n a n y c h jest z ma.katek produkowanych w innych ośrodkach, należą do nich jelenie, Dąbrowie p a w i e , sceny z a n i o ł a m i . B y ć m o ż e na t a m t y c h wzorach o p i e r a ł y k. Myszyńca — oprócz wszystkich wymienionych wyżej t e m a t ó w s i ę k u r p i o w s k i e m a l a r k i , j e d n a k z n a l a z ł y ono w ł a s n e r o z w i ą z a n i e jodna z najbardziej c e n i o n y c h — Eugenia. W e l k w m a l o w a ł a jeszcze „ r o d z i n k ę " — e z y l i s t a d k o jeleni z d z i e w c z y n ą t e m a t ó w . P i e r w o w z ó r dla tancerek s t a n o w i ć m o g ł y np. gipsowe t r z y m a j ą c ą jednego z n i c h za s z y j ę , „ g ó r a l i " c z y l i górale, z w i l ­ f i g u r k i sprzedawane n a odpustach, z i n n y c h b o w i e m k i e m i jeleniem a t a k ż e „ m a ł e a n i o ł k i " t j . k o m p o z y c j ę z k i e l i ­ m a k a t e k tego t e m a t u n i e z n a m y . 192 terenów �M i m o tego, że w okresie p r o s p e r i t y n a K u r p i a c h m a k a t k i w y k o n y w a ł y d z i e s i ą t k i k o b i e t o r ó ż n y c h z d o l n o ś c i a c h , m a j ą one w s p ó l n e cechy, p o z w a l a j ą c e na ich rozróżnienie. Składają się na t o z a r ó w n o elementy t e c h n i k i i k o l o r y s t y k i , j a k i cechy s t y l o ­ we. N a w s p ó l n y s t y l k u r p i o w s k i c h m a k a t e k m i a ł o w p ł y w sku­ pienie d u ż e j ilości w y t w ó r c z y ń na stosunkowo n i e w i e l k i m obsza­ rze. C i ą g ł o k o n t a k t y m u s i a ł y powodować bezwiedne czenia, a m i a ł y miejsce i ś w i a d o m e , c h o ć b y poprzez zapoży­ wzajemne przekazywanie sobie s z a b l o n ó w do p r z e r y s o w a n i a . Z niojasnych w s k a z a ń , k t ó r y c h nie u d a ł o się z w e r y f i k o w a ć , w y n i k a , ż e na K u r p i a c h p r a w d o p o d o b n i e n a j w c z e ś n i e j r o z p o c z ę t o w y r ó b makatek w okolicach Ł o m ż y . Natomiast we wsi D ą b r o w y k . M y s z y ń c a , gdzie r o z w i n ą ł s i ę jeden z p r ę ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w p r o d u k c j i m a k a t e k , przypuszczalnie j a k o j e d n a z p i e r w s z y c h z a c z ę ł a je m a l o w a ć n i e j a k a M u r a c h o w a , nieco p ó ź n i e j z a ś Ste­ fania Białkowa. Wyrób makatek szybko się rozpowszechnił i w e d ł u g o p i n i i samych m a l a r e k w y k o n y w a n o je „ w k a ż d y m d o m u " , c h o c i a ż pierwsze m a l a r k i p i l n i e s t r z e g ł y t a j e m n i c t e c h n i ­ ki. Wśród wytwórczyń w tej w s i szczególnie w y r ó ż n i a ł y się siostry J ę d r z e j c z y k , a wśród nich wspomniana j u ż Eugenia Welk u r . w 1939 r. W y r o b y i c h u w a ż a n o za ł a d n i e j s z e i staranniej wykonane od innych. D r u g i m ośrodkiem produkcji makatek b y ł Stary Myszyniec, w k t ó r y m czołową rolę o d g r y w a ł a W ł a d y s ł a w a B r o d z i k . M a k a t k i w y t w a r z a n o t a k ż e , c h o ć w mniojszej i l o ś c i , T we w s i W olkowe. Znane s ą m a k a t k i Genowefy Z a t r y b i W i e s ł a w y W y r ą b e k zamieszkałych w Ostrołęce. Obok n a j p o p u l a r n i e j s z y c h m a l o w a n y c h na s z t y w n y m p ł ó t ­ nie, malowano r ó w n i e ż m a k a t k i na podszewkowym czarnym a t ł a s i e . P r z e w a ż a ł a w n i c h t e m a t y k a r e l i g i j n a . Jeden z w y k o ­ n a w c ó w , Franciszek P ł o c h a r c z y k ze Starego M y s z y ń c a m a l o w a ł o k . 1965 r . d w a t e m a t y : C h r y s t u s a z A p o s t o ł a m i w ł o d z i i ś w . R o d z i n ę z Józefem cieślą, inspirując się obrazami, k t ó r e m i a ł u siebie w d o m u . We wnętrzach „bardziej eleganckich" z n a j d o w a ł y zasto­ sowanie „ d y w a n y " m a l o w a n e n a f l a n e l i , d u ż e , na c a ł ą ś c i a n ę . Umieszczano je z r e g u ł y n a d t a p c z a n a m i , w e r s a l k a m i , a w c z e ś n i e j nad zsuniętymi m a ł ż e ń s k i m i ł ó ż k a m i ( i l . 16). R ó w n i e ż d y w a n y r o b i o n o w e wsiach k u r p i o w s k i c h . W y k o n u j ą c a 1962 r . A b r a m o w i c z o w a z M y s z y ń c a c h c ą c u z y s k a ć i te jo od szablony z a k u p i ł a jeden t a k i d y w a n n a t a r g u , p o c z y m na jego podstawie w y c i ę ł a sobie pierwszy k o m p l e t s z a b l o n ó w s k ł a d a j ą c y s i ę z sied­ m i u c z ę ś c i , po jednej n a k a ż d y p o t r z e b n y k o l o r . W e d ł u g j e j informacji wcześniej dywany takie wyrabiano w okolicach Ł o m ż y , m . i n . we w s i Ł y s e . M a l o w a n e m a k a t k i j a k o element u p i ę k s z a j ą c y w n ę t r z e zna­ lazły powszechną aprobatę wśród mieszkańców w s i , ale t y l k o . ' Z j a w i s k o n i e ogranicza s i ę z r e s z t ą do naszego nie kraju, m a k a t k i w y s t ę p o w a ł y bowiem wcześniej w Z w i ą z k u Radzieckim, 6 stąd znajdowały się np. w dobytku repatriantów „zza Buga" osiedlanych na Z i e m i a c h O d z y s k a n y c h , Węgrzech. 8 7 n o t o w a n o j e t e ż na W Polsce, w l a t a c h 60-ych n i e b y ł o c h y b a z a k ą t k a k r a j u , gdzie n i e z n a l a z ł o b y s i ę tego w y t w o r u . M i m o , że n a K u r p i a c h , p o d o b n i e j a k w c a ł e j Polsce m a k a t k i c i e s z y ł y s i ę u z n a n i e m , n i e zawsze m o ż n a j e b y ł o z n a l e ź ć w do­ m a c h w y k o n a w c z y ń . M a l a r k i p y t a n e o s w ó j stosunek do m a k a t e k w o g ó l e , czy do p o s z c z e g ó l n y c h w z o r ó w n i e k r y ł y swego h a n d l o ­ wego n a s t a w i e n i a . Stwierdzenie „ d l a m n i e o b o j ę t n o , b y l e l u d z i e c h c i e l i b r a ć " n i e b y ł o odosobnione i w y r a ź n i e o k r e ś l a ł o charakter tej t w ó r c z o ś c i , czy raczej, w t y m ś w i e t l e , j u ż w y t w ó r c z o ś c i . Z p o c z ą t k i e m l a t 7 0 - t y c h z a ł a m a ł a s i ę masowa p r o d u k c j a makatok. W y twórczynie podają różne przyczyny, wśród których n a j c z ę ś c i e j w y m i e n i a j ą podniesienie ceny sztywnego p ł ó t n a , nic j e d n a k n i e m ó w i ą o s p a d k u zainteresowania, m i j a n i u m o d y i t p . Z o f i a L i s ze w s i D ą b r o w y p o w i e d z i a ł a n a w e t : „ M o d a n a m a k a t k i m o g ł a b y b y ć i d z i ś , ale j a k s z t y w n i k p o d r o ż a ł przestano m a l o ­ w a ć " . Cena sztywnego p ł ó t n a r z e c z y w i ś c i e w z r o s ł a w t y m czasie kilkakrotnie, przekraczając w końcu cenę ustaloną dla gotowych T m a k a t e k , w i ę o i c h p r o d u k c j a i s t o t n i e p r z e s t a ł a s i ę o p ł a c a ć . W y- II. 4. Szablony uzyskane od G. L i s z D ą b r ó w k . M y s z y ń c a — l a l k a , Czerwony K a p t u r e k , w i l k 193 �Na K u r p i a c h w y r ó b mat słomianych rozwinął się szczególnie we w s i a c h : Jazgarka, W y k r o t , K r y s i a k i . M a t y te charakteryzuje b o g a t y w y p a l a n y o r n a m e n t . U z y s k u j e s i ę go w t e n s p o s ó b , ż e na elektryczne ż e l a z k o do prasowania n a k ł a d a s i ę s p e c j a l n ą l o w ą s t o p k ę , n a k t ó r e j w y r y t y jest o r n a m e n t . meta­ W y p a l a n i e jest o p e r a c j ą t r u d n ą i w y m a g a pewnej z r ę c z n o ś c i , p o n i e w a ż należy u w a ż a ć , aby n i e p r z e p a l i ć s ł o m y i n i c i . W w y r o b i e m e t a l o w y c h stopek w y s p e c j a l i z o w a ł o s i ę k i l k u m ę ż c z y z n n p . J ó z e f M r ó w k a z Krysiaków, Zawrotny z Wykrotu. Ten ostatni początkowo ż m u d n i e w y k u w a ł ornament Chrostek z Lipek, Jan dłutkiem w p ł y t c e aluminiowej później zaś n a u c z y ł się t e c h n i k i odlewania w piasku formierskim, za co z a p ł a c i ł d o ś ć z n a c z n ą s u m ę p i e ­ n i ę d z y . O d t ą d w y t w a r z a n i e p ł y t e k s t a ł o s i ę jego d o d a t k o w y m zajęciem; zasypał n i m i — jak twierdzi — okolicę w promieniu k i l k u n a s t u k i l o m e t r ó w . W y r a b i a on d w a rodzaje p ł y t e k , w ą s k i e do w y p a l a n i a l i s t e w e k oraz szerokie do w y p a l a n i a s ł o m y . W z ó r na listewkach, czyli „ l a z g a c h " w y p a l a s i ę przed zrobieniem m a t y , z a ś na s ł o m i e j u ż po jej u t k a n i u . Mocno rozgrzano p ł y t k i p r z y k ł a d a s i ę do lazg n a d ł u ż e j , dlatego z u ż y w a j ą s i ę po 2—3 latach, n a t o m i a s t p ł y t k i szerokie s ą z d a n i e m i n f o r m a t o r a „ w i e c z ­ n e " . N a w i ę k s z y c h p ł y t k a c h umieszczany b y w a na o g ó ł m o t y w roślinny, przeważnie gałązka z kwiatkiem dziej zdarza s i ę t u t a j o r n a m e n t lub ptaszkiem. geometryczny Rza­ komponowany p o t e m w szlaku r a m u j ą c y m m a k a t k ę , z w a n y m „ k o r o n a " ( i l . 23). N a w ą s k i c h p ł y t k a c h w y s t ę p u j ą zgeometryzowane w z o r y r o ś l i n ­ ne ł u b czysto geometryczne ( i l . 20). U s t a l e n i e a u t o r s t w a poszcze­ g ó l n y c h m o t y w ó w m o ż l i w e jest t y l k o w n i e l i c z n y c h p r z y p a d ­ kach, wykonawcy p ł y t e k kopiują bowiem wzory będące już w obiegu, albo t e ż o p i e r a j ą s i ę n a n i c h . W s p o m n i a n y J a n Za­ w r o t n y albo samodzielnie szkicuje a n a s t ę p n i e r z e ź b i w drzewie m o d e l do o d l e w a n i a , albo t e ż j a k o m o d e l t r a k t u j e p ł y t k ę , w y ­ k o n a n ą przez k o g o ś innego, d o s t a r c z o n ą n a w z ó r przez k l i e n t a . II. 5. M a k a t k i na Bazarze R ó ż y c k i e g o , Warszawa 1964 r. H a n d e l o m a w i a n y m i t o w a r a m i s t a n o w i na r ó w n i z r ę k o ­ d z i e l n i c t w e m ź r ó d ł o d o d a t k o w y c h z y s k ó w . Czasami s a m i w y ­ t w ó r c y z a j m o w a l i s i ę j e d n o c z e ś n i e z b y t e m s w o i c h ł u b swoich i c u d z y c h w y r o b ó w , na ogół j e d n a k w h a n d l u s p e c j a l i z u j ą s i ę l u d z i e spoza tego grona. D o m i n u j ą c ą f o r m ą s p r z e d a ż y jest h a n d e l traktować d o m o k r ą ż n y , p r z y c z y m z w y k l e h a n d l a r k i t r z y m a ł y s i ę ustalo­ j a k o jedynego p o w o d u z a n i k u m a k a t e k . G d y b y b o w i e m n a d a l n y c h tras, gdzie k o r z y s t a ł y z t y c h samych p u n k t ó w n o c l e g o w y c h c i e s z y ł y s i ę one szerokim uznaniem o d b i o r c ó w , n a w o t znaczne i o d b i e r a ł y w y s ł a n e w c z e ś n i e j na poste restante p a c z k i z t o w a r e m . podniesienie ceny n i e p o w i n n o b y ł o o d b i ć s i ę na popycie. U w a ż a ­ Listonosz ze Starego M y s z y ń c a (sam m a l o w a ł n i e g d y ś m a k a t k i ) daje s i ę j e d n a k , ż e w z r o s t u cen surowca n i e m o ż n a m y , ż e w t y m czasie z a c z ę ł a j u ż p r z e m i j a ć m o d a na m a k a t k i , w s p o m i n a , że w d n i targowe poczta w M y s z y ń c u a jednym z ich s u b s t y t u t ó w stały się słomiane maty. po 400 t a k i c h paczek. K u r p i o w s c y handlarze s w ą d z i a ł a l n o ś c i ą Wylansowała je Cepelia w l a t a c h 50-tych jako element w y s t r o j u w n ę t r z a i z r o b i ł y one z a w r o t n ą k a r i e r ę w mieszkaniach m i e j s k i c h , gdzie w p e w n y m okresie s t a n o w i ł y nawet wykładnik n o w o c z e s n o ś c i i dobrego s m a k u w ł a ś c i c i e l i . Stosuje s i ę je z r e s z t ą d o ś ć powszechnie do teraz. M n i e j w i ę c e j w 20 l a t s ł o m i a n e m a t y zaczęły p r z y j m o w a ć się w nowocześniejszych wnętrzach wiejskich, ale w f o r m i e wzbogaconej listewkami, wypalaniem, a często i b a r w ą . Dekoracja z m i e n i ł a charakter m a t y , k t ó r a w s w y m za­ łożeniu m i a ł a działać głównie swą p r o s t o t ą . Wydaje się jednak, że w ł a ś n i e na skutek tego wzbogacania s t a l ą s i ę b l i ż s z a g u s t o m wiejskich odbiorców. Maty s ą obecnie na w s i modne, ludzie, k t ó r z y p r a g n ą m i e ć „ n o w o c z e ś n i e " u r z ą d z o n e mieszkanie wie­ przyjmowała o b e j m o w a l i c a ł y k r a j , p r z y t y m , j a k m ó w i o n o , specjalizowali s i ę w trasach. T a k n p . jedna z naszych r o z m ó w c z y ń c h ę t n i e w r a c a ł a w swoje s t r o n y rodzinne „ z a W a r s z a w ę " ( c z y l i w okolice R y k , D ę b l i n a , P u ł a w , K u r o w a ) inne j e ź d z i ł y „ n a z a c h ó d " ( w okolice Nowej S o l i , K o ż u c h o w a , Ż a r ó w , Ż a g a n i a , za G ł o g ó w i Leszno). W y j e ż d ż a ł y z d o m u na k i l k a l u b k i l k a n a ś c i e d n i , a ż do wyczer­ p a n i a zapasu t o w a r u . D o j e ż d ż a ł y k o l e j ą , potem s z ł y pieszo po wsiach, n i e o m i j a j ą c t a r g ó w . H a n d l o w a n o b ą d ź j e d n y m rodzajem wyrobów asortyment (np. same m a k a t k i ) , b ą d ź o tłoczone obrazki, słomiane tylko t e ż poszerzano maty, c h o d n i k i zc szmat i t p . N i e wszystkie t e m a t y m i a ł y jednakowe powodzenie. Za­ s z a j ą je n a d w e r s a l k a m i , s t o s u j ą j e r ó w n i e ż m ł o d z i p r z y u r z ą ­ l e ż a ł o to od w i e k u , p ł c i , u p o d o b a ń n a b y w c ó w , a t a k ż e od w a l o r ó w d z a n i u s w y c h p o k o i i k ą c i k ó w ( i l . 17, 18). estetycznych m a k a t k i . „ S t a r s z e k o b i e t y a n i o ł y b r a ł y , a m ł o d e M a k a t k i : i l . 6. Anioły, w y k . G . Z a t r y b , O s t r o ł ę k a ; i l . 7, 8 w y k . D . Ś n i a d a ł a , O s t r o ł ę k a ; i l . 9, 10. W y k . E u g e n i a W e l k , D ą b r o w y ; i l . 1 1 . Lalki z K o m a ń c z y k . Sanoka; i l . 12. M a k a t k a prawdopodobnie k u r p i o w s k a ; i l . 13. M a k a t k a z D ą b r o w y k . S i e m i a t y c z ; i l . 14. M a k a t k a z M i e r u c i n a k . S ę p ó l n a K r a j . ; i l . 15. M a k a t k a z Ż e l i s ł a w i c z e k k . W ł o s z c z o w e j 194 �195 �196 I �. 19. S p r z e d a ż m a t i c h o d n i k ó w w M y s z y ń c u ; i l . 20. Stoisko z m a t a m i i m a k a t k a m i k u r p i o w s k i m i , t a r g w W y s z k o w i e , 1974 r . �k a p t u r k i , g ó r a l e , baletnice t e ż c h ę t n i e . . . jelenie m a ł o , bo d u ż e brzuchy m i a ł y " tencjalnych ( i l . 1). klientów i Rutyna pozwalała zaoferowanie na ocenianie po­ właściwego tematu. W z w i ą z k u z p o p y t e m na p o s z c z e g ó l n e sceny handlarze o d p o w i e d n i o k s z t a ł t o w a l i swoje z a m ó w i o n i a u wytwórców^. W l a t a c h o s t a t n i c h w n i e k t ó r y c h k u r p i o w s k i c h wsiach w i d a ć w y r a ź n y upadek z a r ó w n o w y t w ó r c z o ś c i j a k i h a n d l u . W p ł y w na to m a j ą , prócz przedstawionych wanie i wprowadzanie już przyczyn, takżo propago­ n o w y c h f o r m gospodarowania, głównie k o n t r a k t o w a n e u p r a w y l n u i t y t o n i u oraz specjalistyczna h o d o w l a b y d ł a , p r z y n o s z ą c e s p o r y zysk i z a j m u j ą c e wielo czasu. Coraz toż m n i e j jest m ł o d y c h l u d z i , k t ó r z y b y s i ę z a j ę l i rękodziełom czy h a n d l e m . W o l ą s z u k a ć p r a c y poza w s i ą P R Z Y P I S Y M a t e r i a ł y nie p o w o ł a n e w przypisach p o c h o d z ą z a r c h i w u m P r a c o w n i D o k u m e n t a c j i Polskiej S z t u k i L u d o w e j I S P A N i zebrane z o s t a ł y w czasie b a d a ń penetraeyjnych w r . 1969 i 1981. Por. J a d w i g a H i l c z e r - P i ł i c h , Współczesne upodobania estetyczne ludności na podstawie domów Kadzidła, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 23, 1969 nr 3/4, s. 149—178 A n n a M i l e w s k a - M l y n i k , Świadomość grupy społecznej a upo­ dobania estetyczne (na przykładzie analizy wnętrz domów wsi Rościszewo), „ P o l . Szt. L u d . " , R . 28, 1974 nr 1, s. 47—56 B o ż e n a K u r a l , Współczesne tendencje rozwojowe wnętrza domu chłopskiego na Polskim Spiszu, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 30, 1976 n r 1, s. 19—29 Jacek O l ę d z k i , Kxdtura artystyczna ludności kurpiowskiej, W r o c ł a w 1971, s. 35—37 W ł o d z i m i e r z Olszewski, Dzieci za firankami, „Chłopska Droga", 24.XI.1957 W 1969 r. za m a k a t k ę d ł u g o ś c i 170 c m w y k o n a w c z y n i o t r z y m a ł a 30 zł. Współczesne malarstwo ludowe, L u b l i n 1969, s. 15 Aleksander J a c k o w s k i : „ B a r d z o w i e l e prac i d e n t y c z n y c h n i e m a l z t y m i (w'ystawa m a k a t e k — p . E F P , B K ) , k t ó r e t u w i d z i m y s p o t y k a s i ę we w n ę t r z a c h m i e j s k i c h i w m a ł y c h mias­ teczkach". 1 O r n a m e n t y na stopkach do w y p a l a n i a s ł o m y , w y k . przez W . Za­ wrotnego z W y k r o t u k . M y s z y ń c a ; ił. 2 1 . Słoneczniki; i l . 22. Różyczka; i l . 23. Korona, ornament na stopce do w y p a l a n i a s ł o m y , w y k . J . Chrostek z K r y s i a k ó w 2 T 3 4 5 6 Franciszek K o t u l a , ,,Dywany" — współczesne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 17, 1963 n r 3/4, s. 136, p r z y p . 6 J ó z e f B u r s z t a , Z b i g n i e w Jasiewicz, Zderzenie kultur na ziemiach zachodnich i północnych w świetłe materiałów ze wsi koszalińskich, „ P o l . Szt. L u d . " ' , R . 16, 1962 n r 4, s. 216, i l . 28 Współczesne malarstwo ludowe, L u b l i n 1969, s. 18 7 8 Fot. St. Deptuszewaki, il. 2, 9, 10; J . Świderski, П. 1, 3—8, 11—23 198 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7b0942f7c17388e75e4f58fd0830a28.pdf d4f40d12f0706a4e523ac94c37c4967f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6261 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Arktyka - relacje z podróży święto szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5838 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (6) : smutek Arktyki w masce święta, w szamańskim kostiumie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006, t.60, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, t.60, z. 2, s. 5-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM 1. ETNO LO G W PODRÓŻY (6) N a eweńskie sanie trzeba wskakiwać szybko, najczęściej w biegu, zwłaszcza jeśli jedzie się w zbiorowym zaprzęgu, w którym powiąza­ nych jest jeden za drugim kilka pojazdów i tyleż ciąg­ nących je par reniferów. Te ruszają z kopyta i w mgnieniu oka można znaleźć się pod ich nogami, a potem pod płozami sań. Wprawdzie reny to zwierzę­ ta skoczne i w biegu zadziwiająco lekkie, ale też impul­ sywne, trudno poddające się kierowaniu. Nierzadko jadący musi najpierw przebiec obok nich kilkaset me­ trów, by wdrożyły się do truchtu w określonym kierun­ ku, podczas gdy one uparcie zawracają, chcąc wrócić do stada, z którego zostały odłowione. Sztukę szcze­ gólnie narowistą trzeba tego oduczać, waląc ją z całej siły kułakiem w pokrytą długim włosem klatkę piersio­ wą. Najbardziej oporne są osobniki mieszanego, dziko-domowego pochodzenia. Jesienią, w czasie rui, zdarza się, że do samic z wypasanego stada podchodzi dziki samiec z tajgi. Z zostawionego przezeń potomka poży­ tek będzie niewielki: nie chce chodzić w zaprzęgu, ucieka na swobodę. Zresztą takie powroty do natury zdarzają się też osobnikom niby to oswojonym. Stado jest w ciągłej fluktuacji, bo renifery to w gruncie rze­ czy zwierzęta nie do końca udomowione. Przez noc pasą się w tajdze, w ciągu dnia są dwu- lub trzykrotnie przyganiane na krótko w pobliże obozowiska, by unik­ nąć zupełnego ich rozproszenia i pogubienia. Ich zwią­ zek z człowiekiem jest ostatnio jeszcze słabszy, niż był dotąd. Otóż prawie wcale się ich nie doi, choćby z bra­ ku kobiet w pasterskiej brygadzie, złożonej z samych tylko młodych mężczyzn, podczas gdy kobiety, dzieci i starsi żyją w osadzie odległej o kilkadziesiąt lub kilka­ set kilometrów od stada i jego koczowisk. Nic zatem dziwnego, że warstwa udomowienia, cywilizacji jest dziś na renach szczególnie cienka. Pytanie, czy to sa­ mo w jakiejś mierze nie odnosi się również do ludzi. Kontakt eweńskich pasterzy z kulturą jest ponie­ kąd okresowy. To, co odbywa się w tajdze, przy sta­ dzie, można nazwać gołą egzystencją. Przebiega ona w grupie kilku mężczyzn, kiedyś stanowiących bryga­ dę. Dziś w miejsce tej starej, po komunistycznemu bo­ jowej nazwy weszła zresztą nowa, przyjęta w „Unitar­ nym Przedsiębiorstwie Państwowym” (tak prze­ chrzczono większość dawnych sowchozów): podsta­ wowa grupa wraz ze zwierzętami nazywa się jeszcze do­ sadniej - stado. Stado siódme, w którym jesteśmy, to niespełna trzysta reniferów, brygadier - czterdziestolatek Stiepan - i trzej młodzi, dwudziestoparoletni: Kola, Anton i Timur. Czasem któryś pójdzie w tajgę na polowanie na dzikiego rena - mięsa starczy na tydzień, nie trzeba będzie zabijać sztuki ze stada. Mieszkają w brezento­ wej pałatce, która wyparła już wszędzie dawny, kryty skórą namiot - czum. W niej śpią, gotują i jedzą, wy- J E R Z Y S. W A S I L E W S K I Smutek Arktyki w masce święta, w szamańskim kostiumie konują drobne prace gospodarcze i naprawcze, słucha­ ją radia, grają w karty - tej listy aktywności nie da się zanadto przedłużyć. Czasem któryś zagada coś do po­ zostałych w zborsuczonym rosyjskim (Kola nie mówi po eweńsku, bo ma ojca „Gruzina” - w ten delikatny sposób daje się do zrozumienia, że spłodził go jakiś nie­ zupełnie zidentyfikowany przyjezdny). Wieczorami można się wzajemnie postraszyć opowieściami o niedź­ wiedziu, który potrafi dokonywać przerażających ata­ ków nawet na ludzi przy domowym ogniu. W niektórych takich obozowiskach jest jeszcze etatowa czumrabotnica —gospodyni-kucharka, jedyna kobieta w tym towarzystwie. Wszystkie inne, młode i stare, żyją w osadzie. Są przy dzieciach, niektóre pracują w administracji albo w szkole, inne prowadzą jakiś sklepik, łapią się dodatkowych prac, na przy­ kład uszyją komuś unty, zimowe buty ze skóry zdjętej z goleni łosia lub renifera, części najbardziej odpornej na wilgoć. Takie buty nie są tanie: latem trzeba za nie dać dziewięć tysięcy rubli, czyli ok. tysiąca złotych, a kto się spóźni z zamówieniem, ten zimą zapłaci i dwana­ ście tysięcy, przyciśnięty koniecznością. Od stycznia do początków marca mrozy będą dochodzić do minus sześćdziesięciu stopni i tylko w miejscowym obuwiu da się wytrzymać. Mogą to być też filcowe walonki albo prawdziwie myśliwskie torbaza, nader wygodne, bo luźne i miękkie, nie tylko miękkością wyprawionej na zamsz skóry, ale i zostawionym na niej futrem, stano­ wiącym wnętrze buta. O ich wartości przekonuję się w trakcie jazdy w prawie czterdziestostopniowym mro­ zie połowy marca. W moim markowym obuwiu alpini­ stycznym, mimo dwóch par grubych skarpet (a może właśnie z ich winy - krew w tak ściśniętej stopie ma utrudnione krążenie) wytrzymuję tylko cztery godziny, po czym muszę ratować się przed odmrożeniem, zmie­ niając je na unty. Sanie Ewenów są niższe niż ich pobratymców Ewenków, więc siedzi się blisko ziemi, z lewą nogą wy­ ciągniętą przed siebie, podczas gdy prawa, opuszczona z niedbałym szykiem, spoczywa na płozie, by w razie 5 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI 2. potrzeby stabilizować pojazd albo hamować. Trzeba tylko uważać, by nie trafiła między kamienie czy gałę­ zie. Saniom nic się nie stanie - mają niezbędną gięt­ kość, którą zapewniają im rzemienie, łączące ze sobą również elastyczne brzozowe pręty oraz deski wymosz­ czonego skórami siedzenia. Reny, nie zwalniając tempa, przeskakują ponad zawałami - wywróconymi w czasie wiosennych powo­ dzi drzewami, które wmarzły w lód i teraz tarasują drogę. Naszym traktem jest bowiem rzeka zamarznię­ ta do dna, co umożliwia komunikację. To paradoks Syberii: siarczyste mrozy i śniegi, gdzie indziej będące przeszkodą w transporcie, tu umożliwiają łączność. Ogromne obszary są podmokłe i błotniste, bo leżą na wiecznej zmarzlinie, a te na niżu mają do tego nie­ wielki stopień nachylenia. Dlatego latem są z reguły nieprzejezdne - nawet wierzchowy renifer pod prymi­ tywnym, niepewnym siodłem nie gwarantuje długo­ dystansowego transportu: zbyt często zdarzają się upadki z jego grzbietu w błoto. Jako że pomniejsze rzeczki są zbyt płytkie dla łodzi, trzeba czekać, aż za­ marzną, tworząc zimniki, którymi będzie mógł ruszyć cięższy transport. Wielkie, takie jak Lena, stają się na czas od listopada do maja szlakami i mostami dla naj­ cięższych maszyn oraz lotniskami dla samolotów. 20, 30, 40 ton - kolejne komunikaty określają dopusz­ czalne obciążenie lodowej pokrywy, jesienią w po­ rządku rosnącym, na wiosnę w malejącym. Ale dwa okresy pośrednie, ledostaw i ledochod, kiedy to lód jest jeszcze zbyt słaby lub już niepewny, a kry wykluczają użycie łodzi i promów, oznaczają zupełne przecięcie komunikacyjnych arterii na wiele tygodni. Do siódmego stada jechaliśmy najpierw po lodowej tafli Tompo (dopływu Ałdanu, który z kolei wpada do Leny), w górę rzeki, by wkrótce skręcić w jej dopływ Sach, a potem jeszcze w głąb potoku Chułania. Rzeki te wiją się wśród szczytów Gór Wierchojańskich, któ­ re teraz, w marcu, wyglądają jak osypane cukrem, z powtykanymi w środkowych partiach zapałkami drzew, przechodzącymi u podnóży w gęstszą, burą szczecinę tajgi. Jej prawie wyłącznie modrzewiowy drzewostan jest o tej porze roku praktycznie bezbarw­ ny, koloru nie dodają też nadbrzeżne smugi topoli i wierzby koreańskiej, na której łuszczą się krótkie, wy­ schłe na wiór paski kory. Punktem wyjścia była osada Topolinoje, położo­ na w połowie odległości między Leną a Kołymą, dwa dni drogi od Jakucka - siedemset kilometrów, z cze­ go większość po dobrze przeprowadzonym, gładkim w zimie jak stół magadańskim trakcie. Budowali go w latach czterdziestych więźniowie GUŁagu, wyście­ łając nie tylko modrzewiem, ale i swymi martwymi ciałami; resztki otoczonych drutem kolczastym bara­ ków bez skrępowania znaczą tę drogę do dziś. Łagro­ wy rodowód to grzech pierworodny większości tutej­ szych osad. „Smutek Arktyki”, to oczywiście formuła zapoży­ czona, i to podwójnie: tytuł klasycznej pozycji strukturalizmu sprzed półwiecza w ten właśnie sposób prze­ tworzył przed laty profesor Dynowski, zbierający się stale i bezskutecznie do spisania wspomnień ze swych młodzieńczych podróży po Syberii, Dalekim Wscho­ dzie i Północy. Bo syberyjska Północ już w tamtych czasach, przed stu laty, robiła na przybyszu przygnębia­ jące wrażenie. Beznadzieja egzystencji w żałosnych, oddalonych od świata osadach, pijaństwo mężczyzn i apatia kobiet, na próżno wypatrujących kandydata na męża - niechby i przelotnego - wśród rzadkich przybyszów, kupców czy marynarzy, uzupełniających ograniczoną lokalną pulę kandydatów, co dałoby szansę wyjścia poza chów wsobny (i może jakieś bły­ skotki, podarki, jeśli na rzecz patrzeć nie w katego­ riach interesów gatunkowych, genetycznych, lecz osobniczych, ekonomicznych). Dzisiaj role się poniekąd odwróciły: to mężczyźni na próżno wypatrują kobiet - kandydatek na żony. Nastąpiło bolesne rozszczepienie resztek rdzennej kul­ tury i lokalnych społeczności na część produkcyjną, pasterską, męską, koczującą w tajdze i pozaprodukcyj­ ną, kobiecą, osiadłą. „A która chciałaby tu przyjść i żyć w pałatce?” - odpowiada retorycznym pytaniem Anton, kiedy pytam go o perspektywy żeniaczki. No tak, one mieszkają w osadzie niewielkiej wprawdzie, ale noszącej w oficjalnej nomenklaturze miano „typu miejskiego”, z takimi jego wykładnikami jak kilka blo­ ków mieszkalnych, drewnianych, ale piętrowych, nie dość że z bieżącą wodą (leci wszędzie z kranów przez całą dobę, bo inaczej zamarzłaby w rurach), to jeszcze z toaletami w mieszkaniu, co przy tych mrozach ma niemałe znaczenie. Usadowione w otwartym miejscu, nad rzeką, na tle gór, Topolinoje nie razi brzydotą, co może zdziwić, jeśli widziało się takie połagrowe miasteczka jak Chandyga czy Batagaj. Tam odnosiłem wrażenie, że budujący je i żyjący w nich skazańcy nienawidzili tych miejsc i mszcząc się na nich za swoją tragedię dokła­ dali starań, by wyglądały jak najgorzej: zeszpecone koszmarną infrastrukturą rozpadających się rur i ko­ minów, zabłocone i niemożliwie zaśmiecone wszelki­ mi odpadkami, po sowiecku byle jakie i zdewastowa­ ne. To zresztą jeszcze przedradziecka specyfika. W a­ cław Sieroszewski, zesłany do Wierchojańska w la­ tach 80. XIX wieku, opisuje w czarnych barwach tę osadę w autobiograficznej powieści Ucieczka, tyle że ukrywa ją przez uprzejmość pod nazwą Dżurdżuj. Można by pomyśleć, że to jakaś fikcja, groteskowa przesada. Ale kiedy w powieści pada nazwa Morze Gnoju, jaką zesłańcy obdarzyli wielki staw zajmujący do dziś centrum osady, to wiem - po ubiegłorocznym tam pobycie - że czytelnik dostaje najszczerszą praw- 6 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI dę geograficzną bez żadnego zmyślenia. Okropieństwo, doprowadzające do skrajnej rozpaczy. To tu już na trzeci dzień po przyjeździe popełnił samobójstwo młodziutki student z Petersburga skazany za udział w zamachu na cara. Zostawił list do matki i powiesił się na Baranuckiej Górze, po drugiej stronie rzeki Jany, co do dziś wspominają mieszkańcy, jakby nieświa­ domi tego, że jest to najgorsze w historii świadectwo wystawione ich małej ojczyźnie. Topolinoje dopiero niedawno wkroczyło w fazę za­ uważalnego kryzysu. Przedtem, za rządów lokalnego satrapy, stanowiło siedzibę pokazowego sowchozu, skupiającego eweńskich pasterzy renów. Staraniem owego wpływowego dyrektora zbudowano tu nawet kombinat hodowli świń (dziś oczywiście w ruinie), do którego pasza - produkowana gdzieś w Europie - była dostarczana helikopterami... Taniej byłoby pewnie dowozić gotowe obiady z najlepszych kalifornijskich restauracji, ale przecież nie rachunek ekonomiczny wtedy decydował. Pasterze mieli za wszelką cenę pro­ dukować mięso, którego brakowało dla robotników w zakładach wydobywających cynę, złoto, diamenty... Stada reniferów osiągały wielkość nieznaną w prze­ szłości i ten nienaturalny stan jest dziś wspominany ja­ ko „tradycyjny obraz gospodarowania” ! Obecnie, gdy gigantomania minęła, bo nie ma środków na jej finansowanie, ci którzy pracowali w jej chorobliwym ideologicznym czadzie, stracili sens ży­ cia. Pasterze są w stanie zupełnej frustracji: na ich pro­ dukt nie ma prawdziwego rynkowego zapotrzebowa­ nia, skoro amerykańskie kurczaki („nóżki Busha”) kosztują połowę tego, ile musi kosztować mięso rena, by jego producent mógł przeżyć. Ta rąbanka nie ma zresztą dobrej marki u jakuckich gospodyń. A komu potrzebne są dziś skóry czy rogi? Nawet panty - młode, ukrwione poroże, przedtem sprzedawane do Chin i na Zachód z przeznaczeniem farmaceutycznym - nie znajdują już odbiorcy. Gdzie widzieć pocieszenie i sens życia? Czym re­ kompensować sobie wyrzeczenia i trud bytowania w skrajnie trudnych warunkach tajgi? Jak zachować zdrowie psychiczne, żyjąc miesiącami bez kobiet, w oddaleniu od rodzin - bo helikopter nie przywiezie już w tajgę dzieci po szkole, jak to bywało w dobrych czasach. Co może robić chłopak w osadzie pełnej bez­ robotnych rówieśników, poza szabaszką —jakąś doryw­ czą pracą czy usługą dla sąsiada? Jak bronić młodych przed alkoholizmem, który doprowadza do tylu no­ żowniczych bójek kończących się śmiercią? Jak odwo­ dzić od samobójstw młodych ludzi, którzy widzieli w telewizji, w wojsku - zgoła inny świat, i wiedzą, że nigdy się w nim nie znajdą? Triste Arctique, zaiste. Czy zatem na naszych oczach odchodzi w niebyt trwająca od tysięcy lat aktywna symbioza człowieka i renifera? Może tak, skoro nie uwzględniają jej żela­ zne reguły światowej ekonomii, nie ma dla niej miej­ sca w systemie skutecznych subsydiów, nie będzie kontynuacji wiedzy i doświadczenia pasterskiego przy sztucznym, brygadowym systemie pracy, gdzie rozbity zostaje przekaz rodzinny i kontakt pokoleń. No i ta plaga samobójstw. Wiadomo, to problem całej Arktyki, nie tylko poradzieckiej. Uczestnicząc w debatach zachodnich antropologów tego obszaru w ramach projektu Boreas spotykałem się z wyspekulowaną hipotezą, że jednym z czynników ułatwiają­ cych decyzję o samobójstwie jest tradycyjna wiara w reinkarnację; takie opinie bulwersowały mnie, po­ nieważ wiem, że było ono zawsze traktowane ze zgro­ zą, kończyło się nietypowym, hańbiącym pochów­ kiem, samobójca miał przeradzać się w upiora itp. Tak - myślę teraz - ja to wiem, ale czy wiedzą dzisiej­ si młodzi kandydaci na samobójców? Czy mają jakąś znajomość tych spośród dawnych treści wierzenio­ wych (opowieści, obrzędów), które odwodziłyby ich od strasznego zamiaru? Przecież w głowach zostały tylko marne ich resztki, może więc mgliste wspomnie­ nie wiary w reinkarnację rzeczywiście pozwala im wi­ dzieć w samobójstwie nie tylko doraźną ulgę, ale tak­ że jakąś nadzieję? 3. Zadaniem święta jest dostarczanie sensu. Wbrew realiom, wbrew temu, co widać gołym okiem, ma ono przekonać, że hodowla reniferów ma przyszłość, że władze wysoko cenią trud pasterzy, że kultura ludowa Ewenów ma się dobrze. Kwietniowy Dzień Pasterza Rena jest typowym świętem biurokracji, bez uzasad­ nienia w tradycji, ale przecież ma tę tradycję okresowo ożywiać. Gospodynie wyciągają więc pochowane stro­ je, które imitują dawne. To nic, że większość z nich cienkie skórzane kurtki, zdobione haftem - nie nada­ je się na zimę. Nakłada się je dwa razy do roku, na­ stępnym razem w czerwcu, w czasie święta narodowe­ go, a ściślej republikańskiego, wywodzącego się z jakuckiej tradycji Ysyachu. Renifery też dostaną ozdob­ ne, poobszywane koralikami popręgi, czasem z ra­ dzieckimi jeszcze symbolami. Przemówienia, odznaczenia, gratulacje. Zawraca­ nie kijem rzeki Tompo: rocznicowe wspominanie dy­ rektora - bohatera pracy socjalistycznej, nostalgia za okresem świetności, gołosłowne napominanie, żeby utrzymywać ducha tamtej epoki. Wreszcie akcja prze­ nosi się z salonów władzy lokalnej na gładką po­ wierzchnię zamarzniętej rzeki za osadą, gdzie obok ofi­ cjalnej areny każda brygada - teraz już wzmocniona o kobiety z osady - postawiła swoją pałatkę, w niej przyjmuje odwiedzających i częstuje ich wszystkim, co ma najsmaczniejszego. Wczoraj, dziś i jutro występują w domu kultury amatorskie zespoły pieśni i tańca, miejscowe i przywiezione z innych ułusów. Pokazują etniczność odświętną, kostiumową, choreograficzną. 7 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 1 Wyścigi, Fot. Lech Mróz Fot. 2 Radzieckie symbole, Fot. Lech Mróz Fot. 3 Na saniach, Fot. Lech Mróz 8 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Ostatni prawdziwy szaman eweński, Stiepan Spiridonowicz Kriwoszapkin nie zostawił następcy, ale przecież natura nie zniesie próżni; Ewenowie z Jakucka przyznali to miejsce pobratymcowi, Ewenkowi z Nieriungri, Siemionowi Stiepanowiczowi Wasiliewowi znanemu pod imieniem Sawieja. To pewnie rzeczy­ wiście ostatni prawdziwy szaman ewenkijski, przynaj­ mniej w Jakucji (pamiętajmy, że lud ten, choć o li­ czebności nieprzekraczającej kilkunastu tysięcy, żyje na całym ogromnym obszarze od Jeniseju po Ocean Spokojny). Zarówno jego asystentka, w średnim wie­ ku kobieta o wymownym imieniu Oktiabrina, jak i uczeń Soduot to Jakuci. Ponoć on sam pytał duchy, czy są jeszcze w Jakucji szamani, a one odpowiedziały mu, że jest jedyny. Stosownie do tego utrzymuje się za­ potrzebowanie na jego praktyki wróżebne i lecznicze. Sawiej mieszka na prowincji, ale klientela jest przecież głównie w stolicy, więc i on, jak Mahomet do góry, musi czasem przyjechać do Jakucka. Mamy szczęście. Nasz eweński przyjaciel, etnograf z Jakucka Anatolij Aleksiejew współpracuje z nim od dziesięciu lat, pełniąc funkcję organizatora jego wizyt w mieście. Tak się szczęśliwie składa, że właśnie będzie się odbywać leczenie. Anatolij ma też nadzieję, że w trakcie seansu pojawią się tajemnicze ognie, jakie od kilku lat ujawniają się na fotografiach, które Sawiej pozwala mu robić w czasie seansu. Jest późny wieczór, ale jeszcze nie ciemno, bo w marcu zmrok zapadnie dopiero po dziewiątej. Stary, parterowy dom przy ulicy Ojuńskiego, jednej z głów­ nych ulic Jakucka. Pokrzywiony jak wszystkie tu bu­ dynki drewniane od ruchów płytkiej warstwy ziemi na wiecznej zmarzlinie. Wygódki i szopy na podwórku, ciasne dwupokojowe mieszkania w budynku. W cho­ dzimy przez kuchnię do pokoju stołowego. N a stole czeka obfity poczęstunek z przywiezionych ze wsi, z tajgi surowców: wędzone mięso rena, kiełbasy, kon­ fitury. Są i ryby w kilku postaciach, głównie nelma z Kołymy czy Indygirki (pobliska Lena w dobrą rybę nie obfituje, skażona pewnie nieczystością z kursują­ cych po niej statków). Jemy zarówno soloną w dzwon­ kach, mniej smaczną, jak i największy przysmak Sybe­ rii, stroganinę —kawałki surowej, zamrożonej na kość ryby, strugane wzdłuż grzbietu w jego najlepszej części. Szaman musi się najeść, bo czeka go daleka droga, a my jemy razem z nim, i w odróżnieniu od niego tak­ że pijemy - na etykietce ma to napis Zołoto Jakutii. Jest nas razem 17 osób (ktoś zwraca uwagę, że to dobrze liczba nieparzysta), prawie same kobiety, z których po­ łowę stanowią Jakutki, a drugą Rosjanki. Wszystkie miastowe, a jedna, ta najważniejsza, przyjechała nawet z Moskwy. Jest artystką estrady, ma stosowną tuszę i puszystą fryzurę blond. Skarży się na ciężkie nogi, to dla niej zorganizowany jest seans, z którego dobro­ dziejstw także i my będziemy mogli skorzystać. Sawiej wychodzi do pokoju obok, gdzie po kolei wchodzimy Oczywiście, występy swojaków, zwłaszcza małych dzie­ ci, cieszą widzów i nie mam poczucia zupełnego braku autentyczności. A jednak przypomina mi się masowa sztuka ludowa, taka jaką widziałem w Jakucku w warsztatach jubilerów, którzy na nowoczesnych ma­ szynach tłuką „ludową” srebrną biżuterię, mówiąc na tę produkcję lekceważąco: nacjonałka. Siebia pokazat’ i liudej posmotret’ —ta ogólnorosyjska dewiza przyświeca i temu świętu. Każdy nakłada na siebie najlepszą, odświętną maskę, usiłując pokazać się od najlepszej strony. Urzędowy optymizm władzy po­ zwala zapomnieć o marnych perspektywach. Bardzo tego potrzebują zwłaszcza ci w brygadach, więc pozjeż­ dżali tu po miesiącach izolacji. Dla tych, co koczują 400-500 kilometrów dalej, nieobecność mogła trwać nawet pięć lat. Święto daje nadzieję na poznanie dziewczyny, na ożenek - tak przynajmniej chcieliby to widzieć starsi, którzy przy każdej okazji robią do tego aluzje; pasterska młodzież sceptycznie ocenia widocz­ nie swe szanse, skoro oddaje się piciu w zamkniętym, męskim towarzystwie. Nie wszyscy zresztą odważą się na konfrontację oczekiwań z rzeczywistością. Nasz Kola z siódmego stada dobrowolnie został sam w pustym obozowisku. Wie, że świętowanie oznaczałoby bezustanne picie, przy czym każda kolejna butelka wódki będzie sprze­ dawana coraz drożej. Narobiłby długów, których nie ma jak spłacić z mizernej pensji; a zresztą, od począt­ ku roku jeszcze jej nie wypłacano. Jego koledzy ekscytują się udziałem w wyścigach re­ niferowych zaprzęgów. Tu naprawdę mogą i siebie po­ kazać, i na innych popatrzeć. Wskakiwanie na grzbiet rena wierzchowego, w mgnieniu oka, z wykorzystaniem pasterskiego kija jako podpórki, to prawdziwie cyrkowa sztuczka. Zawody obejmują kilka biegów na różnych dystansach i w różnych grupach wieku, widać więc, ja­ ką rolę gra eksperiencja: starzy prowadzą sanie dokład­ nie po szlaku, młodym reny uciekają na boki tak samo jak w tajdze. Najwięcej emocji budzi ostatni bieg, któ­ rego uczestnicy sami fundują nagrodę: zwycięzca zabie­ ra renifery pokonanych. Tylko siedmiu pasterzy decy­ duje się na takie ryzyko, ale po aplauzie publiczności widać, że Ewenowie lubią hazard i doceniają śmiałków. 4. Rozszczepienie pasterskiej kultury przebiega nie tylko po liniach codzienność - święto albo brygada osada. Pewne treści przeniosły się jeszcze dalej, wywędrowały bowiem do miasta. Do nich należy szama­ nizm, którego próżno by szukać w tajdze. Pasterze pa­ miętają, który z ich przodków był szamanem, prze­ strzegają też przed żartowaniem lub niedowiarstwem w tej kwestii, przytaczając z respektem przykłady nad­ zwyczajnej a groźnej mocy jakiegoś dawnego szamana, ale nie stykają się z takimi praktykami osobiście. 9 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 4 Topolinoje osada, Fot. Lech Mróz Fot. 5 Łagier, Fot. Lech Mróz Fot. 6 Galop, Fot. Lech Mróz 10 �005-14 Wasilewski.ps 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODRÓŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 7 Ofiara ogniowi na początek święta, Fot. Lech Mróz Fot. 8 Ubój rena, Fot. Lech Mróz Fot. 9 Obozowisko, reny, Fot. Lech Mróz 11 �005-14 Wasilewski.ps 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODRÓŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 10 Występy artystyczne, Fot. Lech Mróz Fot. 11 Łagier, Fot. Lech Mróz Fot. 12 Szaman, Fot. Lech Mróz 12 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI i przedstawiamy mu swe prośby; ja proszę o zdrowie dla mojej dwuletniej córki; szaman nie mówi po rosyj­ sku, więc jego pomocnica tłumaczy mu, że proszę o ochronę dziecka przed czarami i urocznym okiem. Nareszcie zrobiło się ciemno, można zaczynać. Wynosimy do kuchni stół z jedzeniem, rozsiadamy się na podłodze i na krzesłach z rękami położonymi luźno na kolanach, trzymając je otwartymi dłońmi do góry. Szaman i jego pomocnica nakładają skórzane stroje, oba są obficie haftowane kolorową nicią, płaszcz Sawieja jest poobwieszany żelaznymi przywieszkami. Ona zapala w żelaznej miseczce ogień, a on to ziewa, to czka, i jeszcze łapczywie wypala papierosa. Sawiej bierze do rąk bęben, który suszył się dotąd ponad płytkami kuchenki elektrycznej i zaczyna ryt­ miczne uderzenia w tempie ok. 120 na minutę. Nie przerwie ani nie zmieni tempa przez następną godzinę. Najpierw siedzi, po kwadransie pomocnica pomoże mu się podnieść, a on zaczyna niemrawy taniec z czę­ stymi skłonami ciała do ziemi i rzadszymi półobrotami, czemu towarzyszy cichy, przerywany śpiew, a raczej zu­ pełnie nieczytelne zawodzenie. Zaczyna się faza wróżb: szaman rzuca pałkę od bęb­ na kolejno ku każdemu z nas, a na podstawie tego, czy upadła ona właściwą stroną do góry, pomocnica orze­ ka, czy wróżba jest dobra czy zła. Może niewłaściwie to odczytuję, ale chyba pałka musi upaść przed każdym trzy razy z rzędu w pozycji „dobrze”, a to niełatwo uzy­ skać, dlatego rzutów jest co najmniej kilkadziesiąt. Teraz czas wziąć się do leczenia głównej chorej. Kładzie ona ręce na bębnie, a szaman i pomocnica białą szmatką zbierają z jej ciała choroby. Już po chwi­ li mają ich materializację - pokazują brud na szmatce. Potem choroba z ciała zostanie wydobyta za pomocą bębna przeciąganego ponad ciałem - znów nazbiera się w nim całkiem sporo jakiegoś śmiecia, które zosta­ nie demonstracyjnie wysypane na szmatkę. Minęła już godzina od początku seansu. Sawiej zdejmuje kolejno strój, nakrycie głowy i bęben, odda­ je je chorej, która na kilka minut podejmuje szamanienie. Jeszcze kilka kobiet przejmuje rekwizyty, ich taniec jest momentami żywszy, a uderzenia w bęben energiczniejsze aniżeli u samego Sawieja. On zaś, zmęczony, siedzi w kącie, odpoczywając ze szmatą na głowie, która zakrywa mu oczy. Wreszcie wychodzi do pokoju obok, a razem z nim chora - pewnie opo­ wie mu, tak jak to potem zadeklaruje nam, że od ra­ zu poczuła się lepiej, a szaman da jej jeszcze ostatnie wskazówki. Znów zasiadamy do poczęstunku w kuchni; kobie­ ty, zwłaszcza Rosjanki, są podekscytowane i rozrado­ wane, Jakutki przeżywają to spokojniej. Wychodząc, żegnają się wylewnie, mówiąc nam, że choć zdawało­ by się, iż spotkaliśmy się tu przypadkiem, to przecież w życiu nie ma przypadków, a wszystkim pokierował Gospod. 5. Ale na najwyższe piętro wtajemniczenia wprowa­ dza nas Anatolij. Otóż stanowczo zapewnia, że cały czas widział wspaniałe ognie. Jedna czy dwie osoby nieśmiało to potwierdzają; przypuszczam, że nazajutrz będą o tych ogniach z przekonaniem opowiadać... Gdybyś chciał, łaskawy Czytelniku, wiedzieć, jak one wyglądały, nie pytaj o to sceptycznego zachodnie­ go obserwatora. Sam spójrz na zdjęcia Anatolija, któ­ re ukazują dziwne złociste czy pomarańczowe smugi. Czasem wychodzą one szerokim płomieniem z sza­ mańskiego bębna albo też z naczynia z rozpalonym na wstępie oczyszczającym ogniem, czasem przebiegają przez kadr wąskimi, zapętlonymi sznurami. Niekiedy towarzyszą im mroczne plamy, w których Anatolij do­ patruje się to głowy niedźwiedzia, to ptaka, to ludzkiej dłoni. Wyjaśnia, że efekt pojawił się dopiero po latach jego współpracy z Sawiejem, pewnie też w związku z tym, że i sam szaman zdobył już wtedy większą moc - mógł docierać do dwunastego, a nie tylko do dzie­ wiątego nieba. Szamańskie duchy-pomocnicy? Trajektorie sił sa­ mego szamana, jego mocy duchowej? Resztki tej ener­ gii, które zostały w przestrzeni po jakichś niegdyś żyją­ cych ludziach, przywołanych w seansie? Obraz eweńskiej „gospodyni ogniska domowego”, Tow muhonni? Anatolij przyjmuje wszystkie te wyjaśnienia jednocze­ śnie, a do tego zarzuca nas terminami i pojęciami, któ­ re same w sobie mają wszystko wyjaśnić: a to ciała astralnego, a to efektu Kirliana, falowo-korpuskularnej natury światła, strumieni elektronów, równań Maxwella i Heisenberga, jakiejś przestrzeni Kozyriewa i równie dla mnie tajemniczej energii czasu. „Prawda jest wielowariantowa, a rzeczywistość objawia się w mirażach” - powtarza za którymś z rosyjskich ni to mistyków, ni to profesorów, których dzieła zapełniają dziś rosyjski rynek masowych czasopism i książek, do­ cierając - jak to parę razy stwierdzałem w rozmowach w syberyjskiej głuszy - do bardzo szerokich kręgów od­ biorców, głodnych, jak się okazuje, tych iście pankosmicznych wyjaśnień. „Wielowariantowość prawdy” to sformułowanie, które bardzo odpowiada tricksterskiej naturze Anatolija. Ten Ewen z krwi i kości, niemłody, a późno przeflancowany z tajgi na uniwersytet, o bogatym życiorysie, łą­ czy w sobie zarówno dalekosiężne ambicje poznawcze, jak i fantastyczne poczucie humoru, dzięki któremu mi­ strzowsko posługuje się tzw. mową nienormatywną (a jak wiadomo, język rosyjski daje tu utalentowanemu rozmówcy niemałe możliwości). To poczucie humoru każe mu też mówić o sobie samym, stosując cytat z Puszkina: „ja, Tunguz dziki”. Ma on też niewątpliwie ów spryt tubylca, co to chętnie wykołuje obcego (Jaku­ ta, Rosjanina, Europejczyka), by wykazać mu - przy wszystkich swoich kompleksach i aspiracjach - wyż- 13 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODRÓŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 13 Szaman i tricster, Fot. Lech Mróz Fot. 14 Portret, Fot. Lech Mróz szość własnej kultury. Czy nie postąpiłby on zatem tak samo jak szaman, który pokazuje ukryty wcześniej śmieć jako materializację wyciągniętej właśnie choroby, a jednocześnie wierzy w prawdziwość swych działań? Oglądam negatywy zdjęć i widzę te same co na od­ bitkach smugi. Nie jestem specjalistą od fotograficz­ nych trików, nie potrafię tych efektów przekonująco objaśnić i zdyskwalifikować. Pytani o to praktycy nie umieli mi dotąd pomóc - stale czekam na bardziej kompetentne opinie. Wykluczmy, czytelniku, takie czynniki jak zleżała błona albo defekt przesłony czy lampy: na jednej i tej samej kliszy ognie pojawiają się tylko na zdjęciach szamana i jego akcesoriów, z lampą i bez, także bez związku z ewentualnym źródłem świa­ tła w kadrze. Skądinąd, dokumentacja opisanego wy­ żej seansu z naszym udziałem, robiona przez mego eks­ pedycyjnego kolegę, nie ujawnia ogni, a przecież na fotografiach Anatolija są one widoczne nawet wtedy, gdy to my, widzowie, zaczynamy szamański taniec. Może zatem same negatywy zostały już poddane montażowi i skopiowane? Ale byłby to trochę zbytecz­ ny, nadmierny trud. Skądinąd, identyczny efekt widnie­ je na zdjęciu szamanów nepalskich, opublikowanym z wcale nie sceptycznym komentarzem - przez Piersa Vitebsky’ego w jego popularnej książce Szaman (trzeba też pamiętać, że Anatolij towarzyszył przez lata Piersowi w jego wyprawach do Ewenów).1 Słyszałem też o po­ dobnym przypadku od godnego zaufania kolegi robiące­ go zdjęcia tybetańskich ceremonii mistycznych cam. Na dodatek, kiedy w Jakucji pokazywano mi pamiątkowe zdjęcia z obchodów początków lata, organizowanych przez newage’owe grupki nawiedzonych, a na tych zwy­ kłych polaroidowych fotkach widać było niekiedy jakieś małe, złociste plamki, to uczestnicy interpretowali to ja­ ko zapis manifestującej się wtedy mocy. Co ma zatem zrobić z ognistymi zdjęciami mój ra­ cjonalny umysł? Pewnie muszę sobie powiedzieć, że płomienne emanacje to coś, co funkcjonuje dużo po­ wyżej moich potrzeb psychicznych czy duchowych, że mogę je zostawić w tamtej wysokiej sferze nieba, gdzie docierają tylko najwięksi szamani, a razem z nimi tak­ że najlepsi tricksterzy. Przypisy 1 Fot. 15 Szaman i duchy, Fot. Anatolij Aleksiejew P. Vitebsky, Reindeer People. Living with animals and spirits in Si­ beria, London 2005; tenże, Szaman, Warszawa 1996 Fot. 16 Szaman i duchy, Fot. Anatolij Aleksiejew 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c8999d16f276499d875e0f3b1b05498.pdf c52a2d74b793b71d88c3c283f80aab9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6197 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Sudan - badania terenowe Afryka - współczesność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5781 Title A name given to the resource Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.143-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn ANTROPOLOG I POW OJENNA RZECZY W ISTOŚĆ W SPÓ ŁCZESN EJ AFRYKI. REFLEK SJE N A TEMAT B A D A Ń TEREN O W Y CH W PO ŁUD NIOW OSUDA ŃSKIEJ DŻUBIE Jeszcze nie tak dawno Afryka pogrążona była w głębokim kryzysie. Dość wspomnieć, iż jeszcze dziesięć lat temu znakiem rozpoznawczym kontynentu były konflikty zbrojne, które wybuchały jeden za drugim, z przerażającą siłą: w Kongo, Liberii, Mozambiku czy Sudanie, żeby wymienić tylko kilka. Choć większość należy już do przeszłości, wciąż mamy do czynienia z ich skutka­ mi i wiele krajów afrykańskich można zaliczyć do kategorii „powojennych”. Wraz z porozumieniami pokojowymi zakończyły się działania zbrojne, jednak na polu gospodarki czy interakcji międzyludzkich wciąż punktem odniesienia jest czas wojny, a nie pokoju. Kontynent ten cechuje wielowymiarowa przejściowość - w wielu krajach dokonuje się przejście od wojny do pokoju, od kryzysu do stabilizacji, od autorytaryzmu do demokracji, od gospodarki sterowanej (czy „wojennej”) do wolnego rynku. Podstawowym problemem jest: jak rozumieć zachodzące tam zjawiska, które nie należą ani do świata wojny i kryzysu, ani pokoju i stabilizacji? Wszystko to nie pozostaje bez konsekwencji dla pracy badacza w terenie, rzutuje na problematykę badań i metodologię, wiąże się także z szeregiem pro­ blemów etycznych. W ostatnich dekadach badania na kontynencie afrykańskim stały się swego rodzaju „antropologią cierpienia” - nauką o społecznościach doświadczonych przez różnego rodzaju kataklizmy: wojny, akty ludobójstwa, czystki etniczne, terror polityczny, niedostatek materialny, epidemie i katastro­ fy ekologiczne (Davis 1992). Rozbudziło to nowe zainteresowania badawcze. Na plan pierwszy wysunęły się studia nad socjoekonomiczną stroną życia Afrykańczyka rozpatrywaną z perspektywy jego nierzadko traumatycznych przeżyć. Wszystko ze względu na gardłową potrzebę szeroko pojętego rozwoju, stabili­ �144 Maciej Kurcz zacji i rekoncyliacji. W centrum uwagi specjalistów znalazło się także miasto aktualnie najważniejszy z obszarów, z perspektywy realiów życia Afrykańczyka. Jak wspomniałem, obecna sytuacja na kontynencie ma poważne konsekwencje metodologiczne. Rodzą się pytania: jak prowadzić badania w terenie w sytuacji zagrożenia, jak zachować postulat relatywizmu kulturowego wobec powszechnego cierpienia? Zasadniczym problemem jest to, czy można w ogóle prowadzić eks­ ploracje etnograficzne w sytuacji, gdy ludzie toczą walkę o życie, cierpią i umie­ rają. Dobitniej: jak rozmawiać ze zgwałconą kobietą albo z młodym mężczyzną, który jako dziecko zmuszany był do niewyobrażalnej wręcz przemocy, jak wresz­ cie w obliczu takich historii skupiać się na powziętych zamierzeniach - nierzadko mało istotnych z punktu widzenia samego rozmówcy? Mówiąc inaczej, praca w te­ renie, jak nigdy wcześniej, zmusza badacza do wypracowania postaw etycznych i nowych rozwiązań metodologicznych, które pozwoliłyby mu pozostać w zgodzie ze swoim sumieniem. Na temat tych i innych dylematów prowadzenia badań w sy­ tuacjach ekstremalnych istnieje już niemała literatura (m.in. Davis 1992; Nord­ strom, Robben, eds., 1995; Stańko, Lee, eds., 2003; Cramer, Hammond, Pottier, eds., 2011 ). W odniesieniu do postaw i procedur badawczych, które należy przyjmo­ wać w powojennej rzeczywistości Afryki, zdania są podzielone. Francuski socjo­ log Loïc Wacquant sugeruje porzucenie interpretacji na rzecz powrotu do bardziej opisowej formy nauki, oddania głosu ludziom, których badamy (Rouse 2007: 1). Inni przeciwnie, opowiadają się za jeszcze bardziej rozbudowanymi modelami in­ terpretacyjnymi w badaniu „zdezorganizowanego” świata Afryki (np. Paul Farmer, Philippe Bourgois, Nancy Scheper-Hughes). W artykule zaprezentuję garść wła­ snych refleksji na temat badań powojennych społeczeństw Afryki. Czerpać będę z moich doświadczeń zdobytych w czasie prac terenowych w południowosudańskiej Dżubie, w latach 2007 i 2008. Badania dotyczyły strategii przeżycia oraz poprawiania jakości życia przez mieszkańców miasta. Działania te analizowa­ łem zasadniczo przez pryzmat dwóch kategorii zjawisk: żywiołowych procesów urbanizacyjnych oraz wielowymiarowej pograniczności1. Powojenne miasto afrykańskie Ośrodki miejskie to centra życia, ale i traumatycznych doświadczeń Afrykańczyków - niedawne miejsca opresji, teraz reintegracji i galopujących procesów urbanizacyjnych. We współczesnych konfliktach (nie tylko w Afryce) miasta od­ grywają szczególną rolę, ze względu na swoje polityczne i ekonomiczne znacze­ nie. Ważny jest także ich mikroklimat kulturowy - generowany przez gigantycz­ n ą populację, w większości zamieszkującą „dzikie suburbia” (wild suburbia). To 1 Badania te realizowane były w ramach projektu „Dżuba - ośrodek kultur i konfliktów”, a finanso­ wane z grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 145 świat potencjalnych wywrotowców, rezerwuar rekrutów dla różnego rodzaju zbroj­ nych milicji (Hill 2009: 5-11). W krajach globalnego Południa to przede wszyst­ kim w miastach koncentruje się obecnie życie, mimo braku bezpieczeństwa i wielu infrastrukturalnych problemów. Miejsca te nadająton życiu ekonomicznemu i spo­ łeczno-kulturowemu całych regionów. Dlatego też ośrodki takie, jak Mogadiszu, Monrowia czy Dżuba zostały szczególnie dotknięte działaniami zbrojnymi w cza­ sie ostatnich wojen. Stały się arenami walk - strategicznymi punktami na mapie działań wojennych. To tutaj dały o sobie znać „nowe wojny”, których aktorami stały się różne grupy społeczeństwa (niekoniecznie państwo i jego aparat), a meto­ dą nierzadko terroryzm. W wyniku wojen wiele miast afrykańskich uległo znisz­ czeniu, a ich ludność rozproszeniu, żadne jednak nie przestało istnieć. Mimo po­ zornego rozkładu, nigdzie nie zapanowała anarchia. Wraz z dekompozycją struktur państwowych, deformalizacją życia, wytworzyła się swoista próżnia rodząca moż­ liwości reorganizacji podstawowych instytucji społecznych i ekonomicznych. Dla niektórych świat ten okazał się niezwykle atrakcyjny, oferując różnorakie szanse. Dla innych okazał się pułapką, źródłem wykluczenia. Niezależnie jednak od zalet i wad tego świata, powojenna Afryka to rzeczywi­ stość miejska, gdzie różnice między miastem a w sią praktycznie uległy zatarciu. Ludzie, bez względu na miejsce zamieszkania, w wielu dziedzinach przejmują typowo miejski styl życia. Widać to na płaszczyźnie relacji społecznych, życia ekonomicznego czy nawet w odniesieniu do sposobów spędzania wolnego czasu. Dodam także, iż kontynent ten charakteryzuje się obecnie najwyższym tempem urbanizacji. Żywiołowo rozwija się, a procesy te widoczne są najsilniej w ośrod­ kach zurbanizowanych. Wojenna przeszłość, wraz z wielopłaszczyznowymi zmianami modernizacyjnymi, odpowiadają za specyficzny, efemeryczny klimat tych miejsc, w wymiarze znaczeniowym i procesualnym zbliżony do środkowej, liminalnej fazy obrzędów przejścia w koncepcji Arnolda van Gennepa (2006). Kategoria „liminalności”, moim zdaniem, to klucz do rozumienia wielu miast Afryki, w tym także eksplorowanej przeze mnie południowosudańskiej Dżuby. Dżuba - miasto w fazie tworzenia W czasie niedawnej wojny domowej w Sudanie Południowym (1983-2005) Dżuba była prowincjonalną mieściną, zamieszkaną przez kilkutysięczną gru­ pę wynędzniałej ludności. Na zbuntowanym terenie stanowiła główny ośrodek administracyjny i policyjny Chartumu. Teraz, niejako z dnia na dzień, staje się wielkim miastem - stolicą niepodległego Sudanu Południowego. Od 2005 roku do miasta płynie bowiem nieprzerwanie powódź imigrantów2. Są wśród nich 2 Od podpisania porozumień pokojowych w Naiwasza, w Kenii, 9.01.2005 r. Wydarzenie to wyzna­ czyło oficjalny koniec tzw. drugiej wojny domowej w Sudanie (1983-2005). �146 Maciej Kurcz urzędnicy tworzącej się właśnie administracji, ludzie drobnego biznesu, którzy zwęszyli tutaj koniunkturę, czy też ludność wiejska wypchnięta do miasta przez dramatycznie trudne warunki panujące na prowincji. Przede wszystkim jednak m igrują tu byli uciekinierzy, przebywający w innych częściach Sudanu, jak i w sąsiednich krajach afrykańskich. To oni są główną siłą m otoryczną przemian zachodzących w Dżubie - gwałtownych procesów urbanizacyjnych. Zasadniczą sprawą dla każdego imigranta jest zaadaptowanie się do nowego środowiska. Nie jest to zadanie łatwe, w mieście panująbow iem skrajnie trudne warunki życiowe. Brakuje wody i kanalizacji, o prądzie już nie wspominając. Na skutek niewy­ obrażalnie ubogiej infrastruktury komunikacyjnej regionu, wzrastają drastycz­ nie ceny. Dochodzi do tego wieloetniczność oraz wielokulturowość migrantów, sprzężona z tradycjonalizmem i konserwatyzmem poszczególnych jednostek. To mieszanka wywołująca u większości mieszkańców uczucie wyobcowania. Co gorsza, nakłada się na to różnorodny bagaż traumatycznych doświadczeń wojen­ nych. Z naszej perspektywy Dżuba jest miastem dysfunkcyjnym. Można by j ą nazwać kolokwialnie pewnego rodzaju przechowalnią, miejscem, gdzie - przy­ najmniej obecnie - istnieją największe szanse na przeżycie w powojennym Suda­ nie Południowym. Przypomina tym samym bardziej obóz dla uchodźców aniżeli miasto, powiększa się jednak niemal każdego dnia. Mimo swoich licznych bra­ ków, dla większości stanowi szansę na normalne życie. Dżuba a doświadczenie tymczasowości Człowiek przybywający do Dżuby wkracza w świat odmiennej rzeczywisto­ ści: swoistej kultury, moralności czy układów społecznych. Wszystko, co tu spo­ tyka, kłóci się ze znanymi mu hierarchiami społecznymi oraz instytucjonalnymi normami i ideami. Dla każdego oznacza to coś innego. Dla migranta wiejskiego łączy się zasadniczo z dekompozycją tradycyjnej organizacji społecznej, nato­ miast dla przybysza z globalnej Północy raczej z materialnymi niedostatkami ludzkiej egzystencji oraz nagromadzeniem patologii, beznadzieją i cierpieniem rdzennej ludności. Wspólna jest konieczność zmiany, przebudowania własne­ go światopoglądu czy nawet moralności. To nieuniknione w świecie, który jest krańcowo zmienny i nieprzyjazny człowiekowi zarazem. W takim środowisku wszystko podporządkowane jest właściwie jednem u tylko celowi: przeżyciu. Inne usuwane są na plan dalszy. Nie ma zasadniczo znaczenia, czy jest się wiej­ skim migrantem, repatriantem czy pracownikiem organizacji dobroczynnej. Jak sądzę, dobrym przykładem tego zjawiska są „biali” mieszkańcy Dżuby. To jedna z grup, w której zachowaniu, sposobie bycia można dostrzec wpływ specyfiki miejscowej rzeczywistości. Do zachowań takich zaliczyć można na przykład roz­ wiązłość seksualną czy pijaństwo. Wszystko zrzuca się na karb stresującej pracy, z dala od domu, w niewyobrażalnie ekstremalnych warunkach. Rzeczywistość �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 147 powojennej Dżuby powoduje, iż przybysz z globalnej Północy zawiesza tutaj swoją tożsamość, w zamian wypracowując nową, cechującą się swoistą „mo­ ralnością” i obyczajowością. Zjawisko to, choć dotyczy przede wszystkim „bia­ łych”, nieobce jest także innym grupom migrującym do miasta. Miejscowa rzeczywistość jest jednocześnie także twórcza i przekształcająca. Przerywa monotonię, prezentuje nieograniczone wręcz możliwości, może służyć na przykład bogaceniu się. Dzięki utrzymującemu się mikroklimatowi kulturo­ wemu miasto żyje, a nawet rozwija się. Przejawem tego jest choćby żywiołowy rozkwit spontanicznej przedsiębiorczości czy masowy napływ cudzoziemców. Niemniej, zdewastowany w ojną krajobraz, trauma wojenna oraz żywiołowe tem ­ po urbanizacyjnych przemian wywołują poczucie wyobcowania, braku zakorze­ nienia. Pracownicy organizacji pomocowych cały czas m uszą się liczyć z ewa­ kuacją. Obowiązujący ich regulamin nakazuje posiadanie specjalnego zestawu przedmiotów pierwszej potrzeby - tak „na wszelki wypadek”. Paradoksalnie, podobne jest podejście miejscowej ludności, którą także charakteryzuje poczucie niepewności i tymczasowości. Nikt nie wie, co stanie się jutro, ludzie nie m y­ ślą więc o następnym dniu. Przecież w każdej chwili może wydarzyć się jakaś katastrofa i kraj znów pogrąży się w wojnie. W takiej sytuacji jednym z najpo­ trzebniejszych przedmiotów jest karabin. Większość mieszkańców traktuje m ia­ sto jako miejsce tymczasowego pobytu, nie wiąże z nim swojej przyszłości. Byli uchodźcy planują powrót w rodzinne strony lub też wyjazd za granicę; migranci wiejscy pragnąjedynie poprawić swoją sytuację życiową. Natomiast cudzoziem­ cy zatrudnieni w organizacjach humanitarnych przebywają tutaj tylko w czasie trwania projektów, prędzej czy później będą musieli opuścić to miejsce. Tymcza­ sowość odczuwalna jest na każdym kroku, od zachowania ludzi, przez wystrój domów, po stan miejskich dróg. Uderzające jest nieprzywiązywanie przez ludzi wagi do wyglądu i wyposażenia swoich domostw. Dbano tylko o to, co niezbęd­ nie potrzebne, a czasem i o tym zapominano. N a przykład, w ciągu dwóch lat, w wielu odwiedzanych przeze mnie domach nie wybudowano nawet toalet! Na specyficzny mikroklimat kulturowy Dżuby składa się także żywiołowy i niekontrolowany napływ grup ludzkich o najróżniejszym zapleczu rasowym, et­ nicznym czy społecznym. Miasto to ośrodek kultur, mimo iż jeszcze przed kilku laty mało kto słyszał o jego istnieniu. Wielokulturowość Dżuby powoduje, iż jej mieszkaniec stara się „ukryć” swoją etniczność - nie manifestuje jej w przestrze­ ni publicznej. Jest ważna, żywa, silnie uświadomiona, ale nie pojawia się w sfe­ rze publicznej, poza murami zagrody. „Ukrycie etniczności” w mieście to dowód jej żywotności, a nie rozpadu. To swoista „strategia niewidzialności” mieszkańca gwałtownie urbanizującego się ośrodka. Ludzie, w heterogenicznym środowisku miejskim, obawiają się etniczności. Upatrują w niej siłę konfliktogenną. Miesz­ kańcy Sudanu Południowego przekonali się o tym dobitnie w czasie niedawnej wojny, która była przecież po części konfliktem etnicznym, lub też w czasie wy­ chodźstwa. �148 Maciej Kurcz Spajająca jest również bliskość granicy państwowej. Wywołuje ona u wszyst­ kich te same, antagonistyczne uczucia: nadziei, ale i lęku przed nieznanym, obcym światem, z którym niejako intuicyjnie kojarzy się wszelkie zło (np. HIV/AIDS). To miejsce realnych możliwości, lecz także metafizycznego lęku. Wyrazem tego ostatniego jest choćby utrzymująca się w mieście wiara w złowrogie, nadprzyro­ dzone istoty będące na usługach czarowników-cudzoziemców. Wszystko to od­ powiada za swoisty, „dekadencki” klimat miejscowej miejskiej kultury. Liczy się tylko to, co tu i teraz; nikt nikogo nie zna - wszyscy są tutaj obcy. To ogromna niedogodność, ale też czynnik budujący, zespalający, ułatwiający tworzenie się związków społecznych. W swoich badaniach mogłem się o tym osobiście prze­ konać. Specyficzne warunki w mieście uczyniły ze mnie do pewnego stopnia jego typowego mieszkańca. Byłem człowiekiem marginalnym; moja nieokreślo­ na sytuacja sprawiła, iż nieoczekiwanie stałem się członkiem badanego społe­ czeństwa imigranckiego, w którym prawie każdy był mniej lub bardziej obcym. W szyscy oni byli ludźmi z pogranicza, zawieszonymi między wieloma różnymi światami, zdystansowanymi do rzeczywistości, w której przyszło im żyć. Ów dystans stał się zaczynem specyficznego rodzaju interakcji. Ludzi wyłączonych poza ramy swoich dotychczasowych wspólnot jednoczy dążenie do przetrwania w silnie urbanizującym się mieście. Z punktu widzenia rezydenta podrzędnego afrykańskiego hotelu Dżuba jest, jak wynika z powyższego opisu, miejscem szczególnym. Jej specyficzne realia nie pozostają bez wpływu na życie wszystkich przebywa­ jących aktualnie w mieście ludzi, nie wyłączając mojej osoby - samodzielnie prowadzącego badania antropologa. Przede wszystkim uświadomiłem sobie, iż jestem integralną częścią badanej społeczności: „obcym” w miejscu pełnym ta­ kich jak ja. Prawie każdy był tutaj „migrantem”. Prawie każdy deklarował, iż jest tutaj tylko na chwilę. Mój status outsidera, człowieka z marginesu, nie utrudniał, a ułatwiał życie w tym mieście. Był czynnikiem ułatwiającym integrację. Prze­ konałem się o tym zaraz na początku moich badań w Dżubie, gdy stałem się rezydentem podrzędnego miejskiego hotelu. Z reguły badacze terenowi stająprzed następującym dylematem: czy zamiesz­ kać w trudnych warunkach, ale wśród badanej społeczności, czy też skorzystać z lepszej lokalizacji (np. w pobliskim miasteczku), godząc się jednak z pogłębie­ niem statusu outsidera. W moim przypadku było inaczej. Najważniejsze w kwestii znalezienia miejsca do pracy i odpoczynku były względy finansowe. Przyczyną była skrajna, niewyobrażalna wręcz drożyzna panująca w mieście (nocleg w na­ miotowym hotelu kosztował 180 dolarów za dobę i niełatwo było w nim o miej­ sce!). Miasto afrykańskie cierpi dziś z powodu niezliczonych problemów. Do naczelnych bez wątpienia należą wysokie koszty życia, nierzadko przewyższa­ �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 149 jące te panujące w Europie. Problemem jest także niedostatek miejsca do życia, ciasnota i chroniczny brak fizycznego dystansu między ludźmi oraz niezbędnej infrastruktury. Dziś sytuacja ta daje się we znaki także przybyszowi z globalnej Północy; to nie tylko problem tubylczej ludności, ale wszystkich mieszkańców miasta bez wyjątku. Każdy musi się mierzyć z nieprzyjazną rzeczywistością, nie­ rzadko pozostając wobec niej bezradnym. I tak, w czasie pierwszego wyjazdu zmuszony byłem zamieszkać w hotelu. Na szczęście, jakim ś zrządzeniem losu trafiłem na pole namiotowe prowadzone przez przedsiębiorców z Ugandy, a przeznaczone dla afrykańskich biznesmenów cudzoziemskiego pochodzenia. Tu ceny były zdecydowanie przystępniejsze. Mimo ciężkich warunków (nocowanie w dwuosobowym, turystycznym namio­ cie nieprzystosowanym do tropikalnych warunków klimatycznych), udało mi się tam zebrać ciekawe informacje. Przede wszystkim, miałem okazję porozmawiać z odwiedzającymi miasto cudzoziemcami (Arabami, Hindusami, Ugandyjczykami). Dzięki temu skonfrontowałem moje spostrzeżenia ze spostrzeżeniami innych „obcych”. Co udało mi się ustalić? Otóż moje wrażenia „dziwaczności” i „obco­ ści” okazały się nie tak odmienne od odczuć innych cudzoziemców. Wszyscy by­ liśmy do pewnego stopnia outsiderami. Jak już pisałem, byłem obcym w mieście pełnym takich jak ja. Zdecydowaną większość mieszkańców stanowili migranci. Wyobcowanie, osamotnienie okazało się czynnikiem spajającym, ułatwiającym zawiązywanie więzi. Każdy z nas był przedstawicielem odmiennej tradycji kul­ turowej, ale jednocześnie każdy z nas dystansował się wobec zastanego świata, tego, co doświadczaliśmy tu i teraz. Ustanowiło to między nami płaszczyznę dia­ logu. Gwałtowne procesy migracyjne i towarzyszące im przeobrażenia kulturo­ we sprzyjały podejmowanym przeze mnie krokom badawczym. W realny sposób łagodziły dystans kulturowy dzielący mnie od badanej społeczności. Przebywanie w podrzędnym afrykańskim hoteliku dało mi także możliwość przyjrzenia się miejskim zachowaniom ludycznym, obserwowania, jak bawi się mieszkaniec Dżuby. Dodam, iż miejskie zachowania ludyczne w powojennej Dżubie to zjawiska, których znaczenia nie da się przecenić. Gra w bilard, pi­ cie butelkowego piwa3 czy weekendowe potańcówki to kwintesencja miejskiego stylu życia, ale także sposoby nawiązywania interakcji w wielokulturowym spo­ łeczeństwie, wreszcie swoiste terapie w radzeniu sobie z traum ą wojennych prze­ żyć i beznadzieją okresu transformacji. Wspomnę jeszcze, iż miejsce to okazało się doskonałą przestrzenią do prowadzenia rozmów czy wywiadów. Pojawiali się tam przedstawiciele różnych grup społecznych miasta. Był to swoisty obszar neutralny, gdzie moja osoba w najmniejszym stopniu nie wzbudzała zdziwienia. Niestety, równocześnie pozostawałem także wyobcowany. Rzeczywistość Dżuby oddziaływała na mnie w podobny sposób, jak na innych jej mieszkańców 3 Picie piwa butelkowego kojarzone jest powszechnie z miastem, jako typowo miejski rodzaj kon­ sumpcji. �150 Maciej Kurcz - także u mnie miasto wzbudzało negatywne emocje: strachu, osamotnienia czy odrazy. W żadnym wypadku nie byłem w stanie utożsamiać się z tym miejscem, przeciwnie, każdy dzień był dla mnie dowodem na krańcową inność tego świa­ ta. Miejscowy system był dla mnie, jak i dla innych mieszkańców do pewnego stopnia odwróceniem normalności, a przekonanie to było tym silniejsze, że po­ dzielała je niemalże większość rozmówców. Wreszcie, moje działania były pod­ porządkowane temu samemu celowi: przeżyciu. Na przekór stereotypom W Afryce, której historia naznaczona jest silnie niewolnictwem i imperiali­ zmem, kolor skóry ma nieporównywalnie większe niż gdzie indziej znaczenie. Nie ma chyba drugiego takiego miejsca, gdzie biały byłby traktowany w tak szczególny sposób. Mimo upływu czasu, to wciąż big man - „wielki człowiek”, obdarzony przez los różnorodnymi dobrodziejstwami. Pogląd taki skutkuje nie­ wyobrażalnym wręcz szacunkiem okazywanym ludziom białym. Dowody na to odnaleźć można niemalże „na ulicy”, w każdym przejawie afrykańskiej kultury: muzyce, stroju, diecie, ideach religijnych. Fenomen ten jest poniekąd kluczem do rozumienia procesów westemizacyjnych i globalizacyjnych na południe od Sahary. Nie oznacza to jednak, iż ów biały zawsze spotyka się z życzliwością Przeciwnie, można go także oszukać, okraść czy nawet pozbawić życia. W czasach permanentnego kryzysu doszło do wzmocnienia, a zarazem nie­ znacznej modyfikacji wizerunku białego. Powodem takich modyfikacji stereo­ typu był napływ do Afryki, od lat 80. XX wieku, różnego rodzaju organizacji pomocowych4. Wraz z nimi pojawiła się nowa kategoria przedstawiciela global­ nej Północy: pracownik pomocowy, człowiek dobroczynności. Nowy wizerunek jest tym silniejszy, iż w iążą się z nim realne korzyści. Biały to człowiek z ka­ tegorii czynnych. To potencjalny pracodawca lub osoba, która może rozwiązać problemy tubylca. Może okazać się poszukiwanym patronem, który umożliwi dobry start w mieście - wielu moich informatorów znalazło pracę dzięki zna­ jomościom z obcokrajowcami. To nierzadko „pan życia i śmierci”, bowiem na wielu obszarach jego obecność wiązała się z dystrybuowaniem pomocy. Z tego między innymi powodu ludzi z Zachodu ceni się ponad wszystko. Uważani są za tych, z którymi warto się zadawać - mieć wśród nich przyjaciół. W opinii tu­ bylców, są to ludzie nieskorumpowani i niechciwi. Trzeba więc wkupić się w ich łaski, pozyskać życzliwość i przyjaźń, do której m ogą skłonić opowieści tubylca o osobistych tragediach z czasów niedawnej wojny. Wszystko to jest swego ro­ 4 Najważniejsze to wyspecjalizowane agendy ONZ, jak UNICEF, WFP, UNOCEIA, UNMIS. Inne, to tzw. organizacje pozarządowe (non-government organizations, NGOs) - podmioty prywatne lub prawne działające na rzecz wybranego interesu publicznego, niepobierające z tego tytułu żadnych sub­ wencji (np. Amnesty International, Międzynarodowy Czerwony Krzyż) (Łatoszek, Proczek 2001: 38). �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 151 dzaju korpusem wiedzy - zestawem stereotypów, umożliwiającym poruszanie się w świecie, w którym znaczącą rolę pełnią organizacje dobroczynne. Palmę pierwszeństwa dzierżą w tym względzie uchodźcy i wewnętrznie przesiedleni (intemally displaced people) - główni klienci pracowników organizacji pom o­ cowych. W południowosudańskiej Dżubie nie byłem typowym przedstawicielem cy­ wilizacji Zachodu. Także tam większość białych stanowili pracownicy różnego rodzaju organizacji pomocowych, mieszkający w zamkniętych enklawach i po­ ruszający się po mieście wyłącznie samochodami. W żadnym wypadku nie paso­ wałem do tego schematu. Szybko zorientowałem się, jak jednoznaczny jest w i­ zerunek białego w mieście, swoją obecnością bowiem naruszałem obowiązujący schemat. Była to wada, nierzadko powód nieufności wobec mojej osoby, do tego stopnia, że powątpiewano w m oją tożsamość. Nie podróżowałem samochodem, pojawiałem się w miejscach nietypowych dla ludzi z mojego kręgu kulturowe­ go, nie byłem pracownikiem żadnej organizacji, nikomu wreszcie nie chciałem wybudować domu czy załatwić pracy. U wszystkich, przynajmniej z początku, wywoływałem podejrzliwość. Zastanawiano się, czy aby nie skrywam pod fa­ sadą europejskości jakiejś innej, prawdziwej tożsamości. Jakiej? Trudno mi jest dzisiaj jednoznacznie powiedzieć. Nie było to więc chyba takie ważne. Zapewne dla każdego środowiska silnie doświadczonego przez wojnę charakterystyczne jest uczucie niepewności, tymczasowości. Także i tam punktem odniesienia był czas wojny; obowiązywał swoisty dekalog, w którym naczelne miejsca zajmo­ wały właśnie takie uczucia jak nieufność czy podejrzliwość. Tak też prezento­ wał się świat większości moich rozmówców. Aktualna sytuacja w mieście nie była postrzegana jako normalna. Przeciwnie, widziana była jako gra pozorów, dzięki której trw ają zakamuflowane przygotowania do kolejnego konfliktu zbrojnego. Sposoby pozyskiwania informacji Inne problemy badawcze również należy powiązać z wojennymi doświad­ czeniami znakomitej większości mieszkańców miasta. Wojna była wciąż powra­ cającym tematem. W wielu przypadkach wynikało to z działalności organizacji pomocowych, w szczególności ze sposobu komunikacji, wspomnianej wyżej strategii kontaktu. Tubylcy przyzwyczajeni byli mianowicie do przekazywania „świadectw” swojego cierpienia i wojennej tułaczki. Fakt ten zmusił mnie do poszerzenia procedury badawczej o elementy tak zwanego autobiograficznego wywiadu narracyjnego - czyli, w zasadniczej części, swobodnej, nieskrępo­ wanej wypowiedzi osoby badanej (narratora), która przedstawia jakąś historię ze swojego życia i jej interpretację (Chase 2009: 17). W moim przypadku była ona doskonałym wstępem do rozmowy - naturalnym, wychodzącym od samego �152 Maciej Kurcz rozmówcy. Dostarczała mi jednocześnie wielu cennych wskazówek i informa­ cji, dotyczących różnych aspektów ich życia (np. strategii migracji czy sytuacji rodzinnej). Rozpoczynałem od pytania o losy człowieka w czasie niedawnej wojny. N ie­ rzadko badany rozszerzał opowieść o bardziej całościową biografię, od dzieciń­ stwa po teraźniejszość, stąd też ten gatunek wywiadu sam ewoluował zatem do formy nazywanej w literaturze jako life history lub life story (Chase 2009: 17). Starałem się niczego nie wartościować ani nie sugerować. Koncentrowałem się na zachęcaniu mojego respondenta do rozwijania poruszanych historii. Dopiero po zakończeniu narracji prosiłem o rozwinięcie interesujących mnie kwestii lub wyjaśnienie wątków, które nie zostały dostatecznie omówione. Rozmówcy za­ skakująco chętnie dzielili się ze mną, nieraz bardzo intymnymi, historiami swo­ jego życia. Niestety, jak sygnalizowałem, nauczeni byli eksponować tylko pewne ich aspekty, ważne dla uzyskania materialnego wsparcia ze strony organizacji dobroczynnej. W przypadku tej procedury zdawałem sobie także sprawę z innych zagrożeń, choćby z tego, iż nie jestem w stanie zweryfikować uzyskiwanych in­ formacji. Mimo wszystko jestem zdania, iż technika ta jest szczególnie pomocna w eksploracjach empirycznych wśród różnego rodzaju przymusowych migran­ tów i winna być włączona na stałe do badań terenowych nad współczesnymi procesami migracyjnymi w Afryce. Niezwykle sprzyjająca okazała się sytuacja językowa w mieście. Ku moje­ mu wielkiemu zdziwieniu, większość mieszkańców Dżuby była anglojęzyczna (w czasie moich wcześniejszych prac terenowych w Sudanie Północnym przy­ datność tego języka do komunikacji z tubylcami okazała się minimalna). Po­ nadto, prawie zawsze znaleźć można było kogoś, kto gotowy był tłumaczyć z któregoś z lokalnych języków na angielski. Mało tego, próby komunikowania się po arabsku - czyli w języku państwowym - najczęściej spełzały na niczym. Tubylcy wymagali wręcz ode mnie posługiwania się językiem angielskim. Wiele jest przyczyn tego fenomenu. Dla Afrykańczyków to język, którym posługują się cudzoziemcy, język służący międzyetnicznej komunikacji. Przy tym, jest on stosunkowo dobrze znany, a co najważniejsze - nie budzi negatywnych emo­ cji. To język neutralny, co więcej, wyraża dobitnie reorientację kulturową Po­ łudnia na interior afrykański oraz cywilizację amerykańsko-europejską. W tym ostatnim aspekcie jego popularność należy uznać za jeden z przejawów globa­ lizacji. Dlatego też nie tyle mogłem, co nawet musiałem posługiwać się nim w kontaktach z tubylcami. Byłem przecież Europejczykiem, a moi rozmówcy chcieli za wszelką cenę pokazać, iż są kosmopolityczni. Do popularyzowania języka angielskiego przyczyniają się repatrianci z innych krajów afrykańskich, którzy opanowali ten język będąc na wygnaniu. Spore zasługi w tym zakresie m ają również Kościoły chrześcijańskie (zwłaszcza pentakostalne), dla których od początku istnienia w Afryce jest to język liturgii czy, ogólnie, działalności duszpasterskiej. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 153 Byli uchodźcy i kobiety - podstawowe kategorie moich rozmówców Na miejscu musiałem zrewidować większość wypracowanych wcześniej w Sudanie strategii badawczych. Przede wszystkim nie mogłem polegać na jed ­ nej, konkretnej procedurze. Podlegać musiały one nieustannym modyfikacjom. Praca w mieście była także ciągłym poszukiwaniem odźwiernych, przełamywa­ niem nieufności oraz pogonią za informatorami. Rozmówcy nie gwarantowali nawiązania kontaktu z innymi, a nierzadko przeciwnie, uniemożliwiali zawar­ cie kolejnych znajomości (tak było w przypadku kontaktów z przedstawicielami diaspory muzułmańskiej)5. W pracach w terenie oparłem się na grupie stałych informatorów. Reprezentowali różne środowiska etniczne, zamieszkiwali różne części miasta. Łączyły ich zaś wspólne doświadczenia życiowe - status byłych uchodźców i niedługi staż w mieście. Byli to przedstawiciele najliczniejszej gru­ py wśród imigrantów. Informatorzy ci byli dla mnie odźwiernymi - umożliwili mi kontakty ze swoimi środowiskami (pobratymcami etnicznymi, sąsiadami czy przyjaciółmi). Wybór tej konkretnej grupy podyktowały realia. Ludzie ci byli najłatwiej dostępni - jako niedawni azylanci byli przyzwyczajeni do kontaktów z „białymi”. Mało tego, przeświadczeni byli o korzyściach płynących z tego ro­ dzaju kontaktów. Wreszcie dysponowali swego rodzaju „strategią kontaktu” zestawem stereotypów na temat przedstawiciela globalnej Północy, służącym do komunikowania się z nim. W rezultacie szybko udawało się pozyskać ich sympa­ tię i zaufanie. Z powyższych względów spośród wszystkich grup miejskich prze­ jaw iali oni największe zrozumienie dla mojej pracy w terenie i byli najbardziej skorzy do rozmowy. Płaszczyzną porozumienia był także ich status. „Powraca­ jący” to ludzie wyobcowani, marginalni, zawieszeni między różnymi światami. Zapewne z tego powodu mieli tak wiele spostrzeżeń, nierzadko krytycznych, wobec otaczającej rzeczywistości i - co równie ważne - chętnie się nimi ze m ną dzielili. To dlatego mogłem włączyć ich do czynnego udziału w moich pracach, a także nader często korzystać z ich wiedzy i doświadczeń. Oczywiście, miało to ogromny wpływ na tempo badań oraz ich ostateczne rezultaty. Ze względu na ograniczone możliwości pozyskiwania informatorów, skoncentrowałem się w badaniach na kilku, reprezentujących różne sytuacje życiowe, bohaterach. Sy­ tuacje z ich życia - jako elementy badań typu case study - uczyniłem paradygmatycznymi dla moich studiów. W toku prowadzonych działań zainteresowałem się także problematyką genderową. Nie było to do końca zamierzone. Jako etnograf-mężczyzna uważałem, że ta problematyka nie rokuje dużych perspektyw badawczych. Rzeczywistość 5 W mieście utrzymywały się silne antagonizmy między ludnością miejscową, w większości chrze­ ścijańską a muzułmanami pochodzenia północnosudańskiego. Ich źródłem była wieloletnia wojna do­ mowa między Sudanem Południowym i Północnym. �154 Maciej Kurcz kulturowa jednak wymusiła na mnie zrewidowanie tego założenia. Okazało się bowiem, że kobieta jest postacią kluczową dla większości interesujących mnie zagadnień: migracji, dynamiki struktury społecznej, strategii ekonomicznych czy życia religijnego. Mieszkanka Dżuby okazała się ponadto nadspodziewanie ła­ two dostępna - chętnie występowała w roli informatorki. Kobieta afrykańska, zwłaszcza mieszkająca w mieście, emancypuje się; jest niezwykle aktywna na niwie społecznej czy ekonomicznej, świadoma swoich potrzeb. Dlatego też ko­ biety stanowiły znaczną grupę wśród moich współpracowników. Z tego powodu również nie należy już uważać ich za zmarginalizowane. Jeśli chodzi o obserwa­ cje naukowe, dysponujemy obecnie niem ałą literaturą na ich temat - nieporów­ nywalnie obszerniejszą aniżeli w przypadku mężczyzn. Pod tym względem to ci ostatni zasługują dzisiaj na większe zainteresowanie. Zakończenie - jak badać świat powojennej Afryki? Dla przybysza z globalnej Północy rzeczywistość współczesnej Afryki jest krańcowo obca, wręcz antystrukturalna. Jej zrozumienie wydaje się trudne czy wręcz niemożliwe. Kwestionariusze i dyspozycje do obserwacji w ydają się tu mało przydatne. Nie wiemy przecież, co jest m iarą normalności: świat dnia wczorajszego czy jutrzejszego, a może to, co „tu i teraz”. Wiemy już, iż Afrykańczycy włączyli do swojej tożsamości bagaż trudnych doświadczeń, nauczyli się z nim żyć i skutecznie go wykorzystywać. Słowem, nie są tak straumatyzowani, jak moglibyśmy przypuszczać. Ich życie dalekie jest jednak od harmonii - przeciwnie, jest w alką o przeżycie, nieustannym narażaniem ciała i umysłu na działalność skrajnych czynników. Jak zatem powinniśmy badać takie światy? W moim odczuciu, rozwiązaniem może okazać się autorefleksyjność, nastawienie w interpretacji na samego bada­ cza, czy - powtarzając za słynnym socjologiem Pierrem Bourdieu (2010) - zwró­ cenie się ku własnemu ja. To sposób na częściową choćby obiektywizację bada­ nego podmiotu. Szczególnie ważne jest to w przypadku zetknięcia się ze skrajnie trudnymi i wszechogarniającymi zjawiskami. W pewnych sytuacjach bowiem ludzie, nawet wywodzący się z różnych środowisk kulturowych, zaskakująco zbliżają się do siebie. Łączy ich, choć przejściowo, jakaś więź. Transformująca, „odwrócona” rzeczywistość wywołuje u wszystkich podobne uczucia: obcości, abnegacji czy dekadencji. Świat ten, mimo swych ułomności, integruje, sprzy­ ja interakcji, może przyczynić się do dialogu i porozumienia. W tym przypad­ ku nasuwają się skojarzenia z teorią rytuału liminalnego Victora Turnera (2005). Dżuba, podobnie jak wiele innych współczesnych miast afrykańskich, to miejsce tworzenia się efemerycznych, odwróconych i zmiennych struktur, czyli tego, co Turner nazywał liminalnością. Miasto jest jed ną w ielką antystrukturą, generującą swoistą więź czy światopogląd. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 155 Eksplorator powojennego miasta afrykańskiego musi zdawać sobie sprawę i z innych uwarunkowań: czy chce, czy nie, jest członkiem badanej zbiorowości. Rzeczywistość współczesnej Afiyki pozostawia głęboki i trwały ślad w każdym, kto się z nią zetknie. Trudno mu jest zatem obserwować z zewnątrz, zachować dystans. Nie jest panem sytuacji; w większym niż zazwyczaj stopniu musi być gotowy do rewizji projektu badawczego. Praca nie jest jedynym zadaniem, nie­ rzadko schodzi na plan dalszy. Ważniejsze jest - całkiem zwyczajnie - przetrwa­ nie w zgoła nieprzyjaznej, na wskroś obcej rzeczywistości. Caroline Nordstrom i Antonius Robben (1995:10-11 ), autorzy słynnej pracy Field­ work under Fire, są zdania, iż antropolog powinien przemówić w imieniu pokrzyw­ dzonych. Zgadzam się w pełni z tym postulatem. Głosu ludzi cierpiących zazwyczaj przecież nie słychać. Tak jak w przeszłości antropolodzy tworzyli obrazy całych kul­ tur czy nawet obdarowywali je historią tak i teraz powinni opisać cierpienie i prze­ moc (writing violence). Ważne jest, aby, na ile to tylko możliwe, oddać głos same­ mu badanemu, pozwolić mu mówić. Afiykańczycy, doświadczeni różnego rodzaju krzywdami, zaskakująco chętnie dzielą się swoimi wspomnieniami z przybyszami z globalnej Północy. To rezultat aktywności tych drugich na polu dobroczynności w ostatnich dekadach. Dla Afiykańczyków z kolei, to swoista strategia poruszania się w świecie zdominowanym przez różnego rodzaju organizacje pomocowe. W takim środowisku, projektując badania etnograficzne, trzeba wziąć pod uwagę wiele różnych metod badań jakościowych. Szczególnie przydatne jako sposób wywoływania danych okazują się procedury narracyjne. Metody te słusz­ nie należą do nader często wykorzystywanych w szeroko pojętych studiach nad migracjami, pozwalają bowiem poznać złożoność motywów i strategii prze­ mieszczających się ludzi (dodam, zjawiska najwyższej wagi dla współczesnej Afiyki). Trzeba jednak zdawać sobie sprawę z wielu obciążeń takich procedur, od niebezpieczeństwa konstruowania iluzorycznie zgodnych biografii6, po niewiel­ k ą przydatność w analizowaniu większych, strukturalnych problemów. Mimo wszystko uważam, iż są niezwykle ważne dla badacza, a także dla badanego. Dzięki nim rozmówca konceptualizuje swoje życie: musi zinterpretować własną kulturę czy, całkiem po ludzku, może uporać się z demonami własnej przeszłości. Okazuje się to cenne w procesie powrotu do „normalnego” życia. Antropolog ma ograniczone możliwości działania w kierunku poprawy życia Afiykańczyka, nie jest zazwyczaj dystrybutorem pomocy materialnej. Może jednak zrobić pozytyw­ ny użytek z badań terenowych, czyniąc z nich swego rodzaju terapię. Słowa kluczowe: antropologia cierpienia, badania terenowe, metoda narracyjna, miasto, Sudan Południowy, Dżuba 6 Chodzi o nieuchronne w tym przypadku koncentrowanie się jedynie na wybranych aspektach życia ludzi. Pojawia się również problem po stronie rozmówców, którzy przyzwyczajeni są do prezen­ towania swoich historii głównie z perspektywy traumatycznych przeżyć (w odpowiedzi na kwestiona­ riusze organizacji pomocowych). Inne pomijają uznając je za nieistotne. �Maciej Kurcz 156 LITERATURA Bourdieu R 2010 Chase S.E. 2009 Posłowie, w: P. Rabinów, Refleksje na temat badań terenowych w Afryce, przeł. K. Dudek, S. Sikora, Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, s. 136-138. Wywiad narracyjny. Wielośćperspektyw, podejść, głosów, przeł. F. Schmidt, w: N.K. Denzin, Y.S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 15-57. Cramer Ch., Hammond L., Pottier J. (eds.) 2011 Researching Violence in Africa. Ethical and Methodological Challenges, London: Brill. Davis J. 1992 The Anthropology o f Suffering, „Journal ofRefugee Studies” 5: 2, 149-161. Gennep van A. 2006 Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, przeł. S. Szymański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Hill A. 2009 Policing Post-Conflict Cities, London, New York: ZED Books. Łatoszek E., Proczek M. 2001 Organizacje międzynarodowe. Założenia, cele, działalność. Podręcznik akademicki, Warszawa: ELIPSA. Nordstrom C., Robben A.C.G.M. (eds.) 1995 Fieldwork under Fire: Contemporary Studies o f Violence and Survival, Los Angeles, London: University of California Press. Rouse C. 2007 Stakeholders vs. Interlocutors: Translating Ethnographic Research into Public Policy Speak, http://ceas.iscte.pt/ethnografeast/papers/carolyn_rouse. pdf. Stańko R.M, Lee E. (eds.) 2003 Researching Violence: Essays on Methodology and Measurement, London: Routledge. Turner V. 2005 Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 157 Maciej Kurcz THE ANTHROPOLOGIST AND POST-WAR REALITY OF CONTEMPORARY AFRICA. REFLECTIONS ON THE FIELDWORK IN JUBA (SOUTH SUDAN) (Summary) As many long lasting conflicts in Africa have come to an end the continent is de­ veloping very rapidly. These processes are mostly seen in urbanized post-war centres. The war past and the modernisation changes are responsible for the specific ephemeral climate of these places. Juba is a „liminal” city, tom between crisis and stabilisation, war and peace, chaos and order. This situation is intensified by spontaneous urbanization processes. Juba is a city in the making; it is also a place where globalisation and trade exchange are very intensive. This article describes the author’s reflections on the anthropological fieldwork in post­ -war Juba. The liminality has profound impact on the life of the people in the city, inclu­ ding the anthropologist during his fieldwork. The article shows how cultural phenomena characteristic of post-war African cities impact on the anthropologist and his work. Key words: anthropology of suffering, fieldwork, narrative method, city, South Sudan, Juba �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7b1f26bbf8343b3eae63424b15908ca.pdf 0d59d6efa31a0fb6f711a099f11a2fa5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3025 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2829 Title A name given to the resource "Metamorfozy"- zapiski aktora / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.39-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gołaj, Mariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mmr,M»ii. • ..Ml- I W • >RFOZV Z ZAPISKI A M O R A MARIUSZ gromadzenie w Wierchowinie. Reszeto. Koro­ wód par, muzyka od początku od ucha, przytu­ py i zawirowania. Kolorowe stroje, czerwień, zieleń, wstążki, skórzane pasy i kierpce, kołomyjka, horyłka, horyłoczka. Muzyka bez ustanku, jeden mo­ tyw pogania drugi, ścigają się instrumenty, cymbały, skrzypce; bęben dudni, talerz dzwoni, jak nie ma wy­ giętego w pałeczkę drucika to śrubokrętem, „odna da­ ma u pered", „hołubka". Pot na czołach, kurz, ktoś wodą kropi podłogę, coraz mocniejszy puls bębna, w trzewia, skrzypce szaleją, cymbalista spocony tonie i wypływa, uwijając pałeczkami, już instrumenty same grają, a muzycy, skupieni, pozwalają smyczkom fru­ wać; już ich wielkie, robotne dłonie nie ich, bo nigdy nie były aż tak prędkie. GOŁAJ „Metamorfozy" - zapiski aktora Pauza, za oknem cień, uderzenie razem - zakrzyk „hej" - i przyspieszenie, na ostro, teraz się zaczęło, wir, w i r , „każdy swoju zahulał", a teraz „po kolejce", popisy - dojście pary na środek, mężczyzna w przysia­ dach, kobieta go podttzymuje, z czupryny się kurzy, szybkość niebywała, śmigają stopy, przytupy, w synko¬ pach, z fantazją, kobieta podtrzymuje, wyprostowana, skromna, a on fruwa przy niej, za nią, pod nią, aż w końcu kręci ją w jedną stronę, ze słońcem, potem w drugą, pod słońce, i schodzą, za oknem dwa cienie, oddają miejsce innej parze, co już wychodzi „po kolej­ ce", w swych podskokach i przysiadach. A potem zno­ w u wspólnie, bieg, pęd, kurz, „dama z prawa", „dama z liwa" - błysk, flesz, fotografia, Hucuł i Hucułka, Wierchowina, 1994 rok, ten sam kontut, układ rąk, zbliżenie ciał, wzajemność, dynamika, wzór ten sam, co „Satyr i Menada", V w p.n.e., sztuka etruska, nie­ bywałe połączenie elegancji i erotyzmu. Muzeum Bry¬ tyjskie, L o n d y n . . . . C I E N I E Z A P O M N I A N Y C H PRZODKÓW. Rączka pokrywy brązowej urny z kapui, wykonana w początkach V w . p.n.e. w kształcie pary: menady i satyra, odznacza się typowowo etruską mieszaniną wytwornego zbytku, elegancji i erotyzmu Tańczę i śpiewam w natchnieniu nie siebie, a pra­ stare wzory, a choćby ich cienie. W ciągłym obcowaniu z demonem zaniechania. Bo w cieniach żyją ich źródła, jak w posągach hero­ si, bogowie - dlatego je kiedyś czczono i, jak Pigmalion, w miłosnym uniesieniu przywoływano do życia. Kogo gram w tej sztuce? ~ cienie. Cienie tych, co zo­ stawili ślady i cienie śladów - wzorów. Stawiam kroczki pasji i upadków, w świetle sceny nagle. Nic nigdy niegotowe, nic nigdy nieprawdziwe, nic nigdy nietrwałe - wszystko mary, cienie, odbicia na ścianie platońskiej pieczary, bohaterowie o tysiącu twarzy, ulotność i znikanie. Dwaj podstarzali filozofowie w togach, na skrawku kolumny. Anachroniczni, śmieszni. Fotografia z wyprawy „ G a r d z e n i e " na Huculszczyznę. 1994 rok. 39 �MOTIŁK Gola/ • „ M E T A M O R F O Z Y " - Z A P I S K I Splątani w uścisku - głoszący o miłości i natchnieniu. Akcesoria, wizerunki, problematyka - antyczna, na­ cechowana Erosem. „Kto by bez natchnienia (...) dobi­ jał się do bram pieśniarstwa w przekonaniu mianowi­ cie, że do tego, aby być pieśniatzem, wystarcza rzemio­ sło, przekona się, że sam o n jest pozbawiony iskry bożej i że pieśniarstwo człowieka trzeźwego nie dorównuje pieśniarstwu człowieka natchnionego". (Platon, Fajdros 245 A ) Wzory W nieplatońskich Gardzienicach, „Gardzienice" są, a przynajmniej bywają, platońskie. T u , w pieczarze teatru, szukamy trwałych wartości szukamy prawidłowości, miary, szukamy idei, wzorów. Dwie i pół dekady, konsekwentnie. Studiujemy te­ maty, alegorie, dzieła; ze śladów przeszłości, z pozosta­ łych skrawków papirusów i kamieni, z tradycji - ob­ cych i swojskich, z kultur - „wysokich" i „niskich", układamy labirynt - przyrodę spektaklu. Potem przez nasz wysiłek, nasze tchnienia i oddechy, przez nasz umiar i skromność, naszą radość, jakże rzadką, nasze spory, potyczki i chyba nawet rany, naszą kar­ ność i odmienność, i niepokorę, i uległość, i przez to, że jesteśmy ciągle, a może nawet być już nie potrafimy inaczej... - drobnymi kroczkami, wydreptujemy TE­ A T R . Teatr rzemiosła i natchnienia, teatr rzeczywisty i nierealny, wzniosłe szaleństwo, z niebytu wprowadza­ ne w byt. „Jeżeli wykonawca wpatrzony jest w to, co niezmien­ ne, i tym posługuje się wzorem, gdy usiłuje urzeczywist­ nić jego postać i moc, wówczas wynikiem jest rzecz skończona i piękna..." (Platon, Timaios 19A). AKTORA pracować razem i być, niektórym blisko dwadzieścia pięć lat - to jak przeznaczenie. A l e on nie śni przy biur­ ku własnych wizji, marzeń i koszmarów, któte potem przekłada na teatr; o n siebie konfrontuje z nami, z na­ szą odmiennością i nieprzekładalnością - materią (ludzką i aktorską) naszych marzeń i koszmarów, i na­ szych głosów, i ciał; wyćwiczonych, lecz nie idealnych. Bo między snem a rzeczywistością „kładzie się cień". Zawsze. A on chce, zawsze, byśmy byli rzeczywistością jak sen, byśmy na Spełni („scena" wg J. Osterwy) byli jak herosi: prawdziwi, wspaniali i tragiczni. Więc konfron­ tuje nas jeszcze z tym, co ponad nami, z wiecznością, starożytnością, z Apulejuszem t y m razem, z dziełem wiekowym, z wzorem dla pokoleń. A potem z pieśnią tej epoki i ikoną... podejmujemy studia, on i my, i Ma­ c i e j Rychły, studia ponad miarę naszych umiejętności i doświadczeń, żmudne, ponad miarę naszych ambicji i snów. Żeby wyjść z pieczary, żeby się przemienić. Tak powstaje spektakl. Nie jesteśmy pierwszymi, którzy starożytności szukali, szukały ich pokolenia. Staniewski jest jednak ostrożny, swoim badaniom i praktykom przyporządkowuje subiektywnie nacecho­ waną nazwę „esej". Zacznijmy więc od szukania wzorów tak subtelnych, że nie istnieją materialnie, jako obrazy w kamieniu, w marmurze, na ścianach waz i świątyń. Zacznijmy od prostoty, od pierwszych tknień i tchnień. Zacznijmy od chorei, od zgodności ruchu ciała i ruchu głosu, jako od­ bicia ruchów duszy. 7 Dla Platona sztuką było wszystko, co człowiek wyrwarza celowo i umiejętnie; włączał do niej technikę, natomiast poezji do niej nie włączał. Poezja bowiem była nie umiejętnością, lecz owocem natchnienia. Była wprawdzie poezja „techniczna", pochodząca z umiejęt­ ności pisarskich, ale większą, wspanialszą, stanowiła poezja „maniczna" - powstała z boskiego szału, opęta­ nia przez Muzy. Ona reprezentowała najwyższe czyn­ ności człowieka, ta pierwsza - tylko sztukę. Poeci-pieśniarze byli wieszczami; artyści (malarze, rzeźbiarze, bu­ downiczowie, tkacze) - rzemieślnikami jedynie. Zacznijmy od antycznych obrazów wyświetlanych na ścianie pieczary - obrazów herosów, namiętności, ale­ gorii (Satyr i Menada, Afrodyta u> kąpieli, Wenus z Kapui, Stary Centaur i Miody Amor - V , I V , I I wiek p.n.e.). Zacznijmy od budowania „gardzienickiej" Sparty, oddziału dobrze wyszkolonej falangi w boju. Wznoszą­ cej pean, w boju o mimesis. Aktorzy szukają odwzoro­ wania na scenie. Stawiają stopy z dokładnością centy­ metra, rzeźbią skręty ciała, pochylenia głowy. Reżim treningu i sprawność - obraz jak w lustrze; wypisz, wy­ maluj, jak ten wyświetlony na ścianie pieczary, nie­ zmienny, antyczny. K i m my jesteśmy i k i m chcielibyśmy być? „Człowiek dotknięty szaleństwem, jeśli piękność ziemską zobaczy, przypomina sobie piękność prawdzi­ wą i oto skrzydła mu odrastają, on je rozpinać usiłuje i chciałby wzlecieć, a nie może; tedy, jak ptak, w górę tylko patrzy, a że nie dba o to, co na dole, przeto go lu­ dzie biorą za wariata. Ze wszystkich szaleństw takie obłąkanie najlepsze". (Platon, Fajdros 249D) „Czy ty myślisz, że byłby mniej dobrym malarzem ktoś, kto by wyrysował wzór, jakim by powinien być człowiek najpiękniejszy, i należycie by wszystkie rysy w rysunku oddał, ale nie potrafiłby dowieść, że może istnieć taki człowiek?" (Platon, Państwo 598 A ) . Ileż to takich lotów za nami, ile prób, ile upadków. Ile pracy by, przez chwilę, „jak ptak, w górę tylko pa­ trzeć". Przywołać wzór, na mgnienie choćby, na krót­ kie „tak" Staniewskiego, na to poczucie wspólnego, wzniosłego, jakby „Coś" przemawiało przez nas. Staniewski szuka „piękna wiecznego" i życia, które jest „coś warte". O n i my - konstelacja, której przyszło 40 �( Mariny Golaj * „METAMORFOZY" - ZAPISKI AKTORA cisza, głos dzwonka uwalniający strzałę do lotu, my - członkowie platońskiej rodziny. „I nagle mu się cud odsłania; piękno samo w sobie, ono samo w swojej istocie (...) O n ogląda piękno wieczne, które nie powstaje i nie ginie, i nie rozwija się, ani nie więdnie, ani nie jest z jednej strony piękne, a z drugiej szpetne, ani raz tylko takie, a drugi raz od­ mienne (...) N a tym szczeblu dopiero życie jest coś war­ te, jeśli w ogóle warte; wtedy gdy człowiek piękno sa­ mo w sobie ogląda". (Platon, Uczta 210 E - 21 I D ) Wątki Zapis fragmentu monobgu wewnętrznego aktora, w oczekiwaniu na wejście na scenę Metamorfozy, jak każdy nowy spektakl Gardzienic, wy­ magały nowego warsztatu, nowego tteningu ciała i gło­ su, nowej muzyki, nowej konstelacji ludzkiej, nowej przestrzeni intelektualnej, nowej terminologii - nowej Inspiracji. „Inspiracja" - to starożytne, dla wielu anachronicz­ ne pojęcie zakłada nie tylko dyscyplinę i pracę; bywa, że czeka się długo, czasem bardzo długo, długo się tro­ pi w najwyższym napięciu, przeklina i zaklina, by wresz­ cie spojrzeć w oczy bestii, by sięgnąć Dobra i Piękna lub by usłyszeć wielki śmiech „manowców". Zostać, odnaleźć się, jakby się sobą nie było, nie ucie­ kać w nie być, nie zostawać w być, zmienić się, mienić, przemienić. Uspokoić drżenie lewej powieki i mrowie­ nie w palcach. Rozgrzać ciało, rozetrzeć dłonie i barki, potem twarz, zmierzwić włosy, naciągnąć kolana i usta - tytuł, okres powstania, gatunek literacki, skala... A potem mieli się aktorzy przemieniać, ulegać meta­ morfozie, raptownie zanurzać się w rzeczywistość sce­ niczną w „akcie przeobrażenia" [gr. metamorphosis Wzory migocą, majaczą i , już ulotne, nie do odtwo­ rzenia, już tylko w pamięci, w oczekiwaniu i cierpieniu - znikają. Bo to jest cierpienie obcować z niemocą do­ tarcia do wzoru. A potem z niemocą jego przywołania, przywołania jego „postaci i mocy". Zapowiedzi pieśni i scen miały być realizowane przez aktorów w sposób informacyjny, z dystansem niejako - przeobrażenie; przekształcenie; przejście od jednego stadium do drugiego]. - język, wargi, policzki. Ta_ka ta ka ta ka tą ka, tą ka ta ka ta ka ta ka... Bieg, ruch, radość, skok, taka taka taka taka... a te okruchy gry cisnąć przed siebie potem. T o nagłe przejście miało wyzwalać silniejszy rozwój, inną jakość istnienia. „Do granicy śmierci doszedłem i progów Prozerpiny dotknąłem, a wróciłem przez bezdnie wszystkich żywio­ łów; głębokiej nocy widziałem słońce, świecącym bla­ skiem jaśniejące, patrzyłem w oczy potęgom piekiel­ nym i niebieskim potęgom, i do stóp ich czołem ude­ rzyłem. Usłyszałeś tedy ale chocieś usłyszał, trzeba że­ byś nie rozumiał." Błyszczące krople na skórze gdzie były oczy perły już...". A oj, oj moj, a oj, a ta taj, a ta taj... to za ciężko skoczyć na nowo; spadać i wznosić się, być jakby się so­ bą nie było... - obrócić głowę powoli, ten lewy mięsień, przy uchu... boli. Być najlepiej - z innymi wzajem. Za­ nurzyć się we wzajemność, jakby się sobą nie było. Za­ nurzyć się w siebie wzajem, w głos i szept drugiego, i ruch, w zimowe noce prób, których poza nami n i k t nigdy nie widział, te heroiczne i nieheroiczne, z jakich jesteśmy, w naszą odmienność, w naszą choreje. T u m ti kat kat ta tum tiki tam, tum t i kat kał, ta tum. tiki tam... Zapomnieć gry, techniki, chwyty. Być pustym napięciem, być tylko czujnością, być G O T O W Y M do dźwignięcia się z bezrutyny. T o ' w y trenowane - niech się śpiewa, tańczy, niech się walczy samo. Widz - do­ glądać go czy zapomnieć dzisiaj o nim? A może być jak miłujący wobec umiłowanego. Dbać o niego, zabiegać, podejmować gorliwy wysiłek, o jego obecność, podczas swojego agonu. Nie zapomnieć skrętów ciała w prze­ strzeni, ostatnich ustaleń - krok do przodu i trzy w pra­ wo, eksklamacja, w światło, w muzykę, w pieśń, we wzajemność. Nie zapomnieć się w galopie, nie poga­ niać koni w stadzie, nie pozwolić zatratować, zasypać, zniszczyć - święte zapatrzenie pauzy, Wypowiadam te słowa (z X I , misteryjnej księgi A p u lejusza) w spektaklu nad drżącą z wyczerpania Histe­ ryczną Psyche , której życie uległo złamaniu. „The long line of my life [...] - you are broken". Jeszcze przed chwilą śpiewała i tańczyła w precyzyjnym opętaniu, jeszcze chór poganiał ją do skoków, teraz przycupnęła jak drżąca mewa rzucona na piasek, na środku sceny, śledzona przez fale oczu widzów. 1 Wypowiadam te słowa nad zagonionym w tańcu wo­ kół własnego ogona Oslem-Lucjuszem , padającym z wyczerpania na ofiarny stół. Jeszcze przed chwilą ha­ sał, wyśpiewywał, suwał kopytkiem, wywijał ogonem; teraz, przywrócony do ludzkiej postaci, zahukany, staje przed ciżbą i mówi: „Nie chcę". : Wypowiadam te słowa nad sobą i szepczę do ucha widza - „Eu o Bacchai, pieśń ku czci Dionizosa". Rozpoczyna się obrzęd. Rozpoczyna się obłęd. Roz­ poczyna się wir tańczących menad. O d rytmu odde­ chu, od rytmu wystukanego ziarenkami wysuszonych pestek. Już nie kobiety', już wirujące cienie w przyga- szum szepczącego oceanu widzów za drzwiami jest wdechem i wydechem, tylko rozpoznać zapach wchodzących i pachnieć jak oni, pustka, 41 �Momot O0L11 • „METAMORFOZY" - ZAPISKI AKTORA szonych reflektorach nocy. Rozrzucone włosy, odsło­ nięte spod rozwianych szat uda, pulsujące brzuchy, fa­ lujące piersi, roziskrzone oczy, tyrsy rąk. Burdon roju dzikich pszczół uwolnionych z pieczary. Satyrowie po­ ganiający menady śmiechem i świstem fletni Pana. Łucznik w podskokach usttzeliwujący dziewice. O b ­ jęcia i rozdarcia, puszek kobiecego przedramienia i pa­ zury rozrywające ofiarne zwierzątka mężczyzn. M o d l i ­ twa do jądra kobiecości, wielonogiego, wielorękiego, wiecznego płodzenia, do wód - mleka, potu, krwi i spermy - do umierania i odradzania wiecznego, do cudu istnienia. 4 W sumie 26 zaśpiewów chwalących Dionizosa i 32 podwójne obroty wirujących menad - od krańca do krańca sali, od stołu, na którym głowę składa Rodo­ wicz, do centrum, z tym obłędnym skokiem przeformowania linii tańca w labirynt k u światłu. D o centrum, W którym siedzę i płaczę. N a oczach widzów. Bo to te­ atr przecież. Zgodziliśmy się ze Staniewskim, że ten płacz to dla mnie scena kluczowa w spektaklu. Sugestie Włodka były delikatne jak rzadko. Mówiliśmy o modlitwie, o eksklamacji, o misteriach Izydy i obtzędach inicjacji - „O Ty, święta i wieczna ro­ dzaju człowieczego opiekunko, Ty co swą szczodrą opieką śmiertelnych zawsze otaczasz i słodkie matki współczucie masz dla niedoli nieszczęśliwych.(...) Za przyziemny jest duch mój, bym Cię wychwalić zdolił, za nędzna ma ojcowizna, bym Cię uczcić mógł ofiarami, jakie C i należne (...)". Metamorfozy - garść slow Temat „przemiany" wzięty jest od Apulejusza. Lucjusz pod wpływem magii, zostaje zamieniony w osia i , jako zwierzę, doświadcza życia dotkliwiej niż w życiu ludz­ kim. Wobec osła odsłaniają się sceny, jakie wobec człowieka pozostałyby ukryte - ludzie bowiem ukrywa­ ją przed innymi ludźmi (a nawet przed samymi sobą) to, co ujawnione wobec nieświadomego zwierzęcia dra­ stycznie ich obnaża. Ośli los każe Lucjuszowi uczestni­ czyć w wydarzeniach rażących, być ich świadkiem, bo­ haterem i ofiarą; by w kcńcu ponownie stać się czło­ wiekiem. „Ośle" doświadczenia wynoszą Lucjusza po­ nad innych. Goli głowę, ptzywdziewa kapłańskie szaty, uzyskuje powodzenie. Za skrzętnie uciułane grosiki do­ stępuje kolejnych, intratnych wtajemniczeń. W Mitologii Greków i Rzymian Zygmunta Kubiaka czytam: „Gdyby zapytać Greka z epoki archaicznej al­ bo klasycznej o nasze miejsce między bogami a bytami niższymi, pewnie by powiedział: - M y patrzymy na bo­ gów, jak może psy na nas. - Czy bogowie są dla nas do­ brzy? - A my czy jesteśmy dobrzy dla psów? [czytam „osłów"]. Osioł, przemieniony na końcu spektaklu ponownie w człowieka, mówi: „Nie chcę". Nie wie, czy „ludzkie" znaczy lepsze, niż „zwierzęce". Rodowicz - aktor, przegoniony ze sceny przez ciżbę, mówi: „Nie chcę". Nie wie, czy „rzeczywiste" znaczy lepsze, niż „teatralne". Bo teatr bywa pełniejszy niż życie, pełniej mówi o sprawach wiecznych, zrywa zasłony, obnaża, wtajem­ nicza. Mówiliśmy o teatralnych maskach na starożytnych wizerunkach, wyrażających śmiech i płacz, i o zrezy­ gnowaniu z przełykania śliny w czasie monologu, bo burzy to obraz na scenie i czyni go niewiarygodnym. Stoję przykuty do pala, w cierniowym wianku. Świa­ tło w twarz i kropelki potu spływające w kącikach ust, tylko one są ważne i opanowanie oddechu, łomotu ser­ ca, by przed końcem muzycznej frazy nie ruszyć się, nie mrugnąć powieką. Mówiliśmy wreszcie o fenomenie płaczu, nie 0 technikach jego wzbudzania, ale o ryku pięćdziesię­ cioletniego mężczyzny, o zanoszeniu się w łkaniach ojca nad otwartą trumną córeczki - Heli, przy której czuwał on, Włodek, bo Hela była jego miłością, kiedy miał 13 lat. Po drugiej stronie sceny Tomasz, w wianku z wino­ rośli, w wystudiowanych skrętach ciała, w gestach z antycznych wizerunków. Z końcem każdej frazy mu­ zycznej zmienia kolejno figury: Dionizos-dzieciątko, Dionizos-żeglarz, Dionizos-pijany, Dionizos-tańczący. 0 tej tragedii i rozpaczy ojców po utracie dziecka... Za stołem wieczernika chór śpiewa przy formindze. U stóp kobiety z orszaków nieodłączne towarzyszki drogi - tańcząca, dzika bachantka przy Tomaszu i „sio­ stra w welonie" u moich stóp, zawodząca u krzyża, wzbudzona, łkająca pieśń w muzycznym uniesieniu . Fraza pieśni wydłuża się do pęknięcia, przemiana, mój bezgłośny śmiech i przez dwie zwrotki - tańczący na krzyżu Chrystus („jakież to kontrowersyjne"). Pauza. „Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe 1 lamenty, i łzy Simonidowe, Wszytki troski na świecie, wszytki wzdychania I żale, i frasunki, i rąk łamania, Wszytki a wszytki (...)". s 6 Kiedy na scenie więdnie kwiat młodości, trzeba za­ cząć rzeźbić swoją twarz. Coraz trudniej się robi w tym fachu, coraz trudniej się „sobą" gra. Wychodzi egocen­ tryzm, oschłość rzemiosła, zadufanie. Widać nawyki 1 niemoc uwolnienia się od utrwalonych kalek, szcze­ gólnie tych nieuświadomionych. Biesiadnicy za stołem zmienili się w ciżbę, grożą, j u ­ dzą do występku. Ciężko, jak żołdak przechodzę z palem, unoszę go, jak w „sztukach walki", zamieniam krzyż we włócznię, 42 �Marius« GoŁi) • „METAMORFOZY" - ZAPISKI AKTORA więciokilogramowym palem. Drewniany, długi i ciężki pal zmienia moje ciało, czyni mnie innym. Uczę się tym palem obracać, stawiam z nim kroczki, wykonuję pod­ skoki, uczymy się obracać razem. Czasem moje ciało jest przedłużeniem pala, bo to on wprawia mnie w za­ wirowanie, unosi mnie, przyciska do ziemi. Pal i moje ciało... - uczymy się tańczyć razem. Jesteśmy tańczeni pieśnią, ale i naszym tańcem pieśń śpiewamy. przyczajam się, czekam; pauza, pauza, Tomasz wskazu­ je pod żebrem miejsce uderzenia, cisza pęka, tupot stóp, uderzenie, wibrujący krzyk osła: „i-cha", śpiew chóru, dysonans - nowy Bóg zabija starego Boga, spy­ cha go na ofiarny stół. Pisze Staniewski: „... dzieło to (Metamorfozy albo Zloty Osioł) było wielką zagadką i niewyczerpanym źródłem inspiracji. Dziś jest zdumiewająco aktualne w widzeniu świata, w ocenie marności i przemienności ludzkiego losu, a przede wszystkim - w apoteozie m i ­ steriów, ukazujących drogę do transcendencji, do d u ­ chowości. Księgę napisał Apulejusz z Madaury w cza­ sach wielkiego przełomu, kiedy dawni bogowie - Dio­ nizos i Apollo - zabierali się do odejścia, a na scenę wkraczał nowy Bóg Chrystus" (Cytat z opracowania dołączonego do płyty - „Gardzienice. Metamorfozy. Musik of Ancient Greece".) Jak pędzel i ręka, kreślimy w przestrzeni obrazy. W ułamkach sekundy, w zatrzymaniach, mamy się w obrazy zamieniać. W obrazy Dionizosa i Chrystusa, których dziesiątki wizerunków przejrzeliśmy i wypróbo­ waliśmy w trakcie pracy. Ikonografia jest bogata, wszystko to jednak wyobrażenia, falsyfikaty, cienie prawdziwego Oblicza. Nie naśladujemy tamtych obra­ zów, nie jesteśmy wiernymi kopiami - jesteśmy skazani na siebie, na odnajdywanie w sobie dawnych bohate­ rów, na odgrywanie roli, wyrażanie charakteru i uczuć, na gesty i ruchy będące nierzeczywistą rzeczywistością. Nie jestem Dionizosem ani Chrystusem - bynajmniej, ale swoimi rękami wygładzony pal chcę zmienić w ry­ tualny fallus, w drzewo wiadomości, w krzyż. Dokonu­ ję żarliwej przemiany choć tylko wykonuję czynności jak kapłan, wyrażam więcej niż jestem, może mnie tu nawet całkowicie niewiele. Na próbach Włodek kilka razy wspomniał o osobi­ stej, nieodpartej potrzebie postawienia patu pytań, ważnych, najważniejszych, przed kresem, w agonie - o to co ponad nami... A nam, niektórym z nas, przyszło zapytać: „Kim jest mój Bóg?" - czy ze sceny tylko? Wątek dionizyjsko - chrystianiczny Pod pretekstem teatralnego szalbierstwa staram się sięgać wieczności. Po przedstawieniu, następnego dnia, Joanna przygo­ towała posiłek, Nastka pisała wypracowanie do szko­ ły: „Życie - strzała wypuszczona z luku". Czytałem frag­ menty Nietzschego: „Dyonizos przeciw -Ukrzyżowane­ m u " : oto macie przeciwieństwo. (...) Problemat polega na znaczeniu cierpienia: czy znaczenie chrześcijańskie czy tragiczne... W pierwszym wypadku ma być drogą do świątobliwości; w drugim i s t n i e n i e uchodzi za d o ś ć ś w i ę t e , żeby usprawiedliwić nawet niezmier­ ną ilość cierpienia. Człowiek tragiczny przytakuje na­ wet najtwardszemu życiu: dość jest do tego silny, cał­ kowity, przebóstwiający; chrześcijanin neguje nawet najszczęśliwszy los na ziemi: dość jest słaby, ubogi, wy­ dziedziczony, żeby w każdej formie życia cierpieć jesz­ cze... Bóg na krzyżu jest przekleństwem rzuconym na. życie, wskazówką, iż należy się zeń wyzwolić; pokrajany na części Dyonizos jest o b i e t n i c ą życia; wiecznie będzie rodzić się ns. tu owo i powracać z rozbicia". (Nietzsche, Wola Mocy) Jestem aktorem, który czytając o Dionizosie i Chrystu­ sie przygotowuje się do roli. Aktorem, który chce wiedzieć, jak ten temat był ba­ dany, interpretowany, uprawiany przez innych. 7 Czy taka wiedza jest na scenie koniecznie potrzebna? W „Gardzienicach" - wydaje się - tak. Chociaż na scenie, w gruncie rzeczy, i tak wszystko jest stającą się w oka mgnieniu, nieodwracalną tajemnicą. Jestem tancerzem powołującym obrazy; swym cia­ łem i jego przedłużeniem - prawie trzymetrowym, dzie- Interpretacja Nietzschego nie jest wyczerpująca, aczkolwiek dramatyczna i teatralna. Jest zdominowana obsesją, tragedią człowieka, który, w ostatnich listach podpisywał się Jego imionami. Imionami Dionizosa i Ukrzyżowanego. Świeciło słońce, czas mierzony kolejnymi filiżanka­ m i kawy i mięty mijał na rozmowie. Pachniała trawa, uwijały się pszczoły. Mariusz Golaj i Satyr, Rzym M u z e u m na K a p i t o l u . Fot. Joanna Holcgreber 43 �M o t e t Osty • „METAMORFOZY" - ZAPISKI AKTORA M a r e k Rozmyślania Marka Aureliusza, więc w nocy udałem się na Kapitol. Wszedłem po schodach, wysoko, mijając po drodze rzeźby umięśnionych olbrzymów o wielkich głowach i karłowatych, atletycznych tułowiach. Z do­ łu, z dalekiej perspektywy, wyglądały one jednak pro­ porcjonalnie. O czymś takim pisał Platon, krytykując sztukę iluzji. Aureliusz Zawsze fascynowała mnie naturalna przemienność te­ go samego widoku z kuchni mojego domu; łąka - jesie­ nią, zimą, wiosną i latem, rzeka, pagórki i fragment drogi do Piask. Jest w tej zmienności harmonia natury, stałość i pro­ stota. Rano piję kawę, czytam Rozmyślania, patrzę w mgłę i czuję się zakorzeniony. Kamienna ruina przy drodze jeszcze stoi - kiedyś by­ ła t u klubokawiarnia, potem sąsiad właściciel zamienił ją na stajnię; nauczył konia wchodzić po schodach do środka i tak żyli - sąsiad w drewnianej chałupinie i koń w kamiennym domu. Koń zdechł, sąsiad umarł, chałupina zamieniła się w letniskową daczę, a kamienny dom w kolejną gardzienicką ruinę. Sporo napisano o t y m posągu, szczególnie Josif Brodski: W hołdzie Markowi Aureliuszowi. Stanąłem przed n i m . Z lewej strony, od frontu, wyglądał najle­ piej. Patrzyłem w górę - poprzez końskie kopyto, na je­ go twarz. Nad głową przelatywał ptak. Droga niemal taka sama jak przed dziesięciu laty, z wybojami - o świcie przekuśtyka o dwóch laskach są­ siad, potem przebiegnie dziewczynka z tornistrem, prze­ jedzie w tumanie kurzu samochód, przedrepcze pies. Chłopiec rzuci kamieniem w ptaka i urośnie, bo wyro­ sną mu kopytka. Niektórzy przyjeżdżający na spektakle goście widzą t u tylko magię - idącego wśród pagórków Tobiasza, i Anioła, z Malczewskiego obrazków. Gardzienice to kawał zagospodarowanej ziemi, to kapitał jakim trzeba zarządzać. T o podniesione przez nas z ruin domy, posadzone na ugorach ogrody, teatr, spektakle, instytucja, to ludzie, biuro, archiwum, Akademia Praktyk Teatralnych, licz­ ne projekty czekające na realizację. Skąd to drżenie przy czytaniu Marka Aureliusza nie, ja go jedynie przecież doświadczam. „Byłeś człowiecze, obywatelem tego oto wielkiego państwa. Cóż ci na t y m zależy, czy lat pięć, czy sto? Co jest według praw, to jest dla wszystkich równe. Cóż więc w tym strasznego, jeżeli cię usuwa z granic pań­ stwa nie tyran, nie sędzia niesprawiedliwy, ale natuta, która cię w nie wprowadziła? T a k jak aktora usuwa ze sceny pretor, który go przyjął. - A l e m nie odegrał pię­ ciu aktów, tylko trzy! - Dobrze. A l e w życiu trzy akty tworzą sztukę całą. Bo kiedy się ma skończyć, wyznacza ów, kto przedtem zespół ułożył, a teraz rozpuszcza. T y zaś ani w jednym, ani w drugim udziału nie brałeś. Odejdź więc łagodnie. Łagodny bowiem jest i ten, k t o cię zwalnia". Jest wiele odejść przed t y m ostatecznym. Ludzie, przedsięwzięcia, epoki, konstelacje. Spektakle przemijają, może one najdotkliwiej, bo sztuka winna trwać, bardziej jak spiż. Tyle mocy na nic? A jeśli aktorzy restaurują ruiny, cytują Ciebie Marku, stawiają domy i sadzą ogrody na porosłym bu­ rakami wysypisku Lubelszczyzny, bronią wartości res-publiki marzeń..., czy o n i tylko „zbytnio się unosili"? Czy to tylko „dym, popiół, baśń albo nawet już i baśnią nie jest"? Staniewski mówi często, że jego największym spek­ taklem jest odbudowana od fundamentów oficyna siedziba teatru. Szczególnie wypełniona młodzieżą, podczas sesji Akademii, latem lub słonecznym, jesien­ nym zmierzchem wygląda ona imponująco. T y m skar­ bem państwa trzeba zarządzać. Staniewski, Tomek i ja, i parę osób grających spek­ takle, i trzy osoby w biurze, odkąd biuro istnieje, dzień w dzień, od dwudziestu paru lat. Jak zachować duszę filozofa artysty, gdy obowiązki urzędnicze odciągają, zagarniają czas, energię, życie. Kolejne wojny, bitwy, potyczki, intrygi, bieda, coraz to nowe roszczenia barbarzyńców. Jak utrzymać najwyższe wartości, cnoty władcy i „boski szał" twórcy? Przypisy 1 M a r i a n a Sadowska ; Tomasz Rodowicz 5 Joanna Holcgreber, Elżbieta Rojek, K a t r i n Forsmo, Britta Forslund (w innej wersji spektaklu Joanna Holcgreber, D o r o t a Porowska, Joanna W i c h o w s k a , Mariana Sadowska) ł M a r t i n Essen-Moller (w innej wersji spektaklu Grzegorz Podbiegłowski) Po występach w Modenie, wiosną 2000 roku spędzi­ liśmy dwa d n i w Rzymie. Woziłem ze sobą w plecaku 44 5 Elżbieta Rojek (w innej wersji spektaklu D o r o t a Porowska) 6 M a r i a n a Sadowska 7 Anastazja Gołaj (córka) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e89f93d0f834755f7e48bd564162a49a.pdf 7e86851e30f85e422b9c2da69cd58631 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3024 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2828 Title A name given to the resource Zapiski do zajęć ze studentami w Katedrze Kultury Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.34-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staniewski, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz Staniewski » ZAPISKI DO ZAJĘĆ ZE STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIE] NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Zapiski do zajęć ze studentami w Katedrze Kultury Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim W ramach przygotowań do spektaklu „Metamorfozy". 29.02.96 Ż Y W O T APULEJUSZA biografia, kariera i pozycja, dzieło postać kultowa (cezar A l b i n , Septimiusz Sewer znali dzieło) „My rodzina platońska żyjemy w tym, co jest uroczyste, wesołe, świąteczne, wyższe, niebieskie". P O T O M N I A APULEJUSZ Św. Augustyn De Civitate Dei (przeciwstawiał się kon­ cepcji duchów pośrednich) Żywot Apulejusza I I gi e k po Chrystusie, ur. prawdopodobnie 124 lub 127. Metamorfozy to obfity i autentyczny materiał życia i obyczajów jednego z najbardziej fascynujących okre­ sów w historii cywilizacji i kultury. Upadek Imperium trzymającego w szachu połowę ówczesnego świata. W 1 Koncepcja i konstrukcja Pawła z Tarsu staje się nie­ podważalną wartością w walce o nowe prądy duchowe, aczkolwiek wydaje się jeszcze wtedy, że w sferze ducho­ wości i religii świat przyjmuje synkretyzm. Nowe prądy kulturowe rodzą się i płyną z prowincji, a nie z centrum (np. z A f r y k i Północnej). Dostrzegam t u wiele paralel z przewartościowaniami i przekształceniami dokonującymi się dziś po upadku „imperium zła". Klimat „konwulsyjny". Nieco później Św. Augustyn, orędownik zwycięskiego już definitywnie chrześcijanizmu polemizuje w swoich pismach (De Civitate Dei) z extra pogańskim było nie było Apulejuszem. I chyba nie jedynie dlatego, że jest jego pobratymcem z afrykańskiej Madaury (urodził się w Thagasta). Augustyn ma Apulejusza za Platończyka i przydomek Platonicus m u nadaje. Apulejusz pobierał nauki w Madaurze, Kartaginie, Atenach, Rzymie. Był klerkiem, podróżnikiem i poszukiwaczem przygód, mistagogiem. Studiował dokładnie ówczesną gramatykę, retorykę, poetykę, geometrię, muzykę i przede wszystkim - do­ głębnie - filozofię. Żył z zawodu prawnika (adwokata) i retora. Znał języki. Ćwiczył duszę. Miał Predystynację. Był inicjowany i wtajemniczony w misteria. Głównie w misteria Irydy i Ozyrysa. Opis mistetiów z księgi X I Metamorfoz jest jedynym tak dokładnym, jaki się zachował. Opis ten, fascynujący, przypomina dramaturgię inicja­ cji szamańskiej. a. do wtajemniczenia potrzebne zezwolenie i wyraźne wezwanie bogów objawiające się w snach, widze­ niach, b. uczynienie czegokolwiek przeciw woli sił wyższych grozi nieszczęściem lub śmiercią, c. potrzebny jest kapłan prowadzący kandydata (oj­ ciec duchowny), d. praktykowano posty, oczyszczenia, milczenie służą¬ ce skupieniu duszy, e. zejście do podziemi, symbolizujące wyrzeczenie się poprzedniego życia. Połączone z okropnymi prakty­ kami miały rzeczywiście wypędzić ducha poprzed­ niego życia Kandydat rzeczywiście „zbliżał się do granicy śmierci" „w środku nocy widział błyszczące słońce", f. przyodzianie w szaty nowych zaślubin, g. uroczyste ukazanie się ludziom, h. uczta. Dostąpił wyższych stopni święceń i jako dekurion w kolegium Prostoforów chodził z ogoloną głową i no­ sił w czasie obrzędów przedmioty kultu. W Rzymie, w czasie pobytu tam Apulejusza, najbar- �I Whdzimien Sttminuski • ZAPISKI DO ZAJĘĆ ZE STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIEJ NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI W o l a : „My rodzina platońska, żyjemy w tern co jest uroczyste, wesołe, świąteczne, wyższe, niebiańskie!" dziej wpływowym mówcą i uczonym był Fronto, wy­ chowawca cezara Marka Aureliusza. (może być odą Gardzenie) Jakbyśmy słyszeli hymn Promienistych. Jego Bóg to platoński Basileus - przyczyna wszechświa­ ta; - ojciec dusz,- źródło bez rodzenia; - niewielu my­ ślicielom dostępny. Apulejusz pisze erotyki. Dosadne. Czyż nie jest nasz autor skrojony na postać kultową? W Egipcie działa słynny astronom Ptolemeusz, do któ­ rego Apulejusz wyruszył w podróż, ale do celu nie do­ tarł. Zatrzymała go choroba w mieście Oea (dzisiejsza L i ­ bia). T a m oskarżony o magię (w okolicznościach tragiko­ micznych), którą zresztą namiętnie się zajmował - wy­ głosił przed sądem konsula kilka swoich mów obron­ nych, które przetrwały do dzisiaj pod nazwą Apologui. Jest też postacią teatralną. Wygłasza swoje wspaniałe, płatne mowy (zawód retora), przed doborową publicznością w teatrze w Kartaginie. W końcu zaś otrzymuje godność sacerdos provinciae (w greckim: archijerej) Afryki, który to urząd nakłada na niego obowiązki organizowania (urządzania) i aran­ żowania zgromadzeń Świątecznych i igrzysk. Wspomina o t y m Augustyn. Był więc tez kimś w rodza­ ju producenta i reżysera. Magia. Cień wszelkich nauk i sztuk. W i e c z n a po­ kusa niespokojnych umysłów. W owych czasach, jak i po wielokroć w dziejach póź­ niejszych - siostra nauki. Dość powiedzieć, że jednym z donosów zaniesionych przed sąd przez oskarżycieli było, iż Apulejusz rzadkie okazy ryb każe sobie przynosić, po czym je rozkraja, rozdziela i aptekarsko opisuje, (cytat str. 64-65 Apofcgia) Stawia się jego posąg w jednym z ważniejszych punk­ tów Kartaginy, za sprawą kolegi Emiliana Hrebona, konsula, wcześniej w Oea. Jako się rzekło, wierzy i uprawia magię, wierzy w zaklę­ cia - incantamenta - a te były naonczas zakazane. Apulejusz wierzy, że dusza ludzka zwłaszcza młodzieńcza i niewinna, może być za pomocą zaklęć uśpiona i dopro­ wadzona do zapomnienia tego, co ją otacza, a straciwszy pamięć ciała, może całkowicie powrócić do swej pierw­ szej natury, która jest nieśmiertelną i boską. Wtedy, ja­ koby we śnie, może przepowiadać rzeczy boskie. Nit; bez powodu jungiści zajęli się tak gorąco analizą głębi Złotego Osła, a szczególnie opowieści o Psyche i Amorze. Po 45-tym roku życia (ok. 170 n.e.) przestaje być ak­ tywnym publicznie. Pisze i . . . chyba kształci uczniów. Rozprawy o Bogu Sokratesa, o nauce Platona, o Świecie. W końcu - Metamorfozy, którym Augustyn nadal pod­ tytuł Złoty Osioł Augustyn (354-430 n.e.) Charakteryzuje je (w warstwie językowej) - niezwykle kwiecisty, swobodny, wirtuozeryjny styl. Przekład Jędrkiewicza-słaby. Inni autorzy Metamorfoz: Lucius z Patras Lukian z Samosat (120 n.e.) Dionizos na ośle w asyście Sylenów, fragment wazy François 35 �Włodzimierz Sumiewski • ZAPISKI DO ZAJĘĆ ZE STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIEJ NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI - od Apulejusza - metamorfoza to układ efektownych przypadków, ułożonych w szereg odłączony od szero­ kiego procesu kosmogonicznego (sytuacje kryzyso­ we, graniczne układane wg dowolnego porządku). Złamanie linearności. - Chrześcijaństwo wykorzystało tę metodę do pomy­ słu konwersji (nawrócenia). Schemat wina - kara - odkupienie - szczęśliwość. Wykorzystano też dla idei cudu (gwałtowna prze­ miana). SYMBOLIKA OSŁA: APRECJACYJNA - DEPRECJACYJNA - u Hebrajczyków: (por. cytaty z Biblii), symbol wła­ dzy królów i sędziów, ulubiony wierzchowiec pro­ roków. - W Ewangeliach: osioł z wołem u żłobu, wjazd na oślęciu do Jerozolimy. - Wcześni chrześcijanie to asinatii (czciciele osła). Sgrafitto na Palatynie (I poł I I I w.) - Ukrzyżowany z głową osła. Amulety Ukrzyżowanego z oślą głową (z Montagnana, Włochy). - Średniowiecze. Św. Franciszek nazywa swoje ciało „bratem osłem". Festum asinorum (święto osła), z okrzykiem „hinham" (zamiast amen). Msze objęte oficjalną liturgią katolic­ ką na pamiątkę ucieczki z Egiptu, osła betlejemskiego, oślicy Balaama, wjazdu do Jerozolimy. Tańczący osioł Pod koniec drugiego stulecia Metamorfozy Apulejusza są utworem modnym, powszechnie czytanym, świadczy o t y m list cezara Septimiusza Sewera z 197 r., w którym z niechęcią nazywa utwór pogardliwie „milecko- punicką historią o babskich czarach". Współcezar A l b i n wyraża się zaś o n i m pozytywnie. Starożytność - Przy misteriach Eleuzyjskich powstało przysłowie: „osioł nosi świętość" por. Złoty Osioł nosił wizeru­ nek bogini syryjskiej. Też w Mykenach Agamemnona - por. tłumaczenie z Onos lyras. Niektórzy nazywają go wędrownym mówcą, takim ja­ k i m był Lukian. Apulejusz kształcił się w muzyce. Grał na lirze i śpiewał. Był niezwykle przystojny, w sądzie robiono mu z tego zarzut. Odpierając go porównywał się do legendarnej urody Pitagorasa. Nosił długie włosy. Zbty - - Bóg Osioł Apollo - Apollo - Onos, lub z gr. Apollo Kdlaios (KiII=Osioł) - Apollo Zwycięzca tak przed­ stawiony. - Legenda o Midasie, królu frygijskim, jego oślich uszach, inna wersja: Midas był Sylenem (czlowiek-osioł), miał z natury ośle uszy; był uważany za wy­ nalazcę jednego z rodzajów fletu; wprowadził la­ ment żałosny grany na aulosie; pierwszy pozyskał ołów; posiadał niezwykłą siłę; w jego osobie wiąże się muzykę z pracą w metalu. Ujął się za Marsjaszem (nauczyciel gry na aulosie) w jego konkurowaniu muzycznym z Apollem, którego Apollo obdarł ze skóry. Osioł tzw. opowieść milezyjska (od Arystotelesa z Miletu.) najwyrazistszy obraz epoki, ks. X I - jedyny dokument misteriów Eleuzyjskich, poprzednicy „Mileziaków". - W Egipcie kult Apisa, osioł znienawidzony. Persowie po zdobyciu Egiptu tępili kult cielca a popierali kult osła. Persowie pozwolili odbudować świątynię w Je­ rozolimie (536-515 p.n.e.) bo kult Jahwe kojarzyli z kultem osła - walczącym z kultem Apisa ( V I w. p.n.e. O d Cyrusa,; 525 p.n.e. - Kambizes podbija Egipt, potem jest Dariusz I i Kserkes 1) B A C H T I N A APULEJUSZ - fenomen metamorfozy - należy do światowej skarb­ nicy folkloru, - w metamorfozie - idea rozwoju skokowego, złama­ nie linearności, - do Apulejusza; przemiany - to wielkie bloki kosmogoniczne (Owidiusz), 36 �I Wkxkimierz Sunfcudd • ZAPISKI 1X5 ZAJĘĆ ZE STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIEJ NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI Dla struktury przedstawienia ma to fundamentalne znaczenie. Budowałem tak zarówno Awwakuma jak i Carmina Bu¬ rana. Przed Owidiuszem rozumienie metamorfozy (przemia­ ny) miało charakter kosmogoniczny. Zmiany następo­ wały po sobie cyklicznie. Dojrzewały. O d Apulejusza metamorfoza jest formą cudu. Jakby się wybierało poszczególne efektowne przy­ padki i układało w szereg pozbawiony jedności lub ra­ czej - budujący nowy model, w którym wszystko wiąże się ze wszystkim, ale na poziomie... (rozwój skokowy, pędowy). ONOKOITES (KAPŁAN OSŁA) I LE DOCTEUR ONOCEPHALE K u l t osła (tajny) przejęty przez chrześcijan. Tertulian (r. 196 n.e.) nawrócony, „głowę osła traktu­ je jako naszego Boga" Obrazy człowieka w todze, z papirusem w dłoni, z gło­ wą osła i stopami, z podpisem „Deus christianorum Otiokoite" Monety za cesarza Honoriusza (393-423 n.e.); z wize­ runkiem karmiącej oślicy z podpisem Jezus Chrystus Syn Boży (IHS XPS Dei Filius) Czas, na któtego konstrukcję składały się wielkie bloki kosmogonicznego porządku z mnóstwem stałych uza­ leżnień - rozpadł się. Teraz można go było składać na nowo, z mnóstwa fe­ nomenów, w dużej mierze podług własnej wyobraźni. Terrakota, znaleziona w Neapolu, przedstawia osłogłowego Chrystusa jako nauczyciela (w todze i z papirusem). Inskrypcja z Pompejów mówiąca „nauczało tutaj oślę" kojarzona jest z symbolicznym Chrystusem. Stąd willa została nazwana „Casa d i Christiani" (miejsce spotkań chrześcijan). Potrzeba pokazania gwałtownej przemiany każe przed­ stawiać życie człowieka, czy opowieść o losach jako zło­ żoną z kryzysowych momentów. Ja bym powiedział: z sytuacji granicznych, z torsji i re­ torsji. Bachtin widzi w Złotym Ośle wzór powieści, z której czerpano do układania żywotów świętych. Życie w grzechu, pełne pokus, a potem kryzys i odro­ dzenie. Idea przemiany wywodzi się z filozofii greckiej - jak również - z obrzędów kultowych, np. misteria eleuzyjskie oraz we wczesnym chrześcijaństwie. W I i I I wieku n.e. magiczne zabiegi metamorfoz nale­ żały do repertuaru szarlatanów. Takie ujęcie kondycji ludzkiej, losu człowieka dopro­ wadzono dziś do patologii. O atrakcyjności i wartości kondycji ludzkiej decydują dziś konwulsywne zmiany wizerunku. Życie, z którego konstruuje się legendę musi się obowiązkowo dzielić na kilka - przeciwstawnych sobie - żyć. Myślę, i i takie konfabulacje są funkcją gwałtownych przemian historycznych i politycznych. Konstrukcję taką wprowadziło na szeroką skalę chrze­ ścijaństwo, stosując kategorię nawrócenia (konwersji). Dla literatury i dla t e a t r u - jest to wartość bezcenna. Złamanie porządku linearnego oraz zasady trzech jed­ ności. W obrazach metamorfozy mamy do czynienia z ideą rozwoju. A l e nie liniowego a skokowego (pędowy). Mamy w Zforym Ośle motyw drogi, zarówno w znacze­ niu dosłownym jak i w metaforycznym odbiciu życia. Przestrzeń geograficzna staje się odbiciem losów bo­ hatera. Mamy tu zastosowany schemat wina - kara - odkupie­ nie - szczęśliwość. Bachtin twierdzi, że dla wszystkich motywów fabular- Osiol tańczący przy harfie Vi �Włodzimierz Siuniewsla * ZAPISKI DO ZAJĘĆ Zt STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIEJ NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI Jak skonstruować nych Złotego Osia można znaleźć odpowiedniki mitolo­ giczne. Ja wierzę, że sztuka teatru to połączenie sytuacji mito­ logicznej z gestami prozaicznej powszedniości. Metamorfozy M e t a m o r f o z a należy obok motywu t o ż s a m o ś c i do światowej skarbnicy folkloru społeczeństw przedklasowych - Bachtin. A U G U S T Y N (354-430, UR. W T H A G A S T A , A F R Y K A P D N ) I d e a m e t a m o r f o z y - z filozofii greckiej oraz z an­ tycznych misteriów (gł. eleuzyjskie), tu: prymitywne magiczne formy z I i I I w. n.e., por. wpływ misteriów eleuzyjskich na tradycję grecką. W mitologicznym obrazie metamorfozy zawarta jest idea rozwoju s k o k o w e g o (z p ę t l a m i ) . Określa to porządek czasowy. D E C I V I T A T E D E I KS. V I I I , IX Polemiki z filozofami w imię teocentryzmu. Daje w ten sposób przegląd historii filozofii greckiej. Polemizuje głównie z dwoma nurtami: O d Pitagorasa - italski, O d Talesa z Miletu - joński, Mówi o tych, których filozofia traktowała o sprawach bożych. Dochodzi do Sokratesa (kwestie moralności, obyczajów) i Platona (odróżnianie prawdy od fałszu). Według Platona mędrcem ten, kto poznaje, naśladuje i miłuje Boga. Cykliczny porządek (np. szereg geneologiczny; pory ro­ ku) - odrzucony. Charakterystyczne jest przemienne występowanie róż­ nych, niepodobnych do siebie form (obrazów). Augustyn sugeruje, ze Platon musiał znać pisma proro­ ków żydowskich (z rozmów!). Porównuje zbieżności Księgi Rodzaju z Timaiosem. Zjawiska nabierają charakteru cudu. Nie ma procesu historycznego czy psychologicznego. Wybierane są e f e k t o w n e p r z y p a d k i , które układane są w szereg pozbawiony (z pozoru) organicznej jedności. Każda z metamorfoz stanowi zamkniętą poetycką całość. Sprośne widowiska i poetyckie kłamstwa to domena demonów. Znajduje to Augustyn u Apulejusza i polemizuje z jego ujęciem doktryny Platońskiej. Apulejusz urasta u Augustyna na głównego neoplatończyka (popularność?!) Komentuje utwory Apulejusza, np. O bogu Sokratesa, krytykując opiekuńczy charakter dajmoniona i jego po­ średnictwo z bogami. U Apulejusza metamorfoza ma charaktet magiczny. Los człowieka zawierany jest w pokazaniu p r z e ł o m o ­ wych momentów. G ł ó w n e , p r z e ł o m o w e , kryzysowe momenty - uka­ zują jak człowiek staje się kimś innym. L i c z ą s i ę k r y z y s y i nowe n a r o d z i n y . Tak były budowane żywoty świętych - kryzys - oczysz­ czenie - odrodzenie. Apulejuszowej koncepcji dobrych demonów stoją­ cych pomiędzy ludźmi a bogami przeciwstawia A u g u ­ styn Chrystusa jako jedynego pośrednika, tylko o n może zapewnić zespolenie z nieśmiertelnością i szczę­ śliwością. Wyjątkowe, n i e z w y k l e k r ó t k i e m o m e n t y życia. Podkreślają one charakter i obraz człowieka. Czas spektaklu jest czasem przygodowym. Jak w powie­ ści typu Zloty Osioł. Jest to czas wyjątkowych, niezwykłych zdarzeń, który­ mi rządzi przypadek. Przypadkowa może być równoczesność różnych incydentów. W tej przypadkowości jest jednak pewna logika. Jest to logika, która prowadzić ma nie do zwykłego p o ­ t w i e r d z e n i a t o ż s a m o ś c i , a do nieuchronnego po­ wstania n o w e g o o b r a z u c z ł o w i e k a . Nazywam to fenomenem lawiny. Uruchomienie jej prowadzi nieuchronnie do przemian. Inicjuje ją niestosowna ciekawość, zmysłowość, poku­ sa, czyli to co należy do sfery prowokacyjnych stron na­ tury ludzkiej. Mówi Augustyn, iż wśród pism Apulejusza znalazł przekład Asklepiosa - jedynego znanego mu dzieła her­ metycznego. Zbija przy okazji tezy przypisywane Hermesowi T r i smegistosowi (pierwszy mędrzec starożytności Babilonia-Egipt, gnoza pogańska, Corpus Hermeúkum I I - I I I w.) Jednakże wypowiedzi Hermesa o jednym i prawdziwym Bogu uważa Św. Augustyn za słuszne. Status religii oficjalnej w państwie rzymskim uzyskuje chrześcijaństwo w 380 r. (cesarz Teodozjusz) za życia Augustyna. Wcześniej Konstantyn W i e l k i ogłasza to­ lerancję religijną. Takie cechy musi mieć reżyser i aktor. 38 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7b893765e78e37f6967c35afac686c4.pdf ff094da0aaad21f54506d377b24cc02b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3022 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2826 Title A name given to the resource "Tajemnicę czynić bliską..."/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.6-11 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..TAJEMNICĘ CZYNIĆ BUSKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM ZBIGNIEW Włodzimierz S t a n i e w s k i : Nie... Kosmos to jest przerzucanie mostu między przyszłymi a przeszłymi la­ ty, jak to jest pięknie u Mickiewicza powiedziane „Pieśń ujdzie cało..." BENEDYKTOWICZ „Tajemnicę czynić bliską..."* Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : A co będzie dalej? Jaki następny most po Metamorfozach! Następny przystanek? Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim Włodzimierz S t a n i e w s k i : Ja mówię o Eurypidesie. Chciałbym zająć się postacią Eurypidesa. Tak, jak mnie fascynowała postać Apulejusza, tak teraz trzeba tę całą sprawę grecką doprowadzić do końca, przeorać tożsamość tym pytaniem z wykrzyknikiem o spuść iźnie, o naszym europejskim, a więc śródziemnomorskim dziedzictwie. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e * : Cieszę się, ze udało się złożyć tak obszerny numer o „Gardzienicach", „raport 0 „Gardzienicach" roku 2000", szczególnie o Pana Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : A Eurypides, co kon­ kretnie? 1 Pańskiego zespołu ostatnich działaniach - Metamor¬ Włodzimierz S t a n i e w s k i : Przede wszystkim Eury­ pides jako osoba. O n powinien być główną postacią utworu..., następnego eseju teatralnego. fozy, Festiwal Misteria, Inicjacje. Nie wszystko udało się nam zgromadzić w tym nu­ merze tak, jak początkowo zamierzaliśmy. A l e tym bar­ dziej u końca tej drogi pragnąłbym Panu zadać parę py­ tań, bez których cała ta praca i całe to wydawnictwo (bieżący, poczwórny numer „Kontekstów") mogłoby się narazić na zarzuty, z jakimi spotykają się niekiedy i inne próby opisania zjawiska jakim są „Gardzienice" i Pańska droga twórcza. A mianowicie chciałbym uchylić zarzut, że oto powstaje kolejne dzieło apologetyczne, entuzjastycznie nastawione, unikające kwestii trudnych, akcentów krytycznych. Dla mnie akurat en­ tuzjazm wobec rzeczy wielkich i znaczących nie jest czymś, czego trzeba by unikać bądź się wstydzić. N i e poczytuję go za wadę. Ale wobec tworzącej się już nie­ mal legendy na temat „Gardzienic" i pewnych obsza­ rów pozostających w cieniu milczenia chciałbym także i o nie zapytać w dalszej części naszej rozmowy. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Dlaczego?... Włodzimierz Staniewski: Bo on jest kwintesencją tego, co w starożytności mogło być próbą łączenia tak zwanej kultury wysokiej z kulturą niską. Człowiek nie­ zwykły. Nie tylko z powodu miejsca w historii, ale z po­ wodu - jakby to powiedzieć - dziwactwa. Jest autorem największej ilości dramatów, jakie zostały nam po staro­ żytności, ale to odludek, chodzący swoimi wilczymi tro­ pami, stroniący od towarzystwa, z dala od establishmen­ tu, szukający schronienia w miejscu odosobnienia na Salaminie. T o miejsce odosobnienia było pieczarą. Sie­ dział tam, zwrócony w stronę morza i medytował. W tej pieczarze zgromadził wielką bibliotekę, zdaje się, że była to pierwsza tego typu prywatna biblioteka w czasach sta­ rożytnych. Byl człowiekiem, który wałęsał się po wsiach, pił - dzisiaj powiedzielibyśmy - z chłopstwem, słuchał podań i legend. Nie zabiegał o względy w Atenach, dla­ tego tak długo musiał czekać, a właściwie nie doczekał się w tychże Atenach na swoje pięć minut, na swój czas. Najpierw jednak zacznijmy od końca: Go dalej przed Panem i „Gardzienicami"? Jakie projekty w najbliższej (i dalszej) przyszłości? - Co po Metamorfozach?... Włodzimierz S t a n i e w s k i : ... „zostanie złom żela­ Pozostały po Eurypidesie ślady autorstwa muzyki w Orestesie i Ifigemi w Aulidzie. Musiał mieć bardzo do­ bre otrzaskanie w muzyce. Ojciec dobrze go wykształ­ cił, choć współcześni śmiali się z jego pochodzenia, mó­ wili, że ojciec to sklepikarz, a matka straganiarka. By! posłany do szkoły atletycznej. Startował zdaje się jako bokser w zawodach, gdzie odnosił sukcesy. Usuwał się z towarzystwa, nie był karierowiczem, to jest ważne, to jest intrygujące w postaci. zny... i głuchy, drwiący śmiech..." Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Ostatnio prezentowa­ ny Kosmos „Gardzienic" jest jakby budowaniem ciągło­ ści pomiędzy - nie wiem czy aż Gusłami, - ale na pew­ no pomiędzy Carmina Burana, Auwakumem, Metamor¬ fozami. Kosmos... to jest taka jakby repetycja... Nie wiem, bo nie widziałem tego... Zajmował się tym, co jest jedną z największych ta­ jemnic; istotą kobiecości. Zajmował się tajemnicą, na * Tytuł pochodzi od redakcji. Jest to cytat z innej wypowiedzi W . Staniewskiego Ipor. strona 2 1 8 ] . 6 �„TAJEMNICE CZYNIĆ BUSKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM dzi z nią związanych. O n m i się jawi jak smok, który pożera naturę. A sposób, w jaki przetwarzał kulturę n i ­ ską przysparzał mu wielu przeciwników. T o przecież o n pierwszy wprowadził do dramatu postaci z ludu. Prze­ ciwstawił mądrość ludową mądrości agory, mądrości establishmentu. Pierwszy wprowadził postaci charakte­ rystyczne, nie hieratyczne. Głęboko penetrował to, co jest charakterem, typem człowieka. Trzeba zwrócić uwagę, że to są chyba pierwsze postaci w dramacie an­ tycznym, które mają charakter ambiwalentny, są głę­ boko rozdarte. Klitajmestra, która jest złą, winną wszelkim nieszczęściom, przewrotną, zdradliwą kobie­ tą, wypowiada w Elektra zdanie, którym zyskuje pełną sympatię. Niech sięgnę po książkę, temat której żartobliwie za Freudem powtarzam- „Zba­ dałem osiem tysięcy przypadków kobiet i nic z tego nie rozumiem." Tajemnicą, którą językiem swojej epoki, wpisał w postać: Klitajmestry, Elektry, Ifigenii, Medei. Tych historii powinno się uczyć od najmniejszego, opo­ wiadając je, jako bajki i baśnie chłopcom i dziewczyn­ kom. Po to, żeby mogli coś o sobie wzajemnie wiedzieć. Intryguje jego fascynacja tajemnicą pierwiastka żeń­ skiego i tym, że nie tylko ma on moc sprawczą, ale jest przyczyną szczęścia i nieszczęścia. Z natury swojej, nie z uczynków. Szalenie to ważne ponieważ świat dzisiaj staje się światem żeńskim. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Chciałbym Cię zapy­ tać: co jest ważniejsze dla Ciebie czy postać twórcy - to tak, jak w Awwakumk ten heretyk, konserwatysta, spalony na stosie, jego wielka namiętność, obrona swo­ jej wiary itd. - Później Apulejusz, teraz Eurypides - co jest ważniejsze czy ta wspólność duchowa z autorami po których sięgasz, czy temat? Teraz mówisz przy Eury­ pidesie o pierwiastku żeńskości. Co jest ważniejsze, czy postać autora czy tematy, które podnoszą. Co Cię bar­ dziej motywuje do zajęcia się nimi? „Lecz choć mnie wtedy ta krzywda spotkała Ja się nie wściekłam, męża nie zabiłam Lecz wrócił z dziewką szaloną, menadą Łoże z nią dzielił i we dwie «małżonki» Byłyśmy razem w t y m samym pałacu", i t d . Ona tłumaczy się ze swojego czynu, ze swej postawy życiowej, tak, że zyskuje sympatię. Agamemnon kala i rujnuje wszelkie rodzinne świętości. Orestes szamoce się, robi wrażenie nadwrażliwca, dla którego liczy się prawda, sprawiedliwość, czystość uczuć, ale zabija mat­ kę z zimną krwią po wysłuchaniu w ukryciu jej spowie­ dzi, która wzruszyłaby kamień. Włodzimierz Staniewski: Jedno z drugim pozostaje w ścisłym związku. Doświadczenie osobiste pozostaje w związku z wypowiedzią publiczną. Z Eurypidesem jest to o tyle ciekawe, że do niego przylgnął przydomek dramaturg-filozof albo filozof sceny. „Filozof mógł być epi­ tetem, niekoniecznie pozytywnym. Jedyny dramaturg-filozof. Widzimy go jak chodzi po rogatkach A t e n . Cho­ dzi sam. Inaczej niż Sokrates (który darzył go atencją), Platon, Alkibiades; całe to niebieskie, gwarne towarzy­ stwo. Nie bierze udziału w dysputach, które toczą się na każdym placu, w każdym miejscu publicznym. Przysłu­ chuje się. T o jest też czas, gdy pojawiają się stoicy. T o jest rewolucja w myśleniu. Rewolta, ponieważ dochodzi do przewartościowania pojęć etycznych postaw obywa¬ telskich, praw społecznych, postaw osobistych. O n przysiuchujt* się temu i to wszystko jakoś zasysa. T o wszyst­ ko ma wpływ na jego wypowiedź artystyczną, w której odbija się filozofowanie tamtego okresu. W jego drama­ tach co krok natrafiamy na sentencje, które brzmią jak mądrości ludowe, wypowiedziane gdzieś ulicy. Eurypides łączył środki wyrazu muzycznego — był muzy­ kiem - z układaniem ruchu i z wypowiedzią słowną K r lv model budował osobno składał razem I ieżeli mówimy o choret o tvm co mnie tak bar d^o interesuje DO d v t ™ b i e 'to trzeba sie zwrócić do Eurypidesa i trzeba tam szukać, w jego twórczości, zależ nośći między muzyką ruchem i słowem. Eurypides bardzo przybliża sytuacje mityczne i czyni je sytuacjami, na które trzeba spojrzeć z perspektywy: człowiek - człowiek, z perspektywy bardzo osobistej. Eurypides miał niezwykły dar, przez to, że egzystował w różnych sferach, miał niezwykły dar patrzenia na istotę ludzką z wielu stron. Orestes więc, jest postacią bardzo ambiwalentną. N i k t nie jest jednoznaczny, cała ta rozmowa o l u ­ dziach, która dzisiaj odbywamy... pokazuje nam, jak bardzo skomplikowane i trudne w osądzie, jest życie ludzkie, istota ludzka, natuta ludzka. Eurypides przybliża nam postać ludzką bo poznał ży­ cie tak zwanych dołów, gdzie sprawy, które są sprawa­ mi wiecznymi, stykają się z tym, co jest przyziemne i tutejsze. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Nadal me jestem pe­ wien czy to wyczulenie na „doły", to śledzenie wątku ludowego, niskiego, pierwotnego decyduje o tym czy bardziej Cię pociąga autor czy temat. Czy to nie jest ta­ kie programowe założenie, teza przyświecająca Twojej i „Gardzienic" twórczości. Bo kiedy mówisz o drama­ cie, Eurypidesie, wielostronności spojrzenia, wciąż przebija jakby ta teza, że prawda leży po stronie kultu­ ry niskiej, ludowej, pierwotnej. T a m się przełamuje, tam jest ten dostęp prawdziwy do tajemnicy namiętno­ ści, zbrodni, miłości, śmierci. Prawda nie leży po tej oświeconej stronie, ale w tym bardzo pierwotnym śro- Fascynuje mnie jego operowanie między kulturą es­ tablishmentu, kulturą wysoką, a tak zwaną kulturą n i ­ ską. Oczywiście bliska mu była przyroda, jak i życie l u ­ 7 �TAJEMNICĘ CZYNIĆ BUSKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM dowisku. Czy ta teza, ten wątek nie jest niejako waż­ niejszy aniżeli sam temat: namiętność, zbrodnia, m i ­ łość, śmierć? - Zapytam inaczej, czy ta podróż do Gre­ cji, „do źródeł" nie prowadziła Cię nigdy no, może ktoś powiedziałby - do wtórnych ujęć. Do tego drugie­ go bieguna, mam tu na myśli Rilkego Sonety do Orfe­ usza. Czy nie kusiło Cię, żeby sięgnąć do niego, do te­ go słowa, z wysokiej kultury, które pojawiło się u po­ czątków X X wieku, do poezji, z tego drugiego, bardzo wyrafinowanego, bieguna? ga: Teatr S T U Jasińskiego własnego teatru... Włodzimierz Staniewski: Grotowski - Założenie jest już wpół do czwartej rano... Zbigniew Benedyktowicz: ... nic nie pomoże... W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : (po dłuższej chwili milczenia i krzątaniu się.)... Niebagatelna sprawa. Osobiste doświadczenie. Pierwsze było bardzo mocną przygodą społeczną. Pamiętam jak wyjechaliśmy ze Spadaniem zrobionym przez Krzysztofa Jasińskiego i Edwarda Chudzińskiego do którejś ze stoczni w 1971 zaraz po wyborze Gierka. Graliśmy w grudniu 1970 Spadanie w Łodzi. Decyzja jury pod przewodnic­ twem Puzyny o przyznaniu pierwszej nagrody została podjęta, bo tego dnia o 20. Gierek wygłosił słynne te­ lewizyjne przemówienie. Jury nie miało wyboru (śmiech). Spadanie na podstawie Różewicza. Miało to silną nośność społeczną, nie mówiąc o tym, że była to duża lekcja życia. Bo środowisko artystycznej alterna­ tywy po trosze było też politycznym podziemiem, śro­ dowisko kultury studenckiej mimo wszystkich konce­ sji, które robiło - dawało ostrogi postaw obywatel­ skich N o więc graliśmy w tej stoczni i pamiętam jak w takim barze przystoczniowym," rano następnego dnia, jadłem z kimś z zespołu śniadanie. Któryś z ro­ botników, którzy tam pracowali i wpadali na kawę z mlekiem, podszedł i niezwykle poruszająco podzię­ kował za spektakl. Jak wyjeżdżaliśmy wcześniej do Ło­ dzi to ja się przebijałem na pociąg przez łapankę m i licyjną. Krakowski rynek otoczony był z czterech stron trafiłem w środek w ten kocioł Była łapanka ganianie po bramach, gwizdy wrzaski .gestapo" ,A potem zaułltcirni Jo pociągu. Nie wiadomo było czy oociae w oeóle wviedzie Atmosfera na tvm festiwa lu w Łodzi nie do ooisania Włodzimierz Staniewski: Ale Eurypides to jest bardzo wysoki i wyrafinowany biegun. Fascynujące jest jego doświadczenie biograficzne. Musiały tam być jakieś powinowactwa z Ikarią Tespisa, który stworzył podwaliny teatru starożytnego. T o oczywiście trzeba by jeszcze przebadać. Jego doświadczenie biograficzne jest fascynujące, tak samo, jak doświadczenie biograficzne Dantego, który nie trzyma się dworu, nie wisi u płaszcza wielkich - tak, jak doświadczenie Villona - że daje się uplatać w życie, w życie z tego, co boli. Oczywiście, jest coś takiego jak fascynacja postacią. Człowiek szuka jakichś wzorów, odniesień, analogii do swoich własnych wyborów, do swojej postawy. Sięgać trzeba na wysoką półkę. Rilke, tak, Rilke w swoich wierszach, które dla mnie ważną rolę inicjacyjną odegrały: Wracam ze swych podniebnych dróg, gdziem zgubił się wśród lotu...". Piękny wiersz. Mógłby być takim moim zawołaniem. Przyłóżmy teraz to wyznanie do faktu, że Rilke wto­ czył się po rosyjskich wsiach, wiejskich chatach. Ten subtelny Rilke. A l e tu chodzi też o postać, która odgrywa jakąś rolę społeczną, która wywołuje jakiś ferment społeczny, której sprawy społeczne są nieobce. Przy pomocy i n ­ strumentów sztuki, talentów, którymi Bóg obdarzył, próbuje powiedzieć coś, wzruszyć coś w strukturach i układach społecznych. Awwakum był taką postacią, Taliesin był taką postacią, był - trzeba to przypomnieć A to drugie doświadczenie zupełnie odmienne; hermetyzm; izolacja, laboratoryjność, w przekonaniu, że się chwyta pana Boga za nogi... - natchnieniem w pracy nad Carmma Burana, taki cel­ tycki Orfeusz. Zostały ręce wyciągnięte do góry, a Bóg... Przywo­ łam tutaj Dormana, założyciela Teatru Dzieci Zagłę­ bia. Gościłem go w Gardzienicach. Opowiadał jak po­ jechali do Francji do Nancy, gdzie odnieśli sukces, a potem pojechali do Paryża. Jego ludzie-on też górali miał w swoim zespole-chcieli iść do katedry Notre Da­ mę. Jeden z nich stanął w tej katedrze, podniósł ręce do góry i woła: „Panie Janie! T o się łunosi i łunosi!" T a m w Brzezince zostały „ręce do góry". Oczywiście Orfeusz też był taką postacią. Interesuje mnie nie tylko autor utworu artystyczne­ go, ale interesuje mnie człowiek, który ma - to strasz¬ nie brzmi dzisiaj - wrażliwość i potrzebę działalności społecznej. Ktoś, kto jest uwikłany w życie i dokonuje wyboru w tym życiu. Ktoś, kto nie jest azylantem życiu i dokonuje tych wyborów na dobre i na zle. Tak, jak rozmawialiśmy: po co na tej przegranej już od lat redu­ cie tu trwać... Zbigniew Benedyktowicz: Jesteś tak postrzegany w plotkarskim świecie, że unikasz, czy nie chcesz mó­ wić o Grotowskim. Dlaczego milczysz o Grotowskim? Zbigniew Benedyktowicz: N o dobrze, dobrze... Teraz nie przepuszczę...- Twoje uwikłnia. Twoja dro­ 8 �„TAJEMNIC :E CZYNIĆ BLISKA-" ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM Włodzimierz Staniewski: N o cóż ja mogę mieć do powiedzenia. Ja mogę mówić tylko o doświadczeniu osobistym, które legendzie nie posłuży. Jak to się nie daje przyłożyć do legendy, to o czym ja mogę mówić?... Niech mówią ci, co pretendują do masy spadkowej po Grotowskim. Ja uciekałem stamtąd gdzie pieprz rośnie i gdzie diabeł mówi dobranoc. Położyłem całe swoje ży­ cie osobiste na szali. Mówiłem jasno i otwarcie, że to jest w kontrze do niego. O n szanował tę kontrę, cho­ ciaż przez pierwsze lata był w popłochu. Nasyłał m i róż­ nych takich, grał na uczuciach i ambicjach członków mojego otoczenia. Ja byłem fair wobec niego. Czy on był wobec mnie? o którym mówisz jest ważny element niepewności... czy w środowisku Mistrza była pewność Mistrza? Były to bardzo ekscytujące cztery lata, chociaż z końcówką pytań, niepewności, rozgoryczeń. Włodzimierz Staniewski: Wiele zawdzięczam... na przykład pierwszą podróż do Ameryki. - T o dużo, Ameryka jest mitem. Wtedy szczególnie była mitem. Trochę ciekawych znajomości, które zresztą urywały się po kolei, jak się okazało, że „Gardzienice" nie będą epifrazą Grotowskiego. Włodzimierz Staniewski: N o nie, brzmi to, jak „szukanie haka" na Grotowskiego. A mnie to zupełnie nie interesuje. Mnie w tej chwili interesuje ja i moi ko­ ledzy - Rodowicz, Gołaj i młodsi, i to traumatyczne do­ znanie przez jakie przechodzimy, które jest wiekiem męskim, wiekiem klęski. Zbigniew Benedyktowicz: Co zawdzięczasz Jerze­ mu Grotowskiemu? Nie można mówić, że szuka się nieznanego, podczas kiedy to nieznane wybiera z twego życia radość, ener­ gię, poświęcenie i to nieznane trwoni twoje życie... Dlaczego ja miałbym mówić o Grotowskim? Zbigniew Benedyktowicz: Wśród obserwatorów zauważone zostało Wasze spotkanie w latach dziewięć­ dziesiątych. Mówi się, że doszło wtedy do pojednania. 0 czym Panowie wtedy rozmawiali? Zbigniew Benedyktowicz: Jakie były elementy tej kontry, tego sprzeciwu? Włodzimierz Staniewsld: N o to wiadomo, tam była sytuacja zamknięta, laboratoryjna, a tutaj jest sy­ tuacja otwarta, społeczna - ten rys społecznikowski. T a m - rodzaj hermetyzmu i takiego „docisku", jak w Kole Sprawy Bożej u Towiańskiego „Brat A d a m do­ cisnął brata. Juliusza...". A tutaj sytuacja wyjścia w l u ­ dzi, w przyrodę, w drogę, nie w sensie metafory, ale w sensie dosłownym. Włodzimierz Staniewski: Obserwatorów? Byłem obserwowany?... Zupełnie mnie to czyni bezradnym. Była więc to już pewnie sytuacja legendy, która - jak to bywa w takich wypadkach - ociera się o mistyfikację. Uczestniczenie w mistyfikacji jest sprawą niewdzięcz­ ną, jeżeli człowiek staje się ofiarą mistyfikacji. Legenda 1 środowisko legendy to jest wariatkowo. Weźmy na przykład legendy PRL-u. Eurypides mnie interesuje, bo on pokazywał, jakie to jest wariatkowo i próbował przybliżyć wariatkowo mitu i legendy, przełożyć to na język życia takim, ja­ kim ono jest. Występujesz w roli bardzo niewdzięcznej, ponieważ występujesz w roli prokuratora diabła, nie adwokata. Jak kiedyś zwrócił m i uwagę pewien uczony: nie jest prawdą, że był advocatus diaboli i procurator dei. O d ­ wrotnie. Występujesz w roli procurator diaboli, bo co­ kolwiek bym nie powiedział, to będzie działało na mo­ ją niekorzyść. Tutaj też doświadczenie egzystencjalne, kiedy czło­ wiek musi znaleźć się w różnych środowiskach, nieko­ niecznie mu bliskich. Szukanie swojego wśród obcych. Szukanie swojej tożsamości poprzez innych ludzi. Częstokroć skrajnie i krańcowo odległych od tego jak ja i koledzy byliśmy uformowani. Stąd się wzięły Wy¬ prawy a w nich sytuacje, które przybierały nieraz formę horroru, kiedy chciano nas riezat'. Innymi znów razy doświadczaliśmy niezwykłej życzliwości i aprobaty, jak­ byśmy byli jakimś zastępem proroków, niosącym rado­ sną wieść. Inne klimaty, inne zapachy... Rozumiem, że mówimy o działalności kulturotwór­ czej i o ideach, nie o teatrze. W teatrze ja zacytowałem parę jego „chwytów" w Auiwakumie. Demonstracyjnie, jako dowód szacunku, ale to było już po Rabelais'ie i Gusłach, które były z zupełnie innej planety. O n na­ tomiast próbował naśladować moje poszukiwania ze śpiewem i Wyprawy. Nie poszedł jednak za daleko i nie pokazywał Apocalypsis... na wsiach. Zbigniew B e n e d y k t o w i c z : W Co mam powiedzieć?... że wypiliśmy butelkę ko­ niaku? Zbigniew Benedyktowicz: Wypiliście butelkę ko­ niaku i o czym mówiliście? Włodzimierz Staniewski: O Boże... o duszy i d u ­ chu. Jaka jest różnica między duszą a duchem. Nie mó­ wiliśmy o podziale terytoriów. Najpierw zjedliśmy obiad w „Monopolu" o porze raczej późnej. W e dwój- tym „wyjściu", 9 �kę siedzieliśmy w zupełnie opustoszałej restauracji; był tam bardzo zabawny kelner, z którym nawiązałem żywą rozmowę. Nagle powiedziałem m u : „Wie Pan, Pan przypomina m i postać z Worcella z Zaklętych rewirów. Na to kelner cały pokraśniał i mówi: „A wie Pan, że ja bardzo dobrze znałem się z Panem Worcellem. O n t u ­ taj przychodził często i pisał t u Zaklęte rewiry. A ten kelner tam był wiecznym kelnerem od 30 lat, no i w Je­ rzym wezbrała straszna zazdrość. O n zawsze pytał „jak ty to trafiasz?". A to jest po prostu intuicja... (śmiech)... to się nazywa intuicja, wyczucie, podejście do człowieka. Grota to ruszyło, bo kelner go tam z wielką atencją obsługiwał i to był „jego kelner", a t u ­ taj nagle stal się „moim kelnerem". I to przypomina m i sytuację z Nowego Jorku. Przychodzi Grot na „Mara­ t o n " do katedry St John the Divine i po przedstawie­ niu idziemy do takiej knajpy włoskiej na ro^u. bodaj Cathedral Street i Broadway'u. D o odwiedzanej mnie kafejki węgierskiej vis à vis katedry nie chciał iść pod pretekstem że będą nam przeszkadzać Myślę somusi być bardzo znany skoro w nierwszei len szei knainie mora eo ludzie nachodzić Jesteśmy iuż DO s ł o w i e z o b s W a i n a d e od sąsiedniego stolika Dodno sza sie trzy czVczterv niewiasty nrzvnadaia do mnie obrałowi.ia - widziały właśnie n a d s t a w i e n i e T o był M a r a t o n " (AwwakL - CuL - i L /'smiecnj. - M tTę raczę] poaowie Vao' ^Kantora mz ao u r o towsKiego aie to jest niestety szczera prawda, to tycn „z^aklętycn rewiracn poszliśmy do niego do pokoju z butelką koniaku, o n m o w i l , ze juz wiele nie może, ale towarzyszył dzielnie. Obgadywaliśmy interes. 1 m O W 1 y C Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Czy więc, w tym i tych późniejszych spotkaniach z lat 90. były jakieś elementy powrotu syna marnotrawnego? W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : (śmiech) N o tak, frocw rator diaboli... pogratulować. Nie widywaliśmy się. Roz­ mawialiśmy przez telefon. Wiesz, jest też inna formuła: „Ojciec marnotrawny". • . Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Czy wtedy było łatwiej, czy teraz łatwiej, bo mówisz coraz częściej o trudach obecnego czasu, który zaczął się teraz w demokracji, po przemianach? W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : Łatwiej jest być party­ zantem. Znacznie łatwiej jest pisać notatki z podzie­ mia, niż być strażnikiem wartości. Być strażnikiem nor­ matywów, które się samemu ukuło, jest potwornie trudno. W a r u n k i się zmieniły. Zrobił się potworny kociokwik tej rzeczywistości, rozpraszający i rozbijający stan skupienia. Przedtem człowiek był jak laser, jak do­ brze zogniskowana soczewka. Dawniej nie miałem żad­ nych wątpliwości, co do dokonywanych wyborów. Inlrl* i ł m ao T t tej n W ' ranie P Y ' przemawiałem puoiicznoscL.. zacnwycają 6 wił: «Wie Pan, jak patrzę na Pana, to mam na myśli jedno słowo: osioł-". Z perspektywy egzegetów tej, było nie było, nietu­ zinkowej postaci, mam pewnie wiele do powiedzenia. Ja tak nie uważam. Ja mogę powiedzieć za Stachurą: „Ty i ja teatry to są dwa...* f Jestem pełnym życia, młodym człowiekiem (śmiech), który nie chce dać się przywalić tą całą ponowoczesnością, w której mamy socrealizm a rebour; ekscytację tłumami, rynsztokowy epikureizm (słynne „świetnie się bawię"), politykierstwo przeżerające śro­ dowiska kultury, ignorancja w stosunku do historii a przez to owrzodzenie wstydliwych kart historii bli­ skiej. :•-•>•• Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Co to był za interes? Jaka sprawa? Włodzimierz S t a n i e w s k i : Powiedzmy, że coś mu załatwiałem. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Z „Gardzienic" wyszły i wypromieniowaly takie grupy jak „Węgajty" Wacława i Erdmute Sobaszków, Wolfganga Niklausa i Małgorza­ ty Dżygadlo, „Muzyka Kresów" Jana Bernarda, „Pogra­ nicze" Krzysztofa Czyżewskiego i Małgorzaty Sporek, „Studium Teatralne" Piotra Borowskiego, „Tanto" z Wiednia z JanemTabaką i Susanne Pillhofer, „Tragon" A n n y Zubrzyckiej i Grzegorza Brala, „Stella Pola¬ ris" Pera Borga z Norwegii i inne. W parę lat po twoich „Gardzienicach" młodzi artyści zaczęli osiedlać się na wsiach i brać nazwy od tych wsi. Czy, i c h odejście było dla Ciebie dotkliwym doświadczeniem? Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Zaprosiłeś, zapraszałeś go tutaj do Gardzienic? Włodzimierz S t a n i e w s k i : Tak, on t u wpadł przed laty, na początku działalności, ze swojej inicjatywy. Ja się nawet opierałem, ale na jego upór nie było moc­ nych. Siedzieliśmy tam w czworakach, gdzie mieliśmy swoje kwatery. Niedługo potem wyrzucono nas stam­ tąd na zbity pysk w stanie wojennym. Najpierw oku­ powaliśmy dwa tygodnie. Potem na chwilę rozjechali­ śmy się do rodzin. Jak wróciliśmy, nasze rzeczy wynie­ sione były na zewnątrz. „Oni cię tutaj kochają" - mó­ wił o ludziach z mojego otoczenia - „A ja, jak zaczyn nalem, to do mnie aktor (nie powiem nazwiska) mó­ Włodzimierz S t a n i e w s k i : Z perspektywy czasu pa­ trzę na to z wielką satysfakcją. Mówię ludziom, na któ- 10 �„TAJEMNICĘ CZYNIĆ BLISKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM rych się decyduję - a proces przyjmowania, to są długie podejścia, zanim zdecyduję się zaprosić do współpracy - mówię buńczucznie: „Wiesz - jedno masz pewne, że jak przejdziesz przez to doświadczenie, to masz zagwa­ rantowane powodzenie w życiu. T o nieważne, czy na to powodzenie sam sobie zapracujesz, czy los będzie nad Tobą czuwał, ale tak jakoś wspaniale się stało, że wszy­ scy, którzy stąd wyszli są w życiu niezwykle dzielni". Niezwykle dzielni. EDWARD STACHURA Życie to nie teatr* Nie mnie się wdawać w to, na ile i c h predyspozy­ cje osobiste są podstawą do t a k i c h osiągnięć, a na ile doświadczenie, przez które t u przeszli. Może tak jest, że trochę to i trochę to. A l e faktem jest, że wszyscy oni robią rzeczy, co do których można mieć duże po­ czucie satysfakcji i taki rodzaj pewności, że się nie poroniło. Że t u się nic nie poroni. Jak już się zaciąży­ ło, to wtedy jest pełny, wspaniały noworodek, który pięknie rośnie. O ! Życie to nie teatr, mówisz ciągle, opowiadasz; Maski coraz inne, coraz mylne się nakłada; Wszystko to zabawa, wszystko to jest jedna gra Przy otwartych i zamkniętych drzwiach. T o jest gra! Życie to nie teatr, ja ci na to odpowiadam; Życie to nie tylko kolorowa maskarada; Życie jest straszniejsze i piękniejsze jeszcze jest; Wszystko przy n i m blednie, blednie nawet sama ' śmierć! T y i ja - teatry to są dwa. T y i ja! Ale oczywiście ja rozstania przeżywam bardzo cięż­ ko, potwornie ciężko. Właściwie z długo noszoną traumą. Aczkolwiek przyczyniam się do rozstań. Kiedy sta­ je się jasne, że doświadczenie wyczerpane i dalsza współpraca będzie grzęźnięciem. Czy nie możemy po­ rozmawiać o czymś wdzięczniejszym?... T y - ty prawdziwej nie uronisz łzy. T y najwyżej w górę wznosisz brwi. Nawet kiedy źle ci jest, to nie jest źle Bo ty grasz! (trzaski wyłączającego się magnetofonu) Taśma się skończyła. Gardzienice, lipiec 2001 Ja - duszę na ramieniu wiecznie mam. Cały jestem zbudowany z ran. Lecz kaleka nie ja jestem, tylko ty! Dzisiaj bankiet u artystów, ty się tam wybierasz; Gości będzie dużo, niedostępna tyraliera; Flirt i alkohole, może tańce będą też, Drzwi otwarte zamkną potem się. N o i cześć! Wpadnę tam na chwile zanim spuchnie atmosfera; Wódki dwie wypiję, potem cicho się pozbieram; Wyjdę na ulice, przy fontannie zmoczę łeb; Wyjdę na przestworza, przecudowny stworzę wiersz. T y i ja - teatry to są dwa. T y i ja! T y - ty prawdziwej nie uronisz łzy. T y najwyżej w górę wznosisz brwi. I nie zaraźliwy wcale jest twój śmiech. Bo ty grasz! Gardzienice, Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Benedyktowicz, Ireneusz Guszpit (odwrócony plecami). Fot. Przemek Sieraczyński * Podajemy pełną wersję wiersza Edwarda Stachury przytoczo­ Ja - duszę na ramieniu wiecznie mam. Cały jestem zbudowany z ran. Lecz, gdy śmieje się, to w krąg się śmieje świat! nego przez Włodzimierza Staniewskiego w rozmowie za: Edward Stachura, Wiersze, poematy, piosenki, przekłady, Czytelnik, Warsza­ wa 1987 11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b48463a81f0bec3e6f303abfa9f3705.pdf 3be72d017068cbb88f396be1f826e6fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3021 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2825 Title A name given to the resource Antropologia kultury między nauką a sztuką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.4-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowi:? • ANTROPOLOGIA K U L T U R Y MIĘDZY NAUKĄ A SZTUKĄ ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Antropologia kultury między nauką a sztuką Oi d wielu już lat i numerów tropimy ten wątek. Ostatni rocznik, który by! jednocześnie kata­ logiem do wystawy Malinowski - Witkacy, opo­ wiadający wiadaiacv o Podróży od Zakopanego, Krakowa... do świa­ ta i o źródłach antropologicznej przygody X X wieku, jakim była wspólna podróż naukowca-antropologa i artysty do Australii u początków - jakże trudno przyzwyczaić się do tego słowa: nie naszego już, ale z e s z ł e g o wieku, nosił podtytuł Fotografia: między nauką a sztuką. Ale także i poprzednie numery poświęcone podróżom, miej­ scom mitycznym, przedmiotom, Jackowi Malczewskie­ mu, teatrowi Tadeusza Kantora, antropologii wizualnej (por. „Konteksty" 3-4/1997; 3-4/1998; 1-2/1999) pod­ nosiły i rozwijały ten motyw, i śmiało również mogłyby nosić ten situ podtytuł: „antropologia kultury, etnografia miedzy nauką i sztuką " Czyż można by sobie wyobrazić lepszy temat na kontynuowanie i rozwijanie tego wątku aniżeli wieloraka działalność Ośrodka Praktyk Teatral­ nych i Teatru „Gardzienice". Podróż do kultury ludowej, (gardzienickie Wyprawy i Zgromadzenia), podróż do źródeł, podróż do starożyt­ nej Grecji, podróż w sferę mitu. M i t - obrzęd - rytuał, misteria, inicjacje, odczytywanie, odtwarzanie d z i ś mitu, tradycja i współczesność to nie tylko słowa i pyta­ nia kluczowe dla działalności „Gatdzienic", to także główne pytania i zworniki tego całego numeru „Kon­ tekstów". A przynajmniej splot tematów inspitujących i intrygujących dla antropologa. Można by więc powie­ dzieć, że numer o „Gardzienicach" to kolejna cegiełka w budowaniu konstrukcji, we wznoszeniu budowli, w której mogłaby znaleźć swe miejsce i zamieszkać „an­ tropologia pomiędzy nauka i sztuką". „No lak - powie ktoś - ładna mi cegiełka. Toż to kolejna niesamowita cegła!". A szanowni koledzy w redakcji patrząc na gru­ bość grzbietu kolejnego rocznika już przyjaźnie radzą „koledze redaktorowi" zastanowić się czy nie powinni­ śmy przejść w przyszłości na drukowanie (znów sądząc po grzbietach, a nie treści)... książek telefonicznych. Tak, przyznaję, to niepokojące i dla mnie, paradok­ salne, i jakby na ironię losu dziejące się doświadczenie, że oto wobec wezwań z przywołanych na wstępie po­ przednich numerów, wezwań czerpiących z wzorów po­ ezji o to, by w szczególny sposób „widzieć więcej", z ma­ rzeń o „projekcie poetyckiej antropologii", jakby wbrew tym wezwaniom i na przekór wzorom poezji, jeśli rozu­ mieć ją - jak to podkreślał Zbigniew Bieńkowski - jako synonim precyzji, ścisłości mowy zwięzłej, „powstaje ta­ k a cegła", chociaż, od razu chciałoby się dodać: „po­ śród (nie) jednej (nie przespanej) nocy..." T y m bardziej, jakże niepokojąco i paradoksalnie, i znów jakby na prze­ kór i na ironię losu musi wyglądać taki ogromny numer o „Gardzienicach", zważywszy na zasłyszaną niegdyś re­ gułę, przywołaną przez Włodzimierza Staniewskiego tak, było to chyba, jak pamiętam, po spektaklu Awwakuma w Pałacu Prymasowskim w Warszawie - że: „prawdziwy dramat sceniczny nie powinien trwać dłużej niż 20-25 minut!". A tu jakaż więc rozpiętość proporcji! Ale czy można pLsać inaczej o „Gardzienicach". Prze­ cież to jedno z najważniejszych zjawisk na świecie w te­ atrze współczesnym. A nazwisko Włodzimierza Staniew­ skiego należy obok Petera Brooka, Jerzego Grotowskiego, Tadeusza Kantota, Eugenio Barby do listy najwybitniej­ szych twórców teatru XX wieku. Czy warto o „Gardzie­ nicach" pisać inaczej? Czy jednak nie oddajemy i m niedźwiedziej przysługi? Czy nie przykładamy się tym sąż­ nistym numerem do swoistego mitu „Gardzienic"? W wielu opiniach artyści tego zespołu, we wszystkim co robią unoszą się w c i ą ż kilka c e n t y m e t r ó w (dla i n n y c h : metrów) nad ziemią. Stworzyli własny słownik, w którym wiele słów jak choćby te Wyprawy i Zgromadzenia Z i i c z y nają się z dużych liter. Poważni, owładnięci swoją misją. Niekiedy (dla jednych) za mało powściągliwi w tym, co o sobie mówią i piszą, egzaltowani, żeby nie powiedzieć napuszeni. Z jednej strony jakiś dziwny Zakon Sztuki, po­ święcający dla niej całe życie. Z drugiej zaś strony (dla in­ nych) nienaturalnie tkwiący w tej wsi, a na jesieni i na wiosnę w błocie polskiej, podlubelskiej prowincji po pas — po co oni bratają się z tym ludem kiedy przecie'to już wiadomo, że nie ma żadnego ludu i kultury ludowej że kultura ludowa się skończyła" - jak oni mogą t ' i m, po¬ śród nie zaws e przyjaznego środowiska - T t mać?" Czv nie dokładamy sie do tveh obiegowych i s f reótvDOwvch sadów') Gtrd-ienicach" C ^ możni nisać o G a r d ' i e n i c i h " inaczej iak ni • rvlko wsoimiac stes i p i a c h hołdowniczó?AIbo kni'irsko i -e sr 'nrv~v7m sn ' Czy można, pisać o „Gardzienicach" krócej Czy warto pisać O „Gardzienicach" inaczej? Dotykamy t u drugiego antropologicznego zagadnie­ nia obecnego w przywołanych już i poprzednich nume­ rach „Kontekstów", od lat trapiącego etnografów i an­ tropologów. Nasze kłopoty ze wspomnianą paradoksal­ ną i ironiczną sytuacją w jakiej znaleźliśmy się na szla­ ku: „antropologia między nauką i sztuką", jak i powyż­ sze nie zawsze poważne pytania i wątpliwości wiążą się z generalnym problemem stojącym w samym centrum antropologii od lat. A mianowicie z problemem 7 �THgniew BenedykxiM'icz • ANTROPOLOGIA KULTURY MIEDZY NAUKA A SZTUKĄ o p i s u. T o jeszcze jeden temat przewodni łączący tek­ k i , oni artyści w stronę nauki. Powstały w ten sposób sty tego numeru. Staraliśmy się zgromadzić i pomieścić dwa osobliwe, kolejne roczniki, zamiast „cegły" wolał­ różnego rodzaju zapisy. Uczynić opis maksymalnie wie­ bym powiedzieć: dwa milowe kamienie na wspólnym logłosowy, polifoniczny, opis gęsty (słynne antropolo­ szlaku. Bo czyż nie jest to tęsknotą wspólną współcze­ giczne rozróżnienie „thick" and „thin" description) po­ snej nauki, humanistyki i sztuki przekraczać te sztywne łączyć, stronami i tonami cienkimi. Czytelnik znajdzie podziały na naukę i sztukę, odkrywać w naukowcy coś więc t u obok notatek, zapisków, rozmów, wywiadów, z artysty, w artyście coś z naukowca. listów, dyskusji panelowych, noty reżyserskie i zapisy Trzecim tematem obok „bycia pomiędzy nauką aktorów o realizowanych spektaklach, listy, „notatki i sztuką", „kłopotów z opisem" jest sam powracający t u z życia", swoiste „teatropisanie". Bo jakże inaczej na­ uporczywie temat „podróży". Wiąże się on niejako zwać ten gatunek twórczości, którą uprawiają „Gar­ z kwestią natury technicznej. W tym samym czasie, gdy dzienice".' Jak nie użyć strawestowanej formuły przy­ przygotowywane były oba projekty w 1999 roku redak­ woływanego w tym numerze Edwarda Stachury? cja przymierzała się do numeru na „koniec świata" Obok więc zapisów poczynionych „od wewnątrz", i przełomu stuleci. W Warszawie odbywał się cykl wy­ sporządzonych przez artystów i uczestników, zapisów staw „Sąd Ostateczny". Temat eschatologiczny, przej­ często subiektywnych, ciążących jakby w stronę bieguna ś c i a w nowy wiek i nowe tysiąclecie stał się niezwykle poezji i sztuki umieściliśmy t u teksty pisane „z zewnątrz" żywy i aktualny. T o także kontekst powstawania tych - opinie, analizy, dyskusje, teksty wychylone w stronę dwu projektów: naszej podróży do Australii śladami nauki lub stricte naukowe. Dlatego też i pytania o to czy naszych bohaterów należących do tego szczególnego po­ można pisać o „Gardzienicach" inaczej, czy można pisać kolenia, które doświadczyło dwu wojen i rewolucji (tak krócej, nazwałem niepoważnymi, bo odpowiedź jest pro­ naprawdę b y ł a to przecież t e ż i podróż do początków sta. Jeszcze bardziej paradoksalna i ironiczna wobec an­ naszego krwawego wieku - tropologicznych rozstrząsań - „jak pisać„(słynne antro­ „Gardzienic": jeszcze głębszej (do początków naszej pologiczne rozważania: „jak opisywać, pisać kulturę"). - ery: I I w. po Chrystusie) i wcześniej ukształtowanej - Ta rzecz chociaż po części zaplanowana, po prostu zło­ Metamorfozy były przecież już uformowane - podróży żyła się sama. „Gardzienice" napisały się same. Numer do „niemej" Grecji, by z okruchów wyczarować muzy­ 0 Gardzienicach" powstał dzięki samym Gardzienicza- kę, która ocala i pociesza. („Czyż jest na darmo legen­ 1914-1918!), i podróży da, że w trenach po Linosie/ pierwsza nieśmiała nom i ich przyjaciołom. O t o bowiem w tym samym nie­ ka przemogła drętwą martwotę [...] ta, która dziś nas mal czasie, gdy my wyruszaliśmy w naszą „podróż pomię­ porywa, pociesza, wspomaga." - Rainer Maria Rilke, dzy nauką i sztuką", podróż do źródeł antroptAogkznej / Elegia Duincjska, w przekl. M . Jastruna). Nie miejsce przygody u początków naszego zeszłego wieku, podążając tu by dalej snuć symetrie i asymetrie tropami Malinowskiego i Witkacego do Australii, aby podobieństwa i różnice w o b u podróżach na koniec i początek nowe­ odtworzyć ją w postaci wystawy i w „Kontekstach", go wieku i tysiąclecia. Problemem natury technicznej w tym samym dokładnie czasie na jesieni 1999 roku było to 'e można by oddzielić monograficzny numer „Gardzienice" zorganizowały w Krakowie swoją pierwszą o sesję naukową z cyklu Misteria, Inicjacje rozpoczynającą Gudzienicach" Misteriach i Inicjacjach od pozosta łych tekstów Postanowiliśmy inaczej Wybrać choćby dwuletni program zakończony Festiwalem i drugim sym­ te t e k s t y które Drzez swć>i charakter t e T t r a l n v pozjum pod tym samym tytułem. Cały program „Gar­ dzienic" (podobnie jak i nasz) rozgrywał się w ramach eic-nv ów m o t w n o d r ó ż l (Etwlo? Festiwalu Kraków 2000. Z tej to właśnie pierwszej sesji wam Chin w bodim KaroŁ Frycza misia na etnolo abto DdekiWs-hód) z 1999 roku pochodzą zamieszczone tu teksty history­ a t a k ż e i moment przejścia (Sąd Ostateczny ków kultury starożytnej, filologów klasycznych, specjali­ polskich; Pokolenie, którego me ma. Młody teatr lat dzie­ stów od starożytnej Grecji. Ich autorom składamy ser­ więćdziesiątych; deczne podziękowania tu i w stosownym miejscu obok „Wesele". Miedz^ Fredrą i Słowackim) Kraków między teatrem a rytuałem; w jakiś sposób łą­ czą się i głębiej'korespondują z doświadczeniami i po­ programu tej sesji. Dziękujemy również organizatorom 1 przyszłym wydawcom z Biura Węgajty artystów 2000 - przygoto­ wywana bowiem jest książkowa edycja materiałów z obu szukiwaniami „myślących artystów" z Gardzienic, i zda­ ją zarazem relację z owego czasu przejścia u końca i po­ czątku nowego wieku A . D 1999, 2000, 2001. Pozosta­ sesji - za zgodę na publikację, zwłaszcza zaś dziękujemy je nam jedynie na koniec przeprosić, prosić raz jeszcze Panu doktorowi Dariuszowi Kosińskiemu, który współ­ o cierpliwość i wyrozumiałość oraz zapewnić Autorów pracował z nami w tym względzie i będzie czuwał nad tekstów oczekujących na publikację już od dłuższego dalszymi losami zapowiadanej pełnej edycji. czasu a zepchniętych przez oba potężne roczniki, że Paradoksalne więc w tym spotkaniu z „Gardzienica- w n a s t ę p n y m roku powrócimy do pojedynczych kwar- m i " i obu „podróżach między nauką a sztuką" jest to, że talnikowych wymiarów. my nominalni naukowcy zwróciliśmy się w stronę sztu­ 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51821579dda402adb3b0cdba5244852d.pdf 907037b0802532e08ded4d406ca2f345 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3020 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2824 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.1-3 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY • ETNOGRAFIA • SZTUKA 2001 rok L V nr 1-4 (252-255). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 48 zt I N S T Y T U T S Z T U K I POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K Spis treści ZBRiNIEW BENEDYKTOWICZ Antropologia kultury między nauką a sztuką 4 „Tajemnicę czynić bliską". Z Włodzimierzem Staniewskim 6 rozmawia Zbigniew Benedyktowicz WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Po drugiej w nocy. Notatki 12 WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Zapiski do zajęć ze studentami w Katedrze Kultury 34 Polskiej U W MARIUSZ GOŁAJ TOMASZ RODOWICZ KRYSTYNA BARTOL JERZY DAN1ELEWICZ WŁODZIMIERZ LENCAUER „Metamorfozy" - zapiski aktora 39 Onou Orchesis - Taniec Osia. O pracy nad „Metamorfozami" 45 Paideia poetów 50 Biesiadne inicjacje - rozważania o greckim sympozjonie 56 Dionizos kourotrophos. Kult Dionizosa i inicjacje młodzieży 63 męskiej w Grecji starożytnej LECH TRZCIONKOWSKI Misteria Demeter na terenie Attyki. Obrzędy Lykomidów 84 we Phlyi pomiędzy inicjacją a misterium GIOVANNI CERR1 Archaiczne poematy greckie o naturze a rytuały misteryjne 94 (Ksenofanes, Parmenides, Empedokles) (przel. Jerzy Danielewicz) WARREN D. ANDERSON Etyczne i duchowe aspekty muzyki starożytnej Grecji (przel. 104 Maciej Bańkowski) Widowiska polskie a religia Dionizosa 107 KRZYSZTOF RUTKOWSKI Poezja i obrzęd. Słowo i tradycja według Mickiewicza 120 ZBIGNIEW TARANIENKO „Złoty Osioł" „Gardzienic" - odsłanianie twarzy Grecji 128 Z, pomiędzy i ku. „Misteria, Inicjacje" Kraków 2000 132 Festiwal „Misteria, Inicjacje". Dyskusja panelowa 142 Etyka w klasycznych Atenach i tradycyjna etyka afrykańska: 160 LESZEK KOLANKIEWICZ DARIUSZ KOSIŃSKI KRYSTYNA BARTOL, JERZY DANIELEWICZ, JACEK DOBROWOLSKI, IRENEUSZ GUSZPIT, WIESŁAW JUSZCZAK, TOMASZ KUBIKOWSKI, WŁODZIMIERZ LENCAUER, CZESŁAW ROBOTYCKI, RICHARD SCHECHNER, WŁODZIMIERZ STANIEWSKI, ZBIGNIEW TARANIENKO, LECH TRZCIONKOWSKI MICHAEL LAMBERT hermeneutyka wstydu i winy (przel. Ewa Klekot) JADWIGA M . RODOWICZ PIOTR MACHUL Pieśń jako zawiązek działania aktorskiego „Zawierzenie i powrót do początku". Z Maciejem Rychłym 168 180 0 pracy nad muzyką do spektakli „Carmina Burana" 1 „Metamorfozy" rozmawia Piotr Machul JAN STESZEWSKI JAKOB ULLMAN ZOFIA KAŁKUS Muzyka greckiego antyku, „Gardzienice" i Maciej Rychły List do Tomasza Rodowicza (przel. Dariusz Czaja) Człowiek splątany 1 190 192 193 �KRYSTYNA BARTOL, ANNA WYKA, ZBIGNIEW BENEDYKTOW1CZ, JERZY DANIELEWICZ, „Taniec z tradycją jak z wazą Francois". Dyskusja panelowa 194 o „Gardzienicach" i „Metamorfozach" JACEK DOBROWOLSKI, IRENEUSZ GUSZPIT, DARIUSZ KOSIŃSKI, TOMASZ KUB1KOWSKI, WŁODZIMIERZ LENGAUER, CZESŁAW ROBOTYCK1, TOMASZ RODOWICZ, MACIEJ RYCHŁY, WŁODZIMIERZ STANIEWSKI, ZBIGNIEW TARANIENKO, LECH TRZCIONKOWSKI MAGDALENA BARTNIK, AGATA ZYGLEWSKA, PAWEŁ PASSINI AGATA ZYGLEWSKA Komentarz do niektórych wypowiedzi po „Misteriach, 240 Inicjacjach" WŁODZIMIERZ LENGAUER Postscriptum o ofierze krwawej u Greków (w odpowiedzi 242 Jackowi Dobrowolskiemu) HOWARD BRENTON ZBIGNIEW TARANIENKO ALISON HODGE Dajcie Osiołkowi Róże (przel. Anna Wyka) 244 Dwadzieścia lat „Gardzienic" 258 Włodzimierz Staniewski: „Gardzienice" i aktor naturalizowany 269 (przeł. Anna Wyka) LUCJAN ŚWIETLICKI CAROL MARTIN Gawędy gardzienickie 280 Inny rodzaj metamorfozy (przeł. Maciej Bańkowski, przekł. 288 przejrzał Jacek Dobrowolski) JACEK DOBROWOLSKI ARKADIUSZ CHOLEWA WŁODZIMIERZ STANIEWSKI JACEK DZIEKAN Metamorfozy i nieporozumienia 292 Historie gardzienickie 295 „Carmina Burana" - Scenariusz 322 Ezoteryczna prywatność. O sposobach budowania postaci 325 w „Carmina Burana" OPT „Gardzienice" WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Noty reżyserskie. „Żywota protopopa Awwakuma", „Carmina 328 Burana", „Metamorfozy" MONIKA KUBAT Wokół „Żywota protopopa Awwakuma". Z Jerzym 331 Nowosielskim rozmawia Monika Kubat. MONIKA KUBAT MIRA ŻELECHOWER-ALEKSIUN AGATA ZYGLEWSKA • • • Przestrzeń sakralna a przestrzeń teatralna 346 Kosmos - Gardzienice 352 Akademia Praktyk Teatralnych 354 Informacja o wykładach. Akademia Praktyk Teatralnych 356 1997/2001 MARIA FOGLER Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice" jako przykład 362 działalności hermeneutycznej w teatrze PIOTR MACHUL Mały słownik terminów Ośrodka Praktyk Teatralnych 366 „Gardzienice". Wybrane hasła PAWEŁ PASSINI TOMEK KUBICKI Fragment raportów 380 Abecadło gardzienickie 382 Raporry - Wiersze 384 VIL1AM DOĆOLOMANSKY Bóg mieszka w Polsce 386 V1L1AM DOĆOLOMANSKY Wypowiedź o „Gardzienicach" 392 Oswajanie aktora 397 TOMEK KUBICKI, JOANNA WICHOWSKA PRZEMYSŁAW SIERACZYŃSKI Zapiski z gardzienickiej chaty 401 TOMASZ RODOWICZ O dwuznaczności związku sztuki z sacrum. W notatkach 407 WOJCIECH MICHERA Tradycja i współczesność. Aktor MARIUSZ GOŁAJ robotnika sztuki ALBERT HUNT PETER HULTON 413 „Gardzienice" - celebracja zdziwienia (przeł. Sławomir Sikora) 418 „Gardzienice". Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim (przeł. 422 Sławomir Sikora) 2 �I PAWEŁ CiOŹUŃSKl, GRZEGORZ ZIÓŁKOWSKI, JANUSZ Fragmenty not i recenzji o książce Z. Taranienki „Gardzienice" 435 Jak pisałem „Gardzienice"... 439 R. KOWALCZYK, KRZYSZTOF MIKLASZEWSKI ZBIGNIEW OSIŃSKI ZBIGNIEW TARANIENKO ••• Wybrana bibliografia tekstów o działalności „Gardzienic" 448 ••• [Informacje o wyjazdach zagranicznych - „Metamorfozy"] 449 Wino z potłuczonej wazy 450 Muzyka greckich cieni 452 „Metamorfozy albo Złoty Osioł". Synopsis 455 BŁAŻEJ MATUSIAK OP DARIUSZ CZAJA WŁODZIMIERZ STANIEWSKI LIDIA KUCHTÓWNA JERZY S. WASILEWSKI ALEKSANDER JACKOWSKI KRYSTYNA DUNIEC MARIA PRUSSAK ADAM NAWIERSKI Karola Frycza misja dyplomatyczna na Dalekim Wschodzie 458 Opisywanie Chin. Etnolog w podróży 472 Moja mapa kraju i okolic 482 Pokolenie, którego nie ma. Młody teatr lat dziewięćdziesiątych 493 „Wesele". Między Fredrą i Słowackim. 498 Węgajty - między teatrem a rytuałem? Uwagi na marginesie 504 spektaklu „Ludus Paschalis". ALEKSANDER JACKOWSKI „Słońce od strachu nagiego zemdleje". Apokalipsa według 506 Chełmowskiego ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Sąd Ostateczny artystów polskich ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Apologia zdegradowanej kontemplacji. O dwóch 5 12 ' 526 Melancholiach Cypriana Norwida ANDRZEJ PIEŃKOS JACEK JAN PAWLIK SVD Wulkaniczne spektakle natury w sztuce nowoczesnej 5 36 Lalka w obrzędach pogrzebowych 544 Autorzy numeru 554 Anna Micińska - pożegnanie 560 Stanisław Cichowicz - pożegnanie 561 Summaryof Articles 562 Publikowane dotychczas w „Kontekstach" („Polskiej Sztuce 569 Ludowej") teksty dotyczące teatru i antropologii teatru Program Sympozjum Misteria, inicjacje 1999 14 października I N I C J A C J E I MISTERIA W LITERATURZE Prof. Jerzy D a n i e l e w i c z (Uniwersytet i m . A d a m a Mickiewicza, Poznań) Biesiadne ini­ cjacje - rozważania o greckim sympozjonie Prof. G i o v a n n i C e r r i ( I n s t i t u t o Universi­ tario Oriéntale, Neapol) Poemi grea arcaia sulla natura e rituali misteria Prof. K r y s t y n a B a r t o l (Uniwersytet i m . Adama Mickiewicza, Poznań) Paideia po­ etów (na materiale epiki i liryki stamgreckie¡) D r R o l f G e i g e r (Eberhard-Karls-Universitát Tvbinaa) The Mvstenes of Platonie Dialogues Prof. A n n i e Bélis (L'Ecole Pratique des Hautes Études, Paryż) Professional Trairúng of Comfwsers, Notators and Per/ormers m Ancient Music rala, l n d i e l Initiation into and Learning of Sama Chanting of Namboodiris in Kerala D r Leszek K o l a n k i e w i c z (Uniwersytet Warszawski) Widowiska polskie a religia Dio­ nizosa 15 października R E L I G I A MISTERIÓW D r Zbigniew T a r a n i e n k o Zloty osioł Gar­ dzienic - odsłanianie twarzy Grecji D r hab. K r z y s z t o f R u t k o w s k i Co to jest słowoJ O przekazywaniu tradycji z rąk do rąk według Mickiewicza 15 października W Y C H O W A W C Z E ASPEKTY DRAMATU, MUZYKI 1 TAŃCA Prof. W a r r e n D . A n d e r s o n (State Universiry of Massachusetts, Amherst) Ethical and Spiriiual Dirnemums ofAncient Greek Musie D r A n n a L a z o u ( ü r e e k Dances - Dora Stratou Theatre, A t e n y ) The Functions of Ancient Greek Dance in a Philosphical Per­ spectiva D r L e c h T r r c i o n k o w s k i (Katolicki U n i wersytet Lubelski) Misteria i kulty mistyczne Demeter Ksiądz C a r l o s M a n u e l de C é s p e d e s G a r c i a M e n o c a l (Kuba) Desafio del sincre­ tismo y de los cultos afrocubanos al pensarmenyoyala vida católica en Cuba Prof. W ł o d z i m i e r z L e n g a u e r (Uniwersy­ tet Warszawski) Dionizos „kourotrophos" ! lnicjacje młodzieży męskiej w Grecji starożytnej a kult Dionizosa 16 października O B R Z Ę D Y Prof. M i c h a e l L a m b e r t (University o f N a t a l , Pietermaritzburg) Classical Greek and African Ethics: The Hermeneutics of Shame and Guilt K u n j u V a s u d e v a n N a m b o o d i r i p a d (Ke- Dziękujemy organizatorom i przyszłym wydawcom materiałów z sesji z Biura Kraków 2000 za zgodę na publikację tekstów prof. prof. Krystyny Bartol, Jerzego Danielewicza, Włodzimierza Lengauera, Lecha T r z c i o n k o w s k i e g o , G i o v a n n i Cerri'ego, W a r r e n a D . Andersona, Leszka Kolankiewicza, Krzysztofa Rutkowskiego, Michaela Lamberta i Zbigniewa T a r a n i e n k i , zwłas­ zcza zaś dziękujemy Panu d o k t o r o w i D a r i u ­ szowi Kosińskiemu, który współpracował z nami przy powstawaniu tego n u m e r u . Program sesji i festiwalu Misteria, I n i ­ cjacje 2000 zamieściliśmy na stronie 359. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7525f41fa3fe7b80985bbd07ebb6aae6.pdf 0641bc65411961e581a68b1040883ba2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3539 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3316 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.127-128 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S S U M M A R Y OF A l e k s a n d r a J a c h e r-T y s z k o w a — ICONO­ G R A P H Y OF T H E R E P R E S E N T A T I O N OF T H E VIR­ G I N OF C A N D L E M A S I N G R A P H I C A R T A N D FOLK PAINTING T h e Feast of t h e V i r g i n o f C a n d l e m a s (February, 2th) g e n e t i c a l l y c o n n e c t e d w i t h p u r y f i n g e n g r a v i n g s m Greek a n d R o m a n t r a d i t i o n on w h i c h t h e C h r i s t i a n feast o f t h e M e e t i n g w i t h S i m e o n ( G r e e k „ H y p a p a n t e " ) , c a l l e d p u r i f i c a t i o n or t h e P r e s e n t a t i o n was imposed. T h e i c o n o g r a p h y of t h e s u b j e c t w a s c h a n g i n g , f r o m t h e r e p r e s e n t a t i o n o f t h e V i r g i n w i t h C h i l d i n U;.e g r o u p of p e o p l e a c c o m p a n y i n g S i m e o n i n t h e T e m p l e , t h r o u g h exposing the f i g u r e of S i m e o n to separation of t h e V i r g i n as t h e Q u e e n o f H e a v e n . I n t h e 19th c e n t u r y p o p u l a r r e p r e s e n t a t i o n s t h e f i g u r e of S i m e o n d i s a p p e a r e d c o m p l e t e l y ; r e m i n d o n l y t h e a t t r i b u t e s of t h e P r e s e n t a t i o n — p i g e o n s i n a b a s k e t a n d a censer ( r e d u c e d m o t i f of t h e T e m p l e ) . The folk variations resulted f r o m the t r a n f o r m a t i o n s of g u i l d p a i n t i n g s . A n u m b e r o f p a i n t i n g s f r o m t h e 2 n d h a l f of t h e 19th c e n t u r y h a v e b e e n f o u n d i t ! t h e v i l l a g e s i n t h e C r a c o w area. T h e y a r e n o t s i g n e d . I t is o n l y t h e c e n t r a l l y p l a c e d , h i e r a t i c i m a g e of t h e V i r g i n w i t h C h i l d in swaddling-bands and a b u r n i n g candle t h a t remained f r o m the iconographie p r o g r a m m e of t h e M e e t i n g w i t h S i m e o n . T h e c a n d l e c a l l e d C a n d ­ l e m a s is a d o r n e d b y a b o u q u e t o f f l o w e r s . T h e h e a d o f t h e V i r g i n is e n c i r c l e d b y t h e c r o w n of s t a r s o r flowers. T h e r e m a i n i n g a t t r i b u t e o f c a n d l e is c o n n e c t e d w i t h its r o l e i n rites and magic. I n Poland, the candlemas w a s u s e d i n r i t u a l p u r i f i c a t i o n of w o m e n a f t e r d e l i ­ v e r y a n d i t w a s l i t a t t h e b e d of t h e d y i n g i n o r d e r to secure God's W i l l . M o r e o v e r , i t was b e l i e v e d t h a : the candlemas protects against wolves and lighting?. I t was u s e d also t o , , c h a r m a w a y " a n i l l n e s s , t o c u r e c a t t l e a n d p e o p l e of t h r o a t a c h e . I t s usage w a s e x t e n ­ ded to w e a t h e r and h a r v e s t d i v i n a t i o n ; after a l l , the feast o f t h e V i r g i n o f C a n d l e m a s w a s i t s e l f o f a d i v i n a t i n g character. W h i l e t r a c i n g t h e e v o l u t i o n of t h e s u b j e c t i n g u i l d p a i n t i n g a n d i t s f o l k v a r i a t i o n s t h e a u t h o r m a k e s use of i l l u s t r a t i v e m a t e r i a l analysing p a r t i c u l a r represen­ tations. K r z y s z t o f K u b i a k CHRIST'S G R A V E — GUARD HELD AT T h e c u s t o m of c o n s t r u c t i n g C h r i s t ' s G r a v e durinç E a s t e r is v e r y p o p u l a r i n P o l a n d . I n n u m e r o u s v i l l a ­ ges, f r o m G o o d F r i d a y t i l l t h e R e s u r r e c t i o n s e r v i c e , g u ­ ards, called sometimes the „Turks", are h e l d at Christ's g r a v e . T h e g u a r d s , u s u a l l y o r g a n i s e d as m i l i t a r y u n i t s commanded m o s t f r e q u e n t l y a n o n c o m i s s i e n t of t h e reserve, wear d i f f e r e n t u n i f o r m s a n d c a r r y d i f f e r e n t arms. T h e descriptions of t h e g u a r d s ' costumes a n d t h e i r d r i l l w e r e p u b l i s h e d i n t h e „ W i s ł a " a t t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y . T h e o r i g i n of t h i s c u s t o m r e m a i n s u n k n o w n , a l ­ t h o u g h i t s r o o t s c a n be s o u g h t i n t h e E a s t e r m i r a c l e plays, i n the r i t u a l s of t h e D i v i n e G r a v e O r d e r , or i n t h e legends connected w i t h t h e T a r t a r i n v a s i o n ( i n m a n y a v i l l a g e t h e g u a r d s ' c o s t u m e s r e m i n d of o r i e n ­ t a l dress). I t m a y be a case o f a s y m b o l i c t r a n s f e r of t h e t i m e a n d space of t h e R e s u r r e c t i o n i n t o t h e t i m e a n d space i n w h i c h t h e m i r a c l e p l a y w i t h t h e p a r t i ­ c i p a t i o n of t h e g u a r d s is t a k i n g p l a c e . A c t u a l l y t h e u n i t s m o s t f r e q u e n t l y dress u p i n t h e f i r e b r i g a d e u n i f o r m s or t h e y w e a r costumes r e m i n ­ d i n g o f t h e u n i f o r m s f r o m t h e t i m e s o f t h e Kościuszko Insurrection, the Warsaw Duchy, the November Upri­ s i n g o r t h e R e v o l u t i o n of 1848. T h e d r i l l d e p e n d s on t h e l o c a l t r a d i t i o n a n d so does t h e n u m b e r o f t h e g u a r d s w h i c h v a r i e s f r o m 12 to 60 people. Colourful descriptions, both the contemporary and h i s t o r i c a l ones, c o m e m a i n l y f r o m t h e R z e s z ó w d i s t r i c t . I t is also k n o w n t h a t t h e y o c c u r r e d i n t h e d i s t r i c t s o f Łódź a n d Cracow, i n M a z o v i a a n d Samogitia. © P E 3 K D M E ARTICLES B a r b a r a B a z i e 1i c h — FOLK EMBROIDERY ON PARTS OF REGIONAL COSTUMES (SOME RE­ MARKS AFTER THE COMPETITION IN TORUN); A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i — R E M A R K S ON THE REVIEW OF THE COMPETITION OF F O L K EMBRO­ IDERY I 1977 t h e E t n o g r a p h i c M u s e u m i n T o r u ń o r g a n i ­ sed t h e a l l - P o l i s h o p e n c o m p e t i t i o n o f f o l k embro­ i d e r y , t h e a i m of w h i c h w a s , a m o n g o t h e r s , t o l e a r n a b o u t t h e l e v e l o f p r e s e r v a t i o n of t h e t r a d i t i o n of t h e a u t h e n t i c f o l k e m b r o i d e r y . I n t h a t respect, t h e c o m p e ­ t i t i o n concerned o n l y t h e e m b r o i d e r y o n t h e parts of costumes, whereas a l l t h e a d a p a t a t i o n s m a d e on the basis o f t h e r e g i o n a l e m b r o i d e r y f a s h i o n o n t h e d e ­ m a n d of t h e t o w n p o p u l a t i o n w e r e n o t t a k e n i n t o consideration. T h e d i s c u s s i o n of t h e c o m p e t i t i o n r e s u l t s b y B . B a ­ zie] i c h is p r e c e d e d b y a b r i e f c h a r a c t e r i s t i c s o f t h e embroidery, both occurring and declined, typical for v a r i o u s r e g i o n s o f P o l a n d ( K a s z u b y , K u r p i e , Puszcza Biała, W i l a n ó w n e a r W a r s a w , t h e d i s t r i c t s of: Ł o w i c z , Rawa, Opoczno, Piotrków, Żywiec, Cracow, Biłgoraj, Lasowiec, L i m a n o w a , Łąck, Szczawnica, a n d i n Silesia, P o d h a l e , Spisz, O r a w a ) . T h e e x h i b i t s o n l y p a r t i a l l y r e ­ presented the old and contemporary e m b r o i d e r y of p a r ­ t i c u l a r regions. M o s t of the w o r k s came f r o m K u j a w y , whereas the fewest were f r o m t h e Sieradz and C r a ­ cow districts. T h e e m b r o i d e r y f r o m the Łowicz area w a s p a r t i c u l a r l y s u m p t i o u s i n r e g a r d to t h e f o r m , t e c h ­ n i q u e a n d colours. Though the competition proved that the embro­ i d e r y s k i l l has not c o m p l e t e l y disappeared i n P o l a n d i t d i d n o t g i v e a c o m p l e t e o r i e n t a t i o n i n t h e l e v e l of p r e s e r v a t i o n of t h e t r a d i t i o n a l e m b r o i d e r y o n p a r t s of t h e f o l k costumes. I t w a s A. Błachowski, t h e d i r e c t o r of t h e E t h n o g r a p h i c M u s e u m i n Toruń a n d i n i t i a t o r of t h e c o m p e t i t i o n , w h o o p p o s e d t h i s p o i n t of view. A c c o r d i n g to h i m the competition enabled the estima­ t i o n of t h e p r e s e n t l e v e l of t h e f o l k e m b r o i d e r y . I t also o f f e r e d a n o p p o r t u n i t y t o p r e s e n t t h e s k i l l a n d a b i ­ l i t y of c r e a t r e s , n o t y e t i n c l u d e d i n t h e o f f i c i a l l i s t s , i t r e v e a l e d t h e e x i s t e n c e of t h e g e n e r a l l y u n k n o w n , b u t still v e r y a c t i v e centres of t h e t r a d i t i o n a l e m b r o i d e r y , s u c h as Sławsko W i e l k i e i n K u j a w y . F u r t h e r m o r e , i t r a i s e d i n t e r e s t of m a n y c r a f t s m e n i n t h e a l m o s t d e c l i ­ ned e m b r o i d e r y , a c h i e v i n g t h u s a n i m p o r t a n t d i d a c t i c aim. A . B ł a c h o w s k i p o s t u l a t e s p o p u l a r i z a t i o n of e m b r o ­ i d e r y i n r e g i o n a l costumes by o r g a n i s i n g c o m p e t i t i o n s a n d also b y t e a c h i n g t h e p r i n c i p l e s o f c o m p o s i t i o n , as w e l l as t h e d e s i g n of t h e o r n a m e n t s a n d a e s t h e t i c c r i ­ t e r i a i n s t e a d of d u p l i c a t i n g t h e s c h e m a t i c p a t t e r n s . H e also advises to d e f i n e t h e f o r m a l l i m i t s p r e v e n t i n g t h e authentic e m b r o i d e r y f r o m its optional m o d i f i c a t i o n , v u l g a r i z a t i o n a n d d e f o r m a t i o n for t h e a t r i c a l purposes. I. Ł o p u s z a ń s k a — ROŻA CIOŁCZYK, SCULPTRESS FROM B Y C Z Y N A UNKNOWN Róża Ciołczyk f r o m B y c z y n i a ( K a t o w i c e d i s t r i c t ) is t h e o n l y w o m a n k n o w n to have occupied herself w i t h s c u l p t u r i n g . She w a s b o r n i n 1847. S h e e a r n e d h e r l i ­ v i n g b y s e w i n g , e m b r o i d i n g corsets a n d s c u l p t u r i n g : she h a d no h e r o w n h o u s e h o l d . She s c u l p t u r e d f i g u r e s o f s a i n t s i n l i m e w o o d a n d t h e y r a n g e d f r o m t i n y t o s e v e r a l m e t r e ones. She used s m a l l k n i e v e s a n d i t w a s her u n c l e , a w h e e l w r i g h t , w h o h e w e d b i g g e r b l o c k s f o r her. She based her w o r k s o n t h e i l l u s t r a t i o n s f r o m t h e p r a y e r b o o k s . She s o l d h e r s c u l p t u r e s t o B y c z y n a p e o p l e ; some of t h e f i g u r e s w e r e also p l a c e d i n n u m e r o u s c h u r c h e s a n d w a y s i d e c h a p e l s i n t h e area. O n l y f o u r f r o m a m o n g t h e supposed s e v e r a l do­ zens o f h e r s c u l p t u r e s h a v e been p r e s e r v e d . T h e y . a r e three big p o l y c h r o m e chapel figures representing in a realistic m a n n e r Christ, saint John Nepomucen and the V i r g i n of Rosary. 127 I �P E 3 I O M E A j i e K c a H f l p a flxep-TbiniKOBa — HKOHOrpA<Z>MK M 3 0 E P A J K E H K H rPOMHMHHOH B O r O M A T E P U B H A P O ^ H O H r P A 4 > M K E H XíMBOnMCM TIpa3flHHK rpOMHMHHOÍÍ BoroMaTepM, OTMeHaeMbljá 2 (peBpaíia, reHeTHHecKM C B H 3 a H c p w T y a J i O M OHwmeHMH B rpeneoKMx H PMTCKMX TpaflHqHHx, MecTO KOTOporo 3aHHji xpncTMaHCKMH npa3flHMK B c T p e n M M u c y c a X p n C T a c C J Í M B O H O M ( r p . „ H y p a p a n t e " Ha3biBaeMbiíi OiK^MMeM HJIH BcTpeHeií B CBHTbiHe. MKOHOrpadpMH TeMbí nocTeneHHO M3MeHanacb OT n p e a c T a B j i e H H a E o s c H e i t Marepu c MJia^eHqeM B r p y n n e Jinq, conpoBOJKflaiOLqMx CiJMeOHa B CBHTbiHe 3 0 BbiflBMjKeHHH Ha nepBbiíi n j i a H dpwrypbi C w M e o H a MJIH sce B b i f l e J i e H M a CBHTOÍÍ M a p M M , KaK I I , a p w q b i HeSecHoü. ¡B n o n y j i H p H b i x jraoGpaJKeHMHx fleBaTHaflqaToro cpMrypa CuMeoHa oTcyTCTByeT, o c T a j i H C b TOjibKo TBetLHbie aTpn6yTbi — ('COKpameHHblíí MOTWB rojiy6,n B Kop3MHKe n BeKa xcep- Kaflmio CBflTblHM). HapoflHbie B a p M a H T b i BO3H.MKJIH n y T e M npeTBopeHua q e x o B b i x o 6 p a 3 0 B . Pa,n o 6 p a 3 0 B BTopoií nojiOBUHbi XIX BeKa 6 b i j i o6HapyaceH B n o f l K p a K O B C K H X flepeBHax. 06pa3a He noflnKcaHbi. M 3 HKOHOrpacpKHecKOü nporpaMMbí B c T p e i M XpiíCTa c CUMBOHOM ocTajiacb j u n a noiuerueHHafl B u e H T p e n e p a T H H e c K a a r p n r y p a BoxneH MaTepM c 3anejieHaTbiM MJiaaenqeM B OAHOÍÍ p y x e M ropameft OBeíoíi B flpyroíí. 3 T a Ha3biBaeMaa rpoMHHqeü CBena y K p a m e H a S y K e T O M qBeTOB. H a rojiOBe E o r o i n a T e p n BeHeq T M3 S B e 3 3 J I M 6 0 q B e T O B . CoxpaHHBLUKÍÍCH a T p w 6 y T C B C H H 0BH3aH, BepOHTHO, C pOJIbK), K O T O P y W OHa MCnOJIHWeT B o6p«flHocTH M MarMM. B n o j i b L u e r p o M H H U b i ynoxpeSj i a J i n c b A J I H p M T y a j i b H - o r o OHMmeHWH H c e n r u H H n o c j i e p o flOB, H X 3 a j K n r a n w y jioJKa y M H p a r a i q e r o A J I H C H U C K a H K a eiuy noMiMOBaHHfl; BepujiM, HTO C B e i n oSeperaiOT OT M O J I H U Ü VL B O J I K O B . C B e H K CJTyJKHJIH JlJIfl „ 3 a r o B a p n B a H i n a " 5ojie3HeH, j i e i e H M f l HMiíbi ra^ajiii o cKOTa, 6O.JIK r o p j i a . C norofle M ypoacae. 3 A H H K rpOMHUHHOíí B o r O M a T e p u K BOpOHtBbl. noMonrbio BurponeM caía HOCHJI x a p a K T e p rpoiunpa- raflaHKü M o c j i e f l y a siBOJiioqHio onMCbíBaeMOH TeMaTMKM B q e X O B O M x H s o n n c H YÍ e e H a p o f l H b i x B e p c H a x , aBTOp n o j i b 3yeTCH MJiJiíocTpaTitBHbiMM MaTepjianaMH, aHa;rai3npyeT OTflejibHbie npeflcraBneHMa. K m M íij T o cp K y 6 a K — CTPAJKA Y TPOBA XPMCTA CnACMTEJIH B riojibixie oneHb nonynapeH oSbinafí coopyxaTb B nacxajibHbiM nepwofl r p o 6 X p n c T a . B o M H O m x MecTH O C T a x Ha npoTHjKeHHin BepBnoíí n e f l e j u í s n j i O T b flo n a c xaJibHOfi 3 a y i p e H H y rpofia CTOHT C T p a K M , Ha3biBaeMbie MHOÍÍ p a 3 „ T y p K a M M " . C T p a s c y o p r a H H 3 y M T o6biHHO no o6pa3u.y B o e H H O r o OTpflfla, B 0 3 r n a B n a e M o r o l a m e ecero cepjKaiiTOM H 3 3 a n a c a . C x p a s c a o ^ e T a H B O o p y j K C H a n o pa3H0\ry. O f l e j K a y M MyuviTpy cTpascefí onwcbíBajia B K O H ue npOLujioro BeKa „ B M c J i a " . O r a y ^ a nponcxoflMT 3TOT o B b i H a ü H e M 3 B e c T n o . I l p e f l n o j i a r a j i o c b , H T O OH S e p e T CBOe H a n a a o B apeBHinx B e j n i K o n o c T H b i x M H C T e p u a x , B o 6 b i HMHX Op^eHa xpaHMTejieií r p o 6 a Pocnosa Bora, JIM6O B j i e r e H f l a x , CBH3aHHbix c HamecTBiiflMM TaTap (BO M H o r H x M e c T H O C T s x o f l e j K ^ a c r p a s c e ü OTjiüHaeTca o p w e H T a ^ b H b i M x a p a K T e p o M ) . BOSMOHCHO, HTO a r o c B H 3 a n o c n e p e M e n i e raHeia s p e i n e u M M M e c T a B o c K p e c e H M a X p n c r O B a B O B p e MeHa H TeppHTopwM, r«e nponcxoaaT MUCTepun c y n a CTMein CTpasceíi y r p o 6 a . B Hble H a n j M flHM C T p a s c M l a m e B c e r o o ^ e T b i K a K n o s c a p J I H 6 0 B M y H f l M p b l BpOMOH K o C T K J L U K O B C K O r O B O C C T a - HHH, B a p u i a B C K O r o K H a s c e c T B a , HoflSpbCKOro BOccTaHMH MJIM a t e B e c H b i HapoflOB. M y m r p a saBMCMT O T MecTHOfí TpainMi^MM, HMCJio c T p a x e ü TaKHíe (OT 12 flo 60 HeJiOBeK). KpacoHHbie onMcaHwa SToro o6biHMa, paBHO flaoHue, KaK ti coBpeMeHHbie n p o M c x o a a T r j i a B H b i M oCpasoia n 3 XíeiUOBlUMIibl. M 3 B e C T H 0 , HTO C T p a H C H C y m e C T B O B a j I K T 3 K S í e B JIOfl3MHCKOM, M a S O B e i J K O M , yKMyfl'CKOM H K p a K O B CKOM p a i í O H a x . 128 B a p 6 a p a B a 3 e JI M x — HAPO/tHblE BblUJllBKM PErMOHAJIBHOrO HAPHflA (3AMEHAHMH nOCJIE KOHKYPCA B TOPyHE); A j i e s c a H í P E i a x o B - C K H — B C B H 3 H C PEIIEH3I4EÍ1 O H A P O i l H b l X BBIUIMBOK TopyHbCKMpí 3THOrpaopH !eCKMÍí T B 1977 T. BCenOJIbCKMÍi O T B p b l T b l M Myseíi KOHKyPCE opraH:M30Baji KOHKypC HapOflHHX B b l - I I I M B O K , I i e n b K ) K O T O p o r o 6 b M O , B HaCTHOCTM, yCTaiHOBHTb B KaKOíi C T e n e H M c o x p a H M ^ u c b TpaflMiíHM noflji<WHHbix H a P O f l H b l X BblUJWBOK. B CBH3M C 3TMM K O H K y p C OXBaTbIBají TOJIbKO B b l D J K B K M H a O T f l e j I b H b l X H a C T H X HapíJ^a, H e K a c a a c b K a K M x 6 b i TO H H 6 b i ^ o aflanTarj¡Mü, BbinojiHaeMbix AJiH r o p o f l a , r ^ e C T a j i a p a c n p o c T p a H a T b c a MORa H a p e r n o HaiIbHyK) BblUIMBKy. OScyjKflenne pesyjibTaTOB KOHKypca B. Ba3eJinx npeABapaeT KpaTKOü xapaKTepucTMKOíí B b i n i M B O K , K O T O Pbie e u i e c y i q e c T B y i o T JIUSO y s t e M c i e 3 a K ) T , BbiniMBOK, r u n n H H b i x AJia pa3jiHHHbix p e r n o H O B n o ^ b i i i M ( K a m y 6 b i , K y p n e n y r u M Bajioíí, B m i H H y B 6JIH3 Bapinaabí, JIOBWIIKuPí, P a B C K n Ü , OnOHMHbCKMM M nHOTpKOBCKHÍá perwoHbi, CM^e3Ma, XMBeqKMM, KpaKOBCKMÜ, BMJiropafícKMM, J l a coBHqKnñ p e r n o H b i , I I O A r a n b e , CoHAeuKHií, JlMMaHOBCHnfi, JIOHqKMM, III.aBHMi(Knií p e r w O H b i , C n M í n , O p a B a ) . 3 K c n o HaTbi KOHKypca jinnib HacTKHHO OTo6paHcajiM cTapbie M COBpeMeHHbie B b l L U K B K I t OTflenbHblX perHOHOB CTpaHM. CaMoe Sonbmoe K O JI i n e C T B O BbiniMBOK nocTyníuio M3 K y a B , M e H b m e s c e r o — va C e p a f l 3 C K o r o H K p a K O B C K o r o pernoHOB. O c o 6 b i M 5 o r a T C T B 0 M dx>pM, T C X H H K H M RojropnCTMKM OTJIMHajIMCb JIOIBHUJKHe B b i m M B K M . X O T H K O l H K y p C noKa3aji, HTO MCKyocrBO BbiuiMBaHHH coxpaHMjiocb, TO B c e J K C , n o MHeHMio a B T o p a , H a 3 T O M ocHOBaHMM Hejib3H n o j i H O C T b i o cyAMTbi, B KaKofí c r e n e H H T p a A M U K O H H a a B b i iiiMBKa c o x p a H K J i a c b Ha OTAejibHBix nacrrax HapoflHoro KOCTIOMa. pyHbCKoro C 3TMM MHeHMeM nOJieMM3üpyeT STHOrpacpiiHecKoro My3ea AMpeKTOp TO- M MHMqnaTop K O H - K y p c a A. B j i a x o B C K H . K O H K y p C n p e A O C T a B K J I B 0 3 M 0 J K H O C T b yCTaH0'BJÍTÍ3 K a KOBO a K T y a n b H O e c o c T O a n n e HapoflHbix BbimMBOK. KpoMe T o r o 6jiaroziapia KO«Kypcy M O S H I O 6biJio O T M C T O T Í . c n o co6bi M MacrepcTBo Hen3BecTHbtx paHee BbiuinBajtbm n q , a TSKJKO o S H a p y s c w T b cyrqecTBywmMe M AeñcTByt o m n e Hbme qenTpbi TpaAMIIWOHHbix B b i m M B O K , K a K H a n p M M e p C i i a B C K O B e n b K e B K y a B a x . K p o M e TOPO K O H K y p c Bbi3Ban HHTepec MnorHX xyflOjKHMKOB K MCHe3HyBmnM BMflaM BbIHJMBOK H TaKMM 0 6 p a 3 O M Cbirpaíl BaSÍHyK) JXVlflaKTHHecKyio poab. A. B J i a x o B C K M C T M M y j i n p y e T n o n y j i H p n 3 a q M K ) BbiniMB O K p e r M O H a J i b i i b i x n a p a A O B n y T e i w opraHH3ariiíM K O H K y p COB, a T a K j K e n y r e M o 6 y H e n K a n p a e n j i a M K0M.no3niíHM, opHaiueHTa, scTeTMHecKnx xpnTepueB BMCCTO cxeMaTwn e c K o r o K o n w p o B a H K a c y m e c T B y i o n i M X o 6 p a 3 q o s . no MHeHMK) B J i a x o B C K O r o c n e j i y e T c o s s a T b d p o p M a n b H b i e g a p t e pbi, oxpaHaMinMe noflMirao HapoflHbie BbiniMBKn OT npon3BOJibHOíí MOflMfpn:KaqHM, ByjibrapM3aqMM M ^erpopM a q w H « n a n,eJieíí c q e H b i . M. J I o n y m a H b C K a — P Y X A IIMOJIHMK — H E M 3 B E C T H A H B A H T E J I b H H U A K 3 BbIHMHbl PyjKa IÍMOJIHUK ra EbiHMHbi (KaTOBKUKoe BoeBOflCTBO), eflnHCTBeHHaa M3BecTHaa HaM B npornjiOM JKenmraia, 3aHMMaBinaaca CKyjibnTypofi. OHa poflKJiacb B 1847 r . H a x c r a n b 3apa6aTbiBaJia p y n i H b i M u i H T b e M n B b i uiMBaHMeM K o p c a j K e í i , a T a x a c e c K y j i b n T y p o ü . C o G c T B e H n o r o xo3HMCTBa y Hee n e 6 b u i o . P y » c a I I M O J I H M K flejiaJia H3 j i n n O B O r o « e p e B a d p n r y p b i C B H T b i x , H a n H H a a c M H H w a T K / p H b l X # 0 K p y n H b l X — BblCOTOÍÍ B «eCKOJIbKO M C T p O B . TJ^Jia p e 3 b 6 b i O H a n o j i b 3 0 B a j i a c b M a j i e H b K M M H HOHCMKaMM, a 6ojibmne B p e B H a ofírecbíBaJí e e A H A H — KOJICCHKK. O e p a s q a M M cnyxxmí xyfloscHMiíe MJiJiwcTpaqHM B M O jiuTBeHHMKax. CBOM CKynbnTypbi O H a n p o j i a B a J i a HCMT e j i a M poflHOíí A e p e e H H ; cTaBMJiM T a K J K e IB O K p e c T H b i x KOcTejiax M nacoBHax. M X M 3 HecKOJibKHx flecHTKOB npefljiaraeMbix CKyjibnTyp P y a í H I J , K O J I H H K c o x p a H M j i n c b fi,o H a r r i H X flHeíí neTbipe. M3 HMX T p n KpynHbie nojinxpOMHbie peajiMcmHecKMe (burypbi XpiiCTa n H H a HenoMyqena M o^Ha MajieHbCKaa c p M r y p a B o r O M a T e p u c HeTKaMW. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e00b9dd4ef15eb3756f33a8dee66b5a.pdf dfe9c608da297d78bf56baf1d1da4ed7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4139 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3861 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.59-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K K N Reorganizacja Zakładu Badania S z t u k i L u d o w e j w Państwowym I n ­ stytucie S z t u k i . W m a r c u 1957 r. p r z e p r o w a d z o n o reorganizację Zakładu, który d o t y c h ­ c z a s obejmował problematykę badań n a d plastyką ludową, muzyką l u d o ­ wą, a w p e w n y m z a k r e s i e literaturą i tańcem l u d o w y m . Myślą p r z e w o ­ dnią d o k o n a n y c h z m i a n było ści­ ślejsze powiązanie komórek z a j m u ­ jących się sztuką ludową z o d p o ­ w i e d n i m i Zakładami H i s t o r i i i T e ­ o r i i S z t u k i . T a k więc S e k c j a B a d a ­ nia Plastyki Ludowej (kierownik prof. dr R o m a n R e i n f u s s ) znalazła się w Zakładzie H i s t o r i i i T e o r i i S z t u k i ( k i e r o w n i k prof. d r J . S t a ­ rzyński). S e k c j a s k t a d a się z dwóch zespołów — jednego w K r a k o w i e , drugiego w W a r s z a w i e ( k i e r o w n i k mgr A. J a c k o w s k i ) . * B i u l e t y n i n f o r m a c y j n y C . Z. M . p o ­ daje interesujące dane dotyczące s t a n u p o s i a d a n i a n a s z y c h muzeów. T a k więc n a 31. X I I . 1956 r. l i c z b a eksponatów z z a k r e s u etnografii w y ­ nosiła 119.304. W ciągu 1957 r. z a ­ r e j e s t r o w a n o 33.873 n o w e e k s p o n a t y . Licząc się n a w e t z p e w n y m i n i e d o ­ kładnościami w s t a t y s t y c e , należy j e d n a k stwierdzić, że r o k 1957 .przy­ niósł znaczną poprawę w n a s z y m dość u b o g i m stanie p o s i a d a n i a . Wydział S z t u k i L u d o w e j Mini­ s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i jest cen­ tralną placówką zajmującą się o p i e ­ ką nad twórczością ludową W 1957 r. Wydział przeznaczył do d y s p o z y c j i Wojewódzkich Rad Narodowych łączna s u m e ok 500 000 zł na organizacte w y s t a w i konkursów s z t u k i h i d o w l i togrody i s u b w e n c T d l a l u ­ dowych Twórców l^n^to ce^ral n^wrdziTł Przyznał n^Różnych I m ­ p r e z a c h 222 na/rody na L c z n a suSe 100 MO zł oraz udziehł 113 st¥D ™ diów twórczych w wysoZfci • W rb. Wydział zakupił do zbiorów państwowych 997 eksponatów s z t u ­ k i ludowej za 280.000 zł. M . i n . za­ kupiono nową kolekcję k i l k u n a s t u p r a c L e o n a Kudły. Rzeźby te, a c z ­ k o l w i e k ustępują p o z i o m e m p r a c o m już p o s i a d a n y m należą do n a j c i e ­ k a w s z y c h przykładów współczesnej twórczości r z e S s k l e j Zbiory M i n . K u l t u r y i S z t u k i s t a ­ nowią najpoważniejszą kolekcję współczesnej s z t u k i l u d o w e j , licząc T * m a d 6.000 eksponatów. ~ ^ ^ ó w tych * W r. k i i k a 2^^£;.,,,-,nyca. Były to: Ł . — . w y s t a w a objazdowa sztuki ludo­ wej w Anglii (wydzielony zestaw ^ o p o n a t ó w z w y s t a w y londyń* * * * * 1956 r.) _ opr. p r z e z m g r a A . Jackowskiego, ' *~'!Kf ! i ^ k i e j ceramiki i tka­ cie i $ r f ° < " loat r.) —_ opr. p r z e z ro^r^Ei n t a w S w T u l u z i e k w i e A. B l a c h o w s k i e g o i p l a s t y k a inż. arch. J . Staniszkisa, — dział s z t u k i l u d o w e j n a w y s t a w i e sztuki ludowej i wzornictwa p r z e ­ mysłowego w G e n e w i e (2—28. I V ) — opr. m g r K . P i e t k i e w i c z . Koom m ii ss a r z e m całości w yys t a w y była ^ j S t y c z n a Cz Wielhorski, — w y s t a w a o b j a z d o w a polskiej w y ­ cinanki ludowej w Finlandii: Helsinki, Jyraskyla, Hameelinna, Karkkila Kenii opr. J . S t a n tóewiczowa — w y s t a w a o b j a z d o w a polskiej w y ­ cinanki ludowej w D a n i i : K o p e n ­ haga, Nykoping, Aalborg, O d e n see, A a r h u s (26 V I I I - 23 X I I ) opr J . S t a n k i e w i c z o w i — w y s t a w a objazdowa polskiej w y ­ cinanki ludowej we Włoszech (czerwiec); F e r r a r a , Castel F r a n cokeneto — opr. J . S t a n k i e w i c z o Wcl, — w y s t a w a s z t u k i ludowej w r a ­ mach wystawy Centralnych Do­ mów Twórczości L u d o w e j krajów demokracji ludowej w Pradze (14. vi — 12. V I I ) — opr. zespół pracowników Wydziału — w y s t a w a haftów p o l s k i c h w C z e ­ chosłowacji (Praga) — opr. J . Stankiewiczowa, — w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j oraz o d ­ rębna w y s t a w a w y c i n a n k i l u d o ­ w e j w Z S R R (Wilno 22. V I — 4. V I I ) — opr. m g r A . P i e t k i e ­ wicz, m g r A Błachowski i p l a ­ s t y k inż. a r c h . J . S t a n i s z k i s , — w y s t a w a sztuki ludowej na V I Światowym F e s t i w a l u Młodzieży i Studentów w M o s k w i e (30. V I I — 30. V I I I ) — opr. m g r A. Błachowski, — p o k a z strojów l u d o w y c h w I n ­ d i a c h ( D ż a k a r t a ' — listopad). zeum H i s t o r y c z n y m wystawę s z t u k i koreańskiej, gdzie wśród różnych eksponatów znajdowały się również wyroby sztuki stosowanej, oparte 0 d a w n ą ludową tradycję ( t k a n i n a , wyroby z laki). * W y s t a w a bułgarskiej s z t u k i stoso­ w a n e j , z o r g a n i z o w a n a w listopadzie 1 g r u d n i u w W a r s z a w i e (sale w y s t a ­ w o w e Pałacu K u l t u r y i N a u k i ) p o ­ kazała drogi r o z w o j u współczesnej s z t u k i stosowanej w Bułgarii. P l a ­ s t y c y bułgarscy utrzymują ścisłą i silną więź z ludową t r a d y c j a a r ­ tystyczną, n i e k i e d y nt) dość bliską naszej O b o k p r a c wyraźnie rnspir o w a n y c h sztuką ludową n a w y s t a ­ w i e znalazły sie oczywiścfe i prace r e p r e z e n S e ^ i n d y S a m e dążenia artystów n i e związane T ttradycją radyc a budową * z w l f z a n e z * W W a r s z a w i e , a następnie i n n y c h m i a s t a c h P o l s k i odbyły się w d r u g i e j połowie 1957 r. w y s t a w y czechosło­ w a c k i e j c e r a m i k i a r t y s t y c z n e j . Wśród eksponatów znalazły się również i n ­ s p i r o w a n e tradycyjną sztuką l u d o ­ w ą <m. i n . J . H o r o v a i F K o s t k i ) W odróżnieniu j e d n a k od w y s t a w y np. bułgarskiej sztuka s k o w a n a Czechoslowac i znacznie Śmigiel* i wszechstronniej C z y s t a z dorobku wwótezesnef^ w a ł a t y l k o częściowe p o i e c ie o raz ZoŁ sztuki s t o l e u L V v , Tasadów Niestety za dużo s ? n a niei efesnoratów przeznaczonych^™ słowackich. W y d a W n i c t w a c h S z ł o w v r S C ? - C c h °- * * W Muzeum Mickiewiczowskim N a Międzynarodowym F e s t i w a l u ( W a r s z a w a ) o t w a r t a była w g r u d n i u Młodzieży i Studentów w M o s k w i e — 1957 r. w y s t a w a l u d o w y c h d r z e w o ­ p o l s k a w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j z o ­ rytów r o s y j s k i c h , pod nazwą „ Ł U stała n a g r o d z o n a złotym medalem. B O K " . * Srebrny medal indywidualnie otrzy­ W Ośrodku I n f o r m a c y j n y m C z e ­ mała t k a c z k a O l i m p i a J a r o s z e w i c z chosłowackim z o r g a n i z o w a n o w g r u ­ z Białostockiego. dniu wystawę fotograficzną p r z e d ­ N a z o r g a n i z o w a n e j w R z y m i e w y ­ stawiającą piękno ludowego s t r o j u s t a w i e artystów plastyków głuchych czechosłowackiego. srebrny medal otrzymał Nikifor z Krynicy. Motywacja jury brzmia­ ła- . N a j l e p s z e m u m a l a r z o w i w z a ­ k r e s i e p l a s t y k i a m a t o r s k i e j za s z t u ­ kępełnądelTatnTj poezji" Na m a r ­ ginesie wystawi trzeba zwrócić u w a g ę n a to i ż ^ y s ł a n e obrazk N i ­ k i f o r a należą y do słabszy en jego p r a c i Tuż unrzedmo w y s t a w Ine w- W a r s z a w i e budzHy zastrzeżenia Tyrym d o b o ^ m strzeżenia * W październiku e k s p o n o w a n a była w Pałacu K u l t u r y i N a u k i w W a r ­ s z a w i e w y s t a w a rękodzieła a r t y s t y ­ cznego N R D obejmująca m. i n . w y ­ roby przemysłu ludowego. W t y m s a m y m czasie publiczność w a r s z a w s k a mogła oglądać w M u ­ W r. 1957 odbyły się w r a m a c h dotacji Wydziału S z t u k i Ludowej o r a z kredytów W o j . R a d N a r o d o ­ w y c h następujące w y s t a w y , k o n k u r ­ sy, zjazdy i k u r s y : WYSTAWY: — Wystawa wielkopolskiej i lubel­ skiej sztuki ludowej w Lesznie (styczeń — luty). ~~ Wojewódzka w y s t a w a s z t u k i l u ­ d o w e j w Białymstoku ( c z e r w i e c — lipiec). — Wystawa litewskiej sztuki ludo­ w e j w Puńsku ( c z e r w i e c — l i ­ piec). — Wystawa ludowej ceramiki k i e ­ l e c k i e j w Łodzi (sierpień -r- w r z e 59 �— — — — — — — — — — • — — sień) i T o m a s z o w i e Mazowieckim (listopad). Wystawa sztuki ludowej woj. łódzkiego (objazdowa) w Kiel­ cach, S i e r a d z u , R a d o m i u , W i e l u ­ niu, L a s k u (sierpień — paździer­ nik). Wojewódzka w y s t a w a s z t u k i l u ­ dowej w S z c z e c i n i e (wrzesień). Wystawa kaszubskiej sztuki l u ­ dowej w W i e l u (wrzesień). Wystawa sztuki ludowej Mazow­ sza Płockiego w Płocku ( w r z e ­ sień — październik). Wystawa t k a n i n i strojów pół­ nocnej L u b e l s z c z y z n y w Białej P o d l a s k i e j (październik). W y s t a w a t a stanowiła sumę w y ­ staw powiatowych, j a k i e miały m i e j s c e w Puławach, O p o l u , W ł o ­ dawie, K r a s n y m s t a w i a , Zamościu, Biłgoraju, Kraśniku ( w s z y s t k o — woj. lubelskie). Powiatowa wystawa sztuki ludo­ w e j w W i e l u n i u (listopad). Wystawa sztuki ludowej Lasowiaków w Kolbuszowej (gru­ dzień). W y s t a w a Pałuckiej s z t u k i l u d o ­ w e j w K c y n i (grudzień) — o b e j ­ mująca twórczość K . P r i l l o w e j oraz j e j młodocianych uczniów. W y s t a w a wzorów pamiątkarstwa mazurskiego w Olsztynie (gru­ dzień). Wystawa sztuki amatorskiej we W r o c ł a w i u (grudzień). Pokaz pokonkursowy wycinanek k u r p i o w s k i c h w Pułtusku ( g r u ­ dzień). Wystawa sztuki ludowej woj. k a ­ towickiego w K a t o w i c a c h ( g r u ­ dzień). KONKURSY: — K o n k u r s pamiątkarstwa w Łodzi (31. V ) . — K o n k u r s z d o b n i c t w a chat w pow. dąbrowsko-tarnowskim (23. V I ) zorganizowany przez Wydział K u l t u r y W R N p r z y współpracy Państwowego Instytutu Sztuki. K o n k u r s objął 23 wsie. N a j w i ę ­ cej prac zfełoszono oczywiście z Zalipia. ™ ° ° Konkurs sztuki ludowej woj. szczecińskiego w Szczecinie (8. V I I I ) . — Konkurs sztuki ludowej pow. wieluńskiego w W i e l u n i u (8. X I ) . — K o n k u r s pamiątkarstwa mazur­ skiego w Olsztynie (15. X I ) . W k o n k u r s i e udział wzięło 39 osób, które nadesłały 650 p r a c . J u r y nagrodziło 20 p r a c . — K o n k u r s wycinanki kurpiowskiej w Pułtusku (10. X I I ) . — Konkurs szopek krakowskich w K r a k o w i e (17. X I I ) o r g a n i z o ­ w a n y przez M u z . H i s t o r y c z n e m . Krakowa. W konkursie udział wzięło 48 szopkarzy. Z g , C C y W m e t a l o p l a s t y k i w Ratułowie — P o d h a l e (woj. K r a k ó w ) s n y c e r k i w Chochołowie — P o d ­ h a l e (woj. K r a k ó w ) h a f c i a r s t w a w Z a l i p i u (woj. K r a ­ ków) h a f c i a r s t w a n a K a s z u b a c h (woj. Bydgoszcz). Ciekawą inicjatywę podjął K l u b Międzynarodowej Książki i P r a s y w N o w e j H u c i e , organizując w s w y m l o k a l u c y k l w y s t a w p l a s t y c z n y c h ze sprzedażą dzieł w y s t a w i a n y c h a r t y ­ stów. M . i n . w c z e r w c u — l i p c u . b r . pokazano ok. 150 p r a c N i k i f o r a , p o ­ chodzących z różnych okresów. Obrazki mistrza z K r y n i c y wywołały duże z a i n t e r e s o w a n i e i l i c z n e k o ­ mentarze. Oczywiście prawdziwe u z n a n i e znalazły w o c z a c h plastyków, którzy z a k u p i l i większość p r a c . C e ­ n y N i k i f o r o w y c h obrazków ustalono n a 100—150 zł. W końcu s i e r p n i a K l u b z o r g a n i ­ zował wystawę p r a c g ó r n i k ó w - a m a torów: T e o f i l a O c i e p k i , P a w ł a S t o l o rza i P a w ł a W r ó b l a . Spośród p r a c wybijały się obrazy O c i e p k i . I n t e r e ­ sująca była również „ K o z a " P . W r ó ­ bla, świadcząca o o b c o w a n i u m a l a ­ r z a z dziełami s z t u k i współczesnej. „ K o z a " pokazuje, że a m a t o r - p l a s t y k czerpie z różnych źródeł, t a k z o b ­ serwacji natury, j a k inspiracji s z t u ­ ką realistyczną, nadrealistyczną c z y abstrakcyjną. W każdym jednak w y p a d k u ważne j e s t n i e źródło p o d ­ niety, a l e osobista i n t e r p r e t a c j a t e ­ m a t u . P . S t o l o r z wystawił szereg b a r w n y c h g w a s z y , n i e stanowiących j e d n a k postępu w s t o s u n k u do i n ­ n y c h jego p r a c . * W t y m s a m y m czasie w y s t a w i o n o duży zbiór obrazów O c i e p k i i N i ­ kifora w K r a k o w i e . Po raz pierwszy sale Pałacu S z t u k i gościły dziwną szukę Teofila Ociepki i znakomite, doskonale d o b r a n e obrazy Nikifora tirświetnef k o l o r y s t y k i m i s t r z a z K r y n i c T pło taa Ctaiepki wyraźnie traciły Siła b o w i e m tego T m a t o r a tórnika fest n i e k o l o r a l e specyficz­ n a D o e t Y k a jego f a n t a s t y c z n o ^ nych Icen S S & t o m ? dzrwnvch S ^™ " e y s L 7 h e r i W?Iwa ^ o ™ rezonans w t w historycznym rozwoju", w g sce­ n a r i u s z a dr A n n y Kowalskiej-Lew i c k i e j (pracę której o białym h a f ­ cie z a m i e s z c z a m y w n r 4 z 1957 r.). Fotografie i montaż w y s t a w y w y k o ­ nał Z b . K a m y k o w s k i . * W związku z p l a n e m r e g u l a c j i Z a ­ kopanego i w y t y p o w a n i e m z a b y t k o ­ w y c h obiektów b u d o w n i c t w a , pra­ cownicy Muzeum Tatrzańskiego W Z a k o p a n e m : m g r W. J o s t o w a i m g r H . S r e d n i a w a w r a z z k i l k u osobami spoza M u z e u m przeprowadziły i n ­ wentaryzację t y c h obiektów. T r w a j ą również prace n a d d a l s z y m „zagospodarowaniem" zabytkowego d w o r k u Moniaków w Z u b r z y c y G ó r ­ n e j n a O r a w i e . Urządzono już. „izbę czarną" i „izbę białą". W dn. 9—22. X I I . trwały w| Z a ­ kopanem specjalne wczasy dla ' a m a torów-plastyków górników. W c z a s y te połączone były z k u r s e m dokształ­ cającym z z a k r e s u sztuk p l a s t y c z ­ n y c h . Zorganizował j e Wydział K u l ¬ turalno-Oświatowy Zarządu G ł ó w ­ nego Z w . Z a w . Górników. W ś r ó d uczestników znaleźli się m. i n . T e o ­ fil O c i e p k a i P a w e ł Wróbel. W o r g a ­ n i z a c j i kursów pomogło L i c e u m P l a ­ s t y c z n e w Z a k o p a n e m , które oddało do dyspozycji sale i urządzenia s z k o l n e . Zajęcia t e o r e t y c z n e i p r a k ­ tyczne prowadzili plastycy i pedago­ dzy szkoły. W e wrześniu 1957 r. g r u p a m i e s z ­ kańców R u d a w y ( k / K r a k o w a ) wy­ stąpiła z inicjatywą u t w o r z e n i a s t a ­ łego kącika muzealnego, dokumen­ tującego miejscową kulturę ludową. J e d e n z o b y w a t e l i ofiarował l o k a l , postanowiono d o b r o w o l n i e opodatko­ w a ć się stałą składką przeznaczoną na urządzenie w y s t a w y , wciągnięto do współpracy młodzież. Zwrócono się również do Państwowego I n s t y ­ t u t u S z t u k i w K r a k o w i e z prośbą o przeprowadzenie badań terenu j urządzenie kącika muzealnego. S e k ­ cja B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j P . I . S . zorganizowała w e wrześniu p i e r w s z y objazd okolic R u d a w y . Jan Wiktor, znany literat i mi­ zo-: stał p r e z e s e m h o n o r o w y m T o w . M i ­ łośników L u d o w e j K u l t u r y i S z t u k i Góralskiej — d e l e g a t u r a w S z c z a w ­ n i c y J a n W i k t o r jest z n a n y m k o lekcjonerenT s z t u k i góralskiej, p o ­ s i a d a on w s w y c h z b i o r a c h c e n n e malowklła n a s l k l e świątki k a p l i c z ­ ftp Delegatura Towarzystwa zamierza urządzić w D w o r z e Szalayowskim w S z c z a w n i c y M u z e u m Pienińskie; gromadzone są już w t y m c e l u l i c z ­ ne eksponaty, w t y m również t a k i e , które są w p o s i a d a n i u osób p r y ­ watnych a łośnik piękna P i e n i n , w y b r a n y p S + Muzeum Etnograficzne w K r a k o ­ w i e otworzyło w g r u d n i u w y s t a w ę pt. „Historia szopki k r a k o w s k i e j " . ka W październiku o t w o r z o n o w T a r ­ nowie interesującą w y s t a w ę „Sztu­ k a l u d u h u c u l s k i e g o " zorganizowaną przez M u z e u m N a r o d o w e w K r a k o ­ wie i M u z e u m w T a r n o w i e . W i ę ­ kszość eksponatów stanowią w y r o b y huculskiej sztuki ludowej z drugiej połowy X I X w N a w y s t a w i e p o ­ ZJAZDY: cera­ — Z j a z d twórców l u d o w y c h w S z c z e ­ kazano t k a c t w o ' h^afciaSwo Żywiec. Z e względu n a zły s t a n mikę snycerkę w y r o b y w m e t a l u c i n i e (28. V I I ) . b u d y n k u , który pęka i w a l i się, z a m ­ szkle — Z j a z d twórców l u d o w y c h w Ł o ­ " s k ó r z e m a t o k w o n knięte zostało M u z e u m Żywieckie. w i c z u (13. X I I ) . C o gorsza — niebezpieczeństwo z a ­ cennym K U R S Y : p r o w a d z o n e d l a młodzieży W M u z e u m Tatrzańskim w Z a ­ graża również n i e z w y k l e p r z e z n a j l e p s z y c h twórców l u ­ k o p a n e m otwarto 24 września w y ­ e k s p o n a t o m . P r a s a m i e j s c o w a i k r a ­ wzywa Prezydium WRN dowych stawę pn. „Biały haft podhalański k o w s k a 60 �do z a i n t e r e s o w a n i a się l o s e m M u z e ­ r e n o w y c h , p r o w a d z o n y c h pod k i e ­ u m i podjęcia p r a c k o n s e r w a t o r s k i c h . r u n k i e m m g r B , Bazielichówny. * Z okazji 900-lecia istnienia R a c i ­ Wojewódzka Rada Narodowa w K i e l c a c h przyznała nagrody i w y ­ borza otwarto wystawę pt. „Kultura różnienia w dziedzinie k u l t u r y z a l u d o w a r e g i o n u r a c i b o r s k i e g o " , n a 1957 r. W ś r ó d laureatów znalazł się której zgromadzono w i e l e e k s p o n a ­ rzeźbiarz l u d o w y L e o n Kudła, któ­ tów: narzędzi p r a c y , w y r o b ó w r ę ­ rego wystawę p r a c zorganizowało k o d z i e l n i c z y c h i strojów l u d o w y c n . Wśród eksponatów s z t u k i l u d o w e j n a wystawifz^ S z t u k Pięknych w R a d o m i u * Komenda Powiatowa organizacji h a r c e r s k i e j w O p o c z n i e wystąpiła z inicjatywą utworzenia Muzeum R e g i o n a l n e g o w d a w n y m Pałacu K a ­ z i m i e r z o w s k i m w Opocznie. K o ­ m e n d a zwróciła się do drużyn h a r ­ cerskich aby zbierały m. in. opisy sfroiów i obyczajów oraz tańce S Drużyna z O g o n o w i c o p r a ­ cowała a l b u m strojów l u d o w y c h tuła r s t w a ll u d o w ewgzoo r y haftów i Smalarstwa u­ * W Muzeum Śląska Opolskiego w O p o l u otwarto w październiku „Wystawę s z t u k i i rękodzieła l u d o ­ wego W i e l k o p o l s k i i Z i e m i L u b u ­ s k i e j " , zorganizowaną p r z s z Wydział K u l t u r y P . W. R . N. w P o z n a n i u . W y s t a w a została następnie p r z e n i e ­ siona do M u z e u m w L e s z n i e W i e l ­ kopolskim. * M u z e u m Górnośląskie w B y t o m i u przeprowadziło w 1957 r. l i c z n e b a ­ dania z zakresu sztuki ludowej. Z a ­ gadnieniem drewnianego budowni­ c t w a s a k r a l n e g o zajmował się •ze­ spól pod k i e r u n k i e m k u s t o s z a m g r , J M a t u s z c z a k a . Ukończono prace w powiecie K l u c z b o r s k i m z a a w a n ­ sowano w p o w G l i w i c k i m o r a ł n a terenie p o w ^ e l s k o - B i a a P r a c o w ­ n i c y dzfału' etnograficznego W nrawalWa«nie^ Kultury Materialnej P A N w Krik£ R o k istnieje Z r z e s z e n i e K o c i e w skie, ale ma już n i e j e d e n poważny s u k c e s . Największy to u z y s k a n i e o d władz m i e j s k i c h odpowiedniego po­ m i e s z c z e n i n a m u z e u m , w którym z n a j d a się odnalszione z a b y t k i p r z e ­ skrzynie m t o f n e c S 3 szłości m m z z a k r e s u s z t u k i l u d o ­ c e r k a r z e ź b a o T r a z y n a s z k l e s p ^ - w e j . Wśród p r a c b a d a w c z y c h s z e r s z e tTdomowe zainteresowante £ * s k i c h stroików u d o w y c h X V n i T x i X W g r u d n i u o t w a r t a została w D o ­ w i e k u z ł o ż o n y z S k u r ^ s t u p l a n s z m u K u l t u r y w Wałbrzychu k r a j o w a wystawa prac górników-amatorów w Gdańsku z a m i e r z a w y d a w a ć s n l plastyków. N a w y s t a w i e z g r o m a d z o ­ no 250 prac, w większości obrazy s M e " o u b l i k u i a c y ooisv z w v S olejne Wśród uczestników większość l u d o w y c h Łańc» S ZJ £Z to górnicy dołowi". Przeważającym m a S v noświ^nnP 1^ dnwf i t e m a t e m ' p r a c w Ujraże lub scenki twórczości z Tycia W w y s t a w i e w z i e l i u d z i a * znan? malar^e-gómicy z kopalni C e n t r a l n y Zarząd Muzeów i O c h n o W i e c z o r e k " - O c i e p k o Wróbel o r a Stolorz P ' ny Zabytków utworzył t z w . „ S k a n ­ sen" w Olsztynku. * N.a n i e w i e l k i m obszarze z n a j d u j e W październiku upłynęło 50 lat się t a m k i l k a interesujących z a b u ­ od u k a z a n i a się w C i e s z y n i e p i e r w ­ dowań, p r z e n i e s i o n y c h z t e r e n u W a r ­ szego n u m e r u „Zarania Śląskiego", m i i i M a z u r . N a szczególną u w a g ę założonego w r o k u 1907 przez grono zasługuje d r e w n i a n y z a b y t k o w y k o ­ działaczy z d r E r n e s t e m F a r n i k i e m ściółek z X V I I w. C h a t y , domy i z a ­ na czele. P i s m o miało n a celu k u l ­ b u d o w a n i a g o s p o d ^ c z e wyposażone t y w o w a n i e rodzimej k u l t u r y regio- są w e k s p o n a t y s z t u k i k i d o w e j naTneT przez ogłaszanie b e z i m i e n ­ s L z y n i e m a l o w a n e ! s z a f y ł ó ż k a i t p . n y c h utworów l u d u s a s k i e g o j a k * również opowiadań b a j e k fraszek oleśn w r a z - z rn^ódia oiisy^anle' 3 Drużyna H a r c e r z y w O l e c k u Putrwalań^ (woj. białostockie) zorganizowała rów"strojów śląLichTtp w g r u d n i u 1957 r. objazdową w y s t a ­ „Zaranie Śląskie" odegrało wielką w ę prac ludowego w y c i n a n k a r z a L u ­ Dobrzyń­ rolę w u t r w a l a n i u świadomości n a ­ b e l s z c z y z n y — Ignacego rodowej s z e r o k i c h r z e s z społeczeń­ skiego. H a r c e r z e z O l e c h a z a p r e z e n ­ s t w a śląskiego, wychowując je w d u ­ towali na w y s t a w i e w Białostockim c h u umiłowania rodzimej k u l t u r v , D o m u K u l t u r y ponad 150 w y c i n a n e k sędziwego a r t y s t y . W y s t a w a m a c h a ­ s z t u k i ludowej i obyczaju. r a k t e r objazdowy i 11Białymstoku * była w O l e c k u Suwałkach Ełku J e d n y m z n i e z m i e r n i e interesują­ i Łomży Zorganizowano ja bez c y c h z j a w i s k w sztuce l u d o w e j n a ­ p c m o c y s u b s y d i ó w ^ p r z e c i w n i e _ szego k r a j u jest odżywanie t r a d y c y j ­ P o m y ś l n a z o s t a ł a n y c h przemysłów wśród ludności chodowa druż7nV W s t e T u n o s i ł przesiedlonej n a Z i e m i e Z a c h o d n i e . „ gr f 1 z ? N a ' w s t a w i ę można T a k np. w G r y f i c a c h odradza się o w m e z nabyć wwycTnzntfDobrzyń ycinanki Dobrzynt r a d y c j a k o s o w s k i c h kilimów. P o ­ rrównież O c l e k 0 W r o D e l ć l a n o w S ^ n o T o L s k o M in ku stosz m e ? L D u b i e l ODracowule m e " W a r s t w o i wnętrza rner B B a z i e l l c h ó w n T s IZ 1 haft I r K S " to krzvże i k a i Z f k i ™f?V wstała snółdzielnia t k a c k a n a czele której stanął d a w n v Ł ! M u z e u m zorganizowało w r a m a c h cia Jakub Kugler Tygodnia O c h r o n y Zabytków c z a s o ­ w ą wystawę obrazującą budowni­ W e wrześniu P o l s k i e T o w a r z y s t w o ctwo ludowe poszczególnych r e g i o ­ nów Śląska. Osobny dział stanowiły L u d o z n a w c z e zorganizowało ogólno­ materiały z e b r a n e p r z y i n w e n t a r y ­ k r a j o w y zjazd etnografów i miło­ zacji budownictwa d r e w n i a n e g o śników k u l t u r y l u d o w e j w S z c z e c i ­ w r a m a c h p r a c p r z y g o t o w a w c z y c h nie T e m a t e m z j a z d u bvły s p r a w y do projektowanego w C h o r z o w i e związane z kulturą l u d o w a P o m o r z a S k a n s e n u (na terenie P a r k u K u l t u r y Zachodniego. z i WypoczynkuWystawa obiedzie następnie inne miejscowości W n o w y m pawilonie n a teranie Parku Kultury i Wypoczynku poka­ zano w l i p c u i s i e r p n i u d w i e w y s t a ­ w y objazdowe „Muzea w P o l s c e L u ­ d o w e j " i „Polskie stroje l u d o w e " . Muzeum w Bytomiu przeprowa­ dziło w 1957 r. b a d a n i a a n k i e t o w e wśród młodzieży s z k o l n e j dotyczące s t r o j u ludowego i jego z d o b n i c t w a . W y n i k i t posłużą j a k o d a n e o r i e n ­ tacyjne przy d a l s z y c h b a d a n i a c h t e ­ 1957 r. wystawę w y r o b ó w l u d o w y c h regionu. Znalazły się t a m m. i n . tiule, hafty, k o s z y c z k i słomiane (Zofii Szulińskiej z Krościna). P o k u * Niestety, wystawa nie cieszyła się zbyt wielką frekwencją. W B i a ł y m ­ s t o k u n p . sprzedano z a l e d w i e 10 w y c i n a n e k , chociaż c e n a i c h wahała się od 8 do 15 zł. Publiczność biało­ s t o c k a przejawiła zresztą małe z a i n ­ t e r e s o w a n i e urządzanymi w g r u d n i u w y s t a w k a m i ręcznych robótek w y ­ konanychi przez^kobiety Czecho­ s ł o w a c j e oraz r e k S Ł w a buł­ garskiego J a k podaje ŻySe^iatoftockie" wystaw-zw"iedzUo 600 osóbDla Vrzvp^ni»nU noda^eZ że Białystok l f c ^ oonad 10 S mielŹkańcÓw T y m większe u z n a m ? dTa^harcerzy' z ^ O ^ c k ^ których ^ catywa lak n f f i a M ^ r Sów w k s i e d z T ^ m f a t W p ^ Źzll W l i p c u otwarto w S z c z e c i n i e w y ­ stawę s z t u k i l u d o w e j i twórczości amatorskiej, zorganizowaną przez Woj. Wydz. K u l t u r y oraz Woj. Z a r z . Z S C h . 109 eksponatów r e p r e z e n t o ­ wało żywą twórczość n r e j s c o w y c h twórców ludowych, pochodzących z różnych części k r a j u i r e p r e z e n t u ­ iac widzów ™ r k „ L kfludoweT jących różne t r a d y c j e . a r t y s t y c z n e W e w Powiatowym Domu Kultury Płońsku otwarto w listopadzie rórtS r o d z i m e j sztu- Wspaniała a r c h i t e k t u r a d r e w n i a nych cerkwi na terenie woj. r z e 61 !i •i-! 1 �szewskiego w r a z z wyposażeniem, unikatowej wartości malarstwem i snycerką po l a t a c h d e w a s t a c j i otoczona zostaje opieką. M o w y o c z y wiście n i e m a o przywróceniu choć w części d a w n e g o s t a n u t y m z a b y t k o m . S t a r a n i a władz k o n s e r w a t o r s k i c h , Wydziału K u l t u r y P. W. R . N. w R z e s z o w i e oraz M u z e u m w S a n o k u idą w kierunku zabezpieczenia istniejących jeszcze zabytków i o d restaurowania kilku ważniejszych obiektów. T a k n p . obecnie k o n s e r w u j e się najstarszą drewnianą c e r k i e w n a t e r e n i e województwa - Muzeum Kultur Ludowych w Mloc i n a c h , mimo że mieści się w o b r ę bfe m. W a r s z a w y , t r u d n o nazwać ozdobą stolicy. N i e udostępnione p u bliczności, n i e spełnia ono, niestety, j p o d s t a w o w e j roli. Powód? B r * pomieszczenia. „Pałacyk" w Młocinach j e s t dziś ruderą nie nadającą się n i e t y l k o n a w y s t a w y publiczne, a l e n a w e t do p r z e c h o w y w a n i a eksponatów. M i m o k a t a s t r o f a l n e j s y t u a c j i zespół p r a cewników M u z e u m c z y n i w s z e l k i e wysiłki, aby n a doraźnych p o k a z a c h T a r c h o m i n i e , n a b a r c e wedrują- L u d o z n a w c z e , Państwowy I n s t y t u t S z t u k i oraz z M u z e a m i i k a t e d r a m i e t n o g r a f i c z n y m i . Prof. Nedo p o i n f o r mował p o l s k i c h kolegów o stanie badań e t n o g r a f i c z n y c h n a Łużycach i zapoznał się z k o l e i z n a s z y m d o ­ r o b k i e m n a u k o w y m . O d siebie m o żerny dodać, że dzięki p o m o c y prof. Nedo p o s i a d a m y obecnie w a r c h i w u m P I S szereg c e n n y c h materiałów porównawczych oraz publikacji z dziedziny kultury ludowej, obejmujących zarówno region łużycki j a k i inne obszary Niemiec, w a n ^ w m ^ Prace cleslS; w y k L a T l u d o w y cieśla I W l t r y ł o t a ! S e * ! ? * u d L S n i t ^ y S n S cześćeksponatów P"J™Jnu»ej , Bydgoski K l u b F i l m o w y n a jesieni 1957 r . ^ k r ę c i ł J U m pt. „Uczniowie ob. M i l c z a n o w s k i C e r k i e w s t a n i e się terenowym oddziałem Muzeum w S a n o k u , wróci do m e j całe u r a t o w a n e wyposażenie, zabezpieczone w Muzeum Sanockim. * J a k podaje B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y Centralnego Zarządu Muzeów w C i e s z a c i n i e W i e l k i m (p. Jarosław) znikneS p o w i e r z c h n i z emi dwór s t a j n i a i z a b u d o w a n i a gospodarskie z połowy X I X w budynki d r e w - Jednocześnie M u z e u m c z y n i s t a - j e j ^ r L f b a e h T g ^ ' ranią o r o z s z e r z e n i e s w e g o s t a n u po- i a p t a ł jtrzez Centralę W y s i a d a n i a . Z c i e k a w s z y c h nabytków f oświatowych i w e j wymienić należy z a k u p części p r y - d z e n a e k kTn S d a j ą C T C h watnej kolekcji pp. H o r b a c k i c h p t wąskotaśmowa z K r a k o w a , jednego z cenniejszych * / "' zbiorów rzeźb l u d o w y c h (m. i n . z n a j duje się w n i e j k i l k a rzeźb J . W o w Jednym z najgorliwszych propary). gatorow piękna p o l s k i e ) s z t u k i l u * J &t Polskie Wydawnictwo 6 lutego 195Y r. odbyło się o t w a r ^ ^ I f ! ? ™ ^ cie n o w e j s t a ł e j ^ f ^ ^ l ^ ^ ^ S S ^ S ^ n^r^ScToZ' S y T p a r k u U ż Ł S efnogrlficznej s ( C Z r y d i u m G m t a n e j k u ^ M 62 T l ^ f S i T ^ ^ ^ ^ o w w r a z o s i o n y F u l m ó r s w e u w e S S ? ludowej są częstymi gośćmi Graficy^WM w archiwach sspsissafsas, opracował zespół n a * p r y r & ^ d r s ^ ,„„ W 1957 r. M u z e u m w L u b l i n i e prowadziło p r a c e w y k o p a l i s k o w e n a c m e n t a r z a c h k u l t u r y łużyckiej w T o p o r n i c y , pow. Zamość. O d k r y t o 57 grobów ciałopalnych, uzyskując do zbiorów M u z e u m 69 naczyń (popielnice i przystawki) oraz bardzo c i e k a w y zespół z a b a w e k g l i n i a n y c h . M u z e u m uzyskało obecnie nowe, z n a c z n i e większe i w y g o d n i e j s z e p o mieszczenie. 21 l i p c a otworzono sale w y s t a w o w e w n o w y m lokalu na Zamku. w n a d U ! > l 0 W l e S j ą S z C Z e C l n a ) S a a Z d e w a s t o w a n o również w S t r a chocinie (woj. S z c z e c i n ) drewnianą zabytkową wieżę koło kościoła, a w C h o j n i e (woj. szczecińskie) r o zebrano dwa zabytkowe kościoły. m ^ d ^ Ł S S S -bytek S z c z e c i n a - . romatofci g r a n i t o w y kościółek w U s t n i e (przedmieście S^lpinał iprzeamiebcie * W K o l b u s z o w e j powstało w połow i e m a j a br. T o w a r z y s t w o O p i e k i nad Zabytkami Przyrody i Kultury im. J u l i a n a Goslara. Towarzystwo opracowało p l a n a k c j i , przydzieliło społecznych opiekunów d l a s p r a w o wania o p i e k i n a d z a b y t k a m i w poszczególnych r e g i o n a c h Z a b y t k i d r o b n i e j s z e ~ m . i n sztuki ludowej, postanowiono gromadzić w M u z e u m I n i c j a t y w a K o l b u s z o w e j zasługuje n a poparcie. T y l k o z a i n t e r e s o w a n i e miejscowego społeczeństwa uchronić nas może od dalszego n i s z c z e n i a z a bytków, od w a n d a l i z m u i d e w a s t a c j i , K o n s e r w a t o r z y wojewódzcy s a m i nic n i e zrobią, R a d y , zajęte poważnie zupełnie i n nymi sprawami. K w J zabytkową'basztę. w e n z s ; v r ^ w N o w a e k s p o z y c j a s t a n o w i poważne p u b l i k o w a n e przez n a s n o w e m a t e osiągnięcie naszego m u z e a l n i c t w a t a k " a ł y i l u s t r a c y j n e z z a k r e s u s z t u k i w koncepcji j a k i r e a l i z a c j i . L p S ^ a n e ™ , k t o T ™ ^/YzSakS toajo^ch p n e . b y w a l ^ ^ o ^ c e dwaj konserwatorzy f t £ ^ £ ' $ J S r ^ £ £ £ czechosłowaccy inz^ a r c h B . S t o r m znych. -^ " Ostatnio ukazała się w P W M a n t o . ludowej a r c h i obejmująca b l i s k o sześćdziesiąt tektury drewnianej. najpiękniejszych i najpopularniejI n n i goście z Czechosłowacji z a p o h kolęd i pastorałek o p r a c o w a działalnością działu e t n o / £ £ Grotnik Album sanowi z a r a z e m swoistą antologię g r a f i c z n € g c . i sztuki ludowej Muzeum Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m . B y l i te7natvki BożcTnM . etnograf M u z e u m w B r n i e dr noMdei nrezentulac ; u d v i k o w a , V . Budinski-Kriżek rewoffite ce^mikl obrazów n a "Archeologicznego Instytutu Słowa- £ £ £ ^yemmekszWek gniazd ckiei A k N a u k o r a z dr E . B a l a s z f \ Etnograficzno ^Folklorystycznego ° °P y Lstytutu C z e s k i e j A k a d e m i i w P r l Jl„ n , > f n t ^ s o w a ł sie soeNakładem P W M ukazała się r ó w J a i n ^ b u d o w n S w e m góralskim nłeż antologia pt. „Pieśni P o d h a l a " , . przygotowana w ramach prac P a n , _ s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i przez z e P o l s c e bawił w i c e d y r e k t o r s e r b . Jaworską, A . M i o d u c h o w skiego D o m u K u l t u r y w B u d z i s z y , j . Sadownika, A. Sledziewskienie, E r n e s t K o w a r , który przyjechał a k c j ą Jana Sadownika, n a z a p r o s z e n i e w a r s z a w s k i e g o D o m u Część muzyczną przygotowała A l e k K u l t u r y . W K r a k o w i e gość s p e c j a l n i e ^ Szurmiak-Bogucka. W antointeresujący się sztuką ludową z w i e - i l a z ł o się 1250 śpiewek z a n o dził M u z e u m Etnograficzne o r a z t o w a n y c h w ciągu o s t a t n i c h k i l k u lat miejscową placówkę Państwowego n a P o d h a l u , oraz 143 z a p i s y m u z y c z mstytutu Sztuki n e Książka opatrzona iest różneeo ? " Książka opatrz o * ^ ™ ^ * rt^TSSTiż?. w listopadzie przebywał w P o l s c e * ™ w £ i a ™ „ t t ^ ^ńcT IrlCrównież etnograf łużycki, prof. d r « ™ ' TO^h ' P a w e ł Nedo, d y r e k t o r I n s t y t u t u B a - <> razu, typów l u d o w y c h . dań S z t u k i L u d o w e j w L i p s k u o r a z * d y r e k t o r I n s t y t u t u Łużyckiego p r z y 1958 r. ukażą się następujące U n i w e r s y t e c i e L i p s k i m . Prof. Nedo książki z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j : bawił w P o l s c e już po r a z d r u g i . prof. dr. R o m a n a R e i n f u s s a „Szopki C e l e m jego w i z y t y było zacieśnienie k r a k o w s k i e " (32 zdjęcia w t y m 8 k o kontaktów z i n s t y t u c j a m i t a k i m i , j a k : l o r o w y c h , nakładem Wydawnictwa C e n t r a l n y D o m Twórczości L u d o w e j Artystycźno-Grafieznego w K r a k o ¬ w W a r s z a ^ wie? ważnego i e 1 d r M J e l l a d g z n a l i y s s i ę N o v a k p r a w a m w r z e N ś o n v l i a a k l z n i r g i a s z o w m u z y C c c h w M t v n t 0 S t a S t e S Jgj p r z w ą i L a 1 f r m ł a t k o w c t l J w a p ó ł : Z s k a g 0 ; s a r o l n s x m m p o r g i i d r e d a z n a toztUK1 n s a 1 h W z n e a k r 8 ] �prof. dr. R o m a n a R e i n f u s s a „ M a l a r ­ stwo l u d o w e " ( W y d a w n i c t w o A r t y ­ sty c z n o - G r a f i c z n e w K r a k o w i e ) ; d r A n d r z e j a B a n a c h a „Teofil O c i e p ­ ko — m a l a r z n i e d z i e l n y " ( W y d a w ­ nictwo Literackie); „Powieści l u d u k r a k o w s k i e g o " — , praca zbiorowa (Wydawnictwo L i t e ­ rackie); J a n a W i k t o r a „Pieniny i Z i e m i a S ą ­ decka" (Wydawnictwo Literackie). * M i m o trudności r o z s z e r z a się e k s ­ port w y r o b ó w polskiej s z t u k i l u d o ­ w e j . T a k n p . i m p o r t e r z y angielscy zamówili w „Varimexie" ok. 20.000 drewnianych pamiątek zakopiań­ s k i c h . N a 11 t y s . funtów wpłynęło zamówienie z K a n a d y , N R F i A u ­ stralii. Dużym z a i n t e r e s o w a n i e m cieszą się k i l i m y ludowe. Nadeszły l i c z n e z a ­ mówienia ze S z w a j c a r i i , niestety przekraczające nasze możliwości p r o ­ dukcyjne. Sygnalizując te dane c i e s z y m y się z możliwości r o z s z e r z e n i a p r o d u k c j i P R E pamiątkarstwa i w y r o b ó w s z t u k i l u ­ Stanisław W a l l i s . Pochodził on z r o ­ dowej, jednocześnie o b a w i a m y się d z i n y górniczej. O j c i e c jego Łukasz p r o d u k o w a n i a „masówki" o n i s k i m W a l l i s zgromadził w i e l k i zbiór p i e ­ poziomie a r t y s t y c z n y m . Zależeć to śni, przysłów i opowieści l u d o w y c h . będzie w dużej m i e r z e od składu Stanisław pomnożył z n a c z n i e d o r o ­ komisji przyjmujących w „ V a r i - b e k ojca, kształcąc się w z a k r e s i e mexie". h i s t o r i i i etnografii. S t . W a l l i s p r z e z całe życie gromadził również m a t e ­ * Spółdzielnia Przemysłu L u d o w e g o riały z z a k r e s u f o l k l o r y s t y k i , e t n o ­ i zabytków historycznych. w Białymstoku otrzymała zamówie­ g r a f i i nie na wykonanie 100 d y w a n ó w Z b i o r y te stały się podstawą m u z e u m Świętochłowicach, utworzonego dwuosnowowych, przeznaczonych na w w 1925 r., a przeniesionego w 1935 r. eksport. do C h o r z o w a . Z m a r ł y aż do o s t a ­ * Zmarł J a k u b K a n i a , 8 5 - l e t n i n e ­ t n i c h d n i kierował p r a c a m i M u z e u m , stor o p o l s k i c h poetów l u d o w y c h , uczestnicząc jednocześnie w p r a c a c h gorący patriota, u c z e s t n i k powstań i n w e n t a r y z a c y j n y c h i b i b l i o g r a f i c z ­ śląskich i w a l k o powrót z i e m p i a ­ n y c h Państwowego I n s t y t u t u S z t u ­ s t o w s k i c h do m a c i e r z y . J . K a n i a był k i . Opublikował p o n a d 100 p r a c i a r ­ członkiem Z w . Literatów P o l s k i c h . tykułów, pozostawiając w rękopisach Pogrzeb wielkiego działacza odbył dalsze 20 p r a c . się 7 g r u d n i a 1957 r. w e w s i Siołkow i c e , p o w . Opole. M u z e a l n i c t w o śląskie i n a u k a p o ­ niosły dotkliwą stratę. Odszedł czło­ * w i e k , który całe s w e życie poświęcił 23 lutego 1957 r. zmarł w Święto­ w a l c e o polskość Śląska, o pomnoże­ kultury chłowicach założyciel i długoletni n i e i u t r w a l e n i e d o r o b k u k i e r o w n i k M u z e u m w C h o r z o w i e — l u d u śląskiego. L Przywykliśmy do w y r z e k a n i a , że s z t u k a l u d o w a upada, że coraz mniejszą rolę o d g r y w a o n a n a w s i . Z radością w i t a m y próby ożywienia zamarłych już ośrodków ludowego rzemiosła, a n a w e t CPLiowskie wysiłki r o z w o j u a r t y s t y c z n e j p r o d u k c j i l u d u w r a m a c h spółdzielni. S p r a w y n i e są j e d n a k t a k proste, j a k to się często w y d a j e , a k o n f l i k t przebiega n i e t y l k o między obrońcami wartości a r t y s t y c z n y c h i ludźmi myślącymi kategorią n o r m , planów i zysków. N a i n n y aspekt sprawy z w r a c a u w a g ę reportaż Włodzimierza Olszewskiego „Dzieci za firankami" („Chłopska D r o g a " 24. X I . 57). „Północna część p o w i a t u ostrołęckiego od t r z e c h l a t przeżywa s w e gospodarcze odrodzenie... K w i t n i e tu chałupniczy przemysł ludowy... Przejedźcie się kolejką wąskotorową n a l i n i i Ostrołęka — M y s z y n i e c , objedźcie t a r g o w i s k o w Myszyńcu c z y Ostrołęce, wszędzie pełno kobiet wędrujących i stojących z naręczami obrusów i firanek, e f e k t o w n y c h n a oko, a l e t a n d e t n y c h w r z e ­ czywistości. A l e l u d z i łasych n a te «piękności» n i e b r a k u j e . Dzięki n i m te m a s z y n y w d o m a c h , te r o w e r y , te r a d i a i te g u m o w e wozy. I j e s z c z e dzięki k o m u ? ...Nie m a p r a w i e d z i e c k a w tej zamożniejącej w s i , które by w sposób bezwzględny, b e z d u s z n y i o k r u t n y n i e było zapędzone p r z e z żądnych w z b o g a c e n i a r o d z i ­ ców do tej pańszczyźnianej harówki. A n i w lecie, a n i w zimie, a n i k i e d y indziej n i e z o ­ b a c z y s z t u dzieci bawiących się p r z y drodze c z y n a leśnej m u r a w i e . P r z y m e c h a n i c z n e j , ogłupiającej i o b e z ­ władniającej p r a c y p r z e w l e k a n i a bawełnianej n i t k i od gwoździka do gwoździka ślęczą dzieci już od piątego r o k u życia! Ślęczą od r a n a do późnej n o c y p r z y k o p ­ cącej l a m p c e naftowej... C i to maleńcy wyrobnicy napędzają ojcom do k a b z y n i e r a z i po 6 tysięcy zło­ t y c h miesięcznie! Żadne p e r s w a z j e , tłumaczenia, odwoływanie się do rozsądku n i e pomagają. T e właśnie d z i e c i są w y r y w a n e nie t y l k o szkole, a l e i w y r y w a n e z kręgu normalnego, należnego d z i e c k u życia. Z r e z y g n o w a n e są te n i e ­ szczęśliwe d z i e c i i przeświadczone, że t a k już być musi..." Pozostaje t y l k o zapytać c z y n n i k i zarówno m i e j s c o w e jak O P L i A , Min. K u l t u r y i Sztuki, wreszcie Min. Pracy i O p i e k i Społecznej — c z y naprawdę t a k już być m u s i ? „ P r a w d a w oczy kole, a l e . . " pod t a k i m tytułem p. (lew) z „Dziennika P o l s k i e g o " (5. X I I . 57) z a m i e s z ­ c z a informację o podjęciu p r z e z C P L i A w Kłodzku D i n i c j a t y w y w y k o r z y s t a n i a motywów l u d o w y c h do p r o ­ d u k c j i dolnośląskich pamiątek. Słusznie s t w i e r d z a , że z P o d h a l a ( w t y m także —• i w większości — z Z a ­ kopanego) idzie w świat naprawdę dużo b a n a l n y c h szkatułek, l a s e k , piórników i t p . " A l e z a r a z potem p r z e k o n u j e m y się, że istotnie „gdy dwóch mówi to samo, to w c a l e n i e jest to s a m o " . C o b o w i e m uważa p. (lew) z a błąd pamiątkarstwa zakopiańskiego, co w jego pojęciu jest banałem? Z a c y t u j e m y : „PotrudzTliśmy się ostatnio o p r z e s z u k a n i e wśród k r a k o w s k i c h sklepów C P L I A z w y r o b a m i zakopiański­ m i znanego m o t y w u podhalańskiego — przepięknych ostów i s z a r o t e k . Gdzież t a m ! A n i n a l e k a r s t w o i c h nie z n a j d z i e s z ! Przeważają jakieś m i s t e r n e l i s t k i , e s y floresy itp., a l e c h a r a k t e r y s t y c z n y c h m o t y w ó w z a k o ­ piańskich — mówiąc s t y l e m W i e c h a — n i m a " . A więc banał to efekty konkursów pamiątkar­ s k i c h , to l a t a n i e s t r u d z o n e j pnący artystów — miłośni­ k ó w s z t u k i P o d h a l a , którzy s t a r a l i się i starają w y r u ­ gować z n i e j tandetę i obce m o t y w y , j a k choćby t y ­ r o l s k a s z a r o t k a ! Opadają ręce. P o r o z u m i e j m y się n a ­ reszcie, co uważamy za banał i tandetę, niechże p a ­ miątkarstwo p r z e s t a n i e być r o z s a d n i k i e m złego s m a k u . C z y naprawdę t y l k o s z a r o t k a i oset to P o d h a l e ? A s n y ­ c e r k a góralska to co? A bogate z b i o r y M u z e u m T a ­ trzańskiego, c z y choćby s t a r y M a t l a k o w s k i , c z y to w ł a ­ śnie n i e jest p r a w d z i w a s z t u k a P o d h a l a ? C h a r a k t e r y ­ s t y c z n e m o t y w y zakopiańskie — proszę p. (lewa) to przecież n i e k o n i e c z n i e s z a r o t k i , górale skaczący p r z e z ogień, c z y g ł o w y starego gazdy z fajką, gęsi p o d s z c z y ­ pujące młodą góraleczkę, a n i j e l e n i e c z y s a r n y n a stoku, j a k żywo odrobione z d y k t y ! „Ilustrowany K u r i e r P o l s k i " (24—25 listopad 57) z a m i e s z c z a fotografię rzeźby Mieczysława Syposza, ucznia Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem, który zdobył wyróżnienie n a Międzynarodowej W y s t a ­ w i e Artystów Plastyków Głuchych w R z y m i e . Rzeźba ładna, b a r d z o „ K e n a r o w s k a " — widać n a n i e j k l i m a t szkoły zakopiańskiej. Dotąd w s z y s t k o w porząd­ k u . T y l k o . . . że fotografia ze wzmianką opatrzona jest tytułem „Wśród twórców l u d o w y c h " ! Skończmy już z t y m n i e o d p o w i e d z i a l n y m szafowa­ n i e m tytułem twórcy l u d o w e g o ! Wyróżnienie zdolnego u c z n i a , c i e k a w i e zapowiadającego się p l a s t y k a M . S y ­ posza n a p e w n o w a r t e jest w z m i a n k i w prasie, a l e umówmy się w r e s z c i e , kogo nazywać będziemy l u d o ­ w y m twórcą? 63 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12f85c0a62c11731c263b047738721ee.pdf e06cc41920f51d45f871b86060cc3d69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Podlasie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3646 Title A name given to the resource Sztuka ludowa Podlasia Zachodniego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.270-287 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowyi Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKA L U D O W A PODLASIA (Z badań IV Obozu Naukowego P.I.S. ZACHODNIEGO w Bachorze, pow. Sokołów) ROMAN W kolejności prac terenowych podejmowanych przez Zaklad Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego P. I . S. na pierwsze miejsca wysuwane są z reguły te tereny, które pod względem etnograficznym są dotychczas mało zbadane, a z punktu widzenia naukowego stanowią ważne ogniwa do dalszych prac wiodących w przyszłości do syntetycznego ujęcia zagadnienia polskiej sztuki ludowej. Motywy te zadecydowały w 1950 r. o wyborze wideł Wisły i Sanu jako terenu jednomiesięcznych badań obozowych, w 1951 r. przesądziły decyzję zorganizowania badań w regionie kielecko-sandomierskim. W roku Ryc. i. Mapa zbadanych miejscowości w czasie trwania Obozu Naukowego PIS w Buchorzy, Sokołów w 1952 r. oprać. Z. Cieśki-Rein/ussowa. SPIS 1. 2. 3. 4. 5. Gwizdały Sadowne Prostyń Lipki Stoczek 6. Drgycz 7. Borzychy 8. Wólka Okrąglik 9. Ceranów 10. Nur 11. Przybyszyn 12. Olszew 13. Sterdyń 14. S ero czyn 15. Szwejki 16 Zembrów 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. Sabnie Telaki Wrotnów Miedzna Wola Orzeszkowska Ząbków Krzemień Dzierzby Toczyski Jabłonna Gródek Łużkl Czerwonka Dolne Pole Węże 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. REINFUSS pow. MIEJSCOWOŚCI Sikory Rozbity Kamień Trebień Kowiesy Patrykozy Swinary Mokobody Podniesno Osiny Kisielany Suchożebry Wola Suchożebrska Kopcie Kolonia C h o d ó w Kamianka 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. Czekanów Kanabród Rogów Skrzeszew Czaple Repki Bory c h ó w Kożuchówek Wyrozęby Skwierczyn Nasilów Hołubią Paprotnia Trębice Korczew 62. Laskowice 63. Czolomyje 64. Mordy 65. Grabianów 66. Jaczew 67. Stara Wieś 68. Korytnica 69. Liw 70. Wierzbno 71. Polków Sagały 72. Grębków 73. Sinołęka 74. Żuków 75. Niwiski 76. W o l y ń c e �Ryc. 2. Jeden z domów murowanych budowanych dla chłopów przez T. Patrykozy, pow. Sokołów. Fot. R. Reiniuss. bieżącym, jako teren badań obozowych, zaprojektowa­ ne było Mazowsze Płockie lub Podlasie Zachodnie. Do­ piero po wstępnych objazdach penetracyjnych, które odbyły się w czerwcu br. (2—6 Podlasie Zachodnie i 16—21 Mazowsze Płockie), zadecydowano ostatecz­ nie, że badania prowadzone systemem obozowym obej­ mą Podlasie Zachodnie, podczas gdy obszar Mazowsza Płockiego, jako nie nadający się do eksploracji syste­ mem obozowym, zostanie w przyszłości przebadany dro­ gą badań indywidualnych. Prócz normalnych przygotowań przedobozowych, obejrnujących zestawienie bibliografii i sporządzenie wy­ ciągów z literatury dotyczących przeszłości, stosunków ekonomicznych, społecznych i kulturalnych badanego obszaru, przygotowano do użytku wywiadowców kom­ plet świeżo opracowanych kwestionariuszy, ujmujących w sposób wyczerpujący i zgodny z założeniami meto­ dy marksistowskiej całokształt zagadnień związanych z ludową twórczością plastyczną. Zaplanowane badania objąć miały powiaty: w ę g r o w ­ ski, sokołowski oraz północną część siedleckiego. Jako bazę Obozu, wybrano miejscowość Bachorze, położoną o 4 km na wschód od Sokołowa Podlaskiego, przy gościńcu łączącym Sokołów z Drohiczynem. W ma­ łym klasycystycznym dworku z obszernym parkiem oddanym do użytku P. I . S. przez Dyrekcję Warszaw­ skiego Okręgu Lasów znalazła ekipa obozowa wygod­ ne pomieszczenie, z a ś Władze Szkolne w Sokołowie przyszły Kierownictwu Obozu z życzliwą pomocą, wy­ pożyczając sprzęt do pracowni, sypialń, naczynia ku­ chenne itp. Zespół naukowy Obozu składał się z 21 osób, w tym 8 etnografów, 1 socjolog , 11 rysowników , 1 fotograf. Z wyjątkiem Kierownictwa, uczestnicy Obozu rekruto­ wali się głównie spośród studentów etnografii uniwer­ sytetu krakowskiego i poznańskiego, część z nich przybyła do Bachorzy bezpośrednio z obozu szkolenio­ wego, zorganizowanego w tym roku w Ostrołęce dla studentów Studium Historii Kultury Materialnej. W charakterze rysowników zatrudnieni byli głównie studenci I i I I roku krakowskiej Akademii Sztuk P l a ­ stycznych, którzy mając dobrze opanowany rysunek 1 2 Szydłowskiego. i zdany egzamin z zakresu sztuki ludowej bardzo do­ brze radzili sobie w terenie. Dokumentację fotograficz­ ną prowadził delegowany z "Warszawy fotograf P. I . S. ob. Stefan Deptuszewski, poza tym jednak większość wywiadowców fotografowała posługując się sprzętem i materiałem dostarczonym przez P. I . S. Wyjazdy terenowe przy pomocy samochodu, przy­ dzielonego ekipie naukowej na cały czas trwania Obo­ zu, odbywały się co drugi dzień, począwszy od 1 sierp­ nia. W wyjazdach brali każdorazowo udział wszyscy etnografowie (z wyjątkiem instruktorki mgr Zofii Rein. fussowej), socjolog, fotograf i jedna z dwóch grup ry­ sowników, zmieniających się kolejno, aby rysownicy mieli więcej czasu na opracowywanie swych materia­ łów na czysto. Ogółem w ciągu trwania Obozu odbyto 14 wyjazdów całodniowych i 1 półdniowy (odbyty w dniu bazowym) oraz i całodniowe badania w miejscowości Repki, do­ kąd skutkiem defektu samochodu uczestnicy ekipy udali się pieszo. Zwykle w ciągu dnia badania terenowe koncentro­ w a ł y się w jednej lub rzadziej w dwóch miejscowoś­ ciach, w innych zaś, o ile na to pozwalał czas, ograni­ czano się do krótkich penetracji sondażowych. W razie potrzeby ekipę badawczą dzielono na mniejsze grupy, które przeprowadzały badania w różnych niezbyt od siebie odległych miejscowościach. W czasie prac terenowych uwzględniano zarówno wsie jak i małe miasteczka. Zwłaszcza w I I I dekadzie w związku z intensywniejszymi badaniami ośrodków ciesielskich, meblarskich, tkackich, garncarskich, prze­ prowadzono liczne wywiady wśród małomiasteczko­ wych rzemieślników (Węgrów, Sokołów, Mokobody, Drohiczyn, Siemiatycze, Ciechanowiec, Nur, Kosów). W dniach wyjazdowych po powrocie do bazy odbywała się krótka odprawa, w czasie której wywiadowcy i ry­ sownicy referowali swe najważniejsze spostrzeżenia i dyskutowali wyłaniające się w toku pracy problemy. Dni bazowe spędzali uczestnicy Obozu na opraco­ wywaniu materiałów zebranych w terenie, oddane tek­ sty wywiadów były czytane przez instrutorkę mgr Zofię Reinfussową i w obecności Kierownika Obozu • �dyskutowane publicznie czy z poszczególnymi autora­ mi. Bieżąco prowadzona kontrola oddawanego mate­ riału, ciągłe instruowanie uczestników przyczyniły się do tego, że wywiadowcj', którzy początkowo z nowymi kwestionariuszami nie bardzo umieli sobie radzić, zaczęlj wdrażać się w pracę tak, że ilość niedociągnięć wydatnie w czasie trwania Obozu zmalała. Bardzo charakterystycznym zjawiskiem dla Obozu w Bachorzy jest wytężony tok prac. których nasilenie nie tylko nie miało miejsce rocznym), ale je maksimum słabło pod koniec trwania Obozu (jak to w grupie etnografów na obozie zeszło­ przeciwnie, wzmagało się, osiągając swo­ w końcu trzeciej dekady. Materia! zebrany w czasie badań, pochodzący z 76 miejscowości (ryc. 1), przewyższa materiały zebrane w latach ubiegłych zarówno liczebnością jak i staran­ nością wykonania materiału ilustracyjnego. W stosun­ ku do ilości materiałów zebranych w roku ubiegłym ilość oddanych w bieżącym roku wywiadów wzrosła o 36<v-, rysunków zaś o 60%. Należy podkreślić, że w bieżącym roku wykonana została znaczniejsza niż w roku ubiegłym ilość pracochłonnych plansz barw­ nych (w tym kopie tkanin wzorzystych) oraz rysun­ ków wykonanych w tuszu. Wysiłek włożony przez uczestników Obozu w celu uzyskania tak obfitych plo­ nów był niezwykle wielki. Zarówno wszyscy rysowni­ cy jak i większość wywiadowców pracowała dosłownie od świtu do nocy, by na czas i bez zaległości skończyć opracowania zebranego w terenie materiału. Przechodząc do omawiania naukowych wyników ba­ dań obozowych należy na wstępie podkreślić, że Podlak'c Zachodnie należy niewątpliwie do najbardziej inte­ resujących, ale zarazem do najtrudniejszych do badań etnograficznych terenów w Polsce. 272 kształtowaniu się stosunków narodowościowych między Bugiem a Liwcem informują nas w pewnej mierze statystyki wyznaniowe z 2 poł. ubiegłego wieku z któ­ rych wynika, że w powiecie sokołowskim w r, 1883 było ogółem 5.860 prawosławnych (przeważnie dawna ludność unicka), skoncentrowanych głównie w gminie Sabnie, Jabłonna ; Repki. Najdalej ku zachodowi wy­ suniętą parafią unicką był Seroczyn koło Sterdynia. W sąsiednim powiecie węgrowskim ilość ludności pra­ wosławnej była minimalna (0,2%). W 2 polowie XIX w. w związku z powstawaniem nowych osad na gruntach rozparcelowanych przez wielką własność przybywają na teren Podlasia osadnicy z Lubelszczyzny, zza Bugu i Mazowsza. Zapewne już w X V I I I wieku i z począt­ kiem X I X w. zaczęli na teren obydwu objętych bada­ niami powiatów napływać Niemcy. Była to przeważ­ nie ludność rzemieślnicza (np. tkacze), osiedlająca się w miasteczkach małym; grupkami czy pojedynczymi rędzinami. Na wsi znaczniejsze, skupienia ludności nie­ mieckiej występowały w północnej części powiatu wę­ growskiego nad Bugiem (miejscowości: Sadoleś, Płatkownica, Sojkówek, Ocięte). Poza tym kilka rzemieśl­ niczych rodzin niemieckich znajdowało się w Żulinie. Na wschód od Węgrowa koloniści niemieccy mieszkali w Elżbietowie. Osadnikami byli przeważnie przybysze z Dolnych Niemiec. W r. 1945 ludność niemiecka opu­ ściła swoje siedziby wraz z cofającą się armią nie­ miecką. W okolicy Miedznej, w związku z zakładaniem kolonii na gruntach dworskich, osiadło w 1884 r. 13 rodzin czeskich. W Węgrowie wśród rzemieślników trudniących się tkactwem mieli być Szkoci. Do Sokoło­ wa zaś podskarbi litewski Michał Kleofas Ogiński spro­ wadził rzemieślników z Montbeillard, byli wśród nich prócz tkaczy stolarze meblowi. Cały obszar do wybu­ chu I I wojny światowej zamieszkiwało sporo żydów. Skupiał; się oni głównie w miastach , trudniąc się rze­ miosłem i handlem. W czasie I wojny światowej w licz­ nych wsiach powiatu sokołowskiego (okolice Rozbite­ go Kamienia) przebywała czas jakiś ewakuowana z in­ nych terenów ludność białoruska. Odrębności kulturo­ we tej ludności do dziś żywo utrzymują się w pamięci starych informatorów. Obszar ten, zawarty między Liwcem a Bugiem, sta­ nowił teren starej ekspansji elementu mazowieckiego, z którym po wytrzebieniu w X I I I w. litewskiego szcze­ pu Jadźwingów, zamieszkujących okolice Drohiczyna, zaczyna się mieszać napływający od wschodu poprzez Bug element osadniczy ruski. Ludność ruska, zamiesz­ kująca niegdyś północne i wschodnie pogranicze po­ wiatu sokołowskiego, uległa już całkowitej polonizacji, niemniej do dziś zachowały się w terenie liczne ślady w postaci nazw miejscowych, a jeszcze częściej na­ zwisk ludności włościańskiej, które świadczą o ruskim pochodzeniu mieszkańców tych stron. O dawniejszym Jak widać z powyższego obszar Podlasia Zachodniego jest typowym obszarem przejściowym, na którym krzy. żują się wpływy kulturowe mazowieckie i ruskie, prze­ nikające zza Bugu, a ponadto nie bez znaczenia na Kyc. 3. Ryc. 4. Drewniana socha dwupolicowa. Zembrów, Sokolów. Fot. R. Reiniuss pow. Socha żelazna. Drgycz, gm. Stoczek, pow. Sokołów. Fot. R. Reiniuss �kształtowanie się miejscowej kultury ludowej było bli­ skie sąsiedztwo Lubelszczyzny i infiltraty osadnictwa obcego, o którym wspomniano powyżej. L u d n o ś ć na te­ renie objętym badaniami, w y ł ą c z y w s z y mieszkańców miast, rozpada się na włościan i szlachtę zagrodową, występującą tu w licznych skupiskach. Przykładem mogą być okolice Sterdynia, gdzie do wsi szlacheckich należą Kuczaby, Ratyńce, Zalesie, Długie, Buczyn, Lubiesza, Wólki, Trzcińce, Toczyski, B u j a ł y . Wsie szla­ checkie przemieszane są z włościańskimi. I tak na przykład w okolicy Rozbitego Kamienia wieś Sikory jest wsią szlachecką, podczas gdy sąsiednia zwana Trzebień i niezbyt odległe Dolne Pole są wsiami w ł o ­ ściańskimi. Niekiedy zdarza się, że miejscowość o tej samej nazwie dzieli się na dwie oddzielne części, z k t ó ­ rych jedna jest włościańska (Czaple), druga szlachec­ ka (Czaple Andrelewicza). 3 Szlachta zagrodowa, która w czasach feudalnych ko­ rzystała ze wszystkich przywilejów stanowych, która nie znała pańszczyzny, do czasów ostatnich zachowała poczucie odrębności w stosunku do masy o t a c z a j ą c y c h ją włościan. D z i ś kwestia przynależności do grupy szlacheckiej nie gra j u ż wprawdzie roli nawet w sto­ sunkach towarzyskich, niemniej jednak jeszcze przed kilkudziesięciu laty grupa szlachecka silnie obwarowa­ na była murem przesądów społecznych nie pozwalają­ cych jej na mieszanie się z chłopami przez z w i ą z k i małżeńskie, utrzymywanie z nimi z a ż y ł y c h stosunków towarzyskich itp. W odniesieniu do lepiej na ogół w ziemię zaopatrzonej szlachty nagrodowej włościanie podlascy zajmowali stanowisko zdecydowanie antagonistyczne. Na pierwszy rzut oka ws'e szlacheckie nie różnią się niczym wyraźnym od włościańskich. R ó w n i e ż wypyty­ wani w tym kierunku informatorowie zaprzeczali, aby istniały zdecydowane różnice w zakresie stroju, bu­ downictwa, urządzenia . wnętrza itp. między wsiami szlacheckimi a włościańskimi. Jako uchwytne różnice między tymi dwoma grupami, podawano we wsiach szlacheckich literacką formę w y s ł a w i a n i a się, wytworniejsze formy zachowania się szlachty, we wsiach włościańskich różnicę sprowadzano do większej z a m o ż ­ ności gospodarstw szlacheckich. Rola szlachty zagrodowej w kształtowaniu się kultu­ ry wsi podlaskiej nie jest łatwa do zdefiniowania. Skutkiem większej od chłopów zamożności i ambicjom stanowym, n a k a z u j ą c y m w miarę możności naślado­ wać styl życia zamożnej szlachty obszarniczej, w wio­ skach szlacheckich u bogatszych gospodarzy widuje się w budownictwie dążność do naśladowania p a ń s k i c h rezydencji, w umeblowaniu spotyka się np. kanapki wyściełane, kryte tkaniną samodziałową, naśladujące meble empirowe, w stroju kobiecym noszone były kry­ noliny usztywnione fiszbinowymi obręczami itp. Z tego rodzaju elementami obliczonymi na efekt zewnętrzny, mającymj podkreślać „pańskość" stopy życiowej gospo­ darza, nie szły w parze głębsze przemiany związane np. z postępem w gospodarce. Wprost przeciwnie. Za­ możne na ogół gospodarstwa szlacheckie przechowywa­ ły raczej tradycyjne formy gospodarowania, tam właśnie najdłużej u t r z y m y w a ł a się socha, do dziś uży­ wane są brony laskowe, najdłużej zachował się z a p r z ą g wołowy. Gospodarstwa chłopskie, s k ą d najpierw przy­ mus pańszczyźniany, a później nadzieje zarobku, wy- Ryc. 5. Dom podwójny. Ceranów, R. Reiniuss pow. Sokołów. Fot. pędzały ludzi do pracy poza obrębem swego opłotka, prędzej z a c z ę ł y przestawiać się na nowe tory i uno­ wocześniać system produkcji, mniej natomiast zwra­ cano tam dawniej uwagi na to, co n a z w a l i b y ś m y „ze­ wnętrzną dekoracją". Wielka własność rolna spoczywała na terenie Podla­ sia Zachodniego głównie w r ę k a c h szlacheckich. W po­ wiecie sokołowskim spośród w a ż n i e j s z y c h majątków tego rodzaju wymienić należy Korczew ( K u c z y ń s k i c h ) z p i ę k n y m pałacem zbudowanym w r. 1731, Sterdyń ( K r a s i ń s k i c h ) , Patrykozy ( S z y d ł o w s k i c h ) , w powiecie w ę g r o w s k i m S t a r ą Wieś ( R a d z i w i ł ł ó w ) , W czasach feudalnych właściciele ziemscy podobnie jak i w in­ nych częściach Polski bardzo silnie wpływali na życie wewnętrzne wsi. P r z y k ł a d e m może być działalność ge­ nerała wojsk polskich Teodora Szydłowskiego (ur. 1793 r., urn. 1863 r.), starosty mielnickiego, który za­ kupiwszy dobra Patrykozy przebudował wieś według swego gustu, nadając k a ż d e m u z budynków „inny styl" (ryc. 2). Podobnych przykładów, choć nie tak ja­ skra wj'ch można by p r z y t o c z y ć znacznie więcej. W okresie uwłaszczenia włościan wioski podlaskie były stosunkowo małe: Dolne Pole — 10 domów, W ó l k a O k r ą g l i c k a — 14, G w i z d a ł y — 24, Repki około 36. D z i ś oczywiście wsie rozrosły się w stosunku do stanu pierwotnego bardzo znacznie. Hołubią, k t ó r a w roku 1863 liczyła 30 domów, ma ich dziś 3 razy więcej. P a n u j ą c y m kształtem wsi na Podlasiu Zachodnim jest ulicówka względnie przysiółek, najczęściej rów­ nież zbudowany po obu stronach ulicy. Bardzo regu­ larnymi ulicówkami są z w ł a s z c z a kolonie osadzone w X I X wieku na rozparcelowanych gruntach dworskich. W niektórych starszych wsiach na skutek takiej par­ celacji łub przeprowadzonej w okresie międzywojennym komasacji dostrzega się odpływ ludności na tzw. „ko­ lonie", tj. nowe osiedla z dala od centrum wsi poło­ żone. W tak zwanych „osadach", to jest osiedlach typu m a ł y c h miasteczek (Mokobody, Miedzna), środek sta­ nowi plac targowy, od którego na różne strony rozbie­ g a j ą się ulice, ' ś l a d y miejskiego założenia da się rów­ nież z a u w a ż y ć w Liwie, niegdyś stolicy Ziemi Liw­ skiej. W okresie uwłaszczenia przeciętna wielkość gospo­ darstwa kmiecego wynosiła 1 włókę (30 morgów), choć z d a r z a ł y się i większe. Najmniejsze gospodarstwa 273 �Ryc. 6. Wnęka z kolumnami. Jaczew, tzw. ..ogrodników", dość zresztą nieliczne, mierzyły przeciętnie 1—2 morgów. Obecnie przeważającą formą są gospodarstwa średniej wielkości 5—10 ha, prócz tego zdarzają się i duże, dochodzące do 40 ha, oraz pewna ilość gospodarstw karłowatych. Osobną klasę ludności wiejskiej stanowiła dawniej służba dworska, która tworzyła przy większych dworach małe osiedlawioski, złożone z samych gospodarstw karłowatych (np. Ząbków koło Sokołowa), obecnie skutkiem przy­ działu ziemi podworskiej gospodarstwa te przesunęły się do grupy gospodarstw średniackich. Wieś podlaska, taka jaką widzimy dzisiaj, różni się bardzo od dawnej wsi tradycyjnej. Okresem, w którym weszła na drogę coraz to szybszych przemian, był po­ czątek bieżącego stulecia. W pamięci informatorów okres ten utrwalił się jako „czasy wojny japońskiej". Najbardziej widoczne przemiany zaszły w zakresie uprawy roli i hodowli. Przed laty pięćdziesięciu zjawis­ kiem powszechnym na Podlasiu była trójpolówka, orka w wąskie zagony wykonywana dwupolicową sochą (ryc. 3) ciągnioną u uboższych przez konia, u boga­ tych przez parę wołów zaprzężonych w jarzmo kulowe. Bronowano broną laskową, nawożono ziemię przeważ­ nie obornikiem, nawozy zielone (łubin) dopiero zaczę­ ły się rozpowszechniać, podobnie jak niektóre rośliny pastewne (konicz, seradela). Do sprzętu zbóż używano sierpa, snopy układano w ,,mendle" (14 snopów ułożo­ nych warstwami na krzyż, z piętnastym snopem w po­ staci pionowo nasadzonego chochoła. Omłot zbóż odbywał - się cepami o wiązaniu gązewkowym, wianie przy pomocy drewnianej szufli. Ziarno przechowywało się w słomianych koszach niekiedy znacznej wielkości, a mełło w żarnach typu pionowego, gdzie kamienie osadzone są w wydrążonym pniu drze­ wa lub w oprawie złożonej z klepek przypominającej ceber ustawiony na czterech wysokich nogach. Ziarno na kaszę ubijano w ręcznych stępach kielichowatych. Mniej więcej w okresie „wojny japońskiej" pojawia się na wsi podlaskiej fabryczny, całkowicie żelazny pług, pow. Węgrów. Fot. St. Deptuszewski który zaczyna konkurować z sochą zwłaszcza od cza­ su, gdy żelazne pługi nauczyli się robić kowale wiej­ scy. Socha posiada jednak swoje duże zalety, zwłasz­ cza na nowiznach czy ziemiach zarośniętych perzem. W związku z tym kowale miejscowi w okolicy Stoczka, Sądownego, Prostyni, zaczęli wyrabiać rodzaj dwupolicowych soch z żelaza. Narzędzie to (ryc. 4) znako­ micie spisujące się na odpowiednich glebach nie tylko utrzymuje się obok żelaznego pługa, ale niekiedy zwy­ cięsko z nim konkuruje. Sochy drewniane w użyciu dotrwały tu i ówdzie do czasów okupacji. Wraz z że­ laznym pługiem przychodzą na wieś żelazne brony (ale laskowe używane są do dziś), sprzęt zbóż odbywa się przy pomocy kosy, z czym zapoznali się chłopi bądź na robotach sezonowych w Niemczech, bądź od mało­ polskich „bandosów", którzy tu dawniej po dworach pracowali. Do młocki bogatsi zaczęli używać młockar­ ni kieratowych, do czyszczenia zboża —• młynków. Po r Ryc. 7. Dom z czasów pańszczyźnianych. luss Fot. R. Rein- �drugiej wojnie światowej zostają zastosowane w boga­ tych gospodarstwach wiejskich również bardziej skom­ plikowane narzędzia rolnicze, jak siewniki, kosiarki, żniwiarki, młockarnie motorowe itp. W inwentarzu ż y w y m z gospodarstwa znikła hodo­ wla wołów, ilość krów trzymanych dawniej dla obor. nika zmalała w związku z pojawieniem się nawozów sztucznych. Po komasacji gruntów osłabła hodowla owiec, które dopiero od czasów okupacji zaczęto zno­ wu chować w poważniejszej liczbie. Widocznym zjmiarjom uległa ludowa architektura. Na Podlasiu Zachodnim typem powszechnie panują­ cym jest zagroda wielobudynkowa, złożona z domu mieszkalnego, osobnych stajni, złączonych zwykle z chlewami dla świń, oraz stodoły, a czasem i oddziel­ nego spichlerza, niekiedy z podcieniem wspartym na słupach. Zagrody bogatych posiadają wszystkie wy­ mienione wyżej budynki ustawione dokoła szerokiego podwórza. Biedniejsi nie posiadają spichrzy, budynki gospodarcze i obejście mają znacznie niniejsze. Właści­ ciele gospodarstw karłowatych często w ogóle nie mają zabudowań gospodarczych, tylko m a ł y domek mieszkal­ ny, a żywy inwentarz hodują w małej stajence odcię­ tej od sieni. W niektórych miejscowościach (Jaczew, Patrykozy, Zembrów i in.) stodoły oddzielone od reszty zabudowań ustawione są osobno, tworząc szereg rów­ noległy do budynków mieszkalnych. W miastach (Wę­ grów) i osadach ( L i w ) stodoły i inne zabudowania go­ spodarcze stanowią osobną dzielnicę. Najbogatsi sta­ wiali tam tzw. „okólniki", tj. zwarte, ustawione w kwadrat zabudowania gospodarcze, złożone ze stodół, stajni, owczarni, spichrzy, z podwórkiem w środku. Zarówno budynki gospodarcze jak i mieszkalne bu­ dowane są z drzewa sosnowego, węgłowanego na rybi ogon. Węgłowanie to jest powszechne i spotkano je na­ wet w budynku pochodzącym z r. 1781 (wieś Sikory). Węgieł na obłap zanotowano zaledwie parę razy, z cze­ go wynika, że musiał on bardzo dawno wyjść z po­ wszechnego użycia. Plan domu i jego rozmiary uzależnione s ą ściśle od stanu zamożności mieszkańców. F o r m ą zdecydowanie biedniacką jest tak zwany „dwojak", to jest dom skła­ dający się z izby i sieni, w której cienkim przepierze­ niem oddzielony jest chlew lub komórka. Przeważającą formą na Podlasiu Zachodnim jest tzw. „trojak", to jest dom z sienią wzdłuż ściany szczytowej, komorą lub kuchnią w jej przedłużeniu i dwoma pomieszcze­ niami (izbą i alkierzem) po jednej stronie sieni. Domy takie różniące się wielkością i jakością drzewa posia­ dają bogatsi i ubożsi. Częstym zjawiskiem na Podlasiu jest budowanie domów podwójnych (na dwie rodziny) z dwóch trojaków złączonych ze sobą wspólną ścianą w ten sposób, że wejścia znajdują się w ścianie licowej obok siebie (Ceranów, Kosów), (ryc. 5), lub w prze­ ciwległych ścianach szczytowych (Repki, Korczew). Zwyczaj zestawiania budynków podwójnych, obcy tra­ dycjom polskiego budownictwa ludowego, zaszczepiony został prawdopodobnie na Podlasiu przez wielką w ł a s ­ ność, która budując dla poddanych domy podwójne oszczędzała na materiale (wspólne ściany) i kosztach budowy (jedno urządzenie ogniowe dla dwu rodzin). Za słusznością tego przypuszczenia świadczy fakt, że wiele z tego rodzaju budynków pochodziło z czasów fiyc. 8. Narożnik domu ,,kożuchówanego". Wola Suchożebrska, pow. Siedlce. Fot. R. Reiniuss. pańszczyźnianych i były budowane przez dwór, który osadzał w nich dwie obce zupełnie rodziny (Patrykozy, Korczew, Repki i in). W czasach późniejszych domy takie stawiali również chłopi, np. ojciec dla dwóch synów. Najzamożniejsi stawiali tzw. „czworaki", to jest do­ my z sienią pośrodku, rozdzieloną w połowie przechod­ nim kominem. Czworaki zamieszkiwane były pierwot­ nie przez jedną rodzinę, obecnie z budynku korzystają zazwyczaj dwie, a nawet cztery rodziny, przy czym dom jest w ten sposób przedzielony, że mieszkańcy jednej połowy domu korzystają z sieni frontowej, dru­ giej z a ś połowy z sieni od strony podwórza. W domach starych i to występujących głównie we wsiach szlacheckich (Jaczew, Nasiłków, Czaple-Andrelewicze) w gospodarstwach najzamożniejszych ściana sieni od strony licowej bywa cofnięta mniej więcej o 1 m w tył, tworząc wnękę ozdobioną od frontu dwoma kolumnami ustawionymi po bokach (rys. 6). Element ten o charakterze wyłącznie dekoracyjnym zaczerpnię­ ty został najprawdopodobniej z architektury klasycystycznych pałaców (np. z pałacu w Korczewie). Domy z wnękami, ale bez kolumn, spotkano jeszcze w kilku innych miejscowościach, głównie zamieszkiwanych przez drobną szlachtę (np. Osiny). Dom z wnęką poli­ chromowaną zanotowany został w osadzie Mokobody. Ściany domów zostawiane były w stanie surowym lub malowane glinką względnie wapnem. Dachy krokwio­ we, dawniej z reguły czterospadowe, kryto słomą, na rogach schodkowaną, poza tym przeważnie gładką (ryc. 7). Okna małe pozbawione ozdób, ale często z okiennicami, drzwi z reguły na żelaznych zawiasach �(na kołowrocie spotyka się tylko w starych budyn­ kach gospodarczych) z taflą niekiedy ozdobnie w y k ł a ­ daną. Nawet w najstarszych domach nie natrafiono na wnę­ trza kurne. Nie pamiętają ich również najstarsi informatorowie. Chałupy wiejskie w pośrodku sieni po­ siadają wyprowadzony od powierzchni ziemi obszerny komin murowany z cegły lub kamienia (już w domach z r. 1815), wyjątkowo z plecionki wylepianej gliną. Podstawa komina równa szerokości sieni jest zwykle przechodnia i zamknięta z dwóch stron drewnianymi drzwiami. W starych domach wewnątrz komina spoty­ ka się u dołu po bokach otwory, przez które dawniej paliło się w piecu służącym do ogrzewania. Do komi­ na przybudowany jest piec kuchenny i piekarski znaj­ dujący się w izbie, zaopatrzony w szeroki okap. Blachy do gotowania przyjęły się od lat mniej więcej 50, daw­ niej gotowano w garnkach stawianych wprost na gli­ nianej polepie pieca lub na żelaznym trójnogu. Piec do ogrzewania w postaci wąskiego, długiego graniastosłupa stanowi zwykle część ściany między kuchnią a dru­ gą izbą, względnie alkierzem. Często między szczytem pieca ogrzewanego a powałą jest zostawiona wolna przestrzeń, tak że alkierz nie jest cd izby całkowicie oddzielony. Na początku bieżącego stulecia w budownictwie pod­ laskim przyjmują się domy z dachami naczółkowymi, o ścianach szczytowych ozdobnie szalowanych. Moda ta, której towarzyszy pojawienie się wycinanych ozdób nad oknami (nadokienniki), okazała się bardzo krótko­ trwała, gdyż już w czasie I wojny światowej zamiast naczółkowych zaczęto budować dachy dwuspadowe. W związku z powyższym zaczyna się. rozwijać pomy­ słowe ozdobne szalowanie szczytów, wycinanie w nich dekoracyjnych okienek, obijanie krawędzi ażurowanymi wiatrówkami z zakończeniami w postaci szparogów lub pionowych profilowanych sterczyn dachowych. W tym samym czasie w domach zamożniejszych coraz częściej buduje się przed wejściem ozdobne ganki. Pod koniec I wojny światowej i później zaczęto zwłaszcza Ryc. 10, Fragment Ryc. 9. Spichlerz z podcieniem. Repki, pow. Fot. Deptuszewski Sokołów. w domach starszych „kożuchować" ściany, czyli po­ krywać je zewnątrz ozdobnym szalunkiem. Deski kry­ jące ściany układane są dekoracyjnie, u góry pod da­ chem biegnie poziomo ażurowana deska tzw. „fryza". Szczególnie bogato zdobione s ą narożniki, w których widać niekiedy echa ozdób przyjętych z domów muro­ wanych, klasycystycznych pilastrów itp. W Woli Suchożebrskiej na narożnikach przybijają wycinane z de­ ski i polichromowane ozdoby roślinne (ryc. 8). W ogó­ le w okresie międzywojennym i w czasie okupacji zdobnictwo architektoniczne rozwija się bardzo bujnie: ganeczki, nadokienniki, drzwi, szczyty dachów stają się coraz bogacej zdobione. Często niektóre elementy podmalowuje się (zwłaszcza okiennice). Ciekawym elemen­ tem nienotowanym dotychczas w architekturze ludowej są ozdoby narożników spotykane w Jaczewie (pow. Węgrów) w postaci bogato profilowanej deski, ster­ czącej na zewnątrz jak grzebień na narożnikach domów. budynku gospodarczego przy plebanii. Sokołów. Fot. St. Deptuszewski Zembrów, pow. �W architekturze wiejskiej z tego okresu widać wyraź­ ne oddziaływanie zdobionego budownictwa drewniane, go małomiasteczkowego. Bogatsi gospodarze chętnie korzystają z usług cieśli i stolarzy budowlanych miej­ skich. Wśród budynków gospodarczych na uwagę zasługu­ je} spichrze, często zaopatrzone w podcienia wsparte na słupach (ryc. 9), i stodoły (ryc. 10). O ile architektura ludowa Podlasia Zachodniego przedstawia się bardzo bogato i ciekawie, o tyle me­ blarstwo jest raczej dosyć mało interesujące. W kuch­ niach spotyka się (nawet we wsiach szlacheckich) krótkie, szerokie ławy służące zamiast stołu, na któryeh jada się posiłki siedząc na małych czworonożnych stołeczkach, półki na naczynia o kształtach zwykle ozdobnych, rzadziej kredensy. W izbach, prócz łóżek 0 formach zaczerpniętych z meblarstwa małomieszczańskiego ub. stulecia, spotyka się „zydle" (ławy) 7, ozdobnymi oparciami, często umieszczonymi ruchomo na osi, tak że oparcie da się przekładać raz na jedną, raz na drugą krawędź ławy, „kanapy", czyli rozsuwane lawy do spania, sofki, to jest ławy z wyginanymi ozdobnie oparciami bocznymi, wyjątkowo czasem wy­ ścielane i obite z wierzchu samodziałem (u drobnej szlachty). Prócz ław występują też krzesła. Wyjątko­ wo raz jeden (w Prostyniu) udało się znaleźć staro­ dawne krzesło o oparciu wykonanym z profilowanej deski, poza tym częste są krzesła typu biedermeierowskiego swobodnie interpretowanego przez ludowych sto­ larzy. Jako sprzęty schówkcwe służyły dawniej skrzy­ nie malowane, kupowane na targach w Siedlcach, W ę ­ growie i Sokołowie. Wyrobu ich zaniechano od lat oko­ ło 70. Nieliczne skrzynie, które w terenie udało się od­ szukać, są silnie zniszczone, gdyż w czasie obydwu wo­ jen światowych zakopywano w nich mienie do ziemi. Wśród napotkanych skrzyń wyróżnia się dwa typy. Jeden to skrzynie malowane na kolory ciemne, z dwo­ ma prostokątnymi polami zdobniczymi wyodrębniony­ mi ramką i kolorem tła. Na jednej ze skrzyń zacho­ wały się resztki wzoru roślinnego (rozłożysty bukiet), na obu resztki napisów (A.N.N.O. 1867). Drugi typ, to skrzynie malowane na kolor żółty lub jasnobrązowy ze ścianą licową podzieloną na pięć pól wypełnionych ornamentem roślinnym. Wzór malowany barwą brązowoczerwoną (tzw. róż angielski) czasem z dodatkiem błękitnego lub czarnego konturu. Wszystkie one pocho­ dziły niewątpliwie z jednego ośrodka stolarskiego, któ­ rego jednak niestety nie udało się wykryć. Ponieważ podobne skrzynie znaleziono w czasie czerwcowego objazdu w okolicy Siedlec, a ponadto znane są one z okolic Mińska Mazowieckiego ; Puław (Zbiory Tow. Pol. Szt. Stos. w archiwum Oddziału Przemysłu Artystycz­ nego Muzeum Narodowego w Krakowie), sądzić nale­ ży, iż ośrodek ten znajdował się prawdopodobnie gdzieś na pograniczu Lubelszczyzny, Wschodniego Mazowsza 1 Zachodniego Podlasia. Formą nowszą były kufry o wiekach wypukłych i ścianach bocznych zwężających się ku doiowi, zdo­ bione techniką tzw. „mazerowania" we wzory geome­ tryczne (ryc. 11). Kufry tego rodzaju wyrabiali ży­ dowscy stolarze w Siemiatyczach za Bugiem. Dziś wy­ rabia je tam pracownia stolarska Wacława Andrusz­ kiewicza. W izbach i alkierzach spotyka się często szafki na­ rożne o podstawie trójkątnej, górą ozdabiane profilo­ wanym szczytem. Szafy ubraniowe, wykonywane przez małomiasteczkowych a później wiejskich stolarzy, po­ jawiły się we wnętrzu izby podlaskiej od I wojny świa­ towej. W domach, gdzie są małe dzieci, występują oczy­ wiście kołyski. Najczęściej są to kołyski na biegunach, rzadziej koszyczki plecione z wikliny, zawieszone na czterech sznurach u powały. W czasie pracy w polu lżywają kobiety przenośnych kołysek, sporządzonych z płachty rozpiętej na drewnianym koźle. Wnętrza izb pesiadały pierwotnie ściany i powały z surowego drzewa, pod koniec ubiegłego wieku zaczę­ to je malować białą glinką sprzedawaną przez ,,glinkarzy" z okolic Mielnika (za Bugiem), a później wa­ pnem. Od I wojny światowej zaczął rozpowszechniać się zwyczaj wyklejania ścian tapetami, który dziś jest powszechny. Najubożsi wytapiają czasem ściany papie­ rem ze starych gazet. Wnętrza bielone spotyka się bar­ dzo rzadko, przeważnie kuchnie, czasem na ścianach malują odręcznie jakieś prymitywne wzory roślinne, wyjątkowo zwierzęce (np. baranki). Ozdobę wnętrza stanowią zawieszone w oknach fi­ ranki wycinane z białej bibułki. Firanki takie kupują przeważnie w sklepach (wykonane fabrycznie). Spo­ tyka się jednak po wsiach wycinankarki, które ręcz­ nie tego redzaju ozdoby wykonują. W Laskowicach (pow. Sokołów) zdolną wycinankarką jest 27-letnia Krystyna Ścięgosz, która poza tym maluje również ozdoby na ścianach ; wyrabia sztuczne kwiaty. Wycinanki kolorowe najbardziej interesujące wystę­ pują na terenie powiatu węgrowskiego w Jaczewie i Górkach-Grubakach. Istniał tam dawniej zwyczaj, że z opłatków kolorowych sklejano ażurowe „gwiazdy", które zawieszano dla ozdoby na końskim włosiu u tra­ garza powały. W dalszym rozwoju analogiczne wyci­ nanki zaczęto wyklejać z papieru, a ponieważ były one luźno zawieszone, wyklejano je dwustronnie, aby z każ­ dej pozycji można było na nie popatrzeć. W niektó­ rych wsiach występował też zwyczaj dekorowania ścian naklejanymi na nie wycinankami z kolorowego papieru. Zwyczaj ten całkowicie zaginął prawie od I wojny światowej, zaś te wycinanki, które stare kobiety wy­ konywały na prośbę uczestników Obozu, posiadały for­ my niewielkich słabo ażurowanych kółek lub pozio­ mych układów pasowych. W Czaplach i Patrykozach (pow. Sokołów) spotyka się na ścianach ozdoby w postaci sylwetek zwierząt (kotów, jeleni itp.) wykonanych z naklejonych na pa­ pier łusek szyszek. U powały zawieszone bywają pająki najczęściej typu żyrandolowego, wykonane z nizanego na nitkę łubinu, grochu lub cienkich paseczków płótna o wystrzępio­ nych brzegach (ryc. 12). Rzadziej trafiają się pająki o formach krystalicznych, wykonanych ze słomek. Naj­ nowsze typy pająków, to pająki promieniste, robione z girland gufrowanej kolorowej bibuły. Na ścianach zawieszane bywają oleodruki treści reli­ gijnej, zdobione niekiedy sztucznymi kwiatami. Ważną dekorację wnętrza podlaskiego stanowią tka­ niny. Tkactwo na Podlasiu Zachodnim jest jedną z najbo­ gatszych i najżywotniejszych obok zdobnictwa archi­ tektonicznego dziedzin sztuki ludowej. Zajmują się nim prawie wszystkie kobiety, tkając na użytek domowy zarówno materiały ubraniowe jak i bardziej skompli- �kowane pod względem technicznym tkaniny dekora­ cyjne. Szczególnie żywo rozwinięte jest tkactwo w po­ wiecie sokołowskim, zwłaszcza w miejscowości Lipki, gdzie produkcja tkacka zorganizowana jest w formie spółdzielni, a poza tym w Telakach koło Kosowa, Zembrowie, Woli Suchożebrskiej, Łużkach, Chruszczewce i Wrotnowie. Wykonywane tkaniny podzielimy według ich zastoso­ wania na: ubraniowe, służące do szycia bielizny po­ ścielowej, oraz używane do dekoracji wnętrz. Wśród tkanin ubraniowych najczęściej wyrabiane są lniane białe płótna różnej grubości do szycia bielizny, poza tym pasiaki o drobnych prążkach i paskach tkanych kupną czerwoną bawełną tzw. „gurem", niekiedy uroz­ maiconych też prążkami czarnymi lub niebieskimi. P a ­ siaki te tkane są zwykle splotem płótna, rzadziej splo­ tem rządkowym. Na zapaski d ° codziennej pracy domowej tkane są lniane pasiaki o paskach nieprzekraczających szero­ kości 1 cm, utrzymanych w kolorach ciemnych (czar­ ny, granatowy, ciemnoczerwony), ujętych po kra­ jach w prążki jaśniejsze białe lub żółte. Raport kolo­ rystyczny powtarza się, a poszczególne wiązki barwne posiadają układ symetryczny. Kraciaki w drobną kratkę tkaną czerwonym gurem lub lnem barwionym na czarno, czasem z dodatkiem nitki białej, stosowane były jako materiał na spódnice. Czysto wełniane tkaniny o ciemnych tłach, tkane w kratkę jaśniejszą, niekiedy splotem rządkowym, słu­ żyły na kobiece bluzki i spódnice, jednokolorowe wy­ konane w jodełkę splotem rządkowym wyrabiane są na ubrania męskie. Przed I wojną światową tkano sporo sukna bądź to w szarym naturalnym kolorze runa, bądź barwionego na kolor ciemnobrązowy, uży­ wanego na sukmany czy bekiesze. Sukno takie po zdjęciu z krosien musiało być folowane. Folusze by­ wały zwykle przy młynach, poza tym w miasteczkach istniały specjalne warsztaty zajmujące się wykańcza­ niem i folowaniem tkanin wełnianych (w Węgrowie, Ciechanowcu za Bugiem). Tkaniny pościelowe, to płótna lniane tkane w kratkę przy pomocy czerwonego guru. ^ Często spotyka się poszwy na poduszki i pierzyny tkane w trzy kolory (len biały i farbowany na czarno oraz czerwony gur). Tkane są one splotem płótna, co na skrzyżowaniu Ryc. 278 11. Kuler „mazerowany" wykonany przez Waclawa Siematycza. Fot. R. Reintuss dwóch barwnych pasów daje piękne przejścia łago­ dzące surowość linearnego układu. Wśród tkanin dekoracyjnych występują tkaniny uży­ wane jako nakrycia łóżek, makaty ścienne, płachty do zawieszania w drzwiach czy wreszcie chodniki i obrusy na stół. Tkaniny takie spotyka się dziś jeszcze w każd*n niemal domu, z tą różnicą, że w domach uboż­ szych jest ich mniej i przeważają wyroby parciane i lniano.bawełniane, w zamożniejszych z a ś są również półwełniane czy też czysto wełniane, które są cenione najwyżej, i jest ich znacznie więcej. Do najpospolitszych w tej grupie należą pasiaki par­ ciane tkane splotem rypsu (w „poklepuchę") lub rząd­ kowym z najgrubszej odpadkowej przędzy lnianej, używane jako nakrycia łóżek, zasłony do drzwi, derki do nakrywania siedzeń na wozach. Jeśli chodzi o rozwiązanie kolorystyczne pasiaki roz­ padają się na dwie grupy. Jedną, mniej liczną, stano­ wią tkaniny o niewielkiej gamie barw przeważnie cie­ mnych (ciemny fiolet, zielony, ciemnoczerwony, czar­ ny, ciemnoniebieski), układanych pasami mniej więcej równej szerokości, wynoszącej 5—10 cm, powtarzają­ cych się rytmicznie, czasem poprzedzielanych jaśniej­ szymi paseczkami pojedynczymi w barwach jasnych kontrastujących (np. żółtą, różową, jasnozieloną, białą). Druga grupa, nierównie liczniejsza, to pasiaki, w których szersze pasy ciemnego t ł a rozdzielone są szerokimi na 15—20 cm wiązkami barwnymi złożo­ nymi z różnej szerokości pasków o kolorach ostrych, ale na ogół tak ze sobą zestawionych, że nie stwarzają wrażenia jaskrawej pstrokacizny. Wiązki te są prze­ ważnie składane w sposób asymetryczny. Kompozycje symetryczne zdarzają się rzadko. Niekiedy wiązki sy­ metryczne ; asymetryczne występują obok siebie na zmianę na tym samym pasiaku. Podobnie wykonane są pasiaki tkane w ą t k i e m weł­ nianym na osnowie lnianej. Pasiaki o szerokich wielo­ kolorowych wiązkach podawane są jako młodsze od poprzednio opisanych; w odróżnieniu od pierwszych nazywają je czasem ,,łowickimi" lub nawet „krakow­ skimi". Prócz pasiaków o pasach barwnych, stykających się ze sobą wzdłuż linii prostej, spotyka się i takie, gdzie na skutek odpowiedniego operowania nitkami wątku, barwne pasy na lnii zetknięcia zazębiają się tworząc żeberka, ząbki czy szachownicę. Pasiaki tkane na krosnach dwunicielnicowych z uży­ ciem tzw. „deski", w których na tle barwnych pasów powstają wzory geometryczne złożone z kwadratów lub prostokątów należą już do grupy tkanin przetyka­ nych. Stosunkowo rzadziej od pasiaków występują na te­ renie Podlasia Zachodniego „dywany" kraciaste, głów­ nie parciane. Są to zazwyczaj tkaniny o niewielkiej ilości kolorów, tkane splotem płótna w szerokie prze­ cinające się pasy o kratach prostokątnych lub kwa­ dratowych. Zarówno wśród dywanów parcianych jak i wełnia­ nych spotyka się okazy tkane splotem rządkowym bądź to w diagonalnie biegnące prążki, bądź w ,,oczka", czyli „okienka", tj. w deseń złożony z wpisanych w sie­ bie kwadratów skierowanych przekątniamj wzdłuż osnowy i wątku. Deseń taki występuje zarówno w tka­ ninach jednokolorowych z barwną bordiurą jak i dwukolorowych (np. osnowa czerwona, wątek czarny) czy �kraciakach. Dywany przetykane tkane ria krosnach 4 i więcej nicielnicowych wedle zgodnych informacji, pochodzących z różnych miejscowości badanego tere­ nu, należą do zjawisk młodszych, których tradycja nie sięga ubiegłego wieku. Dywany te wykonywane są z reguły w dwóch kolorach, przy czym, jako surowca, używa się nici lnianych, bawełnianych względnie w e ł . nianych w różnych kombinacjach, np. len bielony, wą­ tek len szary, lub osnowa z barwionej kupnej bawełny (tzw. „kramny postaw"), wątek z barwionego lnu lub weiny. Bogatsi jedynie wykonywali dywany, w któ­ rych i osnowa, i wątek były z wełny. Dawniejsze dy­ wany przetykane (które zresztą i dziś są wyrabiane) tkane były we wzory geometryczne (ryc. 13) w postaci krat, szachownic, kół względnie elips wpisanych w ok­ no kraty. Wzory te wykonywane na krosnach 4 i 6 względnie 8-nicielnicowych nie różniły się w sposób wyraźny od tych, które spotyka się na Podlasiu Wschodnim czy w Augustowskiem, czy ostatnio na Kurpiach. W czasach międzywojennych możliwości techniczne tkaczek podlaskich rozszerzyły się skutkiem zastoso­ wania przy wyrobie tkanin przetykanych tzw. „prąt­ ków", tj. prętów, które przesuwane między nitkami osnowy dawały dowolne możliwości wytwarzania ziewu tkackiego. Od tego czasu wzory spotykane na dywa­ nach zaczęły się komplikować i wzbogacać, przybyły motywy roślinne: róże, bukiety; zwierzęce, jak ptaszki, jelenie, indyki, coraz bardziej rozwijały się wzory na bordiurach, w których obok girland kwietnych itp. za­ czął występować meander. Wzory te dziś bardzo na Podlasiu rozpowszechnione, nie są jednak wynikiem twórczego wysiłku miejscowych tkaczek, lecz przenie­ sione w sposób mniej lub więcej mechaniczny z róż­ nych wzorników do robót ręcznych, pism kobiecych czy dywaników i makat pochodzenia fabrycznego. Py­ tane o to tkaczki objaśniały chętnie, że zasadniczo k a ż . dy wzór z książki czy obrazka da się przenieść na dy­ wan, wystarczy go tylko przerysować na kratkowanym papierze, odpowiednio przewlec osnowę na warsztacie i umieć operować „prątkami", których liczba przy bar­ dziej skomplikowanych wzorach przekraczała niekie­ dy 120. Oczywiście zagadnienie przeniesienia wzoru z rysun­ ku na krosna jest sprawą trudną i nie każda tkaczka umie sobie z tym poradzić. Zwykle rysowaniem i prze­ liczaniem wzoru zajmują się tylko wybitniejsze tkacz­ ki i one dostarczają innym kobietom gotowych „spis­ ków", tj. sporządzonych na papierze notatek pozwa­ lających na powtórzenie danego wzoru w tkaninie. Skutkiem rozpowszechniania się „spisków" identyczne kompozycje spotyka się często w miejscowościach dość znacznie od siebie odległych. Dywany przetykane posiadają skalę kolorystyczną dosyć rozległą. Prócz bardzo szlachetnych zestawień, jak np. len bielony i szary, spotyka się dywany w ko­ lorach ciemnych (granatowy z ciemnobordowym lub różnych kombinacjach białej względnie czarnej osno­ wy z drugim kolorem, np. czerwonym, niebieskim, zie­ lonym. Duży w p ł y w % a gamę kolorystyczną dywanów wywierają małomiasteczkowe farbiarnie przędzy, po­ sługujące się często barwnikami anilinowymi o jaskra­ wych, krzykliwych kolorach, które zestawiane w spo­ sób niewłaściwy dają rezultaty bardzo przykre dla oka (np. różowy z jaskrawym zielonym). Ryc. 12. Pająk z paseczków płótna o wystrzępionych brzegach. Sinołęka, pow. Węgrów. Fot. R. Reiniuss Oprócz opisywanych dotychczas tkanin, które wyra­ biane są przez tkaczki ludowe, spotyka się w chału­ pach wiejskich, domach mieszczańskich i kościołach tzw. „dywany tkacowskie". Są to tkaniny z reguły, wełniane, wykonane bądź splotem rządkowym, bądź techniką dwuosnowową. Dywany te, dochodzące (zwłaszcza w kościołach) do bardzo znacznych rozmia­ rów (np. 4 X 8 m), tkane były albo na krosnach odpo­ wiedniej szerokości, albo też posiadały w pośrodku starannie ukryty szew łączący ze sobą dwie połowy. Twórcami tych dywanów byli zawodowi tkacze rekru­ tujący się z reguły spośród przybyszów obcych. W cza­ sie badań udało się ustalić dane personalne dla sze­ regu tkaczy pracujących na przełomie X I X i X X wieku na terenie Podlasia Zachodniego. I tak w Kosowie po­ siadał pracownię tkacką Bronisław Kowalski (zmarły w 1905 r. jako starzec), syn tkacza nazwiskiem Schmidt, który przybył do Łodzi z okolic Hamburga i tu spolszczył sobie nazwisko. Bronisław Kowalski wykonywał wszelkie tkaniny ubraniowe, ozdobne płót­ no stołowe oraz dywany dwuosnowowe. Był on bardzo cenionym fachowcem, do którego zjeżdżano się z zamó­ wieniami z odległych stron („nawet zza Bugu"), dywa­ ny robił zarówno dla dworów jak i dla kościołów i chłopów. Dwa dywany dwuosnowowe jego produkcji znajdują się w miejscowym kościele (ryc. 14 i 15). Bro­ nisław Kowalski udzielał też wskazówek i porad m- 279 �I nym tkaczom, którzy do niego w tym celu przyjeż­ dżali (np. niejakj Rechziegel z P e c h ó w kolo Małkini). Gdy w Łukowie zakładano fabrykę tkacką, Bronisław Kowalski pracował tam przez kilka miesięcy. Ryc. 13. Dywan przetykany. Telaki, pow. Sokołów. R. Reinluss Fot. Ryc. 14. Dywan dwuosnowowy. Wykonał Bronisław Ko­ walski. Kosów, pow. Sokołów. Fot. St. Deptuszewski Brat Kowalskiego, Ludwik, był również tkaczem, ałe znacznie mniej uzdolnionym. Ożeniwszy się w Toczy­ skach (gm. Jabłonna, pow. Sokołów), przebywał tam, prowadząc pracownię przez czas dłuższy. Po śmierci Bronisława, Ludwik wrócił do Kosowa, gdzie zmarł około roku 1927. Dywany jego roboty znajdują się w kościele w Stredyniu. Równocześnie z Ludwikiem Kowalskim prowadzi! w Toczyskach samodzielną pracownię tkacką Wiktor Pacelt urodzony w 1S75 r, w Krzemeniu nad Bugiem, gdzie ojciec jego czas pewien dzierżawił karczmę. Ojciec Pacelta (Ludwik) przybył do Polski ze Szwaj­ carii w połowie X I X wieku jako 8-letni chłopiec, przy­ wieziony do pomocy przez niejakiego Beronta, tkacza, według tradycji rodzinnej sprowadzonego do Polski przez jednego z Radziwiłłów. Początkowo Ludwik Pa­ celt i Beront mieszkali w Kamieńczyku, malej osadzie u ujścia Liwca do Bugu. Wiktor Pacelt dywany swe tkał najpierw na częściowo zmechanizowanym war­ sztacie podnóżkowym (tzw. „kontramarze"). Na po­ czątku okresu międzywojennego nabył w Łodzi krosna żakardowe, na których wyrabiał również dywany dwuosnowowe. Wzory dywanów dwuosnowowych, tkanych na „kontramarze", posiadały charakter geometryczny, od czasu sprowadzenia żakardu zaczął stosować wzory roślinne (m.in. „róże") tkane przy pomocy szablonów żakardowskich nabywanych w Łodzi. Wiktor Pacełt zmarł w roku 1937. Dywany jego roboty spotkać można po wsiach w okolicy Toczysk, jego też prawdopodobnie roboty są niektóre dywany w kościele w Jabłonnie i Gródku. Prócz dywanów tkał Pacelt bieliznę stołową craz materiały ubraniowe. Trzecia pracownia tkacka znajdowali się w Sokoło­ wie. Początkowo prowadził ją Adolf ( ?) Prope, Niemiec, syn tkacza z Ozorkowa. Do Sokołowa sprowadził się on przed I wojną światową, gdy w Ozorkowie tkacze ręcz­ ni zaczęli masowo tracić pracę. Stary Prope tkał w Sokołowie do roku 1936 -37. W Sokołowie pozostali jego dwaj synowie, którzy prowadzili pracownię do II wojny światowej. W pracowni Propego były dwa warsztaty, jeden mniejszy, drugi większy prawdopodob­ nie żakardowski. W pracy swej posługiwał się wzorni­ kiem sprowadzonym z Łodzi. Podobnie jak inni tkacze tak i on prócz dywanów wełnianych wyrabiał bieliznę stołową i materiały ubraniowe. Dywan z pracowni Propego znajduje się w kościele w Rozbitym Kamieniu. Prócz dywanów wykonywanych w wyżej wymieniowych warsztatach napływały na tereny Podlasia Zachod­ niego również wyroby z innych pracowni rozmieszczo­ nych na terenach sąsiednich. Wymienić tu należy war­ sztat Bolesława Płońskiego z Brańska (żyjącego ponoć do dziś), manufakturę tkacką istniejącą od 1830 r. w Ciechanowcu (właścicielem jej był Niemiec, Zybner, zmarły w 1872 r.), i pracownię Władysława Składanow.skiego z Wyszkowa. Dywany „tkacowskie", których sporo zinwentaryzo­ wanych zostaTo w czasie prac terenowych z punktu widzenia ludowej twórczości artystycznej, nie przedstawiają nic specjalnie interesującego. Wzory, które wy­ stępują na dywanach dwuosnowowych podzielić można na dwie grupy, do jednej zaliczamy wzory geomotrycz. �Ryc. 15. Dywan dwuosnowowy. pow. Sokołów. Wykonał Fot. St. ne o twardym rysunku tworzącym się z prostokąt­ nych kostek (ryc. 14), tkanych na krosnach 4-nicieL nicowych, do drugiej zaś o wzorze roślinnym względ­ nie geometrycznym, lecz o konturze prowadzonym li­ niami giętymi, złożonymi z łuków i linii esowatych (ryc. 15). Znaczna część tych ostatnich była wykonana na warsztatach żakardowskich. Wśród dywanów „tkacowskich" zjawiskiem uderza­ jącym jest ubóstwo motywów i kompozycji. Te same wzory, z drobnymi tylko odmianami we wzorze bordiury, wyrabiane były w różnych pracowniach, co świad­ czyłoby o wzajemnych kontaktach między tkaczami i ściśle rzemieślniczym podejściem do pracy, pozbawio­ nym aspiracji twórczych. Porównując niektóre wzory dywanów dwuosnowowych o wzorach geometrycznych z ludowymi tkanina­ mi przetykanymi stwierdzamy znaczne podobieństwo motywów (np. wzór „w kręgi" czy szachownice), co wskazywałoby na wzajemne wpływy. Zagadnieniem dalszych badań byłoby rozstrzygnięcie pytania, czy tkacze w swoich dywanach nawiązywali do wzorów ludowych, czy też przeciwnie, tkactwo ludowe przyjęło te wzory od dywanów tkaczy zawodowych. Technika wykonywania dywanów dwuosnowowych została na Podlasiu przyjęta przez lud z miejskiego rzemiosła, na co mamy liczne dowody po drugiej stronie Bugu, gdzie w okolicach miasteczek posiadających warszta­ ty tkackie (Ciechanowiec, Brańsk, Siemiatycze) sze­ roko po wsiach rozpowszechniane jest tkactwo dwuosnowowe. Niektóre tkaczki, jak np. Kryńska Helena z Siemiatycz, otwarcie przyznają się do tego, że tkając kopiują tylko wzory dywanów brańskich. Po­ dobnie do powtarzania napotykanych wzorów ograni­ cza się 22-letnia Irena Wojtkowska z Toczysk (pow. Sokołów), która techniki tkania dywanów dwuosno­ wowych uczyła się za Bugiem w Twarogach — Wy­ pychach. Od kopiowania dywanu „tkacowskiego" (ryc 16) za­ częła swoją pracę Dominika Bujnowska z Węgrowa, zachęcona jednak przez KieJBwnictwo miejscowej Spół­ Bronisław Kowalski. Deptuszewksi Kosów, dzielni Przemysłu Ludowego przeszła do własnych bardzo interesujących kompozycji. Dywany „tkacowskie" tkane splotem rządkowym posiadają najczęściej wzory roślinne przedstawiające duże kwiaty lub bukiety w układzie szachownicowym z bordiurą w postaci wijącej się girlandy (ryc. 17). Ryc. 16. Dywan dwuosnowowy oparty na starym wzorze. Wykonała Dominika Bujnowska. Węgrów. Ft. St. Deptuszewski 281 �cia ha stół i wstawki do poszewek na poduszki. Prócz' /robót szydełkowych spotyka się również serwetki siat­ kowe robione z lnianych nitek na prostokątnej ramie. Dawny strój ludowy zwłaszcza męski zaginął na terenie Podlasia Zachodniego prawie doszczętnie. W świetle przeprowadzonych badań strój na całym obszarze objętym badaniami przedstawiał się w sposób tak dalece jednolity, że w e d ł u g wypowiedzi znacznej ilości informatorów, nawet wioski włościańskie i szla­ checkie nie różniły się ponoć ubiorem. Ubiory te w znacznej części wykonywane były z materiałów samo­ działowych. Mężczyźni ubierali się w białe koszule z lnianego samodziału szyte z karczkiem i małym sto­ jącym kołnierzykiem wywiniętym na wierzch. Pod szyją koszula spięta była czerwoną wstążeczką. Rękawy pierwotnie były zupełnie proste, od I wojny z a ś dołem ujęte w mankiet. Koszule zawsze wpuszczane były do spodni czyli tzw. „portek". Ryc. 17. Fragment dywanu ,,ikacowskiego" wykonane­ go splotem rządkowym. Skrzeszew, pow. Sokołów. Fot. R. Reinluss Biaie płótna lniane wykonywane przez kobiety wiej­ skie bywały drukowane we wzory przez farbiarzy małomiasteczkowych. Pracownia tego rodzaju znajdo­ wała się w Kosowie (prowadził ją żyd nazwiskiem Karpik), w Sokołowie (również w rękach żydowskich), w Mord \ch i największa w Węgrowie należąca do Niemca Albrechta Wegnera, który przybył tu około r. 1882 z Ozorkowa i prowadził pracownię ze swym szwagrem Rudolfem Linde. Po I wojnie światowej pracownię tę przejął ż y d Chiel Kreda. W pracowni Wegnera przyniesione przez kobiety płótna najpierw farbowano na jeden kolor, używając do tego barwni­ ków roślinnych (indygo) lub zwierzęcych (czerwiec), a następnie na granatowym lub czerwonym tle druko­ wano wzór farbą olejną w kolorze białym, żótym lub czarnym, posługując się kwadratowymi klockami o wzorze ciętym w drzewie i układanym z metalowych blaszek i sztyfcików. Portki latem do roboty szyte były z płótna parcia­ nego, czasem farbionego na granatowo lub czarno. W święto kawalerowie nosili spodnie z samodziałów lniano-wełnianych w drobne kolorowe paseczki w kolorach bordo, brązowym, ciemnozielonym z białymi prążka­ mi, starsi z a ś z sukna czarnego lub granatowego. Na koszulę nakładano bluzkę z rękawami szytą z materiału podobnego jak spodnie, zapinaną na dwa rzędy guzil- ów, z kołnierzem przypominającym kołnie­ rze marynarek miejskich. Czasami zamiast marynarek Wzory były przeważnie roślinne lub też składały się z drobnych geometrycznych „rzutków". Najczęściej zdobiono drukami płachty używane jako nakrycia łó­ żek i siedzeń na wozach. Wzór na płachcie składał się z szerokiej bordiury o wijących się motywach kwiato­ wych i środka jednolicie wypełnionego drobnymi „rzut­ kami". Często pośrodku płachty drukowano duży kwia­ towy motyw o kompozycji centralnej. N a terenach zabużańskich drukarnia płócien znajdowała się w Sie­ miatyczach. W Ciechanowcu próbował druki n a płót­ nie spopularyzować farbiarz miejscowy, Rudolf Meier (Niemiec, który druk na tkaninie studiował w Czechach w Nowym Jiczynie), ale nie znalazły one wśród miej­ scowej ludności powodzenia. Druk na tkaninie zamarł we wiszystkich wymienio­ nych wyżej ośrodkach po I wojnie światowej w związku z konkurencją wyrobów fabrycznych. Hafciarstwn n a t p r p n i p J B o d i f l ^ - 7 : g ^ b £ ^ l ! f g " przedatawia j u ę _ b ^ d z o ubogo. Stare hafty używane do zdo­ bienia stroju (bielizny)" zaginęły od lat kilkudziesięciu, te zaś, które wykonywane są dziś na serwetkach zdo­ biących stoły czy ściennych makatkach, posiadają wzory i techniki przejęte z wzorników oraz pism ko­ biecych. Ciekawy natomiast dział stanowią roboty szy­ dełkowe w Dostaci serwetek wykonywanych, jak n a k r y ­ Ryc. 18. Mężczyzna w bekieszy. Lipki, pow. Sc i:oiów. Fot. R. Reiniuss �lub pod marynarkę wdziewano kamizelkę o kroju zbli­ żonym do miejskich, z plecami szytymi z podszewki. Ubiór wierzchni stanowiła sukmana koloru popiela­ tego (w okolicach Węgrowa także farbionego na kolor ciemnobrązowy) długa, do kolan od pasa w dół posze­ rzająca się kloszowo. Sukmana posiadała kołnierz wy­ kładany z wyłogami, zapinała się na guziki lub cztery rzędy potrzeb. Ozdobę sukmany stanowiły oszewki z czarnej taśmy, obiegające kołnierz i wyłogi. Na wierzchu sukmany przepasywano się parcianymi pasa­ mi szerokości około 20 cm, tkanymi na z w y k ł y m war­ sztacie. Pasy były czerwone z podłużnymi paskami lub prążkami w kolorze najczęściej niebieskim lub zielo­ nym. Prócz sukman noszono też podobnie skrojone bekiesze, szyte również z samodziałowego siwego suk­ na, ale podbijane kożuchem (ryc. 18), oraz kożuchy z dużymi kołnierzami farbowane na kolor brązowy. Ubiór głowy stanowiła najczęściej maciejówka gra­ natowa lub (zimą) stożkowata czapka barania, w le­ cie zaś słomiane kapelusze własnej roboty. W niektó­ rych wioskach zachowały się w pamięci czapki „rogate" bez daszka z baranim otokiem. Buty noszono z cholewami, układane w kostce w fałdy okrągłe lub prasowane w kostkę. Z dawniejszych czasów zachowała się niejasna i bałamutna w szcze­ gółach pamięć o lipcowych łapciach czyli tzw. ,,lipakach". Zamki drewniane typu kłodowego spotyka się jeszcze czasem przy drzwiach budynków gospodarczych, np. stodół, stajni, chlewów itp. W budynkach mieszkalnych W3'stępują żelazne skoble, bądź zapadki otwierane z ze­ wnątrz przy pomocy „palucha", względnie zamki sprę­ żynowe z klamką i zamknięciem na klucz. Najczę­ stszą dziś jeszcze formą są zamki z zapadkami, po­ siadające z zewnętrznej strony drzwj wykładkę żelazną w postaci dwóch tarczek połączonych uchwytem wy­ giętym łukowato czy w postaci prostokątu o lekko za­ okrąglonych narożach, przy czym w górnej tarczce umieszczony jest ruchomy żelazny paluch służący do podnoszenia zapadki. Górna tarczka wykładki posiada z reguły formę ozdobną. Prócz rzadkich na ogół form geometrycznych, jak kwadrat, romb, elipsa, koło, trój­ kąt, i najbliższych pochodnych, prostokąt z zazębiony­ mi lub faliście wyciętymi brzegami, spotyka się wykładki o górnych tarczkach kutych w postaci serca lub zwężającego się ku górze listka, czasem pośrodku swej długości lekko przewężonego. Odmianę tej formy stanowią tarczki asymetryczne, których górny za­ ostrzony koniec jest w y g i ę t y w lewo lub prawo albo też przechodzi w szyjkę zakrzywioną i zakończoną koliście. Czasem ze względów apotropeicznych na szczy­ cie tarczki umieszcza się krzyżyk, który skutkiem łu­ kowatego wygięcia ramion bocznych łatwo przeksztaca się w formę zbliżoną do lilii andegaweńskiej. Stosunkowo rzadko zdarzają się wykładki o górnych tarczkach rozdwojonych i zakręconych spiralnie do wewnątrz lub na zewnątrz. Forma tak pospolita np. w Małopolsce (widły Wisły i Sanu) na Zachodnim Pod­ lasiu została zanotowana zaledwie trzy razy. Masowo natomiast występują tarczki z zakończeniami w po­ staci głów ptasich zwróconych profilem. Głowy te są bądź wykonane w sposób schematyczny, tak że często ledwo dostrzec w nich można głowę ptaka, bądź sta­ rannie wypracowane z wyraźnie podkreślanymi dzio­ bami, oczami (główka gwoździa) czy nawet kogucimi grzebieniami. Mniej liczne są wykładki zakończone dwoma głowami ptasimi zwróconymi do wewnątrz lub częściej na zewnątrz. Czasem pośrodku między głowa­ mi umieszczona jest na osi symetrii jeszcze j a k i ś pry­ mitywna zdobina. Ogółem na 278 zanotowanych wykładek tego typu prawie 57% stanowiły wykładki z ptaszkami. Drugi typ wykładek do zamków z zapadkami sta­ nowią takie, w których uchwyt nie tworzy jak po­ przednio całości z tarczką górną i dolną, ale wpra. wiony jest w jedną tarczę wyciętą z oddzielnego ka­ wałka żelaza. Typ ten, młodszy od poprzedniego i mniej rozpowszechniony, występuje w dwóch odmia­ nach. Jedną stanowią wykładki o kształcie tarczy za­ sadniczo prostokątnym, ozdobionych przy węższych bo­ kach wycięciem w formie kółka, łuku, trójkąta czy motywu przypcmiinającego lilię andegaweńską (rza­ dziej zdarzają się w tej grupie zakończenia w postaci głów ptasich pojedynczych czy podwójnych (niecałe 13%). Drugą odmianą w tym typie stanowią iden­ tycznie skonstruowane wykładki o tarczach bogato pro­ filowanych, obwiedzionych miękkimi, esowatymi linia­ mi z zakończeniami górnymi w postaci tradycyjnych ptaszków, wolut czy krzyżyków. Wykładki te dochodzą niekiedy do 50 cm długości (Liw, pow. Węgrów). Jak widać z powyższych opisów, zdobnictwo obu wykładek opiera się przede wszystkim na kształtowa- Ryc. 19. Kobieta w stroju z pow. węgrowskiego. Ze zb. Spółdzielni Przemysłu Ludowego w Węgrowie. Fot. St. Deptuszewski 283 �Na koszuie wkładały tzw. „wcinaki". Były to bluzki szyte z materiałów kupnych lub samodziału (np. gurowe). Krój ich przypominał bluzki miejskie z I I poło­ wy X I X wieku. Górą bluzka była bardzo obcisła i wcię­ ta, od pasa y; dół miała wąską, doszytą falbankę. Rę­ kawy obcisłe przy dłoni, na ramionach tworzyły wy­ sokie „bufy". Kołnierzyk prosty, stojący, wykończony był koronkowymi ząbkami. Spódnice szerokie w cztery „bryty", z tyłu i z bo­ ków zmarszczone, szyte były z kraciastego lub pasia­ stego materiału samodziałowego, tkanego z „guru" (tzw. „gurówki"), długie były do kostek. Czasem na szerokość 1 piędzi od dołu biegła naszyta pliska z tego samego materiału, ale krajanego ze skosu. Prócz „gurówek" były też noszone spódnice zwane „sorce", szyte z samodziału tkanego splotem rządko­ wym na kramnym postawie (kupnej osnowie) wątkiem wełnianym lub mieszanym z bawełną. Były to materia­ ły jednokolorowe (z reguły ciemne) lub kraciaste. Spódnice te szyto kloszowo, obwód składał się z 6 „kli­ nów" 1 1 „półbrytku" na przodzie. Ryc. 20. Krzyż żelazny kowalskiej roboty. Miedzna, Węgrów. Fot. R. Reinluss pow. niu sylwetkj wkładki, tylko czasem ozdobną formę przybiera sam uchwyt, który może być śrubowato skrę. eony lub poprzecznie karbowany. Do wyjątków należą ozdoby wytłoczone stemplem, które niekiedy spotyka się wzdłuż obwodu tarczy górnej lub na paluchu. Ozdo­ by takie częściej już znaleźć można na powierzchni skobli do kłódek, gdzie techniką t ą wykonany bywa motyw jodełki, linii łamanej itp. Obok wzorów stemplo­ wych na skoblach i haczykach do futerek i drzwi, tra­ fiają się ozdoby wypukłe, posiadające charakter geo­ metryczny (szereg obok siebie biegnących liter V ) lub roślinny (np. gałązka poziomo położona). Przy zamkach sprężynowych* z klamkami i zamknię­ ciami na klucz, również spotyka się czasem wykhadkl o formach ozdobnych, wykonane przez wiejskich lub małomiasteczkowych kowali. Na ogół jednak przewa­ żają tu formy nawiązujące do X V I I I - czy XIX-wiecznych wykładek występujących w miastach. To samo powiedzieć można o tzw. „szyldzikach", które przy­ bija się jako ochronę otworu do klucza na skrzyniach, szafach, czasem i drzwiach do mieszkania. 284 W porównaniu z innymi terenami Polski na Podlasiu Zachodnim występuje bardzo mało krat żelaznych do okien. Te zaś, które napotykano, s ą przeważnie pasowe, wykonane ze starych obręczy do kół, zaopatrzone w półksiężycowate zęby raz (umieszczone po obu stro­ nach parami lub na przemian ległe). Zębate kraty wprawia się w otwór okienny pionowo lub rzadziej poziomo. Dwie tego rodzaju kraty osadzone na krzyż zanotowano tylko raz jeden w Czerwonce (pow. Wę­ grów). Kobiety nosiły koszule lniane samodziałowe ze sta­ nem wszytym w karczek i rękawami sięgającymi nieP łokieć. 0 0 o z a Na spódnicę przypasywano zapaskę, na święto białą lnianą w prążki (ryc. 19) lub kratki, tkane najczę­ ściej z czerwonego „guru". Fartuszki te szyte były w „kliny" lub z falbankami z tego samego materiału kra­ janymi ze skosu. Zdobiono je naszywanymi pliskami, po krajach obszywano koronką. Prócz w y ż e j opisanych noszono też fartuszki czarne, alpagowe lub białe ba­ tystowe zdobione białym haftem. Do pracy codziennej używane były zapaski grube, czasem parciane, tkane splotem płótna lub rządkowym, białe w pionowe czerwone j granatowe prążki, lub czar­ ne w paski czerwone i jaśniejsze żółte lub białe prążki. Kobiecy ubiór zimowy stanowiły tzw. szuby, sięga­ jące do połowy łydek, lub półszubki do kolan. Były to ubiory wcięte w pasie od tyłu fałdziste. Rękawy, dołem wąskie, u góry miały sterczące bufy. Kołnierze były szerokie, wykładane. Szuby szyto z sukna fa­ brycznego w ciemnych kolorach. N a głowie mężatki nosiły białe czepce płócienne z ryżką na przodzie, na które kładziono kupne chustki wiązane na karku. Trzewiki były wysokie, sznurowane, na wysokim przewężonym obcasie. Liczne wywiady zmierzające do ustalenia, czy na Podlasiu Zachodnim noszone były zapaski naramienne, dały wyniki negatywne. Poza jakimiś bardzo nie­ pewnymi wspomnieniami, nic konkretnego nie dało się ustalić. Bardzo interesującym i bogatym działem ludowej twórczości artystycznej na Podlasiu Zachodnim jest zdobnictwo w żelazie. Głównyjn ośrodkiem artystycz­ nego kowalstwa był Węgrów, gdzie księgi cechu ko­ walskiego przechowały się od wieku X V I I I , oraz sta­ rożytny Liw. Poza tym niemal w każdej wsi spotyka się kowali, z których starsi umieją wykonywać ozdob­ ne okucia do drzwi, kraty do okien, krzyże żelazne itp. Młodsi kowale zajmujący się głównie naprawą na­ rzędzi rolniczych już tych umiejętności nie posiadają. Kowale podlascy rekrutują się przeważnie spośród gos­ podarzy małorolnych, którzy tym sposobem starają się zdobyć środki utrzymania. Z wybitniejszych kowali-artystów wymienić należy nieżyjących już kowali liwskich: Jana Rybieńskiego i ucznia jego, Cypriana �Kodyma. Dziełem Rybieńskiego Są niektóre okucia przy liwskim kośeiele, budowanym w r. 1904, oraz bar. dzo piękne wykładki („antabki") przy drzwiach tamtej­ szych domów włościańskich. Z żyjących kowali naj­ zdolniejszy jest Karol Boguszewski (ur. w r. 1882), posiadający s w ą kuźnię w Paprotni, gdzie pracuje wraz ze swymi trzema synami. Boguszewski prócz okuć do zamków, krat itp. wykonuje bardzo piękne krzyże, których szereg znajduje się n a miejscowym cmentarzu. Wśród artystycznych wyrobów kowalskich na pierw, szy plan wybijają się wyroby związane z architekturą, a więc zawiasy, zamki do drzwi, kratki do okien, na drugim miejscu co do liczebności pozostają kute z że­ laza krzyżuje przydrożne i cmentarne, ogrodzenia, kraty. Zawiasy żelazne występują przy okiennicach i drzwiach. Przy okiennicach s ą to najczęściej tzw. przez kowali zawiasy „esowe" w postaci krótkiego pasa żelaznej blachy rozciętego wzdłuż na dwie połowy, •i których każda w y g i ę t a jest symetrycznie w kształ­ cie litery S. Zakończenia tych rozwidleń posiadają kształt kolisty, strzałkowaty, względnie (co zdarza się stosunkowo często) postać ptasich główek z oczami zaznaczonymi przy pomocy wbitych gwoździ . Przy drzwiach i wrotach stodół występują raczej zawiasy „pasowe" w postaci drugich, płaskich sztab żelaznych, niekiedy poszerzających się elipsowato w miejscach, gdzie przechodzą przez nie gwoździe, za­ kończonych prostokątnie lub rozklepanych w formie listka czy g ł o w y ptasiej. Czasem brzegi zawiasów zdo­ bione s ą zygzakowatymi motywami wybijanymi stem­ pelkiem. TJ nasady z a w i a s ó w spotyka się wybijany motyw w postaci ukośnej kratki, kwadratów z zazna­ czonymi przekątniami lub krzyżyków ukośnych, bie­ gnących między dwoma równoległymi. dają odleglejszej tradycji, natomiast w starych centrach rzemiosła garncarskiego wyrób glinianych na­ czyń ustał już całkowicie. N a pierwszym miejscu wśród nich wymienić należy Liw, miejscowość, gdzie niegdyś według tradycji istniał cech garncarski, co świadczy o znaczniejszej liczbie zgromadzonych tam rzemieślników. Z czasem jednak szeregi garncarzy przerzedziły się silnie, tak że w ostatnich paru dzie­ siątkach lat było ich w Liwie zaledwie 5, z których 3 już nie żyje (Jan Rybak, Jakub i Walenty Ciepliń­ scy). Pozostali dwaj, Tomasz i Hilary Cieplińscy, prze­ stali wykonywać swe rzemiosło, pierwszy od lat 12, drugi od 2. Przyczyną zaniechania wyrobu garnków był mały popyt i wynikające stąd nikłe zarobki. Ośro­ dek liwski reprezentowany ostatnio przez rodzinę Cieślińskich wyrabiał tzw. „siwaki", tj. naczynia wy­ palane przy zmniejszonym dopływie powietrza, skut­ kiem czego nabierają one barwy stalowoszarej aż do prawie czarnej. Drugim w a ż n y m ośrodkiem garncarskim był Cera­ nów, wieś położona na zachód od Sterdynia. Wyrabia­ no tam również siwaki. Ośrodek ten zamarł w I I po. Iowie ubiegłego wieku. Z Ceranowa pochodziła garn­ carska rodzina Ziółkowskich, która od trzech pokoleń wyrabiała siwaki w Kolonii-Graniczniik koło Kosowa. Ostatni z Ziółkowskich, Stanisław, żyjący do dziś przestał toczyć naczynia od r. 1940. Stanisław Ziół­ kowski jest zdolnym garncarzem, którego wyroby od- Wozy podlaskie z zaprzęgiem w hołoble zamiast dy­ szla prawie nie posiadają okuć zdobionych. Jedynie obręcz, która wzmacnia zewnątrz piastę od koła, by­ wa czasami dekorowana szeregiem ukośnie biegnących kresek wytłaczanych przy pomocy stempla. Bywają niekiedy zdobione stempelkami i inne sprzę­ ty i narzędzia żelazne, jak sochy, siekiery, a nawet „dusze" do krawieckich żelazek. Osobny dział kowalskiej twórczości artystycznej sta­ nowią krzyże przydrożne i cmentarne (ryc. 20). Star­ sze krzyże żelazne wykonywane były ze sztabek o przekroju kwadratowym lub prostokątnym, często spiralnie skręconych lub giętych faliście, łączonych ze sobą nitami lub przez skuwanie. Rysunek krzyża, zra­ zu prosty i skromny, wzbogacał się esowatymi ozdoba­ mi bocznymi z giętej sztabki, promieniami wybiega­ jącym z punktu skrzyżowania się ramion. W czasach nowszych ramiona krzyży robione s ą często z rur że­ laznych, ą wśród ozdób występują wytłaczane z blachy motywy roślinne — liście, kwiaty itp. Garncarstwo, niegdyś dosyć silnie na badanym tere­ nie rozwinięte, dziś przedstawia się raczej ubogo. Ośrodków czynnych jest zaledwie 3: jeden w Kolo­ nii — Chodów, pow. Siedlce, drugi w Kopciach pow. Sokołów (sąsiedniej wiosce), trzeci zaś w Zagrodni­ kach, gm. Stoczek, pow. Sokołów. Jak zobaczymy poniżej wszystkie trzy wymienione ośrodki garncarskie są stosunkowo młode i nie posia­ Hyc. 21. Dzban — siwak wykonany przed pierwszą wojną światową przez Wl. Kazimierskiego. Maliszewo Nowe, pow. Sokołów. Fot. R. Reinlusa. �1 ftyc. 22. Sw. Jan Nepomucen, rzeźba w drzewie poli­ chromowana. Wykona! J. Dybowski z Kisielan, pow. Siedlce; umieszczona w kapliczce w Niwiskach. Fot. St, Deptuszewski 286 znaczały się zarówno piękną formą jak i techniką wy­ konania. Trzeci w okolicy Kosowa ośrodek garncarski znaj­ dował się w Maliszewie Nowym. Przed I wojną światową czynni tam byli 4 garncarze wytwarzający naczynia siwe, a mianowicie': Jan i Antoni Furmańscy, Józef i Władysław Kazimierscy. Władysław Kazi­ mierski, przezywany „Szczupak", słynął jako wytwór­ ca bardzo pięknych dzbanów (ryc. 21). Garncarstwo zamarło w Maliszewie w czasie I wojny światowej. Prawdopodobnie w Maliszewie uczył się swego zawodu jedyny garncarz mający pracownię w sąsiednich Lip­ kach, Michał Chormański. Według informacji miej­ scowych wyrabiał on garnki siwe i czerwone. Praco­ wnia jego upadła koło r. 1910. Jak widać z powyższego zestawienia starsze ośrodki garncarskie nastawione były głównie na wyrób na­ czyń siwych; wyrabiano tam dzieżki czyli garnki bez uszu na mleko, garnki do gotowania, „dwacki" czyli „dwojaki" do noszenia strawy, miski oraz „wierciochy", tj. makutry do ucierania maku i dzbanki. Zdo­ bione były one ornamentem gładzonym w postaci linii pionowych czy skośnej kratki pokrywającej brzusiec, względnie gęstej spirali obiegającej szyjkę. Naczynia siwe, dawniej bardzo rozpowszechnione, zaczęły wychodzić z użycia już w czasie I wojny świa­ towej i zastępowane zostały przez garnki wypalane na czerwono i szkliwione. Tutaj zapewne leży przy­ czyna upadku starych ośrodków przy równoczesnynl powstawaniu i prosperowaniu nowych. Przykładem mogą być Kopcie i Kolonia-Chodów, dwie sąsiadujące ze sobą miejscowości, w których garncarstwo zostało zaszczepione dopiero w latach międzywojennych. Po­ jawił się tam mianowicie ok. r. 1926 niejaki Stępniak, garncarz z okolic Łukowa (może jeden z członków rodziny garncarskiej Stępniaków z Glinnego), który w krótkim czasie nauczył tego rzemiosła szereg osób rekrutujących się spośród miejscowych małorolnych. Okres nauki wypadł widać na czasy wyjątkowej koniunktury, gdyż uczniowie Stępniaka pozakładali so­ bie dobrze prosperujące pracownie. W Kcpciach, w warsztacie Wacława Popka, prócz właściciela pra­ cowało kilku uczniów i czeladników, to samo w praco­ wni niejakiego Grabika, poza tym założył pracownię garncarską Wacław Drabia, do niedawna wyrobnik za­ rabiający na życie łupaniem kamienia przy budowie gościńca, później uzdolniony plastyk-ceramik. W Ko­ lonii Chodów powstała pracownia Marcina Wyrębka, ś w i e ż o powstałe warsztaty wyrabiały naczynia z gli­ ny wypalanej na czerwono, pokryte w środku i na po­ wierzchni żółtawozielonym szkliwem, zdobione bądź rytem, bądź malaturą z pobiałki w równoległe paski biegnące w górnej części brzuśca. Produkcja garn­ carska obu ośrodków nawiązywała i w formie i w sposobie zdobienia do wyrobów z okolic Łukowa. Najwy­ bitniejszym spośród garncarzy w Kopciach był wspom­ niany w y ż e j Drabia, który prócz naczyń użytkowych wykonywał również galanterię ceramiczną, jak popiel­ niczki, zabawki dla dzieci czy naczynia dekoracyjne (flakony, dzbany itp.) o formach niekiedy dosyć dzi­ wacznych, ozdobione na powierzchni nalepianym or­ namentem plastycznym, najczęściej roślinnym. W okresie I I wojny światowej niektóre pracownie w Kopciach zostały zlikwidowane, m. in. przestał pra­ cować Drabia. Podobnie młodym ośrodkiem produkującym naczy­ nia czerwone jest ośrodek w Ząbkowie (gm. Stoczek) współpracujący ze Spółdzielnią Przemysłu Ludowego w Węgrowie. Prócz wymienionych tu pracowni produkujących czerwone naczynia należy wspomnieć o warsztacie nie­ żyjącego już Feliksa Mirowskiego z Borzychów (pow. Węgrów), który, jako przybysz z obcych stron (skąd przybył nie wiadomo), założył w Borzychach praco­ wnię przed I wojną światową i wyrabiał naczynia użytkowe oraz zabawki dla dzieci w postaci zwierzą­ tek i gwizdków, które sprzedawał na odpustach. Naczynia pochodzące z różnych ośrodków mieszały się na terenie Podlasia Zachodniego w sposób dość przypadkowy, rozwożone po wsiach przez domokrąż­ nych „szmaciarzy", którzy za stare szmaty płacili garnkami. Dziś, prócz produkcji ośrodków miejscowych (Zagrodniki, Kopcie, Kolonia Chodów), przenika na inte­ resujące nas tereny ceramika wykonana w regionach sąsiednich. W zachodniej części powiatu węgrowskie­ go spotyka się garnki z Wyszkowa, z a ś w Sokołow­ skiem czerwone naczynia gliniane pochodzące z Sie­ miatycz, kupowane najczęściej w Drohiczynie. Daleko mniejsze powodzenie ma ceramika siwa, wyrabiana w odległych Kleszczelach i Mileczycach. Wyroby Sie. miatyckie różnią się od zachodnio-podlaskich s w ą wy­ bitnie smukłą formą. �Snycerstwo na Podlasiu Zachodnim reprezentowane jest bardzo słabo. Poza nielicznymi wypadkami snycer. skiego zdobnictwa mebli (łóżek, szaf), które zresztą mają wyraźnie miejski charakter, z dziedziny rzeźby dekoracyjnej wymienić można jedynie rzeźbione „duhy" (w węgrowskim „duły"), tj. drewniane kabłąki służące przy wozach do rozpierania hołobli. „Duhy", pokryte na powierzchni misternym rytem lub rzeźbą plasko-wypukłą o motywach geometrycznych i styli­ zowanych roślinnych, kupowano z końcem X I X wieku na targach w Siedlcach, Sokołowie czy Węgrowie, gdzie przywozili je sprzedawcy pochodzący zza Bugu. W czasie badań znaleziono kilka tego rodzaju „duh" 0 wzorze niemal identycznym, co mogłoby w s k a z y w a ć na pochodzenie z jednego ośrodka. Podjęte poszuki­ wania doprowadziły do odkrycia dwóch tego rodzaju wytwórców, z których jeden, Aleksander Zabuski z Przybyszyna (pow. Siemiatycze), wyraźnie w zdob­ nictwie „duh" nawiązuje do starych wzorów. Na mar­ ginesie należy wspomnieć, że prócz „duh" rzeźbionych spotyka się też czasem malowane (ornament geome­ tryczny i roślinny). Rzeźba, figuralna na Podlasiu Zachodnim przedsta- 1 wia się nadzwyczaj ubogo. Nieliczne rzeźby drewnia-'l ne, jakie spotyka się w kapliczkach (np. w Miedznej pow. Sokołów), posiadają raczej charakter wyrobów I warsztatowych, niewiele mających wspólnego ze sztu­ ką ludową. v W czasie trwania badań odkryto jednego tylko rzeźbiarza ludowego J . Dybowskiego z Kisielan (pow. Siedlce), którego dziełem jest rzeźba św. Jana Nepo­ mucena z kaplicy przydrożnej w Niwiskach (ryc. 22). Lepiej nieco reprezentowane jest malarstwo ludowe. Obrazy ludowych malarzy spotyka się w feretronach kościelnych z X I X wieku niekiedy całymi seriami. 1 tak na przykład kilka feretronów z malowidłami te­ go rodzaju znalezionych zostało w kościele w Starej Wsi, w dawnej kaplicy dworskiej w Sinołęce (pow. Węgrów) i w Paprotni, pow. Sokołów (ryc. 23). Są to obrazy treści religijnej, malowane na papierze lub płótnie farbą olejną, przedstawiające postaci świętych w uję­ ciu najczęściej frontalnym. Rysunek ich jest uproszczo­ ny, postacie traktowane płasko, czasem grubokonturowane paskiem ultramaryny. Szaty, o fałdach sche­ matycznie zaznaczonych, zdobione są niekiedy duży­ mi kolistymi motywami kwiatowymi w kolorach cy­ nobrowym i żółtym. Aureole i tła zwykle czesano grzebykiem we wzory faliste lub łuskowate. Autorstwa omawianych tu obrazów ani centrów, skąd się rozcho­ dziły, ustalić się nie udało. W niektórych byłych cerkwiach unickich, jak na przykład w Gródku (pow. Sokołów), znajdują się w różnych schowkach obrazy malowiane pod wyraźnym wpływem sztuki bizantyj­ skiej. Równie, ubogo jak rzeźba i malarstwo przedstawia się sztuka dekoracyjna związana z ludową obrzędo­ wością. W niektórych wsiach powiatu sokołowskiego udało się zanotować wzory pisanek wykonanych tech­ niką woskową przy użyciu pisaka. Inną formą zdobio­ nych jajek wielkanocnych są wydmuszki oklejane przy pomocy białka wysuszoną miazgą z sitowia, ułożoną we wzory spiralne lub obiegające skorupkę dookoła. Miejsca wolne wypełnione są pęczkami kolorowej wełny (Poszewka, pow. Węgrów). Z cyklem świąt Bo­ żego Narodzenia i Nowego Roku wiąże się chodzenie ! z gwiazdą, turoniem (kozą), bocianem i szopką. Bu­ dynki szopek parterowe, jednownętrzne, bez wież, wy­ konane są w sposób bardzo prymitywny. Lalki do szo­ pek robione s ą z gałganków. Reasumując przedstawione tu w dużym skrócie wy­ niki naukowe badań przeprowadzonych na Podlasiu Zachodnim stwierdzić musimy, że są one bardzo obfite. Zebrany materiał pozwala na zrekonstruowanie pro­ cesu przemian, jakie tamtejsza kultura ludowa prze­ chodziła od połowy ubiegłego stulecia, rzuca też sporo światła na zagadnienie wewnętrznego zróżnicowania kultury ludowej, wynikającej z klasowego rozwarstwie­ nia społeczności wiejskiej. Przypisy 1 Dr R. Reinfuss: Kierownik Obozu (plastyka ludo­ wa), mgr Z. Reinfussowa: instruktor, zastępca kiero­ wnika, B. Bazielich: absolwent etnografii U J . (ubiór ludowy), P. Burchard: student etnografii U.J. (archi­ tektura ludowa), L . Dzięgiel: stud. etonografii U.J. (kul­ tura materialna, sztuka związana z obrzędem), Z. K r a ­ sińska: stud. etnografii U.J. (meblarstwo ludowe, zdob­ nictwo wnętrza), M. Szenic: stud. etnografii Uniw. Po­ znań, (garncarstwo, zdobnictwo w żelazie), A. Szym­ czyk: stud. wydziału tekstylnego A. S. P. w Krakowie (tkactwo, koronka, haft)," A. Stojak: absolwent socjo­ logii U.J. (stosunki gospodarcze i społeczne). A. Bartecka: stud. historii sztuki U.J., B. Bartman, M. Czarnecka, H. Czerny, M. Data, M. Kilińska, W. Ostrzołek, L . Pędziałek, Z. Pysz, A. Surmaj, D. Walknowski: stud. A. S. P. w Krakowie. A. Jarosiński: Szkice z nadbużańskiego Podlasia, Warszawa 1925, s. 28. 2 3 Ryc. 23. Wskrzeszenie Piotrowina, obraz olejny z fere­ tronu kościelnego (polowa XIX wieku). Paprotnia, pow. Sokołów. Fot. R. Reinluss 267 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8d5050c73d8192766f421c0bbce13e4.pdf cf81a1efcf2d5e83635b5c6fd2da3b25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3538 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3315 Title A name given to the resource Kronika I-III 1980 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.126 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I-III Konkursy i wystawy 15II — w Muzeum im. Wi. O r k a n a w Rabce o t w a r t o wystawę m a l a r s t w a n a szkle J o l a n t y Pęksowej. * 1 9 I I — w Domu Sztuki L u ­ dowej n a R y n k u St. M i a s t a w Warszawie wystawa — sprzedaż haftu snutkowego, pn. „Smutki golińskie", zorganizowana przez Cepelię i Spółdz. Zrzeszenie w Poznaniu. * 24II -- Dom Kultury w Ko­ zienicach. Otwarto III zbiorową w y s t a w ę rzeźby l u d o w e j zorgani­ zowaną p r z e z K l u b T w ó r c ó w L u ­ d o w y c h , D K , Urząd M i a s t a i g m i ­ ny w Kozienicach, W D K . 5 I I — w Starej Kordegardzie w w a r s z a w s k i c h Łazienkach wys­ t a w a m a l a r s t w a n a szkle Krzysz­ tofa O k o n i a , zorganizowana przez M u z e u m i m . Chałubińskiego w Z a ­ kopanem i TPSP. * II/III — Grodzisk Mazowiecki Wystawa 48 f o t o g r a m ó w Stefana Deptuszewskiego — przedstawiają­ cych architekturę wiejską, wnę­ t r z a , r ę k o d z i e l n i k ó w i strój oraz w y t w o r ó w s z t u k i l u d o w e j ze z b i o ­ rów autora. * 29 I I I — w Ł y s e m n a K u r p ­ iach doroczny k o n k u r s p a l m , na którym oceniono 131 p a l m . P r z y ­ z n a n o 27 nagród. N a g r . I : W i e s ł a ­ w a Bogdańska (Ostrołęka), S t a n i s ­ ława B a k u ł o w a (Strzałki), Czesła­ wa Konopka (Kadzidło), Władys­ ława Śmigiel, Elżbieta Bakuła i Bolesława Bałdyga (Serafin), Z o ­ fia S a m u l (Dęby); Nagr. I I : I r e n a Taraszewska (Łyse), M a r i a Bałdy­ ga ( S e r a f i n ) , Weronika Krawczyk (Łyse), Antonina Pliszka (Dęby), A n i n a M ą k a ( S e r a f i n ) . P r z y z n a n o 15 nagród I I I . Za w y r o b y p l e c i o n k a r s k i e z k o r z e n i , ze słomy, trawy i w i k l i n y nagrody otrzymali: I — Stanisław M a ł k o w s k i ( N o w o ­ g r ó d ) i S t e f a n Bacławski (Łyse); I I — M a r i a M u r z y n (Zalesie), K o n ­ stanty Bednarczyk (Wejdą), Stanis­ ław Ciok (Brzozówka); I I I — Władysław Plona (Grale), Czesław Ż u b r o w s k i (Długi K ą t ) . * 30 I I I — M u z e u m i m . W ł . O r ­ k a n a w Rabce. K o n k u r s na p a l m y w i e l k a n o c n e . W z i ę ł o w n i m udział o k . 300 osób, p r z y z n a n o 135 nagród. 126 I I K A 1980 Nagrody I otrzymali: Darek Tabaszewski, Paweł Sroka, Jadwiga K w a ś n i e w s k a , Jacek Papież, K a z i ­ mierz Worwa, Artur Kopytek, Krzysztof Drożdż ( R a b k a ) , Marek Czyszczoń, K a z i m i e r z Ś w i d e r ( R a ­ ba Wyżna). I I I — w Opolu Wydz. K u l t u r y i S z t u k i Urzędu W o j . z o r g a n i z o w a ł k o n k u r s k r o s z o n k a r s k i . W ś r ó d 117 osób s p o r a g r u p a młodzieży. P r z y ­ znano 54 n a g r o d y , I otrzymali: Tadeusz Gala ( K o r f a n t o w o ) , M a r i a Rudzik (Osowiec), A n n a Bronder (Raszkowa), Edeltranda Kronpop (Kamień SI.), K a t a r z y n a Chodo­ rowska (Tułowice), Wiesław Żytkiewicz (Tułowice). I I I — Pałac K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Pierwsza wystawa z cyklu przeznaczonego dla mło­ dzieży, prezentującego sztukę róż­ n y c h regionów. N a w y s t a w i e i n a u ­ guracyjnej p n . „Ojczyzna" pokaza­ n o rzeźby, t k a n i n y , h a f t y , m a l a r s ­ t w o n a szkle, ceramikę, w g . p o ­ działu t e m a t y c z n e g o : p o s t a c i e słyn­ n y c h Polaków, życie i praca r o l ­ n i k ó w , p l a s t y k a obrzędowa. Wys­ tawę z o r g a n i z o w a ł o S t o w . Twór­ ców L u d o w y c h . Festiwale i imprezy folklorystyczne 25—271 — „Żywieckie Gody", przegląd Zespołów Kolędniczych i obrzędowych Podbeskidzia w Ż y w c u , Jeleśni, P r z y b o r o w i e i S o p o t n i M a ł e j . O d b y ł y się k o n k u r s y zespołów i p o w i n s z o w a l i n o w o r o c z ­ n y c h , kolędowanie po zagrodach, k u l i g i i t p . W Żywieckim D K „Pa­ p i e r n i k " o t w a r t o wystawę „Zwy­ czaje i obrzędy z i m o w e w s i bes­ k i d z k i e j w sztuce l u d o w e j " . 30 I I I — K i e r m a s z p l a s t y k i o b ­ rzędowej z o r g a n i z o w a n y p r z e z Z i e ­ lonogórski P a r k Etnograficzny w Ochli. I I I — w N ą d n i k . Zbąszynia siódma doroczna „Biesiada Koźl a r s k a " z udziałom k a p e l i s o l i s ­ tów. P o r a z p i e r w s z y zorganizo­ w a n o k o n k u r s pięciu m ł o d y c h k o ź l a r z y : czterej spośród n i c h t o ucz­ n i o w i e Tomasza K o t k o w i a k a z B a ­ b i m o s t u . N a g r o d ę — kozioł w y k . p r z e z F l o r i a n a M o d r z y k a z Nądni — otrzymał 19-letni Jerzy S k r z y p ­ czak. Wystawy amatorów I Wojewódzkie Przeglądy Plastyki Amatorskiej odbyły się w: Warszawie, Radomiu, Zielonej Górze. 111 — Wrocław, M u z e u m E t ­ n o g r a f i c z n e . O t w a r t o stałą galerię śląskiej s z t u k i nieprofesjonalnej. 1(51 — K r a k ó w , M u z e u m E t ­ nograficzne. Otwarcie wystawy „Artyści n i e p r o f e s j o n a l n i w 35-leciu PRL". I I — K a t o w i c e , X I t u r n i e j poe­ t y c k i i p l a s t y c z n y o „ Z ł o t ą lampkę górniczą". W k o n k u r s i e m a l a r s k i m nagrody otrzymali: I — Zbigniew K u l a s (Strzegom); I I — A d a m J e n ­ ner (Wałbrzych); I I I — Leopold Wróbel (Katowice). Inne 28 I I I — Rzeszów, Muzeum Okręgowe. O t w a r t o wystawę „Do­ robek naukowy doc. Franciszka K o t u l i " , zorganizowaną w 80-lecie urodzin tego wybitnego etnografa, autora licznych prac z zakresu m i n . f o l k l o r u i sztuki l u d o w e j , za­ łożyciela i w i e l o l e t n i e g o dyrekto­ ra Muzeum w Rzeszowie. * I I I — w D o n a i ( F r a n c j a ) odbył się 9 salon artystów-amatorów, górników polskiego pochodzenia. Sztuka ludowa i n n y c h narodów 4 1 — Warszawa, M u z e u m E t ­ nograficzne. Wystawa „Przyszłość i teraźniejszość n a r o d ó w A z j i Ś r o d ­ k o w e j i K a z a c h s t a n u " ze z b i o r ó w Muzeum w Leningradzie. 15 I — W a r s z a w a , M u z e u m E t ­ nograficzne. Wystawa „mola" — tkaniny Indian Cuma z Panamy, ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h w S z w e c j i . * 22 11—15 I I I — W a r s z a w a , M u ­ zeum Etnograficzne. Wystawa „Ar­ chitektura Wiejska Francji", przy­ gotowana przez Bibliothèque P u blique d'Information, Towarzystwo „Maison Paysannes de France" oraz L a M a i s o n de M a r i e - C I a i r e . W y s t a w ę udostępnił w y d z i a ł Kul­ turalny i Naukowy Ambasady Francuskiej w Warszawie. 70 barwnych fotogramów. Wystawa bardzo piękna, doskonałe zdjęcia opatrzone inteligentnie zrobiony­ m i , zwięzłymi podpisami. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1ad141155792fc35652597201a9447b.pdf f4aa1c11d198d3a461b4e4803842a2c2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3533 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3310 Title A name given to the resource Haft ludowy na częściach stroju ludowego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.99-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielich HAFT L U D O W Y NA CZĘŚCIACH STROJU REGIONALNEGO ( U W A G I PO KONKURSIE W Wbrew my, gólnych nia cyjnych strój wcale zasięgi niełatwo stroju naszego bowiem modeli, do z kraju. opisu (czy typowych jego resowanie wśród ubioru, określić Istniejące do części opracowa­ odtwarzania najbardziej regionu. Im się d o w y g l ą d u tym mniejsze for­ poszcze­ i ustalenia na tej d l a danego część) zbliża miejskiego jest noszonego na reguły i reprezentacyjnych, wersji wego, i obszarach zmierzają starszych wie pozorom, przemiany naj­ dekora­ podsta­ bardziej standardo­ budzi zainte­ etnografów. W krótkim a r t y k u l e t r u d n o szerzej przytoczyć d o w o ­ d o w y materiał. Z a i n t e r e s o w a n y c z y t e l n i k z n a j d z i e go w s t o s u n k o w o rozległej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , której w y ­ k a z podają m i ę d z y i n n y m i z e s z y t y Atlasu Polskich Stro­ jów Ludowych, artykuł K r y s t y n y Hermanowicz-NowaK w p i e r w s z y m t o m i e Etnografii Polskiej ( w y d . Ossolineum 1976), a r t y k u ł y d o t y c z ą c e strojów l u d o w y c h o p u b l i k o ­ w a n e w „Polskiej Sztuce Ludowej" l u b w i n n y c h cza­ sopismach. W P u b l i k o w a n a i p r e z e n t o w a n a n a różnych w y s t a w a c h m a p a P o l s k i z p o s t a c i a m i w s t r o j a c h l u d o w y c h według k o l o r o w y c h t a b l i c w o p r a c o w a n i u M a n u g i e w i e z a , c/.y r e p r o d u k o w a n a w z e s z y t a c h Atlasu Polskich Strojów Lu­ dowych * p r z e d s t a w i a p r z y k ł a d y i zasięgi strojów, któ­ r y c h wyobrażenia ukształtowano w o p a r c i u o d z i e w i ę t ­ nastowieczne m a t e r i a ł y . P o s t a c i e t e wypełniają mniej w i ę c e j całą p o w i e r z c h n i ę m a p y i n i e w i e l e j e s t n a n i e j t z w . białych p l a m . W i a d o m o j e d n a k , że n i e w s z y s t k i e e l e m e n t y d a w n e g o s t r o j u występują w t e r e n i e jeszcze d z i s i a j , a niektóre, j a k n p . c z e p i n o w e c h u s t y n a g ł o w n e , o o h t u s y , nałęcze, czepce — można j u ż t y l k o zobaczyć w muzeach. W i e l e z n i c h , j a k n p . koszule, b l u z k i , spód­ n i c e , s t a n i k i , uległo d a l e k o idącej m o d y f i k a c j i ; w y k o ­ n y w a n e są o n e z i n n e g o materiału o r a z i n a c z e j z d o b i o ­ n e . R ó w n o c z e ś n i e s p o p u l a r y z o w a ł y się n o w s z e f o r m y s t r o j u , zwłaszcza wszelkiego r o d z a j u t y b e t o w e chustki i spódnice, czy męskie n a k r y c i a g ł o w y . Z m i a n o m t y m towarzyszyło zaniechanie l u b r o z b u d o w a n i e czy p r z e ­ kształcenie niektórych detali dekoracyjnych, przede w s z y s t k i m h a f t ó w i wyszyć. O i l e w i ę c s t r o j e l u d o w e t u i ó w d z i e z a c h o w a ł y się w t e r e n i e i są noszone, j a k w Ł o w i c k i e m , Opoczyńskiem, n a K u r p i a c h , w C i e s z y ń s k i e m , n a P o d h a l u , w B e s k i d z i e Śląskim, n a Śląsku •—mają o n e s w e współczesne, n o w e o b l i c z e . ł W d o b i e o b e c n e j m o d a n a h a f t y r e g i o n a l n e , zdobią­ ce d a m s k i e b l u z i k i i miejską k o n f e k c j ę o r a z galanterię o t w a r ł a drogę d o s p o p u l a r y z o w a n i a m n i e j l u b b a r d z i e j znanych i c h f o r m , czerpanych zarówno z tradycyjnego w z o r n i c t w a , j a k też z n o w s z y c h p r z y k ł a d ó w w y s t ę p u j ą ­ c y c h w e współczesnych s t r o j a c h r e g i o n a l n y c h . Tote> wiejskie h a f c i a r k i i o s o b y p a r a j ą c e się t z w . r ę k o d z i e ­ łem, zaczęły p o s z u k i w a ć i o d t w a r z a ć r e g i o n a l n e h a f t y , robiąc z n i c h przeróżne k o m b i n a c j e t e c h n i c z n e , o r n a mentacyjne, kompozycyjne i kolorystyczne. Spotykamy się z w s z e l k i e g o r o d z a j u k o p i a m i , a d a p t a c j a m i , p r z e n i e ­ s i e n i a m i , i n s p i r a c j a m i . Okazało się p r z y t y m , że h a f t y p e w n y c h r e g i o n ó w , j a k n a p r z y k ł a d k a s z u b s k i e , cieszą się niezasłużenie d u ż y m p o w o d z e n i e m , podczas g d y r z e ­ s z o w s k i e , sądeckie, biłgorajskie czy i n n e , n i e m a l z u p e ł ­ n i e n i e są w y k o r z y s t y w a n e . H a f t y p r z e n o s z o n e n a i n n e f o r m y u ż y t k o w e są p r z y t y m r o z m i e s z c z a n e i n a c z e j niż na koszulach, c h u s t a c h , s t a n i k a c h , k a f t a n a c h , spodniach, s u k n i a c h , spódnicach. T u t a j b o w i e m w y s t ę p o w a ł y n a j ­ częściej w z d ł u ż s z w ó w , rozcięć i b r z e g ó w (stąd p r z e w a ż ­ n i e p a s o w y i c h u k ł a d ) , a l b o n a narożnikach c h u s t . O b e c ­ n i e zaś r o z m i e s z c z e n i e i c h dyktują w z g l ę d y e s t e t y c z n e i ogólna k o m p o z y c j a h a f t o w a n e g o p r z e d m i o t u . TORUNIU) t y m miejscu chodzi m i t y l k o o zwrócenie uwagi na t r z y istotne f a k t y : 1. D o o b e c n y c h czasów z a c h o w a ł y się ( p r z e w a ż n i e w z b i o r a c h m u z e a l n y c h ) t y l k o niektóre dawne części strojów r e g i o n a l n y c h ; 2. Współczesne s t r o j e r e g i o n a l n e różnią s i ę o d d a w ­ n i e j s z y c h — dziewiętnastowiecznych i wcześniej­ szych; 3. Z a r ó w n o s t r o j e l u d o w e , j a k i c h części i e l e m e n ­ t y z d o b n i c z e służą współcześnie j a k o w z o r y p r z y sporządzaniu k o s t i u m u r e g i o n a l n e g o l u b -szyciu modnej k o n f e k c j i oraz przy w y k o n y w a n i u i n n y c h p r z e d m i o t ó w c o d z i e n n e g o użytku. Świadome tego stanu rzeczy M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u z i n i c j a t y w y swego d y r e k t o r a m g r A l e k s a n ­ d r a Bła-chowskiego ogłosiło n a początku 1977 r o k u „ O g ó l ­ n o p o l s k i k o n k u r s o t w a r t y n a h a f t y l u d o w e " . Chodziło w n i m — między i n n y m i — o z o r i e n t o w a n i e się w s t a ­ nie zachowania t r a d y c j i autentycznego ludowego h a f t u , jego t e c h n i k i i f o r m stosowanych w t r a d y c y j n y c h stro­ j a c h l u d o w y c h , n o s z o n y c h w k o n k r e t n e j w s i n a co dzień l u b z o k a z j i ś w i ą t . W związku z t y m k o n k u r s d o t y c z y ł w y ł ą c z n i e h a f t ó w w y k o n a n y c h n a -częściach strojów. 3 Z m e t o d o l o g i c z n e g o p u n k t u w i d z e n i a założenia t e budzić mogą k r y t y c z n e u w a g i . S t w i e r d z e n i e b o w i e m , i i „ w r a z z z a n i k i e m strojów t r a d y c y j n y c h h a f c i a r s t w o c h y ­ l i się k u u p a d k o w i " , o r a z a p e l o w a n i e d o chętnych, „ k t ó ­ r z y mogą p o d j ą ć się w y k o n a n i a w z o r ó w h a f t ó w z p a ­ mięci, z d a w n y c h strojów, z a c h o w a n y c h w e w ł a s n e j w s i l u b skopiowania muzealnych zabytków" sugeruje, j a k o ­ b y z d o b n i c t w o t e g o t y p u b y ł o już t y l k o sprawą p r z e s z ­ łości i współcześnie n i e nosiło się strojów r e g i o n a l n y c h z d o b i o n y c h h a f t a m i . Równocześnie t a k i e sformułowanie założeń k o n k u r s u z a p r z e c z a z a s a d n i c z e j j e g o i d e i : pog­ naniu stanu zachowania t r a d y c j i i j e j współczesnych przekształceń. P r z y zachęcaniu b o w i e m d o o d t w a r z a n i a d a w n y c h wzorów charakterystycznych dla danego regionu o t r z y ­ m a się i n n e w y n i k i k o n k u r s u , niż p r z y b a d a n i u o b e c ­ n e j s y t u a c j i . O r g a n i z a t o r z y z d a w a l i sobie -sprawę z p o ­ t r z e b y podjęcia t e g o w a ż n e g o t e m a t u , lecz — j a k sądzę — n i e w ł a ś c i w i e g o s p r e c y z o w a l i . T o z k o l e i stało się przyczyną n i e d o s y t u , j a k i m o ż n a b y ł o odczuć p r z y p r z e ­ glądzie w y n i k ó w t e j interesującej i w i e l k i e j i m p r e z y . Ogłaszając k o n k u r s , k t ó r e g o r e z u l t a t e m m i a ł a być o r i e n t a c j a w o b e c n y m stanie rzeczy w s k a l i k r a j u oraz z g r o m a d z e n i e p r z e d m i o t ó w z określonej d z i e d z i n y k u l t u ­ r y l u d o w e j , należało z a a p e l o w a ć o d o s t a r c z e n i e : 99 I �Strój i odzież w składników ogóle, j a k o j e d e n kultury ludowej, z złączony (podstawowych jest integralnie z r w y s z y c i a m i i h a f t a m i . Rozpatrując w i ę c h a f t j a k o w y ­ twór kultury ludowej, przedmiotu, z słuszne którym związany, a odsunięcie kształceń w postaci (serwet, na od odniesienie zarania bok wszelkich współczesnych środowiskiem są o c z y w i ś c i e należało je uwzględniać j a k i miał m i e j s c e Ogłaszając ważne, w ale W takim się wiernych bowiem do tradycjom drugi ży i w o g ó l e strój r e g i o n a l n y j e s t jeszcze n o s z o n y i ży­ część (co dopuszczały jeszcze dawnych haftowanych części 2 — h a f t o w a n y c h części s t r o j u n o s z o n y c h współcześnie, 3 — odtworzonych części stroju zdobionych haftem, z p o d a n i e m ich przeznaczenia, kownika. t z n . o d b i o r c y i użyt­ wykorzystu­ wład­ stroju mogła zostać n i e związanego może warunki wskazywać na wyhaftowana z tradycyjną rą wiejską określonego r e g i o n u , n a w e t stroju, meto­ i zdolności odzie­ przez k o g o k o l w i e k , 1 — posiadanych błąd hafciarskie strojów two­ regionu*'. n e g o środowiska i ż e w t y m środowisku t e części Dowolna części w swego tkwi umiejętności zdobienia artyśr;, s w e umiejętności ludowych wy. je się, l i c z y l i również na h a f t o w a n i a n i e świadczą o t y m , że o b e c n i e je mi konkursu, się n i e z n a n i jeszcze j e d n a k (sformułowaniu dologiczny, adaptacji Toruniu. a z n a n e już n a r c i a r k i w y k a ż ą wzorów n a z b y t po/a programie k o n k u r s organizatorzy to, ż e p r z y o k a z j i „ u j a w n i ą rzeniu prze­ użytkowych nie wydaje przy do był jego form wiejskim. Zagadnienia również go dziejów obrusów, bluzek), w y k o n y w a n y c h własnym aby było niemal kultu­ p r z e z grupę osób konkursu) i t y m samym stan zachowania nie tradycji w kon­ kretnej w s i i okolicy. Podnosząc w założeń ach konkursu ; j ą c y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h haftujących szywać, o r g a n i z a t o r z y zmierzali do sprawę działa­ i umiejących uzyskania w i s k , a p r z y t e j sposobności t a k ż e p r z y k ł a d ó w i haftów. Konkurs wzornictwa, miał kolorystyki też i oraz naz­ strojów zaprezentować techniki wy­ ich bogactwo zróżnicowania r e g i o n a l n e . Z p o z o r u t e ż c e l t e n osiągnięto. Przyjrzyjmy się do f a k t y c z n e g o s t y k i haftów jednak, j a k te rezultaty s t a n u r z e c z y n a t l e ogólnej spotykanych w Polsce. N a mają K a s z u b a c h są t o t z w . z ł o t e czepce h a f t o w a n e m e t a l o w y m i — n y m i l u b złotymi — nićmi, ściegiem .pełnym z dem, o przewadze k w i e t n y c h motywów, pana i owocu białe czepce i hafty z motywami, Pałukach drobnyoh — podobnie po i większe czepcach n a c h występują również l u b ażurowe, w tuli­ Szamotu­ przede wszyst­ gipiury) jak na zdobiącs K u j a w a c h poczynając rozetowo^koliste, gwiaździste, p ę t l i c o w e , Na dem wici. mają (snutki roślinno^kwiatowymi, elementów n uszko w e , stych i Kalisza aia t i u l u srebr­ podkła­ zwłaszcza granatu. " W i e l k o p o l s k a , ły, okolice L e s z n a kim się charaktery­ soczewko wate wymienionych cd wiai wyżej .fali­ rejo­ h a f t y białe — p e ł n e z podkła­ wypełnione miast zdobiły j e d n o b a r w n e tiulem; fartuchy h a f t y płaskie, białe, nato­ rzadziej czarne. K u r p i e Puszczy Białej charakteryzują t y n a k o s z u l a c h , o m o t y w a c h k o l i s t y c h , półkolistych z w i n i ę t y c h n a kształt rogów, w y k o n y w a n e sowym i łańcuszkiem, przede ściegiem atła­ wszystkim nićmi, a .ponadto h a f t y białe, występujące okazach mniej lonej, koszul oraz dekoracyjne na tiulowych są k o l o r o w e O motywach kwiatowych, czerwonymi na starszych czepcach. hafty haf­ oraz O wiele Puszczy Zie­ wykonane drobnymi ściegami z g r u p y p r z e d — i za igłą. Haft z W i l a n o w a kowe, bogate koło W a r s z a w y wypełnienie margerytki, przy Łowickie powierzchni użyciu czarnych nici. hafty starszego typu — to 100 wykonane ściegiem łańcuszkowym oraz typa reprezentowało t z w . p o l s k i e szycie o n i e w i e l k i m zróżnicowaniu [1. 1. C z e p e k k u j a w s k i g i p i u r o w y , w y k . M a r i a S z e w ­ c z y k , W ł o c ł a w e k . I I . 2. C z e p e k , w y k . J a n i n a F o ł t y n , Szamotuły, w o j . poznańskie. I I . 3. C z e p e k k a s z u b s k i , w y k . K r y s t y n a Jenerał ska, T u c h o l a. łańcusz­ kwiatami kolorów, innymi ściega­ m i z g r u p y za — i p r z e d igłą. P r z e w a ż a ł y w n i c h d r o b ­ ne m o t y w y słońc, z w i n i ę t y c h rożków w układach paso- �w y c h . H a f t y n o w s z e zapełniają duże p o w i e r z c h n i e z a ­ równo na k o s z u l a c h j a k n a s t a n i k a c h i w y k o n a n e są d r o b n y m k r z y ż y k i e m p o z i o m y m l u b atłaskiern, nićmi w różnych k o l o r a c h i d r o b n y m i k o r a l i k a m i . Dominują w n i c h m o t y w y c i e n i o w a n y c h róż i liści o r a z p ą k ó w . N i e r z a d k o n a s z e r o k i c h r ę k a w a c h k o s z u l występują o n e o b o k h a f t ó w płaskich, w y k o n a n y c h b i a ł y m atłaskiern i ściegiem a n g i e l s k i m , p r z e c h o d z ą c y m w r i c h e l i e u . W R a w s k i e m i O p o c z y ń s k i e m oraz P i o t r k o w s k i e m w y s z y c i a ściegiem k r z y ż y k o w y m , p r o s t y m lub dowolnym, o motywach geometrycznych (rombów, kostek, wiatraczków, trójkątów) oraz l i n e a r n y c h (pros­ t y c h l u b f a l i s t y c h ) zdobią k o s z u l e męskie i k o b i e c e . W S i e r a d z k i e m n a t o m i a s t płaskie — a t ł a s o w e h a f t y w r ó ż n o b a r w n e k w i a t y , w ś r ó d których dominują róże, s p o t y k a się n a f a r t u c h a c h z d z i e r g a n y m o b r z e ż e m . Śląskie h a f t y są z n a c z n i e zróżnicowane. Dolno­ ś l ą s k i e n a płóciennych białych c h u s t a c h n a r a m i e n n y c h , 'nagłownych i n a f a r t u c h a c h są białe — łańcusz­ kowe, płaskie, d z i e r g a n e , dziurkowane — nierzadko z p o d k ł a d e m t i u l o w y m l u b pajączkami p o d k w i e t n y m i , pętlicowymi i dziurkowanymi motywami roślinnymi. R ó w n i e ż białe są h a f t y p s z c z y ń s k i e i c i e s z y ń ­ s k i e , p ł a s k i e i d z i u r k o w a n e z pajączkami, zdobiące głównie koszule kobiece zwane k a b o t k a m i . N a Gór­ n y m Ś l ą s k u łącznie z O p o l s z c z y z n ą przeważa­ ją n a ogół j e d n o b a r w n e h a f t y płaskie i a t ł a s k o w e : n a kabotkach — o motywach kolistych, owocu granatu i k w i a t u t u l i p a n a w brązowym, żółtym, c z e r w o n y m l u b białym k o l o r z e (Opolskie), a w r e j o n i e B y t o m i a t y l k o białe; n a płóciennych l u b j e d w a b n y c h f a r t u c h a c h — 0 m o t y w a c h w i n n y c h g r o n , m a r g e r y t e k i róż, białe a l b o kolorowe. H a f t k o l o r o w y występował n a stanikach, zwa­ n y c h o p l e c k a m i ( O p o l s k i e , Pszczyńskie) i n a ż y w o t k a c h (Cieszyńskie). M i a ł o n m o t y w y k w i a t o w e , w y k o n a n e w e ł ­ n i a n y m i l u b j e d w a b n y m i nićmi. D o p i e r w s z e j wojny ś w i a t o w e j ż y w o t k i h a f t o w a n o złotymi i s r e b r n y m i n i ć ­ m i , p o t e m także c e k i n a m i i k o r a l i k a m i . Osobną grupę stanowią w y s z y c i a j e d n o k o l o r o w ą nicią n a k a b o t k a c h 1 k o s z u l a c h w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m , w y k o n a n e ście­ g i e m w a r k o c z y k o w y m , l u b n a c h u s t a c h — ściegiem k r z y ­ ż y k o w y m d w u s t r o n n y m , o wklęsłych m o t y w a c h geome­ trycznych. Ż y w i e c k i e słynie z t i u l o w y c h c h u s t , k r e z , f a r ­ tuchów, o c h t u s i czepców o b i a ł y m p r z e w l e k a n y m i ce­ r o w a n y m hafcie. Sposobem w y k o n a n i a oraz w z o r n i c t w e m nawiązują d o h a f t ó w k u j a w s k i c h . Swoistą specyfiką w y ­ różniają się t a k ż e w r e j o n i e południowo-zachodniej P o l ­ ski hafty w i l a m o w i c k i e o j e d n o b a r w n y c h , m e a n d r y c z n y c h m o t y w a c h , p o k r y w a j ą c e z a w i ą z k i d o czepców i k o s z u l e . W y s t ę p u j e w n i c h ścieg płaski, w a ł e c z k o w y oraz łańcuszkowy. W K r a k o w s k i e m , obok kolorowych atłaskow y c h haftów o m o t y w a c h roślinnych, zapełniających n i e m a l całe płaszczyzny staników, z n a n e są także białe płaskie i d z i u r k o w a n e , z r ó ż n i c o w a n e b o g a c t w e m orna­ mentów. Regiony b i ł g o r a j s k i i l a s o w i a c k i cechują łańcuszkowe wolutowe i płaskie hafty jednobarwne ( c z e r w o n e l u b czarne). W r e j o n i e w i d e ł W i s ł y i S a n u występują też j e d n o b a r w n e w y s z y c i a płaskie l u b k r z y ­ ż y k o w e , które szczególnie rozbudowaną f o r m ę p r z y b r a ­ ły na L u b e l s z c z y z n i e . Zróżnicowane pod w z g l ę ­ d e m t e c h n i k i , m o t y w ó w i j e d n o l i t e j k o l o r y s t y k i były hafty r z e s z o w s k i e . Zdobiły one p r z y r a m k i , kołnie­ rze, p r z o d y i m a n k i e t y k o s z u l , chusty, z a w i c i a i i n n e detale s t r o j u c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a danej okolicy. Górale podhalańscy, sądeccy, lima­ nowscy, łąccy, szczawniccy, spiscy i oraw­ s c y mają n a częściach s t r o j u męskiego, sporządzonych I I . 4. F r a g m e n t wiązadła wyk. Marianna Kowalska, do czepca k u r p i o w s k i e g o , L u t o b r o k , w o j . ostrołęckie. 101 I �Ii. 5. R ó g chusty żywieckiej, wyk. Maria głównie z sukna, j a k gunie, cuchy, p o r t k i , kamizele — h a f t y nicią wełnianą, z r ó ż n i c o w a n e o r n a m e n t a c y j n i e i k o l o r y s t y c z n i e ; natomiast t e c h n i k a i c h w y k o n a n i a jest na ogół t a k a sama. W y s t ę p u j e t u t a j p o w s z e o h n i e ście^ łańcuszkowy, k r o k i e w k o w y o r a z ściegi t y p u za — i p r z e d igłą, j a k : piłeczka, stębnórwka, g w i a z d k i , p a z u r k i i t p . N i e r z a d k o występują t a k ż e n a s z y c i a ze sznurków i p a s ­ m a n t e r i i , zwłaszcza n a s e r d a k a c h c z y s t a n i k a c h , a t a k ­ że a p l i k a c j e z s u k n a , n p . n a g u n i a c h i kożuchach { r ó w ­ nież a p l i k a c j e ze skóry). Szczególnie b o g a t e są h a f t y n a g u n i a c h i s t a n i k a c h , k o l o r o w e , atłasowe, o c i e n i o w a n y c h płaszczyznach k w i a t o w y c h m o t y w ó w ; współczesne s t a ­ n i k i h a f t o w a n e są k o l o r o w y m i k o r a l i k a m i . N a t o m i a s t h a f t y białe, niegdyś s t o s u n k o w o s k r o m n e , o b e c n i e w y ­ k o n u j e się m a s z y n o w o . Zdobią o n e k o b i e c e k o s z u l e i o d ­ znaczają się d z i u r k o w a n y m i , d u ż y m i , g e o m e t r y c z n o - r o ś linnymi motywami. E k s p o n a t y nadesłane n a k o n k u r s t y l k o w części o b r a z o w a ł y d a w n i e j s z e i współczesne h a f t y w s p o m n i a ­ n y c h wyżej regionów. N i e widać było na i c h przykła­ d z i e p r z e m i a n ,które zaszły w t e c h n i c e , k o m p o z y c j i , o r ­ n a m e n t y c e i k o l o r y s t y c e h a f t u , n p . opoczyńskiego, r a w ­ s k i e g o , podhalańskiego, s p i s k i e g o , k u r p i o w s k i e g o (z P u s z ­ czy B i a ł e j ) i i n n y c h regionów, g d z i e strój l u d o w y n o ­ szony j e s t p o dziś dzień. W y j ą t k i e m był t y l k o r e g i o n łowicki, z k t ó r e g o o t r z y m a n o z a r ó w n o p r z y k ł a d y h a f t u starszego ( t z w . p o l s k i e szycie), j a k też późniejszego, z l a t po I w o j n i e światowej ( d r o b n y krzyżykowy, w i e l o k o l o ­ 102 Byrcz, Sopotnia Mała, woj. bielskie r o w y atłaskiem i k o r a l i k a m i ) o r a z m o d n e g o w s p ó ł c z e ś ­ n i e — b i a ł e g o , płaskiego, d z i u r k o w a n e g o i richelieu, który s t o s o w a n y jest obok wymienionych uprzednio form. M i m o w y s i ł k u organizatorów, n i e udało się pozyskać e k s p o n a t ó w z w i e l u r e g i o n ó w , o k t ó r y c h w i a d o m o , że m i a ł y tradycję h a f t u . W niepełny sposób r e p r e z e n t o w a ­ n y był n p . h a f t k r a k o w s k i i cieszyński, o p o l s k i , o p o ­ czyński, sądecki, r z e s z o w s k i , z a b r a k ł o p r z y k ł a d ó w h a f t u kszczonowskiego, lubelskiego, podlaskiego, kieleckiego, s a n d o m i e r s k i e g o . W n i o s e k stąd, że a l b o w t y c h o k o l i ­ cach t r a d y c j e ludowego h a f t u już z a m a r ł y , a l b o n i e dotarła t a m o d p o w i e d n i a informacja o konkursie. W konsekwencji brak odpowiedzi na pytanie — gdzie i w j a k i m s t o p n i u j e s t jeszcze ż y w a t r a d y c j a h a f c i a r ­ s k a , k t o do d z i s i a j h a f t t e n u p r a w i a , co h a f t u j e i n a c z y j e p o t r z e b y . T o t e ż t r u d n o rozstrzygnąć, c o j e s t n a d a l ż y w ą twórczością, a c o t y l k o o d t w a r z a n i e m wzorów. S a m a b o w i e m umiejętność i znajomość h a f t u , o i l e n i e spełnia o n s w e j pierwotnej f u n k c j i , n i e świadczy o k o n t y n u a c j i t r a d y c j i . W i d a ć t o chociażby n a p r z y k ł a ­ d z i e k o l o r o w e g o h a f t u , k t ó r y w i s t o c i e r z e c z y został w y ­ m y ś l o n y i w p r o w a d z o n y z początku o k r e s u m i ę d z y w o ­ jennego na Kaszubach przez G u l g o w s k i c h , a nigdy n i e funkcjonował w t e j f o r m i e w m i e j s c o w y m s t r o j u . B y ł o n ś w i a d o m ą transpozycją m o t y w ó w złotego h a f t u z koś­ c i e l n y c h a n t e p e d i ó w i mieszczańskich c z e p c ó w . T y m ­ c z a s e m współcześnie p o t o c z n i e uważa się, że r e p r e z e n 4 �t u j e o n najpełniej ludową sztukę K a s z u b . Z p o w y ż ­ s z y c h w z g l ę d ó w n i e m ó g ł być n a k o n k u r s i e b r a n y p o d u w a g ę , p o n i e w a ż n i e w i ą z a ł się a n i ze s t r o j e m , a n i z bezpośrednią tradycją wiejską. O r g a n i z a t o r z y zachę­ c i l i n a t o m i a s t grupę h a f e i a r e k z K a s z u b do o d t w o r z e ­ nia zabytkowego h a f t u złotą czy srebrną nicią. J u r y , doceniając wysiłek i k u n s z t w y k o n a w c z y ń , wyróżniło 14 osób, a G e n o w e f i e P a ł u b i c k i e j z B y t o w a przyznało drugą nagrodę. 5 P o d o b n i e j a k n a P o m o r z u Gdańskim r ó w n i e ż w Ż y w i e c k i e m , K r a k o w s k i e m , n a D o l n y m Śląsku, w R a c i b o r s k i e m czy Cieszy ńskiem h a f t y z ł o t e zanikły p r z e d końcem X I X w . *. W y s t ę p o w a ł y o n e p r z e w a ż n i e n a c z e p ­ c a c h , j e d y n i e w Cieszyńskiem z d o b i ł y r ó w n i e ż a k s a m i t ­ ne s t a n i k i s u k i e n (tzw. żywotki), a ostatnie i c h okazy noszono d o p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j . N a s t ę p n i e h a f t n a ż y w o t k a c h uległ m o d y f i k a c j i . Zaczęto go w y k o n y ­ wać k o l o r o w y m i k o r a l i k a m i , n i ć m i j e d w a b n y m i , p l u ­ s z o w y m i , l a c e t e m , c e k i n a m i , szklaną sieczką, p r z e z c o z czasem nabrał z u p e ł n i e n o w e g o c h a r a k t e r u . Jest o n jeszcze d z i s i a j s t o s o w a n y w r e g i o n i e i s t a n o w i p o d s t a ­ w o w y e l e m e n t dekoracji żywotków. D a l e k i e r e m i n i s c e n ­ cje z ł o t e g o h a f t u n a ż y w o t k a c h ( h a f t j e d w a b n ą nicią żółtawo-złocistą i srebrzysto-białą) p r z e d s t a w i ł a n a k o n ­ k u r s i e E w a Chałupska, o t r z y m u j ą c z a w y s o k i p o z i o m t e c h n i k i i (kompozycji (zgodnej z t r a d y c y j n y m układem) drugą nagrodę. I n n a a u t o r k a dostarczyła ż y w o t e k p r e ­ zentujący współczesną f o r m ę , n i e w y r ó ż n i a j ą c y się j e d ­ n a k starannością w y k o n a n i a . T a k w i ę c w C i e s z y ń s k i e j na p r z e s t r z e n i kilkudziesięciu l a t n a s t ę p o w a ł y zmianv 7 li. 6. Fragment fartucha kujawskiego, w tego r o d z a j u z d o b n i c t w i e , stosownie do a k t u a l n y c h możliwości s u r o w c o w y c h , j a k i upodobań zamawiają­ cych. Obecnie n i e w i e l e osób s p r a w i a n o w y żywotek i h a f c i a r k i pracują g ł ó w n i e n a z a m ó w i e n i e C e p e l i i , z d o ­ biąc a k s a m i t n e p a s y i t o r e b k i w i e c z o r o w e . W i n n y c h r e ­ g i o n a c h złoty h a f t z a n i k ł zupełnie, a społeczność w i e j ­ s k a n i e w y t w o r z y ł a żadnej p o d o b n e j f o r m y . W o k r e s i e , g d y zanikał h a f t złoty, c o r a z w i ę k s z ą popularność zyskiwał w P o l s c e , z a r ó w n o n a w s i , j a k i w m i a s t a c h h a f t k o l o r o w y m i n i ć m i . Stał się o n b a r d z o p o p u l a r n y w niektórych r e g i o n a c h k r a j u i dziś, p r z y w s z e l k i c h adaptacjach t r a d y c y j n y c h wzorów jest o n szczególnie f a w o r y z o w a n y . Najstarsze formy kolo­ rowego h a f t u , przede w s z y s t k i m jednobarwnego (czar­ nego, c z e r w o n e g o , w i ś n i o w e g o , r z a d z i e j żółtego l u b b r ą ­ z o w e g o ) w y s t ę p o w a ł y na płóciennych częściach s t r o j u ( k o s z u l a c h , c h u s t k a c h n a g ł o w ę , z a w i c i a c h , nałęozach, zapaskach). W y k o n y w a n o j e różnymi t e c h n i k a m i , z k t ó ­ r y c h d o n a j b a r d z i e j a r c h a i c z n y c h należały: k r z y ż y k o w e , łańcuszkowe i płaskie ( n i e r z a d k o l i c z o n e ) . J e d n o b a r w n e h a f t y krzyżykowe występowały w B e s k i d z i e Śląskim, n a S p i s z u , u L a s o w i a k ó w i częś­ c i o w o w K i e l e c k i e m , w Biłgorajskiem, K r z c z o m o w s k i e m , L u b e l s k i e m , R a w s k i e m , a w późniejszym okresie i w i n ­ nych regionach, np. Łowickiem (potwierdza to technika w y k o n a n i a , j a k też c h a r a k t e r m o t y w ó w o r a z m i e j s c o ­ w a t r a d y c j a u s t n a ) . Z w y m i e n i o n y c h wyżej regionów nadesłano n a k o n k u r s j e d y n i e n i e l i c z n e p r z y k ł a d y — haftowane koszule z J a w o r z y n k i i Istebnej w Beskidzie Śląskim ( A n n a R u c k a — d r u g a n a g r o d a i J a d w i g a S i ­ w y k . Zofia 8 Szmajda, Gajówka, woj. włocławskie. 103 �II. 7. P r z ó d s e r d a k a a k s a m i t n e g o , h a f t k o r a l i k a m i , w y k . A n n a T r z e b u n i a , Z a k o p a n e . I I . 8. Dół p o r t e k góralskich, w y k . K a r o l G a b r y ś , K r o ś c i e n k o n / D u n a j c e m , w o j . nowosądeckie. k o r a — w y r ó ż n i e n i e ) . Prezentują o n e r o z b u d o w a n e w s p ó ł ­ czesne f o r m y g e o m e t r y c z n y c h m o t y w ó w roślinnych z z a ­ chowaniem tradycyjnej kompozycji i rozmieszczenia. W a r t o j e d n a k pamiętać, że d a w n i e j s z e warkoczykowe h a f t y górali w B e s k i d z i e Śląskim były, p o d o b n i e j a k n a S p i s z u , w y k o n a n e d r o b n y m i ściegami, p r z e z co t w o ­ r z y ł y wąskie p a s o w e układy o r n a m e n t a l n e n a męskich k o s z u l a c h i k a b o t k a c h , o r a z układy trójkątne n a c h u s t ­ k a c h . E l e m e n t y zdobnicze, wyłącznie geometryczne, b y ­ ły n a ogół mało c z y t e l n e . D o i c h w y k o n a n i a u ż y w a n o lnianych nici, b a r w i o n y c h woskiem, p i w e m l u b szafra­ nem . ich D o n a j s t a r s z y c h f o r m zaliczyć należy także j e d n o ­ b a r w n e h a f t y r z e s z o w s k i e , złożone z m o t y w ó w m e a n d r y c z n y e h , a w y k o n a n e a t ł a s k i e m . Można j e b y ł o s p o t ­ kać w t e r e n i e jeszcze w p i e r w s z y c h l a t a c h p o o s t a t n i e j w o j n i e , n i e s t e t y t a pracochłonna t e c h n i k a zamarła już p r a w i e c a ł k o w i c i e . N a OpoLszczyźnie h a f t y atłaskiem o charakterystycznych kolistych motywach roślinnych r ó w n i e ż zanikły, a nadesłany n a k o n k u r s p r z e z W a l e s ką B-auoh c z e p e k d l a k u c h a r k i był już t y l k o nieudaną rekonstrukcją w z o r ó w z końca X I X w . nadesłane j e d n a k B 10 11 Znacznie lepiej przedstawiały się o d t w o r z o n e na częściach d a w n e g o s t r o j u l a ń c u s z k o w o - w o l u t o w e h a f t y l a s o w i a c k i e i biłgorajskie, nadesłane n a k o n k u r s p r z e z l a u r e a t k i d r u g i c h nagród: Marię Kozłową i Katarzynę Pańczyk z B a r a n o w a i Julię M a ł e k z C i o s n y o r a z ł a ń ­ c u s z k o w e i płaskie h a f t y w i l a m o w i c k i e s p o d O ś w i ę c i ­ m i a , łączone n a z a w i ą z k a c h do c z e p c ó w ze złotą l u b srebrną nicią. P r z e d s t a w i ł a j e n a k o n k u r s i e I r e n a B e n e k z C z e c h o w i c ( d r u g a n a g r o d a ) i Elżbieta C z y l o k z Z a b r z e g a { t r z e c i a n a g r o d a ) . W a r t o p r z y t y m podkreślić, iv w W i l a m o w i c a c h t r a d y c y j n y strój l u d o w y m a jeszcze ż y w e t r a d y c j e , n i e w y c h o d z ą c e j e d n a k poza obręb t e j miejscowości. D a w n e t r a d y c j e mają j e d n o b a r w n e , płaskie i ł a ń ­ c u s z k o w e h a f t y k u r p i o w s k i e P u s z c z y Białej o koli­ s t y c h i r o ż k o w y c h m o t y w a c h ( t z w . k o ł o i z i e l e ) , gęsto zapełniające p o w i e r z c h n i ę . N a k o n k u r s nadesłano k i l K a 1 2 104 współczesnych nogawki przykładów, które otrzymały wyróż­ n i e n i a , a koszula H a n n y Kaczyńskiej z Wielątek — t-zecią nagrodę. Do grupy nie starych, jednobarwnych zaliczyć trzeba piotrkowskie pują i obok jednak tego rawskie, haftów pierwotny, nadesłała jąc bardzo których geometryczny Dawne przykłady z względem Kurpiów W Czesławy niektórych również h a f t y wickiem, gdzie t z w . polskie odzieży czyły na k o n k u r s Jadwiga (uzyskując wyróżnienie) {trzecia światowej obserwuje W form t a k jest szycie Jadwiga się n a w r ó t z dostar­ Klewkowa Łukawska po d r u g i e j do Ło­ na częś­ t a k haftowaną okresie zdo­ należą np. w występuje Tarmanowska oraz nagroda).. współ­ Kadzidła). z starszych z płótna. K o s z u l ę Zielonej; s t r o j u , j a k też i k i l k u barwne, ciach wicza do haf­ dekoracyjnym, przykładem Konopki regionach uzysku­ Puszczy n a k o n k u r s były (koszula Przykład Jasienia, jednobarwnych czesnego przekształcenia z a r ó w n o bnictwa wystę­ 1 3 z płót­ zachowujących charakter . tradycje pod na opoczyńskie, pozostałości Bernacik skromnych przedstawiają haftów krzyżykowe: wielokolorowych, Helena wyróżnienie. tów, także z Ło­ wojnie rozszerzonej gamy k o l o r y s t y c z n e j haftów. O b o k k o l o r ó w t r a d y c y j n y c h : c z a r ­ nego, c z e r w o n e g o i białego p o j a w i ł y ty, zielony, doczny jest l i l i o w y , pomarańczowy. również w się: n i e b i e s k i , żół­ Podobny krzyżykowych proces w i ­ h a f t a c h n a płót­ n i e : opoczyńskich, p i o t r k o w s k i c h i r a w s k i c h . W i e l e p r z y ­ kładów 15 osób nadesłano na otrzymało konkurs. Spośród wyróżnienia, ska i M a r i a Rzepa z B i e l o w i e Wzbogacanie kolorystyczne a wykonawczyń Franciszka Dąbrow­ uzyskały t r z e c i e nagrody. i ornamentacyjne n a płótnie d a t u j e się m n i e j w i ę c e j od l a t s p r z e d szej wojny światowej, nych regionach. i coraz haftów z małymi wahnięciami Zjawisko t o idzie w większym rozpowszechnieniem białych o r a z cesji na m o t y w y były sobie parze ogólnej mody w roślinne. Popularność zwłaszcza symbole kwiatu z się haftów pierw­ w róż­ rozwojem roślinnych sztuce o k r e s u se­ w haftach róży o zdo­ bardziej �l u b m n i e j n a t u r a l i s t y c z n y c h kształtach, k w i a t u r u m i a n ka, niezapominajki, fiołka, goździka, winnych gron i różnych f o r m liści, bez których żaden o r n a m e n t r o ś ­ l i n n y n i e m ó g ł b y się obejść. P r o c e s o w i t e m u t o w a r z y ­ szyło w t y m czasie również w p r o w a d z e n i e n o w y c h r o z ­ w i ą z a ń t e c h n i c z n y c h , czego doskonałym p r z y k ł a d e m są w s p o m n i a n e już h a f t y ł o w i c k i e . Taką wielością f o r m , t e c h n i k i i k o l o r y s t y k i , jaką przedstawiły t a m t e j s z e h a f c i a r k i , n i e mógł się pochwalić n a k o n k u r s i e żaden i n n y r e g i o n . W ś r ó d l i c z n y c h eksponatów znalazły się w i ę c i t a k i e , w których i m p o n o w a ł u m i a r i porządek, c h a ­ r a k t e r y s t y c z n e d l a h a f t ó w z początku w i e k u , j a k toż i p r z e s a d n i e już d e k o r o w a n e w i e l o b a r w n e , płaskie i cie­ n i o w a n e h a f t y n a w e ł n i a n y c h , a k s a m i t n y c h , bądź a d a ­ m a s z k o w y c h s t a n i k a c h , r ę k a w k a c h , w e ł n i a n y c h pończo­ c h a c h . Ostatnią fazę — h a f t d r o b n y m i k o r a l i k a m i — p a c i o r k a m i reprezentowały e k s p o n a t y Jadwigi Tarmanowskiej. K o r a l i k i na wzór m o d y lansowanej przez żurnale z o s t a t n i e j ć w i e r c i ubiegłego w i e k u w p r o ­ w a d z o n o t u już w l a t a c h p i e r w s z e j wojny światowej, p o d o b n i e j a k w h a f t a c h n a ż y w o t k a c h cieszyńskich o r a z stanikach (zwanych potocznie gorsetami) z k r a k o w s k i e ­ go, czy P o d h a l a ( M a r i a Jamróz z L i p n i k — w y r ó ż n i e ­ nie i A n n a T r z e b u n i a z Zakopanego — trzecia n a g r o ­ da). S k o r o m o w a o g o r s e t a c h z w i e l o b a r w n y m i płaskimi h a f t a m i , t o t r z e b a zaznaczyć, że t r a d y c j e i c h obejmują zwłaszcza r e g i o n y Małopolski, poczynając o d z a c h o d ­ n i c h j e j krańców ( o k o l i c S t r z e m i e s z y c i C h r z a n o w a ) , g d z i e s z y t o j e do końca X I X w . z białego płótna, aż po w s c h o d n i e t e r e n y Z i e m i R z e s z o w s k i e j . N a k o n k u r ­ sie za bogato h a f t o w a n y a k s a m i t n y s t a n i k w y r ó ż n i e n i e 1 4 15 II. 9. F r a g m e n t haftu na mankiecie koszuli, otrzymała K a t a r z y n a P a l u c h z T y l m a n o w e j w Sądec­ k i e m . N a t o m i a s t odtworzoną f o r m ę t z w . o p l e c k a , n i e b ę ­ dącą j e d n a k kontynuacją t r a d y c j i , nadesłano z O p o l a . S t a r s z e s t a n i k i n a P o d h a l u z d o b i o n e były, t a k j a k s u k i e n n e p o r t k i , n a s z y c i a m i ze sznurków p a s m a n t e r y j ­ n y c h , czego przykłady z p ę t l i c o w y m i o r n a m e n t a m i , u z u ­ pełnionymi c e k i n a m i , nadesłały: w s p o m n i a n a w y ż e j A n ­ n a T r z e b u n i a i M a r i a L i z o ń ze S z c z a w n i c y . P o d o b n e w c h a r a k t e r z e są w i e l o b a r w n e , o motywach roślinnych (zwłaszcza r ó ż y ) h a f t y n a z a p a s k a c h i c h u s t a c h n a g ł o w ­ n y c h , w y k o n a n e ściegiem płaskim i c i e n i o w a n y m oraz i n n y m i : za — i p r z e d igłą, występujące współcześnie w niektórych r e g i o n a c h , zwłaszcza z a c h o d n i c h i p o ł u d ­ niowych, jak Wielkopolska, Opolszczyzna, Sądeckie (wspomniana K a t a r z y n a Paluch), Sieradzkie (wyróżnie­ n i a : M a r i a P a w l a k z S i e r a d z a i Stanisław P a w l a k z M o ­ nie). Ostatnią grupę k o l o r o w y c h haftów stanowią h a f t y n a s u k n i e , g ł ó w n i e n a góralskich c u c h a c h , s u k m a n a c h , p o r t k a c h , k a m i z e l a c h , których t r a d y c j a z d o b i e n i a z n a n a była już w X I X w . W n o w s z y c h c z a s a c h , zwłaszcza po d r u g i e j w o j n i e ś w i a t o w e j , d e k o r a c j a i c h uległa r o z b u ­ dowie, urozmaiceniu kolorystycznemu, a nawet tech­ n i c z n e m u . Szczególnie b o g a t o z d o b i o n e f o r m y spotyka się n a P o d h a l u , czego p r z y k ł a d e m b y ł y n a k o n k u r s i e c u c h a i p o r t k i w y k o n a n e przez Stanisława Budzyńskie­ go z B u k o w i n y Tatrzańskiej ( o t r z y m a ł za n i e pierwszą nagrodę). P i e r w s z ą nagrodę za h a f t n a k a f t a n i e i c i o s ­ k u ) otrzymała t a k ż e L u d w i k a Głuc z P o d e g r o d z i a . Poza t y m przyznano dwie drugie nagrody Zofii Szczepaniak ze S z c z a w n i c y (za 2 zapiąstk:, 2 k a m i z e l k i i g o r s e t ) i A n ­ d r z e j o w i C z e r n i k o w i z B u k o w i n y Tatrzańskiej (za c u - w y k . Helena Biernacik, Jasień, woj. piotrkowskie 105 �II. 10. H a f t p r z y k i e s z e n i g u n m a n y , w y k . F r a n c i s z e k J a n s , Z a b r z e ż k/Łącka, w o j . nowosądeckie. I I . 1 1 . Górna część p o r t e k , w y k . J a n P a n i a ł , Jabłonica, woj. krośnieńslkie. chę), o r a z pięć t r z e c i c h n a g r ó d : A n n i e A d a m c z y k (za k a m i z e l k ę ) , F r a n c i s z k o w i J a n c (za g u r m a n ę ) , M a r i i J a n s (za s p o d n i e ) — w s z y s t k i m z Z a b r z e ż a w Sądeckiem, o r a z F r a n c i s z k o w i C z e r n i k o w i z G ł o d o w s k i e g o W i e r c h u (za s p o d n i e ) i Bożenie K o w a l c z y k z D z i a n i s z a (za s p o d n i e ) . W y r ó ż n i e n i e w t e j g r u p i e o t r z y m a ł o 5 osób. W s p o m n i a ­ n e w y r o b y , z g o d n i e ze współczesną modą, odznaczają się wyrazistością i czytelnością m o t y w ó w i ż y w ą k o l o ­ rystyką. W ś r ó d h a f t o w a n y c h k a m i z e l e k precyzją w y k o ­ nania i b o g a c t w e m o r n a m e n t y k i zwracały uwagę prace Z o f i i S z c z e p a n i a k o r a z J a n i n y F a r o n z Zabrzeża ( w y ­ różnienie), n a t o m i a s t i n n e e g z e m p l a r z e n i e z a p r e z e n t o ­ w a ł y się n a j l e p i e j ze w z g l ę d u n a n i e s t a r a n n i e w y k o n a ­ n y h a f t o r a z złą jakość s u k n a , z k t ó r e g o u s z y t o częś­ ci s t r o j u . Ś w i a d c z y t o , ż e w y k o n a n o j e s p e c j a l n i e n a k o n k u r s l u b d l a zespołu f o l k l o r y s t y c z n e g o . G ó r a l e b o ­ w i e m , którzy w c i ą ż z a m a w i a j ą i noszą c y f r o w a n e p o r t ­ ki, nigdy by takich nie kupili. N a P o d h a l u , w Cieszyńskiem, Fszczyńskiem, K r a ­ k o w s k i e m , Rzeszowskiem, w Łowickiem, na K u j a w a c h , w W i e l k o p o l s c e , n a Śląsku D o l n y m , a częściowo i G ó r ­ n y m rozpowszechnione b y ł y różnego r o d z a j u hafty b i a ł e — o d płaskich, atłaskowych, w y p u k ł y c h , w a ­ ł e c z k o w y c h , d o d z i u r k o w a n y c h z obrzuitką i z a d z i e r g i w a n i e m p r z e c h o d z ą c y m w s n u t k i , pajączki, g i p i u r y i r i c h e l i e u . Najstarszą i c h f o r m ą b y ł y h a f t y n a s a m o d z i a ­ ł o w y m p ł ó t n i e l n i a n y m w y k o n a n e d r o b n y m i ściegami l u b h a f t e m płaskim l i c z o n y m , z d o b i ą c e k o s z u l e u ż y w a n e d o ślubu — zwłaszcza n a K u r p i a c h , G ó r n y m Śląsku, w Opoczyńskiem, n a P o d h a l u w Rzeszowskiem. T u i ó w d z i e p r z e t r w a ł y o n e jeszcze d o l a t d w u d z i e s t y c h bieżącego w i e k u . B a r d z o ładną koszulę t e g o t y p u z a ­ prezentowała n a k o n k u r s i e W i k t o r i a Puławska z M y s t k o w a S t a r e g o n a K u r p i a c h , o t r z y m u j ą c z a nią pierwszą nagrodę. B i a ł e , płaskie h a f t y o b o g a t y c h w y c h i roślinnych n a k o s z u l a c h i 106 motywach chustkach kwiato­ nagłow- n y c h występowały przede w s z y s t k i m w s t r o j u k r a k o w ­ s k i m , g d z i e h a f t o w a n o t a k samo r ó w n i e ż f a r t u c h y . P o d k o n i e c X I X w . p o d o b n e h a f t y płaskie o m o ­ t y w a c h roślinnych zaczęły się p o j a w i a ć n a f a r t u c h a c h również w i n n y c h regionach zachodniej i południowej P o l s k i . Stały się o n e p o p u l a r n e p r z e d p i e r w s z ą wojną światową, czego echa p r z e t r w a ł y do dziś m i ę d z y i n n y ­ m i n a K u j a w a c h , Pałukach, G ó r n y m Śląsku i w W i e l ­ k o p o l s c e . T a k i e p r z y k ł a d y zaprezentowała Klementyna W i t u c k a z S z u b i n a n a P a ł u k a c h ( t r z e c i a n a g r o d a ) , oraz Z o f i a S z m a j d a z G a j ó w k i n a K u j a w a c h , która o t r z y m a ­ ła z a d w a czepce i f a r t u c h drugą nagrodę. H a f t y n a fartuchach bywały niejednokrotnie rozbudowane i w i e ­ le m n i e j i s z y c h i większych e l e m e n t ó w t w o r z y ł o ciągły l u b p r z e r y w a n y , s z e r o k i pas p o n a d i c h dolną krawędzią. Wykorzystanie ściegów p o z w a l a j ą c y c h n a s w o b o d ­ n e p r o w a d z e n i e igły p o płótnie d a w a ł o h a f c i a r k o m z n a ­ c z n e m o ż l i w o ś c i d o b o r u i k o m p o z y c j i m o t y w ó w , często o giętkich, o p ł y w o w y c h , w i j ą c y c h się l i n i a c h , t a k c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a o r n a m e n t ó w roślinnych. W i d a ć to n a p r z y k ł a d z i e k o p i i s t a r e g o czepca k u j a w s k i e g o , którą wykonała wyróżniona R e g i n a M a j c h r z a k z Włocławka. I n w e n c j a h a f c i a r e k w i d o c z n a j e s t szczególnie w haf­ tach ażurowych: d z i u r k o w a n y c h , s n u t k o w y c h , r i c h e l i e u , m e r e ż k o w y c h , których p o j e d y n c z e o k a z y nadesłało w i e ­ le k o b i e t , p r e z e n t u j ą c p r z y k ł a d y z P o d h a l a , K r a k o w s k i e ­ go, Pszczyńskiego, Cieszyńskiego, Ł o w i c k i e g o , K u j a w . Zapożyczenie haftu angielskiego od zawodowych h a f c i a r e k j a k o j e d n e j z f o r m z d o b i e n i a płóciennych częś­ ci l u d o w e g o s t r o j u o d b y w a ł o się p o c z ą t k o w o nieśmiało, w połączeniu z p r o s t y m i t e c h n i k a m i , j a k ścieg o k r ę t k o wy i płaski, s t o p n i o w o jednak zaadaptowano ściegi trudniejsze: zadziergiwane, pajączfcowe i s n u t k i , które ostatecznie zdecydowały o charakterze haftu niektó­ rych regionów. Wprowadzono też h a f t y maszynowe (Podhale) o szeroko r o z b u d o w a n y c h m o t y w a c h . Z a p r e ­ zentację t a k z d o b i o n e j współczesnej b l u z k i , stanowią- �cej część o b e c n e g o s t r o j u g ó r a l s k i e g o Stanisława C u ­ k i e r z Z a k o p a n e g o otrzymała drugą nagrodę, a L u d ­ w i k Żegliń — wyróżnienie. P o d o b n i e przedstawiała się s p r a w a z b i a ł y m i h a f ­ t a m i n a t i u l u w s t r o j u dzierżackim, s z a m o t u l s k i m i l u ­ buskim (międzyrzecko-babimojskirn)gdzie zdobione n i m i czepce, j a k n a K u j a w a c h i P a ł u k a o h , p r z e t r w a ł y w s t r o j u r e g i o n a l n y m d o o s t a t n i c h czasów, chociaż u l e g ­ ły z n a c z n e j m o d y f i k a c j i . Wyszły natomiast z codzien­ n e g o użycia w i e l k o p o l s k i e hafty snutkowe , aczkol­ w i e k istnieją jeszcze k o b i e t y umiejące j e w y k o n y w a ć . W g r u p i e t i u l o w y c h h a f t ó w w i e l k o p o l s k i c h , pałuckich i k u j a w s k i c h d r u g i e n a g r o d y za w y s o k i p o z i o m t e c h ­ niczny i kompozycję m o t y w ó w otrzymały: J a n i n a Foł­ t y n , K u n e g u n d a K r z y ż a n i a k , Józefa M o l e k , Elżbieta K e l ­ l e r i Z o f i a S z m a j d a , n a g r o d y t r z e c i e : P e l a g i a Glapińska, H e l e n a G r y g i e l , Pelagia Pietrzak, A n i e l a Wełnińska, K l e ­ mentyna W i t u c k a , Irena Najdek, M a r i a Szewczyk; przy­ z n a n o też 14 w y r ó ż n i e ń . W i c h h a f t a c h dominują b u ­ dowane z d r o b n y c h elementów m o t y w y k o l i s t e w i e l o p l a t o w y e h k w i a t ó w , rozczłonkowanych l u b p i e r z a s t y c h liści, w y k o n a n e r ó ż n y m i t e c h n i k a m i , łącznie z o b r z u c a ­ n i e m d z i u r e k ściegiem o k r ę t k o w y m . N a t o m i a s t cerowa­ n i e n a t i u l u występuje g ł ó w n i e n a c z e p c a c h k u r p i o w ­ s k i c h . P o j a w i a j ą się w n i c h n i e r z a d k o m o t y w y g e o m e ­ t r y c z n e , w odróżnieniu od roślinnych, które dominują w t i u l o w y c h h a f t a c h ż y w i e c k i c h , złożonych z elemen­ t ó w sprawiających w r a ż e n i e l e k k i c h i z w i e w n y c h n a d u ­ żych p o w i e r z c h n i a c h c h u s t , o c h t u s , zapasek i k r e z . Ż y ­ wieckim haftom przyznano 3 nagrody trzecie (Marii B y r c z , M a r i i Dędys i H e l e n i e P i n d e l z S o p o t n i M a ł e j ) oraz 7 wyróżnień. l s 1 9 J a k w y n i k a z t e g o przeglądu, k o n k u r s p o t w i e r d z i ł duże z r ó ż n i c o w a n i e f o r m i t e c h n i k h a f c i a r s k i c h w s k a l i k r a j u , chociaż n i e dał pełnego o b r a z u . N i e w s z y s t k i e b o w i e m w a r i a n t y zostały nadesłane; t y m n i e m n i e j p o ­ z i o m z e b r a n y c h p r a c b y ł w y s o k i . J u r y spośród 493 n a ­ desłanych eksponatów odrzuciło 100, z p o w o d u n i e d o ­ t r z y m a n i a w y m o g ó w r e g u l a m i n o w y c h , j a k też n i s k i e g o poziomu technicznego i artystycznego. Wśród z a k w a l i ­ fikowanych okazów znalazły się ( w y m i e n i a m kolejno w e d ł u g i l o ś c i ) : k o s z u l e i b l u z k i , czepce, f a r t u c h y , c h u s t ­ k i , g o r s e t y , h a l k i , k r y z y i kołnierze, s p o d n i e , k a f t a n y i k a m i z e l e , g u n i e , spódnice i i n n e . N a j w i ę c e j p r z y k ł a ­ d ó w p o c h o d z i ł o z K u j a w , bo aż 35 s z t u k s t r o j u , p o d w a ­ dzieścia parę z W i e l k o p o l s k i , Pałuk, Opoczyńskiego, P o d ­ hala, n a j m n i e j z Sieradzkiego, K r a k o w s k i e g o , bo t y l k o p o j e d y n c z e okazy. S p o r o p r z y t y m b y ł o o d t w o r z o n y c h części strojów, n i e używanych już n a w s i , lecz n o s z o ­ n y c h p r z e z zespoły r e g i o n a l n e i e s t r a d o w e , p r z e z co uległy n a w e t s z t u c z n i e w p r o w a d z o n e j m o d y f i k a c j i bądź zafałszowaniu ( n p . w p r z y p a d k u o p o l s k i e g o c z e p k a d l a k u c h a r k i i oplecka). U c z e s t n i c y k o n k u r s u p o c h o d z i l i z różnych s t r o n k r a ­ j u . Istniała j e d n a k duża d y s p r o p o r c j a w l i c z b i e r e p r e ­ zentantów poszczególnych r e g i o n ó w . T a k n p . K u j a w y r e p r e z e n t o w a ł o aż 21 osób, K a s z u b y i Opoczyńskie — po 15 osób, Pałuki — 11 osób, W i e l k o p o l s k ę , K u r p i e P u s z c z y B i a ł e j , Ż y w i e c k i e — o d 8 do 10 osób, Ł o w i c k i e — 5 osób, a K r a k o w s k i e , Biłgorajskie, Sądeckie i o k o l i ­ ce W a r s z a w y , Spisz, W i l a m o w i c e , S i e r a d z k i e t y l k o p o ­ j e d y n c z e osoby. O g ó ł e m w z i ę ł o udział w k o n k u r s i e 216 Juczestników, w t y m 10 mężczyzn. Osób u r o d z o n y c h p o d r u g i e j w o j n i e b y ł o 24, n a t o m i a s t z końca ubiegłego w i e k u — 2 k o b i e t y ; p r z e w a ż a ł a z a t e m średnia g e n e r a ­ cja i l u d z i e u r o d z e n i p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą . To rozeznanie w w i e k u uczestników rzucić może nieco światła n a stopień p r z y w i ą z a n i a do t r a d y c j i , k o ­ r z y s t a n i a z p r z e k a z ó w s t a r s z y c h . Decydującą rolę w kształtowaniu a u t e n t y c z n y c h haftów i strojów r e g i o n a l ­ n y c h o d g r y w a p r z e z n a c z e n i e i c h n a użytek w ł a s n y l u b środowiska. K i e r u n e k z m i a n j e s t b o w i e m w ó w c z a s i n ­ n y aniżeli w t e d y , g d y sporządza się j e d l a o d b i o r c y m i e j s k i e g o , gdyż uzależniony j e s t o d f u n k c j i u ż y t k o w e j d a n e j części u b i o r u , która w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e l u d o ­ w e j była n a ogół i s t o t n i e j s z a o d d e k o r a c y j n e j . Tymcza­ s e m n a współcześnie z m o d e r n i z o w a n y c h częściach s t r o ­ j u ludowego, zarówno rozmieszczenie, j a k i kształtowa­ n i e h a f t u w y n i k a j ą c e niegdyś p r z e d e w s z y s t k i m z j e g o f u n k c j i zanikło p r a w i e zupełnie n a r z e c z s t r o n y d e k o ­ r a c y j n e j i e s t e t y c z n e j ; zatraciła się też f u n k c j a s p o ­ łeczna i s y m b o l i c z n a h a f t u . W y s t ę p u j ą c e w n i m m o ­ t y w y i k o l o r y s t y k a są już t y l k o p o w i e l a n y m elemen­ tem zdobniczym, dobieranym zgodnie z i n d y w i d u a l n y ­ m i u p o d o b a n i a m i w y k o n a w c y . Tego t y p u przykłady w i ­ d o c z n e były m i ę d z y i n n y m i n a o p l e c k u i c z e p e c z k u o p o l ­ s k i m , n a k o s z u l i męskiej z o k o l i c J u r k o w a (nowosądec­ k i e ) , noszonej r z e k o m o w X I X w . , n a k o s z u l i k r a k o w ­ s k i e j w y k o n a n e j p r z e z autorkę z Pszczyńskiego, n a c h u s t ­ ce z P e ł t ( K u r p i e P u s z c z y B i a ł e j ) , n a k o ł n i e r z y k u i k o ­ szuli z Szadka z o k o l i c y Łomży i Kadzidła (na K u r ­ piach) i w i e l u eksponatach odrzuconych przez j u r y . K o n k u r s n i e poszerzył w i s t o t n y sposób naszej w i e ­ d z y o przeszłości. N i e w i e l e b o w i e m p r z e d s t a w i o n o n a n i m eksponatów, które można zaliczyć do a u t e n t y c z n e g o p r z e k a z u f o r m d a w n i e j s z y c h . S z k o d a więc, że p o d e j m u ­ jąc t a k o g r o m n y wysiłek o r g a n i z a c y j n y n i e r o z s z e r z o ­ n o p r o g r a m u k o n k u r s u n a t y l e , b y pozyskać istniejące jeszcze o r y g i n a ł y d a w n e g o h a f t u p r z e t r w a ł e w t e r e n i e . Z a k i l k a l a t m o ż e i c h j u ż n i e być... W nadesłanym m a t e r i a l e d o m i n o w a ł y h a f t y i częś­ ci s t r o j u , które są jeszcze u ż y w a n e n a w s i i k t ó r e w y ­ k o n u j e się w o b e c n y c h czasach. Szczególnie b o g a t o p o d t y m w z g l ę d e m w y p a d ł o Opoczyńskie prezentując duży z e s t a w k o s z u l , p o d o b n i e j a k K u r p i e Puszczy B i a ł e j ; Ł o w i c k i e dostarczając różne części s t r o j u , d a l e j C i e s z y ń ­ s k i e ze s w y m i ż y w o t k a m i i B e s k i d Śląski z k o s z u l a m i i kabotkami, Sieradzkie z zapaskami, Szczawnickie — z p o r t k a m i i k a m i z e l a m i , G ó r n y Śląsk — z z a p a s k a m i . Interesujące b y ł y r ó w n i e ż h a f t o w a n e części s t r o j u , w y ­ k o n y w a n e d l a z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h i różnego r o ­ d z a j u wystąpień r e g i o n a l n y c h ( n p . h a f t y ż y w i e c k i e , są­ d e c k i e , niektóre podhalańskie, s p i s k i e , o r a w s k i e , l i m a ­ n o w s k i e , łąckie). Ostatnią g r u p ę wśród nadesłanych e g z e m p l a r z y z a j ­ mują t e , które w y k o n u j e się d l a szerszego o d b i o r c y , n i e ­ k o n i e c z n i e z w i ą z a n e g o z określonym r e g i o n e m , t r a k t u ­ jącego h a f t y j a k o r o d z a j pamiątki l u b ładny p r z e d m i o t c o d z i e n n e g o użytku. M a m t u t a j n a myśli p r z e d e w s z y s t ­ k i m k u j a w s k i e f a r t u c h y , złotem h a f t o w a n e czepce k a ­ s z u b s k i e , kołnierze i k r e z y k u j a w s k i e c z y k a l i s k i e i t p . K o n k u r s , z g o d n i e z p r z y j ę t y m i założeniami, p o z ­ w o l i ł w y p o w i e d z i e ć się współczesnym h a f c i a r k o m . P r z y ­ niósł też k o p i e z a b y t k o w y c h okazów. W y k a z a ł zatem, że umiejętności h a f t o w a n i a n i e zaginęły w t e r e n i e . N a i l e j e d n a k prezentują o n e s t a n z a c h o w a n i a t r a d y c y j n e ­ go h a f t u n a częściach s t r o j u noszonego w Polsce i w j a ­ k i m s t o p n i u jest on w y k o r z y s t y w a n y , pytania te po­ zostały bez o d p o w i e d z i . 107 �II. 12. K o s z u l a m a s k a , d r e l i c h , w y k . A n n a R u a k a , J a w o r z y n k a , w o j . b i e l s k i e . I I . 13. K o s z u l a b o b i e c a , l e n , n o s z o n a w l a t a c h 1860—1919, w y k . M a r i a K o z ł o w a , B a r a n ó w , w o j . s a n d o m i e r s k i e . P R Z Y P I S Y J a n M a n u g i e w i c z , Polskie stroje ludowe, [album] Ł ó d ź 1954. Atlas Polskich Strojów Ludowych — poszczegól­ n e z e s z y t y z a w i e r a j ą k o l o r o w e t a b l i c e prezentujące s t r o ­ je opisywanej grupy etnograficznej. H a f t ludowy (Katalog wystawy), M u z e u m Etno­ g r a f i c z n e w T o r u n i u , T o r u ń 1979, s. 6. M a r i a Przeździecka, Zagadnienie genezy haftów kaszubskich, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R. 12, 1958 n r 3. s. 131—150. Eugeniusz Frankowski, Złotogłowie kaszubskie, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R. 8, 1954 n r 3, s. 148—161. Barbara Bazielich, Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, B y t o m 1973. t e j ż e , Z badań terenowych nad cieszyńskim haf­ tem ludowym, K a t o w i c e 1958; tejże, Z badań tereno­ wych nad haftem ludowym w powiecie bielskim, Ka­ t o w i c e 1962. J a d w i g a Ś w i ą t k o w s k a , Strój łowicki, [ w . ] Atłas Polskich Strojów Ludowych, Mazowsze i Sieradzkie, z 2, L u b l i n 1953; A n i e l a Chmielińska, Księżacy i ich strój, W a r s z a w a 1930. Barbara Bazielich, Ludowe wyszycia techniko, krzyżykową na Śląsku, B y t o m 1966, s. 141—142. Franciszek K o t u l a , S t r ó j rzeszowski, [ w . ] Atłas Polskich Strojów Ludowych; Małopolska, z. 3, L u b l i n 1951; tenże, S t r ó j łańcucki, tamże, z. 4, L u b l i n 1955. N a k o n k u r s ogłoszony w 1974 r. p r z e z M u z e u m O k r ę g o w e w R z e s z o w i e n i e nadesłano a n i j e d n e g o i n ­ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 Fot. B. teresującego p r z y k ł a d u współcześnie w y k o n a n e g o h a f t u z t e g o r e g i o n u ; p o r . Haft ludowy i koronka w woje­ wództwie rzeszowskim, ( k o m e n t a r z w y s t a w y oprać. A n ­ n a T a r g o ń s k a ) , R z e s z ó w 1975. W s p o m i n a o n i c h O. K o l b e r g , Mazowsze. Obraz etnograficzny, t . 1—4, K r a k ó w 1885—1888; K . W ó j c i c k i , Kurpie — Gocie, Zarysy domowe, W a r s z a w a 1842; M . Ż y w i r s k a , Hafty Kurpiowskie Puszczy Białej, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R. 2, 1948 n r 2, s. 25—34; tejże, Strój Kurpiowski Puszczy Białej ( w : ) Atlas Polskich Strojóu: Ludowych, Mazowsze i Sieradzkie z. 1, L u b l i n 1952. J a n P i o t r D e k o w s k i i , Strój piotrkowski, (w:) Atłas Polskich Strojów Ludowych, Mazowsze i Sieradzkie, z. 3, L u b l i n 1954; J a n i n a K r a j e w s k a , Strój opoczyński, tamże, z. 4, L u b l i n 1956. B a r b a r a B a z i e l i c h , Ludowe stroje siewiersko-b%dzińskie, ( k a t a l o g w y s t a w y „ S t r ó j z a g ł ę b i o w s k i " ) Będzin 1971. Franciszek K o t u l a , Strój rzeszowski, op. c i t . A n n a K o w a l s k a - L e w i c k a , Haft biały na Podhalu, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R. 1 1 , 1957 n r 4, s. 229—24S. A d a m G l a p a , Strój dzierżacki, ( w : ) Atłas Polskich Strojów Ludowych, W i e l k o p o l s k a , z. 2, L u b l i n 1953; t e n ­ że, Strój międzyrzecko-babimoski, tamże, z. 4, L u b l i n 1956. H a l i n a M i k u ł o w s k a , Strój kujawski, tamże, z. 3, L u b l i n 1953. A d a m G l a p a , S t r ó j szamotulski, tamże, z. 1, L u b ­ l i n 1952. 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 t a 19 Olechnicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/563e09bc97f57d27d18bbb16d74bab71.pdf 2b06cc0776cae23bf2b0cdb1a2416e58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4147 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource palmy wielkanocne - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3868 Title A name given to the resource Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text tiwa Fryś K O N K U R S NA PALMY W I E L K A N O C N E W RABCE Zwyczaj ś w i ę c e n i a p a l m w o s t a t n i ą niedzielę przed W i e l k a n o c ą jest w Polsce do czasów obecnych bar­ dzo rozpowszechniony. Palmy p r z y b i e r a j ą dość uroz­ m a i c o n ą p o s t a ć , na ogół jednak nie p r z e d s t a w i a j ą one zbyt dużej w a r t o ś c i pod w z g l ę d e m artystycznym. Najczęściej są w y k o n y w a n e z trzciny wodnej, k w i ­ t n ą c e j wierzbiny, sosny czy jemioły, rzadko p r z y ­ branej nieco k o l o r o w ą b i b u ł ą . Na t y m tle w y r ó ż n i a ­ ją się korzystnie bogate, kolorowe palmy z R a b k i i jej najbliższych okolic . l Palmy te' przede w s z y s t k i m i m p o n u j ą swoją d ł u ­ gością, k t ó r a obecnie wynosi p r z e c i ę t n i e 2,5—3 me­ t r ó w , dawniej z d a r z a ł y się nawet palmy d o c h o d z ą c e do 4 m e t r ó w . Trzon palmy stanowi k i l k a d ł u g i c h w i ­ tek wierzbowych z b a ź k a m i , o k r ę c o n y c h razem pa­ skami gęsto p r z y l e g a j ą c e j do siebie w i c i r o ś l i n n e j . G ó r n a część p a l m y (mniej więcej 2/3 długości) ozdo­ biona jest k o k a r d k a m i r ó ż n o b a r w n e g o glansowanego papieru u ł o ż o n y m i bardzo ciasno, tak że r d z e ń i ba­ zie stają się z u p e ł n i e niewidoczne. K o k a r d k i te u k ł a ­ dane z w ą s k i c h p a s k ó w papieru nawlekane są na długą nić, k t ó r ą owija się spiralnie trzon p a l m y . Z w i e r z c h o ł k a w postaci p ę k u wodnej trzciny zwie­ szają się barwne w s t ą ż k i jedwabne lub b i b u ł k o w e , w zależności od tego „jak kogo s t a ć " . Czasem k i l k a k r ó t k i c h i w ą s k i c h w s t ą ż e c z e k przymocowanych jest r ó w n i e ż m i ę d z y k o k a r d k a m i na trzonie palmy. Obok opisanych w y ż e j tradycyjnych p a l m r a b c z a ń s k i c h w y ­ s t ę p u j ą c y c h do dziś w znacznych ilościach m o ż n a za­ u w a ż y ć sporo wykonanych odmiennie. Najczęściej brak charakterystycznego w i ą z a n i a wicią, na w i e r z ­ c h o ł k a c h zamiast szuwaru znajduje się bukiet do­ niczkowej zieleni, g a ł ą z k a sosny, sztuczne k w i a t k i , a nawet p ę k b i a ł y c h piór. N i e k t ó r e palmy zamiast kokardek są ozdobione k w i a t a m i z b i b u ł k i u ł o ż o n y m i koło siebie, b ą d ź oddzielonymi l i s t k a m i barwinku. Dużo jest też palm ubogich, k t ó r e s t a n o w i ą po prostu gałązki wierzbowe p r z e w i ą z a n e k o l o r o w ą wstążką. W e d ł u g zwyczaju palmy w y k o n u j ą i zdobią p r z e w a ż ­ nie kobiety i dziewczęta, a do kościoła niosą je w p a l m o w ą niedzielę najczęściej dzieci, j a k w s z ę ­ dzie r u c h l i w e i niespokojne. Gdy kościół r a b c z a ń s k i podczas n a b o ż e ń s t w a w y p e ł n i się młodzieżą z p a l ­ mami, wysokie palmy t w o r z ą fantastyczny barwny las, z n a j d u j ą c y się w ustawicznym niezharmonizowan y m z sobą ruchu, gdyż palmy c h w i e j ą się, pochy­ lają i zaczepiają wzajemnie o siebie. Ze w z g l ę d u na bogatą d e k o r a c j ę p a l m r a b c z a ń s k i c h z inicjatywy Muzeum Narodowego w Krakowie i podległego m u Muzeum i m . Orkana w Rabce ogło­ szony został konkurs na n a j p i ę k n i e j s z e palmy, k t ó ­ r y odbył się w dniu 30. I I I . br. w szkole podsta­ wowej w Rabce. W konkursie wzięło udział 50 ucze- 122 Ryc. 1. W drodze do kościoła Rabka. z palmami do święcenia. s t n i k ó w , w ś r ó d k t ó r y c h znaczną większość stano­ w i ł y dzieci w w i e k u szkolnym z Rabki oraz okolicz­ nych wiosek, j a k Rdzawka, Ponice, Zabornia. K o m i ­ sja konkursowa złożona z przedstawicieli miejsco- �wych i n s t y t u c j i i organizacji społecznych pod prze­ w o d n i c t w e m prof. d r Tadeusza Seweryna, d y r e k t o ­ ra Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e , rozdzieliła m i ę d z y u c z e s t n i k ó w k o n k u r s u nagrody b i o r ą c pod u w a g ą artystyczne wykonanie palmy i zgodność jej formy z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą . Z nagrodzonych p a l m j e d e n a ś c i e zakupiono do z b i o r ó w muzeum w Rabce, K r a k o w i e , Zakopanem i Lodzi. Opisany w y ż e j konkurs na wielkanocne palmy jest p i e r w s z ą tego rodzaju i m p r e z ą w Polsce. PRZYPIS 1 W Rabce podobnie j a k i w innych okolicach P o l ­ ski u t r z y m u j e się jeszcze w i a r a w n a d p r z y r o d z o n ą moc p o ś w i ę c o n e j p a l m y . Całej palmy lub jej części u ż y w a się do r ó ż n y c h celów magicznych. Po p o w r o ­ cie z kościoła uderza się n i ą b y d ł o w oborze, „żeby się d a r z y ł o " , a p ó ź n i e j wygania się n i ą k r o w y idące po raz pierwszy na pastwisko. W W i e l k ą S o b o t ę k a ­ w a ł k i p a l m y z a t y k a j ą gospodarze w oziminę, aby Fotografowała R I sobie z a p e w n i ć dobre plony, a n i e k t ó r z y u ż y w a j ą w t y m celu p a t y k ó w szczególnie długich, aby i m żyto d o r ó w n a ł o wzrostem. Bazie z p a l m y wielkanocnej do­ daje się do siewnego ziarna i przygotowanych do sadzenia k a r t o f l i . Resztę palmy p r z e c h o w y w u j ą pie­ czołowicie w domu, g d y ż podczas burzy wrzuca się jej cząstki w ogień dla ochrony przed p i o r u n a m i . autorka. E C E N Z J A N P A C H O Ń S K I : Z M I E R Z C H S Ł A W E T N Y C H . Z ŻYCIA M I E S Z C Z A N W K R A K O W I E X V I I I W I E K U . W y d a w n i c t w o Literackie. K r a k ó w ¿958, str. 532, 40 tablic z i l u s t r a c j a m i . Obraz k u l t u r y narodu nie m o ż e b y ć p e ł n y , jeśli uwaga badaczy skupia s i ę przede w s z y s t k i m na elitar­ nej i cienkiej warstewce „ g ó r n y c h dziesięciu tysię« cy". Rzeczywistym w y k ł a d n i k i e m k u l t u r y narodu nie są bowiem szczytowe osiągnięcia, z k t ó r y c h korzysta szczupłe grono n a j z a m o ż n i e j s z y c h i najbardziej uprzy­ wilejowanych, ale dorobek s t a n o w i ą c y c h g ł ó w n y z r ą b narodu w a r s t w ś r e d n i c h i niższych. W dotychczasowych badaniach nad k u l t u r ą p o l s k ą wiekó,w m i n i o n y c h niejednokrotnie zbyt wiele u w a g i poświęcało się magnackim p a ł a c o m i bogatemu m i e j ­ skiemu p a t r y c j a t o w i , nie d o c e n i a j ą c konieczności n a u ­ kowego opracowywania k u l t u r y szarych mas s p o ł e ­ c z e ń s t w a , na k t ó r e s k ł a d a ł a się drobna szlachta, ubo­ gie m i e s z c z a ń s t w o i chłopi. Dopiero w powojennym dziesięcioleciu, w z w i ą z k u z o g ó l n y m i przemianami, jakie pod w p ł y w e m p o s t ę p o w e j ideologii zachodzą w nauce polskiej, daje się z a o b s e r w o w a ć w z r a s t a j ą c e zainteresowanie badaczy k u l t u r ą niższych w a r s t w spo­ łecznych, a w szczególności m i e s z c z a ń s t w a . Wyrazem tego s ą wydane w r. 1955 „Szkice staromiejskie", nie­ k t ó r e prace J. B i e n i a r z ó w n y , F. K o t u l i , a przede wszy­ s t k i m recenzowana t u praca J. P a c h o ń s k i e g o . Daje ona najpełniejszy obraz życia mieszczan nie n a l e ż ą c y c h do sfer patrycjuszowskich. D l a etnografa praca P a c h o ń s k i e g o ma szczególne znaczenie: wprowadza go b o w i e m znakomicie w ó w specyficzny k l i m a t dawnego miasta, w c h ł a n i a j ą c e g o i w t ł a c z a j ą c e g o w ramy swego skomplikowanego ustroju element ludzki o r ó ż n y m pochodzeniu społecz­ nym, k u l t u r z e i t r a d y c j i . W pracy tej znajdujemy z a r ó w n o b i e d o t ę , w e g e t u j ą c ą w ciasnych domkach dobudowanych do m u r ó w miejskich, i rodziny w i e ­ l i c k i c h mieszczan, k t ó r e po przeniesieniu się do K r a ­ k o w a p n ą się mozolnie po szczeblach drabiny spo­ łecznej z d o b y w a j ą c z a m o ż n o ś ć i znaczenie, zasobnych w p o w a g ę m a j s t r ó w i młodzież cechową, b i o r ą c ą wraz E J W XVII ze szkolnymi ż a k a m i udział we wszelkich burdach i zamieszkach, a r ó w n o c z e ś n i e b ę d ą c ą nosicielem sta­ rych tradycji, z w y c z a j ó w czy o b r z ę d ó w dziś j u ż wprawdzie po n a j w i ę k s z e j części w mieście zapomnia­ nych, ale żyjących niekiedy w kulturze w s i podkra­ kowskiej. Szczególnie i n t e r e s u j ą c e są te rozdziały pracy, w k t ó ­ rych autor omawia zwyczaje i o b r z ę d y doroczne oraz k u l t u r ę m a t e r i a l n ą mieszczan k r a k o w s k i c h . D u ż ą za­ s ł u g ą P a c h o ń s k i e g o jest sumienne zgromadzenie w j e ­ d n ą całość drobnych, rozproszonych, a często i zapom­ nianych j u ż dziś prac dawniejszych a u t o r ó w i uzu­ p e ł n i e n i e oraz rozszerzenie ich w i a d o m o ś c i m a t e r i a ł a m i nowymi, czerpanymi ze źródeł. W świetle zgromadzonych przez autora m a t e r i a ł ó w zarysowuje się w y r a ź n i e o d r ę b n o ś ć k u l t u r o w a d o l ­ nych w a r s t w społeczności miejskiej, k t ó r a w o d r ó ż ­ nieniu od mniej lub w i ę c e j p r z e s i ą k n i ę t e g o w p ł y w a m i kosmopolitycznymi p a t r y c j a t u posiada charakter l u ­ dowy. Praca P a c h o ń s k i e g o daje etnografowi możność zapoznania się z c a ł o k s z t a ł t e m inwentarza k u l t u r o ­ wego tej w a r s t w y m i e s z c z a ń s k i e j , k t ó r a w przeszłości p e ł n i ł a niezwykle w a ż n ą r o l ę p o ś r e d n i k a : przekazy­ w a ł a szerokim masom ludności wiejskiej k u l t u r ę w a r ­ stwy elitarnej, a r ó w n o c z e ś n i e p r z e n o s i ł a przez swe liczne kontakty z c h ł o p a m i pewne elementy k u l t u r y chłopskiej na teren miasta. Z p u n k t u widzenia p o r ó w n a w c z y c h i historycznych b a d a ń etnograficznych praca P a c h o ń s k i e g o , d a j ą c a sze­ r o k i w g l ą d w obyczajowość i k u l t u r ę m a t e r i a l n ą ś r e ­ dniego i ubogiego m i e s z c z a ń s t w a , jest p o z y c j ą bardzo c e n n ą , k t ó r a p o w a ż n i e wzbogaca nasze możliwości w zakresie badania genezy poszczególnych zjawisk w s p ó ł c z e s n e j ludowej k u l t u r y . Rss. 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be628546e89b2544000af55f64c024cf.pdf b1212ed8e0cc27924504498ccb69296b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4148 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3869 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.123-125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wych i n s t y t u c j i i organizacji społecznych pod prze­ w o d n i c t w e m prof. d r Tadeusza Seweryna, d y r e k t o ­ ra Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e , rozdzieliła m i ę d z y u c z e s t n i k ó w k o n k u r s u nagrody b i o r ą c pod u w a g ą artystyczne wykonanie palmy i zgodność jej formy z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą . Z nagrodzonych p a l m j e d e n a ś c i e zakupiono do z b i o r ó w muzeum w Rabce, K r a k o w i e , Zakopanem i Lodzi. Opisany w y ż e j konkurs na wielkanocne palmy jest p i e r w s z ą tego rodzaju i m p r e z ą w Polsce. PRZYPIS 1 W Rabce podobnie j a k i w innych okolicach P o l ­ ski u t r z y m u j e się jeszcze w i a r a w n a d p r z y r o d z o n ą moc p o ś w i ę c o n e j p a l m y . Całej palmy lub jej części u ż y w a się do r ó ż n y c h celów magicznych. Po p o w r o ­ cie z kościoła uderza się n i ą b y d ł o w oborze, „żeby się d a r z y ł o " , a p ó ź n i e j wygania się n i ą k r o w y idące po raz pierwszy na pastwisko. W W i e l k ą S o b o t ę k a ­ w a ł k i p a l m y z a t y k a j ą gospodarze w oziminę, aby Fotografowała R I sobie z a p e w n i ć dobre plony, a n i e k t ó r z y u ż y w a j ą w t y m celu p a t y k ó w szczególnie długich, aby i m żyto d o r ó w n a ł o wzrostem. Bazie z p a l m y wielkanocnej do­ daje się do siewnego ziarna i przygotowanych do sadzenia k a r t o f l i . Resztę palmy p r z e c h o w y w u j ą pie­ czołowicie w domu, g d y ż podczas burzy wrzuca się jej cząstki w ogień dla ochrony przed p i o r u n a m i . autorka. E C E N Z J A N P A C H O Ń S K I : Z M I E R Z C H S Ł A W E T N Y C H . Z ŻYCIA M I E S Z C Z A N W K R A K O W I E X V I I I W I E K U . W y d a w n i c t w o Literackie. K r a k ó w ¿958, str. 532, 40 tablic z i l u s t r a c j a m i . Obraz k u l t u r y narodu nie m o ż e b y ć p e ł n y , jeśli uwaga badaczy skupia s i ę przede w s z y s t k i m na elitar­ nej i cienkiej warstewce „ g ó r n y c h dziesięciu tysię« cy". Rzeczywistym w y k ł a d n i k i e m k u l t u r y narodu nie są bowiem szczytowe osiągnięcia, z k t ó r y c h korzysta szczupłe grono n a j z a m o ż n i e j s z y c h i najbardziej uprzy­ wilejowanych, ale dorobek s t a n o w i ą c y c h g ł ó w n y z r ą b narodu w a r s t w ś r e d n i c h i niższych. W dotychczasowych badaniach nad k u l t u r ą p o l s k ą wiekó,w m i n i o n y c h niejednokrotnie zbyt wiele u w a g i poświęcało się magnackim p a ł a c o m i bogatemu m i e j ­ skiemu p a t r y c j a t o w i , nie d o c e n i a j ą c konieczności n a u ­ kowego opracowywania k u l t u r y szarych mas s p o ł e ­ c z e ń s t w a , na k t ó r e s k ł a d a ł a się drobna szlachta, ubo­ gie m i e s z c z a ń s t w o i chłopi. Dopiero w powojennym dziesięcioleciu, w z w i ą z k u z o g ó l n y m i przemianami, jakie pod w p ł y w e m p o s t ę p o w e j ideologii zachodzą w nauce polskiej, daje się z a o b s e r w o w a ć w z r a s t a j ą c e zainteresowanie badaczy k u l t u r ą niższych w a r s t w spo­ łecznych, a w szczególności m i e s z c z a ń s t w a . Wyrazem tego s ą wydane w r. 1955 „Szkice staromiejskie", nie­ k t ó r e prace J. B i e n i a r z ó w n y , F. K o t u l i , a przede wszy­ s t k i m recenzowana t u praca J. P a c h o ń s k i e g o . Daje ona najpełniejszy obraz życia mieszczan nie n a l e ż ą c y c h do sfer patrycjuszowskich. D l a etnografa praca P a c h o ń s k i e g o ma szczególne znaczenie: wprowadza go b o w i e m znakomicie w ó w specyficzny k l i m a t dawnego miasta, w c h ł a n i a j ą c e g o i w t ł a c z a j ą c e g o w ramy swego skomplikowanego ustroju element ludzki o r ó ż n y m pochodzeniu społecz­ nym, k u l t u r z e i t r a d y c j i . W pracy tej znajdujemy z a r ó w n o b i e d o t ę , w e g e t u j ą c ą w ciasnych domkach dobudowanych do m u r ó w miejskich, i rodziny w i e ­ l i c k i c h mieszczan, k t ó r e po przeniesieniu się do K r a ­ k o w a p n ą się mozolnie po szczeblach drabiny spo­ łecznej z d o b y w a j ą c z a m o ż n o ś ć i znaczenie, zasobnych w p o w a g ę m a j s t r ó w i młodzież cechową, b i o r ą c ą wraz E J W XVII ze szkolnymi ż a k a m i udział we wszelkich burdach i zamieszkach, a r ó w n o c z e ś n i e b ę d ą c ą nosicielem sta­ rych tradycji, z w y c z a j ó w czy o b r z ę d ó w dziś j u ż wprawdzie po n a j w i ę k s z e j części w mieście zapomnia­ nych, ale żyjących niekiedy w kulturze w s i podkra­ kowskiej. Szczególnie i n t e r e s u j ą c e są te rozdziały pracy, w k t ó ­ rych autor omawia zwyczaje i o b r z ę d y doroczne oraz k u l t u r ę m a t e r i a l n ą mieszczan k r a k o w s k i c h . D u ż ą za­ s ł u g ą P a c h o ń s k i e g o jest sumienne zgromadzenie w j e ­ d n ą całość drobnych, rozproszonych, a często i zapom­ nianych j u ż dziś prac dawniejszych a u t o r ó w i uzu­ p e ł n i e n i e oraz rozszerzenie ich w i a d o m o ś c i m a t e r i a ł a m i nowymi, czerpanymi ze źródeł. W świetle zgromadzonych przez autora m a t e r i a ł ó w zarysowuje się w y r a ź n i e o d r ę b n o ś ć k u l t u r o w a d o l ­ nych w a r s t w społeczności miejskiej, k t ó r a w o d r ó ż ­ nieniu od mniej lub w i ę c e j p r z e s i ą k n i ę t e g o w p ł y w a m i kosmopolitycznymi p a t r y c j a t u posiada charakter l u ­ dowy. Praca P a c h o ń s k i e g o daje etnografowi możność zapoznania się z c a ł o k s z t a ł t e m inwentarza k u l t u r o ­ wego tej w a r s t w y m i e s z c z a ń s k i e j , k t ó r a w przeszłości p e ł n i ł a niezwykle w a ż n ą r o l ę p o ś r e d n i k a : przekazy­ w a ł a szerokim masom ludności wiejskiej k u l t u r ę w a r ­ stwy elitarnej, a r ó w n o c z e ś n i e p r z e n o s i ł a przez swe liczne kontakty z c h ł o p a m i pewne elementy k u l t u r y chłopskiej na teren miasta. Z p u n k t u widzenia p o r ó w n a w c z y c h i historycznych b a d a ń etnograficznych praca P a c h o ń s k i e g o , d a j ą c a sze­ r o k i w g l ą d w obyczajowość i k u l t u r ę m a t e r i a l n ą ś r e ­ dniego i ubogiego m i e s z c z a ń s t w a , jest p o z y c j ą bardzo c e n n ą , k t ó r a p o w a ż n i e wzbogaca nasze możliwości w zakresie badania genezy poszczególnych zjawisk w s p ó ł c z e s n e j ludowej k u l t u r y . Rss. 123 �„ S I O V E N S K Y L U D O V Y T E X T I L " T. I . Praca zbiorowa: Anna B a r t o í o v a , Elena H o l é c ^ o v á , Ema M a r ková. M á r i a M o r á v k o v á — pod r e d a k c j ą Dr Adama Prandy. Stron 154, 181 ilustracji, w t y m 47 b a r w n y c h . Wydawnictwo Ustredia ludovej umeleckiej vyroby — O s v é t a ; M a r t i n 1957. N a k ł a d 4.400. Cena KCS 70. Ostredie ludovej umeleckiej vyroby (ULUV — O ś r o d e k ludowej twórczości artystycznej — w B r a t y ­ sławie nie ma ścisłego odpowiednika w Polsce. Służy on popieraniu sztuki ludowej, zakresem swego dzia­ łania obejmuje funkcje naszej Sekcji Sztuki Ludowej P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u Sztuki, W y d z i a ł u Sztuki L u ­ dowej Departamentu Plastyki Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, a w p e w n y m zakresie t a k ż e C P L i A . N i e w i e l ­ ka ta, ale p r ę ż n a instytucja, s k ł a d a j ą c a się z Wydziału Administracyjnego, P r o d u k c j i i Z b y t u oraz Wydziału B a d a ń — prowadzi badania naukowe z zakresu sztuki ludowej, roztacza opiekę nad t w ó r c a m i l u d o w y m i i organizuje w y t w ó r c z o ś ć i jej zbyt, a t a k ż e wystawy na p o d o b i e ń s t w o naszego W y d z i a ł u Sztuki Ludowej. O ś r o d e k subwencjonowany przez P a ń s t w o dba g ł ó w ­ nie o cele kulturalne, o rozwój i poziom ludowej sztuki s ł o w a c k i e j . W y ł a w i a i weryfikuje w terenie t w ó r c ó w ludowych i udziela i m pomocy finansowej oraz pro­ wadzi odpowiedni i n s t r u k t a ż dla działaczy i pracowni­ k ó w w dziedzinie rzemiosła i p r z e m y s ł u artystycznego. Na terenie całej Słowacji w sklepach i kioskach roz­ powszechnia i sprzedaje autentyczne wyroby sztuki ludowej, często poniżej ceny produkcji. Personel naukowy O ś r o d k a o wyższych k w a l i f i k a ­ cjach (4 e t n o g r a f ó w z d o s k o n a ł ą znajomością zagad­ n i e ń plastycznych) posiada głos d e c y d u j ą c y i n i e k r ę p o wany w zasadzie ż a d n ą p o l i t y k ą gospodarczo-finan­ sowa. O ś r o d e k bowiem jest w p e w n y m sensie wzor­ cownią, szczególnie dla masowej w y t w ó r c z o ś c i rze­ mieślniczej, eksperymentuje i propaguje t w ó r c z o ś ć l u ­ d o w ą w najlepszym jej wydaniu. Jest to m o ż l i w e dla­ tego, że instytucja nie jest nastawiona na dochodowość, zwolniona od p l a n ó w gospodarczych i d u ż y c h podat­ ków. Dodajmy jeszcze dla u z u p e ł n i e n i a , że i samo zagadnienie jest znacznie węższe niż w Polsce i ż y w a tradycja sztuki ludowej w Słowacji o wiele skrom­ niejsza. Owocem b a d a ń naukowych tego o ś r o d k a jest w ł a ­ śnie p i ę k n y pierwszy t o m serii wydawniczej, p o ś w i ę ­ cony wyrobom tekstylnym. Dzieli się on na cztery zasadnicze działy: tkaniny, hafty, w y r o b y z nici i stroje; poprzedza je w s t ę p dra Adama Prandy i przedmowa dyrektora o ś r o d k a , M i ­ chała Dado. Przedmowa Dado informuje ogólnie o celach, p r a ­ cach badawczych, k u l t u r a l n y c h i wydawniczych o ś r o d ­ ka, zaś w s t ę p dra Prandy n a k r e ś l a nam ogólny stan tkactwa w Słowacji i stan prac fachowych w o ś r o d k u . Stwierdza on, że tkactwo należy w S ł o w a c j i do sztuki najbardziej powszechnej, r o z w i n i ę t e j i dobrze zacho­ wanej, dzięki s p r z y j a j ą c y m w a r u n k o m ekonomicznym i ś w i e t n e j tradycji o b r ó b k i s u r o w c ó w . Zwraca przy t y m u w a g ę , że dotychczas opublikowane prace, oma­ w i a j ą c e zagadnienia tkactwa, haftu czy stroju, m a ł o poświęcały uwagi stronie technologicznej, k t ó r a przed­ stawia się bardzo bogato. Z n a j o m o ś ć zaś techniki ma nie t y l k o sens naukowy, ale i p i e r w s z o r z ę d n e znaczenie dla zrozumienia i rozwijania sztuki ludowej w p r a k ­ tyce. Dowodem tego jest fakt, że gdy O ś r o d e k w r. 1954 z o r g a n i z o w a ł k o n f e r e n c j ę i n s t r u k t a ż o w ą dla pracow­ n i k ó w ludoznawstwa, muzealnictwa, spółdzielczości artystycznej i t p . na temat technologii w y r o b ó w t k a ­ ckich i hafciarskich — z a p a d ł a na niej j e d n o m y ś l n a u c h w a ł a o opublikowaniu m a t e r i a ł ó w o ś r o d k a w for­ mie specjalnego w y d a w n i c t w a . O ś r o d e k p o s t a n o w i ł podjąć publikacje tego t y p u dla spopularyzowania do­ r o b k u r ó w n i e ż innych gałęzi ludowej twórczości, ze szczególnym naciskiem na s t r o n ę techniki w y t w ó r c z e j . Publikacje te m a j ą służyć nie t y l k o d z i a ł a c z o m p r a k t y k o m , s z k o ł o m i naukowcom, ale t a k ż e samym 124 t w ó r c o m ludowym, a nawet technikom w p r z e m y ś l e fabrycznym. Wydaje się, że jest to dobry p r z y k ł a d dla naszych w y d a w n i c t w z zakresu sztuki ludowej, nie w y ł ą c z a j ą c ,,Polskiej Sztuki Ludowej", gdyż w ł a ś n i e strona tech­ n i k i w y t w a r z a n i a jest u nas w publikacjach często niedoceniana. S t ą d r o d z ą się nieporozumienia przy adaptacji sztuki ludowej do r ó ż n y c h celów artystycz­ nych. 1. W pierwszym dziale pt. „ P r i s p e v o k k Slovenskem u ludovemu t k a n i u a jeho technologii" A n n a B a r tośova zajmuje się podstawowymi technikami t k a ­ ctwa g ł ó w n i e wschodniej Słowacji (stron 28). Na w s t ę p i e pracy autorka szczegółowo omawia u p r a ­ w ę i sposoby uzyskiwania s u r o w c ó w , k t ó r y m i w t k a ­ ctwie s ł o w a c k i m s ą len, konopie, w e ł n a i b a w e ł n a . N a s t ę p n i e przedstawia sposoby o b r ó b k i i przygotowa­ nia t y c h s u r o w c ó w do tkania, s p r a w ę przygotowania osnowy i w ą t k u oraz zastosowanie r ó ż n y c h n a r z ę d z i tkackich, ze szczególnym o m ó w i e n i e m mechaniki dzia­ ł a n i a warsztatu tkackiego. P r z e c h o d z ą c dalej do tech­ n i k i warsztatowej B a r t o ś o v a omawia szczegółowo r ó ż ­ ne techniki tkackie (splot płócienny, ryps, splot r z ą d ­ k o w y i in.), objaśniając, w j a k i sposób przy użyciu nicielnic i innych n a r z ę d z i uzyskuje tkaczka s ł o w a c k a r ó ż n e efekty artystyczne. Część k o ń c o w ą pracy p o ś w i ę c o n o analizie typologicz­ nej i funkcjonalnej t k a n i n słowackich. Z r o z w a ż a ń autorki w y n i k a , że tkanina ludowa s ł o w a c k a w r ó ż n y c h jej odmianach jest u ż y w a n a z a r ó w n o w stroju ludo­ w y m j a k i we w n ę t r z u i gospodarstwie c h ł o p s k i m . Z t k a n i n y ludowej w zależności od jej charakteru technicznego i artystycznego szyje się koszule, s p ó d n i ­ ce, fartuchy, czepce, chustki, spodnie, bluzy, r a ń t u c h y , ręczniki weselne, odzież roboczą i t p . Na specjalnych m a ł y c h krosienkach i deseczkach wykonuje się barwne w s t ą ż k i , pasy i k o r o n k i . Do potrzeb gospodarskich i ozdoby w n ę t r z są u ż y w a n e dywany, narzuty, szmaciaki, p r z e ś c i e r a d ł a , ręczniki, serwety, w o r k i itp. A r t y k u ł ilustruje 20 bardzo dobrych fotografii, r y ­ sunki n a r z ę d z i i s p l o t ó w t k a c k i c h oraz 10 d o s k o n a ł y c h kolorowych ilustracji najlepszych p r z y k ł a d ó w tkactwa. 2. Dział d r u g i pracy pt. ,,Prispevok k technologii slovenskej ludovej v y ś i v k y " (stron 30) Eleny Holeczyovej p o ś w i ę c o n y jest s ł o w a c k i m haftom l u d o w y m . H a f t y s ł o w a c k i e autorka dzieli na t r z y zasadnicze t y p y : hafty liczone, hafty w g r y s u n k u i hafty naszywane czy n a k ł a d a n e (aplikacje, złote, koralikowe). Na podstawie l i t e r a t u r y historycznej, m u z e a l i ó w i b a d a ń terenowych omawia ona w m i a r ę możliwości w roz­ w o j u historycznym podstawowe m a t e r i a ł y u ż y w a n e w hafciarstwie, m o t y w y h a f t ó w , k o l o r y s t y k ę , kompo­ z y c j ę oraz zastosowanie w stroju w poszczególnych re­ gionach. Dużo miejsca p o ś w i ę c a autorka technikom hafciarskim (ściegom) oraz farbiarstwu ludowemu. W z a k o ń c z e n i u pracy m ó w i r ó w n i e ż o znaczeniu hafciarstwa ludowego dla k u l t u r y narodowej i o hafciarkach ludowych, dzięki k t ó r y m ta dziedzina zajmuje pierwsze miejsce w sztuce ludowej. P r a c ę i l u s t r u j ą 32 fotografie oraz 8 kolorowych i l u ­ stracji. W technice kreskowej pokazane s ą wszystkie podstawowe ściegi hafciarskie. 3. Część trzecia tomu (stron 32) pt. „ P r i s p e v o k k tech­ nologii prac z n i t i " , p i ó r a Emy Markovej, omawia s ł o ­ wackie w y r o b y z nici. Autorka zalicza do nich k o r o n k i klockowe, s z y d e ł k o w e , plecionki robione na drutach oraz wszelkie inne w i ą z a n i a z nici w y k o n y w a n e p a l ­ cami, a t a k ż e w i ą z a n i e sieci przy pomocy z w y k ł e j lub specjalnej igły. Omawia t u r ó w n i e ż techniki b ę d ą c e p o ł ą c z e n i e m haftu i k o r o n k i oraz ludowe k o r o n k i tkane. �Podobnie j a k w poprzednich r o z d z i a ł a c h zagadnienie o m ó w i o n o w perspektywie historycznej z u w z g l ę d n i e ­ niem szczegółowej techniki przygotowania nici, n a r z ę ­ dzi i wykonania r ó ż n y c h plecionek, s ł u ż ą c y c h o k r e ś l o ­ n y m celom. W ś r ó d t y c h w y r o b ó w spotykamy więc wszelkiego rodzaju k o r o n k i czepcowe, czepce plecione na krosien­ kach, tzw. w s t a w k i koronkowe, pasy, kutasy ozdobne, sznury itp. Praca ilustrowana około 20 r y s u n k a m i kreskowymi pozwala na zorientowanie się w podstawowych spo­ sobach technicznych, a 29 f o t o g r a m ó w c z a r n o - b i a ł y c h i 20 plansz b a r w n y c h ilustruje p i ę k n o i bogactwo tej sztuki w S ł o w a c j i . • Praca oparta została g ł ó w n i e na kolekcji zbiorów Centralnego K o m i t e t u P r z e m y s ł u Ludowego i A r t y ­ stycznego w B r a t y s ł a w i e , a częściowo na zbiorach muzealnych w M a r t i n i e , Pradze i Brnie. 4. Dział ostatni t o m u pt. „ P r i s p e v o k k strihom a śitiu slovenskeho l u d o v ś h o k r o j ą " , p i ó r a M a r i i M o ravkovej, p o ś w i ę c o n y jest n i e k t ó r y m strojom ludo­ w y m s ł o w a c k i m (stron 30). Praca p o w s t a ł a w w y n i k u b a d a ń terenowych prowadzonych g ł ó w n i e na Spiszu i Orawie od r. 1950 przez Centralny K o m i t e t Przemy­ słu Ludowego i Artystycznego w B r a t y s ł a w i e . Zgodnie z z a ł o ż e n i a m i całego t o m u autorka na po­ c z ą t k u omawia szczegółowo m a t e r i a ł y , z k t ó r y c h są wykonywane stroje ludowe. Do m a t e r i a ł ó w podstawo­ w y c h zalicza wszelkiego rodzaju p ł ó t n a w ł a s n e j r o ­ boty, sukna, skóry, t k a n i n y drukowane ludowe i r ó ż n o ­ rodne m a t e r i a ł y fabryczne. Do pomocniczych: hafty, koronki, galony, obszywki fabryczne, l a m ó w k i oraz inne służące do zdobienia lub zeszywania s t r o j ó w . G r u p ę m a t e r i a ł ó w d o p e ł n i a j ą c y c h s t a n o w i ą korale, pa­ ciorki, cekiny, spinki itp. P r z e c h o d z ą c w n a s t ę p n e j części do techniki szycia strojów, autorka omawia spo­ soby mierzenia t k a n i n y i w y k r o j e oraz opisuje ściegi i szwy, j a k i m i łączy się ze sobą odpowiednie części, a t a k ż e szczegółowo omawia możliwości zdobienia stroju. Do zdobienia stroju s ł u ż ą nie t y l k o hafty i k o r o n k i , ale r ó w n i e ż takie sposoby techniczne, k t ó r e p e ł n i ą c w a ż n ą f u n k c j ę przy zeszywaniu części i ich w y k o ń c z e ­ n i u s ą j e d n o c z e ś n i e odzdobami (jak np. marszczenia, z a k ł a d k i , l a m ó w k i , ozdobne szwy itp.). G ł ó w n a część pracy p o ś w i ę c o n a jest o m ó w i e n i u podstawowych części stroju. Poznajemy więc, j a k i k r ó j m a j ą kobiece koszule, fartuchy, oplecki, spódnice, ż y w o t k i itp., j a k te po­ szczególne części p o w s t a j ą i j a k ą f u n k c j ę p e ł n i ą w stroju. Podobnie o m ó w i o n y jest s t r ó j m ę s k i (gacie, p o r t k i , koszule, sukmany, k o ż u c h y itp.), obficie i l u ­ strowany tablicami k r o j u . Nieco mniej miejsca p o ś w i ę ­ cono obuwiu, pasom, chustkom czy r ę k a w i c o m . Ten ostatni dział ilustrowany jest najbogaciej. O p r ó c z w i e l u tablic i r y s u n k ó w , d o t y c z ą c y c h k r o j u , stroje pokazane są na 14 fotogramach oraz 9 tablicach b a r w ­ nych. * Jest w i e l k ą z a l e t ą tomu, że poszczególne prace s k ł a ­ d a j ą się na j e d n ą , wzajemnie u z u p e ł n i a j ą c ą Się ca­ łość. K a ż d ą z nich, chociaż n a ś w i e t l a t y l k o pewne za­ gadnienie — opracowano rzetelnie. Wszystkie części t r z y m a j ą się jednej zasady k o n ­ strukcji i systematyki zagadnienia. N i e m a ł a w t y m chyba zasługa naczelnego redaktora, dra Prandy. Ilustracje c z a r n o - b i a ł e reprodukowane z bardzo do­ b r y c h f o t o g r a m ó w na d o b r y m papierze k r e d o w y m należy zaliczyć do w a l o r ó w p i e r w s z o r z ę d n y c h tego dzieła. Ś w i e t n i e dobrane i wykonane pod w z g l ę d e m d r u k a r s k i m są bez w ą t p i e n i a r ó w n i e ż plansze k o l o r o ­ we. Nieco m o ż e słabiej w y g l ą d a j ą plansze s t r o j ó w , reprodukowane z k a r t o n ó w malowanych przez mala­ rzy. R ó w n i e ż kroje w naszym Atlasie S t r o j ó w L u d o ­ wych są chyba lepiej i precyzyjniej opracowane niż u naszych k o l e g ó w słowackich. Do zalet t o m u należy i to, że k a ż d ą p r a c ę u z u p e ł ­ niono przypisami i w y k a z a m i l i t e r a t u r y przedmiotu, a w z a k o ń c z e n i u podano streszczenia w j ę z y k a c h : r o ­ syjskim, angielskim, francuskim i niemieckim. Chociaż poszczególne prace, z t y t u ł u swego charak­ t e r u przyczynkarskiego, z a w i e r a j ą niewiele m a t e r i a ł u historycznego — ze w z g l ę d u na p o d o b i e ń s t w o i p o k r e ­ w i e ń s t w o t e k s t y l i ó w i s t r o j ó w s ł o w a c k i c h do s t r o j ó w i tkactwa polskiego t o m U L U V ma p o w a ż n e znaczenie dla nauki polskiej. Obfite m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e w tej pracy z n a j d ą przede wszystkim badacze z a j m u j ą c y się k u l t u r ą l u d o w ą Polski p o ł u d n i o w e j . T o m oprawiony jest w szare p ł ó t n o z m o t y w a m i haftu i podany czytelnikowi w p i ę k n e j obwolucie. R e a s u m u j ą c , n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że t o m U L U V , po­ ś w i ę c o n y tekstyliom, spełnia postawione m u założenia z a r ó w n o pod w z g l ę d e m naukowym, artystycznym jak i dydaktycznym. Kazimierz Pietkiewicz 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b572b24eebe42ca08c7177120d2d836.pdf 45ffe9781fb35489bfb1593f50ca70bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3894 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3648 Title A name given to the resource Spis treści i strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.6;s.299-300 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA. ROK VI P A Ń S T W O W Y 195 2 NR 6 I N S T Y T U T S M Z T U K I �Na okładce: Kafle z pieca Oksitowicza ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik (sekretarz redakcji), Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26. �POLSKA DWUMIESIĘCZNIK SZTUKA WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : str. Jan Chorosiński Życie i walka ludu ziemi kieleckiej w pieśni . Juliusz Kostysz Franciszek Teatralność zwyczajów i obrzędów . Pietkiewicz Roman Reinfuss Władysław . (z Puszczy . . . . 301 . . . 335 344 Z pokonkursowej wystawy przemysłu ludowego w Węgrowie 347 Wystawa sztuki ludowej w województwie olsztyńskim Sobieski 354 Adolf Eustachy Chybiński (wspomnienie pośmiertne). Bibliografia prac i artykułów A. Chybińskiego z zakresu muzyki ludowej Franciszek German • . . ROK V I 359 Recenzja książki K . Jażdżewskiego „Gdańsk wczesnośredniowieczny w świetle wykopalisk" R- Rss. 356 List do Redakcji w sprawie stosunku Mikołaja Gogola do zbioru pieśni ludowych Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego R. Rss. 353 Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Marian 316 Sando­ Udział twórców ludowych w Naradzie Szczecińskiej Gębik Olga Gajekowa . Jan Oksitowicz — garncarz krakowski i jego dzieło Kotula mierskiej) Kazimierz . 361 Recenzja książki E . Hercika „Československé lidové hračky" LISTOPAD P A Ń S T W O W Y - G R U D Z I E Ń 1952 I N S T Y T U T • . 361 NR 6 S Z T U K I i L �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a075bfcd64bd6de925d79438917e2cd6.pdf 6a9c3d6a574fd72b4076fd2d7ff64691 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3541 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3318 Title A name given to the resource O losach archaizmów w folklorze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.139-141 Creator An entity primarily responsible for making the resource Adamowski, Jan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Jan Adamowski O LOSACH A R C H A I Z M Ó W W FOLKLORZE Pytanie o „losy a r c h a i z m ó w " 1 jost w p e w n y m sensie nielo- Daj n a m kielich w i n a , giezne. E l e m e n t archaiczny j ę z y k a to p r z e c i e ż t a k i , k t ó r y w y ­ Kielich jak chodzi z u ż y c i a i to najczęściej bezpowrotnie. P r z y k ł a d o m K i e l i c h j a k karawan. twierdzającym wyraz łożnica po­ „ n o r m a l n y stan rzeczy i w j ę z y k u f o l k l o r u jost 2 w znaczeniu „ k o m o r a , s y p i a l n i a " , k t ó r y w naszych 3 m a t o r i a l a c h m a t y l k o d w a potwierdzenia i oba p o c h o d z ą z n a j ­ z Radomskiego — karawon 113) także O. K o l b o r g w piośni z i n n ą j e d n a k e k s p l i k a c j ą znaczenia — jako „długi w ó z " : 2. W s z y s t k o ć to moje B i e d n a m o j a p a ma Co w kara wonie młoda. bystra w o d a . (ZP, s. t y ł k o m sobie z a p o m n i a ł a 100); w i a n k a na stolo. ( K o l . 2 0 / R a d . I , s. 1. Oj zapalajcie jare świco, idzie M a r y s i a do A idzio ona ( F K . H e j ! , s. Dosyć podobny wyraz o d n o t o w a ł dawniejszych z a p i s ó w : Za łożnice karawan, b) księżyc łożnice. nie-idący, 'syn W i t a m cię księżycu, swego wianeczka ż a ł u j ą c y . niebieski dziedzicu, tobie z ł o t a korona, a n a m w niebio fortona. (Chmiel., s. 113) 2. Oj zapalajeio jare świce id'.io Marysia i z łożnice 185); księcia': P o w y ż s z y tokst jest co p r a w d a przez a u t o r k ę z b i o r u ( K o l / 3 3 , C h e l m / I , s. 8 kwalifiko­ w a n y j a k o magiczna p i e ś ń do k s i ę ż y c a (ciała niobieskiogo), ale 340). „księżna, wydaje się, że jest to jogo w t ó r n a funkcja. C a ł y k o n t e k s t z o s t a ł p a n i " u t r w a l o n a z o s t a ł a t y l k o przez Z . D o l ę g ę - C h o d a k o w s k i e g o : przeeioż n a k i o r o w a n y bezosobowo, a z w r o t „ n i o b i o s k i dziedzicu" Analogicznych p r z y k ł a d ó w jest w i ę c e j . Księżnica — Piszczą wróble, piszczą wrony, w y r a ź n i e wskazuje adresata, znanego m . i n . z popularnoj k o l ę d y że pan m i o d y d o s t a ł ż o n y . o incipicie: Ody śliczna A żona, gdyby jost książnica, z galonom na niej s p ó d n i c a . ( D . , s. a ciemnica k t ó r e j druga z w r o t k a Wszystko stworzenie ś p i e w a j P a n u swemu, 134), — „więzienie, lochy" — ma t a k ż e wyłącznie doku­ m e n t a c j ę d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n ą (O. K o l b e r g , J . panna syna kołysała, mstępująca: p o m ó ż r a d o ś c i wielkiej sercu m o m u : li l i l i l i łaj, wielki Królewiczu, Lompa): l i l i l i l i l a j , niebieski dziodzicu. 31. J u ż c i Kasiuleczkę I n n ą k o n s e k w o n e j ą a r c ł i a i z o w a n i a się części l e k s y k i f o l k l o r u we w ą d u ł w s t a w i l i a Jasioczka z d r a j c ę jost jej molizacja. W y r a z y sto k o ń w sonsie odbiorczym czy nawot e t y m o l o g i c z n y m , u t r w a l i ł y się 32. J u ż c i doścignęły. lorze, szczególnie na wschodzie P o l s k i , w y r a z o m O j , Łado, a Jasioczka z d r a j c ę oj t y Jasieniu Jagodo w r z u c i l i . ( K o ł / I , s. 62) ciemnice, k u n i c e ń k a kupcie, Miły, m o c n y B o ż e , od ciomnoj ciemnice. siudołeńko zróbcie, O j , Łado, odewrzala, na b r a t a z a w o ł a ł a , (PŚ1., s. 188). oj Łado] (Chm, n r 29), P r z y k ł a d y tego t y p u świadczą, o g ł ę b o k i m zanurzoniu f o l k l o r u N i o gniowaj się k a l i n o w y m o ś c i e , łado, w historię narodu. B o to j a d ą przoz ciebie g o ś c i e , łado, to s p o s t r z e ż e n i e , łado, łado. boz- Przez ciebie goście i pyszno wesołe łado, łado, powie- Pyszny starosta, pyszna s t a r o ś c i n ę , łado, łado. J e d n a k ż e nio wszystkie a r c h a i z m y w folklorze z a n i k a j ą p o w r o t n i e . M o ż u a nawet, u o g ó l n i a j ą c łado: Łado, 10. R z u c i ł a ( j ) i klucze od ciemnej 11. Gdy ciemnicę zarówno w refrenach w f u n k c j i n i o l i z m ó w . T a k jest z d o c h o w a n y m w folk­ Kasiuleczkę wszyscy zachowali w ciemnicę, dzisiaj z u p e ł n i e niejasne dzioć, że przede w s z y s t k i m nie z a n i k a j ą . Część z nich pozostaje k t ó r y o d c z a s ó w D ł u g o f z a najczęściej i d e n t y f i k u j e (FO, s. 13); się z p o s t a c i ą j a k o rodzaj „ s k a m i e l i n " p r z e w a ż n i e w j e d n y m lub d w u u t w o r a c h b ó s t w a s ł o w i a ń s k i e g o o imieniu L a d a ' , podobnie j a k i n n y inelizm o z u p e ł n i e zapomnianej, czy niejasnej semantyce, a nawet w t y c h folklorowy samych k o n s t r u k c j a c h lelum, 4 p r z y k ł a d e m jest w y r a z O d terenia do językowych. Bardzo w y m o w n y m togo Matka lelum, terenia lelum, potoczną Czy go wiezienia. ( H o l . , s. 46), B o ż e g o — do ś l u b u p a n i e ń s k i e g o . 125a) Od terema do terema — t r z a n a m się do d o m u z b i e r a ć , przoz lasy, przez bory, przez g ł ę b o k i e Jeziory. (Kol/XVI, nr 131). k t ó r y w naszych m a t e r i a ł a c h d o k u m e n t o w a n y c h dawniej i w s p ó ł ­ c z e ś n i e — (ogółom 8 p o t w i e r d z e ń ) zawsze w y s t ę p u j e w stałej k o n s t r u k c j i — „ o d terema do t o r o m a " , a jego znaczenie b y w a lub „ p a ł a c ? , d o m , 6 bozdrożo" . Oto inno p r z y k ł a d y t a k i c l i „ z a p o m n i a n y c h " w y r a z ó w m i e l i n " : a) karawan Pieczywa n a m 7 — „ w ó z do w o ż e n i a w i n a ? " : nio dasz B o ś z s o b ą nie z a b r a ł . zestawieniu ładom, ladom ( K o l / X V l , n r nazwę cala grupa 273). jest łałom, riośni o d czego w z i ę ł a obrzędowych, tak zwano 1. Cienki lenek, cienki blisko k o n o p i e ł k i , (Kol/XVI, nr 5 w „lolomy": do terenia — do ś l u b u jedziemy, odczytywano jako „ z a r o ś l a " najczęściej wiauocek w i t o , P o d l a s k ą o d m i a n ą s ł o w a łado Najświętsza, O d terema, występujący a w K r a k o w i e c h u s t e c z k ę syto, Jezus, do K o ś c i o ł a lelum' , Oj we L w ó w i? n a m terem' M y do ś l u b u dziś jedzioma, W i e to P a n 0 — ładom: „ska­ oj, nam lalom, blisko k o n o p i e ł k i . 2. Joszezo c i e ń s z a c ó r a u o j c z o ń k a , ej, n a m łałom... Melizmom, ( A O , s. szczogólnie dla 161). k o l ę d gospodarskich jost także z n a n y powszechnie z b a l l a d , archaizm dunaj 'rzeka, wielka w o d a , 1 1 woda s t o j ą c a ' : N a dunaj, I N a s t u ś , rano po w o d ę , na to ze d w o m a wiaderojkoma, rui na dunaj, dunaj] dunaj, N a s t u ś , rano po w o d ę , na dunaj. (JA, W Ł u k o w e j , w okolicaeli B i ł g o r a j a c y k l k o l ę d Łukowa). składających się z około p i ę c i u p i e ś n i , ś p i e w a n y c h do dzisiaj nosi n a z w ę „du¬ najów" a obrzęd kolędowania, głównie pannom — „dunajo- waniem". 139 �Refren dunajowy możo odnaloźć w wielu innych kolędach a t a k ż e podlaskiej p i e ś n i wiosennej „ k o n o p i e l c e " : masz konopie lkę, masz. w dole stoisz? Czy sio l a t o w y j suszy boisz? ( W i o l k o p . , s. 2. Jeszczo ciońsza niż s t a w i o ń k a , ej, na dunaju... ( A O , s. w dolo stoisz, Czemu, kalino Czy sie la to w y j suszy boisz, 1. Cienka lenka, k o n o p i e l k a , ej, na dunaju, Czomu, kalino, 207). Czemu t i , A ń d z i u , w lesie stojisz? 159). (...) Do kategorii niejasnych a r c h a i z m ó w , a w folklorze zachowa­ n y c h w f u n k c j i w y l ą c z n i o mclicznej, n a l e ż y też w y r a z leluja, o k t ó r y m Ż. f a u l i p i s a ł , ż o : „ W y k r z y k n i k ten sluszuio do odlogloj s t a r o ż y t n o ś c i odniość m o ż n a . J u ż K r o m e r str. 56 i Stryjkowski czi so 'i rannej rosi bojosz ? ( K a m . , s. 86), gdzio dochodzi do rozbicia typowogo dla t r a d y i yjnego f o l k l o r u , symbolicznego przedstawienia dziewczyny. Bezpośrednia intorpretacja s y m b o l u w p i e ś n i a c h ludowych 36 m ó w i j a k o b y Polacy podpiwszy sobie jost zjawiskiem d o s y ć r z a d k i m ale nie w y j ą t k o w y m . F . B y c z e k ś p i e w a j ą c „ L o l i u n P o l o l u m " p o w t a r z a l i . [...] L o l i Polel b ó s t w a w swoim opisie wesela z okolic K r a ś n i k a z a m i e ś c i ł i n n y p r z y k ł a d : w swoj h i s t o r y i str. miłości i ś l u b ó w m a ł ż e ń s k i c h w Polszczo i na m i a ł y p o d ł u g k r o n i k ś w i ą t y n i ę na czczono, Łysoj — Górzo w Sando- N a ś r ó d d w o r u j a w o r stoi — hej N a jaworzo z ł o t a r z ę s a — hej pani, Starsy d r u ż b a nioboracok goni, Czy pozwoli pannę Leluja! Archaiczne elemonty języka ( Ź P , s. 5). jożołi p o z o s t a j ą w to najczęściej p o d l e g a j ą t a k ż e w e w n ę t r z n y m U c i e k ł a m i przepióreczka (regułar- a j a za nio nieboracok boso, do rodzimego zasobu leksykalnego. J e d n y m z r o d z a j ó w ' t a k i c h z m i a n k t ó r o polerują, na upodobnioniu pod w z g l ę d e m fo T bliskiego d ź w i ę k o w o 1 3 Oto p r z y k ł a d y cy pozwoli przepióreczkę spytać, c h w y t a ć . ( K o l . 6, K r a k . I T , s. 70) oraz tekstowe w y t ł u m a c z o n i o symbolicznego znaczenia p r z e p i ó r k i S w o i s t y m rodzajom r o z w o j u semantycznego znacznej g r u p y takich a r c h a i z m ó w f o l k l o r o w y o h jest zjawisko u o g ó l n i a n i a z n a c z e ń w y ­ razów. 1 6 Uogólnieniu sprzyjają różno mechanizmy I t a k , archaiczna leksyka t y p u gaj, dąbrowa, ii podobny * o g ó l n o g o przez i d e n t y f i k a c j ę rybioy językowo. bór n a b i o r ą znaczonia z c e n t r u m pola semantycznogo, z a t r a c a j ą c cochy dyforoncjahio i p o r y f e r y c z r o : sive^e z - l o ż y h ' l-.nadcbnóm trzeba b y się p a n i m a t k i do wychodzącego z użycia w y m i a n • nadobny Iivbacv w proso, z zabawy o b r z ę d o w e j . mnioj zn&nogo bardziej ''!i,"iio' o 93). solnej: tokstach n v m b ą d ź n i e r e g u l a r n y m ) z m i a n o m jako rodzaj asymilacji netycznym 'wyrazu spytać miodu s c h w y t a ć ? (Rycz., s. Jest t u t a j w y r a ź n a analogia do powszochnio znanej p i e ś n i wo- Leluja'. I p r z y ł o c i e l i rajskio p t a s z ę t a — hej Leluja'. sa r^onaojo Uciokla n u m nasa młodo Trzoba n u m sio p a n i m a t k i 1 2 mirskiin." folkloru Rusi Kaśiulko z w(. d y "wydobyli bór (lviij 111* OoO I i s dąbrowa gaj 185) ob k * Rybacy sk"oczyli, sicióm z a ł o ż y l i , u I:p odobnóm las Kasinie:/ na ł ' ó n d w y d o b y l i . J a k o ogzomplifikocja p"odobny wołani© się do znanego p o o t y z m u bór, k t ó r e g o e t y m o l o g i a w i ą ż o Kasiuli "organy g r a j ó r n , ( K u j . n r 639 A , s. 185); się z lasom sosnowym czy szerzej i g l a s t y m . T a k ż o i n n y , bardzo c z ę s t o w folklorze u ż y w a n y archaizm w fun­ k c j i p o o t y z m u — talar, m o ż o z m i e n i ć się na zasadzie asouacji 4 w talerz.' Z m i a n y fonetyczne, j a k i m p o d l e g a j ą w tokstach r a k t e r . Z n a n y z „Bogurodzicy" w s ł o w o f o r m i e Gosponic ludowych 'Pan w y r a z gospodzin, R ó g , Pan tutaj użyty Jezus': W p i e ś n i a c h nie­ j e d n o k r o t n i e bór m a t a k ż e cochy lasu ł i ś c i a s t o g o : T a m pod lasom p o d Gdzio jedziesz Gosponie borem boru, n a r ą b i o m a t o p o l u , K o I M a z . I I I , nr 245, s. 209). Najczęściej jednak kontekst całego tekstu, w k t ó r y m ton wyraz a nawet kensytuaoja nio pozwalają na ż o d n o u k o n k r o t n i o n i o jego znaczonia. T a k jest np. w p i o ś n i a c h weselnych: ? Z a k u k a ł a kukawoczka w ś r ó d D o ciobio, m i ł y panio. ( K o t . Z n , s. 199) F o r m ę t ę n a l e ż y u z n a ć za p o c h o d n ą od gospodna ( w e d ł u g S. Ur¬ 5 przez gosponie. — O d p o w i e d n i k ż e ń s k i — gospodzina boru, siadajcie rod-.ico do s t o ł u , b a ń c z y k a ) p ó ź n i e j s z e g o w a r i a n t u gospodzin' , gospodnic-* gospoda 'pani' raz m a f o r m ę gospodze: _ ach ! nasza Pojodzioina do jest p r z y w o ł y w a n y , Jozus na osioloczku Po • l i p o w y m mosteczku. B r o ń nas, 17 od­ poci t y m p i ę k n y m j a w o r e m . ( K W - , s. 65), archaizmy, m o g ą m i e ć bardziej i n d y w i d u a l n y , nieregularny cha­ J o c h a ł Pan p o w y ż s z e g o twierdzenia p o s ł u ż y n a m niech w a i n kukawoczka nio głosi, nioch Marysia swoich r o d z i c ó w przeprosi. O j , do ś l u b u , m ł o d a paro, do ś l u b u do takiogo niziutkiego u k ł o n u . gospodze, U p a d a j M a r y s i u , po raz drugi, trzeci, W tej ż a ł o s n e j bardzo t r w o d z e (P,Ś1., s. co jest zgodne z d a w n ą formą dopełniacza, 155), a nioch cię b ł o g o s ł a w i ą malonkio dzioci. innym razom gospoda: P o b ł o g o s ł a w ojcze, p r a w ą r ą c z k ą na bo j u ż o s t a t n i raz krzyż, na j e j wianek patrzysz. ( K u r . , s. 170) Graj pasterzu graj, B ó g ci pomagaj, Bór zatom, ż y j e w p i e ś n i a c h swoim o d r ę b n y m , t e k s t o w y m ż y c i e m , Powiedz, k t ó r a t u r ó ż n y m o d czysto j ę z y k o w o g o gospoda, Slodkiogo grona jagoda Syna p o w i ł a . ( J A , D u b i e n k a 1978), lub gosponią: Talar, dukat, czerwony, dolar s t o p n i u , sens j e d ź m y ż ż y w o po bogactwa, w i o l k o p a ń s k o ś e i i t p . nią, ( K o l / X V I , Lub I , nr za­ o b s e r w o w a ć na p r z y k ł a d z i e folkłorowogo p o l a nazw p i e n i ę d z y . S p i e s z m y ż swacia, b r a c i a ! po d o b r ą gosponią. (komunikatywnego). Analogiczno zjawisko u o g ó l n i a n i a semantycznego m o ż n a 40). reahiogo zatracają, w r ó ż n y m oczywiścio odniesienia, a s t a j ą się o k w i w a l e n t e m I n n y charakter u o g ó l n i a n i a semantycznego o d c z y t a ć można W o s t a t n i m p r z y k ł a d z i e na z r ó ż n i c o w a n i e postaci w y r a z u w y ­ w grupie o p i t o t ó w f o l k l o r o w y c h , r a ź n y wpływ wywarł również r y m . realizowanej przoz nio w folklorze f u n k c j i , z r c j o s t r u j ą c o - o p i s n j ą - Za specyficzny p r z y p a d e k asymilacji, t y m razom w zakresie semantyki należy uznać symboli. P o r ó w n a j m y 140 tekstową przykłady: interpretacje archaicznych co jest z w i ą z a n o zo zmianą coj na o c e n i a j ą c ą . U t r w a l a n i o t y c h ocon p r o w a d z i do p o w s t a n i a �grupy waloryzantów, których podstawowym tekstowym zna­ powstania opozycji leksykalne-semantycznych typu: forma czeniem jost o g ó l n a ocena p o z y t y w n o ś c i . S t ą d m o ż l i w e s ą t a k i e neutralna i nacechowana stylowo. k o n t e k s t y j a k drobne „ b e z p o ś r e d n i o z a a n g a ż o w a n e w tworzonio o d r ę b n o g o s t y l u j ę - listy: E l o m e n t y nacechowano 18 Pod ziolonym d ę b e m stoi k o ń k o w a n y , zykowogo poezji w o d r ó ż n i e n i u od n i o p o o z j i . " K t ó ż na n i m w y w i j o , Jasiunio k o c h a n y . archaizmy są przekształcane i utrwalane jako wyróżniki języka N a d o b n o K a s i o u k . d z i e c i ą t k o k o l j s o . (Chmiel, s. i o t w a r t a . D o w y m i e n i o n y c h w c z e ś n i e j u p o e t y z o w a n y c h archa­ 39) i z m ó w t y p u : gaj, raj: do raju malowanego: H e j , s. ludowego. wymiana opitotów: malowany odpowiodniość w konstrukcji Joszczo opitotów ludowoj innvm folkloru stół i t d . Owa może // jost somantyeznego a r c h a i z m ó w w folklorze jest d o s y ć powszochne t r a k t o w a n i o , taić w sonsio n a d a w c z y m j a k dunaj, wisla, podlanie, i o d b i o r c z y m , nazw n p o l l a t y w n y c h : ukraina, bukowina, podole jako nazw w ł a s n y c h i to z a r ó w n o przez dawniej-zych zapisywaczy f o l k l o r u jak i wspólczosnycb, nawet w y w o d z ą c y c h się ze środowiska wiejskiego, gdzie n p . dunaj j a k o nazwa pospolita b y l historycznie znany. Oto k i l k a p r z y k ł a d ó w : Koniczku siwy P o k a ż m i dziwy P r z o p l y ń bez Dunaj Nio zmaczaj g r z y w y . (Pvog., s. 222); W y d a l a m n i o m a m a za b o r y , za lasy, Za b y s t r y Dunaj. / : N a Podolu bialyj ( D w , s. 122), kamień:/, / : P o d o l a n k a siedzi na n i m . : / ( K o w . , s. 120); W i o n k a ci nio w r ó c ę , a n i Jezu Chryste, bo j u ż t w ó j wianeczek, rzucony na Wisie. [...] J u z e m za m ą ż p o s z ł a , wszystkiegom p o z b y ł a , j u z e m s w ó j wianoczok, o j , na dunaj Z Ukrainy r z u c i ł a . ( K o w . , s. 82). rycerz z b r o j n y , Rycerz z b r o j n y , J u ż nie w r ó c i n i g d y z w o j n y , N i g d y z w o j n y . (Glog., s. P o g n a ł a w o ł k i na 184), Bukowinę W z i ę ł a zo s o b ą s k r z y p k i jedyne, (FO, s. 9 współtworzą swoisty styl tokstu malowana najwidoczniejsza przoksztalcouia poetyckiej' błonie i t d . W y r ó ż n i a j ą funkcjonalna paraleli. rodzajom można 'czysty', się ono d u ż ą f r o k w o n c j ą u ż y c i a . J a k o rodzaj somantyczno-loksyformuły wrota, krasa, nadobny rusy, bystry, rzeczowniki: kometa, podwoje, t y c h p r o c e s ó w m o ż l i w a jest i w p r a k t y e o c z ę s t o realizowana, drobny groch // drobna dziewczyna podole, 159), kalnoj funkcjonalna dunaj, (FK, k t ó r y c h nie n a l e ż y t r a k t o w a ć j a k o nielogiczności. W konsekwencji panna, bór, dąbrowa, d o d a ć i kolojne: — e p i t e t y : wrony, krasny, Siadaj razem z n a m i w e s o ł o na konia siwego, Piej, zajodziosz, t y , zajedziesz tle f o l k l o r u , folklorowo p o e t y z m y . I c h lista jost stosunkowo d ł u g a W y w i j o , w y w i j o , drobne listy pisze, czy malowany I na t y m są 17). O s t a t n i a grupa o m a w i a n y c h p r z y k ł a d ó w p r z o k s z t a l c o ń szczogólnio istotna dla t o k s t ó w f o l k l o r u . Prowadzi b o w i o m jost do Rozwiązania A O — A . Oloszczuk, Pieśni ludowe Podlasia, W r o c ł a w 1965 Chm — J . Chmara (red.) Lubelska pieśń ludowa, L u b l i n 19,19 Chmiel — A . C h m i e l i ń s k a , Księżaty, K r a k ó w 1925 D — Z . D o ł ę g a - C h o d a k o w s k i , Śpiewy słowiańskie pod Mrserhą wiejską zebrane, Warszawa 1973 D w — S. D w o r a k o w s k i , Zwyczaje rodzinne w powiecie wysoko-mazowieckim, Warszawa 1935 FIC. H e j — F . K o t u l a , Hej, leluja, czyli o wygasających starodaw­ nych pieśniach kolędniczych w Rzeszowskiem, Warszawa 1970 F O — F . Olosicjuk, Obrzędy weselne w Lubelskiem. Materiały etnograficzne do badań nad obrzędowością weselną. W r o c ł a w 1071 Glog. — Z . Gloger, Pieśni ludu, K r a k ó w 1892 H o l — P. Holyszowa, Nasze wesele, W s t ę p i opracowanie M . Le­ s i ó w , L u b l i n 1966 J A - - M a t e r i a ł y w ł a s n o autora K a m — L . K a m i o ń s k i , Pieśni ludu pomorskiego, T o r u ń 1936 K o l — O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, W r o c ł a w — P o z n a ń od 1974 r. K o t . Z n — F K o t u l a , Znaki przeszłości, Wstęp Cz. H e r n a s , W a r ­ szawa 1976 K o w — M . K o w a l c z u k , Współczesny repertuar folklorystyczny wsi Rachanie kolo Tomaszowa Lubelskiego, L u b l i n 1978. Praca magisterska w y k o n a n a p o d k i e r u n k i e m J . Bart m i ń s k i e g o . K u j — B . K r z y ż a n i a k , A . P a w l a k , J . L i s a k o w s k i , Kujawy, cz. I , K r a k ó w 1974 K u r — A . K u r , Wesele przypisowskie [ w : ] Lubartów i Ziemia Lubartowska, L u b l i n 1964 K W s — Albośmy to jacy tacy..., Z e b r a ł i o p r a c o w a ł P. P ł a t o k , K r a k ó w 1976 r ś l — Pieśni ludu Śląskiego ze zbiorów rękopiśmiennych Józefa Lompy, W y d a l B . Z a k r z e w s k i , W r o c ł a w 1970 R o g — J . Roger, Pieśni ludu polskiego w Górnym Śląsku, Opole 1976. W y d a n i e f o t o t y p i c z n o . R y c z — F . R y c z c k , Droga przez wieś, K r a k ó w 1972 W i e l k — Wielkopolskie śpiewki ludowe, O p r a c o w a ł a J . Sobieska, K r a k ó w 1957 Ż P — Z . P a u l i , Pieśni ludu polskiego w Galicji, W r o c ł a w . . . 1973, W y d a n i e f o t o t y p . p i o r w o d r u k u z 1838 r o k u . P R Z Y P I S Y 1 P r o b l e m a t y k a definiowania a r c h a i z m ó w f o l k l o r o w y c h oraz ich p r z e g l ą d i k l a s y f i k a c j a z o s t a ł y przedstawiono w a r t y k u l o Archaizmy leksykalne w polskim folklorze wierszowanym (w d r u k u , UMCS). S.B. L i n d o , Słownik języka polskiego, t . I I , L w ó w 1855 — p o d h a s ł e m komora. P o d s t a w ę m a t e r i a ł o w ą a r t y k u ł u stanowi z b i ó r około 50 t y ­ t u ł ó w d r u k ó w z w a r t y c h d o k u m o n t u j ą c y c h f o l k l o r z całogo te­ r y t o r i u m Polski. Część z n i c h z o s t a ł a w y k a z a n a w d o ł ą c z o n e j liście r o z w i ą z a ń s k r ó t ó w c y t o w a n y c h ź r ó d e ł . T e r m i n za J . B a r t m i ń s k i m , 6języku folkloru, W r o c ł a w 1973, s. 257 Ł . G o ł ę b i o w s k i , Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, W a r ­ szawa 1830, s. 46 I . G ó r a k - B a r t m i ń s k a , Słownictwo lubelskiej pieśni ludowej na tle słownictwa gwarowego, L u b l i n 1965, s. 19; J . B a r t m h i s k i , op. c i t . , s. 228—230 F . K o t u l a Hej, leluja, Warszawa 1970, s. 032 (przypis 65). Kantyczki karmelilańskie, r ę k o p i s z X V I I I w i e k u przygo­ t o w a ł a do w y d a n i a B . K r z y ż a n i a k , K r a k ó w 1980, s. 87 Szorzoj na t o n t e m a t zob. H . Ł o w n i a ń s k i , Religia Słowian i jej upadek (w. V I — X I I ) , Warszawa 1970, s. 213—217 por. H . Ł o w n i a ń s k i , op. c i t . , s. 216, 231 O e t y m o l o g i i i znaczeniu dunaj u zob. T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , Kilka uwag o słowiańskiej nazwie Dunaju (w.) Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych, Warszawa 1959, 2 3 J 5 6 7 8 9 1 0 1 1 z. 3—4, s. 74—77; J . R o z w a d o w s k i , Studia nad nazwami wód słowiańskich, K r a k ó w 1948, s. 2 4 7 — 2 5 1 ; M . J u r k o w s k i , Rzeka, potok, i ich synonimy w języku ukraińskim, „Słavia Oriontalis" 1963, n r 3, s. 462; W . Gieorgijew, Dunaj, Dunaw, Dunave (w:) Studia Lingüistica iu honorem Thaduaci, Lchr-Splawiński, W a r s z a w a 1963, s. 87—90 Z . P a u l i , Pieśni ludu polskiego w Galicji, W r o c ł a w 1973, s. 3 i 4; w y d . f o t o t y p . z 1838 r o k u . Por. d e f i n i c j ę asonacji u M . Kruszewskiego, Wybór pism, W i o e ł a w 1967, s. 8 F o r m ę t a k i o j w y m i a n y p o d a ł J . Treder w swoim referacie w y g ł o s z o n y m na konferencji frazeologicznej w L u b l i n i e w 1978 roku. S. U r b a ń c z y k , Prace z dziejów języka polskiego, Wrocław 1979, s. 133 Szerzej n a ten t e m a t zob. J . A d a m o w s k i , O uogólnianiu znaczeń wyrazów w pieśni ludowej (w:) Literatura popularna, folklor, język, pod rod. W . Nawrockiego i M . W a l i ń s k i o g o , K a ­ towice 1981, t . I I . s. 205 i n . 1C. M o s z y ń s k i , Uwagi do zeszytu „Słownika etymologicznego języka polskiego" Fr. Sławskiego, „ J ę z y k Polski'', 1953 n r 5, s. 355 J . B a r t m h i s k i . O języku..., op. c i t , , s. 223 Por. J . M i o j l a c h , Jazvk trubadurów. Moskwa 1975. s. 89 i n . ; oraz J . A d a m o w s k i , Archaizmy leksykalne pieśni ludowych a problematyka formuły, „ L i t e r a t u r a L u d o w a " , 1977 n r 4—5 1 2 1 3 1 4 1 5 1 0 1 7 1 8 1 9 141 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32768348bc08e9fb309b0f13fbb3cd2a.pdf f318e02f1d5c350032742f80df58120f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3542 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3319 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TREŚĆ Abraham Joshua Heschel Konstanty Gebert Zbigniew Targielski Jacek Olędzki Monika Krajewska Monika Krajewska Stanisław Krajewski Andrzej Trzciński Maria i Kazimierz Piechotkowie Maria i Kazimierz Piechotkowie Andrzej Trzciński Ludwik Stomma Władysław T. Bartoszewski Tomasz Gajda Alicja Małeta Dorota Pacewicz, Krzysztof Sabak Olga Goldberg-Mulkiewicz Ewa Fryś-Pietraszkowa Maria Fiderkiewicz Maciej Krupa Bogdana Pilichowska Pańska jest ziemia. Świat duchowy Żydów Europy Wschodniej „...by się pług nie złamał..." Uwagi o demonologii żydowskiej Taniec i muzyka jako wyraz myśli chasydzkiej . . Kwitlechy z Leżajska. Prośba i dziękczynienie w kultach chasydzkich i katolickich Cmentarze żydowskie w Polsce: nagrobki i epitafia Symbolika płaskorzeźb na cmentarzach żydowskich w Polsce Przykłady epitafiów hebrajskich na cmentarzach żydowskich w Polsce Polichromia nagrobków na cmentarzach żydowskich w Polsce południowo-wschodniej Polichromia polskich bóżnic drewnianych . . . Modele bóżnic Mosze Werbina „Będziecie mieszkać w szałasach przez siedem dni" ( I I I Mojż. 23,42) . . . . . . . . . Obraz Żyda w strukturze mitów chłopskich . . Kontakty chłopsko-żydowskie Żydzi w mojej i sąsiednich wioskach . . . . Czudeccy Żydzi w pamięci współmieszkańców . . Z Adamem Zegadło oraz jego żoną o Żydach . . Przenikanie elementów twórczości ludowej między społe­ cznością polską i żydowską Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi. Materiały . Wyobrażenia o Żydach w folklorze Beskidu Żywieckiego Skrzypek na dachu, czyli Żyd uniwersalny . . . Krakowskie zabawki odpustowe przedstawiające Żydów 3 13 19 23 27 45 60 63 65 88 89 91 93 97 100 103 105 113 124 127 129 RECENZJE Maciej Krupa Olga Goldberg-Mulkiewicz Czas budowania: Tamas Fener, Sandor Scheiber, ...and you shall tell your son Giza Frankel, Wycinanka w papierze, żydowska sztuka ludowa . ". 134 136 WSPOMNIENIA POŚMIERTNE Olga Goldberg-Mulkiewicz Giza Frenkel ( F r a n k e l ) — 16.09.1895 Wieliczka — 17.05.1984 Haifa • . . . S U M A R Y OF A R T I C L E S . PE3IOME . . ,v • 139 140 142 N a o k ł a d c e : Aleksander Gierymski, Święto Trąbek, 1884 (fragment). Fot. Witalis Wolny N a s t r o n i e t y t u ł ó w ej: Chasyd, fragment ula figuralnego z Zabierzowa, woj. krakowskie (cały na str. 126), X I X w., Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Fot. Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6db4e5d269bc05d4ffaac3f034e989b.pdf 07cd53b0c6b8ebe8355217c838503fd8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6254 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource wizualność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5831 Title A name given to the resource Harmonia mundi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 kilka reflesji o obrazowaniu Stanisława Fijałkowskiego Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.100-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Harmonia mundi Kilka refleksji o obrazowaniu Stanisława Fijałkowskiego 2003 roku odbyła się w Muzeum Narodo­ wym w Poznaniu wielka retrospektywna wystawa dzieł Stanisława Fijałkowskiego, na której zgromadzono 367 obrazów, kilkadziesiąt ry­ sunków i 45 grafik komputerowych.1 Ten imponujący pokaz obejmujący 55 lat pracy twórczej, stał się świa­ dectwem dochodzenia artysty do własnych wyborów, uobecnił i unaocznił summę dokonań współczesnego malarza, samoistność jego sztuki podlegającej ciągłym metamorfozom, stale zaskakującej, zmiennej, zawsze poszukującej, „prostej” i wyrafinowanej zarazem. Eks­ pozycję otwierały prace najwcześniejsze: martwe natu­ ry, obrazy aranżowane kubistycznie, imaginacyjne wi­ zerunki poetów, Macierzyństwo, inspirowana sztuką Picassa Kobieta z pająkiem, kompozycje z chmurą; na­ stępnie przewijały się ciągi płócien z kulami, skrzydła­ mi, „figurami” abstrakcyjnymi oraz dzieła naznaczone szczególną poetyką i metaforą: Autostrady, studia talmudyczne, epitafia dla zmarłych osób, prace z lat sta­ nu wojennego i wreszcie przedstawienia „żywej geo­ metrii” i krystalicznie czyste Obrazy dla Walerii, a tak­ że liczne akwarele, akryle, oleje malowane na przeło­ mie XX i XXI wieku. Stanisława Fijałkowskiego ukształtowało środowi­ sko łódzkie i jego wywodząca się z dwudziestolecia międzywojennego awangardowa tradycja. Uważamy to określenie za w pełni zasadne, ponieważ to, co w ja­ kiejś epoce zaistniało jako nowe, kontrowersyjne, re­ wolucyjne, po pewnym czasie wchodzi do kanonu sztuki i zaczyna funkcjonować jako kolejne ogniwo tradycji. Twórcy będący animatorami nurtów awan­ gardowych, a zwłaszcza ich następcy, którzy stawiali sobie nowe pytania, podlegali stale konieczności od­ nowy; w ten sposób innowacja stawała się warunkiem egzystencji sztuki, artysta zaś - synonimem innowato­ ra. Fijałkowski studiował w Państwowej Wyższej Szko­ le Sztuk Plastycznych w Łodzi w latach 1946-1951. Był uczniem Stefana Wegnera, Ludwika Tyrowicza (w jego pracowni uzyskał dyplom z grafiki) i przede wszystkim Władysława Strzemińskiego, artysty wiel­ kiego talentu, rzetelności i bezkompromisowości, ani­ matora życia artystycznego, twórcy teorii unizmu, au­ tora fundamentalnych książek: Teoria widzenia i Kom­ W pozycja przestrzeni. Obliczenia rytmu czasoprzestrzennego (napisanej wspólnie z Katarzyną Kobro). Jego nieprze­ ciętna umysłowość i osobowość odcisnęły piętno na środowiskach Wilna, Krakowa, Warszawy i Łodzi i wy­ warły istotny wpływ na układ sił w plastyce dwudzie­ stolecia międzywojennego. Strzemiński był mistrzem, koryfeuszem, promotorem wielu młodych artystów, także Stanisława Fijałkowskiego, który zawsze wyrażał się o nim z szacunkiem, podziwem i wdzięcznością. Tu na marginesie warto przypomnieć, że licznych twórców, którzy mieli wielkich poprzedników, doty­ ka pewien syndrom - charakterystyczny zespół obja­ wów nazwanych przez Harolda Blooma „lękiem przed wpływem” przejawiającym się w stosunku ucznia do mistrza (a słowo „wpływ” już u św. Tom a­ sza z Akwinu znaczyło „posiadanie władzy nad kimś innym”). Młody artysta, pisarz, muzyk, u progu życia wchodzi zwykle w obszar już ukształtowany przez in­ nych; taki twórca (u Blooma: poeta) jest często „ska­ zany na to, by poznać swoje najgorętsze tęsknoty po­ przez świadomość istnienia innych jaźni" i sam odnaj­ duje siebie w cudzym ingenium. Dla niego nawet ci mistrzowie, którzy dawno umarli, na inny sposób cią­ gle jeszcze żyją, budząc zachwyt, ale i lęk, poczucie zagrożenia własnej autonomii.2 Niektórzy artyści nie potrafią wyzwolić się z tego „uwięzienia”, inni zaś po okresie terminowania wybijają się na niepodległość, tym bardziej że zasób i stan środków artystycznych nieustannie się zmienia. Fijałkowski uniknął pułapki „lęku przed wpływem”. W latach młodzieńczych świadomie przyswoił sobie lekcję łamanej perspektywy kubizmu oraz konceptów polskiej awangardy poszukującej nowych wartości „czystej formy” opartej na wyrafinowanej grze układów plastycznych, wszelako z biegiem lat skutecznie spraw­ dzał swoją siłę w coraz to innych mutacjach indywidu­ alnego obrazowania wywiedzionych z poszukiwania własnej prawdy, z wiedzy, intuicji, przeżycia intelektu­ alnego i duchowego, a także wewnętrznego nakazu moralnego i poczucia spraw ostatecznych. Lata 1951­ 1956, kiedy to sztukę usiłowano zdominować politycz­ nie i wpasować ją w doktrynę ideologiczną, uważał właściwie za stracone. Samookreślił się około 1960 ro­ ku. Strzemiński, który prowadził na łódzkiej uczelni za­ jęcia z historii sztuki, zasad formy i kompozycji, grafiki funkcjonalnej i projektowania przestrzennego, był dlań niekwestionowanym autorytetem. Do czasu. W 1948 roku Fijałkowski namalował Pejzaż morski będący wy­ raźnym śladem, a nadto wierną pamiątką unistycznej koncepcji swego nauczyciela, natomiast dużo później, bo w 1980 roku, poświęcił jego pamięci zupełnie inne płótno: Hommage d Władysław Strzemiński, w którym podjął osobisty dialog z dawnym mistrzem. Po latach przypomniał czas studiów i powiedział o nowych fascy­ nacjach i impulsach, które odmieniły jego malarstwo. Strzemiński podkreślał rolę świadomości, ale wykluczał 100 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty intuicję i odcinał się od metafizyki. To on „nauczył mnie precyzji budowania obrazu, odpowiedzialności za formę i szacunku wobec racjonalnych motywów dzia­ łalności twórczej. Tym zasadom pozostałem wierny do dziś. Zdałem sobie jednak sprawę, że w sztuce ważne są nie tylko przesłanki racjonalne. Wytłumaczalne. Iść dalej w kierunku, który wskazywał Strzemiński, za nie­ wątpliwie szczytowymi osiągnięciami unizmu, było niepodobna, bo dalej mogło być tylko dalsze lub bliż­ sze powtarzanie. W tym miejscu szczególnie dla mnie inspirujące okazały się prace Carla Gustava Junga na temat symboli, mitów, nieświadomości indywidualnej i kolektywnej. Psychoanaliza, której wpływ jest tak bardzo widoczny w twórczości surrealistów, otworzyła przede mną możliwości spotęgowania procesów twór­ czej wyobraźni. Od Strzemińskiego nauczyłem się więc logiki konstruowania obrazu, od Junga - zrozumienia, czym może być symbol w malarstwie, i uświadomiłem sobie, jak wielka i bogata jest psychika człowieka i jak sztuka może pomóc w jej penetracji. To połączenie Strzemińskiego i Junga wydawało mi się frapujące i niezwykłe, kryjące wiele niespodzianek, otwierające nową drogę dla twórczej inicjacji. Strzemiński wyma­ gał wyłącznie formy jednoznacznej; w moim malar­ stwie próbuję konstruować formę, która jest wieloznaczna.”3 W ten sposób Fijałkowski nie ograniczył się do zagadnień czysto teoretycznych czy estetycznych, przekroczył zastane autorytety, ustalił zasadę własnego widzenia, a zarazem wszystkie swoje wysiłki skupiał na prowadzeniu myśli. W liście przesłanym mi w 1996 roku artysta dodał jeszcze kilka uwag o rozumieniu sztuki abstrakcyjnej. Napisał wówczas, że wbrew postulatom zgłaszanym przez europejską awangardę o uwolnieniu się od ja­ kichkolwiek przedstawień i znaczeń „Intuicyjnie wie­ działem, że abstrakcyjna forma malarska nie jest jed­ nak pozbawiona znaczeń i daje się interpretować. Dla­ tego zainteresowała mnie forma jako symboliczny wy­ raz treści zawartych w doświadczeniu indywidualnym i zbiorowym ludzkości. To naturalnie znaczyło, że obok Strzemińskiego moim mistrzem stał się z jednej strony Jung, a z drugiej Kandinsky; nie można też było przejść obojętnie obok doświadczenia surrealistyczne­ go w poezji i malarstwie. Dlatego moja twórczość wy­ chodzi od jakiejś tradycji konstruktywistycznej, ale obejmuje też doświadczenie ekspresjonizmu i nadrealizmu.” Artysta przypomniał, że wystawia obrazy razem z konstruktywistami, geometrystami, nadrealistami, metaforystami, a nawet „romantykami”, „co wcale nie powinno dziwić. [Jednak] akcentuję nie tyle uczucio­ we aspiracje i sposób działania, ile związki formy tych obrazów z nieświadomością, poprzez stosowanie formy otwartej, a nie jednoznacznej (ilustracyjnej) i nadanie jej charakteru symbolicznego. Moje obrazy są, najogól­ niej wyrażając się, medytacyjne. Są one próbą dostrze­ żenia za trywialnością życia rzeczywistości subtelniej­ 101 • HARMONIA MUNDI szej, duchowej, otwierania się na nią poprzez wolny, spontaniczny gest i pobudzoną wyobraźnię”.4 O sztuce Fijałkowskiego napisano wiele artykułów, esejów, wstępów do katalogów, a on sam udzielał też wywiadów i opublikował wiele tekstów, w których ob­ jaśniał sens swojej twórczości i opowiadał o inspira­ cjach czerpanych ze światowego dziedzictwa kulturo­ wego. Wiadomo, że uzyskał świetne przygotowanie teoretyczne i filozoficzne, dogłębnie poznał m.in. sztu­ kę i myśl Paula Klee, Juana Miró, Pieta Mondriana, Kazimierza Malewicza, Wassilego Kandinskiego, któ­ rego teksty tłumaczył: Punkt i linia a płaszczyzna i O duchowości w sztuce; spolszczył też Świat bezprzed­ miotowy Malewicza (przekład jeszcze nieopublikowany). Nieustannie żywi się myślą filozoficzną, antropo­ logią kultury (bliski jest mu Mircea Eliade), wyobraź­ nią literacką, mitologią, tradycją judeochrześcijańską, Biblią, Talmudem, Kabałą, nawiązuje do pierwiastków duchowości dalekowschodniej, m.in. kaligrafii złożo­ nej z symbolicznych znaków zapisywanych płynną, niesymetryczną kreską. Pociąga go też magia liczb, owych podstawowych pierwiastków porządkujących przestrzeń Ziemi i kos­ mosu. Ich potęga wyraża siłę wszechświata i ludzkich idei. Poszczególne liczby stanowią symboliczne odpo­ wiedniki m.in. absolutu, nieskończoności, centrum bytu, twórczej prasiły, aktywnej zasady istnienia, dnia, światła, objawienia (liczba 1); elementu żeńskiego, nocy i śmierci, przejścia między jednym a drugim sta­ nem, między sacrum a profanum (liczba 2); inkarnacji ducha w materii, bóstwa, świętości, nieba, Słońca, ognia, czynnika męskiego, natchnienia, szczęścia, medytacji (liczba 3); rozumu, logiki, pełni, treści, wo­ li, mądrości, sprawiedliwości, tolerancji, materii, czte­ rech stron świata, pór roku, żywiołów, temperamen­ tów (liczba 4); kosmosu, stworzenia, czasu, przestrze­ ni, boskości, równowagi, spokoju, porządku i dosko­ nałości (liczba 7). Sam artysta potwierdził, że „N aj­ większy wpływ na moją sztukę mają: filozofia, religia, metafizyka, nauka o symbolach. Jeśli chodzi o inne dziedziny, to dużą rolę, choć nie bezpośrednią, odgry­ wa muzyka, której dużo słucham i nagrywam. Czasem nieuświadomione myśli, które pojawiają się podczas słuchania muzyki, nieoczekiwanie owocują w obrazach”.5 Tak wyposażony w doświadczenia przekazy­ wane przez pokolenia Fijałkowski tworzy sztukę, któ­ ra jest szczególną formą filozofowania, dotykającą te­ go, co niedotykalne, niewidzialne, przezroczyste, i sta­ wia pytania, które, podobnie jak pytania filozofii, są zawieszone poza czasem. Dzieje wszelakich kunsztów wskazują, że od naj­ dawniejszych czasów artyści mieli do dyspozycji ogromny zasób, swoisty „magazyn” wędrujących przez wieki motywów, toposów, archetypów wzajem się przenikających i integrujących w swojej genetycznej wspólnocie. Pisał o tym Cyprian Norwid. Analizując �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty • HARMONIA MUNDI Stanisław Fijałkowski Autostrada XIII olej 1974 Stanisław Fijałkowski Granatowa szarfa olej 2001 Stanisław Fijałkowski N a śmierć kardynała linoryt 1981 102 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty • HARMONIA MUNDI Stanisław Fijałkowski Pejzaż morski olej 1948 Stanisław Fijałkowski grafika komputerowa 2001 Stanisław Fijałkowski Krew Abla olej 1967 103 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty • HARMONIA MUNDI Stanisław Fijałkowski Obraz dla Walerii akryl 1992 Stanisław Fijałkowski Piękny prawdomówny linoryt 1973 Stanisław Fijałkowski grafika komputerowa 2002 104 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty • HARMONIA MUNDI Stanisław Fijałkowski Kubistyczna martwa natura z głową murzyna olej 1948 Stanisław Fijałkowski grafika komputerowa 2002 105 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM • HARMONIA MUNDI Aleksandra Melbechowska-Luty genezę powstania różnych sztuk i rzemiosł, poeta się­ gał do pierwocin, do źródeł artyzmu, szukał „prototy­ pów formy” i tropił ich „wygłos pierwszy”. Uważał, że już te pierwotne zalążki artyzmu miały znaczenie sym­ boliczne i były wszystkim ludom przynależne. Sądził, że wszelkie sztuki są pokrewne, „wzajemnie są sobie zarę­ czone”, duchowo pojednane. Ich geniusz, piękno i roz­ wój są rezultatem wytężonej pracy, dziełem rąk i umy­ słów ludzkich, wszelako u swych praźródeł wykwitały przede wszystkim „z twórczego Słowa [...], a więc ich pierwogłosy i pierwokształty były dziełem boskiego Objawienia”.6 Jednak szeroko dostępna wiedza o tym bogactwie symboli (które są uzmysłowionymi archety­ pami) rodzi też pewne niebezpieczeństwa. Uporczywe nawiązywanie, powtarzanie i przekształcanie tradycyj­ nych motywów obrazowych, jak też przywłaszczanie przez artystów rozmaitych „materiałów wizualnych” sprawia, że owe „powtórki z przeszłości” często zmie­ niały ikoniczne bogactwo w repertuar „pustych form”, zwietrzałych stereotypów, nic nieznaczących gestów, bo nie każdy cytat z dzieła innego sztukmistrza pocią­ ga za sobą przeniesienie znaczeń lub odkrywanie ich na nowo7 (chociaż i tak się zdarza, jeśli taki zabieg jest świadomy, zamierzony lub składany w hołdzie innemu twórcy). Skaza eklektycznych, rutynowych powtórzeń w najmniejszym stopniu nie dotyczy Stanisława Fijał­ kowskiego. Ikonosfera jego dzieł odwołująca się do używanych od tysiącleci „prototypów formy” (np. trój­ kąta czy koła) jest indywidualnym wyborem i gestem artysty wciąż wypełnianym nową treścią, zarówno w warstwie semantycznej, jak i plastycznej. Dzieła Fijałkowskiego wyróżnia osobliwy idiom zna­ ków (form, kształtów, „cząstek elementarnych”), które są figuracjami abstrakcyjnymi, i to one nieskończoną ilością kombinacji organizują płaszczyzny obrazów, a ich zasada geometryczna przenika się i scala z formami antropomorficznymi i biomorficznymi wyprowadzonymi ze świata organicznego. Te ruchliwe ciągi często prze­ mieszczają się w różnych ujęciach z obrazu na obraz, po­ jawiają się i znikają, zaświadczając o wiecznych „obro­ tach rzeczy”. Nie wiemy do końca, czym (kim?) są, w ja­ kim wymiarze istnieją, czy są realnymi cząstkami świa­ ta, kosmosu, universum, czy tylko złudzeniem lub może odbiciem platońskich idei? Wszystko tu jest wielo­ znaczne, niedopowiedziane, nie do końca zdefiniowa­ ne, dlatego zrazu trudno dociec ukrytego sensu kompo­ zycji, które są ewokacją podświadomych emocji twórcy; można się w nie tylko wczytać, wsłuchać, po swojemu odczuć, co tkwi w obrazach i grafikach opatrzonych po­ ważnymi, enigmatycznymi bądź przekornymi tytułami: Inseminacja, Wielki Immelman, Krew Abla, Anioł morski, Nagłe pojawienie się Beatrycze, Zalążki, Cofnij się siedem kroków, Siedem zapomnianych dobrych uczynków, Dom 7 matek, Orion, Piękny prawdomówny. Fijałkowski wielokrotnie podkreślał, że obraz bez widza jest martwy, nic nie znaczy, że dzieło powinno mieć formę otwartą, uzupełnianą wyobraźnią ogląda­ jącego, dlatego pragnie skierować go do źródeł jego własnej jaźni. Nie wskazując gotowych rozwiązań, chce mu pokazać swój sposób budowania świata, a za­ razem wyrwać z uśpienia, w jakim pogrąża go codzien­ na egzystencja. Odbiorca wyposażony jest we własną autonomiczną wyobraźnię, którą można uruchomić za pomocą skojarzeń, a często tak się zdarza, że to wła­ śnie on zauważy coś szczególnego, czego nie spostrzegł sam twórca, a co jest skutkiem o wiele większej dyna­ miki intuicyjnego działania niż działania racjonalnego. Tajemnicze znaki Fijałkowskiego, w których tak wspaniale objawia się właściwy mu „smak detalu”, wznoszą się, krążą, wchodzą w interakcje bądź tkwią nieruchomo wpisane w gładkie płaszczyzny lub w po­ ziome, pionowe czy przekątne podziały stanowiące konstrukcyjny rdzeń kompozycji. Z powierzchni obra­ zów i grafik wyłaniają się, przenikają, odbijają jak echo i „patrzą na siebie” koła, kule, elipsy, sześciany, trójką­ ty, walce, stożki, taśmy, smugi, pasy, obręcze, łuki, krople, pola kropek i kresek, cyfry, obłe, płynne, prze­ lewające się formy, a także głowy, profile, skrzydła, syl­ wetki aniołów, kosmate trawy oraz, zaznaczane umowną linią horyzontu, zarysy pejzaży z lekkim nie­ bem i ciężko „dyszącą” ziemią. Owe niezliczone „prefiguracje” poddane są swoistym rytmom czasoprze­ strzennym, w których zawarty jest element powtarzal­ ności; artysta uważa, że rytm może pojawiać się w po­ staci naocznie danych wielkości, barw, faktur czy kie­ runków lub jako prosty moduł formy o niewielkim ła­ dunku dynamicznym. Natomiast „Rytmiczne zróżni­ cowanie formy oparte o kontrasty działa silniej emo­ cjonalnie i rozwija większą dynamikę czasową oraz przestrzenną. Poprzez rytm płaszczyzna obrazu prze­ kracza jego fizyczny wymiar, a kompozycja nabiera otwartego charakteru. Rytm umożliwia również wpro­ wadzenie czasu w inny sposób, niż czynią to spojrzenia oglądającego oka”.8 Łamane płaszczyzny, linie, kształ­ ty, barwy pojawiające się w dziełach Fijałkowskiego zawsze coś znaczą i nic do rzeczy nie mają tu tezy o de­ waluacji, inflacji logocentryzmu (metafizyki znaku), które przewijają się w myśli filozoficznej, m.in. w teo­ rii dekonstrukcji Jacques’a Derridy, który pisał, że se­ mantykę znaku i jego archaiczny sens należy katego­ rycznie odrzucić (także w sferze języka), bowiem jest on odmienny od przedmiotu i jedyną rzeczywistością, o której mówi, jest on sam.9 Podobnie jak Roman Ingarden Stanisław Fijał­ kowski rozróżnia dwoistą naturą dzieła sztuki, jego przedmiotową materialność oraz duchowość zawartą w warstwie przedstawieniowej. Wie, że „ciało” obrazu jest fundamentem bytowym, na którym wyrasta kon­ cepcja intencjonalna realizowana w akcie percepcji estetycznej i wyobrażeniowej. Naciągnięte na drew­ niane krosno płótno, czyli podobrazie, jest „rzeczą”, fizycznie istniejącym przedmiotem, ową pierwszą, 106 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty arystotelesową „substancją” przygotowaną na przyję­ cie formy - malunku, który staje się właściwym prze­ kazem ikonicznym, nową jakością, powtórnym „stwa­ rzaniem świata” zaświadczającym o postawie artysty, imperatywach jego twórczego działania.10 Esencja sztuki Stanisława Fijałkowskiego zasadza się na niezawodnej wprawności jego ręki, mistrzostwie rylca i pędzla, owej tak upragnionej przez wielu twór­ ców première qualité i na koncentracji władzy ducha, a więc na jedności corporis et animae. Zarazem w jego dziełach rysują się pozorne antynomie - z jednej stro­ ny racjonalistyczny rygor budowania formy, z drugiej zaś poryw własnych emocji sterowanych impulsami podświadomości, intuicji i, przynależnego wszystkim ludziom, głosem pierwotnego człowieczego instynktu. Spośród wielu znakomitych obrazów przypomnijmy tu kilka cykli. Naprzód pochodzące z lat 1972-2000 Au­ tostrady, gęste, nasycone intensywnym kolorem dyna­ miczne kompozycje z pasmami dróg przecinającymi strome połacie ciężkiej ziemi, traktów, które nie są szlakami komunikacyjnymi dla samochodów, lecz me­ taforami mistycznego wznoszenia się ku górze, świa­ dectwem tęsknoty do nieskończoności lub nowocze­ snym wyobrażeniem opartej o niebo drabiny Jakubowej, po której chodzą aniołowie. Następnym cyklem były cięte „graficzną” siatką cienkich kresek Studia talmudyczne (z lat 1978-1991) o wibrującej, często mo­ nochromatycznej gamie barwnej, a jeszcze innym ma­ lowane w latach dziewięćdziesiątych Obrazy dla Walerii, arcydzieła skupienia i ciszy poświęcone żonie arty­ sty, jego przyjaciółce, powierniczce, opiekunce, osobie wszystko rozumiejącej, najmądrzej i najczulej wspiera­ jącej. Nieocenionej, niezbędnej. W tych płótnach Fi­ jałkowski chciał „zrealizować pragnienie ograniczenia formy do niezbędnego minimum”,11 i tak konsekwent­ nie stworzył, ujęte w delikatne obramienia, niezwykle oszczędne, przestrzenne obrazy roziskrzone jasnymi barwami, ożywione jedynie gradacją pigmentów i ak­ centami wtopionych w tło prostych, ale wymownych „znaków”. Płaszczyzny płócien, które zrazu wydają się puste, po chwili zaczynają pulsować wewnętrznym światłem, mienić się odcieniami żółci, różu, błękitu, przetartych zieleni, lekko spopielonych szarości i bieli. Wszystkie są w osobliwy sposób „nastrojone muzycz­ nie”, polifonicznie i kontrapunktowo, dzięki czemu ich czyste pola emanują subtelnym dźwiękiem obrazu wskazującym na pełny słuch kolorystyczny Stanisława Fijałkowskiego. W 1937 roku Tytus Czyżewski opublikował Wiersz o malarstwie, który niejako koresponduje z dziełami autora Autostrad. Malarstwo jest harmonią Wyszukanych gam kolorów, Które żyją w oczach malarza Jak żyje obłok na niebie. 107 • HARMONIA MUNDI Malarstwo jest muzyczną rozkoszą Tomów najrzadszych, najprostszych, Z których malarz tworzy obraz świata. Łączy na powierzchni płótna Najrzadsze, najprostsze harmonie Podobnie Jak je łączy w swoim potężnym Bogactwie Niezbadana dla ludzi harmonia Przyrody. A malarz dźwięki, tony i formę, Wybiera Z bogatego ogrodu kwiatów I tworzy świat nowy N a swym płótnie Świat wewnętrznej harmonii, Którą odczuwa i która W nim żyje12 Harmonia mundi. To pojęcie może być hasłem określającym sztukę Fijałkowskiego, który w zgodzie ze sobą rozpoznaje zarówno wszelkie aspekty rzeczywi­ stości, jak i własne życie wewnętrzne z całym jego ba­ gażem doświadczeń i wiedzy. W 1973 roku Urszula Czartoryska - autorka bardzo wysoko przez artystę ce­ niona - napisała o nim: „Świat jest spójny jako całość i tak go zapewne wrażliwość malarza odbiera. Orga­ niczność i geometria lub lot w przestrzeni i płaskość to po prostu aspekty tego samego, jedno jest uzupeł­ nieniem drugiego. Jednocześnie artysta zdaje się roz­ patrywać także i dychotomiczną strukturę zjawisk: fakt, że każde zjawisko ma negatyw, przeciwieństwo, lustrzane odbicie. Noc i dzień, owocowanie i śmierć, żywioł męski i żeński, ogień i woda - te podstawowe pojęcia zrodziły się u źródeł myślenia, a zatem i kultu­ ry ludów prehistorycznych; jak twierdzą antropologo­ wie, takie rozumowanie oparte na parach przeci­ wieństw było rozumowaniem pierwotnym, zanim prze­ mieniło się w dyskursywne. Fijałkowski podejmuje świadomie takie widzenie świata”.13 Jednak wpisywana w obrazy „harmonia świata” by­ wa zakłócana różnymi okolicznościami: ciężarem egzy­ stencji, niepokojami, traumatycznymi przeżyciami, owym Heideggerowskim dramatem „bycia w czasie”. Artysta odcina się od wielu przejawów współczesnego życia, od tak zwanej kultury masowej, jej wulgarności i trywialności, od mediów, reklamy, cynicznych gier politycznych, zdegradowanych wartości i „hipermar­ ketów sztuki”. W 1996 roku, na wystawie rysunków i grafik eksponowanych w Nieborowie, pokazał swój przejmujący studyjny film (pokrewny, jak sądzę, styli­ styce ekspresjonizmu niemieckiego). Zatrzymał w nim miejski pejzaż Łodzi - stare kamienice, wnętrza, po­ dwórka, wykadrowaną przestrzeń cmentarza i postacie ludzi zajętych powszednimi czynnościami. W jednej z sekwencji utrwalił wątek autobiograficzny, moment, �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM • HARMONIA MUNDI Aleksandra Melbechowska-Luty kiedy to z furią drze i depcze gazety. Bywały takie okre­ sy, kiedy fata kierowały go ku sprawom bieżącym, wy­ darzeniom, które intensywnie przeżywał i rejestrował w sposób - jak zawsze - metaforyczny i kontemplacyj­ ny. W 1968 roku poruszył go exodus Żydów wydalo­ nych z Polski i fala wystąpień studenckich; później de­ dykował abstrakcyjne prace wypadkom z początku lat osiemdziesiątych, m.in. kompozycje: Chorągiewka i deszcz, Brama do..., Manipulacje, Stawianie pytań oraz kolejno numerowane płótna i rysunki zatytułowane W stanie wojennym, często utrzymane w ciemnej gamie barwnej, oznaczane motywami krat, wrót, kurtyn, a po śmierci księdza Jerzego Popiełuszki - czarnymi szarfa­ mi. W 1981 roku wykonał linoryt Epitafium dla górni­ ków (z czarnym jak węgiel „płaczącym” niebem) w hoł­ dzie zabitym z kopalni „Wujek”. Wiele obrazów po­ święcił osobom najbliższym i zmarłym przyjaciołom, m.in. Matce, Tadeuszowi Brzozowskiemu, Teresie Tyszkiewiczowej, Henrykowi Stażewskiemu, Antonie­ mu Starczewskiemu. Pięknym linorytem N a śmierć Kardynała pożegnał prymasa Stefana Wyszyńskiego. Drugą dziedziną, w której artysta doskonale się wy­ powiada, jest grafika, „elastyczna forma twórczości, samodzielna i bynajmniej nie uboga krewna malar­ stwa, która spełnia doniosłą rolę w samej sztuce i upo­ wszechnianiu kultury”.14 Uprawia różne techniki, m.in. drzeworyt, akwafortę, akwatintę, mezzotintę, su­ chą igłę, litografię i, bodaj najczęściej, linoryt; w pew­ nym okresie był nawet bardziej znany jako grafik. Ta dyscyplina pozwala mu wyrazić tę samą myśl w innej niż malarstwo technice, ale też dochodzić do wrażenia barwy za pomocą czerni i bieli. Mimo dwutorowości poszukiwań (w których ten sam temat i treść są ina­ czej rozwiązywane warsztatowo) corpus malarstwa i grafiki Fijałkowskiego jest jednorodnym, żywym in­ strumentem poznania wyrastającym z tego samego źródła wyobraźni i niepowtarzalnego gestu ręki. W la­ tach dziewięćdziesiątych artysta zajął się grafiką kom­ puterową. Jest zadowolony ze współpracy z kompute­ rem „pod jednym wszakże warunkiem. Musi pracować niejako przeciwko kryteriom poprawnościowym tej wspaniałej maszyny, [bo] komputer nie jest pomyśla­ ny jako narzędzie dla artystów”,15 a zatem, odrzucając obiegowe programy (które są często wytworami arty­ stycznej szmiry), odkrywa własne techniczne „sposo­ by” wypowiedzi. Tak powstają wyjątkowej urody bia­ ło-czarne lub barwne autorskie odbitki graficzne, któ­ re (podobnie jak impresje filmowe) bywają notatkami, szkicami plastycznymi, ale nierzadko stają się też prawdziwymi obrazami. W 2005 roku Wisława Szymborska opublikowała nowy zbiór wierszy Dwukropek. W ostatnim utworze pt. Właściwie każdy wiersz poetka wprowadziła szcze­ gólny znak interpunkcyjny zamykający lub przedłuża­ jący, a na pewno zawieszający w niedomówieniu koń­ cowy wers. wystarczy, jeśli w zasięgu spojrzenia autor umieści tymczasowe góry i nietrwałe doliny; jeśli przy tej okazji napomknie o niebie tylko z pozoru wiecznym i statecznym; jeśli się zjawi pod piszącą ręką bodaj jedyna rzecz nazwana rzeczą czyjąś; jeśli czarno na białym, czy choćby w domyśle, z ważnego albo błahego powodu postawione zostaną znaki zapytania, a w odpowiedzi jeżeli dwukropek:16 Tę szczególną formułę poetyckiego zapisu analizo­ wał Marian Stala. „Czym jest interpunkcyjna metafo­ ryka Szymborskiej tak wyraźnie ujawniona w tytule i zakończeniu jej nowego tomu. Czym jest nieufność, jaką poetka deklaruje wobec kropki, i jej zaufanie do dwukropka? Zapewne mamy tu do czynienia z odbla­ skiem (wariantem?) awangardowej wstydliwości uczuć, niechęci mówienia wprost o rzeczach istotnych i najistotniejszych. Zapewne dostrzec można we wspo­ mnianej tu metaforyce i nadbudowywanym nad nią stylu myślenia jedno z ćwiczeń duchowych uczących wewnętrznej swobody i dystansu wobec rzeczywistości [...]. Można się domyślać, że dwukropek jest dla au­ torki alternatywą kropki, że zamiast zamykać i dopo­ wiadać ,otwiera pole dialogu, że jest rodzajem apelu, skierowanego do konkretnego czytelnika albo do świata jako całości”.17 A zatem ten „graficzny” znak z wiersza Szymbor­ skiej zapowiada „dalszy ciąg”, coś, co dopiero nadej­ dzie. Także w życiu i sztuce Stanisława Fijałkowskiego. Przypisy 1 2 3 4 108 5 Stanisław Fijałkowski, Muzeum Narodowe w Poznaniu [katalog wystawy], scenariusz i koncepcja W. Nowaczyk, teksty: U. Czartoryska, M. Hermansdorfer, A. Morawińska, W. Nowa­ czyk, W. Skrodzki (rozmowa z artystą), W. Suchocki, Poznań 2003. Ekspozycja została następnie przeniesiona do Muzeum Narodowego we Wrocławiu i Galerii Sztuki Współczesnej „Za­ chęta” w Warszawie. H. Bloom, Lęk przed wpływem. Teoria poezji, przekład A. Bielik-Robson, M. Szuster, Kraków 2002, s. 70; E. Bieńkowska, Nie trzeba bać się Blooma, „Tygodnik Powszechny”, 2004 nr 11, s. 20 G. Romanowski, Ślad, znak: Mit permanentny [wywiad ze S. Fi­ jałkowskim], „Odgłosy”, 1978 nr 25, s. 169 List Stanisława Fijałkowskiego do Aleksandry Melbechowskiej-Luty z 12 stycznia 1996 r. (w archiwum autorki). A. Płażewska, Praca m alarza jest głównie pracą duchową. Rozmowa ze Stanisławem Fijałkowskim, „Gazeta Łódzka”, 1993 nr 3, s. 5 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty 6 • HARMONIA MUNDI C. Norwid, Sztuka w obliczu dziejów jako Syntetyki księga pierw­ sza, [w:] C. Norwid, Pisma wszystkie, oprac. J.W. Gomulicki, 7 8 9 10 t. 6, 1971, s. 278-280 O przekształceniach tradycyjnych motywów wizualnych zob. M. Poprzęcka, „Gest, który nic nie wyraża”, [w:] Pochwała m alar­ stwa. Studia z historii i teorii sztuki, Gdańsk 2000, s. 130-137; J. Szczepińska-Tramer, O zmianie i zachowaniu sensu. Uwagi na marginesie kilku artykułów Marii Poprzęckiej, [w:] Mowa i moc ob­ razów. Prace dedykowane Profesor Marii Poprzęckiej, Warszawa 2005, s. 150-153 Tekst S. Fijałkowskiego O rytmie do katalogu wystawy Zofii Artymowskiej z 1975 r., przedruk w: S. Fijałkowski, Wybrane tek­ sty, Łódź 1997, s. 5 (nakładem Galerii Gest Sławomira Bossa). J. Derrida, Głos i fenomen, Warszawa 1997, s. 81-99; A.P. B a­ tor, Obrazy — znaczenie i obecność, [w:] Przestrzenie fotografii. Antologia tekstów pod red. T. Ferenca i K. Makowskiego, Łódź 2005, s. 364-365 Powtarzam stwarzanie świata. Ze Stanisławem Fijałkowskim roz­ 11 12 13 14 15 16 17 E. Wnuk, Sztuka musi umożliwiać pracę wyobraźni [Rozmowa ze Stanisławem Fijałkowskim], „Głos Pomorza”, 1993 nr 212; S. Fijałkowski, Kilka problemów budowy obrazu w pismach W ła­ dysława Strzemińskiego (tekst publikowany „Konteksty”, 2005 nr 4 s. 93-96 S. Fijałkowski, Lata nauki i warsztat, Łódź 2002, s. 60, Galeria 86 „Głos Plastyków”, 1937 nr 7-12, s. 60 U. Czartoryska, Stanisław Fijałkowski, „Miesięcznik Literacki” 1973 nr 6, s. 133 E. Karwowska, Lapidarność formy i bogactwo treści, „Głos Robot­ niczy”, 1982 nr 233 S. Fijałkowski, Kilka uwag malarza o dwóch kulturach, [w:] Ten­ że, Wybrane teksty, op. cit., s. 73-74 W. Szymborska, Dwukropek, Kraków 2005, s. 38 M. Stala, Naw ias, znak zapytania, dwukropek. O jednym z wąt­ ków nowego tomu Wisławy Szymborskiej, „Tygodnik Powszech­ ny”, 2005 nr 52, s. 28 mawia Zbigniew Taranienko, „Zycie Warszawy”, 1988 nr 3; Stanisław Fijałkowski Stawianie pytań - każdej godziny dnia i nocy olej 1985 109 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7aa0c4135c4507263fb53efee81aa5c.pdf 1d5be404a10db6ea510e6bf992fa044a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Lasowiacy - kultura materialna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:304 Title A name given to the resource Urządzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od połowy XIX wieku po czasy dzisiejsze / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.225-231 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 53, 1969 r. JOZEF FURDYNA URZĄDZENIA DO OŚWIETLANIA WNĘTRZ U LASOWIAK6w W WIDŁACH WISŁY I SANU OD POŁOWY WIEKU XIX PO CZASY DZISIEJSZE 1 Do ostatnich dziesiątków lat XIX wieku do oświetlania wnętrz używali Lasowiacy niemal powszechnie drewna sosnowego, 'łupanego na cienkie deseczki czyli łuczywa. Nazywano je: szczapy lub szczypy (Komorów), scypy, dartki, smalówki (teren południowo-wschodni i południowy), smalówki, drzazgi, łupanki (sporadycznie cały teren). W razie bra!ku tego surowca zastępowano go wyjątkowo Lnnym rodzajem drewna. Okazuje się bowiem, że o dobry smolny pniak, z którego 'łuczywo sporządzano, w !końcu XIX wieku nie było w niektórych o!kolicach łHtwO. 1 Artykul stanowi część obszernej pracy pt. "Budynek mieszkalny i urządzenie wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od polowy wieku XIX po czasy dzisiejsze". Zródłami, na których się tu oparto, są materiały terenowe, archiwalne oraz pochodzące z literatury. Badania własne pochodzą z 15 wybranych wsi (Brzózka Królewska, Giedlarowa, Gwizdów, Jaślany, Lętowina, Komorów, Miechocin, Padew, Spie, Sarnów, Tuszów Narodowy, Wola Zarczycka, Wólka Grodziska, Wola Raniżowska, Zbydniów). Ważnym źródłem archiwalnym są tu przede wszystkim materiały Archiwum Pracowni Badania Sztuki Ludowej ISPAN w Krakowie. Materiały te pochodzą głównie z badań prowadzonych w widlach Wisly i Sanu w ok. 40 wsiach, pod kierunkiem prof. dra Romana Reinfussa w 1950 r. Wśród najważniejszych pozycji literatury wymienić należy kilka, przy czym żadna nie omawia specjalnie poruszanego w tytule artykulu zagadnienia. Są to: St. Bąk, Chata wiejska w okolicy Tarnobrzegu ("Lud", t. 29: 1930, s. 1-54); J. Fierich, Przeszłość wsi pow. ropczyckiego (Ropczyce 1936); Fr. Kotula, Z Sandomierskiej Puszczy (Kraków 1962); K. KwaśnIewski, Paleniska i piece w polskim budownictwie l-udowym (Ossolineum 1963); Ks. W. Michna, Pamiętnik historyczny... (maszynopis znajdujący się w zarządzie m. Gorlic); K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. l, R. Reinfuss, Tradycje otwartego ogniska w małopolskim budownictwie ludowym ("Lud", t. 41: 1954, s. 699-702); J. Słomka, Pamiętniki włościanina (od pańszczyzny do dni dzisiejszych), (wyd. II, Kraków 1929); S. Szczepanowski, Nędza Galicji (Lwów 1888); Wystawa mebli ludowych województwa rzeszowskiego (Lańcut-Zamek, 1961 - Katalog z tekstem R. Reinfussa). IS - Lud, t. 53, 1969 �JÓZEF FURDYNA J an Słomka np. pisze, że jego dziadek, Gierczyk, przywożąc z Dąby smolnego pniaka, powiedział: "dosyć naszukałem się po lesie i ledwie tego smolnego pniaka zdobyłem, ale czym wy, moje dzieci, będzieta kiedyś świecić, skoro lasy się umykają i coraz trudniej o smolny kawałek drzewa" 2. Na terenach centralnych dawnej puszczy, południowych i południowo-wschodnich omawianego terenu długo jeszcze a smolne drewno nie bylo jednak trudno. Ogień przetrzymywano zwylkle w popiele z poprzedniego dnia, a gdy wygasał, chadzano po niego z garnkiem do sąsiadów. Do jego rozniecenia używano hubki i krzesiwa, Iktóre dopiero od ostatnich około dwóch dziesiątków lat XIX wieku zostały wyparte Iprzez zapałki. Ze względu jednak na koszt, -aż mniej więcej do I wojny światowej, "praktykowano dawne zwyczaje". Urządzenia do oświetlania wnętrz przedstawiają się u Lasowiakó\\' dość rozmaicie. Najprymitywniejszym sposobem było zatykanie łuczywa w szparę ściany lub w specjalny otwór w ścianie pieca (Dzikowiec). Niektórzy woleli palić szczypki na polepie pieca, co w bardzo biednych domach spotkać mOiŻnabyło jeszcze 'W okresie międzywojennym (ryc. 1,3). Dym powstały przy spalaniu łuczywa uchodził pod kapę. Gdy tych ostatnich jeszcze nie stosowano, dla pozbycia się z wnętrza kopciu niektórzy używali tzw. worów, zawieszanych w odległości około 0,5 m od polepy nad paleniskiem lub rodzaju drewnianych rur, tzw. kadłubów (ryc. 29). Urządzenia te przytwierdzano u wylotu specjalnego otworu w powale. Kadłuby lub kadłubki (Komorów), posiadające do 80-100 cm Tablica L Sprzęty i urządzenia do oświetlania wnętrz. 1. Ognisko na polepie. Komorów, Spie (wg informacji). 2. Wyodrębniona część: polepy z kapturem. Wola Zarzycka (wg informacji). 3. Ogień pod kapturem. Wólka Grodziska i Wola Zarczycka, w ostatniej urządzenie częściowo zachowane (wg informacji). 5. Swiecak z kapturem. Komorów (wg informacji). 6. Stojak. Grębów (Wystawa mebli ludowych województwa rzeszowskiego, 1961, s. 12). 6 b. Stojak. Gwizdów (wg informacji) 7. Swiecak wiszący. Sokołów (K. Moszyńsld, KLS, t. l, fig. 495). ll. Swiecak wiszący z pow. Kolbuszowa (Wystawa mebli ludowych województwa 1'zeszowskiego, 1961. s. 12). 9. Switnik. Brzóza Królewska (wg informacji). 10. Switnik. Brzóza Królewska (wg informacji). 11. Swiecak. Spie (wg rysunku informatora). 12. Swiecak. Zbydniów (wg informacji). 13. Świecak. Ostrowy Tuszowskie (wg rysunku informatora). 14. Swiecak. Wola Raniżowska (wg informacji). 15. Swiecak. Wólka Grodziska (wg rysunku informatora). 16. Świecak. Giedlarowa (wg informacji i rysunlw informatora). 17 a-d. Rodzaje kaganków - gaganków. Tuszów Narodowy, Jaślany, Komorów (wg informacji). 18 a. Lampa przenośna domowej roboty. Brzóza Królewska. III b. Lampa przenośna domowej roboty. Tuszów Narodowy (wg informacji). Ulc. Lampa przenośna domowej roboty. Trzciana kolo Mielca (wg informacji). 18 d. Lampa przenośn'1 domowej roboty. Hyjki-Dębiaki (wg informacji). 18 e. Lampa naftowa. 2 J. Slomka, Pamiętniki, op. cit., Kraków 1929, wyd. II, s. 33. �Ur=qdzenia do oświetlania wnętrz 227 u Lasowiak6w 1 _.- . . -~!."£~~~-~~ 5 4 :t!1 r '! ; ,! ~: ~~ ..• ::. ...,.,'-:.~ 10 14- ;~.J 11 , ""1ft i'! /1, ,[./.,.'; f.\ lo" • 16 t ~~ ił 15 �228 JOZEF FURDYNA wysokości, wykQll1ywane były z wydrążonego pnia olchowego, ze złożonych razem dwóch lub ikilku części takiego pni'a objętych obręczami, względnie z płótna worlkowego oblepionego gliną, czy wreszcie ze zwiniętego w rulon kawałka Ikorzeniowej plecion!ki również oblepionej gliną. Wnętrze wora lub tzw. ducy wymazane było masą uz~kaną z utartych ziemniaków i mąki. W okolicach Leżajska, gdzie otwory czeluści pieców chlebowych umieszczone były w specjalnych pomieszczeniach, przystosowanych potem na kuchnie, łuczywo palono na małym podwyższeniu, znajdującym się na polepie przyczeluściowej, a w ścianie naprzeciw niego znajdował się kwadratowy otwór o boku około 50-60 cm, przez Iktóry izba była oświetlana. Sposób ten pozwolił uniknąć zadYmiania i za1kopcania tego pomieszczenia (ryc. 4). Pod koniec XIX W., gdy urządzenia dymne w postaci !kap zaczęły być stosowane powszechnie, oboik polep, prze~naczonych do gotowania na wolnym ogniu, robiono w części przyściennej k'wadratowe lub daszkowato zakończone wnęki, głęboikie 1&-20 cm, i w nich dopiero palono łuczywo. Dym uchodził pod kapę, a miejsce przed piecem chlebowym pozostawało wolne. Choć ten sposób oświetleni'a już minął, tu i ówdzie w starych piecach wnęki jeszcze pozosta'ły. Wylkorzystuje się je podczas pieczenia chleba dooświetloania 'łuczywem czeluści pieca, a na co dzień stawia się w nich najczęściej garcynki (naczynia ceramiczne) z kiszonym harszczem. Równolegle z wyżej opisanymi, posługiwali się Lasowiacy również, choć w mniejszym zakresie, urządzeniami oświetleniOWYmi, nie związanymi z piecem. Były to tzw. świecaki lub świetniki. Można je podzielić na stojące na ziemi i zawies:zJaneu powały oraz na kapturowe i pozbawione Ikapturów. Świecaiki stawiane na ziemi, zaopatrzone były w tzw. stojalk i zamieszczony nad nim kaptur, kadłub czyli ducę. St.oj'aik lub słupek mógł być prostym, grubym kawałkiem pniaka, zaopatrzonym na wierzchu w glinianą lpolepę (ryc. 5) lub kawałkiem średniej grubości słupka z przybitym na zewnątrz krzyż'a!kiem, przykrytYm następnie krąŻlkiem uplecionym ze słomy i oblepionym gliną. Słupek bywał wbijany w !klepisko na stałe (rzad!ko), lub posiada'ł drewnianą podstawę przystosowaną do przesuwania (ryc. 6a i b). Kadłuby lub duce konstruowane były analogicznie, jak w wyżej opisanych wypadikach, związanych z polepami IpieeowYmi z tym, że ich górny koniec przeprowadzony bywał tu zwykle ponad powałę a C2lasemi ,ponad dach (Grębów). Odstęp kadłuba od stojaka wynosił około 40 .em. Przykłady świecaków, zwieszanych u powały lub przy ścianie, bez użycia słupków, przedstawia rysunek 7 i 8. W niektórych wypadkach �Urządzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiak6w 229 jest to stożikowaty, ucięty u góry lej z grubego płótna, zaopatrzony u dołu w drewnianą obręcz, u której na drutach zawieszony jest blaszany krążek, przeznaczony do palenia szczyp (ryc. 7). W innych, rzadszych wypaclikach kaptur ma formę wydłużonej kapy, u podstawy której na drutach lub drewnianych listwach przytwierdzona jest kwadratowa, również drewniana podstawka z glinianą polepą lub blaszana (ryc. 8). Urządzenie to zawieszane bywało przy ścianie i nawiązuj€ do palenia szczyp na polepie pieca. Świeca ki z k'apą w formie co dopiero opisanej i kwadratowej podstawie do palenia szczyp, lecz ,związane ściśle z piecem, występowały w okolicach Tarnobrzega. Notuje je w swej pracy o chacie wiejskiej z tamtych okolic St. Bąk, podając również rysuneik pieca z takim świecakiem 3. Świecaki wiszące są u Lasowiaków zjawiskiem późniejszym, niż ich formy stojące, omawiane poniżej. Najdłużej używanymi były typy świecaków, przedst'a,wione na rysunJkach od 9-16. Występowały one w zasadzie na całym obszarze wideł Wisły i Sanu. Prosta konstrukcja, możliwość 'łatwego przesuwania lub przenoszenia w razie potrzeby, z'apewniły im dużą powszechność. Składały się one z drewnianego słupka lub metalowego pręta a około 80 do 90 cm wysokości, osadzonego w drewnianym klocku lub zaopatrzonego w rozwidloną w. trójnóg stanowiący żelazną podstawę 4. Górne zakończenie słupka lub :prętu tworzył tzw. świtnik, to jest wycięcie lub rozwidlony blaszany albo żelazny uchwyt, służący do zatyk'ania płonącego łuczywa. Bardziej prymitywne świecaki omawianego tu typu, wykonywane były z jednolitego kawałka drewna (ryc. 9, 10). Do najczęściej występujących należą typy widoczne na rysunkach 12-14. Świecaki całkowicie żelazne w r'odzaju widocznego na rysunku 15 należały do wypadków rzadkich i używane były w domach zamożnych gospodarzy lub choćby kowali (Gwizdów). W niektórych wypadkach, głównie ze względów bezpieczeństwa, a częściowo i z uwagi na porządek, popiół i węgiel z plonącego 'łuczywa opadał do podstawionych specjalnie naczyń (st03rego garnka, żelaźniaka lub miski, ryc. 14). Omawiane świecaki zaczynały wychodzić z użycia w latach osiemo St. Bąk, Chata wiejska, op. cit., s. 49, ryc. 120. oświetlenie wnętrz w dawnych domach, J, Sto Bystroń (Dzieje obyczaj(Jlv w dawnej Polsce, t. I, Warszawa 1960, s. 415) przytacza opis sposobów oświetlenia \V okolicach Lublina z XVII w. (powolując się na Werduma). Ponieważ opis ten przypomina lasowiackie świecaki słupkowe, warto go przytoczyć: "...nie znają chłopi po wsiach i mieszczanie w mniejszych miastach świec lub lamp, lecz w więkSZ€j części domów stoi w izbie pal, na nim znajduje się przytwierdzone li góry płaskie żelazo, l~tóre służy za małe ognisko. Na nie kładzie się suche trzaski ze sośniny, zapalają je i oświetlają tym sposobem izbę, lecz zarazem wywołują nieznośny 4 Omawiając dym", �230 JOZEF FURDYNA .dziesiątych, Ikiedy to rozpowszechniły się kaganki, znane zresztą sporadycznie i wcześniej, jcJk również wchodzące wówczas w użycie lampy naftowe. Świecenie 'łuczywem pochłaniało dużo czasu i wymagało ciągłego dozoru i uwagi. Mimo iż zatrudniano do tego pr.zewa~nie dzieci (na zmianę) było to jednak męczące. W czasie wesel do pilnowania świecaków wynajmowano czasem za opłatą jakiegoś starszego człowieka, który wchodził na piec i stamtąd ,oświetla:! izbę (Wólka Grodziska). Użycie kaganków (saganki, gaganki i żydki) było wygodniejsze (ryc. 17). Najintensywniej występują one w końcu XIX w. la dotrwały do I wojny światowej. Były to niewielkie gHniane, szklane lub blaszane naczynia, wypełnione 'łojem bydlęcym, oleJem, a w końcu XIX wieku również naftą, czyli tzw. gajsem (okolice Mielca). Knoty kaganków sprządzane były z kawałków bawełnianych lub lnianych szmatek. Ponieważ nafta była droga, by oszczędzić tego paliwa, niektórzy dodawali do niej zwykle nieco oleju (Wola Zarczyclka). Sporadycznie, jako paliwa używano roztopionego masŁa, zrobionego z pierwszego udoju po wycieleniu się krowy. Kaganek z masłem wypalano przed św. obrazem "z nabożeństwa i z wdzięcznością" (Grochowe). Po I wojnie światowej kaganków używano jeszcze tu i ówdzie głównie do oświetlenia kąta ze św. figurką lub obrazem Matki Boskiej w miesiąoach, poświęconych Jej czci. Pierwsze lampy naftowe tzw. gajsówki lub knotki, zakupywali przede wszystkim rzemieślnicy, pracujący wiecz<Jrami (np. szewcy, stolarze itp.). Lampy zaopakzone w blaszany pojemnik na naftę, dawa'ły już więcej świa:tła, 'było ono bardziej staibi1ne i mogło być regulowane. Szkła do lamp kupować zaczęto już od począ1Jku bieżącego wieku. Jednocześnie pojawi:ły się sZlkl'ane pojemniki na naftę, a ,cała lampa ujęta została w uchwyt z drutu na Iktórym zawieszano ją na środku powały lub na śdanie obolkoikna. Często stawiano j.e też na kapie pieca (ryc. 18). W okresie międzywojennym występują już lampy naftowe różnego typu z kloszami, lusterkami itp., używane często również po ostatniej wojnie. Ich zanik wiąże się z wprowadzeniem światła elektrycznego, co w większości wsi lasowiackich nastąpiło w ciągu ostatnich kn:kunastu lat. Z oświetleniem pomieszczeń gospodarczych, częściowo mieszkalnych, wiąże się ręczna latarnia. Latarnie domowej roboty przedstawiane przy-o kładowo na rysunikach 18 a-d są 'rodzajem oszklonych skrzynek o trójkątnej lub kwadratowej podstawie, zaopatrzonych górą w płaskie lub daszlkow,ate n:akryde z otworkami, aLbo z jednym otworem zasłoniętym blaszanym !kapturkiem. Do naroży lataćt"lniill góry przytwierdzone są druty, przechodzące następnie w uchwyt. Na podstawce wewnątrz urządzenia stawiało się świeczkę, kaganek lub gajsówkę. Opisane latarnie wy- �Urzqdzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiak6w 231 stępowały u Lasowiaków sporadycznie jeszcze po I wOJnIe światowej. Fabrycznych latarni blaszanych używano powszechnie do ostatnich ikilku lat. Obecnie w związku z elektryc:wym oświetleniem obór, szybko zanikają· JOZEF FURDYNA DEVICES FOR INDOOR LIGHTING IN LASOVIAN LODGINGS IN THE LAST CENTURY Indoor lighting in Lasovian lodgings nearly to the end of the XIX-th century has been limited to burning resinous chips, set up in stove lits, laid down on the loam of stove stocks or at least have been put on so called "świtniki", that is a kind of home-made "candlestick". The last one has been placed on earth, hung up at ceilings or at walls. The "candlestick" had very often special cowls, hanging above the hearth to puff away the fume from above the burning resinous over the ceiling of the accommodation. The cowls sometime have been straight wooden pipes (like chimney pots), hollowed out in trunks or made from parts, linen sacks daubed with clay etc. "Candlestioks" placed on earth oonsistedof a stand with a fastener inside (wooden or iron made) - fire dog - for the resinous, and the hanging one consisted of a stand, a kind of plate, to put on it resinouses, and just as the first ones of the cowl. From the end of the XIX-th century came to existence among the Lasavians lamps filled with tallow, oil, sometimes with butter or petroleum. Instead of lamps during world war I very often have been used oil lamps machine·-made. that is so called "gajsówki'·. Formerly the Lasavians kept fire in ash, used £01' fire making tinder and flint and with safty matches acquainted in the very end of the XIX-th century. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fcef9683d66ca46cae39231a6cc2debf.pdf 4b7e9c739e6a7904d5f5aae7f2f443ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:339 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource etnografia - metody Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:301 Title A name given to the resource Dwa modele etnograficznej monografii wsi / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.147-163 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. S T U D I A, A R T Y KUŁ Y,M AT ER IA ŁY Lud, t. 53, 1969 r. JOZEF BURSZTA DWA MODELE ETNOGRAFICZNEJ MONOGRAFII WSI * W swoim znakomitym, syntetycznym artykule European ethnology in our time prof. Sigurd Erixon wypowiedział bardzo charaiMerystyczne a trafne spostrzeżenie: "Every ,country and every independent territory has its own hi'story and therefore also to a certain degree its own ethnology" 1. Stwierdzenie, że .każdy prawie :kmj ma swoją własną etnografię, sprawdza się na przykładzie 'etnografii polskiej. Etnografia ta (używam tu terminu "etnografia" przyjętego w :krajach socjalistycznych, m. in. w Polsce, ,na oznaczenie zarówno etnografii i etnologii, j,ak też na określenie dzisiejszej sytuacji w etnografii polskiej, zbliżającej się do antropologii Sipołecznej czy kulturowej) - 'otóż etnografia polska wyrosła z jednej str·ony w nawiązaniu do ogólnej myślietnogr.aficznej XIX i XX w., z drugiej - w specyfkznych .społeczno-politycznych i kulturalnych warunkach - i nabrał<a stąd pewnych, typowo krajowych i polskich cech. Cechy te może najl,atwiej dadzą się zilustrować na przylkładzie tradycyjnych, etnograficznych monografii wsi, a także monografii regionów. Dla uproszczenia zatrzymajmy się glówni2 n.a m~:iJ}i'.a:k:ch w.c:i. I Naukowe opracowywanie monografii miejscowości ma w P'olsce długą tradycję. Opracowywali je przedstawiciele różnych nauk: etnografii, hi- * Artykuł zawiera uporządkowany materiał do wykładu wygłoszonego na uniwersytecie w Sztokholmie w dniu 17 kwietnia 1969 1'. Podaję go tutaj bez zmian zdając sobie sprawę zarówno z jego szkicowości jak i z tego, że zawiera on tylko omówienie części zagadnień wchodzących tu pod uwagę. Nie zaopatruję też artykułu w odpowiednią ilość odesłań do literatury. Aby nie było nieporozumień podkreślam, że chodzi tu tylko o typ monografii dotyczącej całokształtu kultury danego środowiska, a nie pewnych tylko jego stron, ani tym bardziej monografii problemowych. 1 S. Erixon, European Ethnology in ow' Time. "Ethnologia Europaea" 1967, 1, s. 3, �148 JOZEF BURSZTA storii, historii g,ospodarczej, socjologii, językoznawstwa itd. Najwięcej tego typu .opracowań poj1awiło się na przełomie XIX i XX w., ale są one illadal 'opracowywane do ostatnich czasów 2. Najbardziej rozpowszechnione były monografie historyczno-gospodarcze oraz właśnie etnograficzne. Typ monografii wsi o charakterze historyczno-gospodarczym stworzył na początku XX w. twórca polskiej szkoły historyczno-gospodarczej, prof. Franciszelk Bujak, autor m. in. dwóch takich monografii 3. Ten typ monografii został przejęty niemal powszechnie przez historyków gospodarczych i kontynuowany jest bez istotnych zmian do dzisiaj. Jeśli chodzi o monogr'afie etnograficzne, to pojawiły ,się wpierw monografie regionów. Najbardziej typową była tu działalność sławnego polskiego etnografa XIX w., Osikam Kołberga (1814-1890). On to stworzył wzór monografii regionu i dał opis wszystkich regionów etnograficznych Polski; 34 takie mnognafie wydał za swego życia, dalsze wydawane są właśni,e obecnie w postaci Dziel wszystkich, mających objąć łą,cznie 80 t,omów. Monografie etnograficzne wsi, zbliżone zresztą swoim uikładem treściowym do monografij regionów, zaczęły pojawiać się w większe'j liczbie w latach 90-tych XIX w. DrukowIano je w ówczesnych czasopismach etnograficz.nych Wisła (od 1887) i Lud (od 1895) oraz jako pozycje samodzielne. Nie miały one wówczas je,szcze ani jasno skrystalizowanego układu treści, ani wyra:lmiejszych metodologicznych przesł'anek. Chodziło po prostu ,o swoisty obraz etnograficzny miejscowości, o zadokumentowanie jej osobliwości ikultury, jej specyficznych cech różniących ją od innych, w uikładzie treściowym zbliżonym do Kolbergowskiego. Z·aikł'adano jedynie, że więiksza liczba takich monografii miejscowości czy określonych regionów, z,awiez,ających możliwie drobiazgowe opisy możliwie największej .liczby ,elementów kulturowych, złoży się na obraz etnograficzny dzielnicy ikraju, a te potem na etnografię ca'łego kraju. Ale było to już stanowisko poznawcze fachowych etnografów 4. Trzeba bowiem ,pamiętać, że etnograficzne monografie miejscowości opracowywali w większ'ości amatorzy. 2 Zob.: K. Adamus, Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki badawczej. "Etnografia Polska", t. II, 1959, s. 157-204. Ostatnie tego typu prace, np.: J. Pawłowska, Dolnośląska wieś Pracze w powiecie milickim w latach 1945-1960, część I, Wrocław 1966, część II, Wrocław 1968. I F. Bujak, Mieszkienice, wieś powiatu brzeskiego, stosunki gospodarcze i spoleczne. Kraków 1901; tenże, Zmiąca, wieś pow. limanowskiego, stosunki gospodarcze i spoleczne. Kraków 1903. ł Zob.: S. Ciszewf>ki, Krakowiacy. Monografia etnograficzna. Kraków 1894, t. 1, s. 1. �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 149 W okresie między obu wojnami światowymi etnograficzne monografie miejscowości i regionów, już mniej niż poprzednio liczne, wynika'ły również z dwóch źródeł: z kręgu naukowcóW oraz z popularnych zainteresowań ludoznawczych i krajoznawczych z tym, że te ostatnie og:mniczały się raczej do miejscowości. Wszystkie jednak miały prawie tożsamy profil, gdyż amatorzy naśladowali naukowców. Należy jednak podkreślić, że naukowcy dopiero w tym okresie wypracowali zdecydowany typ analizy kultury, a stąd i t'lwoistą sekwencję kolejnych opisów poszczególnych elementów kultury środowiska, tj. wsi (miast i miasteczek etnogflaficznie w ten sposób nie badano). Tak powstał jasny model etnograficznej monografii miejscowości, także i regionu, który tu nazywam tradycyjnym, choć jest on jeszcze powszechnie nadal stosowany. Teoretyczne podstawy takiemu modelowi analizy kultury dał w 1924 r. sławny polski etnolog, prof. K. MOlSzyński,późniejszy autor 3-tomowego ogromnego dzieła Kultura ludowa Słowian oraz dużego podręcznika etnografii i etnologii, pt. Człowiek (1958). Ukazał to w artykule O wewnętrznym układzie prac obejmujących całokształt kultury materialnej 5. Właśnie przygotowywał on wówczas materiał do I tomu Kultury ludowej Słowian (kultufIa mater,ialna) i zastanawiał się nad jego uporządkowaniem, gdyż nie było dotąd żadnego ustalonego w~oru. Chciał więc dać jasny i uporządkowany plan, który jednak - jak sam przyznaje "powstał nie tyle dzięki teoretycznym rozważaniom, ile jest prostym ujęciem w słowa tego porządku, który niej,akosam przez się wyniknął" po prostu w czasie logicznego porządkowania materiału. Warto więc ten plan nieco bliżej przedstawić. Oto on (z pominięciem szczegółowych elementów a z podaniem tylko tytułów działów, ustępów): KULTURA MATERIALNA I. ZDOBYWANIE 1. 2. 3. 4. 5. 6. II. ŻYWNOŚCI I SUROWCOW Zbiór dzikich płodów roślinnych i zwierzęcych Łowiectwo Rybactwo Hodowla zwierząt Uprawa roślin Dobywanie płodów mineralnych PRZECHOWYWANIE 1. Konserwacja 2. Konserwacja G ALBO TECHNICZNA ŻYWNOŚCI I SUROWCOW i przechowywanie i przechowywanie produktów surowców spożywczych "Lud", t. 23, 1924, s. 38-49. Także: K. Moszyński, ,.Przegląd Współczesny" XIII, 1939. kultury. Z zagadnień systematyki �150 III. JOZEF PRZYGOTOWANIE 1. 2. 3. 4. 5. IV. V. VI. SUROWCOw Narzędzia Obróbka surowców roślinnych Obróbka surowców zwierzęcych Obróbka surowców mineralnych Barwniki, smary ZABIEGI 1. 2. 3. 4. 5. STRAWY Zaopatrywanie się w wodę Ognisko (niecenie, piec, naczynia) Sporządzanie potl'aw i napojów Sporządzanie używek Pokarmy anormalne OBROBKA 1. 2. 3. 4. 5. BURSZTA O BEZPIECZEŃSTWO ZEWNĘTHZNE I WYGODĘ Broń (sporządzanie i użytkowanie) Odzież (z dalszym szczególowym rozprowadzeniem) Budowle (konstrukcja, części składowe, poszczególne budowle itd.) Sprzęty domowe Higiena TRANSPORT I KOMUNIKACJA 1. Ruch lądowy (drogi, rodzaje lokomocji, środki) 2. Ruch wodny (podobnie) 3. Wznoszenie się na drzewa. Taki był uikład w ZJakresie kultury materialnej. Zastosował go sam Moszyński hez większych zmian w, t. I Kultury ludowej Słowian (1929). Inni naukowcy a także amatorzy przyjęli bezzmirun ten układ, 00 najwyżej go uipralsz,czając.W z,akrelsiezaśkJuiltury sipo~eC'znej li umysłowej (nota bene - w tym włlaśnie dkresie ustalił się na dobre ten właśnie podział ikultury na owe trzy główne działy) - sytuacja była lepsza, gdyż z dawna przyjął się uklad mniej więcej jed'Uaikowy.Już O. Kolberg w swoim Ikilkudziesięciotomowym Ludzie stosował dość konsekwentnie podział ikultury społecznej i umysłowej ,na ko[ejne jej aspekty. W okresie międzywojennym mamy już jednolity układ zarÓWnow monografiach regionalnych, jak w podręcznikach etnograficznych. Dajmy przytkład z podręoznika etnografii Adama Fischera pt. Lud polski (1926): KULTURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. Obrzędy narodzinowe Obrzędy weselne Obrzędy pogrzebowe Zwyczaje domowe Zwyczaje doroczne Prawo ludowe. SPOŁECZNA �Dwa modele etnograficznej KULTURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. monografii wsi 151 DUCHOWA Wierzenia demonologiczne Wyobrażenia o przyrodzie Lecznictwo Czary Opowieści ludowe Pieśni ludowe Zagadki i przysłowia Widowiska dramatyczne Gry i zabawy Tańce Muzyka ludowa. Podobny, bardziej jednak rozbudowany układ kultury duchowej zastosował też sam Moszyński w drugim i trzecim tomie Kultury ludowej Słowian (kultury społecznej nie zdołał opracować, choć to zapowiadał). Istotne jest to, że w każdej monografii miejscowości i regionu spotykamy -aż do dzisiaj - stosowanie takiego układu bez większych zmian i przestawień, a także bez więlk,szych opo.rów czy nefleksji. Wróćmy do modelu monografii miejscowości. U nas, w Polsce, mamy więc ustalony pierwszy naczelny podział na: kulturę materialną, społeczną i duchową (umysłową), a wmmach tych kolejne opisy poszczególnych wytworów kułturowych ustawj,onych w pewne grupy, przy czym zawsze na początku spotykamy zbieractwo, a następnie 1nne formy życia techniczno-gospodarczego; omówienie życia społecznego zaczyna się zawsze ,od narodzin dziedlm a kończy się na obrzędach pogrzebowych itd. Taki a nie inny model monografii regionalnej zastosowaliśmy także przy opracowaniu naszego 3-tomo'Wego dzieła Kultura ludowa Wielkopolski (1961-1967). Można by teraz postawić trzyzasacinicz·e pytania: 1) jakie są zalety, jaka przydatność 'tego modelu analizy kultury społeczności lokalnej i jakie w ogóle względy powodują powszechne stosowanie tego modelu; 2) jaka może być geneza talkiego modelu analizy kultury i jakie teoretyczne zlałożenia mogą leżeć u jego podstawy; 3) jakie są metodologiczne konsekwencje stosowania talkiego modelu i czy istnieje możliwość stosowania modelu innego. W odpowiedzi na pierwsze pytanie należy postawić na cz:ele wzgląd praktycystyczny. A więc omówiony wyżej kolejny układ treści takiej monografii jest bandzo klarowny, wygodny i łatwy do zastosowania przez ikażdego amatora. Pozwala on bez trudu zakwalifikować każdy element kulturowy do odpowiedniej kategorii i wstawić w odpowiednie miejsce opisu. Co więcej, dobrze rozbudowany taki logiczno-formalny schemat układu nie pozwala na pominięcie w badaniach terenowych żadnego z elementów kultury opisywanego środowiska i wręcz nakazuje po- �152 JOZEF BURSZT A szukiwanie go (w pamięci ludzi, n.a strychu, w szopie) wtedy, kiedy on się bezpośrednio w życiu nie ujawnia. Ponieważ schemat ten pozwala na wydzielenie każdego elementu (niejako na "położ.enie go na stole badawczym"), istnieje stąd możliwość jak najbardziej szczegółowego jego opisu formalnego. T'akie 2'!aśdokładne opisy formalne mogą być wielostronnie użyte w dalszej naukowej analizie. Z jednej więc strony pozwalają na porównywanie aktualnej formy danego elementu kulturowego z formami wcześniejszymi z obrębu badanej społeczności, a więc na uchwycenie lokalnej zmienności w czasie danego elementu. Z drugiej znów strony można porównywać formę danego elementu kulturowego z innymi analogicznymi z obrębu innych spoleczności, regionów, czy nawet na terenie wię.kszych obszarów (pod warunkiem o'czywiśde, że rozporządza się odpowiednimianalogicznymi danymi z tej szers.zej przestrzeni). Innymi słowy, umożliwia to dociekania nad przestrzennymi zasięgami badanych wytworów kulturowych. Oczywiście, dociekani-a te wychodzą już poza teoretyczne możliwości takiej pojedynczej monografii miejscowości. Stopień uogólnienia bowiem, jaki można osiągnąć w obrębie takiej jednej monografii, jest bardzo niski; pozwala to właściwie tylko na stwierdzenie występowania w danym miejscu i czasie określonej formy wytworu kulturowego. Od strony logicznej teorii nauki można więc tu stosować tylko twierdzenia typu historycznego 6. Dopiero operowanie wieloma 'au'alogicznymi faJktami 'z większej przestrzeni daje możliwość uogólnień wyższego stopnia. Od strony zatem naukowej przydatności, monografia miejscowości zawierać może tyl:ko materiał opisowy, faktograficzny, przydatny dla dalszych badań już o charakterze systematycznym. Właśnie ustalone w wielu takich monografiach fakty kulturowe stanowią nie2'!będny materiał dla opracowania np. -atlasów etnograficznych. Te z kolei, rzucając światło na zasięgi przestrzenne danych zjawisk, dają możliwość dalszych dociekań nad g.enezą i dyfuzją danych zjawisk poprzez swoistą procedurę metodologiczną, mianowicie przez z<lmienianie ciągów przestrzennych zjawisk na ciągi genetyczno-historyczne. Amatorzy - a stanowią oni większość wśródoiPracowujących monografie wsi - nie zdają sobieoczywiści.e sprawy z takiego naukowego sensu ci przydatności ich .opracowań. Przejmują oni gotowy schemat i ten starają się możliwie dokładnie zastosować. Jest jednak charakterystyczne, że nawet u części dyplomowanych ,etnografów nie spotylka się w tym zakresie większej refleksji metodologicznej. Monografie zaś tego typu (szczególnie regionalne) narosły dość obficie w okresie uroczystości Tysiącleda Państwa Polskiego; pewna liczba powiatów i miast dopraco6 Logiczna teoria nauki. Wybór artykułów 1966, s. 672 i nast. (artykuł A. Malewskiego). pod red. T. Pawłowskiego, Warszawa �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 153 wała się monografii historycznej, której część stanowi zazwyczaj tak właśnie sporządzona partia etnografic:Mla. W poszukiwaniu odpowiedzi na drugie pytanie - o genezie takiego modelu analizy kultury - należy, wydaje mi się, nawiązać do dziejów naulki, a etnografii (etnologii) 'w ,szczególności. Wydaje mi się więc, że źródeł tego modelu należy szukać już w założeniach teoretycznych XIX-wiecmego ewolucjonizmu schematycznego. Tam przecież znajdujemy f.ormalny podział kultury na jej działy, a te z kolei na poszczególne kategorie elementów. Te właśnie pojedyncze elementy kulturowe i ich dobrane zespoły, tralktowane porównawczo od strony formalnej, ustawiane były na zasadzie tylko logiczno-formalnej Iklasyfikacji w odpowiednie "szufladki" i "półki", których układ, .na zasadzie rosnącej złożoności, dyferencjacji i "postępu", miał ilustrować ewolucyjny ciąg rozwojowy tych właśnie badanych elementów kulturowych, a w dalszej konselkwencji całej Ikultury. Taki model analizy kultury odpowiada też założenłom metodologicznym neoewolucjonistów, w warunkach polskich np. teoretycznemu stanowis!ku tzw. "ewolucjonizmu krytycznego" w ujęciu właśnie prof. K. MoszyńSlkiego7. Chodzi przecież przy tym stanowisku nie o badanie kultury czy kultur jako zwartych w sobie całości, ale wlaśnie pojedynczych wytworów w ich szerokich zasięgach, nawet światowych, co najwyżej tzw. "organicznych zespołów", a więc takich, które są z sobą w ja1kiś sposób związane ze względu na służe.nie określonemu celowi lub teź są wzajemnie wyznac:z,aoO'e (np. praktyki kultowe i magiczne a akty prawne; kopieniactwo a ustrój matrylinearny) 8. Zawsze chodzi tu o porównywanie pojedynczych wytworów od strony formalnej i o stosowanie - jako najważniejszej - metody porównawczej i filologicznej. Należy jednak podkreślić, że ewolucjonistów krytycznych nie interesuje monografia społeczności lokalnej j'ako taka, ale same ustalenia pojedynczych faktów, wykorzystywane .później w dociekaniach systematycznych. W monografiach miejscowości i regionalnych dała się zauważyć tendencja do coraz bardziej drobiazgowego i dokładnego opisu poszczególnych wytworów (co, nawiasem mówiąc, doprowadziło do ścisłej współpracy z szeregiem naulk pomocniczych - takich, w obręb ja!kich wchodził dany wytwór kulturowy, co znów w konsekwencji doprowadziło do dalelko idącej dezintegmcji ·samej nauiki etnografii a nawet do oder7 K. Moszyński, Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etnologii. ,.Lud", t. 38, 1948, s. 3-27; tenże, Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii (1958), cz. 1. R K. Moszyński, Ewolucjonizm krytyczny ..., op. cit.,s. 22 i n. �154 JOZEF BURSZTA wania się od niej kilku specjalizacji, np. folklorystyki). Otóż w tej tendencji do dokładności i drobiazgowości opisów coraz większej liczby faktów, a więc do swoistego pisarstwa idiograficznego - można zasadnie doszukiwać się tY'Powegodla 2 połowy XIX w. wpływu na nauki humanistyczne filozoficznego prądu pozytywizmu. Żądał on przecież ś'cisłego trzymania się faktów, nie wychodzenia poza wiadomości źródłowe, kładł nacisk na erudycjonizm i idiografizm 9. Tendencjom tym towarzyszyło przekonanie, że nasza wiedza o rzeczywistości zwiększ,a się w ślad za zwięks:oeniem monograficznych faktów, w ślad za pomnożoną faktografią· Można teraz zaistanowić ,się nad metodOl1Qgiczmymi konsekwencjami taJkiego 'tradycyjnego modelu analizy kultury społeczności lokalnej. Model ten budził z dawna pewne sprzeciwy. Np. J. Falkowski już w 1937 r. uważał ten klasyczny wkład treści monogra!fii ,regionalnej za "bezbarwny szablon", w którym "całość wychOldzi blado, bez wyrazu" ... bez "siły żydowej i plastyczności", gdy tymczasem przy badaniach "wyłania się wiele nO'wych,zag1adnień,które nie wchodzą w ustalony schemat". Tymczasem monografia taka ma dać - mówi Falkowski - "pełny, wyraźny OIbT1a~ żyjącej i działającej grupy ludzi". Natomiast, według kllasycznego układu, ,opisywana grupa pr:zJedSltawiasię nieżyciowo,a te same sfery Sipraw zostają !1ozerwane i przedst'awione w różnych zupełnie miejscach 10. Autor tego artykułu miał ni'ewątpliwie rację, usiłował też wprowadzić w tym schemacie pewne przestawienia li poprawki, które zaci,erały nieco ostry pod'ział tematyki na ikulturę materialną, społeczną i duchową. Nie dał jednalk innego jakościowo wzoru tabej monografii. Wzór talki nie został zresztą .w polskiej literaturze dotąd opracowany. Tutaj usiłuję dać tylko pewne teoretyczne podstawy takiego nowego modelu. Istotne cechy i konsekwencje -owego tr.adycyjnego, klasycznego niejako układu monografii regionalnej (miejscowości) można by ze współczesnego punktu widzenia ująć w sposób najbardz.i.ej skrótOowynastępująco: 1) Kultura ludowa (kultura społeczności ldkalnej) traktowana jest w nim (I'Iaczejimplicite) jako kompleks wytworów kulturowych, z dawna ukszta'łtowanych, istniejących obie1ktywnioejako rzeczy, formy życia zbiorowego i jalko treści myślowe. Jako takie dają się one ujmować najlepiej metodą fil'Ologiczną. 2) Kompleks ten pojmowany jest jako suma luźnych wytworów (eleZob.: J. Topolski, Metodologia historii. Warszawa 1968, s. 80-87. J. Falkowski, O wewnętrznym uk.ladzie prac etnograficznych. "Lud", t. 35, 1937, s. 162-168. 9 10 �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 133 mentów) kulturowych, która to suma da się bez reszty rozłożyć na pojedyncze elementy. Te dadzą .się porządkować według zasady logicznej dedukcji w określone grupy, ustalone również taką ~ogiiką.Można więc powiedzieć, że dekompozycja całości kultury środowiska doprowadziła do wydzielenia i ustalenia na'jmniejszych jej elementów składowych, drugi zaś etap postępowania naukowego - lmncepcyjna ,rekompozycja mająca stanowić naukowy obraz Itej iku:Itury - została w tym schemacie doprowadzona tyl,ko do ustawienia tych elementów w pewne grupy, ustalone właśnie według zasad logiki. Jest to więc bez wątpienia atomi.styczny i schema'tyczny sposób traktowania kultury. 3) W takim ujmowaJniu kultury wszystkie elementy czy ich grupy, traktowane w sposób od siebie wydz,ielony, ujmowane są na równi, tzn. bez uwzględnieni·a ich większej czy mniejszej wagi (z,naczenia) w życiu grupy społecznej, która jest ich .nosicielem. Np. typologia cepów czy kopaczek jest równie ważna 00 wzory zachowania SJię,zasady moralne, czy wierzenia religijne. 4) Bonieważ każdy element j'est tu ,równie ważny, a im jest ich więcej, tym lepiej (w myśl wspomnianej ~asady erudycjonizmu) do opisu bierze się więc, na rówrui z elementami furukcjonującymi i żywymi 'W danym środow,isku także i talkie, któDe wyszły z "użycia", należą już .do minionego etapu w rozwoju omawi'anej kultury i można je odszukać jako relikty pr:zJechowane w różnych schowlkachczy też w pamięci ludzi. Właśnie te "nie żywe" już reLikty stanowią często więlkszy przedmiot zainteresowania niż aktualnie funkcjonujące (badanie reliktów). Jest to zgodne wlaśnie z filologieznym ich tmktowaniem. W efekcie takiego postępowania, przy :którym na jednym poziomie !Znajdą się obok siebie wytwory kulturowe z Tóżnych etapów, z różnych OIkresówczasu, dochodzi w sumie do .stworzenia bogatego i pstreg,o ,obrazu kulrtury danej spolecznośei, ale - nolens volens - obrazu nierzeczywistego, bo anachronicznego. 5) W praktyce badawczo-'terenowej (polskiej) jest z reguły tak, że w monografiach regionalnych (miejscowości) przedmiotem zainteresowania jest nie bieżąca, pelna kultum współczesna, lecz tylko elementy tzw. Ikultury tradycyjnej 11, a więc tej, która ukształtowana została w epoce feudalnej. Także i z trego względu monografie takie nazwaliśmy trradycyjnymi. Ze względu .na wymienione wyżej cechy, w monografii takiej nie ma w gruncie rzeczy miej'sca na sensowne przejście do badań zjawisik kultury WlSpółczesnej. 11 Nie biorę tu pod uwagę licznych w Polsce badań tematycznych nad współczesnymi przeobrażeniami kulturowymi, takimi np., jak kultura masowa, procesy industrializacji i urbanizacji, etc. dania o charakterze tematycznym, a nie typu peŁnej monografii kultury środowiska. �156 JOZEF BURSZTA II Znany już nam model tradycyjny monografii regionalnej wsi został ustalony w okresie, kiedy w etnologii dominowały zainteresowania kulturą w sensie uniwersalnym, a więc kultury ludzkości. Stąd też i badania regionalne o ile towarzyszyła im myśl teoretyczna (jak np. u K. Moszyńskiego, przy atlasach etnograficznych itp.) - traktowane były również w tym aspekcie. Miały one bowiem dać materiał do teorii tej właśnie kultury uniwersalnej. Sytuacja (teoretyc~na) zmieniła się zupełnie od czasu, gdy (lata dwudzieste i trzydzieste bieżącego wieku) powstały w etnologii nowe ukierunkowania metodologiczne. W ślad głównie za metodologicznym stanowiskiem E. Durkheima, F. Boasa a zwłaszcza B. Malinowskiego - nastąpiło - przede wszystkim w etnologii anglosaskiej - przestawienie zainteresowań w pierwszym rzędzie na kultury partykularne, szczegółowe, a więc na kultury konkretnych ludów czy lokalnych grup kulturo·wych. Powstał wówczas - jak wiadomo - zupełnie inny pogląd na kulturę, pogląd holis,tyczny, zwany też integralnym czy strukturalnym, traktujący więc takie kultury jako pewne całości. Istotą i najbardziej nas tu interesującą cechą tego poglądu jest: 1) stanowisko, że ikultura jest czymś więcej, niż sumą składających się na nią części - i to niezależnie od tego, czy istnienie konkretnej kultury pojmuje się supraorganicznie, ikonceptualistycznie czy też realisItycznie 12; 2) jako całość, kultura jest w odpowiedni sposób zorganizowana, usrtrukturyzowana w pewną funkcjonalną całość. Zatem, by ją zrozumieć, nie wystarczy badać tylko jej części, na jakie da się rozłożyć, ale także całość tej struktury, a więc także jakby jej "kościec", Iktóry nadaje jej odpowiednią konfigurację. Właśnie poznanie owej konfiguracji jest istotnym celem badawczym; 3) ze względu na ową konfigurację, poszczególne dementy kultury nabierają różnej ważności dla całego systemu; jedne cechy kultury są tak istotne, że stają się ośrodkami konfiguracji (np. wzory zachowań, idee, mity itp.), inne zaś są tym podporządkowane, są zgoła uboczne, czy nawet konfliktowe: 4) kultura pojmo·12 Supraorganiczny pogląd traktuje kulturę jako realność sui generis istniejącą poza i ponad jednostkami i mającą swoje własne prawa. Twórcą tego poglądu byl E. Durkheim. Pogląd konceptualistyczny nie uważa kultury za realność, lecz sprowadza ,ją raczej do konstrukcji pojęciowej jako formy zachowania i rezultaty tych zachowań, dające się wyjaśnić od strony socjopsychicznej, jak to jest np. 1.1 Ralpha Lintona. Zaś realistyczne pojmowanie kultury uważa ją zarówno za podstawową konstrukcję pojęciową antropologii i zarazem jako empiryczną realność, choć nie dają'Cą się jako całość obserwować (stąd konieczność jej konstrukcji pojęciowej). Por.: A L. Kroeber and C. Kluckhohn, Culture. A Critical Reviev of Concept and Definitions. Harvard University Press (Papers ... XLVII, Nr 1) 1952. �Dwa modele etnograficznej monografii wsi lG7 wana jest tu od strony zachowań ludzJkich, a więc jako ukształtowany społecznie system zachowań, a następnie dopiero jako nagromadzone rezultaty tych zachowań. Kul1:ura jest ,tu więc zj,awiskiem sensu largo społecznym, stąd też taki pogląd określa się socjologicznym spojrzeniem na kulturę. Przyznać nawiasem należy, że taki pogląd na kulturę dzisiaj w świecie przeważa i leży na linii najbardziej współczesnych tendencji metodologicznych w nauce, aż do cybernetyki włącznie. Z tak określonej kultury i poglądów ,na nią wynikają określone dyrektywy badawcze. W pierwszym rzędzie dotyczą onezaikresu postępowania dekompozycyjnego całości tej kultury na jej składowe części oraz sposobu tTiaktowania tych części. Taka dek'ompozycja na części składowe może być dokonywana różnie. Najmniejszymi elementami są oczywiś'Cie pojedyneze fakty kulturowe, elementy czy zjawiska kulturowe. Te jednak porządkuje się w ,pewne grupy, zwane stronami czy aspektami !kultury, jak np. zachowania, idee, ongianizacja społeczna, technologia itp. Każdy taki aspekt kultury, ustallony na pewnym już poziomie abstrakcji, stoi w o!kreślonym zna<:zeniowym i funkcjonalnym stosunku do całości kuUury. Może te,ż być badany i studiO-WIanyoddzielnie. Ta samodzielność jego badania nie może jednak iść zbyt daleko, istnieje bowiem niehezpieozeństwooderwania jego od całego kontekstu kultury. Ten związek z całością trzeba mieć właśnie stale na uwadze. System aspektów kultury 'został z dawna szczegółowo opracowany w antropologii (etnologii)anglosaslkiej, zwłaszcza w brytyjskiej antropologii społecznej, wywodzącej się z badań terenowych i teoretycznych rozważań B. MalinowSkiego, a rozwiniętej przez jego uczniów. System ten, choć :oostał on wyprarcowany na podstawie badań kultur ludów tzw. prymitywnych czy pierwotnych,z'Ostał ,także dostosowany i,zastosowany do badań wiejskich społeczności Lokalnych w społeczeństwach tzw. cy,wilizowanych czy złożonych 13. Można tu przypomnieć, że w klasycznej formie, dosvosowanej do badań kultur tzw. prymitywnych czy pierwotnych, kolejność .omawianiaposZlczególnych aspektów kultury przedstawia się następująco 14: 1. Omówienie i charaJkterystyka środowiska geogr1aficznego, stwarzająca podstawę do typu gospodarki danego ludu; 2. system ekonomiczny mający z,aspokajać materialne potrzeby (orga13 Zob. np.: R. Redfield, The Little Community. Chicago. University of Chicago Press, 1955; The Social Anthropology of Complex Societies. Edit. by M. Banton, Edinburg 1966. u Tak jest w wielu pracach B. Malinowskiego i innych badaczy ze szkoły brytyjskiej antropologii społecznej, tak też we współczesnych podręcznikach tej antropo1ogii. Zob. np.: Ralph Piddingtan, An Introduction to Social Anthropology. T. I-II, London 1963. �158 JOZEF BURSZTA nizacjH produkcji, dystrybucja, prawa i obowiąL?kiekonomiczne członków społeczności itd.); 3. system organizacji poHtycznejściśle ,powiązany z ekonomicznym (sposób zarządzania, system miejscOiWejwładzy itd.); 4. prawny aspekt kultury wynikający znów ściśle z poprzednich; 5. system wychowawczy w naj szerszym znaczeniu, a więc zarówno wdrażanie do umiejętności i wiedzy, jak też do całej lokalnej tradycji; 6. magiczno-religijny aspekt kultury, stanowiący w społecznościach pierwotnych szeroką dziedzinę kultury; 7. aspekt rozrywlkowy, wypoczynkowy, obrzędowy i estetycZJny (sztuka) życia społeczności lokalnej. Te aspeikty Ikultury można widzieć w k!ażdym społeczeństwie. Łączy się je za,zwyczaj w większe grupy, mające ilustrować cztery generalne strony żyda ludzkiego: kulturę ma<terialną lub techiniczną, język, organizację społe,czną oraz system normatywny, regulujący ludzkie zachowanie. W układzie tym materialna str,ona kulitury (nar,zędzia, mieszkanie, odzież itd.) Jest ściśle związana z ca'lośdążyda i występuje w łączności z wszystkimi rodzajami ludL?kkh zachowań i czynności, podobnie jak język (mowa). Podobnie też całość życia społeczności lokalnej jest zorganizowana w postaci instytucji społeczny;ch (rodzina i naj różniejsze ugrupowania według różnych zasad), a ustalone normy obyczajowe i prawne utrzymują całość takiego porządku za pomocą odpowiedniego systemu sankcji pozytywnych i negatywnych. Oałość kultury jest więc istotnie spójną, ZJorganizowaną, wewnętrznie uS'trukturyzowaną całością i w badaniach każdego jej pojedynczego aspektu trzeba tę całość mieć na oku. III Uwzględniając te strukturalne cechy kultury można stosunkowo łatwo dojść do ustalenia układu treściowego modelu monografii regionalnej, dostosowanego do współczesnych potrzeb. Nie będę jednak tego czynił, zresztą można poszukać wzorów w literaturze już istniejącej 15, 15 Np. ciekawa monografia dotycząca współczesnej wsi jordańskiej: Abdulla M. Lutfiyya, Baytin. A Jordanian Village. A Study of Social Institutions and Social Change in a Folk Community, Beirut 1966. Zbliżone przykłady można wskazać w wielu współczesnych monografiach miejscowości, wychodzących zwłaszcza z ukierunkowania teoretyczno"metodologicznego prof. K. Dobrowolskiego. (Zob. np. ostatnio: A. Kutrzeba-Pojnarowa, Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczesnych, Wroclaw-Warszawa-Kraków 1963). Toteż gdy prof. J. Gajek we wstępie do wspomnianej książki J. Pawłowskiej (Dolnośląska wieś Pracze ..., część I), napisanej ściśle według tradycyjnego modelu, mówiąc o spotykanej krytyce tego .,szufladkowego" układu materiału podkreślał, że inny, nowoczesny wzór monografii miejscowości w literaturze polskiej jeszcze się nie pojawił - miał rację tylko o tyle, �DWlL modele etnograficznej monografii wsi li:i9 Podam natomiast pewną próbę badań w myśl współczesnych założeń, jaką zespół 5 współpracowników Katedry Etnografii Uniwersytetu w Poznaniu stosuje w badaniach spO'łe,cznościlokalnych na polskich Ziemiach Zachod:nich. Pewną, nieśmiałą i jeszcze nie2'Jbytzdecydow,aną próbę zastosowaliśmy w badaniach 'z lait 1960-1963 zak'ończonych puhlikacjią '2'Jbioll'ową Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej 16. W obecnie prowadzonych badaniach ze~połowych w woj.zi,elonogórskim ogmniczamy się do kilku społeczności wioskowych. Przedmiotem badań nie jest kultura tradycyjna według znanego schematu - lecz tzw. "bieżące życie" według zasad nowego modelu, o jalkich była mowa wyżej. Nie wychodzimy więc od pojedynczych elementów poszczególnych działów Ikultury (materiJalnej, spolecznej i umysłowej) a-by }e sz:czególowo opisać i nie wskrzeszamy zjawisk już nie żyjących. Mając na uwadze c·ałość życia społecznego badanej społec?Jnośd, wybieramy pod obserwację niektóre jego ważniejsze sfery (aspekty) i te poddajemy dokładniejszej analizie, wychodząc z założenia, że o charaikterze tej całości można orzekać już na podstawie poznaniia kilku jej stron czy przekrojów. Takimi sfer,ami czy przekrojami są więc w naszy,ch badaniach: gromada jako ,społeczna grupa lok,alna; struktura i życie rodziny wiejskiej; gospodarika i technologia; wspólczesny folJklor. Analizując każdy z tych zakresów życia i kultury mamy nadzieję uzysk'aniaz tych Ikilku uzupełniających się str,on właściwego poglądu na istotne, typowe cechy dzisiejszej społeczności lokalnej. Tak więc w temacie "gromada" będzie ujęta analiza kategorii społeczno~kulturowych mies2'Jkańcówbadanej wsi, urwarstwieni,a i w ogóle strul1<:turyorganizacji społecznej społeczności lokalnej, z uwzględnieniem grup regionalnych, tak typowych dla Ziem Zachodnich. Wystąpią tam swoiste procesy integracji i dezintegracji społecznej, zmieniające się wartościowania społeczne, tendencje i dążności i w związku z tym konkretne normy współżycia społecznego oraz wzory społeczno-lkulturowe. Znajdą też tam swoje miejsce 'talkie zagadnienia, jalk: instytucje życia zbiorowego, własność społeczna i zbiorowe akcje na rzecz gromady, wpływ polity,ki 'administracyjnej na życie i współżycie zbiorowe. ustosunkowanie się gromady jako grupy społecznej do innych gromad i grup wyższego rzędu itd. W ramach zaś współżycia gromadzkiego wystąpi jasno społeczna funkcja wartości tradycyjnych. że ten nowy model ani nie został expressis verbis wyraźnie sformułowany i omówiony, ani też ściśle stosowany. Dyskusja zatem powinna się nad tym zagadnieniem rozwinąć. 16 Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszty, Poznań 1964. �160 JÓZEF BURSZT A W sferze zatY'tułowanej "rodzina" spotykamy również obszerny kompleks zjawisk tradycyjnych i współczesnych o charakterze zarówno czysto społecznym jak i kulturowym. Wystąpią tu: zagadnienia struktury rodziny, za;sady doboru małżonków, strulktura pokrewieństwa i powinowactwa, sprawy podziaŁu dochodu, prawo oficjalne a zwyczajowe, zagadnienia etyki i religii, w-wry życiowe rodziców a dążności i ideały młodego pdkolenia; w rytmie czasu żyda rodzinnego ujaw:ni się właściwa fu!1k'cja zwyczajów i obrzędów oraz magia pmktykowana w odpowiednich sytuacjach, a także zasady współżycia sąsiedzkiego. W życiu domowym wystąpią 'też tradycyjne umiejętności techniczne oraz upodobania estetyczne - itd. Wydzielamy też odpow,iedni dział gospodaTIki i 'technologii nie tylko ze względu na zagadnienia ergologii i typologii, ale także z r.acji szerokiej sfery społecznej z tym działem związanej. Przecież w łączności z techniką pracy domowej, r,olnej, hodowlanej, rzemieślniczej i innej wystąpią np. zasady dzierżenia własności, organizacja pracy indywidualnej, rodzinnej, Wlspółpracy sąsied;cl{iej i zespołowej; malejący ale jeszcze szeroki margilnes tradycyjnej wiedzy i wierzeń z jednej, a powiększający się zakres wiedzy Iksiążkowej i postępu z drugiej strony itd. A zmów dział nazywany roboczo "folklorem" jest tu w istocie czymś znacznie S'zerszymniż to 'Się w £'olklorystyce po'jmuje. Są to w ogóle te wszystkie słowne formy wspÓ'łży;cia międ'zyludzkiego służące nie tyle porozumiewaniu się, co uprzyjemniWliu tego współżycia w jego spontanicznych, tradY'cyjnych i zorganizowanych postaciach, 'a także wyrażające stosunek do świata zewnętrznego. Występują tu formy: od tradycyjnych pieśni śpiewanych w pewnych okazjach czy mowy wiąZJanej, poprzez róime aktualne, a mające pewną formę 'artystyczną zwroty itd. Sytuacjami, w iMórych te formy £'olklm-ystycZJl1ewystępują, są np.: spotkania się osób, swobodne rozmowy, spotkania towarzyskie, zebrani'a, uroczystości obrzędowe itp. W z;wią;cl{uz tymi sytuacjami wystąpi zag'adnienie czasu wolnego i form jego wykorzystania. Życie społeczne w gromadzie, obserwowane ,od strony tego aktu1al:negoi funkcjonalnego folkloru, nabiera zgoła nowych 'zabarwień. Podany wyżej podział tematyczny nie jest pomyślany jako wzór do upowszechnienia i naśladoWlania. Wynikł on po części ze względów roboczych, gdy:ż w stałym zespole badawczym jest naJs tylko pięć osób. W samym opracolWaniu zebranych ma'1;eria'łów tych podziałów tematycznych może być więcej. Nie o to też w tej chwili chodzi. Nam ZJależy tylko na tym, aby w badaniach terenowych mających uchwycić aktualne życie społeczności lokalnej i jego stronę kulturową, mieć ogólne dyrektY'wyobserwacji, idące po linii wSipółczesnyC'htendencj1imetooołogicmlych. �Dwa m.odele etnogTajicznej TI"'Lonogra/ii wsi 161 Jesteśmy też przekonani, że tą drogą zdołamy lepiej uchwycić zjawiska współczesności, niż to jest możliwe w tradycyjnym wwrze badań etnograficznych. Ta próba naszych badań uwzględnia więc postulaty strukturalnego poglądu na kulturę (w znaczeniu strukturalizmu empirycznego, a nie modelu abstrakcyjnego ClauJcleLevi-Straussa) i usiłuje spełniać te metodologiczne wymagania. IV Można by teraz, na z.akończenie, poczynić :kilka przeciwstawień obu tych modeli celem uwydatnienia ich istotnych właściwości. Pierwszy z nich można by słusznie nazwać modelem t r a d y c Y jn y m, drugi współczesnym. Tradycyjnym nie tylko dlatego, że stosowany jest on tradycyjnie i niemal bez zmian od szeregu dziesięcioleci, ale też - i to głównie - z tego względu, że dostosowany jest on do opisów właśnie kultury tradycyjnej, tej, która na większości terenów polskich jest ZJawarta raczej już tylko w tradycji pamięciowej ludzi, dawnych "nosicieli" tej kultury. Za pomocą więc schematu tego modelu dochodzi się do historycznej rekonstruJkcji kultury badanej społeczno.ści lokalnej (wsi, regionu) nie tyle w jej zwartym i jednolitym obrazie, ile w jej ,pojedynczych elementaeh czy grupach elementów. Model ten pozwala właśnie na wręcz swobodne zajmowanie się wszelkimi szczegółami Ikażdego z elementów kulturowych zwłaszcza od strony formy i Wiszelkich ·odmian tej formy, umożliwia grupowanie obok siebie tych odmian zarówno w u1kładzie typologicznym jak przestrzennym, jak też wreszcie ułatwia dowolne, ogranicz.one tylko możliwościami źródłowymi, cofanie się wstecz w śledzeniu zmian danego elementu kulturowego w przeszłych etapach rozwoju. Wszelkie jednak stwierdzenia odnośnie tych elementów i ich grup mogą mieć ,charakter raczej tylko twierdzeń typu historycznego że w danym miejscu i czasie istniał taki to a taki elemen't kulturowy czy grupy tych elementów. I właśnie nic ponadto. Bo chociaż łączy się pojedyncz,e elementy w grupy, to łączenie to ma charakter logiczny anie empiryczno-funkcjonalny czy strukturalny. W treściowym obrębie takiej monografii nie ma większej możliwości na stosowanie twierdzeń a wyższym stopniu ogólno'ści, a tym bardziej twierdzeń typu teore1tycz.n€,g0.A jeśli tak się czasem dzieje, to już na zasadzie innego postępowania myślowego, wykraczającego poza treściowe możliwości tego modelu monografii. Tradycyjny model monografii regionalnej reprezentuje więc typ elementarnych opisów poszczególnych dziedzin kul tury na pewnym terenie. typ określany niekiedy - właśnie w Szwecji - jako a n t yn -- T,lld. t. :l3. 191)9 �JOZEF BUHSZTA k war y c z n y. I talka też jest ist01na jego wartość jako właśnie uporządkowanego materiału źródłowego do dalszych badań typu już systematycznego czy syntetycznego. Można by dodać, że jest to-- zwłaszcza w warunkach europejskich - model anachroniczny; powstał i był stosowany gdy istniała pełna jeszcze kultura tradycyj na. podczas gdy dzisiaj obserwujemy zasadniczy rozpad tej ikultury. Drugi, w s pół c z e s n y model należało by odnieść nie tyle do wsi. co do społeczności lokalnej. Określenie bowiem "społeczność" implikuje bardziej określoną treść niż enigmatyczne: wieś. Zawiera się w nim pojęcie grupy społecznej na określonej przestrzeni, a więc ludzi z sobą taik powiązanych, że tworzą społeczność lokalną o pewnych systemach i wzorach zachowań itd. Pojęcie to implikuje też badanie przede wszystkim zachowal'1 ludzkich, a "obieiktywnych" elementów kulturo\vych (ikultury materialnej) dopiero w związku z tymi zachowaniami. I tu właśnie leży istotna w stosunku do poprzedniego modelu różnica. Otóż wszelkie "rekwizyty" tych zachowań, a więc elementy techniczno-materialne, tylko wtedy wchodzą bezpośrednio w zakres opisu i analizy, jeśli się ona z tymi zachowaniami i postawami ludzi bezpośrednio wiążą. Nie ma tu więc bezpośrednio miejsca na opisy tych rekwizytów jako faktów "samych w sobie"; a więc metoda typu filologicznego tak typowa dla modelu pierwszego - nie jest tu istotna. Zajmować się "filologicznie" t,aikimi pojedynczymi elementami oczywiście można, ale niejako na marginesie systemu opisowo-analitycznego, który jest tu inny. Właśnie sam typ analizy wyznaczony jest strukturalistycznym pojmowaniem przedmiotu badań, w którym części trzeba zawsze odnosić do całości. Z rHcji strukturalistycznego pojmowania przedmiotu badań i dostosowanej do tego analizy, poszczególne elementy życia społecznego i l<ultury społecznośd lo;kalnej uzyskują różne znaczenie, różną wagę znnczeniową. Niejako zatem automatycznie .znikają z pola widzenia relikty ·kulturowe nie odgrywające już w życiu żadn€j roli, gdy znów -- z drugiej strony - elementy nowe, przyjmujące się dopiero w społeczności mogą stać się ogniskiem zainteresowania społeczności i czynnikiem organizującym jej strukturę. Z istoty samej zatem model ten jest jak nnjbardziej adekwatny do chwytania zjawisk współczesnych i aktualnych· przeobrażeń społeczno-!kulturowych. Ponieważ zaś głównym przedmiotem obserwacji i badań są tu procesy i to charakteru szerszego, wykraczające poza obszar badanej społeczności, więc procesy typu ogólnego, ozy - na okreś[.onym etapie rozwoju - nawet powszechnego i ogólnoludzkiego, a analiza zmierza do uchwycenia ich "mechanizmu" przejmvia się-to w konseikwencji, w swoistej gradacji twierdzeń tu stosowanych czy uzyskiwanych, są też i tabe o szerokim zakresie ogól- �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 1(;3 ności. Innymi słowy: model ten pozwala na uzyskiwanie w badaniu nawet małej społeczności twierdzeń typu teoretycznego, a więc określających pewne prawidłowości. JOZEF BURSZT A TWO MODELS OF MONOGRAPHS OF VILLAGES Sunlmary In Polish ethnography fl'Om old time established a specific pattern (model) of monographs of localities (villages) or monographs of ethnographic regions. It originates fnJm ethrwgraphic practice from the second half of the XIXth cen tury and established in between-war period. It bases on dealing the whole sphere of culture first into: material. social and mental (spiritual), and these again into smaller divisions and into single elements. Always in such a monograph the description begins with gathering (collecting, harvesting), social culture begins with the lJl'ith or the child and finishes on funeral customs - ect. The genesis of this type of a monograph - easier to be made even by amateur's - is to look for in rules of schematical evolutionism and positivistic tendences in science. This type is in consistent with the critical evolutionism in ethnology. The usefulness of this model depends at the bottom on documenting of cultural facts, and the degree of genel'alization is highly limited. So such monographs are rather materials to be used in further, but more systematic investigations. Presuppositions and methodological consequences of this model are the following: 1) culture is understand as a sum of loosely products. which may be framed in principals of 10,gical order; 2) all elements are equally treated and valued; 3) tendency to place beside each otiler old cultural elements, soon not functioning and relictic, with contemporary elemenh. and so exists danger of creating an unreal (anachronistic) cultural view; 4) the model does not be competend to .investigate contemporary culture and its changes. It may be called a traditional model. In tendency to work out another, contemporary modelof monographs of village~ the author presents its methodological base deriving from the holistic-structural vie\\' on culture: 1) culture is something more than a sum of its elements; 2) it is a struct urec] and runcLional whole with clefinide centers of configuration; 3) it is not set of from the point of produCib, but. fmm the point of peqple's behavior. The decomposition of culture understand in th1s manner may not be m·bitrary. but it has to be done appropriate to its ·'anatomy". Individual cultural elements are connected into cel'lain greatel' wholenesses, which may be called aspects oE culture. But each element and each aspect l1O.sto be always set about in connection \vith the: ,,-!Joleness. This other model of investigating local communities is actually used by a research collective of the Etl1l10graphic Chair from the University of Puznail in investigating some selected communities in the province of Zielona Góra. The model spoken about gives the possibility to present the actual state and changes in contemporary local communities. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74facc85a13e5c72750d4c42bc43a21c.pdf ccd632576d37bce8a213c48172191aec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:341 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:303 Title A name given to the resource Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.,196-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 53, 1969 r. KRZYSZTOF WOLSKI TRADYCYJNE TECHNIKI SZTUCZNEGO NAWADNIANIA W KRAJACH IRAŃSKICH 1. WSTĘP Stref'a krain suchych oplata kulę ziemską szerokim pasem. Problem walki o wodę jest w tej strefie stale kwestią palącą, która spędza sen z ·oezu miejs!co1wychmężów 'Stanu a narów,ni z nimi wszystkim poważnie myślącym ekspertom z organizacji międzynarodowych. Zdobycie wody na terenach pustynnych i pó~pustynnych od wielu wieków mobilizowało pomysłowość człowieka. Tam, gdzie mu ~abrakło wody ze źródeł, rzek czy jezior, zaczął kopać studnie, aby zdobyć wodę do picia dla siebie i dla swych zwierząt. Obolk człowieka-,pasterza na terenach półpustynnych :pojawił się Tolnik. Gdy dla upraw rolnilk'a zabrakło wody deszczowej, zaczął ją swoim roślinom dostarczać sposobem sztucznym. W wyniku da'ło to przeróżne urządzenia i systemy irygacyjne. W czasie i przestrzeni cz'łowiek stopniowo wytkorzystywał coraz trudniej dostępne zasoby wody. Człowiek - rolnik ,początkowo zabra'ł się do .najłatwiej mu dostępnych wszelkich wód powierzchniowych: rzek, zbiorników sta'łych i źródeł. Później zaczął kopać studnie. Wreszcie począł budować zapory t na rzekach okresowych, takie jakie miał dla stałego pobier·ania wody na rzekach stałych. Gdy zaś przyszła potrzeba rołniczego użytkowania terenów położonych na wyższych terenach nadrzecznych, zaczęto 1 Zapory te, zamykające suche doliny wyschłych rzek, spotyka się często \V Beludżystanie. Noszą one tam nazwę gaberband (tamy niewiernych), Nazwa ta określa już dawność tych zapór (nota bene znajdujących się obecnie już w ruinach), postawionych w tamtych okolicach jeszcze przed przybyciem Islamu w VIII w. n. ~. W Persji zapory te noszą nazwę band lub bend. Groble te wzniesiono bardzo solidnie. Część dolna i fundamenty stanowią wielkie i płaskie głazy. Część górną mniejsze głazy i płyty. Cały szereg takich grobli zamyka poprzecznie doliny. Gaberband łapał v n;egdyś całą wodę deszczową. Dzisiaj jeszcze niektóre z gaber'band łapią wody des'zczowe i pozwalają na uprawy. �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 197 szukać możliwości przerzucania wody na wyższe poziomy i wprzęgnięto zwierzęta do pracy w kołowrotach wodnych. Lecz dla rolnictwa ilości wody wydobywane ikołowrotem ze studzien były często nie wystarczające. Na terenach równinny'ch mnożono kołoWToty, na terenach górzystych i pagórkowatych pomyślano o. przeprowadzeniu wody systemem rowów naziemnych i kanałów podziemnych. Ten ostatni sposób naj silniej i naj powszechniej jest reprezentowany na szerokich obsmrach pustyń i stepów wyżyny imńsikiej i z ni'ej dopiero, wraz z innymi elementami kultury perskiej, rozpostarl się po suchych obszarach starożytnego świata. Do Cyrenajki i wgłąb SahaTy, do Turkiestanu i do Dżungarii irańskie systemy irygacyjne dotarły wraz z politycznymi i kultumlnymi wpływami perskimi zdaje się już w VI w. p.n.e. Wielki świetności państw służyły pracy i budownictwu. Ro~budowywano i rozszerzano systemy irygacyjne. Zaś wielki wojen i klęsk niszczyły irygację, gospodaI1kę i dobrobyt na długie lata. Zniszczenie przez wojska Timura zapór wodnych na rzece Hilmend ,pogrążyło Seistan w beznadziejnym marazmie, unicestwiło życie rolnictwa na długie wieki. Kraj zamieniło w pustynię, jaką jest do dni dzisiejszych. Na szczęście, wojny nie zniszczyły wszystkich urządzeń. Szereg pradawnych urządzeń irygacyjnych przetrwał do dnia dzisiejszego. Do dziś dnia prawie wszystlkie te systemy irygacyjne starożytności są stosowane w gospodarce człowieka. Z postanowieniem zebrania materiałów specjalnie do studium o podziemnym systemie sztucznego nawadniania w Beludżystanie, wybrałem się w moją drugą podróż do Pakistanu w 1964 roku (zima i wiosna). Poniższe uwagi są owo<::emmoich !badań terenowych w różnych częściach Beludżystanu oraz poszukiwań liteTatury źródłowej w brbliotelk'ach w Karaczi, Lahore, Hajdarabadzie i Peszawarze. Badani'a terenowe przeprowadzałem głównie w Oikolky Kila Saifullah w okręgu Zhob, w Bostan, Kuczlag, Gulistan i Kwetta - Piszin w północnym Beludżystanie, w Nuszlki w prowincji Czagaj, w Mtasiungu i Kalacie w Sarawanie, w Khuzdar, Na! i Sorab w Dżabwanie i w Las Bela. Również pewną ilość matedałów odnoszącą się do systemów irygacyjnych zdołałem zebrać drogą wywiadów i badań z obszaru Kharanu i północnego Makra,nu a także z pogranicznych terenów Afganistanu. Wypadnie mi złożyć słowa podzięki tym wszystkim, którzy użyczali mi pomocy podczas badań w terenie. Niechaj przyjmą wyrazy mej wdzięcznoś,ci 'P4p. nawalb sardar Muhammad Khan Dżiogizei z Kila Nawab Dżiogizei z okręgu Zhoib, Akram i dr Fazal Rahman Panezai i Abdul Aziz Khan Panezai z Bostan, Hadżdżi Hafizullah Khan Aczalkzei malik Gulistanu, Ghulam Nabi i Sadullah A<::zarkzeiz Gulistanu, Sahibzada Abdullah z Kuczulagu, dr Nur~uJ-Haqur Khan Kakar z K'alatu, dr Abdul Ramm Hingordżo z Khuzdaru, Abdus Salam Bize.ndż,ou �198 KRZYSZTOF WOLSKI z Ornacz koło Khuzdaru, mir Musa Rind-Balucz z Turbatu i inni życzliwi i uprzejmi informatorzy. Podstawą poniższego studium są przede wszystkim materiały z własnych badań terenowych. Bowiem literatura przedmiotu jest wyjątkowo uboga lub zupełnie fragmentarystyczna; podaje informacje lakoniczne i pobieżnie. Specjalnych zaś opracowań, poświęconych jedynie systemowi podziemnych kanałów nawadniających, brak jest dotychczas zupełnie. KRA J E IRAŃSKIE S R i \ -! ", \ \. KA3WIN I o .. ·••• ·_·7 OTEHERAN ;,- a:,'/ o OSAW£t-ł !-lAMAOAN Mapa krajów wyżyny irańskiej. Ogólne .podręczniki zamieszcz-ają zaledwie wzmianki o tak przemyślnym konstruikcyjnie sposobie nawadniania jak karezy 2. Inne podręczniki nawet nie wspominają o tej technice sztucznego nawadniania il. Podręczniki fachowe pomijają karezy jako relikt dawnych lat, który widocznie w opinii autorów nie wart jest głębszego zainteresowania. Jedynie lite2 D. W. Thorne, H. B. Peterson, Inigated soils. New York 1954, wyd. II. s. 10 (wspomniane tylko kanaty w Iranie). :1 Par. np. H. B. Roe, Q. C. Ayres, Engineering for l\gricultural Drainaqe. New York 1954. �TrudyC'yjne techniki sztucznego nawaciniania lV kTajach irańskich. ratma filologiczna, historyczna i geograficzna zawiera niekiedy wzmianki o karezach. Warto wspomnieć, że w literaturze rosyjskiej już z końcem XIX wieku, w związku z zajęciem ter,enów suchych w Turikiestanie, pojawiło się specjalne opracowanie poświęcone karezom w zakaspijslkiej obłasti ". Sporo uwagi zagadnieniu systemu podziemnego skanalizowania wodnego poświęcił H. Goblot w szkicu o problemie wodnym w Iranie ". 2. KAREZY-KANATY JAKO PODSTAWOWY SYSTEM IRYGACYJNY NA ZIEMIACH IRAŃSKICH Historyczne opracowania poświęcone podziemnemu systemowi irygacyjnemu skłonne są umieszczać "zloty wiek" karezów w okresie świetności kalifatu Abbasydów G i zwracać uwagę na ówczesne znaczenie tego systemu i techniki sztucznego nawadniania. Przy sposobności wydobywają na światło dzienne opracowania średniowiecznych perskich inżynierów z czasów Mahmuda z Ghazni, około roku 1000 n. e. Autor dzieła, persiki inżynier Muhammad ibn aI-Hasan al-Hasib, swą księgę "In bat al-Miyahal-Khafiya" (Wydobywanie na powierzchnię wody ukryte.i) dedykował sławnemu Abu Ghanim Masud ibn Muhammad, który był wezyrem sułtana Manuchihr ibn Qabus ibn Washmgir, władcy Tabaristanu w północnej Persji 7. Autor przebywał w Iraku, a następnie wrócił do Persji. Wspomina, że znane mu były liczne drobne podręczniki fachowe traktujące o sztuce :kopania karezów. Niestety, jak się wydilje, podręczniki zaginęły i nie utrzymały się do naszych czasów, a sztuka kopania karezów pozostała tradycyjną umiejętnością zawodową rzemieślników. Kilrezy budziły zainteresowanie podróżników, lecz przekazane przez nich opisy dają słaby obraz zarówno samych urządzeń, jak ich znaczeni~ gospodarczego. Karezami jako źródłami wody dla rolnictw;], zajmują się (zresztą pobieżnie) rÓżne opracowania ,geograficzno-gospodarcze R a także etnografic~ne 9. 4 M. Cymbalenko. Kjarizy (wodoprowody) w Zakaspijskoj oblast. St. Petersburg 1896. 5 H. Gablot, Le p1'OIJleme de l'eau Iran. "Orient", Paryż 1962, S. 43-59. 6 F. Krenkow, The Construction of Subterranean Water Supplies during the Abbaside Caliphate, Transaction Scottish Oriental Society (Glasgow Uniwersity Oriental Society) 1951, s. 23-32. 7 F. Krenkow, op. cit., s. 24. B M. B. Pithawal]a, The P'/oblem of Baluchistan: Development and ConseTvation of Water Resources. Soil and Natu1'al Vegetation. Karachi 1952. 9 A. A. Semenow, Glawnyje osnowy 1'as'jJl'edelenija zemli i wody u Turkmen Za- �300 KRZYSZTOF WOLSKI W Afganistanie i północnym Beludżystanie nazwą ,,1k1arez" 10 określa się specjalny system sztucznego l11awadniania przy pomocy podziemnych kanałów, łączących całe szeregi studzien, ciągnących się od podnóża skał w kierunku niższego dna doliny. Studnie te są coraz to płytsze i w końcu wyprowadzają wodę małym strumykiem na powierzchnię terenu. W zachodnim Afg'anistanie w okolicy Farah spotyka się też nazwę kanat 11, charakterystyczną dla terenów rdzennie perskich. W języku arabskim kanat, kanawat, kanan, kuni i akniga, są to nazwy określające kanał, przewód wodny. W nowo perskim jako nazwa kanału wodnego podziemnego występuje wyraz I;..anii.t,lecz właściwym, pierwotnym słowem perskim na k'anał podziemny jest karez w starej formie brzmiące kahrez. Najstarsza perszczyzna znała także słowo awghun. 1I11neperskie słowo w formie sihridż (także suharidż) zostab wprowadzone do arabsIkiego dla oznaczenia zbiornilka wody, cysterny 12. W Persji występuje też naZJwa kahriz obok karez i kanat. Na terenie Tunkiesta:nu Zachodniego obolk Inazwy kariz 1:1, spotyka się też nazwę kiariz 14. Ta dTuga występuje często w opisach rosyjskich. Nazwa kanat lub ganat jes1tpowszechna dla północnej Persji. Nazwę perską w pisowni ghanat podaje też Goblot 15. W Persji południcowo-wschodniej, w okolicach Kirmanu występuje nazwa kahn 1li, tej samej nazwy (znanej mi z badań) używa luclność w Makranie 17 choć ją ledwo podawał Field, pisząc przeważnie karez 18, jalko przyjętej w języku angielskim w Pakistanie. oblasti. Etnograficzeskoje obozrenie. Nr 2, Moskwa 1903; D. J. Suboticz. po zemle-wodopolzowaniju w Zakaspijskoj oblasti. Aszchabad 1903; J. Tai· row, Materialy po wodopolzowaniju u Turkmen Zakaspijskoj oblasti. T. I-II, Sto Petersburg 1904; W. W. Rusinow, Wodozemelnyje otnoszenija i obszczina u Turkmen. 10 W południowym Beludżystanie mówiąc o nazwie karez informowano mnie, że jest to słowo pochodzenia wschodnio-perskiego, które powszechnie występuje na terenach zamieszkałych przez Afganów - Patanów. (Badania w roku 1964 w Dżalawanie i Las Bela). 11 J. Humlum, La geographie de l'Afghanistan. Copenhague 1959, s. 226. 12 Encyclopedie de l'Islam, t. II. Leyde 1928, s. 751-753. 13 W. Konig, Die Achal-Teke. Zur Wirtschaft und Gesellschaft einer Turkmenen-Gruppe im XIX. Jahrhundert. Veroffentlichungen des Meseums fUr Volkerkunde zu Leipzig. Heft 12, Berlin 1962, s. 98. 14 Cymbalenko, op. cit., 15 H. Gobiot, Le probleme de l'eau en Iran. Nazwa ghana t wg Goblota pochodzi prawdopodobnie z okolic Teheranu lub Yezdu. 16 POl'. E. A. Floyer, Unexplored Baluchistan. London 1882, s. 321. 17 Badania 5 III 1964. (Makran, miejscowość Turbat). Zresztą jest to, ogólnie biorąc, wspólny teren występowania języka zachodniego beludżi, nic więc dziwnego, że spotyka się w Makranie i w Kirmanie tę samą nazwę kahn. 16 H. Field, An Anthropological Reconnaissance in West Pakistan. S. 1955, s. 22, 80. kaspijskoj Materialy �THldycyjne techniki sztuc.<nego nawadniania w krajach irańskich 201 Na terenie Kharanu w Beludżystanie środkowym karez nosi nazwę khahan, a na terenie poludniowego Dż,alawanu w chanacie Kalatu spotyika się karez obok kachan. O tej drugiej nazwie mówi się, że jest to dawna nazwa Ikarezu w języku beludżi. W Sarawanie nazwa kachan jest częściej używana przez ludność niż karez 19. Na Saharze, głównie północno-zachodniej, system Ipodziemnych kanałów nawadniających nosi nazwę joggara. W Marokku koło Marrakesz to samo urządzenie irygacyjne występuje pod nazwą khattara 20. A Azji Centralnej znane jest jako arik. 3. TERENY WYSTĘPOWANIA KAREZOW Obszary występowania karezów, czyli podziemnych kanałów irygacyjnych, pokrywają się z terenami półpustynnymi starego ś'wiata. Od wschodnich granic Wyżyny Irańskiej na wschodzie :po zachodnie połacie Sahary w północnej Afryce spotyka 'Się ltten systemsz'tucznego nawadniania. Są tereny takie jak Persja, Oman, Beludżystan i południowo-2)achodni Afganistan, gdzie karezy są prawie jedynym źródłem wody dostarcz·anej z podziemnych zasdbów ludziom i zwierzętom. Półpustynne okolice Kandaharu w Afganistanie (dawnej Aleksandrii Arachoton) są terenem powszechnego stosowania systemu ikarezów w sztucznym nawadnianiu 2ł. Cały obszar południowego i zachodniego Afganistanu w pr·owincjach Kandahar, GiriszJk, Farah i Herat, to tereny karezów. Także :pewna ilość karezów występuje w północnym Afganistanie OTaz w okolicy K·abulu i Ghazni. Sporo ich ma prowincja afgańska Paiktia w pobliżu miasta Gardez 22. W oazie Achal-Teke u północno-wschodniego podnóża gór Kapet-Dag istnieje obecnie czterdzieści czynnych karezów, z tego dwadzieścia siedem w okolicy Durun 23. Dawniejsi podróżnicy i znawcy Persji w swoich opisach przy omawianiu gospodarki wodn'2j na pierwszym miejscu wymieniają kanaty (ikaenat), na drugim jazy i odnogi rzeczne, na trzecim zastawy, zapory i śluzy, a na czwal1tym dopiero studnie. W ten sposób uszeregował źródła wody dla rolnictwa peT8JkiegoJakub Edward Połak, przebywający jako lekarz na dworze szaha i podróżujący po kraju w połowie XIX wieku 24. Omawiając gospodarkę wodną Iranu, Wilber sta'wia kanaty czyli 19 Badania terenowe autora w r. 1964 w Kharanie, Makranie, Sarawanie i Dżalawanie. 20 Encyclopedie de l'Islam, t. II, s. 753. 21 J. Humlum, op. cit., s. 141. 22 Informacji dostarczył mi p. Mohammad Hakim Ahmadzei - gardezi z Gardezu. 23 W. Konig, op. cit., s. 98. 24 J. E. Polak, Persien. Das Land und seine Bewohne1'. II Teil, Leipzig 1865, s. 116. �:l02 KRZYSZTOF WOLSKI karezy na drugim miejscu po zaporach wodnych na wielkich rzekC1ch. Za mniej ważne sposoby irygacji uważa wydobywanie wody ze studzien (koła wodne i czerpanie worami skórzanymi) i studnie artezyjskie (okręg Szahriyar koło Teheranu) 25. Wilber zaznacza, że ikanaty (qanat) grają jednak najważniejszą rolę w gospodarce wodnej Iranu. W Iranie (Persji) istnieje obecnie około 40 000 karezów (ghanat) :W, które niosą około 3 600 m wody na sekundę, czyli przeliczając na przeciętny karez, 15 litrów na sekundę. Karezami tymi nawadnia się prawie połowę całego OIbszaru uprawnego Iranu, wyrloszącego 6000000 ha. Systemy podziemny~h kanałów spoty:ka się też na innych terenach suchych jak Syrii, Egipcie, Arabii, Turtkiestanie Zachodnim i Wschodnim (Kaszgar) i Dżungarii (Turfan) 27, gdzie zaopatrują w wodę liczne oazy. Ryc. l. Grobelki przy szybach karezowych w okolicy Kwelly. Kwetta, 1961). W Afryoe najbardziej znane foggara znajdują -zachodniej Sahary. Położona tam oaza Touat ściągających wody na poła uprawne. Mniejsze rych sumaryczna długość dochodzi do 20 mil W okolicach Kirmanu w Persji podstawowy 25 Past and Present. Princetown 26 D. N. Wilber, Iran. H. GobIot, op. cit., 27 A. Stein, Note on LXXXII, :3, 1933, s. 238. 28 L. C. Briggs, Tl'ibes s. 50. a Map of the Turfan Basin. of the Sahara. Cambridge (Fot. K. Wolski. się na terenie północnoliczy aż 950 mil foggara oazy mają foggara, któ:'>8. system sztucznego na- 1948, s. 121-124. "The Geogl'apbical 1960, s. 11. ,Journal", �TrtJ(.1yc.'Ijne tccll1Hki sztuC:neHo nawadniani,a tu krajacl1. ~03 irańskich wadniania stanowiły w XIX wieku kanały podziemne (kahn). Najgłębsze z nich miały 18 stóp (około 6 m) głębokości. Kanały te drążono w ziemi bardzo prymitywnymi narzędziami ~\J i być może dlatego były one stosunkowo płytJkie. O Ikarezach w okolicy ruin Persepolis pisze Field, określając je nazwą qanat JIJ. Wspomina też, że qanat, to podstawowe źródło wody na pobrzeżach pustyni Lut w prowincji Kirman ::1. Tamtejsze podziemnekanały bywają bardzo długie. Stein podczas swej podróży do południowej Persji w latach 1932-1933, obserwował i zrujnowane i czynne karezy nad Zatoką Perską w okolicy Gilehdar i Tahiri (Siraf), a także na terenie całego perskiego Beludżystanu (np. w oazie Fanuch na południowy zach. od Bampur). Niestety .nie mógł ()Ikreślić ich wieku, choć Polybios tyle pisał o karezach (U1t0WJf1.'Jt) jako podstawowym źródle wody dla perskich rolników za czasów Arsacydów :I~.Stein uważa, że karezy datować należy na czasy późniejsze niż epoka brązu na ziemiach imńskich, tj. 'na okres, w którym nastąpiło osuszenie się klimatu. Spate pisząc o karezach jako ·0 powszechnym urządzeniu do irygacji w Beludżystanie, słusznie mówi o ich pochodzeniu irańskim 33. Pisze, iż :karezy rozchodzą się wachlarzowato od podnóż·a gór w doliny 34 (co nie jest absolutnie regułą). Ich długość dochodzi do 1 mili (1,6 km), lecz większ.oŚć karezów jest krótsza 35. Spate stwierdza, że w terenie półpustynnym karez jest podstawowym urządzeniem nawadniającym. Karezami sprowadza się często wodę źródlaną, lecz przeważnie zbierają one wodę zaskórną. Mac Grpgo·r w dzienniku swej podróży po Beludżystalnie (w r. 1877) wspomina o systemie nawadniania za pomocą karezów jako jedynym sposobie stosowanym gdzieniegdzie w Makr·anie. Np. w miejscowości Dżamak jest pięć Ikarezów 3G. Używając nazwy 'karez', nie podaje jej w oryginalnym brzmieniu z Makranu. Prawie w każdej wsi Mac Gregor E. A. Floyel', op. cit.. s. 321. 4 mile na pd-wsch. od Persepolis. H. Field, Contributions to the Anthropology of Iran. Anthropological Series Field Museum of Natural History. Vol. 29. Nr 2. Chicago 1939, s. 350. 31 Ibidem. s. 2:lO. 32 A. Siein. Archaeological Reconnaissances in Southern Persia. "The Geographical ,Journal". vol. LXXXIlI. Nr 2, 1934, s. 119-134. ~3 O. H. K. Spate. India and Pakistan. A General and Regional Geography, London 29 ~o Wieś Kinareh 1960, s. 211. O. H. K. Spate, op. cit., s. 4:lO,fig. 74. Długość karezu zależy od szerokości dna doliny oraz od spadku jak też opadania dna w kierunku zagłębienia środkowego. :16 C. M. Mac Gregor, Wande1"ings in Balochistan. London 1882, s. 86. ~·I 35 doliny całej, �204 KRZYSZTOF WOLSKI ::;potyk,ał po kilka karezów 37. Niektóre z nich wysychały w porze suchej. Północno-zachodnie o~ręgi pakistańskiego Beludżystanu (Kwetta, dolina rzelki Zhab, Loralai) leżą na terenach półpustynnych. Ilość opadów jest bardzo niewielka, odczuwa się przy tym znaczn€ wahania roczne. Znaczna część opadów występuje w postaci śniegu w porze zimowej (80% opadów w okolioach Kwetty przypada na zimę). Wilgoć z nich gromadzi się w ziemi, skąd zostaje wydobyta na powierzchnię przy pomocy Ikarezów 38. W Beludżystanie jest 1 803 źródeł naturalnych (czyli czaszma), 493 karezów, 132 potoków i kanałów, 73 perskie młyny. Dane te pochodzą ze spisów urządzeń nawadniających z r. 190839. Najwięcej Ikarezów w Beludżystanie znajduje się w okręgach Kwetta-Piszin i dolinie rzeki Zhob. W okręgu Czagaj zasoby wodne są bardzo UJbogie i dlatego nawet Ikarezów jest tam niewiele 40. Znacznie mniej Ikarezów jest w półnoono-wschodnim Beludżystanie, na wyżynach dochodzących do Indusu. Karezy spotyka się tam jedynie w okręgu Paniala 41, w 'Pozostałych oikręgach występują inne typy urządzeń: perskie młyny lub kanały doprowadzające wodę z zastaw na rzekach. Północno-wschodnia pr'owincja Deradżat (okręg Dera Ismail Khan i Dem Ghazi Khan) nie posiada karezów zasługujących na uwagę. Na wschodnich połaciach !księstwa Las Bela w lpołudniowo-wschodnim Beludżystanie znajdowa'ło się sporo sta'rych kar'ezów; w drugiej połowie XIX wieku odnowiono dawne i wytkopano sZeTeg nowych 1,2. Często na tereni€ Las Bela spotytkałem prowadzenie wody z potoków i rzek kanałami naziemnymi. Kanały te zwane są niabat. Niejednokrotnie doprowadza ,się wodę na pola niabat'ami, a uzupełni'a ją jeszcze woda z sąsiednich karezów 43. 4. ZARYS HISTORII KAREZOW W Beludżystanie, gdzie są Ibardzo nikłe zasoby wód gruntowych, ludność wi€rzy, że ;poszczególne źródła, karezy i potoki zawdzięcz,ają swe 37 Ibidem, s. 87 - wieś Gwarko: 4 karezy, s. 91 - wieś Nag: 14 karezów, s. 107 wieś Kalag: kilka karezów. 38 Kazi S. Ahmad, Land Use in the Semiarid Zone of West Pakistan. "Pakistan Geographical Review", Lahore 1963, t. XVIII, Nr 1, s. 5. "9 M. B. Pithawalla, op. ait., s. 8. 40 Ibidem, s. 15. 41 E. T. Dean, The Daman beyond the braided Indus. "The P1\njab Geographical Review", Lahore 1947, t. II, Nr 1, s. 41. 42 "Baluchistan District Gazetteer", t. VIII. Las Bela (Text), s. 73. 43 Ibidem, s. 75-76. �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 205 powstanie czynniikom nadprzyrodzonym. Różne postacie świętych, nowszych i dawniejszych, są patronami wód. Źródła w przełęczy Bolan łączą się ze znaną postacią Gharb Pir, bratem Bibi Nani, która sama jest też patronem wody 41,. Wedle podań Kaczki (gałęzi plemienia Rind)Wielikim "władcą wody" był Ghaib Pir (przez Hindusów zwany Mahadev); gdzie postawił swą stopę, t,am miały wytryskać źródła. Podobnie Pir Czhatta spowodował wytryśnięcie źródła Ikarezowego. Postaci tych świętych nie można umieścić w czasie i są tak samo tradycyjnie stare, jaik starymi są źródła wód, potoki i kmezy. Od urządzeń nawadniających biorą nazwy liczne miejscowości. Np. wieś Karez (13 km pd. zachód od Nuszki), leżąca w pustyni lecz mająca doskonałą wodę z ikarezu 45. Na terenach zamieszkałych przez plemiona af@ańskie w Palkistanie nazw związanych z karezami jest znacznie więcej. Specjalnie licznie występują w dolinie rzeiki Zhob. Sporo nazw terenowych kare z znajduje się też pod Kandaharem w Afganistanie (Bola Karez "Wielki Karez", Kulszaibad Kmez, Karez-i-Mullah Abdullah) 46 a także w okolicy Kabulu. W Malkranie, koło Pandżgur ;;majduje się wioska Kahan 47, nazwa ta w tamtejszej oikolicy oznacza karez. W Beludżystanie panuje ,ogólnie świadomość, że karezy są urządzeniem nawadniającym bardzo starego typu i pochodzenia. We wsi Asiabad w Kedż w Maikl.'anie,która posiada Ikarez, panuje przeikońanie, że karezy budowała tutaj już ludność Dewów, jeszcze w zamierzchłych czasach, gdy nie było tutaj Islamu ani inwazji Arabów. Sporo sławnych starych kanałów znajduje się w Persji. Kanat (karez) Ruknabad czyli Abi Rukni, który wiedzie wodę do Szirazu, został za'łożony w latach 949-950 przez Rwkn al-Dawla Hasan'a 48. Karez ten prowadzi doskonałą wodę źródlaną. Niektóre karezy w Maikranie mają bardzo starą tradycję. W Kecz stary zwany Khusravi Karez czyli Kansi, ma - wedle tradycji miejsoowej - panriętać czasy kalifa Omara. W rzeczywistości został założony jak się wydaje przez jednego z królów sassanidzkich. Podobnie starodawny karez znajduje się w Kalatuk, nosi on nazwę Sadabad 49. Tyle tradycja ustna; zaś źródła terenowe, wykopaliskowe na obszarach trzęsień ziemi, potwierdzają występowanie ikarezów w starożytności. 44 S. Zoha, The Physiographical Personality of Baluchistan. "Pakistan Geographical Review", t. VII, Nr 1, 1952, s. 27. 43 Soutbey, "Gazetteer of Baluchistan", s. 343. 46 J. Humlum, La geographie de l'Afghanistan, s. 14l. 47 H. Field, An Antropological Recconaissance ..., s. 86. 4g Encykloprydie de l'Islam, t. III, s. 1255. 19 "Baluchistan District Gazetteer Series". Bombay 1907, t. VII-VIla. Makran and Kharan. Text and Appendices (by R. Hughes-Buller), s. 58 �~Ołi KR~YSZTOF WOLSKi Przy [kopaniu nowych karezów i to tak studzien jak i kanałów podziemnych, karigeri (rzemieślnicy - kopacze kanałów) natrafiają często na zasypane lub zamulone stare kanały i szyb)'. A. Stein w swych badaniach archeologicznych doszedł do wniosku, że karezy jako urządzenia irygacyjne na wyżynie irańskiej nie sięgają dalej niż po ostatnie wieiki epoki brązu :>0. Ryc. 2. Koryto wyschłego karezu Dżedid Harun Karez (Fot. K. Wolski, Bostan, 1!J64). w Bostan. Źródła historyczne stwierdz'ają występowanie karezów w państwie Achemenidów. Prace irygacyjne na wielką skalę były przeprowadzane w Persji za czasów Dariusza Wielkiego. Długimi tunelami sprowadzano wodę z odległy.ch miejsc w górach. Podobnie na terenach perskich budowano głębokie (ponad 35 m głębokości) :kanaty. Ten rodzaj tuneli używanych do irygacji utrzymywał się w Iranie od czasów Dariusza Wielkiego 51 aż do naszych dni. Stwierdza się powszechnie, że bez karezów założenie w Iranie takich starych miast, jak T€briz, Ramadan, Kazwin, Saweh, Kaszan, Yezd, Kerman, Sziraz czy późniejszy Teheran byłoby niemożliwe 52, A. Stein, op. cit., s. 119-134. R. E. Huffman, Irrigation Development and Public 1953. s. 10. (Autor ten nie wymienia nazwy karez). 52 H. Gablot, op. cit., s. 50. 30 31 Water Policy. New York, �TnullJc.IIjne techniki S.:tlLC21leyo nawauniania Ui krajach irańskich ~07 Sławne perskie kanuły prowadzące wodę pod ziemią, stuły się wzorem przy doprowadzaniu wody do SarnaI'm, gdy kalii al-Mutawakkil przeniósł stolicę z Bugdadu do Samarr-a; założono wtedy okola 500 kilometrów kanałów podziemnych doprowadzających wodę z Tygrysu ;,3. Karezy znune były w Persji za czasów Dariusza, jeżeli nie wcześniej. Przetrwały do naszych dni w Persji, Omanie i Afganistanie. Do Cyrenajki wprowadzili ten system irygacyjny Persowie za czasów rozprzestrzenienia sif; monarehii Achemenidów na te tereny, gdy inspektorowie skarbowi, "oczy i uszy królewskie", zwrócili tam uwagę na możliwości zwiększenia wydajności ziemi ~r,. Uważa się, że na zuchodnich połaciach Sahary foggara zostały wprowCidzone przed dwoma tysiącami lat przez Żydów lub zjudaizowanych Berberów, uchodźców z Cyrenajrki. Na Saharze foggara wykonywane były dawniej przez specjalistów, rekrutujących się spośród murzyńskich niewolnilków. Po zniesieniu niewolnictwa przez EuropejczJków, rzadko teraz wykonuje się nowe foggara, zaś wiele starych uległo zniszczeniu s". W turikiestańskich oazach u podnóża Kapet-Dag na pn.-zach. od Aszchabadu przy pracach budowlanych i czyszczeniach karezów czynni byl i rzemieślnicy sprowadzani z Persji. W czasach dawniejszych byli to jeńcy wojenni lub niewolnicy, w drugiej połowie XIX w. już specjaliści wędrowni, którzy już to wędrowali z miejsca na miejsce, już to osiadali w specjalnych koloniach Gl;. Zniszczeniom z powodu bratku konserwacji ulegały ikarezy po wojnach i zamieszkach wewnętrznych. Znane zniszczenia Seistanu w środkowym Iranie dokonane przez Mongołów, polegały głównie na zniszczeniu i zaniedbaniu urządzeń irygacyjnych. Często na zaniedbanie karezu \vpływa zbyt duża ilość współwłaścicieli, którzy nie chcą ponosić kosztów oczyszczeniu. Stąd też w prawodawstwie, w trosce o ikulturę rolniczą kraju, obserwować można liczne ulgi dla budujących nowe !karezy. W początkach XIX wieku w Persji, każdy kto w jakikolwiek sposób zagospodarował pustynię, założył kanat, stawał się właścicielem upr,awnej ziemi ;'7. Podobne prawo zwyczajowe istniało na terenach afgańskich. Od budowniczego właściciela nowego karezu, karez przybierał nazwę. Np. w Bostan w pobliżu Kwetty, Dżedid Harun Karez nosi nazwę :;~ F. Krenkow, :;·1 :;5 op. cit .. s. 2:l, L. C, BI·iggs. T1'ibes of the Saham. Ibidem, s. 11. Cambridge 1960, s. 12. W. Konig, Die Achal-Telce, s. 98. J. B. Fraser. Narrative of a Jou1'ney into Khorasan, 'in Ole Years 1821 and 1822, incLuding son:e Jlccount of the Countries to thc North-East of Persia, with Remarks upon the National Character, Government and Resources of that Kingdom. London lf)2;j. s. 207, 56 57 �208 KRZYSZTOF WOLSKI od imienia założyciela, Dżedid Haruna Panezai, który kazał wykopać ten ikarez w XIX wieku. Jest to najdłuższy karez w Bostan, mający 2,5 mili długości i posiadający aż 150 otworów hule czyli studzien pionowych. Karez ten jest tym ciekawszy, że posiada także odgałęzienia boczne, ściągające wachlarzowato wodę z podnóża góry Takatu. Kopanie dużych karezów było nie tylko Ikosztowne, lecz i długotrwałe. W okolicach Kwetty wszystkie większe kar,ezy !kopano przez kilka lat. PrzewaŻiIlie do główn€go karezu dodrążano odgałęzieni,a boczme. W Iranie wiel!kie, długi'c i głębo!kie Ika'rezy drążono nieraz w ciągu wielu lat 58. W trosce o gospodarikę kraju prawodawstwo ochrania urządzenia irygacyjne. Według prarwa Isl'amu, ze szkoły Hanafi, nie wolno kopać studzien w dowolnych miejscach, lecz trzeba na to otrzymać pozwolenie Imama. W promieniu 40 m od studni nie wolno drążyć innych otworów wodnych. W wypadku prowadzenła wody kanałami podziemnymi, nie wolno kopać studzien w mniejszej odległości od kanału niż 500 dhira (ok. 500 m). Jeżeli nowa studnia lub tkanał spowoduje wyschnięcie starego, właściciel nowego jest obowiązany dać odszkodowanie posiadaczowi starej studni lub kanału 59. Przy !kanałach podziemnych wiodących od podnóża gór, nie wollThokopać innych !kanałów na głębszym poziomie niż stare (lecz czynne jeszcze) kanały. 5. KONSTRUKCJE KAREZOW Z dawnych czasów wiadomo - talk też niesie tradycJa w Makranie i Kharanie, a t'a!kże na terenach afgańskich - że budowanie karezów należało do najszlachetniejszych poczynań władców państw i plemion. Do doskonałych czynów przypisywanych władcom z dynastii Achemenidów i Sassanidów zalicza się ibudowanie urządzeń irygacyjnych. Naśladując władców, a ta!kże dbając o swe własne korzyści płynące z uprawy roli, budowali karezy poszczególni bogacze plemienni. Jeżeli im tyl!ko pozwalał na to zasób pieniędzy lub ludzi (często niewolników), k'azali drążyć w ziemi po ikilka Ikarezów równocześnie, aby uzyskać więcej wody dl,a stałych upraw. Na cześć założycieli !karezów, poszczególne karezy do dnia dzisiejszego noszą n.azwy urobione od imion swych twórców. W Bostanie, w okręgu Kwetta-Piszin w północnym Beludżystanie, 874 akry (ok. 350 ha) ziemi uprawnej nawadniane są wodą z dziesięciu !karezów 60. Poszczególne karezy noszą nazwy rodzin właścicieli lub też 58 59 60 D. N. Wilber, op. cit., s. 122. F. Krenkow, Op. cit., s. 25. Karezy te noszą nazwy: 1) Meterzez Karez, 2) Dżedid Harun Karez 3) Karez �Tr(l[/ycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańsldch 209 nazwy pochodne od imion ~ałożycieli, jak na przylkład Dżedid Harun Karez należący do rodziny Panezai. W tym okręgu Beludżystanu nie istnieje wieś, która by nie mi.ał'a choć j€ldneg.okarezu, doprowadzającego wodę do pól uprawnych. Często poszczególne karezy po wyprowadzeniu wody z ziemi, już w postaci naziemnych strumy:ków, łączone są w jeden większy potok, jak to ma miejsce w Kila Nawab Dż'ogizei w okręgu Zhob. Czasami właściciele karezów i części ikarezów sprowadzają należącą do nich wodę do jednego zbiomika (zwanego w Bostan talab), lub do jednego strumienia, wiodącego dalej wodę na palla uprawne. Ryc. :3. Wnętrze karezu Zoha w Kuczlag widziane przez ghardawa. (Fot. K. Wolski, Kuczlag, 1964). Cziokal, 4) Maina Karez, 5) Szaran Karez, 6) Soche Karez, 7) Mat Karez, 8) Sobchan Karez, 9) NiH Karez, 10) Mandzakei Karez (materiały z badań terenowych, kwiecień 1964 r.l. 14 - Lud, t. 53, 1969 �210 KRZYSZTOF WOLSKI Trafia się, że podziemne kanały karezu :przechodzą popod korytami okre1sowych rzek, tak jak ma to miejsce w Pirzlada, gdzie karez przechodzi pod ko.rytem Kuszk-i-Nakhud 61. Spotyikalem to także w Kila Nawab Dżiogizei i w Kwetcie. Często karez przebiega pod drogą lub szosą. W talkim wypadku,Ilip. w Kuczlag, jedna z hule czyli sube jest wykorzystywana jako studnia (z kołowrotem ręcznym do czerpania wody). Zdarza się jeszcze inaczej. Mianowicie wodę z karezu, płynącą już potokiem naziemnym, musi się przeprowadzić na drugi brzeg koryta okresowej lub pó'łstalej rzeki. W takich wypadkach budowano dawniej akwedukt kamienny, a obecnie używa się w tym celu lżejszej i tańszej konstrukcji żelaznej. T,aką nowoczesną Ikonstrukcję żelazną zastosowano w Kuczlag do przerzucenia wody na drugi (lewy) brzeg potoku płynąeego od Kwetty. I I --~~~ I\ ~ 1_\ ~---- ~ --=-- - ~ '4;,4-0 I I '" •. I i __ '--<~,I --::~ •••••••••••••• ~~ L '''-v ---~_. ; I ._--' ~ , ~ Ryc. 4. Schemat konstrukcji •. karezu W północnym Beludżystanie. (Rys. K. Wolski). Lecz przejdźmy do omówienia spraw związanych z budową karezów. Kopanie karezów, podobnie jak i przeczyszczanie ich, należy do specjalnych rzemieślników, stanowiących zwartą i zamkniętą grupę zawodową. Posiadają oni swoje tajemnice zawodowe. Do specjalnych tajemnic zawodowych ·rzemieślników drążących k·anały, należało znalezienie wody w początku ("źródle") ikanału 62. Tajemnice zawodowe posiadali rzemieślJ. Humlum, op. cit., s. 226-227. E. A. Floyer, op. cit., s. 321. Poziom wody wg Floyera shuturgulu. 61 62 W kanale podziemnym nazywa siG �Tmdycyjne tec/miki sztucznego nawadniania w krajach irańsi-;ich 311 nicy (zwani kariger, w liczbie mnogiej karigeri w języku pasztu z oikolic Kwetty) afgańscy i beludżystańscy z Makranu (kanat rzemieślnik pracujący przy kahn w języku beludżi z MaJkranu). Rzemieślnicy zajmujący się drążeniem podziemnych kanałów we wschodnim Iranie nazywają się maghani m. Pod nazwą mukanni wymienia ich Polak 64, chwaląc ich duże umiejętności i wiedzę zawodową. Podkreśla, że mukanni potrafią znaleźć wodę w ziemi na podstawie wizji terenowej. Jeżeli na powierzchni ziemi spostrzegą określoną roślinę, to bezbłędnie określają, gdzie i ile wody znajduje się pod ziemią. Karigeri w Bostan rekrutują się. z afgańskiego szczepu Materzei, mieszkającego w Qlkolicy. Jednak w okręgu Kwetty i Zhob bardzo często karigeri reikrutują się z pośród koczowników-rzemieślników przychodzących na zimowe miesiące z Afganistanu do Pakistanu 65. Za najwyższej klasy specjoalistów od drążenia Ikarezów uważ,a się rzemieś}ników z Yezdu w Iranie. Ich zajęcie jest dziedziczne w rodach 66. Zapewne też i sekrety zawodowe przechodzą z ojca na syna. Karigeri afgańscy, a talkże karigeri z okolic Kwetty, pracują przy kopaniu i czyszczeniu karezów w Kaczhi, w Sarawanie i Dżalawanie we wschodnim Beludżystanie. W Nal u granic Las Bela spotykałem tych rzemieślników wiosną 1964 r. w Beludżystanie zachodnim, w Makranie pracują przy urządzeniach irygacyjnych miejscowi ludzie, Beludżowie z makrańskich plemion Makib i Darzada, a także Beludżawie z Iranu. Ludzie ci czasami pracują przy ikarezach też we wschodnim Beludżystanie, w Dżalawanie i Las Bela. Zapewne afgańska nazwa podziemnego urządzeni·a irygacyjnego karez, powszechna w całym wschodnim i północnym Beludżystanie, została tam przyniesiona przez tych rzemieślników. Zresztą odnośnie tej nazwy, sardar Farik Mohammad Bizendżiou zNal, wymźnie podkreślał w rozmowie ze mną, że miejscową nazwą w języiku Beludżi jest kachan, zaś kopaczy nazywa się kahankasz. To samo słowo występuje też w języku Brohi. Lecz już w Kharanie, gdzie karez nazywany jest khahan, rzemieślnika-kopacza określa się słowem kannat. Prace przy zakładaniu nowego karezu rozpoczyna się od wykopania pierwszej "źródlanej" studni. Pionowe te studnie na różnych terenach noszą różne nazwy. W Kharanie nazywa się je czahdap, w oikolicy Kwetty hule, w okolicy Gardezu w Afganistanie szan, w Gulistanie i Piszinie suba, w Nal w Dżalawanie tip. W Makranie pierwszy kanał pionowy nosi nazwę baze, podczas gdy inne następne, nazywają się cza 63 H. Gablot, op. cit., s. 51. 64 J. E. Polak, op. cit., s. 116. 65 Por. K. Wolski, Powindah, patańscy koczownicy grafia Polska", t. VII, s. 385-386. 66 D. N. Wilber, op. cit., s. 122. Afganistanu i Pakistanu. "Etno- �212 KRZYSZTOF WOLSKI lub czad, w Kuczlag pierwszy zwie się naserkona. Następne studnie połączone są pod ziemią poziomym kanałem, Q{tóry zwie się puszt w Bostanie, piszta w Gulistanie, pusztyk w Kha'ranie, posztyk w Ma:kranie, w Nal zwie się on kuur (tak samo w języku brohi) podczas gdy pusz tyk nazyw,a się odległość pomiędzy poszczegó1nymi otworami naziemnymi pionowych studni. W Sarawanie tenże pusztykokreśla się w języku brohi nazwą nambur. W Gardezie nazywa się dżiar. Odległości poszczególnych hule (suba) w Pir~ada wynoszą przeciętnie 10-20 m, lecz trafiają się dalsze, pięćdziesięcio- a nawet stu metrowe 67. W Bostanie te odległości wynoszą od 3 do 20 m. W Kila Nawab Dżiogizej zaledwie 2 m tuż przy wylocie Ikarezu. Pierwszy karez pionowy naserkona wyjątkowo tylko znajduje się nad źródłem, jaik np. w karezie zwanym ZOTe w Kuczlagu !koło Kwetty, który prowadzi wodę z czine (źródła 'W jęzJTIkupasztu). Przeważnie dochodzi do warstwy, w której gr.omadzi się woda deszczowa u podnóża skał. Pierwsza studnia (naserkona), której dno musi leżeć powyżej wylotu poziomu kanału w dolinie, przeważnie nie ma większej głębokości niż 12 metrów, choć tr,afiają się czasami, bardzo rzadko, głębsze a parę metrów 68. Widocznie jedna!k ta głębokość !kmezu jest regułą, skoro i foggoara na SahaT~e mają przy pierwszych studniach głębokości 36 stóp (ok 12 m) 69. W oazie Pirzada, leżącej pomiędzy Kandaharem i Giriszk, karezy mają 5-10 km długości, ~aś ich głębokość przeciętna sięga 10-20 m a nawet 50 m 70. Kahn w Ma!kranie nie są specjalnie długie, najdłuższe dochodzą do 10 km, najkrótsze ledwie sięgają dwu km, lecz ich głębokość dochodzi do 25 m. Przeważnie są płytsze. P,oziomy kana'ł puszt czyli posztyk powinien być lekko pochyły w !kierunku doliny. Stare przepisy zalecają, aby nachylenie wynosiło około 1 m na każdy F'arsakh (4 mile) 71. We wschodnim Afganistanie spadek dna lka;rezu nie jest większy ,niż około 2% n. W pTaMyce karigeri podkreślają, że przy 'łatwo sp'łuiki'wanej glebie, jalka występuje przeważnie w północnym Beludżystanie, nachylenie dna Ikar·ezu musi być bardzo małe. W przeciwnym razie woda bieżąca bardziej wartkim nurtem mogłaby 67 J. Humlum, op. cit., s. 228. Wydaje się, że 100 m odległości są chyba czymś zupełnie wyjątkowym, bowiem wydrążenie takiego piszta byłoby zbyt trudne dla karigeri (przyp. K. W.). 68 W środkowej Persji niektóre karezy miewają bardzo znaczną głębokość. Głębokość ta dochodzi czasem nawet do 50 metrów. W Beludżystanie tak głębokich karez6w nie spotkałem. 69 L. C. Briggs, op. cit., s. 11. Studnie z wyciągami kieratowymi i kołami mają od 20 do 220 stóp głębokości. 70 J. Humlum, op. cit., s. 226-228. 71 F. Krenkow, op. cit., s. 31. 72 R. Niedermayer, Das afghanische Bewiisserungswesen, Wrocław 1929, s. 19. �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 213 szybko p<Jdmyć boczne ściany Ikarezu i spowodować konieczność stałego i częstego (przeważnie co roku lub co kilka lat) przeczyszczania kanałów, gdyż nawet drobne osypywanie się ziemi, przy małym spadku, grozi zamulaniem Ilmrezu. Na terenach, gdzie podziemny kanał musi przechodzić przez warstwy piaszczyste, które grożą zawaleniem konstrukcji, stosuje się umocnienia ścian i sklepienia przy pomocy ceglanych cylindrów 73. Sporo konstrukcji tego typu możlna spotkać koło Chuszikek w pobliżu Hamadanu, koło Ray, Sultanieh i Tebrizu w Persji 74. Do pracy przy budowie karezów używa się bardzo prostych i prymitywnych narzędzi. W głębi ziemi pracuje się tylko żelazną łopatą balcza (dawniej była to drewniana 'łopata i tylko ost'rze m1a'ła żelazne) oraz długim żelaznym dłutem baryj, bardzo podobnym do pies:mi, używanej w Polsce przez bar1:'l'likówdo dziania barci. Czasami karigeri z {)IkoJic Kwetty, pracujący pod ziemią, używają do dłu;ban1a i ciosania gliny żelaznych kilofów qulung, które z jednej strony mają wąską ciosłę a z drugiej ,ostre, proste zakończenie. Do wyciągania ziemi z szybów używa się prymitywnych, przenośnych kołowr,otów czerh (okolice K'wetty), galgel (w Makranie), które posiadają długą oś, współcześnie w okolicy Kwetty żelazną, sarkh bari lub lolej a wspierającą się na dwu sochach aucza. Aucza przy małych otworach hule, wbija się w ziemię na przedłużeniu średnicy otworu. Przy dużych otworach hule, przy starych i dużych karezach, aucza są wbijaJne w ziemię przy brzegu studni. Przy końcIach podwójnych ramion czerh zaczopowane są poprzeczne szczeble dastek, wokoło których nawija się sznur z koziej wełny tal su, a u końca sznura znajduje się niewieliki wór z bydlęcej skóry saulareh, służący do wyciągania ziemi i błota z dna karezu. W Maikranie przeważnie ten wór - koszyk, sapt, wykonany bywa z plecionki z włókna liści palmy pisz (Nannorhops ritchieana), podobnie w Khamnie, gdzie koszyk taki nazywa się saptuk. Przy szerokich otworach studziennych kołowTot czerh obraca się nie przy 'pomocy rąk, bowiem każde nachylenie nad otworem grozi wpadnięciem do sube czyli hule, lecz za poś'rednictwem drewnianej kulki-haka, którą przeciąga się dastek nawijając na nie talau. Kulka-hak nazywa się w okolicy Kwetty macziek. Macziek służy też do chwytania napełnionego błotem saula'l'eh i przyciągania do brzegu sube, popod czerh. Przy kopaniu, jak i przy czyszczeniu ikarezu pracują zawsze przy każdym czerh po czterech karigeri. Dwu pracuje pod ziemią. Karigeri pracujący w podziemnym kanale, niejednokrotnie stojąc w wodzie i to 73 O takich umocnieniach na terenach s. 122. 74 J. E. Polak, op. cit., s. 117. Persji wspomina D. N. Wilber, op. cit., �214 KRZYSZTOF WOLSKI dosyć zimnej, nacierają sobie nogi tłuszczem. Pralktyka ta jest podobna do stosowanej przez studniarzy w Sindzie i we ,wschodnim Beludżystanie. Studniarze tamtejsi, będąc zmuszeni do nurlkowania w chłodnej wodzie podczas pogłębiania dna studni, nacierają całe ciało tłuszczem, aby uniknąć przeziębienia i dla ochrony skóry przed pękaniem przy stałym moknięciu i wysychaniu 75. Dwu Ikarigeri pracuje na powierzchni, odbier'a ziemię i błoto z saulareh i wysypuje je wokolo otworu studziennego, przez co powstają charakterystyczne dla krajobrazu okrągłe grobelki otaczające każdy otwór sube. Grobelki te stanowią też ochranę sube przed ewentualnym wtargnięciem wody deszczowej podczas nawalnej ulewy. Woda wtedy mogłaby porozmywać ściany studni. .... ; ! I I "j Ryc. 5. Kariger przy czerh W Kuczlag kolo Kwetty K. Wolski, Kuczlag, 1964). w Beludżystanie. ) (Fot. Roboty przy naziemnej części karezu, po opuszczeniu przez wodę .podziemnych kanałów, nie są już tak cię2jkie. Wykapanie rowu do otworu wyjściowego sup w ciągu otwartego potoku cziou 76 aż do zbiorników talab lub nauer należą też w okolicy Kwetty do karigeri. Czasami za75 Obserwacje z okolic Szikarpuru w pólnocnym Sindzie i z Rodżan Dżamali we wschodnim Beludżystanie. 76 Cziou w Persji nazywa się dżiuz (Ene. de l'lslam vol. II, s. 753), w Dżalawanie zaś dżioo. Kolo Gardezu i okolicach Kabulu nosi nazwę dżiuj. W jęz. urdu zwie .się nala. �Trrt<1yc!ljne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 215 chodzi konieczność przecięcia przez cziou }a:kiegoś pagórka, wtedy woda płynie głębokim wąskim jarem, aż wreszcie doprowadwna zostaje do ogrodu lub pola. Praca karigeTi jest ciężka i niebezpieczna. Szczególnie niebezpieczna jest praca pod ziemią. Często zdarzają się wypadiki, że podczas kopania zawali się ziemia i zasypie robotników". Uratować ich już się nie da. Zostają oni żywcem pogrzebani. To też wynagrodzenie Ikarigeri jest stosunkowo znaCZ'Ile.Wyna.grod~!nie to :bywa wyp'łacane w gotów.ce i w naturze przez zamindarów, właścicieli karezów. Zamindar Abdul Asiz Khan Panezai z Bostan obliczał, iż yard wykopanego karezu kosztował w r. 1959 około 40 rupii paikistańskich (re1a'cja około 5 rupii = 1 dolar USA). W Makranie (okolice Turbatu) oblicza się, że przy kopaniu karezów, na 1,5 km potrzeba czterech ludzi pracujących przez dwa miesiące 78. Field podaje, że koszt wylkopania 1 m wynosił w latach pięćdziesiątych około 3 rupie, mowa tu o przeczyszczaniu 'a nie budowie. Obecnie wzrósł koszt czyszczenia do 4 a nawet 5 rupii za metr. Ogólny koszt wykopania !karezu wynosi około 10000 rupii, z czego polowę pokrywa rząd, subwencjonując w ten sposób zakładcllni'e nowych urządzeń .irygacyjnych. Podobnie w Afganistanie rząd udziela 'bezzwrotnych zapomóg na budowę nowych karezów. W roku 1957 na zakładanie karezów w prowincji Paktia bank afgański wy'asygnował 310000 afgani 79. W Iranie w r. 1945 utworwno specjalny Urząd Irygacji zależny od ministerstwa finansów i rolnictwa, w którym ;pracowali inżynierowie wodni. Nie była to rzecz nowa. Podobny urząd istni'ał za Sassanidów 80. Wszystkie spr'awy wodne są uzależnione od tego urzędu, przez który przechodzą subwencjonowania nowych urządzeń irygacyjnych. Urząd wydaje -opinie o celowości inwestycji przy zalk'ładaniu nowych kanałów. 6. KONSERWACJA KAREZOW Wprawdzie na terenach suchych, półpustynnych, w klimacie bez dużych mrozów, niszczenie budowli nie następuje zbyt szybko, jednak czas robi swoje i karezy omz budynki gliniane powoli rozsypują się pod wpływem różnorodnych czynników. Dla karezów jednym z najgroźniejszych czynników jest działanie wody deszczowej podczas rzadkich lecz nawalnych ulew. Często w takich wypadkach woda, spływająca gwał77 78 79 80 Por. J. E. Polak, op. cit., s. 117. H. Field, op. cit., s. 80. "Afghanistan News", 1958, Nr 6, s. 20. H. GobIot, op. cit., s. 44. �216 KRZYSZTOF WOLSKI townie po zboczu doliny, wdziera się do sube czyli hule zarywając pionowe ściany studzien. Niejednokrotnie woda deszczowa wdziera się do Ikanałów karezowych przez nory stepowych gryzoni, drążąc w ten sposób otwory duże 'a niebezpieczne dla ikarezu. Samo wdarcie się wody do karezu nie jest jeszcze tak groźne dla poziomych kanałów posztyk, bowiem ich pojemność jest przeważnie tak duża, że w tym wypadku przepuścić może łatwo zwiększoną ilość wody, mieszczącą się w korycie karezu i nie dotykającą jeszcze ścian bocznych. Dopiero u wylotu karezu sup, gdy nie ma tu jeszcze większego zbiornika talab, lecz jedynie rów powierzchniowy, woda zostaje zahamowana i cofa się w głąb kanału podziemnego. Jest to groźne dla ścian, które ulegają wtedy podmyciu. Często wtedy odcinek posztyk lub jego część ulega zawaleniu. W wypadku takim konieczna jest natychmiastowa ingerencja karigeri dla odkopywania zawalonej 'części, aby cofająca się w głąb Ikarezu woda nie podmyła dalszych partii glinianych ścian. Zawalenie się stropów w ikarezach zdarza się w okolicy Kwetty czasami wiosną, po długiej a mroźnej zimie, podczas r·ozmarzania glinianych stropów zawilgoconych wodą parującą z karezu w zimie. Zawalenie się stropów w karezach, czy też wdarcie się wody lub nawianie prochu do karezów, powoduje częściowe zamulenie się kanałów podziemnych i zahamowanie przepływu wody. Specjalnie groźne jest takie zamulanie się karezu przy jego małym spadku 81, bowiem muł szybciej się osadza. Bardzo często zawalają się ostatnie puszt w pobliżu wylotu podziemnego karezu. Zawaliska te nazywają się w Bostan ghardawa zaś w Piszin sarczak, w Makranie kurcza, a w Nal w Dżalawalnie kad. Znacznie groźniejsze dla karezów są trzęsienia ziemi, które powodują nie tylko zawalenie się stropów i studzien (oczywiście w razie większego trzęsienia), ale też powodują mniejsze lub większe zmiany w poziomie nachylenia gruntu. Drobna często zmiana wywołuje zupełnie unicestwienie karezu, gdyż wyklucza poprzednie założenie przy odpowiednim spadku wody. W wypadku takim nie wystarcza już przeczyszczanie lub pogłębianie kanałów, lecz następuje konieczność wylkopania nowego karezu a zupełnego lub czasami tylko częściowego porzucenia dawnego urządzenia, przy wykorzystaniu jedynie części starych sube. Trzęsienia ziemi niejednokrotnie zmuszają do porzucenia części pól uprawnych, na które nie można doprowadzić wody. Także zdarza się, że woda w początkowej studni karezu opada, a dostanie się do jej zmienionego poziomu wymaga budowy nowego urządzenia irygacyjnego. Wysychanie karezów spowodowane bywa nie tylko na stałe po trzęsieniach ziemi, ale też często okresowo po wyjątkowo suchych latach SI Spadek karezu nie jest większy niż 2%• �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 217 lub (w okolicy Kwetty) po zimach o bardzo małych opadach smegu czy też deszczu. Wiosną 1964 roku w Bostan !koło Kwetty pnawie wszystkie ikarezy wyschły, bowiem roik 1963 miał mało opadów, a zima 1963/64 była wyjątkowo sucha. Ryc. 6. Kariger ze swymi narzędziami pracy. K. Wolski, Kuczlag, 1964). (Fot. Dla zabezpieczenia karezów przed zamulaniem stosuje się niejednokrotnie zamykanie otworów studzien przez obmurowywanie kamieniami a następnie nakrywanie pozostawionego otworu płaskim dużym kamieniem lub też kawa~kiem blachy ze starych beczek po asfalcie. Zamknięcie talkie chroni przed wdarciem się wody deszczowej i przed wpadaniem prochu podczas burz. Dalsza konserwacja Ikarezów polega na przeczyszczaniu poziomego Ikanału. Wtedy to zazwyczaj pogłębi,a się nieco zamulone zawsze dno (o j·edną długość żelaznego ostrza łopaty). Pogłębienie �218 KRZYSZTOF WOLSKI taikie, to już właściwie odnowienie karezu. Odnowienie jest rzeczą kosztowną· Uważa się, że karezy powinny być czyszczone co roku. Najlepszą porą do tego są miesiące letnie aż do sierpnia. W Beludżystanie ,prace przy czyszczeniu karezów rozpoczyna się już od kwietnia. Często po pogłębieniu corocznym karezu i cziau (dżiaa w Dżalawanie) obniży się do tego stopnia poziom wody w potoku cziau, że doprowadzertie jej na pola wyżej położone staje się niemożliwe. Wtedy z konieczności trzeba zaprzestać stałej upmwy tych pól, opartej na sztucznym nawadnianiu 82. 7. EKSPLOATACJA KAREZOW Woda z karezów służy przede wszystkim do na'wadniania pól, tak jak do tego służy woda uzysik'ana innymi sposobami na wszystkich obszarach strefy suchej. W północnym Beludżystanie, na terenie powszechnego występm.vania ikarezów, inne urządzenia sztucznego nawadniania występują niezmiernie rzadko. Młyny perskie, czyli szero:kie studnie z :kołowrotem czerpiącym wodę, a poruszanym za pomocą kieratu ciągnionego przez wielbłądy czy też woły, widuje się wyjątkowo w okolicy Mastungu, lecz częściej na nizinie Kaczhi koio Sibi, czy też na krańcach ;pustyni Pat. Spotyka się je powszechnie w Deradżacie, a ta:kże w Las Bela obok Ikarezów i kanałów z zapór ,na rz'ek'ach. Często przy nawadnianiu pól łączy się wodę, uzyskaJną z Ikilku źródeł irygacyjnych, gdy :karez dostarcza zbyt malo wody. Przeciwnicy ka<rezów podnoszą niejednokrotnie, że woda z karezu jest jałowa. Ma mało wartości odżywczych. Nie przynosi żyznych cząstek, które zawsze znajdują się 'w wodzie z zapór na rzekach a nawet z zapór na rzekach okresowych. Bezsprzecznie mają rację. lecz zapominają o jednym, że na terenach skrajnie suchych, gdzie nie ma rzek stałych ani innych zbiorników wodnych, zapasy wody gruntowej mogą być jedynie wykorzystywane przy pomocy Ikarezów lub studzien. W ta!kim razie woda studzieI1!I1atakże nie będzie miała innych właściwości niż wod;l z ikarezów. Zaś do wydobywania wody ze studzien trzeba albo pomp motorowych, albo zwierząt poruszających !kołowroty. Występuje tu (bd'atkowe utrudnienie i podrożenie eksploatacji. Z karezu zaś woda sączy się lub płynie stale. Uważa się, że jeden karez niesie okolo 20-60 litrów wody na sekundę 83, co nie jest zbyt wiele, ale już jest bogactwem w pustynnych OClz<1ch. 82 83 Pola takie oglądałem w Bastanie. J. Humlum, op. cit., s. 226. �Tra£1yc.l/jne techni.ki sztucznef..lo nawadniani.a w krajach irańskich 219 Dla terenów Iranu środkowego oblicza się wydajność poszczególnych karezów na 15 litrów na sekundę. Toteż od najdawniejszych czasów woda karezów była zawł,aszcZJona.Karezy stanowią włalsność państwOJWą, samorządową lub prywatną, indywidualną albo zespołową. Zespołowa współwł'asność powstała drogą podziałów rodzinnych i sprzedaży. Współwłasność ogranicza się nie tylko do ikorzystania z wody, lecz nakłada też obowiązki partycypowania w !kosztach napraw i przeczyszczeń !karezu. Nad porządkiem w korzystaniu z podziału 'wód karezowych czuwa specjalny urzędnik, zwa'ny w Turbade kahn-i-sariszta, z;aś w Las Beła naib. Na stepach turkmeńskich w ka~dym osiedlu jest jeden lub kilku "z'arządców wodnych". Taki na,czelnilk wodny nazywa się mirab (pan wody) 84. W południowo-zachodnim Afganistanie w okolicy Kandaharu, okresy używania wody z karezu nazywają się następująco: doba użyt!kowania kholba dzieli się na 4 szongol (po 6 godzin), z kolei szongol dzieli się na 10 sel85. W oazie Achal-Teke na stepach turkmeńskich wodę z karezów rozdziela się pomiędzy posiadaczy prawa do jej użytkowania. Najmniejszą jednostką jest bir su, to jest 1/24 doby pobierania wody, zwanej serkar (pers. sarokm' - część udział). Serkar dzieli się na dwa keleme, nocny i dzienny 86. WspółWłaściciele karezu posiadają w nim czasami tylko po 2 sel wody. W Bostan np. Abdul Aziz Khan Panezai w ikarezie Meterzez ma 48 godzin używania wody. W czasie używania z'3stawia się cziou, tamą hauda potem Zlgromadwną wodę wpuszcza na pola 87 użytkownika na czas jemu przeznaczony. W Afganistanie najczęstszą miarą ilości wody zużywanej do nawadniania jest aszia, której wielkość równa się około 250 l/sek.RB• Jest to miara potrzeb roślin lub potrzeb nawodnienia pewnego obszaru uprawnego, nie jest zaś miarą podziału uczestniczenia w korzystaniu z urządzenia nawadni'ającego. W Makranie każdy karezowy kalmyr dzieli się na dwa równe kanały taqir, które następnie dzielą się na liczne mniejsze kanały - odnogi giroband. Zast1awy na kanałach nazywają się garrok 89, są one wykonane z kamieni. Podobnie w Kalacie rozdzielnie wody (zastawy na kanałach) wykonane są z kamieni. Technika nawadniani'a pól w Bastanie poleg-a na zamknięciu w nocy wody w tulab (sadzawc.e, zaporze lkarezowej) a następnie rano, na wyW. Konig, op. cit., s. 99. J, Humlum, op. cit., s. 220. 86 W. Konig, op. cit., s, 104. 87 Taka technika zalewu gwarantuje, że woda jednocześnie w większej ilości napływająca na pólko w obrębie pulwan, pokryje całe pólko warstwą jednakowej grubości i będzie równomiernie wsiąkać na całym nawadnianym obszarze. 88 R. Niedermayer, Das afghanische Bewiisserungswesen. Wrocław 1929, s. 24. 89 Zbiorniki zaś w Turbacie nazywa się kahn duk. 84 85 �220 KRZYSZTOF WOLSKI puszczeniu jej na pota. Zatrzymanie wody ma na celu ogrzanie Jej, a także równomierne pokrycie warstwą wody całej nawadnianej powierzchni pólka. W wypadku nawadniania sadu stosuje się bezpośrednie napuszczanie wody z cziou 90. Pole to jest otoczone wokoło grobelką zwaną pod Kandaharem pulvan, która zatrzymuje wodę w obrębie nawadnianej roli. Role nawadniane stale wodą z karezów nazywają się uba usa !H. Przyjmuje się, że 1 eft (stopa3)/ sek. na lab jestzupełlI1lie wystarczająca przy nawadnianiu. Oznacza to, że gdy 1 cft/sek. stale płynie przez okres czterech miesięcy, to woda z danego karezu wystarczy do dostatecznego nawadniania 100 akrów 92. Ograniczeniom nie podlega jedynie woda do picia, którą ikażdy może zaczerpnąć z cziou ikarezowego. Współwłaściciele ikarezu poją także swoje bydło wodą ikarezową. Często miejsca wodopoju to zawaliska - ghardawa i to nawet głębokie. Do gł~bokiej "ghardawa" kobiety chodzą też po wodę 93. Ryc. 7. Krzewy w karezie Chajan w Nal w Dżalawanie (Fot. K. Wolski, Nal, 1964) w Beludżystanie. WYlPadnie jeszcze wspomnieć o pożytkach ubocznych z k'arezów. Woda potolków Ikarezowych bywa wykorzystywana do poruszania młynów wodPor. R. Niedermayer, op. cit. W M'akran.ie teren nawadniany stale wodą z kQJhn zwie się daj at. 92 R. Niedermayer, op. cit., s. 28. 93 Bostan, ghardawa na karazie Dżedid Harun Karez. 90 !ll lub kanału (rzecznego �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 221 nych zyranda (w okolicy Kwetty), asiab (w Kalacie i Dżalawanie). W terenie bardziej górzystym, tam gdzie dżioo płynie głębszym strumieniem, młyny wbudowane są w ziemię i na pierwszy rzut oka można ich wcale nie zauważyć. Tam zaś, gdzie dżioa ma małYSlpadeik, rtam buduje się groble, wierzchem której płynie woda. Młyn stawioa się w miejscu gdzie grobla osiągnie należytą wysokość, zapewniającą odpowiedni spadek i uderzenie wody na łopatki w osi koła młyńskiego. Młyny te stoją przeważnie na kanałach wodnych jednego właściciela, lub - j.ak w Kuczlagu - poniżej rozwidleń, rozprowadzających wodę na poszczególne pola. Oczywiście tylko wtedy mielą, gdy !kanałem przepływa woda. Na niektórych k'arezach przesus~onych, np. w 80rab na południe od Kalatu, polikwidowano m.łyny, bowiem z braiku wody bywały one nieczynne przez ,pewien CL?3S. Na innych, j.ak w Nal, zlikwidowano asiab na dżiaa, bowiem młyn był zbyt odległy od osady. W Nal założono dwa młyny motorowe. Zdarza się niekiedy w Afganistanie, że woda z karezów poru.sza stępy do tłuczenia ryżu, lecz są to wypadki sporadyczne. Przejdźmy wreszcie do pożytku ze świata roślinnego i zwierzęcego żyjącego w Ikarezach. Pożytek z niego jest niewielki. Ceni się jednak możliwości posiadania drzew (w okolicy Kwetty przeważnie morw i wierzb) zasadzonych wzdłuż C'ziou. Drzewa te rosną na płaszczyźnie pola w pobliżu cziou, lub też, gdy rów jest głęboki, w samym rowie, sprawiając poważne kłopoty robotnikom przy czyszczeniu dna i śdan. Często z głębokiego jaru przy rowie wyglądają tylko wierzcho~ki koron tych drzew. Drzewa te ocieniają cziou i tym samym ograniczają nieco parowanie drogocennej wody. Z drobnymi chwastami w cziou stale się walczy. Hamują one przepływy wody, zatrzymują namuł i tym samym powodują uszikodzenia i zanieczyszczenia karezu. Fauna karezów jest różnorodna. Uważa się, że w Afganistanie jest ona uboga 94; pOIkrywa się to z moimi obserwacjami z północnego Beludżystanu i z badaniami angielskiej ekspedycji w roku 1951 w Iranie 95. Jednak nawet w północnym Beludżystanie fauna i flora karezów służy zimą za pożywienie dzikim kaczkom 96. Oczywiście, w karezach, które prowadzą wodę zaskórną i często wysychają, flora i fauna muszą być bardzo ubogie, dostosowane do tych tak Por. J. Humlum, op. cit., s. 290. Par. A. Smith, Blind White Fish in Persia. London 1953, s. 78. 96 W r. 1961 w styczniu polowałem na kaczki wraz z p. Akramem Panezai w Bostan. Do hu le wrzucało się kamyczki, którymi płoszyliśmy kaczki. Ptaki wylatywały przez hule i wtedy się je strzelało. Muszę tu dodać, że w cieplejszych porach roku nigdy nie widywałem żadnego ptactwa w karezach w okolicy Kwetty ani w MakranIe, Dżalawall!Le' czy w Las Bela. 94 95 �KRZYSZTOF WOLSKI nie bardzo sprzyjających warunków. W Ikarezach stałych, prowadzących wadę ze źródeł, spotyka się florę i faunę znacznie bogatszą. Miałem możność obserwowania ikarezu Chaj'an w Nal w południowym Dżalawanie. Był to Ikarez stały, długi, prowadzący wodę ze źródła. W otwartej części czyli cLżioo pelno było wodorostów i różnych roślin, wśród tego uwijały się całe gromady niewielkich 'rybek, drobnych raczków i owadów wodnych. Wpływały one też do części podziemnych kuur, gdzie można je było dojrzeć przez szerokie otwory pionowe tip. Żyją też w karezie Chajan żółwie sarkut. Małe rybki żyjące w Ikarezie nazywają się paharak 97. Żyje ich w karezie ikillkagatunków (na co mi specjalnie zwracano uwagę). 8. WSPOLCZESNY STAN KAREZOW W BELUDŻYSTANIE Obserwując niektóre zaniedbane i nieczynne karezy w Bostan można by przypuszczać, że na terenie Beludżystanu północnego następuje upadelk tego typu urządzeń i'rygacyjnych. Lecz nie można się sugerować obserwacjami w jednej miejscowośd, gdzie np. większość współwłaścicieli karezów pr-acuje lub przebywa poza terenem tej os-ady i nie jest bezpośrednio z-ainteresowana produkcją rolną. Karezy często niszczyły się, gdy ulegały zasypaniu ich części. Odnowienie takiego Ikarezu jest zawsze kłopotliwe i połączone z większymi trudnościami niż budowa nowego. Niejednokrotnie karezy wysychają w okresach wielkiej posuchy. W Niabat (okręgu nawadnianym) w Kanracz (Kanrach) w Las Bela podczas posuchy w r. 1900 wyschły wszystkie karezy 98. Obecnie w talkich wypadkach występują dążenia do uniezależnienia się od ikarezów i przejścia na nawadnianie wodą z głębokich studzien. Współcześnie w Pakistanie coraz rzadziej spotyka się nowo wybudowane karezy. Nakłady inwestycyjne nie opłacają się. Karezy nie gwa97 Dr Nur-ul-Haq Khan Kakar opowiadał mi ciekawą historię o rybkach żyjących w karezach. W Dżalawanie ludność uważa te rybki za zaczarowane, bowiem rodzą się tajemną mocą w podziemiu, chociaż nikt ich tam nie przynosi. Dlatego też nikt z miejscowej ludności rybek tych nie spożywa, uważając, że żołądek ludzki nie może strawić zaczarowanej istoty. Ryba ta powinna w l'aziespożycia "przelecieć" nie uszkodzona przez cały przewód pokarmowy człowieka. Pewnego razu, gdy dr Nur-ul-Haqur ze swym przyjacielem byli na polowaniu, nałapali tl'Ochę tych rybek w karezie i następnie po ugotowaniu, zjedli. Gdy to zobaczyli miejscowi ludzie, postanowili śledzić doktora i jego przyjaciela, aby potem w ich odchodach poszukać rybek. Gdy zaś później stwierdzili, że tam nie ma całych rybek, orzekli, że dr Nur-ul-Haqur i jego przyjaciel to "dżiadugeri", czyli czarownicy, którym zupełnie nie szkodzą zaklęte, 'CZarodziejskie rybki z lmrezów. PodobnIe za nietykalne uważa siG rybki żyjące w kalfeza'ch w Ghazui w Afganistanie (badania 1969 r.). 98 "Baluchistan District Gazetteer" Series, t. VIII. Las Bela. Quetta 1907, s. 90. �· TTftU.lI('yjnc tecJIn.iki. sztlLC21lego nawadniania lV krajach tTańskich. rantują stałego dopływu wody na pola, gdyż często wysychają. Zazwyczaj nie są głębokie, zaś znaczniejsze niż półmetrowe pogłębienie karezu jest praktycznie niemo·żliwe. Porzuca się więc karezy a przechodzi do budowania głębokich studzien, z których wodę czerpie się przy pomocy pomp motorowych. Ten sposób pozwala na wykorzystanie niższego poziomu wód gruntowych, niż to dotychczas było możliwe przy pomocy karezów i perskich młynów (rahat), a także na doprowadzenie wody na wyżej połozone pola. Posiadacze ziemi sugerują się, że ze studzien będą mieli pewniejszy i obfitszy dopływ wody niż z karezów, nie biorąc pod uwagę, że kare~ami ściągało się wodę z dalszych odległości i większych obszarów. Zresztą przy głębokich studniach niejednokrotnie nastętpowało podebranie .przez studnię wody ikarezu. Bowiem sZyJb studni dobijał się nie do źródla, lecz do tego .sameg.o ukośnego lustra wody zaskórnej, na :którym w pobliżu założony był karez. Na podstawie obserwacji w terenie można jednak stwierdzić, reasumując powyższe uwagi, że system karezów nie z.najduje się w stadium powszechneg.o zanikania. I zapewne przez długie jeszcze lata ludność Iranu, Afganistanu i Beludżystanu będzie nawadniać swe role wodą z Ikarezów. KRZYSZTOF WOLSKI TRADITIO AL TECHNICS OF ARTIFICIAL COUNTRIES IRRIGATION IN IRANIAN The author has been doing twice field-investigations about traditional technics of artificial irrigation in Iranian countries, in their Eastern parts, the Iranian highlands of Baluchistan in the region of Quetta, in Sarawan and Djalawan, in the Southern Baluchistan in Makran and Las Bela, during the years 1960-1961 and 1964. These investigations fit'st of all were made possible because of the help of: Hajji Muhammad Hafizullah Khan Achakzai, Malik of Gulistan and Mr. Abdul Aziz Khan Panezai [rom Bostan, whom the author wishes to express his sincere thanks. Ba.sing on his own investigations and a pretty laeonic literature, the author presents in eight chapters the history. the range and actual state of one of the traditional, historically most exactly withthe Iranian countries connected technic of artificial irrigation, which is the karez-kanat. This irrigating device is known in Iranian countries from remote times and its arise may be dated on the late epoch of Bronze Age. In times of glory of the Old-Persian Imperium of Acheminids it ranged with the innuence of Persian culture on broad terJ'itoires of Middle Asia and Northern Africa. In Middle Asia it has been found in the oasis of Turfan, in North Africa from Cyt'enaica it pushed its way up to the Western extents of Sahara, where it is �224 KRZYSZTOF WOLSKI functioning under the name foggara up to the present days. On the Arabian peninsula it occours commonly in Oman and Hadramaut in the Eastern part of Arabia. In all these territories this irrigating device lasts in permanent use to these days. In Afghanistan and in the Northern Baluchistan (in West Pakistan) the system of artificial irrigation by means of underground canals sweeping down from the feet of the rocks in the direction of the lower bottom of the valley and refloat water to the top of the earth, is called karez. It is a very ancient Eastern Iranian name, spread in the form of "kiariz" over Turkmen steppes. In the Southern Iran highlands (Makran, Persian Baluchistan and South-Western Pakistanian Baluchistan) the device is called "kahn" or "kahan", whereas in Iran it is named kanat (quanat). Karez are irrigating devices in eminent dry terrains, halfdesert or desert, where there are no steady rivers and appears the absolute necessity of utilizing underground resources of water for using them in artificial irrigation. Often karez lead headspring water, but use ground water too, and therefore these one dry up during dry summers or during rainless "vinters. But for the most part they lead water always. Indeed individual karez-kanat do not give to much water, mostly they do not bring more than 15 to 20 liters in one second (the greatest one exceptionally brings even 60 liters), however nearly each Iranian village possesses some or'a dozen of karez and these completely safisty the need for water in agriculture. Everywhere there, where there are karez-kanat as the only irrigating device, there do not exist permanent rivers and scanty rainfalls do not safisty the needs of agriculture. Digging of new karez as cleaning down is made by special craftsmen, called in Iran mo hani, and in Baluchistan karigeri. This specialization is inherited in families. Karigeri's work is very hard and dangerous, because it happens that shafts fall in and bury working laborers. Because of this risk karigeri receive comparatively high salary. Usually they are working four at a time. Two are cleaning the canals and the other two are whiping out alluvium by means of a wheel from the underground horizontal canal. Therefore around the vertical shafts arise characteristic ridges of outwhiped alluvium. Most important harm in karez do flooding showers, when water falling into the shafts snatch the walls and obstruct with slime the horizontal canal. The most dangeronus nevertheless for the kare z are all kinds of earthquakes. Contemporaneously more and often in Iran and Pakistanian Baluchistan there are used to whiping out water from deaper parts of the earth petrol pumps or electric pumps. The building of such a modern device however and its exploitation is expensive and so the modern methods of irrigation do not make but yet dangerous competition for the karez-kanat. So contemparaneously digging of old karez and preserving of 'Old is 00nJtiJnued. Kar,ez will be i·n Iservice 'of the poople in future and certainly for a long time will give water to the Iranian farmer's fields. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbef001b5a96cc4dabf362776acc5fcf.pdf 4863dd52e74b3885ec514dbafa5a2057 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6257 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Grotowski, Jerzy (1933-1999) teatr Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5834 Title A name given to the resource Dzieło Jerzego Grotowskiego jako przdmiot badań / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.132-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM ZBIGNIEW OSIŃSKI Dzieło Jerzego Grotowskiego jako „przedmiot badań” D zieło Grotowskiego jako przedmiot ba­ dań”. „Grotowski jako przedmiot badań”. mocno odczuwam przytłacza­ jącą dwuznaczność i ironiczną groteskowość tej sytu­ acji. Co to właściwie w tym przypadku znaczy: „przed­ miot badań”? Tak więc ja i mnie pod takimi czy inny­ mi względami podobni, jeszcze żyjący, rozprawiamy o nim, od kilku lat nieżyjącym. On zaś taktownie mil­ czy, zostawiwszy niektóre ślady swojej obecności w tym świecie oraz pamięć swoich dzieł czy dzieła. Można bo­ wiem wszystkie jego spektakle i „przedsięwzięcia” pozaspektaklowe traktować jako jedno dzieło. Tak czy ina­ czej mamy tu jednak do czynienia z „dojmującym bra­ kiem symetrii” - jak dojmująco trafnie określił tego ro­ dzaju sytuacje współczesny antropolog.2 Trzydzieści lat temu, w czerwcu 1975 roku uczestni­ czyłem w spotkaniu publicznym na temat Grotowskiego i jego Teatru Laboratorium. Odbywało się ono w Sali Se­ natu Uniwersytetu Wrocławskiego, w obecności rektora i kilkudziesięciu zaproszonych gości, którzy przyjechali z całego świata na Uniwersytet Poszukiwań Teatru N a­ rodów stanowiący część Sezonu Teatru Narodów, który odbywał się w Warszawie. Pozwolę sobie przywołać frag­ ment wystąpienia Grotowskiego sprzed trzydziestu lat: „Z przyczyn i dla celów całkowicie odmiennych przybyli tutaj różni uczestnicy. Są pomiędzy nami tacy, którzy pragną odnaleźć pewną formułę prawie że na­ ukową, jakąś metodę niby to naukową wiodącą do twórczości, rodzaj klucza do twórczości. Z mojego punktu widzenia jest to jednak niemożliwe, ponieważ twórczość jest raczej rodzajem awantury, przygody, ry­ zyka. Sztuka jest pewnym rodzajem pragnienia, próbą przejścia poprzez mur, a tym, co dzięki niej możemy uzyskać, jest świadomość, czym jest ten mur. Jest to je­ dyna rzecz, jakiej można się dowiedzieć”.3 W ten sposób Grotowski określił swój stosunek do wszelkich prób dokonywania przekładów dzieła sztuki i procesu twórczego na język dyskursywny. Usiłowania takie są właściwie zawsze skazane na niepowodzenie, co jednak nie oznacza, że nie należy ich podejmować. Nie mam pewności, czy mówiąc o Grotowskim, ma­ my na myśli tego samego człowieka. Zapewne każdy z nas znał go inaczej, a ci, którzy nie poznali go w ogóle, mają inne wyobrażenia od tych, którzy spotykali się z nim w różnych fragmentach jego życia i drogi twórczej. Dzięki temu wiedza każdego z nas jest tak bądź inaczej, na różne sposoby fragmentaryczna, nawet wiedza Lu­ dwika Flaszena, który współpracował z Grotowskim naj­ dłużej, bo przez pełnych dwadzieścia pięć lat. Wbrew pozorom nie jest to problem akademicki, lecz o zupełnie zasadniczym znaczeniu i wielorakich konsekwencjach. Gdy mówimy o Grotowskim, bardzo ważne jest za­ dać sobie pytanie: o kim właściwie mówimy, a dokład­ niej - o jakim jego obrazie czy obrazach? Ludzie zna­ jący go bliżej wiedzą, że bardzo świadomie i można po­ wiedzieć metodycznie kreował on swój obraz „na ze­ wnątrz”, dla innych. W efekcie obraz ten był i jest również dzisiaj inny w Polsce, a inny na przykład w Danii, gdzie wyraźnym centrum refleksji i badań był od początku Nordisk Teaterlaboratorium pod kierun­ kiem Eugenia Barby, jeszcze inny we Francji, Wielkiej Brytanii, Włoszech, USA, Rosji czy krajach Ameryki Południowej. Różnice są pod niejednym względem za­ sadnicze, przy czym obraz ten był i jest dynamiczny, zmieniał się i ciągle jeszcze zmienia. Grotowski wcześnie zrozumiał, że wykreowanie swojego obrazu na użytek publiczny, owego „egregora”,4 jak sam to nazywał, stwarza gwarancję siły i sku­ teczności działania dla kogoś, kto prowadzi jakąś pu­ bliczną działalność. Stąd też przywiązywał do tego takie znaczenie. Chyba najbardziej wprost powiedział o tym 132 Jerzy Grotowski, Wrocław 1968. Fot. Teatr Laboratorium �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ w rozmowie z Andrzejem Bonarskim z roku 1975: „Jeszcze w 66-tym, kiedy byliśmy w Teatrze Naro­ dów w Paryżu, miałem spotkanie z dziennikarzami, na którym powiedziałem: «Dobrze, dobrze! Tutaj opowia­ dacie takie rzeczy, takie pytania są stawiane, ale ja wi­ dzę, co będzie za kilka lat. Za kilka lat tutaj - a działo się to wtedy w teatrze «Odeon» - po tych schodach bę­ dzie chodził ktoś, kto na przykład wynajdzie teatr dziki. Może to być człowiek z Montrealu i będzie się nazywał Dupre, a może z Zielonego Wybrzeża i będzie się nazy­ wał Kumba, nie wiem. On będzie schodził, wy będziecie stali z aparatami fotograficznymi i będziecie mówili: „Wszystko się skończyło, nic się nie liczy, teraz jest już tylko «teatr dziki»”. A tam, na dole schodów będę stał ja, z kapeluszem i zwrócę się do niego i powiem mu: daj mi pięć franków, Kumba. I ja też byłem kiedyś sławny. Zakres masowego przekazu powoduje, że dopóki jest się w oświetleniu, dopóty daje to możliwości. Pod warunkiem, że człowiek nie utożsamia się z wykreowa­ ną figurą. Oto figura; figura to ten, który uzyskuje na­ grody, tytuły, zaszczyty, witany jest przez mężów stanu albo przyjmowany przez monarchów. To wszystko na­ leży do jednego obiegu; to jest figura. Ważne jest, że­ by wiedzieć o tym, że figura istnieje i nie utożsamiać się z nią, bo jest tworem wykreowanym. W średnio­ wieczu takie twory nazywano egregorami, wierzono i ja tak wierzę - że istnieją. Dopóki człowiek nie utoż­ samia się z egregorem - a ten istnieje, to ma się znacz­ ne możliwości dysponowania środkami. N a przykład doświadczenia, które teraz prowadzimy w różnych kra­ jach, a więc tam, gdzie nie mamy stałej bazy, są - przez sam ten fakt - doświadczeniami kosztownymi [...]. Otóż, gdyby nie było egregora, to nie byłoby tych pie­ niędzy; nikt by na to wszystko nie dał grosza, bo prze­ cież jest płacone nie dla wartości sprawy - jeżeli taka istnieje, a wiem, że istnieje - tylko jest płacone dla egregora. Z tego punktu widzenia istnienie egregora jest celowe i należy o tym pamiętać. Ono daje szeroki dostęp do ludzi, forum. Ale jest kruche. Jeżeliby sie­ dzieć na górze i siedzieć, to żeby się człowiek wściekł, i tak mu koronę zedrą. [...] Następną sensacją i tym, co do konsumpcji, jest obalenie idola”.5 Najprawdopodobniej dogłębnie poznał on ten me­ chanizm i nauczył się tej umiejętności, a w każdym ra­ zie rozwinął ją w stopniu zupełnie wyjątkowym, jeszcze wówczas, gdy był działaczem politycznym tak zwanego Polskiego Października 1956 roku, ale najpewniej całe jego życiowe doświadczenie wywarło znaczący wpływ na taką postawę. Okazało się po prostu, że to kreowa­ nie własnego obrazu sprawdza się w codziennym życiu, jest skuteczne. Dlatego też można było odnieść wraże­ nie, że relacje Grotowskiego z ludźmi niemal zawsze były przezeń w jakiś sposób reżyserowane. Z drugiej strony jednak, co równie ważne: nigdy nie mylił on tej wykreowanej przez siebie samego persony z rzeczywi­ stym aktem twórczym, z pracą nad dziełem. Powołam się tutaj na świadectwo Ludwika Flaszena: „Miał zdolność jasnego rozróżniania porządków: taktyki od istoty rzeczy. Sugestywność liczby i siły nie skusiła go, jak dzieje się to często z ludźmi teatru. Bacznie pilnował swego marginesu, swego statusu od­ mieńca - trzymając się z daleka od wielkich scen, od egzaltującego dyszenia ogromnych widowni, od świa­ tła jupiterów. Kanały publicznej informacji selekcjo­ nował pedantycznie i stawiał im - w zamian za dostęp - skomplikowane i niezwyczajne wymagania”.6 Nie miał złudzeń: media, a także wychowani na nich ludzie żywią się właśnie tym sztucznym, wykre­ owanym obrazem, pozostając w konsekwencji jedynie na samej powierzchni zdarzeń i nie docierając właści­ wie nigdy do „esencji”. I tego tylko potrzebują. Stąd właśnie sztuka kreowania własnego „egregora” była dla Grotowskiego tak ważna. Mówi się czasami o Grotowskim, że oddziaływał on na ludzi przede wszystkim poprzez samą swoją obec­ ność, a potem dopiero poprzez siłę swojej wizji i jej promieniowanie. Prawdopodobnie na niewiele zdała­ by się jego obecność, gdyby nie było za nią tego, co ją uwiarygodniało, to znaczy: Teatru Laboratorium w Opolu i we Wrocławiu wraz z kilkoma przedstawie­ niami, które weszły do historii i do legendy światowe­ go teatru, wydanej w 1968 roku książki Towards a Poor Theatre i jej recepcji, wreszcie działającej od roku 1985 „pustelni artystycznej” w oddalonej kilkanaście kilometrów od Pontedery wiosce Vallicelle, gdzie przez sześć dni w tygodniu pracowało się od ośmiu do czternastu godzin dziennie, oraz obiektywnych wyni­ ków tej pracy, której zapraszani świadkowie i zespoły dawały swoje świadectwo - każdy z nich na swój wła­ sny sposób. Istnieje oczywiście problem: co nazwiemy „dzie­ łem” Jerzego Grotowskiego? Czy są nim tylko wyreży­ serowane przez niego przedstawienia, takie jak Akro­ polis, Tragiczne dzieje doktora Fausta, Książę Niezłomny i Apocalypsis cum Figuris, czy też był nim również, a może nawet przede wszystkim on sam? Refleksja nad Grotowskim jako człowiekiem ma długą tradycję. Jej początki sięgają lat pięćdziesiątych, a za swego ro­ dzaju zwieńczenie można uznać przywołany już tutaj tekst Ludwika Flaszena, napisany na wiadomość o śmierci Grotowskiego, oraz artykuł Mirosława Ko­ cura Grotowski jako dzieło sztuki opublikowany w roku 2001 na łamach „Pamiętnika Teatralnego”. Oto kon­ kluzja tego ostatniego: „Grotowski praktykował teatr także w życiu co­ dziennym. [...] W dużym stopniu był autorem same­ go siebie i swoich kolejnych wcieleń... Był bezwzględ­ ny wobec własnych słabości, zdolny do największych wyrzeczeń. [...] To on w dużym stopniu był autorem własnego wizerunku. Jest przykładem artysty, który tworząc siebie definiował i przeobrażał współczesną kulturę”.7 133 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Zatem mówiąc o Grotowskim, dobrze jest uświa­ domić sobie za każdym razem, o kim właściwie mówi­ my. On ciągle zmieniał się, ewoluował, należał do tych artystów, u których nie daje się radykalnie od­ dzielić „życia” od „twórczości”, przy czym powiązania te były nadzwyczaj subtelne, a żadne jego dzieło arty­ styczne nigdy nie stało się po prostu ilustracją jakie­ goś fragmentu biografii. Za żadną cenę nie chciał też stać się swoim własnym epigonem. Był na to niezwy­ kle wyczulony. W liście do Eugenia Barby z 5 kwiet­ nia 1965 roku napisał: „Myślę, że uchwycił Pan to, co było samym sednem naszych poszukiwań w Opolu (i teraz we Wrocławiu, oczywiście), to znaczy ducha zmiany i rozwoju, autokorekty i kontrpropozycji stawianych samemu sobie to znaczy zasadę metody otwartej, twórczej, a nie za­ mkniętej, recepturalnej”.8 W tym miejscu podam jeden tylko przykład. Jak wiadomo, Polska jest jednym z niewielu krajów, gdzie do dzisiaj nie istnieje przekład Towards a Poor Theatre. W różnych sytuacjach słyszałem opinię, jakoby sami Polacy nie byli zainteresowani jej wydaniem. Prawda jest jednak inna: to sam autor nie był dostatecznie za­ interesowany wydaniem tej książki w Polsce. Niedłu­ go po ukazaniu się jej pierwodruku w języku angiel­ skim, nakładem duńskiego wydawnictwa Odin Teatret Forlag,9 przygotowany był polski przekład Janiny Hery. Jak można było jednak przewidzieć, Grotowski zakwestionował go właściwie od początku do końca, bo niezależnie od takich czy innych wad tego przekła­ du było jasne, że nikt oprócz niego samego nie był po prostu w stanie przygotować tej książki w taki sposób, aby mogło go to usatysfakcjonować. Oświadczył przy tym, że sam nie ma czasu zająć się polską wersją książ­ ki. W tej sytuacji Państwowy Instytut Wydawniczy w Warszawie musiał rozwiązać umowę z autorem, bo najzwyczajniej nie miał innego wyjścia. Taka sytuacja trwała praktycznie ponad trzydzieści lat: od roku 1968 aż do śmierci artysty. Dwadzieścia jeden lat po pierwodruku, czyli w ro­ ku 1989, niejako zamiast Ku teatrowi ubogiemu ukaza­ ła się we Wrocławiu książka Grotowskiego Teksty z lat 1965-1969;10 jej pierwszy nakład wynosił 500+25 eg­ zemplarzy. Rok później ta sama oficyna opublikowała drugie, „poprawione i uzupełnione” wydanie, tym ra­ zem w nakładzie 2500 + 25 egzemplarzy, a jesienią 1999 roku pojawiło się trzecie wydanie (wysokości na­ kładu nie podano). Dzisiaj wiemy, że jest to jedyna książka Grotow­ skiego opublikowana za jego życia w ojczyźnie. Znala­ zły się w niej cztery teksty z Towards a Poor Theatre, których pierwodruki lub tłumaczenia, dokonane przez Grotowskiego lub Flaszena (wszystkie niewątpli­ wie konsultowane z Grotowskim i z jego akceptacją), ukazały się w polskich czasopismach (we wrocław­ skiej „Odrze” i w jednym przypadku w podówczas jeszcze dwutygodniku „Teatr”). Są to w kolejności: Ku teatrowi ubogiemu (Towards a Poor Theatre), Aktor ogołocony (jest to obszerny fragment wykrojony z The Theatre’s New Testament an interview with Jerzy Gro­ towski by Eugenio Barba), Nie był cały sobą (He Wasn’t Entirely Himself) oraz Techniki aktorskie (The Actor’s Technique an interview with Jerzy Grotowski by Denis Bablet). Jest także pięć innych tekstów: Te­ atr Laboratorium 13 Rzędów. Jerzy Grotowski o sztuce aktora (tekst traktujący przede wszystkim o tradycji Teatru Laboratorium, pierwodruk w Polsce, tłuma­ czenia na fiński,11 ukraiński,12 słowacki, węgierski13 i rosyjski nie tłumaczony dotychczas na inne języki), dalej Teatr a rytuał, Ćwiczenia, Głos i Odpowiedź Sta­ nisławskiemu. Do drugiego i trzeciego wydania książki wszedł również Performer, umieszczony jako ostatnia pozycja Aneksu. Jednak Grotowski stanowczo nie zgodził się na przedrukowanie w Tekstach z lat 1965-1969 dwóch rozdziałów wchodzących w skład Towards a Poor The­ atre. Były to: Methodical Exploration (pierwodruk uka­ zał się w „Tygodniku Kulturalnym” z 23 kwietnia 1967 pod tytułem Laboratorium w teatrze. Rozmowa z Grotowskim. Rozmawiał Bogusław Czarmiński; wkrótce potem w programie do ostatniej, piątej wersji Akropolis według Wyspiańskiego - pierwszy pokaz od­ był się 17 maja 1967 roku we Wrocławiu - zamiesz­ czona została wersja skrócona, już bez pytań i podpisa­ na tylko przez Grotowskiego, a zatytułowana Teatr La­ boratorium. Instytut Badań Metody Aktorskiej) oraz Sta­ tement of Principles (polski przekład Aleksandry A m ­ bros opublikował miesięcznik „Polska” w lipcu 1971 roku pod tytułem Wyłożenie zasad). Jeśli chodzi o ten ostatni tekst, argumentem Grotowskiego było to, że przekład nie był przez niego autoryzowany, a on sam nie ma czasu, aby zająć się tłumaczeniem - sytuacja była zatem oczywista. Natomiast pierwodruk pierw­ szego tekstu był niewątpliwie autoryzowany, zaś za­ mieszczenie go najpierw w programie do Akropolis, a następnie włączenie do swojej książki zdawało się podkreślać jeszcze jego znaczenie dla samego autora. A jednak w telegramie z Pontedery, datowanym 20 marca 1989 roku, napisał do mnie: „[...] stanowczo nie drukujcie ani Wyłożenia zasad, ani Instytutu Badań Metody Aktorskiej”.14 Tego samego dnia, w rozmowie telefonicznej, w taki sposób uzasadnił swoją decyzję: „Wycofuję Wyłożenie zasad, ponieważ jest to nieauto­ ryzowany i zawierający błędy przekład, zaś w drugim tekście trafne jest jedynie porównanie Teatru Labora­ torium z Instytutem Bohra, a wszystko inne jest sztuczne” .15 Grotowski powiedział też wtedy, że po dwudziestu dwóch latach od daty pierwodruku nie może się już pod tym podpisać i po prostu nie życzy so­ bie przedruku. Dyskusja była skończona. Tymczasem ten sam tekst przedrukowywany był na całym świecie w licznych wydaniach Towards a Po- 134 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Jerzy Grotowski, Włochy 1983. Fot. Maurizio Buscarino or Theatre, a także tłumaczony na coraz to inne języki - ostatni przekład książki za życia autora ukazał się w Rumunii w grudniu 1998 roku.16 Okazuje się, że właściwie tylko w Polsce Instytut Badań Metody Aktor­ skiej nie mógł zostać przedrukowany. Jest oczywiste, że brak zgody na opublikowanie jednego z rozdziałów książki był w tym wypadku równoznaczny z niezgodą jej autora na ukazanie się całości. Nie potrafię zrozumieć, dlaczego Grotowski (przy­ najmniej od pewnego momentu) nie chciał, żeby jego Towards a Poor Theatre ukazała się po polsku. Rów­ nież on sam nigdy nie odpowiedział na to pytanie w sposób jednoznaczny. W tej sytuacji jesteśmy skaza­ ni na domysły i hipotezy. Prawdopodobnie od roku 1989 uznał, że lepiej funkcjonują wydane wtedy wła­ śnie po raz pierwszy w Polsce Teksty z lat 1965-1969, a Towards a Poor Theatre należy już do przeszłości, chociaż w kwietniu 1988 podczas mojego pobytu w Workcenter mówił jeszcze najwyraźniej o „nowej wersji książki Ku teatrowi ubogiemu", a nawet przedsta­ wił jej pierwszy zarys, który zresztą stał się wkrótce punktem wyjścia do pracy nad Tekstami z lat 1965-1969. Prawdopodobnie? W cytowanym telegramie z 20 marca 1989 roku napisał również: „Teraz ani później nie drukujcie starych tekstów z lat 1959—1964".17 Doprawdy nie wiem, jaki był powód takiej decyzji. Zarazem jednak Grotowski zaakceptował obszerne cy­ taty ze swoich tekstów z tamtych lat, na przykład w mo­ jej książce Grotowski i jego Laboratorium opublikowanej w roku 1980 przez Państwowy Instytut Wydawniczy. Czy stało się tak dlatego, że robiłem to na moją własną odpowiedzialność? Nie jest to dla mnie do dzisiaj jasne. W tym miejscu powinienem wspomnieć, że Gro­ towski poprosił mnie o wyszukanie w polskich archi­ wach i czasopismach jego publikowanych, a zwłaszcza niepublikowanych wystąpień politycznych z lat 1956 i 1957. Prośbę tę spełniłem i wysłałem kserokopie do Pontedery. Wiem, że jego zamierzeniem było przygo­ towanie tych tekstów do publikacji. Po prostu nie starczyło mu już na to czasu. Faktem jest, że Grotowski nie był zainteresowany tym, aby niektóre jego teksty drukowane na Zacho­ dzie były tłumaczone w Polsce. Bywało jednak i tak, że nie życzył sobie, aby pewne polskie teksty zostały prze­ tłumaczone. Do pierwszych należał tekst o Gurdżijewie Cetait une sorte de volcan, oparty o trzy spotkania przeprowadzone w Paryżu w lutym 1991 roku, a opu­ blikowany rok później po francusku, w Szwajcarii18 - 135 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ ostatecznie polski przekład ukazał się blisko trzy lata po śmierci Grotowskiego, z okazji konferencji „W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew - oddzia­ ływanie i znaczenie”, która odbyła się w listopadzie 2001 roku we Wrocławiu.19 Do drugiej grupy można zaliczyć przede wszystkim jego polskie teksty sprzed 1965 roku, zarówno opublikowane jak i pozostające w rękopisach bądź maszynopisach. Zmieniał się również język Grotowskiego, zarówno ten używany podczas publicznych wystąpień i w publi­ kacjach, jak i ten, którego używał w kontaktach z naj­ bliższymi współpracownikami. W jego wypowiedziach pochodzących z różnych okresów można znaleźć rze­ czy różne, niekiedy nawet wyglądające na sprzeczne. N a przykład - wbrew temu, co począwszy od lat sześć­ dziesiątych sam mówił na ten temat - w latach 1957-1961/1962 jako własna tradycja znacznie bliższy był mu Wsiewołod Meyerhold niż Stanisławski. Z ca­ łą zaś pewnością odnosiło się to do dwóch spraw: au­ torstwa spektaklu (autorem spektaklu jest reżyser) i jego montażu . Dlatego właśnie przy wszelkiej inter­ pretacji takich czy innych działań i/lub słów Grotow­ skiego bardzo użyteczne, a czasami wręcz niezbędne jest nie tylko uwzględnienie dokładnej daty, ale w miarę możliwości również kontekstu sytuacyjnego. Chciałbym podkreślić, że Grotowski miał zupełnie wyjątkowe wyczucie tego, co bywa nazywane „obiek­ tywnym” życiem lub - bardziej uczenie - „funkcjono­ waniem tekstu”. Chciałbym podkreślić, że Grotowski posiadał zupełnie wyjątkowe wyczucie tego, co bywa nazywane „obiektywnym (to znaczy niezależnym od autora) życiem lub - bardziej uczenie - «funkcjono­ waniem» tekstu”. W listopadzie 1965 roku, po lektu­ rze maszynopisu mojego eseju o Księciu Niezłomnym w Teatrze Laboratorium, przeznaczonego dla poznań­ skiego „Nurtu”,20 napisał do mnie: „Pański artykuł nie jest ani zły ani niegodny, ani nawet nieprawdziwy. Zdaje się, że mnie Pan nie zrozu­ miał dokładnie i że będziemy mogli wyjaśnić sobie sprawę dopiero w rozmowie bezpośredniej. Miałem zastrzeżenia i to na tyle pilne, aby do Pana telefonować (w celu uniknięcia pewnych analogii w tekście przeznaczonym dla «Nurtu»), ale w porząd­ ku, że tak powiem, ziemskim, a nie wiecznym. Jak to się dzieje, że mnie Pan nie zrozumiał? Tekst drukowany funkcjonuje jakby niezależnie od autora i nawet od «słuszności». Staje się przedmiotem, który przez różnych ludzi w rozmaity sposób i do różnych ce­ lów może być docześnie użytkowany. O to tutaj cho­ dziło i chodzi nadal”.21 Dzisiaj, po wielu już latach od tamtego czasu, mu­ szę przyznać, że tych kilka zdań dało mi wtedy bardzo dużo do myślenia. Dla młodego człowieka, niemal po­ czątkującego jako autor, była ta lekcja bezcenna. Przez całe swoje twórcze życie Grotowski, na ile było to tylko możliwe, czuwał nie tylko nad własnymi Jerzy Grotowski, Klub Studentów Riwiera-Remont w Warszawie, 5 grudnia 1976. Fot. Jerzy Kośnik tekstami, które przed autoryzacją opracowywał za­ zwyczaj długo i niezwykle starannie, ale również nad przeznaczonymi do druku tekstami swoich współpra­ cowników, którzy mieli niepisany obowiązek uzgad­ niania z nim (lub Ludwikiem Flaszenem) wszystkiego, co w jakikolwiek sposób miało zostać podane do pu- Jerzy Grotowski i Stefan Morawski (prowadzący spotkanie), Warszawa, 5 grudnia 1976. Fot. Jerzy Kośnik 136 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Jerzy Grotowski, Paryż 1968 blicznej wiadomości. W taki sposób Grotowski stero­ wał recepcją zarówno własną, jak i prowadzonej przez niego placówki. Stawiałem sobie czasami pytanie o charakter tego, co Grotowski nazywał „pragmatyzmem”. A jednocześ­ nie wiedziałem, że gdyby postępował inaczej, najpew­ niej nie zaistniałby Teatr Laboratorium. Zdając sobie z tego doskonale sprawę, prowadził on pewnego rodza­ ju grę z władzą, nigdy przy tym nie wchodząc z nią w otwarty konflikt. Chyba jedynym wyjątkiem była trwająca zaledwie osiem miesięcy, ale za to niezwykle intensywna działalność polityczna w Październiku 1956 roku.22 Dopiero po ostatecznym wyjeździe z Pol­ ski w 1982 roku Grotowski zaczął inaczej kreować wi­ zerunek własny i Teatru Laboratorium, począwszy od nadania swojej decyzji emigracyjnej jednoznacznie po­ litycznej interpretacji, według której był to jego pro­ test wobec wprowadzenia w Polsce stanu wojennego. Nie twierdzę bynajmniej, że ten powód nie odegrał istotnej roli przy podejmowaniu decyzji; nie sądzę jed­ nak, aby był to powód jedyny, a tym bardziej najważ­ niejszy. Co najmniej równie ważnym powodem jak stan wojenny w Polsce były dla tej decyzji Grotowskie­ go jego motywy twórcze, takie jak potrzeba doświad­ czenia nowej przygody twórczej z innymi ludźmi. Z czasem przygoda ta uzyskała imiona: Dramat Obiek­ tywny, Sztuki Rytualne, Sztuka jako wehikuł. Jednym z przykładów zmiany stanowiska Grotow­ skiego może być dokonana już na Zachodzie autointerpretacja Księcia Niezłomnego w Teatrze Laborato­ rium. Oto dwa przytoczenia z jego publicznych wystą­ pień, oba z roku 1990. Pierwsze z nich nastąpiło w trakcie wieczoru poświęconego Ryszardowi Cieśla­ kowi w dniu 9 grudnia 1990 roku, w ramach sesji «Se­ cret de l’acteur» zorganizowanej przez Académie Expérimentale des Théâtres przy współpracy Théâtre de l’Europe w sali Odeon w Paryżu: „W Księciu Niezłomnym chrześcijański książę w czasie wojny między chrześcijanami (Hiszpanami) a muzułmanami (Maurami) zostaje wzięty do niewoli i poddany całej serii brutalnych nacisków i tortur, któ­ re mają go złamać. W jakimś sensie są to więc dzieje męczennika. Pracując nad tym tekstem, wiedzieliśmy, że w przedstawieniu powinna pojawić się struktura narra­ cyjna, jakby «opowieść» o męczeństwie. [...] Pojawiło się też kilka aluzji do sytuacji Polski naszego wieku; na przykład postaci inne poza Księciem odziane były w to­ gi i oficerskie buty prokuratorów wojskowych. Aluzje tego typu nie były jednak istotą przedstawienia.23 Drugi cytat pochodzi z tekstu Od zespołu teatralne­ go do sztuki jako wehikułu, którego pierwodruk ukazał się w roku 1992 na łamach wrocławskiego „Notatnika Teatralnego”: „Otaczające go [Ryszarda Cieślaka - Księcia N ie­ złomnego] postacie, odziane w togi prokuratorów woj­ skowych, kojarzyły się z Polską tamtego czasu (1965). Ale oczywiście to nie było kluczem”.24 Wydaje się znamienne, że Grotowski nigdy nie ujawnił tego lokalnego odniesienia Księcia Niezłomne­ go, kiedy mieszkał i pracował w Polsce. Ponadto dla ludzi, którzy widzieli przedstawienie, jak autor niniej­ szego tekstu, sugerowane po wielu latach odniesienie do „Polski tamtego czasu”, wcale nie było wówczas czytelne, zaś kostiumy aktorów mogły odsyłać do wie­ lu krajów i różnych epok historycznych. (Można się im zresztą przyjrzeć na zachowanych zdjęciach i filmie do­ kumentalnym z przedstawienia). Jest to moim zda­ niem przykład zawężenia sensu własnego dzieła w wy­ niku późniejszej interpretacji dokonanej przez artystę. Zapewne nie chciał komplikować sobie stosunków z władzami, a decydujący argument stanowiły dla nie­ go zawsze poziom pracy twórczej jego i zespołu Teatru Laboratorium, czyli „dzieła”, oraz możliwość kontynu­ acji i rozwoju tej pracy. To i tylko to miało znaczenie. Czy jako artysta był anarchistą w sztuce? Byłbym ostrożny wobec takich wniosków. Anarchizm oznacza bowiem w pierwszej kolejności brak zaufania do życia 137 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ instytucjonalnego, do wszystkiego, co instytucjonalne. Anarchista buduje własną strefę wolności niezależnie od istniejących instytucji bądź świadomie je kontestu­ jąc. To prawda, że Grotowski bywał nieufny wobec in­ stytucji teatralnych, często ostro je krytykował, zwłaszcza w latach 1957-1966. Tylko że jednocześnie trudno przeoczyć, że wszystkie jego znaczące przedsię­ wzięcia artystyczne powstały w konkretnych instytu­ cjach, o których byt walczył z właściwymi mu determi­ nacją i roztropnością jednocześnie. Instytucje te nosi­ ły nazwy: Teatr 13 Rzędów, Teatr Laboratorium 13 Rzędów, Teatr Laboratorium, Instytut Aktora Teatr Laboratorium, Instytut Laboratorium, Workcenter of Jerzy Grotowski, Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards. Znamienne jest, że od września 1959 roku, kiedy objął kierownictwo Teatru 13 Rzędów w Opolu, wyre­ żyserował tylko jeden spektakl poza swoją siedzibą. Był to Faust według Goethego w Teatrze Polskim w Po­ znaniu. Wszystko inne zrealizował w ramach kierowa­ nych przez siebie instytucji. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych, gdy znajdował się u szczytu sławy i powodzenia, konsekwentnie odrzucał propozycje re­ żyserowania poza swoim zespołem, których nie brako­ wało: na przykład we Francji. Patrząc na to z dzisiej­ szej perspektywy, chciałbym podkreślić, że niezwykle racjonalnie kierował swoim życiem zawodowym. W marcowym „Dialogu” z roku 1976 ukazał się esej Krzysztofa Sielickiego zatytułowany: Dlaczego Grotowski nadal jest artystą?25 Zatem już wówczas, po publicznym ogłoszeniu przez twórcę Laboratorium je­ go „wyjścia z teatru”, sprawa nie była oczywista i nale­ żało to jakoś publicznie wyjaśniać, skomentować. Tak przynajmniej uznał ówczesny redaktor naczelny „Dia­ logu” - Konstanty Puzyna. Najprościej mówiąc, rzecz polegała na tym, że Grotowski był i pozostał w po­ wszechnej świadomości artystą i kimś jeszcze. I to „kimś jeszcze” zaczęło z czasem nawet przygłuszać go jako artystę, reżysera, człowieka teatru. Tylko co w tym wypadku znaczy owo „kimś jesz­ cze”? Nie tylko, a na wielu ludzi nawet nie przede wszystkim, oddziaływał swoją sztuką. Stąd też przynaj­ mniej od połowy lat siedemdziesiątych publikuje się na świecie teksty o Grotowskim, w których nie ma prawie mowy o teatrze, o przedstawieniach. Jeśli powołać się tylko na ostatnie publikacje, to teksty takie zamieszczo­ ne są między innymi w zbiorze Grotowski Sourcebook26, w podwójnym roczniku „Notatnika Teatralnego” za la­ ta 2000 i 200127 oraz w „Pamiętniku Teatralnym” za rok 2000 i podwójnym zeszycie za rok 2001.28 Wchłonąć w siebie wszystko. W czerwcu 1960 roku Grotowski pisał w programowym, a nieopublikowanym dotychczas artykule zatytułowanym po prostu Teatr: „Poszukiwanie pełni możliwości scenicznych zakła­ da każdorazowe przezwyciężanie jednostronności («czy­ stości») stylu przedstawienia. A zatem dialektyczność formy: jeżeli groteska, to w asocjacji z powagą - i od­ wrotnie. [...] Zakłada się nieustanną agresję, rozbijanie funkcji konwencji użytkowanych (na przykład zmiana funkcji danego stylu, eksploatacja krańcowych możli­ wości danej konwencji scenicznej i tym podobne). Poszukując teatru «absolutnego», sumy możliwości teatru, musimy systematycznie buntować się przeciw­ ko własnym, wypracowanym formułom twórczym. Stabilizacja byłaby zamrożeniem możliwości teatru, a ostatecznie dążymy do ich totalnej ekspansji. Wolno uczyć się na własnych doświadczeniach, ale nie wolno dochowywać im wierności. Zakłada się konieczność stałej auto-rewizji. [...] Prawda własnej praktyki jest zawsze bardziej gorzka. Doświadczenia dotychczasowe (nawet te, któ­ re, sądząc po reakcjach publicznych, można by przyjąć za zdecydowanie udane [...]) przypominają chwilami szukanie we mgle. Wszystko jest jeszcze do zdobycia, ale nie wierzę, abyśmy kiedykolwiek mogli zdobyć to «wszystko». Wiem natomiast, że wiemy dokąd droga, że powoli zbliżamy się, że jesteśmy bliżej niż wczoraj i że jutro będziemy jeszcze bliżej. Czego i innym życzę”.29 W tym miejscu trzeba powiedzieć jasno: zaintere­ sowania praktyka i badacza teatru są przynajmniej czę­ ściowo różne. Także pytania, jakie stawia temu same­ mu materiałowi praktyk (reżyser, aktor, scenograf) i badacz-teatrolog (historyk, teoretyk, antropolog itd.) są odmienne i wcale nie wydają się one symetryczne. Najprościej sprawę ujmując, owa asymetryczność zda­ je się polegać na tym, że nie ma takich zagadnień prak­ tycznych, które nie mogłyby wchodzić w zakres zainte­ resowań badacza, inaczej mówiąc - tego ostatniego może zainteresować dosłownie wszystko, co dotyczy teatru, ale zarazem stosunkowo łatwo można sobie wy­ obrazić problematykę istotną dla badacza, natomiast w niewielkim stopniu lub niemal wcale nieinteresującą praktyka. Wynika z tego wizja czy też koncepcja te­ atrologii jako dyscypliny autonomicznej (przynajmniej w pewnym stopniu), która nie musi jedynie „służyć te­ atrowi” (jak przywykło się powszechnie uważać) ani też jej wyniki nie są tylko prostym przekładem do­ świadczeń praktycznych na język teorii. Krótko mó­ wiąc, relacja między tzw. badaczem a tzw. praktykiem jest w praktyce znacznie bardziej złożona niż się zazwy­ czaj uważa i wcale nie musi być relacją jednostronne­ go podporządkowania. Twierdzę nawet, że relacja po­ legająca jedynie na podporządkowaniu badacza teatro­ wi musi się okazać prędzej czy później jałowa. Jedynie relacja partnerska, czyli dialogowa może mieć jakąś rzeczywistą perspektywę. Tylko relacja dialogowa mię­ dzy nimi może mieć jakąś wartość. „Interpretacja jest możliwa wyłącznie jako «dialog» dwóch systemów po­ jęciowych [...]. Taki dialog zawsze będzie ryzykowny, ale nigdy - beznadziejny”30 - stwierdza rosyjski litera­ turoznawca Siergiej Awierincew. 138 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Czyli możliwa jest odpowiedź dana Grotowskiemu. Dwie tylko uwagi. Po pierwsze, taka odpowiedź może być tylko osobista. I po drugie, w konsekwencji może ona być każdorazowo na miarę tego, kto jej udzieli czy raczej - uczyni ją. Grotowski daje nam wszystkim zna­ komity przykład takiej odpowiedzi zawarty w jego tek­ ście Odpowiedź Stanisławskiemu,31 przede wszystkim zaś w tym, co stanowi esencję całego jego twórczego żywo­ ta, Grotowski daje przykład takiego dialogu. Sam zresz­ tą w pewnej dedykacji do książki, w której ukazał się pierwodruk Performera, zapisał to najprościej i być mo­ że najpiękniej: „ta droga, która stała się moim życiem”. Zadania badawcze Twórczość Jerzego Grotowskiego obejmuje prawie pięćdziesiąt lat (1955-1998, do ostatniego wykładu w Collège de France w dniu 26 lutego 1998), a debiut li­ teracki (wiersz Koncert) ukazał się drukiem 15 maja 1946 roku na łamach „Młodych Piór”, dodatku do „Dziennika Rzeszowskiego”). W latach 1955-1999 Gro­ towski był obecny w kilkudziesięciu krajach, w niektó­ rych wielokrotnie i przez czas dłuższy. Jego działalność spotkała się z niezwykłym rezonansem na świecie, czego świadectwem są dziesiątki książek i wiele tysięcy artyku­ łów w kilkudziesięciu językach. Od wielu lat twórczość Grotowskiego spotyka się z żywym zainteresowaniem ze strony wielu badaczy z całego świata, także z tych gene­ racji, które nie miały już możliwości bezpośredniego ze­ tknięcia się z nim i jego dziełem. W Polsce przykładem tego są ostatnie roczniki „Notatnika Teatralnego” i „Pa­ miętnika Teatralnego”, przygotowane od strony redak­ cyjnej, a w znacznym stopniu również autorskiej przez ludzi rekrutujących się z młodszej generacji. Niezwykle pilną potrzebą jest zebranie możliwie wszystkich różnojęzycznych informacji na ten temat, gdyż z każdym rokiem maleje szansa ogarnięcia całości zjawiska i dotarcia do świadków, także do rozproszo­ nych publikacji. W miarę swoich możliwości i w zgo­ dzie z określonymi w swoim statucie zadaniami reali­ zuje to powołany w styczniu 1990 roku Ośrodek Ba­ dań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. 1. Najpilniejszym zadaniem badawczym wydaje się być obecnie opracowanie (przygotowanie do druku) i wydanie tekstów Grotowskiego, co z wielu powodów nie będzie proste ani łatwe. Składają się na nie: a) teksty podstawowe (autoryzowane i nieautory­ zowane). Powstaje tu oczywiście problem, czy mają to być wszystkie i w jakiej kolejności? Powinny to być Jerzy Grotowski, Paryż 1957 139 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ rzecz jasna teksty w kompetentnym opracowaniu, a jednocześnie bez nadmiaru obciążającego je aparatu krytycznego (przynajmniej obecnie); b) wypowiedzi podczas wykładów, a także publicz­ nych spotkań i konferencji; c) wypowiedzi dla radia, telewizji oraz na ścieżkach filmów; d) korespondencja; e) zanotowane rozmowy z ludźmi: wypowiedzi za­ pisane przez inne osoby podczas spotkań indywidual­ nych i publicznych. 2. Wydawnictwa. W dokumencie Projekt założeń programowych Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Po­ szukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu, dato­ wanym 21 czerwca 1989 roku, napisałem, że „prace wewnętrzne [nowo powstałej placówki] obejmą: a) uzupełnianie i stałe opracowywanie zbiorów oraz odpowiednich katalogów: materiałów archiwal­ nych, książek i periodyków, fotografii, filmów i wideo, nagrań dźwiękowych itd.; b) przygotowanie do druku pełnej bibliografii dzia­ łalności Grotowskiego i Teatru Laboratorium; c) przygotowanie słownika osobowego Teatru La­ boratorium, z uwzględnieniem również i stażystów; d) dzienne kalendarium działalności Teatru Labo­ ratorium w latach 1959-1984; e) robocze seminaria i spotkania konsultacyjne z udziałem pracowników Ośrodka i osób zapraszanych”.32 Po czternastu latach zostały zrealizowane (częścio­ wo) zagadnienia ujęte w punktach „a”, „d” i „e”, nie rozpoczęte są natomiast prace nad punktami „b” (peł­ na bibliografia działalności Grotowskiego) i „c” (oso­ bowy słownik Teatru Laboratorium). W obu wypad­ kach przyczyny są te same: brak ludzi o odpowiednich kwalifikacjach, pomimo kilkakrotnych „przymiarek”, a także środków finansowych na realizację długofalo­ wych projektów. Trzy osoby, z czego dwie bardzo mło­ de, zatrudnione obecnie w archiwum są na tyle obcią­ żone, że nie są w stanie wykonać tych zadań. 3. Słownik. Zadanie to może zostać spełnione przez opracowa­ nie całościowego słownika poświęconego biografii i twórczości Jerzego Grotowskiego. Opracowanie takie uwzględniałoby w miarę możliwości całość dokumen­ tacji osoby twórcy, jego biografii i dzieła, a także re­ cepcji twórczości według następujących kręgów tema­ tycznych: a) wszystkie dzieła Jerzego Grotowskiego (teatral­ ne, radiowe, książki i artykuły jego autorstwa); Peter Brook i Jerzy Grotowski (jako tłumacz), Uniwersytet Poszukiwań Teatru Narodów we Wrocławiu: Teatr Polski, 10 czerwca 1975. Fot. Zbigniew Raplewski 140 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ b) dające się wyodrębnić tematy oraz wątki cało­ ściowo ujmowanej twórczości artysty; c) język Grotowskiego w różnych okresach jego twórczości, kluczowe pojęcia (na przykład „teatr ubo­ gi” , „teatr przedstawień”, „kultura czynna”, «parateatr», Sztuki Rytualne, „sztuka jako wehikuł”- jest to zresztą materiał do oddzielnej pracy; d) tradycja Grotowskiego, obejmująca również „antytradycję” (zwaną także „tradycją negatywną”), czyli arty­ stycznych przeciwników i zjawiska wyraźnie negowane. W tym punkcie również ważniejsze świadectwa re­ cepcji (publikacje w drukach zwartych i czasopi­ smach, filmy, zespoły fotografii, karykatury, taśmy magnetofonowe i nagrania z konferencji, oddziaływa­ nie na innych artystów i zespoły, oddziaływanie na naukę i uczonych; e) możliwie wszystkie osoby związane w sensie bio­ graficznym i twórczym z Jerzym Grotowskim (rodzina, współpracownicy, zaprzyjaźnieni artyści, artyści i ucze­ ni stanowiący jego tradycję twórczą, ludzie komentu­ jący tę twórczość, ważniejsze instytucje i ludzie związa­ ni z jego życiem i twórczością); f) miejsca związane z biografią i twórczością Gro­ towskiego (miejscowości, w których zaznaczył swą obecność, w tym wszystkie miejsca występów Teatru Laboratorium i Workcenter, a także wykładów i spo­ tkań publicznych). Punkt wyjścia do takiej pracy stanowiłyby kweren­ dy źródłowe w zbiorach polskich i zagranicznych. Se­ lekcja i opracowanie zebranego materiału nastąpi w oparciu o zasady tworzenia haseł w naukowym słow­ niku typu tematycznego. Tego rodzaju kompendium pozwoli na zgromadzenie i opracowanie rozproszonego materiału źródłowego. Stałoby się ono podstawowym źródłem dla dalszych badań nad twórczością Jerzego Grotowskiego. Zakładanym efektem będzie edycja zgromadzonego materiału w formie zapisu komputerowego (na CDROM), a w dalszym etapie upowszechnienie zebrane­ go i opracowanego materiału - w formie publikacji. Inspiracje Grotowskiego: przekaz dla następnych pokoleń „Dzieło sztuki jest wyzwaniem, nie wyjaśniamy go, dostosowujemy się do niego. Interpretując je, rzutuje­ my na nie nasze własne cele i dążenia, ożywiamy je znaczeniami, które mają źródło w naszym sposobie ży­ cia i myślenia”.33 Nie jest prostą sprawą odpowiedzieć na pytanie: co z tradycji Grotowskiego mogą przejąć następne gene­ racje? Najpierw trzeba postawić sobie pytanie: czy to doświadczenie jest jeszcze dzisiaj żywe? I dalej: w czym i dla kogo jest żywe? Po pierwsze - tradycja jest zawsze jakimś wyzwa­ niem. Oznacza to, że każdy, kto w jakikolwiek sposób ustosunkowuje się do dzieła Grotowskiego, staje się chcąc nie chcąc - tego dzieła interpretatorem. A za­ tem rzutuje na nie własne cele i dążenia, nadaje im znaczenia, które mają źródło w jego sposobie życia i myślenia. Wynika z tego oczywisty fakt, że tradycja ta jest podejmowana na bardzo różne sposoby i że zmie­ nia się, ewoluuje. Po drugie - istnieją rozmaite poziomy podejmowa­ nia jakiejś tradycji. Jest to uzależnione od całego szere­ gu czynników: wiedzy, nastawienia i motywów użyt­ kownika tradycji, rodzaju i jakości jego osobowości. Po trzecie wreszcie - sam Grotowski funkcjonuje co najmniej dwojako: jako artysta , jeden z najwybit­ niejszych reżyserów teatralnych XX wieku, pedagog, reformator sztuki teatru, zwłaszcza sztuki aktora. T u­ taj sytuuje się on w szeregu: Konstantin Stanisławski - Wsiewołod Meyerhold - Jewgienij Wachtangow Bertold Brecht. A zarazem jako mędrzec, mistrz, nauczyciel sztu­ ki życia. Tutaj rzadko wskazuje się na konkretne na­ zwiska, ale nie ulega wątpliwości, że tak właśnie po­ strzegali Grotowskiego niektórzy spośród jego bliskich współpracowników, a przede wszystkim wielu satelitów Teatru Laboratorium, tych zwłaszcza, którzy przede wszystkim z powodu młodego wieku zaczęli się nim in­ teresować w tak zwanym okresie parateatralnym i póź­ niej, czyli począwszy od lat siedemdziesiątych. Przy tym te dwa szeregi są jakoś paralelne, ale wca­ le nie są one identyczne. W konsekwencji oznacza to, że wybór któregoś z nich wcale nie musi powodować, że Grotowski jest dla kogoś obecny lub obecny równie intensywnie w obu tych szeregach. Trzeba odróżnić wpływy i inspiracje . Niewątpliwie sam fakt obecności Grotowskiego jest ważny dla niektórych ludzi. Od kilkudziesięciu lat na całym świecie znajdują się ludzie zainteresowani jego dziełem. To prawda, że nie wszystkich ono interesowa­ ło i interesuje, ale w dziejach nowożytnej kultury nigdy nie było tak, że ktoś był ważny dla wszystkich. Stosunek do pracy rozumianej jeszcze w duchu śre­ dniowiecznych i renesansowych bractw cechowych jako powołanie : do tak pojmowanego teatru, do za­ wodu. Warsztat aktora. Oddziaływanie idei Grotowskiego, jego myśli. Trzeba jednak wiedzieć, że spośród jego tekstów wiele jest do dzisiaj nie opublikowanych, albo opublikowa­ nych - na przykład - tylko po polsku (jak wczesne tek­ sty z lat 1946-1964 lub tylko po włosku (na przykład „Reżyser jako zawodowy widz”, ostatnio przełożony również z włoskiego na rosyjski).34 Bardzo ważnym źródłem wiedzy o Grotowskim są rzecz jasna scenariusze, notatki z prób czynione przez aktorów, także jego korespondencja oraz wspomnie­ nia jego współpracowników, przyjaciół i kolegów. Jak dotychczas, niewiele z tego ukazało się drukiem. Opublikowanych zostało jedynie kilka zespołów 141 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ listów Grotowskiego oraz niektórych spośród jego bli­ skich współpracowników, pedagogów, przyjaciół i ko­ legów, między innymi z Jurijem Zawadskim,35 Haliną Gallową,36 Haliną Gryglaszewską,37 Ireną Jun,38 A li­ ną Obidniak,39 Józefem Karbowskim,40 Bohdanem Korzeniewskim,41 Janem Kreczmarem,42 Jerzym Kreczmarem,43 Tadeuszem Łomnickim44, Konradem Swinarskim,45 Eugeniem Barbą,46 Maurice Be­ jartem ,47 Konstantym Puzyną,48 Natełłą Baszyndżagian,49 Robertem Cohenem,50 Andrzejem W ajdą.51 Ostatnio opublikowałem książkę Nazywał nas bratnim teatrem. Przyjaźń artystyczna Ireny i Tadeusza Byrskich z Jerzym Grotowskim - jej drugą część wypełnia obszer­ na, licząca siedemdziesiąt pięć jednostek korespon­ dencja twórcy Teatru Laboratorium z Ireną, Tade­ uszem i Marią Krzysztofem Byrskimi52, a wiem, że nie udało mi się odnaleźć wszystkich listów i telegramów. Niezmiernie istotna okazała się korespondencja wewnętrzna Teatru Laboratorium, listy Grotowskiego do Zbigniewa Cynkutisa i Teresy Nawrot,53 a także Cieślaka54 i Cynkutisa55 do ich rodzin i bliskich. Dla badań twórczości Jerzego Grotowskiego, dla jej rozumienia i interpretacji opublikowanie jego ko­ respondencji może mieć znaczenie trudne do przece­ nienia, w moim przekonaniu zupełnie podstawowe. I to wcale nie dlatego, że w listach był bardziej „szcze­ ry” i „autentyczny” niż w innych wypowiedziach. W niektórych listach też się kreował, co doświadczo­ ny czytelnik musi zauważyć. Decydujące jest jednak to, że zwracał się w nich do poszczególnego czytelni­ ka. Bywało tak, że w listach Grotowski załatwiał po prostu różne swoje sprawy i interesy (na przykład młody student krakowskiej PW ST nie zapomina wy­ słać kartek i listów do notabli tej uczelni: rektora, prorektora, dziekana), ale bywało również, że pisał zupełnie bezinteresownie (poruszające dla mnie są zwłaszcza jego listy do Ireny Byrskiej i Haliny Gallowej). Przede wszystkim jednak korespondencja odsło­ ni świat ludzi, z którymi pozostawał on w kontakcie, a jej współczesna interpretacja pozwoli odsłonić nowe horyzonty zgodne ze standardami współczesnej myśli humanistycznej.56 Kluczowe dla Grotowskiego było zawsze zaintere­ sowanie człowiekiem . Naturalną tego konsekwencją było to, że w centrum jego wszystkich wysiłków znaj­ dowała się praca z aktorem. Fundamentem jego teatru był aktor. To zainteresowanie jednostką ludzką, czy jakby powiedział Witkacy - „istnieniem poszczegól­ nym”, a Grotowski był w tym niezwykle konsekwent­ ny, może - paradoksalnie - stanowić źródło inspiracji w okresie dominacji organizmów zbiorowych, total­ nych i zazwyczaj anonimowych. Bezustanna praca nad sobą. Skupienie na pracy. Takie są nieodłączne atrybuty tej postawy i jej znaki rozpoznawcze. Jeden z najbardziej znanych obecnie polskich reży­ serów teatralnych Krzysztof Warlikowski, zapytany 0 swoją tradycję odpowiedział: „Dzisiaj peryferyjność miejsca sprzyja jego sławie. Ja również w ten sposób szukam swojej drogi. Nie zga­ dzam się z poglądem, że twórca, który funkcjonuje w takim miejscu jak Rozmaitości, powinien przenieść się do Teatru Narodowego. [...] Nie odczuwam wro­ gości tych teatrów, lecz odmienność ich tradycji. [...] Naszą żywą tradycję stanowią obecnie: Jerzy Grotow­ ski, Konrad Swinarski, Tadeusz Kantor, Gardzienice 1 Lupa, a nie Wojciech Bogusławski i na przykład Ka­ zimierz Dejmek”.57 A w innym wywiadzie, postawiony wobec pytania: „Premiera Dybuka [ostatniego jego przedstawienia, którego premiera odbyła się 6 października 2003 roku we Wrocławiu] otwiera „Dialog” [Międzynarodowy Festiwal Teatralny, odbywający się co dwa lata w sto­ licy Dolnego Śląska] w mieście Grotowskiego. Czy to ma dla Pana jakieś znaczenie? - Warlikowski intere­ sująco dopowiada: „Tak, ale nie ma to związku z tym, kto we Wrocła­ wiu tworzył teatr - to zamierzchłe czasy. Myślę, że tra­ dycja Grotowskiego, tak wysoka, nawet trochę prze­ szkadza dzisiejszemu teatrowi - każde porównanie bę­ dzie zawsze na jego niekorzyść. W czasach Grotow­ skiego teatr silniej funkcjonował społecznie, a dzisiej­ szy dopiero integruje się z życiem społecznym, przez nowy teatr, reżyserów, którzy odświeżają język teatral­ ny. To nie tyle zależy od tradycji miejsca, ile od zaak­ ceptowania przez widownię tego, co powstaje. W Warszawie, w Teatrze Rozmaitości, widownia po­ wstawała z niczego, przez kilka lat. Zaczynaliśmy grać Hamleta dla trzydziestu procent widowni. Później, kie­ dy teatr stał się głośny, Hamlet miał już full. Od tego czasu teatr się zaludnił. Jeżeli w teatrze pojawia się płomyk nadziei wywołuje odzew widowni”.58 Ta ambiwalencja wobec tradycji Grotowskiego jest symptomatyczna. To znaczy, że z jednej strony akcen­ towane są respekt i szacunek dla niej, ale z drugiej strony - natychmiast pojawia się stwierdzenie, że jest ona zbyt wysoka, „tak wysoka, [że] nawet trochę przeszkadza dzisiejszemu teatrowi”. Czyżby zatem onieśmielała? Taki wniosek można by wyprowadzić z wypowiedzi Krzysztofa Warlikowskiego. Warto jednak przytoczyć tutaj zupełnie odmienne stanowisko innego reżysera młodszej generacji, Grze­ gorza Brala, współzałożyciela (obok Anny Zubrzyc­ kiej) wrocławskiego Teatru Pieśń Kozła. Wkrótce po występach swojego zespołu w Stanach Zjednoczonych udzielił on wywiadu, opublikowanego na łamach mie­ sięcznika «Teatr» z września 2004 roku. Zapytany przez Jacka Dobrowolskiego o swój stosunek do trady­ cji Grotowskiego, odpowiedział: „Amerykańska publiczność rzeczywiście najlepiej kojarzy Grotowskiego, stawiając go w jednym szeregu ze Stanisławskim, Brechtem i [Michaiłem] Czecho- 142 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ wem. Kiedy Amerykanie oglądają «teatr fizyczny», czyli posługujący się wyrafinowaną ekspresją ciała i głosu, natychmiast widzą w nim odniesienia do te­ atru Grotowskiego. Paradoks polega na tym, że Ame­ rykanie uważają, iż kultywowanie tradycji Grotow­ skiego jest czymś pozytywnym i potrzebnym, ponieważ znacznie poszerza i wzbogaca myślenie o teatrze oraz praktykę teatralną. W Polsce nikt w prostej linii tej tradycji nie kultywuje. Nie ma szkoły teatralnej, w której by «wykładano» Grotowskiego. Z naszej per­ spektywy wydaje się to prawie niemożliwe. Grotowski nie ma w Polsce uczniów i bezpośrednich kontynuato­ rów. Myślę, że są w Polsce dwie osoby, które się nie odżegnują od współpracy i doświadczenia Grotowskie­ go, nawiązując do jego twórczości, a zarazem, co waż­ ne, idą własną drogą. To Zygmunt Molik i Piotr Bo­ rowski. Ciekawy jest ten polski kompleks Grotowskie­ go. Odkryjemy go naprawdę i skorzystamy z jego tech­ niki, kiedy odejdą pokolenia, które go znały osobiście. Jeśli chodzi o Amerykę, to przypisywanie teatrom z Polski związków z Grotowskim jest czymś nieunik­ nionym. [...] Ellen Stewart z La Mamy, otwierając wiosenny cykl naszych przedstawień w Nowym Jorku, powiedziała: «Kiedy Grotowski przyjechał do Ameryki w 1967 roku, był jak mój syn. Teraz witam jego wnuki». Ciekawe jest to, że ludzie teatru w Ameryce wiedzą o Grotowskim w sensie praktycznym dużo więcej niż my. W samym Nowym Jorku ma on kilku uczniów, na czele z szefową Wooster Group - Elisabeth Le Comp­ te. Stąd pochodził też najbliższy współpracownik i ofi­ cjalny spadkobierca Grotowskiego - Thomas Ri­ chards. Ameryka ma też wielu krytyków «wychowanych» na Grotowskim. W Ameryce twórcy tacy, jak Stanisławski, Brecht, Michaił Czechow, Lee Strasberg, mają już swoje trzecie lub czwarte pokolenie uczniów. Ciągłość metody jest wyraźna. Ich duch jest wciąż mocny. Przypisywanie nas do Grotowskiego jest dla nas korzystne, choć niekoniecznie prawdziwe. Jacek Dobrowolski: Recenzent «The Village Vo­ ice», Thomas Lars, podkreślał w poświęconym Wam artykule «czystą, fizyczną bezpośredniość», która jego zdaniem najlepiej charakteryzuje Wasze działania. Tym samym wpisuje Was w tradycję pracy Jerzego Grotowskiego. Grzegorz Bral: Roger Babb z «The Theatre Jour­ nal» zapytał mnie o źródła naszej (polskiej) ekspresji, za pomocą której potrafimy zbliżyć się do jakiejś «duchowej» (nie wiem, co miał na myśli) tajemnicy, a nie tylko pozostać w sferze zewnętrznych znaków. Do tej pory sam sobie tego pytania nie zadałem. Ekspresja by­ ła dla mnie czymś naturalnym. Być może charakter ekspresji, jaka określiła teatr Grotowskiego i która określiła Gardzienice, a także nas zespół, ukształtowa­ ła tradycja polskiego romantyzmu, czas niewoli, a tak­ że katolicyzm - to, co z niego bierzemy, i to, co odrzu­ camy. Katolicyzm kanoniczny i gnostycki. Ale widzę po sobie, że historyczne konteksty to jedno, a ty sam jako człowiek i twój styl życia to co innego, może na­ wet ważniejsze. Kiedy w wieku siedemnastu lat widziałem Ryszarda Cieślaka, w jego zmaganiach dostrzegłem przede wszyst­ kim wielkie wołanie o wolność. O wewnętrzną wolność. Nie interesował mnie cały gnostycki kontekst”.59 Grzegorz Bral ma wiele racji, gdy stwierdza, że „przypisywanie nas do Grotowskiego jest dla nas ko­ rzystne, choć niekoniecznie prawdziwe”. W innym miejscu tego samego wywiadu rozwija on ten problem: „Odchodziłem z Gardzienic bez konkretnego po­ mysłu na dalszą działalność. Nieoczekiwanie zostałem zaproszony do poprowadzenia warsztatów w różnych miejscach. Po jakimś czasie zadzwonił do mnie Jarek Fret i w imieniu profesora Osińskiego z Ośrodka Gro­ towskiego we Wrocławiu zaproponował poprowadze­ nie warsztatów w grupie, która skupiła się przy Ośrod­ ku. Wtedy już współpracowałem z Uniwersytetem w Manchesterze, z Gabrielem Gowinem. Chcieliśmy w tamtym czasie (Anna, Gabriel i ja) zrobić przedsta­ wienie oparte na Antygonie, gdzie występowaliby Kre­ on, Antygona i Tejrezjasz. Lecz kiedy dostaliśmy pro­ pozycję, by poprowadzić pracę w Ośrodku Grotow­ skiego, wiedzieliśmy, że w grupie szesnastoosobowej każdy biorący udział w warsztacie powinien mieć swo­ je miejsce i swój wkład w nowy projekt. Antygona nie dawała miejsca wszystkim. Tym nowym projektem w końcu okazały się Bachantki. To był trening dla spo­ rej grupy ludzi. Nigdy nie miałem poczucia, że B achantki to był skończony, ważny spektakl. Myślałem o tej pracy jako o projekcie chorei zrealizowanym w trzy miesiące. Potem zaproponowano nam, by kon­ tynuować w Ośrodku ten projekt. Zostaliśmy na czte­ ry lata, zmieniając w międzyczasie zespół. Kiedy w końcu odszedłem z Ośrodka, poczułem swego ro­ dzaju ulgę, że nie musiałem już „być lub nie być Gro­ towskim”, kontynuować w jakimkolwiek stopniu jego pracę. To za duża odpowiedzialność i nieporozumie­ nie. Każdy powinien robić swoje”.60 Trzeba tu przypomnieć, że sam Grotowski konse­ kwentnie odcinał się od jakichkolwiek związków swo­ jego Teatru Laboratorium z tym, co na Zachodzie uważane jest za «teatr fizyczny», a z takim przede wszystkim kontekstem wiąże się tam działalność T e­ atru Pieśń Kozła. Natomiast co najmniej wątpliwe wydaje się prze­ konanie Grzegorza Brala, wedle którego odejście bez­ pośrednich świadków pracy Grotowskiego rozwiąże problem następnym generacjom: „Odkryjemy go na­ prawdę i skorzystamy z jego techniki, kiedy odejdą po­ kolenia, które go znały osobiście”. To, że zostało to powiedziane w sposób niezbyt może taktowny, nie ma w tym kontekście znaczenia, moje wątpliwości budzi przede wszystkim przesłanie tej wypowiedzi. Otóż - 143 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ wbrew jej autorowi - nic na to nie wskazuje. Z pewno­ ścią zmieni się sytuacja, ale - jak można przewidywać - jeszcze bardziej się ona w przyszłości skomplikuje. Z wielu powodów nie przewidywałbym tutaj łatwych rozwiązań ani drogi na skróty. Grotowski reprezentował jednak kompletnie od­ mienną formację niż artyści, których z takich bądź in­ nych powodów, ale za każdym razem zbyt łatwo uwa­ ża się dzisiaj za kontynuatorów jego drogi twórczej. Był jakby z innej konstelacji, z innego świata. Przez całe życie walczył poprzez swoją sztukę o jej duchowy wy­ miar , chociaż inaczej to nazywał. W ostatnim okresie nazywał to „wertykalnością”, a także „Sztuką jako we­ hikułem”, przy czym słowo „sztuka” było w tym kon­ tekście konsekwentnie pisane dużą literą. Pozostała na przykład pamięć o tym, że Grotowski był wielkim mistrzem rozmowy i publicznych wystą­ pień. Jednak niewielu chce pamiętać o tym, a wielu już nie zdaje sobie sprawy z tego, że jak mało kto po­ trafił on również słuchać innego człowieka. Słuchać. Nauczyć się słuchać - oto zadanie i wyzwanie. Sympozjum „Grotowski. Pamięć, powtórzenie, nieciągłość” Wrocław, 9 kwietnia 200561 Niedawno cały rocznik 2003 kwartalnika „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa”, cieszącego się w Pol­ sce zasłużenie dobrą opinią, zatytułowany został „Pa­ mięć i zapominanie. Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza”. Od wielu lat wokół tej problematyki to­ czą się dyskusje w humanistyce i w naukach społecz­ nych. Zarazem zwraca się uwagę na podstawowe trud­ ności ze zdefiniowaniem pamięci oraz ustaleniem, ja­ kie jej rozumienie nas interesuje. Katarzyna Kaniow­ ska w artykule Antropologia i problem pamięci stwier­ dza: „Sprawa jest tym bardziej ważna, że w literaturze przedmiotu używa się rozmaitych definicji pamięci (a raczej - różnych prób opisu tegoż fenomenu), budu­ jąc je najczęściej poprzez wskazanie i uwypuklenie ja­ kiejś cechy pamięci. Ukazując tym samym złożoność przedmiotu, syg­ nalizują te określenia skupienie uwagi badacza decy­ dującego się na wybór któregoś z nich, że dla badają­ cego pamięć ważna jest szczególnie jakaś cecha (lub cechy) pamięci, jakaś jej funkcja spośród innych wy­ odrębniona i uznana z punktu widzenia celów badaw­ czych za najistotniejszą. N a pytanie «czym jest pamięć?» znajdujemy więc rozmaite odpowiedzi, a ich przegląd pozwala najogól­ niej odpowiedzieć, że jest ona szczególną zdolnością ludzkiego umysłu, dla wyjaśnienia której musimy od­ wołać się do wiedzy psychologicznej, fizjologicznej (neurofizjologicznej), biochemicznej i biofizycznej. Jest rzeczą oczywistą, że antropologia nie jest zaintere­ sowana samym faktem posiadania pamięci i zdolności posługiwania się nią przez człowieka, ale indywidual­ nym i kulturowym skutkiem pamięci, indywidualnym i kulturowym świadectwem jej obecności w sposobie myślenia człowieka”.62 Następnie Kaniowska zaproponowała własną syste­ matyzację problematyki pamięci w perspektywie antro­ pologicznej, wyróżniając trzy następujące sposoby ana­ lizowania pamięci oraz jej roli w poznaniu: pamięć jako źródło wiedzy antropologicznej, jako przedmiot wiedzy antropologów i jako narzędzie poznania w antropologii. Zaś Kerwin Lee Klein, profesor historii na Uniwer­ sytecie w Berkeley, stwierdza: „Wyraz «pamięć» występuje w tak wielu konfigu­ racjach i ma tak nieskończenie wiele konotacji, że ich klasyfikacja stanowiłaby dzieło życia każdego, kto podjąłby się tego zadania.63 Pośród tekstów zamieszczonych na łamach wspo­ mnianego rocznika „Kontekstów” ukazała się również rozmowa z Ryszardem Kapuścińskim O pamięci i jej za­ grożeniach. Czytamy w niej: „Jeżdżąc po świecie, wiem, jak bardzo silnym uczu­ ciem jest poczucie tożsamości, poczucie przywiązania do swojego miejsca urodzenia, do tej małej ojczyzny. Mimo ogromnej, narastającej emigracji ludzie, wyjeżdżając ze swoich stron rodzinnych, noszą to ze sobą, i przez to ma­ ją silniejsze poczucie związku z tą «małą ojczyzną». Ta świadomość tożsamości, związania z konkretnym miej­ scem, jest wielką potrzebą człowieka. Dlatego tak pasjo­ nująca jest Afryka, ponieważ kontynent ten przechował w formie najbardziej widocznej, namacalnej, odczuwal­ nej świadomość plemienną. Świadomość nie człowieka «uogólnionego», ale właśnie świadomość regionalną, lo­ kalną. Okazuje się, że nie świadomość ojczyzn - ojczyzna to jest pojęcie płynne w dziejach społeczeństw, to trochę sztuczny twór w naszej mentalności - ale świadomość plemienna jest tym, co w człowieku najsilniejsze”.64 Dalej Ryszard Kapuściński mocno podkreśla se­ lektywną rolę pamięci, a także jej fragmentarycz­ ność i nieciągłość : „[...] na to się nakładają jeszcze dwa problemy zwią­ zane z pamięcią i ze wspomnieniami. Pierwszym proble­ mem jest [...] uporządkowanie. Okazuje się, że bardzo trudno nam uporządkować wszystkie te obrazy, które mamy we wspomnieniu. Zastajemy pewien chaos. A za­ tem to uporządkowanie musi być pewnym działaniem świadomym, celowym, zamierzonym, muszę sobie to wszystko poukładać, muszę ustalić, czy to było „przed” czy „po”. Trzeba ustalić kolejność pewnych zdarzeń. To jest bardzo ważne dla pamięci. I po drugie, tym co istot­ nie wiąże się z pamięcią, a może właśnie z brakiem pa­ mięci, jest fakt, że pamięć jest fragmentaryczna, niecią­ gła. Pamiętamy tylko niektóre epizody z przeszłości, ale nie mamy dostępu do pełnej ich sekwencji. [...] żeby ta pamięć funkcjonowała pożytecznie, ona wymaga pewnych zabiegów, wymaga pewnego 144 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ wysiłku. To nie jest automatyczne, bo to, co się samo­ rzutnie narzuca, jest właśnie chaotyczne, wyrywkowe, niespójne. Dopiero ten zabieg porządkowania, hierarchizowania pamięci jest niesłychanie ważny. [...] Poza tym jest jeszcze inny problem, który po­ woduje, że nie jestem wielkim entuzjastą dzienników. Ten, kto prowadzi taki dziennik, zapisuje każdego dnia to, co wydaje mu się ważne. I potem, jak się sięga do tego po latach, okazuje się, że te zapiski niewiele wno­ szą. To wiąże się z selektywną rolą pamięci. [...] A je­ żeli chodzi o mnie - piszę teraz Podróże z Herodotem, to znaczy piszę o rzeczach, które mi się przydarzyły jeszcze w pięćdziesiątych latach. A jednak wciąż to pamiętam. N a przykład w 56 roku, to było na fali październikowej odwilży, moja redakcja wysłała mnie wtedy pierwszy raz do Indii. I ja do tych Indii leciałem przez Rzym. [...] Samolot przylatywał do Rzymu wieczorem. I wtedy pierwszy raz w życiu zobaczyłem oświetlone miasto! To był dla mnie taki szok, że ja dzisiaj - choć minęło 50 lat - bardzo dokładnie pamiętam ten widok nocnego mia­ sta w światłach... Dlatego bardzo wierzę w selektywną rolę pamięci. Nie trzeba wszystkiego pamiętać. Nie ma takiej potrzeby, to naprawdę do niczego nie służy”.65 Odpowiada to dość dokładnie temu, co Grotowski zalecał uczestnikom publicznych z nim spotkań. W li­ ście do mnie, udostępnionym mi w Pontederze 21 kwietnia 1988 roku w formie brulionu, ale nigdy niewysłanym, tak o tym napisał: „W sumie, w całości, ta rekonstrukcja66 jest bliż­ sza temu, co mówiłem naprawdę , niż byłby nim steno­ gram, chociaż to brzmi jak absurd. A jednak tak jest. To właśnie w taki sposób powstawały teksty antyczne, zwłaszcza sakralne ; nie były przecież pisane ani przez autora wypowiedzi, ani ze stenogramu, ani z taśmy. I właśnie dlatego dotykają istoty sprawy i języka, a nie formuł i definicji. Dlatego wzywałem i nadal wzywam do nie nagry­ wania i nie do próby zapisu definicji, ale do Rozumie­ nia. To dotyka czegoś prawie mistycznego, ale co jest całkowicie konkretne. Starożytni mówili o tak zwa­ nych ideach żywych, tak jak żywa istota, albo jak kod genetyczny, który sam się reprodukuje. Jeżeli idea ży­ wa trafia na Rozumienie, to na nowo rodzi się w oso­ bie słuchającej, rośnie i reprodukuje się wraz z formą językową, właśnie jak kod genetyczny. Jeżeli jest zapi­ sana jako formuła, to umiera, nawet gdyby słowa zapi­ sane były wiernie. Wielką radość sprawiły mi te Maski i bardzo poru­ szył mnie ten zapis spotkania w Gdańsku. Janion i Ro­ siek zrobili piękną pracę. [...] To, co mówiłem wtedy na tym spotkaniu, to były rzeczy najważniejsze dla mnie i najbardziej z serca, jakie miałem do powiedzenia”. A oto inna wersja końcowego fragmentu, zapisana w tym samym dokumencie: „Dlatego wzywałem i nadal wzywam do nienagrywania i nie stenografowania w czasie wszelkich istot­ nych spotkań z ludźmi. Kto słucha, powinien szukać Rozumienia, a nie formuł (definicji), kto próbuje zapa­ miętać formuły (definicje), nie chwyta Rozumienia. Ta sprawa dotyka czegoś prawie mistycznego, a jednak konkretnego. Starożytni mówili o tak zwanych ideach żywych (coś jak żywa istota, albo jak kod genetyczny, który sam się reprodukuje). Jeżeli idea żywa trafia na Rozumienie, to na nowo rodzi się w osobie słuchającej, rośnie i reprodukuje się wraz z formą językową; jak kod genetyczny, który sam się reprodukuje. [Uwaga: tutaj wyrzuciłem zdanie, które było powtórzeniem po­ przedniego] Jeżeli jest zapisana jako formuła, to umie­ ra, nawet gdyby słowa zapisane były wiernie”.67 I jeszcze jedna obserwacja autora Podróży z Hero­ dotem: „Mnie się wydaje, że przeżycie osobiste stanowiło podstawę tego, co pisałem. A równocześnie to dawało mi poczucie siły. Bo ja nie umiem pisać, nie jestem ty­ powym pisarzem. Moja bieda polega na tym, że nie mam tego typu wyobraźni, więc muszę wszędzie być, żeby coś napisać, muszę to osobiście zapamiętać. Wszystko musi się odcisnąć bezpośrednio w mojej pa­ mięci. I potem jak wracam, nie zastanawiam się, w ja­ kiej formie będę pisał, czy to będzie wiersz, dramat czy traktat filozoficzny, po prostu staram się pisać tekst. I chodzi mi o to, żeby ten tekst był możliwie najwier­ niejszym odtworzeniem pamięci tego, co przeżyłem, doświadczyłem, widziałem i myślałem. Mam oczywiście świadomość, że jest to bardzo subiektywne, to znaczy, że każdy z nas widzi tę samą rzeczywistość inaczej. [...] ilu nas jest, tyle jest wersji tego samego wydarzenia. I w związku z tym nie ma obiektywnej pamięci. Nic ta­ kiego nie istnieje. Pamięć jest najbardziej zsubiektywizowanym elementem kultury. [...] W związku z tym za­ wsze używam formuły: «według mnie tak było». I nigdy nie mogę powiedzieć, że moje widzenie jest jedynie prawdziwe. [...] pamięć jest zindywidualizowana...”.68 W odniesieniu do Grotowskiego wydaje się, że można wyróżnić dwa zasadnicze obszary badawcze: po pierwsze - jego własną pamięć, a dokładniej to, co można wyczytać z jego różnych i różnorodnych tek­ stów, i po drugie - pamięć o nim i jego dziele zapisaną przez innych, czyli to, co konstytuuje spuściznę i tra­ dycję. Te dwa obszary pozostają ze sobą w złożonej re­ lacji, stykają się ze sobą, a nawet gdzieniegdzie nacho­ dzą na siebie, ale bynajmniej nie są one tożsame, zaś badacz powinien mieć to na uwadze. Dla mnie pamięć Jerzego Grotowskiego oznacza w pierwszej kolejności zadania do wykonania - przede wszystkim przeze mnie, ale również przez innych. Być może lepiej byłoby tutaj mówić o „długu” w takim zna­ czeniu, w jakim przedstawia to Paul Ricoeur w wyda­ nej kilka lat temu książce La mémoire, l’histoire, l’oublie [Pamięć, historia, zapomnienie]: „Obowiązek pamięci jest obowiązkiem oddania, po­ przez wspomnienie, sprawiedliwości komuś innemu niż 145 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ podmiot. [...] nadeszła chwila, by odwołać się do nowej koncepcji, koncepcji długu, której nie trzeba jednak sprowadzać do kwestii poczucia winy. Idea długu jest nierozerwalnie związana z ideą spuścizny. Jesteśmy dłużnikami tych, którzy nas poprzedzili, i winniśmy im część nas samych. Obowiązek pamięci nie ogranicza się do zachowania materialnego śladu, pisanego lub inne­ go, odbytych już faktów, ale żywi poczucie obowiązku wobec tych «innych», o których powiemy dalej, że nie istnieją już, ale że istnieli. Powiemy więc, że spłacić dług oznacza także dokonać przeglądu spuścizny”.69 We wspomnianej rozmowie Ryszard Kapuściński wskazał na przyczyny bardzo poważnych zagrożeń dla osobowości ludzkiej we współczesnych społeczeń­ stwach bezpośrednio związane z utratą przez nie pamię­ ci: pierwszym zagrożeniem jest ogromny rozwój mecha­ nicznych nośników pamięci, co oznacza, że człowiek stopniowo oducza się sztuki pamięci; drugim - nadmiar danych, ich nadobfitość, w czego skutku: „Świadomość ludzka zalana jest taką ilością informacji, że nie jest już w stanie tego opanować. I po prostu ten nadmiar dzia­ ła jak lawina. Jest to ciężar, który uniemożliwia życie, wytwarza permanentne przemęczenie. Ilość istniejącej informacji przekracza wielokrotnie pojemność przecięt­ nego umysłu ludzkiego” ; wreszcie trzecim zagrożeniem jest ogromne przyspieszenie procesów historycznych, dzięki czemu „straciliśmy poczucie orientacji i zadomo­ wienia w świecie”.70 Konsekwencją takiej sytuacji jest instytucjonalizacja i biurokratyzacja pamięci przy jed­ noczesnym pozbywaniu się własnej, indywidualnej pa­ mięci: „[...] żyjemy wczasach coraz bardziej zinstytucjo­ nalizowanej pamięci, a coraz mniej w czasach pamięci jako wartości osobowej, jako wartości prywatnej”.71 Konflikt jako dominujący sposób funkcjonowania kultury w Europie. Historia wojowniczości europej­ skiej. Powstały wielokulturowe metropolia, w których siły kulturotwórcze są traktowane instrumentalne. Od kilkunastu lat daje się zaobserwować szczegól­ ną intensywność refleksji nad pamięcią. Wydaje się, że problematyka pamięci wyparła nawet problematykę tradycji albo też pojęcia „pamięć” i „tradycja” trakto­ wane są często jako synonimy. We wstępie do opublikowanego niedawno polskie­ go wyboru studiów holenderskiego badacza Franka Ankersmita, znanego w świecie anglojęzycznym teore­ tyka historii, uważanego za głównego po Haydenie Whicie przedstawiciela narratywizmu (późnej i schył­ kowej fazy narratywistycznej filozofii historii), Ewa D o­ mańska datuje owo szczególne zainteresowanie pamię­ cią (i zapominaniem - jako drugą jej stroną, swego ro­ dzaju rewersem) na połowę lat dziewięćdziesiątych: „Od połowy lat dziewięćdziesiątych nastąpiło prze­ sunięcie punktu ciężkości zainteresowań teorii historii z problemu reprezentacji historycznej na kwestię pa­ mięci (Dominick LaCapra) i doświadczenia historycz­ nego (Ankersmit) [...]”.72 Sam Frank Ankersmit zastanawia się nad postępu­ jącą „prywatyzacacją” przeszłości, w wyniku czego hi­ storia przestała być dyscypliną naukową w tradycyj­ nym znaczeniu tego słowa. Zmienił się zatem jej do­ tychczasowy status: „Historia jako katedra, do której każdy historyk wnosi parę cegieł dla większej chwały wspólnego przedsięwzięcia, ustąpiła więc historii jako metropolii, w której każdy idzie w swoją stronę i pilnuje swoich spraw, nie bacząc na to, co robią inni. Rozpad prze­ szłości jako jedności, nawet najbardziej złożonej, spo­ wodował zanik quasi-zbiorowego podmiotu wiedzy, którego istnienie zakładała dyscyplina historii. [...] Nasza relacja do przeszłości została „sprywatyzowana” w tym sensie, że stała się przede wszystkim atrybutem indywidualnego historyka, a nie zbiorowego podmiotu historycznego całej dyscypliny. [...] Najlepszą ilustracją demokratyzacji czy prywatyza­ cji podmiotu historycznego i przejścia od historii jako przedsięwzięcia wspólnego do historii pisanej przez in­ dywidualnego historyka jest nagła kariera pojęcia pa­ mięci we współczesnej świadomości historycznej. Do niedawna «pamięć» odnosiła się do tego, jak pamięta­ my naszą osobistą przeszłość indywidualną, pojęcie hi­ storii zaś było tradycyjnie zarezerwowane dla przeszło­ ści zbiorowej. Możliwe jest nawet stwierdzenie, iż sło­ wa «pamięć» można używać poprawnie tylko w odnie­ sieniu do tego, czego doświadczyliśmy sami. To logicz­ ne, że nie mogę mieć twoich wspomnień, nawet jeśli treść twoich i moich wspomnień jest identyczna. N ada­ nie słowu «pamięć» znaczenia, które wcześniej wyra­ żało słowo «historia», jest niewątpliwym znakiem per­ sonalizacji czy też prywatyzacji naszego stosunku do przeszłości. «Historia» odnosi się do badania przeszło­ ści przez podmiot zbiorowy, ponadindywidualny, łączy ją zatem naturalne pokrewieństwo z historią narodu, historią społeczną czy gospodarczą. «Pamięć» nato­ miast odpowiada temu, co zostało w przeszłości zmarginalizowane przez zbiorowość. [...] «Pamięć» repre­ zentuje wszystko, co zostało wyparte, pominięte bądź stłumione w przeszłości człowieka, i dlatego z samej swej natury nie może zdobyć miejsca w sferze publicz­ nej, sferze tego, co powszechne, znane i uznane - i co zawsze było właściwą domeną «historii» w tradycyj­ nym sensie. «Pamięć» jako klucz do postmodernistycznej świa­ domości historycznej ściśle wiąże się z historią mental­ ności. [...] Historia mentalności usunęło z pisarstwa historycznego siły ponadindywidualne, dzięki którym stało się ono dyscypliną akademicką”.73 Inny badacz, Patrick Hutton, w swojej książce pod bardzo znamiennym tytułem History as an Art of Memory tak ujmuje sens tej przemiany: „Można by dowodzić, że historycy ponowoczesności nie odrzucają tradycji historii nowoczesnej, lecz tylko odwołują się do innych tradycji, które zbyt 146 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ długo były lekceważone bądź zapomniane. Twierdzą oni, że przeciwstawiając się oficjalnym wspomnie­ niom uświęconym przez historiografię nowoczesną, historiografia ponowoczesna wytycza nowe kierunki badań historycznych [...]”.74 Przy tym wszystkim widoczne jest dążenie do moż­ liwie szerokiego rozumienia pamięci. Badacze powołu­ ją się na św. Augustyna z Wyznań Księgi 10: „Wielka jest potęga pamięci. Trwogą przejmuje [...] to niezgłę­ bione, nieskończone bogactwo”.75 W wybitnie inspirującym studium o „pamięci abso­ lutnej” krakowski antropolog Dariusz Czaja zauważa, „że św. Augustyn przydaje pamięci przymioty boskie”. I dodaje: „Pamięć, choć ograniczona, nie ma granic, choć dotyczy przeszłości, ma na uwadze przyszłość, choć jest mną i we mnie, transcenduje w jakiś tajemny sposób jednostkowe ograniczenia. Augustyńska me­ moria ze swoją zdolnością wszechobejmowania, sta­ wania się wszystkim, które w późniejszej myśli patry­ stycznej przejmie intelligentia. W myśli św. Augustyna pamięć bywa czasem jedną z trzech władz (obok in­ telligentia i voluntas) duszy, innym razem wręcz utoż­ samia się z duszą”.76 Obecnie pamięć pojmowana jest jako twórczy, kreatywny proces. Zarazem jako wielkie otwarcie się na „Ty” tradycji, o czym tak interesująco pisał Martin Buber. Dzięki pamięci rozmawiamy z tradycją. Już Sta­ nisław Brzozowski zauważył, że pamięć ciągle pracuje, ciągle przetwarza, pracuje i przetwarza w żywej mate­ rii, bo w niej jest bez reszty zanurzona. A sto lat póź­ niej Ryszard Kapuściński tak to skomentował: „Jest takie wspaniałe zdefiniowanie pamięci u Brzozowskiego. [...] Sądził, że jest to materia, któ­ ra ulega ciągłemu przepracowaniu.. [...] Myślę, że na tym polega wielkość humanistyki, że pracujemy przez cały czas w materii, która ulega nieustannemu prze­ tworzeniu. Jest rzeczą fascynującą śledzenie kierun­ ków tego przetworzenia i różnych jego rodzajów. To jest właśnie to, co jest tak niezwykłe, co jest tak cie­ kawe dla mnie”.77 Nieumiejętność rozmowy jest coraz boleśniej od­ czuwana. Stanowi ona odpowiednik toksycznych sto­ sunków międzyludzkich, w jakich żyjemy. Nie umiejąc ze sobą rozmawiać, wymieniamy monologi. W rzeczy­ wistej rozmowie chodzi zawsze o porozumienie. Nie jest ona ekspresją ludzkiej pychy, nie jest przemową ani gadaniną czy paplaniną, ale dialogiem. Carl Gu­ stav Jung powiedział kiedyś: „Zależy mi na badaniu prawdy, a nie na prestiżu”. Można powiedzieć, że z naszą pamięcią jest podob­ nie jak z książką. Kapuściński dodałby tutaj: „Oczywiście z dobrą książką, z wybitną książką. Okazuje się bowiem, że z każdą kolejną lekturą czyta­ my jak gdyby nową książkę. Osobliwość wielkiej książ­ ki na tym właśnie polega, że mieści się w niej bardzo dużo książek, właściwie nieskończona ilość książek. Można by powiedzieć, że takie dzieło jest bytem wielotekstowym. Wydobycie tych różnorodnych tekstów zależy od tego, kiedy tę książkę czytamy, w jakich oko­ licznościach, w jakim nastroju, w jakiej sytuacji, i cze­ go w danym momencie w niej szukamy Reasumując: poczytuję sobie Herodota trochę za swojego mistrza. Uczyłem się od niego widzenia świata, rozumienia świata, stosunku do innych, stosunku do innej kultury. To był przecież pierwszy globalista, to był pierwszy człowiek, który pojął, że aby zrozumieć własną kulturę, trzeba poznać też inne kultury, ponieważ tylko w innych odbija się istota naszej kultury. I on dlatego jeździł po świecie, próbując uświadomić Grekom, czym była ich kultura w obliczu innych kultur”.78 Dokładnie w takim samym znaczeniu jak Dzieje Herodota dla Ryszarda Kapuścińskiego Grotowski przywołuje własne „książki zbójeckie”, powołując się przy tym na opinię swojej matki, która „wierzyła, że pewne książki mogą być jak pokarm”. Z pierwszego rozdziału jego tekstu Teatr Źródeł, opublikowanego w 1987 roku, zatytułowanego Nienadówka i dowiadu­ jemy się, że było to tak: „Czas spędzony na wsi był czasem wojennym. Któ­ regoś dnia matka wybrała się do miasta. Nigdy się nie miało pewności, czy ktoś z takiej wyprawy wróci. Poza tym panowała bieda. A moja matka wybrała się do miasta, żeby kupić książki, bo wierzyła, że pewne książ­ ki mogą być jak pokarm. Przyniosła wtedy dwie - Zy­ cie Jezusa Renana i Ścieżkami jogów Bruntona. Książka Renana była wprawdzie zakazana przez Kościół, ale matka uważała ją za najbardziej przekonywającą opo­ wieść o Jezusie i zawsze powtarzała, że jest ona «piątą ewangelią». Matka wyznawała najbardziej ekumenicz­ ny katolicyzm. Niezmiennie podkreślała, że dla niej nie ma czegoś takiego, jak jedyna prawda jakiejś jed­ nej religii. Wydawało się to dość logiczne, ale ciągle wywoływało nieporozumienia przy spowiedzi. Poza tym była nadzwyczaj tolerancyjna wobec osób przyj­ mujących postawę niereligijną. Książka Bruntona jest opowieścią o człowieku, który mieszkał na świętej gó­ rze Arunaczali w Indiach i który w tej górze widział Boga jako Matkę. Jego doświadczenie odsyłało go jed­ nak jeszcze gdzie indziej - sądził, że może do Siwy, to znaczy, iż Góra Płomienia jest może jednocześnie bó­ stwem męskim. Ów starzec, Sri Ramana Mahariszi, mówił: jeśli zapytasz «Kto ja jestem?», to cały świat ży­ jący naokoło ciebie odeśle ci to pytanie z powrotem, a wtedy zniknie twoje ograniczone «ja», wtedy odnaj­ dziesz coś innego. Później dowiedziałem się, że to coś innego nazywał hridayam, to znaczy «serce»; ale ety­ mologicznie to znaczy «środek-jest-to». Otóż moją pierwszą reakcją na książkę Bruntona była gorączka. Potem zacząłem przepisywać rozmowy Ramany z przy­ byszami. Odkryłem wtedy, że wcale nie jestem taki szalony, jak początkowo sądziłem. Odkryłem, że gdzieś 147 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ na świecie żyją ludzie świadomi takiej możliwości. To przyniosło mi znaczną ulgę, ale zarazem skłóciło tro­ chę z moim katolicyzmem”.79 Jest przy tym oczywiste, że twórca Teatru Laborato­ rium całkowicie podzielał opinię swojej matki na temat pewnych książek, dając temu świadectwo przez całe życie. Przestrzegałbym jednak przed tym, co Ricoeur określa jako „tyranię pamięci”, wyrażającą się między innymi w tendencji do jej swoistej sakralizacji. Ten­ dencja taka jest szczególnie niebezpieczna, gdyż zawie­ sza wiedzę o negatywnych użyciach pamięci. Autor La mémoire, l’histoire, l’oublie podkreśla, że dobre użycia pamięci nakładają się na różne jej nadużycia i patolo­ gie, po czym ukazuje i omawia najbardziej typowe z nich: „pamięć powstrzymaną”, „pamięć manipulowa­ ną” (tutaj: traumatyzm, wyparcie, powrót wypartego, prześladowanie, egzorcyzm) oraz „pamięć przymuszo­ ną” (spotykamy się z nią wtedy, gdy mamy do czynie­ nia z „imperatywem sumienia, które samo ogłasza się rzecznikiem żądania sprawiedliwości przez ofiary”).80 W latach dziewięćdziesiątych mocno podkreślałem dynamizm postawy twórczej Grotowskiego. To, że on się ciągle zmieniał, również na zewnątrz. To znaczy zmieniał swoje wizerunki. Pisałem o tym zwłaszcza w książce Grotowski. Źródła, inspiracje, konteksty.81 Była to z mojej strony reakcja na zastaną wówczas sytuację, na proces swego rodzaju uposągowienia, ukultowienia, czynienie z Grotowskiego świątka, którego to procede­ ru on sam nie znosił w przeszłości i ostro przeciwko nie­ mu protestował. Tak zareagował na przykład na prze­ jawy kultu Leona Schillera podczas spotkania z redak­ cją „Pamiętnika Teatralnego”, które odbyło się w Opo­ lu 15 marca 1963 roku (w mieszkaniu wynajmowanym wtedy przez Eugenia Barbę), a podczas jednego ze spa­ cerów po mieście powiedział do mnie, że postawienie komuś za życia pomnika było zawsze najskuteczniej­ szym sposobem uśmiercenia za życia tego człowieka. „Grotowski: [...] Po śmierci Schiller został wykre­ owany na świątka. Jego teatr podaje się obecnie dosyć często jako przykład teatru służącego literaturze, jed­ nak tak naprawdę Schiller interesuje mnie jako pierw­ szy w Polsce świadomy realizator teatru autonomicz­ nego. [...] Schiller stał frontem do plastyki, a tyłem do aktora, natomiast w Teatrze 13 Rzędów spektakl two­ rzy się na styku aktora i widza. Zwracanie się Schille­ ra do klasyki po to, aby przy jej pomocy stworzyć współczesne widowisko oraz czynione w tym celu wszystkie te zabiegi aktualizujące - jest dla mnie nie do przyjęcia. Można o nas powiedzieć, że dążymy do li­ kwidacji scenografii na rzecz aktora, zupełnie odwrot­ nie aniżeli było to u Schillera”.82 Obecnie sytuacja jest inna. Chciałbym dlatego wskazać na pewne stałe elementy w postawie Grotow­ skiego. Oto te z nich, które uznałbym za najbardziej charakterystyczne i chyba najważniejsze: Wiele razy powtarzał, między innymi w filmie Ma- rianne Ahme z 1993 roku, ostatnim filmie, w jakim wziął udział, że sztuka jest dlań przede wszystkim oso­ bistą przygodą: „[...] teatr był wielką przygodą w moim życiu. Uwa­ runkował on głęboko mój sposób myślenia, analizowa­ nia spraw, widzenia ludzi, patrzenia na życie. Powie­ działbym nawet, że mój język został ukształtowany przez teatr. Ale nie doszedłem do tego, poszukując teatru, w rzeczywistości zawsze szukałem czegoś innego”.83 Trzeba tu przypomnieć początki drogi twórczej Je­ rzego Grotowskiego. Po zdaniu matury stanął przed nim problem wyboru kierunku studiów. Ostatecznie zdecydował się na studia aktorskie, ale nie był to wca­ le oczywisty wybór. Zadecydowały okoliczności. Sam Grotowski tak o tym mówił: „Zdecydowałem się na trzy kierunki: szkołę te­ atralną z zamiarem kontynuowania studiów reżyser­ skich, akademię medyczną z myślą o psychiatrii, orientalistykę z zamysłem studiowania tradycyjnych technik Wschodu. Kolejność egzaminów wstępnych była taka, że najpierw odbywały się egzaminy do szko­ ły teatralnej. To tylko zdecydowało, że zostałem - na­ zwijmy to - posiadaczem dyplomu uprawniającego mnie do pracy w teatrze. Gdyby pierwszy był egzamin do akademii medycznej - prawdopodobnie zostałbym psychiatrą, gdyby to był egzamin na orientalistykę studiowałbym wschodnie techniki tradycyjne. Jestem jednak przekonany, że tak czy inaczej znalazłbym się w końcu w tym samym miejscu, w którym jestem te­ raz. Oczywiście, mój słownik byłby inny, bo teraz je­ stem naznaczony doświadczeniem teatralnym; jestem naznaczony moim doświadczeniem teatralnym - na­ wet jeżeli teatr przekroczyłem. Przypuszczam zresztą, że wyszedłbym też poza tradycyjną psychiatrię czy filo­ logię orientalną”.84 Nastawienie ku sprzecznościom oddającym stosu­ nek względem człowieka, świata, natury - pojawiło się u Grotowskiego bardzo wcześnie, bo jeszcze w dzieciń­ stwie spędzonym na wsi podczas wojny, a z czasem przekształciło się w zasadniczą, konstytutywną cechę jego myślenia. W dzieciństwie również pojawiło się zrozumienie ludzkiego toku logicznego. Znamienne i stale obecne u Grotowskiego są antydyskursywność i antytetyczność jego myśli. W tekście Teatr a rytuał z 1969 roku ujął to następująco - w odniesieniu do ak­ tora Teatru Laboratorium: „Ale podążając drogą struktury, trzeba dojść do owego aktu rzeczywistego, w czym zawiera się sprzecz­ ność. Rzeczą wielkiej wagi było zrozumienie, że sprzeczności te są logiczne. Nie należy dążyć do unika­ nia sprzeczności, przeciwnie - to w sprzecznościach zawiera się istota rzeczy”.85 A dziesięć lat później powie: „Jeśli uważacie, że w tym, co mówię, jest wiele sprzeczności, macie rację. Mam świadomość, że mówię rzeczy sprzeczne, ale proszę pamiętać, że w podstawo- 148 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ wym sensie jestem praktykiem. A praktyka jest sprzeczna. Taka jest jej substancja. Więc jeśli jestem sprzeczny, to - jako praktyk. Nie potrafię teoretyzować na temat pracy. Mogę tylko opowiadać o swojej przy­ godzie - ze wszystkimi sprzecznościami, które tam były i są. Kiedy na przykład mówię, że coś nie jest logiczne, to chcę powiedzieć, że nie jest to rezultatem stosowa­ nia logiki. Zawsze mówię w sposób pragmatyczny. Ale czy można powiedzieć, że wobec tego jest to alogiczne? Kiedy się czyni, nie stawia się sobie pytań o logikę”.86 W rozumieniu Grotowskiego owa paradoksalna logika , oparta na zasadzie komplementarności („i i”), a nie na zasadzie wyłączności („albo - albo”), od­ wzorowuje niejako sprzeczności tkwiące w samej sub­ stancji praktykowanego przez niego zawodu, jego pra­ cy, którą zresztą pojmował zawsze jako powołanie . Można powiedzieć, że stworzenie przez niego placów­ ki o charakterze laboratorium otworzyło przed nim i jego zespołem możliwość prowadzenia poszukiwań twórczych praktycznie na własną rękę, a także powsta­ nia najważniejszych spektakli i innych przedsięwzięć Teatru Laboratorium. Było to zupełnie wyjątkowe w ówczesnych polskich warunkach. Po raz ostatni po­ wie o tym publicznie w wykładzie z 13 października 1997 roku: „Ale przecież można powiedzieć, że cała rzeczywi­ stość jest wypełniona sprzecznościami. Każda rzecz prawdziwa jest wewnętrznie sprzeczna To właściwości naszego języka sprawiają, że mamy skłonność mówić, myśleć, że rzeczy są «takie lub takie», podczas gdy w rzeczywistości są one «takie i takie», jednocześnie. Nie takie lub takie, lecz takie i takie. N a poziomie in­ telektualnym, na poziomie doktryny, wyjaśniającej dane zagadnienie, nie ma tej sprzeczności, ale to prze­ cież nie jest rzeczywistość. Tam, gdzie jest rzeczywi­ stość, występują silne sprzeczności. Mówili o tym już starożytni Grecy w czasach przed Sokratesem”.87 Znamienny dla Jerzego Grotowskiego był brak doktryny i jego wielka niechęć do wszelkiego doktry­ nerstwa. Bardzo ważne jest zrozumieć, że mam tutaj na myśli samego Grotowskiego, a nie wszystkich jego współpracowników w kolejnych okresach jego twór­ czości, wśród tych ostatnich nastawienia i postawy doktrynerskie nie należały do wyjątków. Sztuka ozna­ czała dla niego przede wszystkim badanie, poszukiwa­ nie i doświadczanie. Źródłem wiedzy była dla niego przede wszystkim praktyka, rzemieślnicze praktykowa­ nie, które nie zawsze da się i nie zawsze nawet trzeba przełożyć i przekazać dyskursywnie. Już w jednym z pierwszych wywiadów oświadczył: „Nie tworzę żadnego teoretycznego systemu, nie umiem, nie interesuje mnie to. [...] Mówię ciągle o poszukiwaniu, o procesie poszukiwania”.88 A trzydzieści sześć lat później, w jednym z wykła­ dów w Collège de France, wyznał: „To, co już zrozu­ miałem, przestaje mnie interesować”.89 W tym samym wykładzie rozwinie ten problem, uj­ mując go w złożonym kontekście nastawienia/relacji wobec obiektu/przedmiotu badań oraz zmieniającej się z czasem perspektywy w tym zakresie: „Kiedy mówię, to we wszystkich sprawach pojawia się pewne niebezpieczeństwo, tak w wypadku państwa, jak i moim: niebezpieczeństwo pomieszania i wymie­ szania ze sobą różnych okresów poszukiwań, z którymi byłem kiedyś związany i które sam prowadziłem. Dla­ czego? Po pierwsze dlatego, że nasza pamięć zmienia się pod wpływem tego, co robimy w chwili teraźniejszej. Widzę zatem często, kiedy myślę o poszukiwaniach, ja­ kie w tej dziedzinie prowadziłem lat temu, powiedzmy, dziesięć, trzydzieści, czterdzieści, widzę wyraźnie, że myśl ta jest już pod wpływem elementów moich dzisiej­ szych poszukiwań. A jeśli niebezpieczeństwo takie wy­ stępuje w moim wypadku, to staje się ono ogromne w wypadku państwa. Pewne metody i pewne podejścia nie są bowiem wcale identyczne, lecz ulegają one zmia­ nom. I bynajmniej nie z przyczyny ich zmiennego cha­ rakteru, kiedy to stwierdzamy, że pewne założenia oka­ zały się fałszywe, zmienne. W moim przypadku było inaczej: ja stwierdzałem zawsze, że dla mnie jest to aspekt, w którym rozumiem, że już go rozumiem. Powi­ nienem zatem moje badania skierować ku nieznane­ mu, uczynić kolejny krok w nieznane. To, co już zro­ zumiałem, przestaje być dziedziną mojej działalności badawczej, przestaje mnie interesować. To jest oczy­ wiście taka moja cecha szczególna, indywidualna, ale zawsze była ona bardzo obecna w mojej pracy”.90 I dalej: „W sztuce, w kulturze nie ma dogmatów. Reakcje negatywne blokują mnie samego i innych”.91 Po czym tak uzasadnia swoje stanowisko: „Nie jesteśmy przeciwko horyzontalności i prze­ ciwko relacji horyzontalnej. Jedno i drugie jest ważne. To byłby problem: czy myć nogi, czy ręce? Horyzontalność jest niezbędna i wertykalność jest niezbędna. Sztuka czyli tak zwane techniki wewnętrzne. Nie ma zatem jedynego wyboru. Najbardziej naturalne jest po prostu dać się prowadzić naszym zainteresowa­ niom. Niemniej tej przygody w dziedzinie poszukiwań artystycznych i poszukiwań nad istotą ludzką nie nale­ ży czynić w sposób sprzeczny z własnymi dyspozycjami, powiedziałbym - z własnymi pokusami. Powinno to nas prowadzić ku szczęściu, ale w na­ szej cywilizacji zostało to zastąpione przez przyjem­ ność. Eliot wskazał na tę różnicę. Starożytni Grecy mówili o tym. Moja matka zaczynała spowiedź przy konfesjonale zawsze od tego, że nie wierzy w to, aby były lepsze i gorsze religie. Po czym mówiła, że nie wierzy w to, że zwierzęta nie mają duszy. Ja też nienawidzę takiego myślenia, że istnieje jedno słuszna rozwiązanie. Nie ma nigdy jednej słusznej drogi. A zależy to od dwóch spraw: po pierwsze - poziomu techniki, po drugie - poziomu serca, jakości serca. 149 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Jeśli nasza praca nas nie fascynuje, wtedy nie ma­ my dostatecznych zasobów i nie osiągamy odpowied­ niego poziomu, aby ją wykonać. Bez możliwości samo­ akceptacji nic nie jest możliwe. Przy czym nie jest to narcyzm, ale coś zupełnie innego. Istnieje również przypadek Dostojewskiego: działanie przeciwko sobie samemu, czyli nie akceptuję siebie, dlatego usiłuje znaleźć coś innego. Nie lubię słowa «duchowy», bo używa się go zbyt ła­ two. To jest po prostu bliskie sentymentalizmu. N ato­ miast w języku francuskim «duch» znaczy l’esprit czyli „myślenie”, a to przecież są zupełnie różne rzeczy. Dla­ tego wolę mówić o poszukiwaniach wewnętrznych. To, co robimy, nie jest tak naprawdę terapią. Najlepsze by­ łoby tutaj starogreckie określenie katharsis. Horyzontalność odpowiada wszystkim relacjom do partnerów. Określa ona to, co się dzieje. Relacja hory­ zontalna jest po prostu konieczna”.92 Takie stanowisko nie może mieć nic wspólnego z podłączaniem pracy Grotowskiego pod jakiekolwiek „lewitowanie”, z New Age’m na czele.93 W ujęciu Grotowskiego wertykalnośc jest najściślej związana z horyzontalnością, są to niejako dwa nierozłączne aspekty tego samego procesu. Bez tej chwiejnej rów­ nowagi możliwe jest tylko coś, co zjadliwie, ale z pełną świadomością rzeczy nazwie „jakąś zupą mistyczną”. Zupełnie fundamentalne znaczenie miało wprowa­ dzone przez niego w latach dziewięćdziesiątych rozróż­ nienie między bluźnierstwem a profanacją. W wykła­ dzie z 13 października 1997 roku tak o tym mówił: „Trzeba dostrzec wyraźną różnicę między bluźnier­ stwem a profanacją. Profanacja nie wymaga zaangażo­ wania osoby, która dopuszcza się profanacji. Dajmy na to dla kogoś Niepokalana Matka Boska jest postacią bez jakiegokolwiek znaczenia, nawet nie w sensie braku wia­ ry czy religijności, lecz po prostu jako pewien symbol, ja­ ko mitologiczna figura pełna mocy, której obraz zostałby wpojony tej osobie od dzieciństwa. Jeśli osoba taka za­ częłaby się wyśmiewać z Matki Boskiej, to mielibyśmy do czynienia z profanacją. Zawsze jest to działanie po pro­ stu wulgarne. To tak jakbyśmy wyśmiewali się z czegoś, co należy do innych, co jest bogactwem innych. Natomiast jeśli odczuwamy w nas samych jakieś drżenie, drżymy, a jednocześnie igramy z tym boskim wi­ zerunkiem Marii i drga w nas struna wiary pobudzona w czasach naszego dzieciństwa, wtedy dopuszczamy się bluźnierstwa. Nieważne, czy nadal jesteśmy wierzący, czy nie. Wtedy jest to bluźnierstwo, a nie profanacja. W Teatrze Laboratorium nasza postawa wobec Po­ laków, wobec polskich mitów, wobec świętych pol­ skiej historii była swoistą postawą bluźnierstwa, w któ­ rej my sami, to znaczy nasz zespół odczuwaliśmy we­ wnętrzne drżenie. Czuliśmy się tak, jakby za chwilę miał uderzyć w nas grom. I taka postawa jest jak powiew życia. Dzięki niej je­ steśmy w stanie doświadczyć jakiegoś dramatycznego oddalenia się od naszych korzeni, a jednocześnie w tych korzeniach potwierdzić. Jest to coś wyjątkowe­ go, co sprawia, że pojawia się swoista, niezwykle silna więź między w ten sposób grającym aktorem a widzem, który doznaje jeszcze większego szoku. Oczywiście je­ śli takie działanie okazałoby się nieskuteczne, byłaby to prawdziwa katastrofa, lecz jeśli jest ono skuteczne, to widz, a w każdym razie większość widzów idzie w ślad za aktorem, tak jakby widzowie ci również zdo­ bywali się na odwagę patrzenia w ten sposób, który jest jednocześnie bluźnierstwem i rozumieniem. Czy można zatem powiedzieć, że pracowaliśmy bez relacji z widzem? Nie, to nie było tak. Z jednej strony było bowiem to wyzwanie, ten sposób patrzenia na coś związanego z archaicznymi, zasadniczymi korzeniami związanymi z losem Polaków. I było to dla nas bardzo ważne. Ale jednocześnie wiedzieliśmy, że widzowie są zdolni podążać tą drogą i że w ten sposób stają się oni czymś więcej niż widzami. Stają się współbraćmi”.94 Bardzo charakterystyczny jest postawiony tutaj przez Grotowskiego znak równania między bluźnierstwem i rozumieniem. Często wracał on zresztą do te­ go problemu, między innymi w przywoływanym już fil­ mie Marianne Ahrne z 1993 i cztery lata później pod­ czas otwartego spotkania z publicznością we wrocław­ skim Teatrze Polskim. Paradoks sztuki polega na tym, że jest w niej ewo­ lucja, ale nie ma postępu. Kilkakrotnie wraca do tego problemu, między innymi w wykładzie z 16 czerwca 1997 roku: „Nie wierzę, że istnieje postęp w sztuce. Współ­ czesny poeta nie jest lepszy od Szekspira czy Homera. W sztuce istnieje tylko ewolucja, podczas gdy w nauce prawdopodobnie istnieje rozwój i postęp. W filozofii to jeszcze inna sprawa. Według jogi w buddyzmie tybetańskim każda ge­ neracja, która zajmuje się pracą praktyczną, musi do­ dać przynajmniej 20 procent do tego, co dali poprzed­ nicy [w stosunku do poprzedniej generacji], aby dys­ cyplina mogła się rozwijać. W innym wypadku umrze. To bardzo ważne” .95 Źródła teatru wyszczególnione przez Grotowskiego to: rytuał, opowiadanie, gra i zabawa. A uzasadniał to następująco: „Jest coś fascynującego, jeśli opowiadanie jest na­ prawdę dobrze wykonane. Adam Mickiewicz, który był wielkim polskim poetą, wieszczem narodowym, który był również profesorem Collège de France, opo­ wiadał podczas swoich wykładów. Tworzył wtedy rze­ czywistość magiczną. [...] Jest jeszcze inny aspekt niezwykle ważny, będący niejako jednym ze źródeł teatru, obok rytuału i obok opowiadania historii. Jest to mianowicie gra, ale nie w sensie gry aktorskiej, lecz w znaczeniu gry i zabawy dzieci, zabawy w zwierzę. Robić coś jakby dla ćwicze­ nia się, lecz jednocześnie po to, aby się tym bawić. Coś 150 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ spontanicznego, ale posiadającego jawne reguły, bar­ dzo ważne. Są też formy gier sportowych, które stały się formami artystycznymi, zwłaszcza w Chinach. Formy sportowe ewoluowały, stając się również forma­ mi - jakby powiedzieć - performans”.96 Zamierzone ubóstwo; redukcja do tego, co jest nie­ zbędne: „środki ubogie”, „teatr ubogi”, połączone jed­ nak z niebywałym wyrafinowaniem. Dialektyka apoteozy i szyderstwa, nazywane rów­ nież dialektyką uwznioślenia i bluźnierstwa. Marginalność, potocznie kojarzona z drugorzędnością, z byciem w tle. Przypadek Grotowskiego polega na tym, że on świadomie wybrał margines i przez całe życie go pilnował. Jednak z czasem miało się okazać, że właśnie ów skromny margines okazał się rzeczywistym centrum. Prawdopodobnie najtrafniej uchwycił ten fenomen Ludwik Flaszen: „I oto ten jego margines z latami stał się jakby cen­ trum. N a jego upartego i cierpliwego mieszkańca spły­ wać poczęły różne oficjalne honory, doktoraty honoris causa, prestiżowe nagrody i tytuły. Uchodzący za bluźniercę otrzymał watykańską Nagrodę imienia Błogosła­ wionego Fra Angelica, powstałą z inicjatywy Jana Paw­ ła II. Dziwaczny asystent z krakowskiej PWST, z wytar­ tą czarną teczuszką - takiego go poznałem, gdy przed czterdziestu laty przekazałem mu wieść, że jest do obję­ cia przez nas mały teatr w niedużym mieście Opolu - za­ wędrował na katedrę paryskiego Collège de France”97. Przy tym niemalże wszystko, co Grotowski odkrył potem, ma swoje początki w jego pracy już w Opolu. Niekiedy w postaci zarodkowej, a na niektórych ob­ szarach daleko zaawansowanej. „Wszystko, co wam dotychczas powiedziałem, to jest pewien osobisty mit, w żadnym zaś razie jakieś «obiektywne stanowisko”.98 „Ostatecznie wszystko redukuje się do aspektu pragmatycznego. To nie idee decydują, to praktyka decyduje. Tak samo jest w kulturze, w sztukach, tak samo w sprawach życia wewnętrznego czy - jak sam wolę o tym mówić - wertykalności. Wszystko to są sprawy praktyczne. Słowa mogą się zmieniać, doktry­ ny mogą być wyrażane zawsze [za każdym razem] w in­ ny sposób. Nie ma to żadnego znaczenia. To, co ma znaczenie, to „jak robić” - we wszystkich dziedzinach. [...] Opowiedziałem wam tutaj o pewnej przygodzie osobistej, ale tak samo jest we wszystkich dziedzinach. To nie jest w żadnym stopniu jakieś obiektywne sta­ nowisko. To nie idee decydują, ale «robienie»”.99 „Wszystko to, co działający w życiu otrzymał, lub czego nie otrzymał, może stać się źródłem”.100 „Czy można wskazać na różnice między poznaniem w nauce i sztuce? Odpowiedź: Aby zrobić cokolwiek twórczo, trzeba za­ pomnieć, że istnieje coś takiego jak mózg. Powołam się na przypadek Dostojewskiego. Otóż on mógł to wszystko zrobić dlatego, że nie chciał być psychoanalitykiem. Jego twórczość to jest psychoanaliza w ujęciu Dostojewskiego, a nie w ujęciu Freuda czy w ujęciu Junga. Zdolności kre­ atywne w sztuce to zupełnie coś innego niż w nauce. Przywołam też przykład Stanisławskiego, który w różnych okresach życia inspirował się badaniami Ribota i Pawłowa. Dla mnie z kolei różne książki były bardzo pomocne w pracy. Jedną z najważniejszych okazała się autobiograficzna książka Junga Moje życie. Studia pozwalają po prostu poszerzyć i zrozumieć własne pole widzenia. Dlatego trzeba czytać dzieła. Niezbędna jest odpowiednia duchowa strawa, jej brak powoduje wyjałowienie i martwotę. Niewątpliwie w niektórych dziełach naukowych można znaleźć coś stymulującego. W moim przypadku najbardziej intere­ sują mnie styki, to znaczy takie sytuacje, kiedy uczeni piszą o swoich własnych motywach”.101 „W praktyce zawsze lepiej jest mówić «nie» niż «tak». W sztuce obowiązuje zasada: «czynić» znaczy «wie­ dzieć». Nie blokuj, tylko pozwól na działanie. Trzeba, abym to nie był ja sam, ale niech to się samo czyni”.102 I zupełnie kluczowe dla Grotowskiego: „Dzisiaj wszędzie szukamy drogi na skróty. Również tam, gdzie skrótów nie ma”.103 Odpowiadając na pytanie jednego z słuchaczy na temat znaczenia tekstu literackiego oraz słowa w te­ atrze, Grotowski powiedział: „Decydujące jest to, co się robi z tymi tekstami, a nie same te teksty. N a przykład dla Ryszarda Cieśla­ ka w pracy nad Apocalypsis teksty Eliota pełniły rolę detonatora, zapalnika. Z drugiej strony na przykład dramaty Szekspira to są teksty, które przenikają, pene­ trują ludzkie życie, jego sprzeczności. Jest w nich wiel­ ka znajomość sprzeczności życia. Bardzo istotne jest tu połączenie doświadczenia osobistego z doświadczeniem plemiennym, zbioro­ wym. Stanisławski powiedział kiedyś, że «tekst jest wierzchołkiem działania fizycznego»”.104 I w tym samym wykładzie: „Krzyżowanie się mitu osobistego z mitem plemien­ nym. Można tu zobaczyć wymieszanie się świeckiego i sakralnego, przy czym w centrum, w środku jest coś sakralnego, a na obrzeżach dominuje to, co świeckie. W kulturze islamicznej mamy przecież to samo”.105 Trzeba jednak umieć rozróżnić między świadomo­ ścią plemienną a jej wykorzystywaniem dla celów gry politycznej. Plemienność sama w sobie, z właściwym jej mocnym poczuciem lokalnej wspólnoty, nieraz była i jest wielką wartością, ale też często wykorzystywano ją do osiągnięcia jakichś politycznych korzyści. A za­ czyna się to zawsze od zmiany języka w propagandzie. Nieustanna autokorekta i polemika z sobą samym „na poprzednim etapie”, „z wczoraj” i tym podobne. W ten sposób praca nad dziełem nie kończyła się wła­ ściwie nigdy. Pod tym względem Grotowski przypomi­ nał Tadeusza Kantora, ale mocno podkreślił, że każdy z nich praktykował to na zupełnie inny sposób, swój 151 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ własny. Świadectwo tego znajdujemy na przykład w przytaczanym już wcześniej liście Grotowskiego do Barby z 5 kwietnia 1965 roku.106 Grotowski zajmował tę postawę właściwie od po­ czątku, skoro 15 listopada 1962 roku podczas spotka­ nia w Studenckim Klubie „Od nowa” w Poznaniu mó­ wił o „nieustannej polemice z sobą” jako czymś nie­ zbędnym. Powiedział też wtedy: „Teatr w ogóle istnieje dzisiaj głównie siłą inercji. Jest to sztuka archeologiczna. Jej uratowanie byłoby możliwe tylko wtedy, jeśli nie będzie się realizowało teatru środkami innych sztuk. Tymczasem obecnie za przedstawienie nowoczesne uważa się takie, w którym mamy do czynienia ze współczesnym tekstem, nowo­ czesną scenografią i muzyką oraz starym, tradycyjnym aktorstwem”.107 W jego publicznych wystąpieniach i wywiadach, opublikowanych i nieopublikowanych tekstach, a na­ wet w korespondencji z różnymi ludźmi można spotkać mnóstwo powtórzeń, z których każde stanowi zazwy­ czaj inny wariant. Jeśli Grotowski powiedział czy napi­ sał kilka, a czasami nawet kilkanaście razy to samo, to nigdy nie było to uczynione tak samo - i różnice te, często drobne lub jedynie z pozoru drobne, były za każ­ dym razem znaczącymi różnicami. Podobnie jak różni­ ły się kolejne warianty późnych przedstawień Teatru Laboratorium: Akropolis, Księcia Niezłomnego i Apocalypsis cum Figuris. Bo też Grotowski ciągle spotykał się z innymi ludźmi i mówił do innych ludzi. Można powie­ dzieć, że do znudzenia, niemal obsesyjnie powtarzał kil­ ka tych samych rzeczy, na których szczególnie mu zale­ żało i które uważał za szczególnie ważne. Niektórzy wi­ dzieli w tym nawet rodzaj obsesji. Tak, jakby chciał, aby to właśnie weszło w podświadomość ludzi. Ale też ważne są każdorazowe konteksty tych powtórzeń oraz warianty, jednak dla niego miały one na tyle istotne znaczenie, że był nieugięty. Dla badań nad dziełem Grotowskiego jest to problem, którego wagę i znacze­ nie trudno jest przecenić, a przecież prawie zupełnie nieruszony dotychczas. Znów przypominają się powtó­ rzenia i warianty u Tadeusza Kantora. Porównanie ich użyć u obu artystów może dać interesujące wyniki. Odwołując się do Ryszarda Kapuścińskiego, poru­ szyłem problem nieciągłości oraz związanej z nim fragmentaryczności. Tutaj raz jeszcze do niego po­ wrócę. Otóż w roku 1980 mogłem opublikować książ­ kę Grotowski i jego Laboratorium, aspirującą zgodnie z obowiązującymi wtedy standardami do całościowe­ go, monograficznego ujęcia problemu. Dzisiaj byłoby to dla mnie niemożliwe. Powtarzam: dla mnie. Zatem jest to mój przypadek. Związane jest to zapewne z po­ stępującą „prywatyzacją” doświadczenia badacza, o czym pisałem wcześniej. Dobrze zdajemy sobie rów­ nież sprawę z tego, że nasze poznanie może być jedy­ nie bardziej lub mniej nieciągłe i fragmentaryczne. A jednak poprzez tę nieciągłość i fragmentaryczność, także poprzez skrót i metaforę rezerwowane kiedyś tyl­ ko dla artystów, a omijane bądź jedynie przemycane w pracach naukowych, próbujemy zobaczyć całość. To, co zmienne i to, co stałe na drodze twórczej Je­ rzego Grotowskiego, pozostawało w relacji, tworząc coniunctio, owo szczególne połączenie mysterium tremendum et fascinosum. W każdym razie niezależnie od przyjętej orientacji badawczej (modernistycznej, nowoczesnej, ponowoczesnej bądź jeszcze innej) należy przede wszystkim wykonać podstawowe obowiązki, nie od dzisiaj uważa­ ne za nudne i mało efektowne, właśnie empiryczne i „pozytywistyczne”, do których realizacji nieprzypad­ kowo brakuje chętnych wśród badaczy średniego i młodszego pokolenia. Jednym z takich pierwszych i niezbywalnych zadań jest opracowanie aktualnej bi­ bliografii Jerzego Grotowskiego, bo istniejąca obecnie powstała blisko trzydzieści lat temu, a została opubli­ kowana w 1980 roku, z ustaleniami kończącymi się na 1977 roku.108 Wtedy tylko taka bibliografia była moż­ liwa. Trzeba sobie dobrze zdawać sprawę z tego, że jest ona przestarzała i niekompletna, zawiera przy tym po­ myłki. Jako jej autor dobrze wiem, co piszę. Jak wiadomo, po śmierci Grotowskiego ukazały się poświęcone mu obszerne, monograficzne tomy „Pamięt­ nika Teatralnego” i „Notatnika Teatralnego” za lata 2000 i 2001. W żadnym z nich nie znajdziemy jednak chociażby próby uaktualnienia i skorygowania istnieją­ cej bibliografii. Fakt ten uważam za znamienny i charak­ terystyczny jako znak czasu. Tym, co jest pracochłonne i czasochłonne, a nie służy szybkiej karierze i nie może liczyć na natychmiastowy poklask, młodsi badacze naj­ zwyczajniej nie chcą i nie lubią się zajmować. Drugą sprawą jest opublikowanie możliwie wszyst­ kich tekstów Jerzego Grotowskiego. Jak się wydaje, niezbędny byłby tu akt transgresji, skierowany przeciw­ ko stanowisku ich autora, które podlegało zresztą istot­ nym zmianom w różnych okresach jego życia, czego by­ łem bezpośrednim świadkiem. Niestety, nie mogę uwierzyć, aby zdobyli się na to obaj wyznaczeni przez Grotowskiego jego spadkobiercy, którzy zawsze pojmo­ wali swoje zadanie jako absolutną i bezwarunkową lo­ jalność wobec Mistrza. Problem w tym, że testament Grotowskiego znany jest do dzisiaj tylko fragmenta­ rycznie. Nie wiemy również tego, co przekazał on Ma­ rio Biaginiemu i Thomasowi Richardsowi osobiście, w cztery czy w sześć oczu, a co prawdopodobnie nie zo­ stało nigdzie zapisane, zaś dla nich jest z pewnością niemniej obowiązujące niż to, co otrzymali od niego na piśmie. Nie wiemy ostatecznie tego, co chyba najważ­ niejsze: jakie były ustalenia samego Grotowskiego, a gdzie zaczyna się ich interpretacja przez innych, ale zawsze przecież z użyciem jego autorytetu i na jego ra­ chunek, oraz wynikające z tego konsekwencje. Pewne wydaje się tylko to, że Grotowski niezwykle skutecznie narzucił swoim spadkobiercom i wszystkim 152 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ innym, łącznie z badaczami jego twórczości, opubli­ kowaną niespełna dwa lata przed śmiercią książkę The Grotowski Sourcebook jako swego rodzaju wersję kanoniczną wszelkiej o nim wiedzy i jedyną prawdę podaną do wierzenia. Tak chciał siebie widzieć i tak zaprogramował swoją recepcję, swój obraz. Dopóki nie zdobędziemy się na odwagę, aby wyjść z tego krę­ gu, co obok odwagi wymaga rzecz jasna odpowied­ nich kompetencji, skazani będziemy na to, by tkwić w kręgu ortodoksji, wiedzy kanonicznej, w konse­ kwencji - powielania tego, co sam artysta przekazał do wierzenia. Bycie cierpliwym W tym miejscu przywołam proste być może, ale dla mnie rewelacyjne spostrzeżenie Grotowskiego: „Degradacja często zaczyna się od sprawy cierpliwo­ ści zarówno w teatrze, jak i w życiu. Chce się mieć na­ tychmiast to, co można posiąść jedynie na drodze dłu­ giej i płacąc niejako całym swoim życiem. Pragnie się mieć rezultat już natychmiast, sukces natychmiast, chwałę natychmiast, wszystko natychmiast, a zatem nie ma się czasu szukać tego, co istotne, ponieważ szuka się bardziej konsekwencji publicznych tego, co istotne. W jaki sposób być akceptowanym i znanym [...]”.109 Trudno powiedzieć to jaśniej i prościej. Kiedy pierwszy raz to przeczytałem, musiałem sobie uświado­ mić, że właśnie brak cierpliwości stanowi jeden z mo­ ich podstawowych problemów. Zastanowiło mnie to na tyle, że każdego dnia wracam do problemu bycia cierpliwym, konieczności bycia cierpliwym. Oto jeden z przykładów oddziaływania tak zwanego „przedmiotu badań” na badacza. I jak można dalej utrzymywać cią­ gle pokutujący w polskiej teatrologii, a utrwalony i wzmocniony jeszcze autorytetem Zbigniewa Raszew­ skiego, mit „obiektywizmu” badań i badacza? Pewnie, że w miarę możliwości, naszych uzdolnień i samoświa­ domości połączonej z pewnego rodzaju przenikliwo­ ścią, dobrze jest zmierzać do wycofania wszelkich pro­ jekcji, jednak przekonanie o możliwości całkowitego wycofania osoby badacza nie jest niczym innym jak złudzeniem, stanowiąc przy tym wynik zapóźnienia metodologicznego naszej dyscypliny.110 Moc mitu W poniedziałek 19 stycznia 2004, w „Café Kultu­ ralna” w Teatrze Dramatycznym w Warszawie odbyła się dyskusja nad rocznikiem (dwoma najnowszymi wtedy numerami) „Kontekstów” z 2003 roku, poświę­ conych pamięci i zapomnieniu: „Pamięć i zapomnie­ nie” oraz „Pamięć jako kategoria kultury”. W moich notatkach zapisałem, że Wiesław Juszczak powołał się wtedy na siódmy tom Dzieł Bronisława Malinowskie­ go, w którym zadane jest najprostsze pytanie: czym jest właściwie mit? Otóż Malinowski twierdzi, że pod­ stawą wszystkiego jest mit, bo on jest pierwotny, zaś podstawę mitu stanowi dogmat. Mit związany jest naj­ ściślej z dogmatem. W ten sposób wracamy do Łaski, której fundamentem jest wiara. Kto nie ma łaski wia­ ry, jest pusty, wydrążony, przeraźliwie samotny. Kto ma Łaskę, ma swój mit, energię i prawdę. Kto nie ma mitu, nie ma szans. Mit to jest nasz Dom, on daje czło­ wiekowi zadomowienie, poczucie siły i pokory zarazem (bo są to dwa aspekty tego samego procesu), porząd­ ku świata, kosmosu. A czym jest antropologia? Jest poszukiwaniem sen­ su i całości. W drobiazgu, w detalu zobaczyć cały świat - oto jej wyzwanie. Antropologia jest romantyczna. Ale musi ona mieć fundamenty, podstawę. Jeśli ma się to opanowane w stopniu naprawdę mistrzowskim, to można sobie improwizować. Jeśli nie, wówczas jest się tylko uzurpatorem i partaczem. Niewielu jest powoła­ nych, ale wielu aspirujących, z pretensjami. Wszystko to łączy się najściślej z cierpliwością. Odnosi się to również do artystów i uczonych.111 Gdzie zresztą przebiega tutaj granica? „Mój Grotowski” . Fragment wystąpienia. Rzym, 17 grudnia 2005112 Spróbuję dać moje świadectwo o Jerzym Grotow­ skim. Słowo „moje” jest w tym kontekście ważne. Je­ dyne, co każdy z nas może w końcu przekazać, to swo­ ją relację. I wcale nie decydują o tym megalomania i narcyzm, ale sytuacja, w jakiej się znajdujemy. Niezwykle istotny, był i jest moment pierwszego spotkania z Grotowskim i/lub którąś z jego prac. Z ca­ łą pewnością tak właśnie było w moim przypadku. Po­ zostało ono doświadczeniem na tyle trwałym, że pa­ miętam je do dzisiaj niemalże ze wszystkimi szczegóła­ mi. Dokonało się to w Poznaniu 16 listopada 1962 ro­ ku: odbyło się wtedy otwarte spotkanie z Grotowskim w Klubie Studentów „Od Nowa” przy Starym Rynku (narożnik ulic Wielkiej i Żydowskiej), a następnego dnia spektakl Akropolis według Wyspiańskiego, w jed­ nym z baraków należących do Wyższej Szkoły Wycho­ wania Fizycznego przy ulicy Grunwaldzkiej 55. Przy­ pominały one baraki z obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, co akurat w tym wypadku miało istot­ ne znaczenie dla percepcji spektaklu, ponieważ Jerzy Grotowski i Józef Szajna (współrealizator) odwołali się właśnie do obozu w Oświęcimiu jako dwudziesto­ wiecznego odpowiednika Akropolu: dosłownego i symbolicznego miejsca spotkania ludzi i kultur.113 (Baraki te stoją tam zresztą do dzisiaj, o czym mogłem się ostatnio przekonać). Jak się potem okazało, spotkanie z Grotowskim i Akropolis Teatru Laboratorium 13 Rzędów zadecydowa­ ły o moim życiu. To było dla mnie prawdziwe objawienie. Miałem dwadzieścia trzy lata, kilka miesięcy wcześniej 153 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ ukończyłem studia na poznańskiej polonistyce i wkrótce po egzaminie magisterskim zostałem asystentem. Mówi­ łem i pisałem już o tym niejeden raz, najobszerniej uczy­ niłem to w rozmowie z Marylą Zielińską zamieszczonej w miesięczniku „Nowe Książki” z czerwca 1999 roku.114 Taki właśnie moment inicjalny, związany z głębo­ kim przeżyciem i zachwytem, sprawił, że Jerzy Grotow­ ski pozostał dla mnie na całe życie przede wszystkim wielkim artystą teatru, wspaniałym reżyserem, jednym z największych i zarazem jedynym. Opinię taką po­ twierdziły wszystkie następne spotkania i spektakle, na których starałem się być możliwie często, w latach sześćdziesiątych dojeżdżając z Poznania, a potem z Warszawy. Czułem i wiedziałem, że wzbogaca to mnie jako człowieka, że jest mi niezbędne. Dla wielu ludzi, zwłaszcza znacznie młodszych ode mnie, Grotowski był i pozostał głównie „mistrzem du­ chowym”, mędrcem, guru, jeszcze inni uważali go za znakomitego polityka i stratega, który potrafił dawać so­ bie radę w najtrudniejszych okolicznościach. Dla mnie jednak był on od początku i pozostał na całe życie Wiel­ kim Artystą. Zupełnie nie przeszkadza mi w tym pamięć dwóch jego wczesnych prac, które zobaczyłem kilka lat przed Akropolis, również w Poznaniu, a które zupełnie mnie nie zachwyciły: Orfeusza według Cocteau, pierw­ szego opolskiego przedstawienia Teatru 13 Rzędów, pod kierownictwem artystycznym Grotowskiego i w jego re­ żyserii, i niedługo potem Fausta według Goethego, jedy­ nego przedstawienia zrealizowanego przez niego poza swoim zespołem. Ostatecznie pozostał tylko ten szcze­ gólny wstrząs doznany podczas Akropolis. Jest dla mnie problemem, czy w ogóle mówilibyśmy o Grotowskim, gdyby nie było jego dokonań teatral­ nych, tych kilku przedstawień, które weszły do histo­ rii światowego teatru: Akropolis, Tragicznych dziejów doktora Fausta, Księcia Niezłomnego, Apocalypsis cum Figuris? I gdyby nie jego pozycja w światowej sztuce te­ atralnej zdobyta w decydującym stopniu dzięki tym właśnie kilku dokonaniom z lat sześćdziesiątych? Nie można również przeoczyć faktu, że ostatecznie, gdyby nie było okresu teatralnego w życiu Grotowskiego, wszystkie jego późniejsze doświadczenia i dokonania twórcze, nawet jeśliby do nich doszło, musiałyby być czymś zupełnie innym, niż były. Nie sądzę również, aby Jerzy Grotowski mógł być traktowany na serio jako ewentualny rywal Carla Gustava Junga, Martina Bubera czy w zupełnie innej relacji Gurdżijewa. Niewątpliwie jednak ich książki oraz zdoby­ wana latami wiedza o nich stanowiły dla niego ważne źródła twórczej inspiracji. Tylko tyle i aż tyle. Nie zmie­ nia to faktu, że każdy z wymienionej trójki - i wielu jesz­ cze innych, których nie wymieniłem z nazwiska - mogą być niezwykle przydatni dla rozumienia i interpretacji niektórych przynajmniej aspektów pracy Grotowskiego. I ostatnia sprawa, zupełnie podstawowa. Nie ma jednej drogi do poznawania dzieła Grotowskiego i je­ dynej prawdy o nim. Nikt nie może mieć tutaj mono­ polu, a jeśli ktokolwiek tak twierdzi czy choćby tylko to sugeruje, wtedy jest jedynie uzurpatorem. Ani Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards w Pontederze, ani Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu, który zresztą współtworzyłem i w któ­ rym przez piętnaście lat pracowałem, ani żadna inna instytucja i żaden człowiek nie mogą mieć monopolu. Nie ma bowiem dogmatów w drodze do prawdy, a je­ śli ktoś twierdziłby, że posiada jedyną prawdę, to po­ zwolę sobie wskazać, że dokładnie w tym miejscu za­ czynają się dogmatyzm i sekciarstwo. Ostrzegam przed wszelkiego rodzaju sekciarstwem i dogmatyzmem. Uważam je za niebezpieczne, tym bardziej że tą wiedzą można stosunkowo łatwo i na wiele sposobów mani­ pulować. N a końcu wzywam do uwagi, cierpliwości i unikania dróg na skróty, bo jedyne, czego mogę być pewny po czterdziestu z górą latach badań, jakie pro­ wadzę, to mocne przekonanie, że wszelkie drogi na skróty są tutaj jedynie mirażem. Przypisy 1 2 3 154 Tekst ten powstawał stopniowo, przez kilka lat. Kolejnymi eta­ pami były moje wystąpienia na międzynarodowych konferen­ cjach i sympozjach poświęconych Grotowskiemu: w Moskwie („International Forum on Theatre Education and Experiment” w ramach III Międzynarodowej Olimpiady Teatralnej, maj 2001), Pontederze we Włoszech („Jerzy Grotowski. Primo Tem­ po: Il Teatr Laboratorium tra Opole e Wrocław 1959-1969. Le energie della genesi - Testimonianze” (Jerzy Grotowski. Pierw­ szy okres: Teatr Laboratorium między Opolem a Wrocławiem 1959-1969. Energie początku - Świadectwa) w ramach projek­ tu „Passato e presente di una ricerca (2001-2003”, październik 2001), Brzezince koło Oleśnicy pod Wrocławiem („Jerzy Gro­ towski. Parateatr 1969-1978. Teatr Źródeł 1976-1982” w ra­ mach projektu „Passato e presente di una ricerca. Przeszłość i te­ raźniejszość pewnego poszukiwania”, 27-29 września 2002), Monachium (Unser Theater-Kulturzentrum, 22-23 październi­ ka 2003), na paryskiej Sorbonie (Amphithéâtre Guizot, 5 czerw­ ca 2004) podczas międzynarodowego kolokwium „Revisiter Grotowski” zorganizowanego przez Université de Paris - Sor­ bonne (Paris IV) i Centre de civilisation polonaise w ramach Se­ zonu polskiego we Francji „Nowa Polska. Une saison polonaise en France”, we Wrocławiu - podczas Sympozjum „Grotowski. Pamięć, powtórzenie, nieciągłość” w ramach XIV Sesji Między­ narodowej Szkoły Antropologii Teatru - International School of Theatre Anthropology (Teatr na Świebodzkim, 9 kwietnia 2005), Rzymie - konferencja „Jerzy Grotowski. Essere un uomo totale. Tavola rotonda „Grotowski traccia il cammino ancora oggi?”, mostra e presentazione del libro” („Jerzy Grotowski. Być człowiekiem zupełnym. Okrągły stół „Czy Grotowski jeszcze dzi­ siaj wyznacza trasy?”, wystawa i prezentacja książki” (Istituto Polacco - Instytut Polski, 17 grudnia 2005). Por. Dariusz Czaja, Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004, s. 197 Zapis wypowiedzi Jerzego Grotowskiego ze ścieżki dźwiękowej fil­ mu dokumentalnego Elżbiety Sitek i Jarosława Szymkiewicza Te­ atr i nie-teatr (Ośrodek Telewizji Polskiej we Wrocławiu, 1975). �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Z pojęciem tym Grotowski zetknął się zapewne czytając ważną dla niego książkę Józefa Świtkowskiego, Okultyzm i magia w świetle parapsychologii, „Lotos”, Lwów 1939, s. 338-339, 371 Reprint tej książki, ze wstępem Lecha Emfazego Stefańskiego, opublikowała Oficyna Wydawnicza „Polczek”, Kraków 1990. Por. także hasło Egrégore, w: Michel Mirabail, Dictionnaire de l’ésotérisme, Collection Marabout Université, Éditions Privat 1981, s. 97-98 Rozmowa z Grotowskim. Rozmawiał Andrzej Bonarski, w: Insty­ tut Laboratorium. Teksty, Instytut Aktora Teatr Laboratorium, Wrocław 1975, s. 25-27. Przedruk w: Andrzej Bonarski, Ziar­ no, Czytelnik, Warszawa 1979, s. 35-36. Pierwodruk: „Kultura” 30 III 1975, nr 13, s. 1 i 12-13 Po śmierci Jerzego Grotowskiego. Świat żegna proroka, „Gazeta Wyborcza” 18 I 1999, nr 14, s. 12 Mirosław Kocur, Grotowski jako dzieło sztuki, „Pamiętnik T e­ atralny” 2001, z. 1-2, s. 137 Eugenio Barba, Ziemia popiołu i diamentów. Moje terminowanie w Polsce oraz 26 listów Jerzego Grotowskiego do Eugenia Barby. Przekład z języka włoskiego: Monika Gurgul, Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław [2001], s. 189: List 14. O okolicznościach powstania Towards a Poor Theatre można się wiele dowiedzieć z książki Eugenia Barby, zwłaszcza z rozdziału Ku teatrowi ubogiemu, s. 130-136 Wybór i redakcja Janusz Degler, Zbigniew Osiński. Jerzy Grotowski, Hän ei ollut kokonainen. Tekstejä vuosilta 1965-1969, Suomentanut Martti Puukko, Painatuskeskus, Helsinki 1993, s. 33-40 Eżi Grotowskij, Tieatr, rituał, performer, w serii „Mistiectwo tieatru”, Centr humanitarnich doslidżień Lwiwskogo dierżawnogo uniwersitetu imieni Iwana Franka, Lwiw 1999, s. 32-36 Przekład węgierski: Jerzy Grotowski, Szinhâz és rituâlé. Szövegek 1965-1969, Vâlogatta és szerkesztette Janusz Degler, Zbigniew Osiński, Forditotta Andrâs Pâlyi, Kalligram, Budapest 1999. Węgierski tłumacz, Andrâs Pâlyi, powiedział mi, że zgoda Gro­ towskiego na przekład dotarła do Budapesztu już po jego śmierci. Przekład słowacki: Jerzy Grotowski, Divadlo a rituâl. Texty 1965-1969. Zostavili Janusz Degler, Zbigniew Osiński, Prelozila Barbora Ertlovâ, Kalligram, Bratislava 1999. Przekład rosyjski: „Tieatr-Laboratorija 13 rjadow”. Jeży Grotowskij ob iskusstwie aktiora, w: Jeży Grotowskij, Ot biednogo tieatra k iskusstwu-prowodniku. Pieriewod, sostawlenie, priedislowije, primieczanija Natełła Baszyndżagian, „Artist. Rieżyssior. Tieatr”, Moskwa 2003, s. 77-82. W moich zbiorach. Notatka z tej rozmowy w moich zbiorach. Jerzy Grotowski, Spre un teatru särac, Traducere de George B a­ nu æi Mirella Nedelcu-Patureau, Prefa^ä de Peter Brook, Postfa^ä de George Banu, Editura „Unitext”, Bucureæti 1998. Telegram znajduje się w moich zbiorach. W książce: Georges Ivanovitch Gurdjieff, Textes recueillis par Bruno de Panafieu, L’Age d’Homme, Lausanne 1992, s. 98-115. Przekład angielski ukazał się w U SA : A Kind of Volca­ no. An Interview with Jerzy Grotowski, w: Gurdjieff. Essays and Reflections and the Man and His Teaching, Texts compiled by Bruno de Panafieu, English version edited by Jacob Needleman and George Baker, Continuum, New York 1997, s. 87-106 Por. Rodzaj wulkanu. Rozmowa z Jerzym Grotowskim. (Rozmowa odbyła się w Paryżu 8, 9 i 10 lutego 1991 roku). Tłumaczenie w oparciu o wydania angielskie i francuskie Grzegorz Ziółkow­ ski. Konsultacja i redakcja tekstu Magda Złotowska, w: Peter Brook, Jean-Claude Carrière, Jerzy Grotowski, Georgij Iwanowicz Gurdżijew, Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotow­ 155 skiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2001, s. 41-80. Polskie wydanie przygotowane zostało z okazji konfe­ rencji „W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew - od­ działywanie i znaczenie”. Wrocław, 8-10 listopada 2001. Re­ dakcja Jarosław Fret, Grzegorz Ziółkowski. 20 Por. Zbigniew Osiński, „Książę Niezłomny” w teatrze Grotowskie­ go, „Nurt” 1966, nr 2, s. 54-58 21 Z listu Grotowskiego: Wrocław, 16 listopada 1965. W moich zbiorach. 22 Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium, Państwo­ wy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980, s. 26-34; Październik 1956. Pierwszy wyłom w systemie. Bunt, młodość i rozsądek. Ze­ brał i zredagował Stefan Bratkowski, Prószyński i S-ka, Warsza­ wa 1996, s. 68-83: Stefan Bratkowski, Pod znakiem pomidora, s. 102-112: Stanisław Gabriel Cichocki: Nasza niedoszła partia; Marian Stępień, Październik 1956 roku na Uniwersytecie Jagiel­ lońskim, w: Październik ’56. Odwilż i przełom w życiu literackim i kulturalnym Polski. Materiały Ogólnopolskiej Sesji Naukowej, Rzeszów, 23-24 września 1996 roku. Redakcja naukowa Adam Kulawik, Wydawnictwo „Antykwa”, Kraków 1996, s. 29-37; Jerzy Urban, Po prostu epizod, „Wiadomości Kulturalne” 20 X 1996, nr 42, s. 6; Polski Październik 1956 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim. Materiały sympozjum naukowego zorganizowanego pod patronatem J. M. Rektora Prof. Franciszka Ziejki przez Uni­ wersytet Jagielloński, Instytut Pamięci Narodowej i Konsulat Gene­ ralny Republiki Węgierskiej w dniu 10 listopada 2001 roku w Kra­ kowie. Redakcja Rudolf Klimek, Uniwersytet Jagielloński, Kra­ ków 2004. 23 Jerzy Grotowski, Książę Niezłomny Ryszarda Cieślaka. Spotkanie „Hommage a Ryszard Cieślak”, 9 grudnia 1990. Tłumaczenie Magda Złotowska i Grotowski, „Notatnik Teatralny”, wiosna-lato 1995, nr 10, s. 22 24 Jerzy Grotowski, Od zespołu teatralnego do sztuki jako wehikułu. Przekład z hiszpańskiego Magdy Złotowskiej, autoryzowany przez Jerzego Grotowskiego, „Notatnik Teatralny”, zima 1992, nr 4, s. 36 25 Krzysztof Sielicki, Dlaczego Grotowski nadal jest artystą?, „Dia­ log” 1976, nr 3, s. 117-119 26 The Grotowski Sourcebook. Edited by Lisa Wolford and Richard Schechner, Routledge, London and New York 1997. 27 „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20-21 i 2001, nr 22-23. 28 „Pamiętnik Teatralny” 2000, z. 1-4 (193-196) i 2001, z. 1-2 (197-198). 29 Maszynopis tekstu z czerwca 1960 roku (data znajduje się na końcu): Jerzy Grotowski, Teatr, s. 5-6: z rozdziałów 5. Metoda otwarta i 6.. Gorzkie prawdy własnej praktyki. Pierwsze cztery roz­ działy noszą tytuły: 1. „Teatr filozoficzny”?, 2. Herezja, 3. Teatr „rytualny” - Film i 4. Teatr „absolutny” a „czystość teatru”. Zbio­ ry archiwalne PW ST im. Ludwika Solskiego w Krakowie. Tecz­ ka: „Grotowski Jerzy”. 30 Sergiusz Awierincew, N a skrzyżowaniu tradycji. Szkice o literatu­ rze i kulturze wczesnobizantyjskiej. Przełożyła i opatrzyła wstępem oraz notami biograficznymi Danuta Ulicka, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988, s. 341 31 Jerzy Grotowski, Odpowiedź Stanisławskiemu, w: tenże, Teksty z lat 1965-1969, op. cit., s. 145-164 32 Por. Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych 1990-1999 —The Centre of Studies on Jerzy Grotowski,s Work and of the Cultural and Theatrical Research. Re­ dakcja merytoryczna/Editor Zbigniew Osiński. Opracowanie/Elaboration Maria Hepel, Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Gro­ towskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2000, s. 17. Przekład angielski: The Centre of Studies on Jerzy Grotowski’s Work and of the Cultural and Theatrical Research in Wrocław. The project of program assumptions, s. 22-23: Internal activities... �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ 33 48 Arnold Hauser, Filozofia historii sztuki i literatury. Przełożyła D a­ nuta Danek i Janina Kamionka, Państwowy Instytut Wydawni­ czy, Warszawa 1970, s. 31 W obszernym rosyjskim wyborze jego pism: Eżi Grotowskij, Ot biednogo tieatra k iskusstwu-prowadniku. Pieriewod, sostawlienie, peiebisłowij, primieczanija Natełły Baszindżagian, „Artist. Rieżissier. Tieatr”, Moskwa 2004, s. 205-219: Rieżissier kak professionalnyj zritiel. Zbigniew Osiński, Korespondencja Emilii i Jerzego Grotowskich z Jurijem Zawadskim w latach 1956—1975, „Pamiętnik Teatral­ ny” 2000, z. 1-4, s. 334-346 Zbigniew Osiński, Listy Jerzego Grotowskiego i Reny Mireckiej do Haliny Gallowej, 1957-1970, w: Podróż. Rena Mirecka - aktorka Teatru Laboratorium. Redakcja merytoryczna: Zbigniew Jędrychowski, Zbigniew Osiński, Grzegorz Ziółkowski, Ośrodek Ba­ dań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2005, s. 26-34 Zbigniew Osiński, Listy Jerzego Grotowskiego z ZSRR do Polski w latach 1955-1956, „Pamiętnik Teatralny” 2000, z. 1-4, s. 316-325 Zbigniew Osiński, Listy Jerzego Grotowskiego z ZSRR do Polski w latach 1955-1956, op. cit., s. 316-318, 325-333; Jerzy Gro­ towski - z rękopisów (w trzecią rocznicę śmierci - 14 stycznia 2002). [Opracował] Lech Śliwonik, „Scena” 2001, nr 6 (20), s. 18-19 Jerzy Grotowski, Listy do Aliny Obidniak z oazy Bajram Ali (2 IV - 20 V 1956). Opracował Janusz Degler, „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20- 21, s. 14- 28. Por. też: Janusz Degler, Grotowski poeta, „Scena” 2004, nr 1, s. 17-19 Zbigniew Osiński, Listy Jerzego Grotowskiego z ZSRR do Polski w latach 1955-1956, op. cit., s. 316-318, 326 Listy Jerzego Grotowskiego i Ludwika Flaszena do Bohdana Korze­ niewskiego. Opracowała Anna Kuligowska-Korzeniewska, „Pa­ miętnik Teatralny” 2001, z. 1-2, s. 305-318. Por. Anna Kuligowska-Korzeniewska, O Grotowskim w Łodzi, Wrocławiu i Warszawie, „Notatnik Teatralny” 2001, z. 22-23, s. 48-54. Por. Krystyna Duniec, Jan Kreczmar. Grał jakby uczył, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2004. Listy Jerzego Grotowskiego do Jerzego Kreczmara. Opracowała Kry­ styna Duniec, „Pamiętnik Teatralny” 2001, z. 1-2, s. 319-325 Korespondencja Tadeusza Łomnickiego i Jerzego Grotowskiego z lat 1971-1975. Do druku podała Barbara Osterloff, „Pamiętnik Teatralny” 2002, z. 3- 4, s. 595- 604 Z korespondencji Jerzego Grotowskiego do Barbary i Konrada Swinarskich, „Teatr” 2000, nr 1-3, s. 71-72 Eugenio Barba, Ziemia popiołu i diamentów, op. cit., s. 154-229. Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Teatr Laboratorium wo­ bec kultury Orientu - po dwudziestu pięciu latach, „Didaskalia. Gazeta Teatralna” luty--\kwiecień 2004, nr 59-60, s. 58-67 i czerwiec-sierpień 2004, nr 61-62, s. 90-98 Jerzy Grotowski, Konstanty Puzyna, Korespondencja 49 1970-1974. Opracowała Marta Serwa, „Notatnik Teatralny” 2001, nr 22-23, s. 138-149 Jerzy Grotowski, Listy do Natełły Baszyndżagian [z lat 1971­ 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 1974], „Notatnik Teatralny” 2001, nr 22-23, s. 164-167; ten­ że, List do Natełły Baszyndżagian [z 9 września 1991], „Notatnik Teatralny” 2004, nr 32-33, s. 200-202 50 Jerzy Grotowski i Robert Cohen o programie „Dramat Obiektyw­ ny”. Korespondencja. Tłumaczenie i opracowanie Grzegorz Ziół­ kowski, „Pamiętnik Teatralny” 2000, z. 1-4, s. 426-437 51 Zbigniew Osiński, O niezrealizowanych projektach filmów An­ drzeja Wajdy o Teatrze Laboratorium. Korespondencja Wajdy ze Zbigniewem Cynkutisem i Jerzym Grotowskim i Zbigniewem Cyn- 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 kutisem z lat 1963-1964, 1970-1972 i 1975-1979, „Pamiętnik Teatralny” 2003, z. 3-4, s. 235-263 156 Zbigniew Osiński, Nazywał nas bratnim teatrem. Przyjaźń arty­ styczna Ireny i Tadeusza Byrskich zJerzym Grotowskim, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005, s. 181-255, 300-317 To jest moje, teraz i tutaj. Listy [Ryszarda Cieślaka] do Lucyny Pijaczewskiej. Opracował Piotr Rudzki, „Notatnik Teatralny” wiosna/lato 1995, nr 10, s. 127-132 Jerzy Grotowski, Listy do Zbigniewa Cynkutisa [1964-1966]. Po­ dała do druku Malina Cynkutis. Opracowanie Zbigniew Jędrychowski, „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20-21, s. 157-166. Li­ sty Jerzego Grotowskiego do Teresy Nawrot. Opracował Grzegorz Janikowski, „Pamiętnik Teatralny” 2001, z. 1-2, s. 326-331 Ryszard Cieślak, Listy do żony [1967-1974]. Wybór i opracowa­ nie Teresa Błajet-Wilniewczyc, Zbigniew Jędrychowski, „N o­ tatnik Teatralny” wiosna/lato 1995, nr 10, s. 48-64; tenże, To jest moje, teraz i tutaj. Listy do Lucyny Pijaczewskiej. Opracował Piotr Rudzki, tamże, s. 127-132 Zbigniew Cynkutis, Listy do M. [do żony Maliny z lat 1966-1970, do żony Maliny i córki Magdaleny 1973-1981, do Maliny 1982-1984, fragment listów do Magdaleny 1986, 1987]. Wybór Malina Cynkutis, Zbigniew Jędrychowski. Opracowanie Zbigniew Jędrychowski, „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20- 21, s. 175-218. Por. też: tenże, Notatnik-pamiętnik. Podała do dru­ ku Malina Cynkutis. Opracowanie Zbigniew Jędrychowski, tamże, s. 157-174 Krzysztof Mieszkowski, Do jutra. Rozmowa z Krzysztofem Warlikowskim, „Notatnik Teatralny” 2003, nr 28-29, s. 232 Dybuk jest w nas. Z Krzysztofem Warlikowskim, reżyserem „Dybu­ ka”, rozmawia Jacek Antczak, „Słowo Polskie” 6 X 2003, nr 233, s. 10 Wspólny oddech. Z Grzegorzem Bralem rozmawiają Aleksandra Rembowska i Jacek Dobrowolski, „Teatr” 2004, nr 9, s. 6-7. Ibidem, s. 11 Wystąpienie przygotowane na sympozjum w ramach XIV Sesji IST A (International School of Theatre Anthropology) zatytu­ łowanej „Improwizacja: pamięć, powtórzenie, nieciągłość”, Krzyżowa - Wrocław 1-15 kwietnia 2005. Katarzyna Kaniowska Antropologia i problem pamięci, „Kontek­ sty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, nr 3-4, s. 57. Kerwin Lee Klein, O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycz­ nym. Przełożył Maciej Bańkowski, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, nr 3-4, s. 43. Pierwodruk: tenże, On the Emer­ gence of Memory in Historical Discourse, „Representations” win­ ter 2000, nr 69. Ryszard Kapuściński, O pamięci i jej zagrożeniach. Z Ryszardem Kapuścińskim rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i Dariusz Czaja, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, nr 3-4, s. 13. Ibidem, s. 15. Por. Grotowski powtórzony. Stanisław Rosiek, Pod powierzchnią tego, co zapisane; Słowa, słowa, słowa. [Zapis trzech uczestniczek rozmowy z Jerzym Grotowskim, która odbyła się 20 marca 1981 roku w Gdańsku: Kwiryny Ziemby, Jolanty Siejak i Zofii Zakiewicz], w: Maski (Transgresje 4). Wybór, opracowanie i redakcja Maria Janion i Stanisław Rosiek, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1986, t. I, s. 367-416. Fragment brulionu listu Jerzego Grotowskiego do mnie, pisane­ go prawdopodobnie między majem a około 1 grudnia 1987.. Zdaniem autora list ten miał charakter bardzo osobisty i z tego właśnie powodu nie został wysłany przez niego do Polski. Zapo­ znałem się z nim więc na miejscu i za zgodą autora odpisałem obszerne fragmenty. W liście zawarte są między innymi odpo­ wiedzi na moje pytania przesyłane do Grotowskiego w latach 1985-1988, na które jednak nie otrzymywałem przez te lata żadnej odpowiedzi. W Pontederze przebywałem od 20 kwietnia do 2 maja 1988 roku na zaproszenie Workcenter of Jerzy Gro­ towski w celu zapoznania się z jego pracą. List został napisany �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 odręcznie, czarnym długopisem i nie został nigdy do mnie wy­ słany, miał on raczej formę brulionu. Pisali go autor i pod jego dyktando Piotr Borowski; fragmenty tutaj opublikowane zosta­ ły napisane ręką Grotowskiego. Ryszard Kapuściński, O pamięci i jej zagrożeniach, op. cit., s. 15. Paul Ricoeur, La mémoire, l’histoire, l’oublie, Editions du Seuil, Paris 2000. Polski przekład drugiego rozdziału tej książki: tenże, Nadużycia pamięci naturalnej: Pamięć powstrzymana, pamięć ma­ nipulowana, pamięć narzucona. Przełożył Wojciech Bońkowski, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2005, s. 41-53 Por. Ryszard Kapuściński, O pamięci i jej zagrożeniach, op. cit., s. 19 Ibidem. Ewa Domańska, Miejsce Franka Ankersmita w narratywistycznej filozofii historii, w: Frank Ankersmit, Narracja, reprezentacja, do­ świadczenie. Studia z teorii historiografii. Pod redakcją i ze wstę­ pem Ewy Domańskiej, U N IVERSITA S, Kraków 2004, s. 9 94 Wykład 6: 13 października 1997, Conservatoire National Su ­ périeure d’Art Dramatique. 95 Wykład 3: 16 czerwca 1997, Odéon - Théâtre de l’Europe. 96 Wykład 2: 2 czerwca 1997, Odéon - Théâtre de l’Europe. Podkr. Z.O. 97 [Ludwik Flaszen] Po śmierci Jerzego Grotowskiego, op. cit. 98 Wykład 9: 26 stycznia 1998, Théâtre du Rond-Point. 99 Ibidem. 100 Wykład 7: 20 października 1997, Conservatoire National Superieure d’A rt Dramatique. 101 Ibidem. 102 103 104 105 Ibidem. Ibidem. Ibidem. Ibidem. Por. też: Wykład 8: 12 stycznia 1998, Théâtre du Rond-Point. 106 Eugenio Barba, Ziemia popiołu i diamentów, op. cit., s. 189: List Por. ibidem, s. 170, 172-174 Patrick Hutton, History as an Art of Memory, University Press of England, Hanover, N.H. 1993, s. XXIV. Cytuję za: Frank Ankersmit, op. cit., s. 373 Święty Augustyn, Wyznania. Przełożył, opatrzył posłowiem i ka­ lendarzem Zygmunt Kubiak, Instytut Wydawniczy PAX, W ar­ szawa 1987, s. 237 Dariusz Czaja, Czarna skrzynka. Idea pamięci absolutnej, w: ten­ że, Sygnatura i fragment, op. cit., s. 330-331 Ryszard Kapuściński, O pamięci i jej zagrożeniach, op. cit., s. 16. Ibidem, s. 24 Jerzy Grotowski, Teatr Źródeł. Tekst z roku 1981 opracował Le­ szek Kolankiewicz, „Zeszyty Literackie” (Paryż), lato 1987, nr 19, s. 103-104 Paul Ricoeur, Nadużycia pamięci naturalnej: Pamięć powstrzyma­ na, pamięć manipulowana, pamięć narzucona, op. cit., s. 52 słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1998. Por. Zbigniew Osiński, Zapiski ze spotkań 1962-1963, „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20-21, s. 114 Ze ścieżki dźwiękowej filmu Il Teatr Laboratorium di Jerzy Gro­ towski, reżyseria Marianne Arhne, ostatni film w ramach serii „Cinque Sensi del Teatro. Cinque trasmissioni monografiche sulla filosofia del teatro. Produzione Centro per la Sperimentazione e la Ricerca Teatrale. Pontedera, RAI - Radio Televisione italiana Sede Regionale della Lombardia Dipartimento Scuola/Educazione, a cura di Mario Raimondo, 1993, s. 1 Jerzy Grotowski, Teatr Źródeł, op. cit., s. 104-105 Jerzy Grotowski, Teatr a rytuał, „Dialog” 1969, nr 8, s. 71. Prze­ druk w: tenże, Teksty z lat 1965-1969. Wybór. Wybór i redak­ cja Janusz Degler, Zbigniew Osiński, Wyd. II poprawione i uzu­ pełnione, Wrocław 1990, s. 79 Jerzy Grotowski, O praktykowaniu romantyzmu, „Dialog” 1980, nr 3, s. 120 Wykład 6: 13 października 1997, Conservatoire National Superieure d’Art Dramatique. Poszukiwania opolskie. Rozmowa z Jerzym Grotowskim - kierow­ nikiem artystycznym Teatru 13 Rzędów. Rozmawiała R[ena] N a­ lepa, „Dziennik Polski” 8 - 9 I 1961, nr 7, s. 6 Wykład 6: 13 października 1997, Conservatoire National Superieure d’Art Dramatique. Ibidem. Podkr. Z. O. Wykład 2: 2 czerwca 1997, Odéon - Théâtre de l’Europe. Wykład 5: 6 października 1997, Conservatoire National Superieure d’Art Dramatique. Por. na przykład interesujący, ale oparty na zupełnie błędnym założeniu artykuł Pawła Możdżyńskiego, Laboratorium Nowej Ery, „Pamiętnik Teatralny” 2000, z. 1-4, s. 203-229. Ostatecz­ nie jeśli ktoś się uprze, to może porównywać wszystko ze wszyst­ kim. Tylko po co? 14. 107 Por. Zbigniew Osiński, Zapiski ze spotkań 1962-1963, op. cit., s. 110 108 Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium, op. cit., s. 319-342: Bibliografia. 109 Jerzy Grotowski, Nagość w teatrze jako wartość czy obsceniczność, „Notatnik Teatralny” 2004, nr 35, s. 128-129 110 Pisali o tym zwłaszcza: Sławomir Świontek, O możliwościach za­ stosowania w nauce o teatrze pewnych nowych metod badawczych. Perspektywy i ograniczenia, „Pamiętnik Teatralny” 1999, z. 3-4, s. 50-68. Przedruk w: Teatrologia polska u schyłku X X wieku. Pod redakcją Jana Michalika i Agnieszki Marszałek, Towarzy­ stwo Naukowe „Societas Vistulana”, Kraków 2001, s. 113-127; Leszek Kolankiewicz, Dziady. Teatr święta zmarłych, Wydawnic­ two słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1999. Pozwolę sobie przypo­ mnieć również moje teksty na ten temat: Teatrologia - nauka podejrzana?, „Odra” 1968, nr 10, s. 37-44; Teatr Dionizosa. Ro­ mantyzm w polskim teatrze współczesnym, Wydawnictwo Literac­ kie, Kraków 1972, zwłaszcza wstęp Od autora, s. 9-12; Kilka uwag o historii teatru, w: Jak badać teatr? Materiały z konferencji metodologicznej poświęconej badaniom historycznoteatralnym. Kra­ ków, 28 września 2002. Pod redakcją Marka Dębowskiego, T o ­ warzystwo Naukowe „Societas Vistulana”, Kraków 2003, s. 18-33 111 Por. blok materiałów poświęconych książce Wiesława Juszcza­ ka, Pani na żurawiach. Część pierwsza. Realność bogów, Aureus, Kraków 2002 i jej autorowi, zamieszczony na łamach „Kontek­ stów Polskiej Sztuki Ludowej” 2003, nr 3-4, s. 223-282 112 16-17 grudnia 2005. Konferencja „Jerzy Grotowski. Essere un uomo totale. Tavola rotonda „Grotowski traccia il cammino ancora oggi?”, mostra e presentazione del libro” („Jerzy Gro­ towski. Być człowiekiem zupełnym. Okrągły stół „Czy Grotow­ ski jeszcze dzisiaj wyznacza trasy?”, wystawa i prezentacja książ­ ki”. Istituto Polacco di Roma, via Vittoria Colonna 1. 113 Por. Zbigniew Osiński, „Akropolis” w Teatrze Laboratorium, w: tenże, Teatr Dionizosa. Romantyzm w polskim, Wydawnictwo Li­ terackie, Kraków 1972, s. 170-221 114 Przecieranie tras. Ze Zbigniewem Osińskim rozmawia Maryla Zielińska, „Nowe Książki” 1999, nr 6, s. 4-8. Por. też: Moja to­ pografia wewnętrzna. Ze Zbigniewem Osińskim rozmawia Mary­ la Zielińska, „Didaskalia. Gazeta Teatralna” kwiecień 1995, nr 6, s. 33-37; Zbigniew Osiński, Wypowiedź a ankiecie redakcyj­ nej „Lista największych teatralnych wzruszeń”, „Didaskalia. Gaze­ ta Teatralna” październik 1998, nr 27, s. 22-24 Dyrekcji Ośrodka Grotowskiego we Wrocławiu i panu Leszkowi Demkowiczowi dzięekuję za udostępnienie jego tłumaczenia wykładów Gro­ towskiego w Collège de France. 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb46330fa316f7d7ad0c6b0e49c68afe.pdf 5f27fb948180242013c85b4988a12a7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6260 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5837 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.1-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource Konteksty PSL Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 001-04 Spis tresci.ps - 8/30/2006 3:05 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2006 rok LX nr 2 (273). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE s p i s Zbigniew B enedyktowicz t r e ś c i Kontynuacje.........................................................................3 J erzy S. W asilew ski Etnolog w podróży Smutek Arktyki w masce święta, w szamańskim kostiumie ................................................................................5 CHOREA A NNA B ogdanow icz Bułgarska banica z serem i szpinakiem, kawa „turka” i liście winogron, czyli o potrzebie doświadczania Innego w poszukiwaniu teatralnym ................................. 15 T OMASZ R odowicz Dlaczego Antyk, czyli kondycja Europy. Stowarzyszenie teatralne Chorea (2004-2006) .............21 Po P tak ach ........................................................................... 28 Projekt „Bułgaria-Epos Bałkański” ................................... 29 M ARTIN L. W est Naprzód ku przeszłości przełożyła Marianna Cielecka ..........................................30 M ARTIN L. W est Człowiek, przeznaczenie i śmierć w tradycji indoeuropejskiej przełożyła Sara Rodowicz, przejrzał Włodzimierz Lengauer....................................... 34 M ARTIN L. W est Muzyka starożytnej Grecji - jej przekaz wtedy i teraz przełożyli Maciej Kaziński, Anna Bogdanowicz............ 43 K rzysztof B ielawski Pajany delfickie - kontekst historyczny........................52 D ariusz K osiński Ch/m ury............................................................................. 60 D OROTA P orow ska Tezeusz i Tańce Labiryntu..............................................65 A g a ta Zyglew ska -D iduszko Tezeusz w labiryncie......................................................... 69 1 �001-04 Spis tresci.ps - 8/30/2006 3:05 PM M AŁGORZATA S zum Światło antyku. Hode Galatan - Earthfall/Chorea. Pierwsza część trylogii.........................................................72 M ałgorzata J a bło ń ska Taniec - dramat ciała - ład św iata ................................ 75 E LŻBIETA R ojek Parę myśli na temat treningu ......................................... 81 M ACIEJ R ychły Pterodaktyl w kompocie - subiektywne zapiski z pracy nad muzyką antyczną w Chorei..........................85 PIEŚNI wybrane utwory z repertuaru „Orkiestry Antycznej” ......94 K RYSTYNA D uniec Ciało w teatrze od transcendencji do transgresji.......... 95 E w a K LEKOT, T omasz S zerszeń „Antropologia nie wystarczy, żeby zrozumieć, co się dzieje z człowiekiem w obliczu piękna...” Zapis rozmowy o Potędze wizerunków Davida Freedberga ....100 PRZEOBRAŻENIA KATEGORII ESTETYKI W ŚWIECIE MULTIMEDIÓW A licja K uczyńska Zamknąć oczy, aby widzieć?............................................106 K atarzyna K a sia A u to r ................................................................................. 108 B OGNA J. O BIDZIŃSKA Malarstwo Prerafaelitów, czyli obraz, który może być sobą.....................................................................114 A licja S aw icka Intencje reżysera. Zapis domniemań ............................ 121 PIOTR S chollenberger „Transcendentalny narcyzm” i filozofia sztuki............ 128 M ACIEJ R óżalski „Ożywianie” obrazu jako metoda tworzenia dzieła teatralnego.............................................................. 136 A LEKSANDRA H irszfeld Greenaway a la „Greenaway” - czyli Brytyjczyka twórcze uniwersum w pigułce.......................................... 141 A leksandra K oś Tekst obrazu...................................................................... 149 M ARCIN S utryk Czarny kwadrat Kazimierza Malewicza..........................154 D a n u ta W róblew ska Opowieść o H asiorze.......................................................156 W iesław a W ierzchow ska Poznałam wielkiego artystę ............................................158 A leksander J ackow ski Hasior przypomniany.......................................................160 2 �001-04 Spis tresci.ps - 8/30/2006 3:05 PM A leksander J ackow ski Listy Panka i Gielniaka .................................. ................162 J erzy Prokopiuk Co zrobić z Gurdżijewem? ............................. ................163 Zbigniew O siński O recepcji Gurdżijewa. Przyczynek ............. ................165 J acek D obrow olski „Guru Gurdżijew” ............................................. ................169 M ikołaj J ewrieinow W stronę filozofii teatru .................................. ................172 J ulia H olew ińska Perła z lamusa................................................... ................175 Noty o autorach............................................... .............. 178 Summary............................................................ ................182 Contents............................................................ ................187 N ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ umer otwiera Smutek Arktyki... kolejny odcinek z cyklu Jerzego Sławomira Wasilewskiego Etno­ log w podróży. Dalej zamieszczamy blok tekstów o „Orkiestrze Antycznej” i Stowarzyszeniu Chorea po­ święcony działalności, i będący zarazem dokumentacją tychże działań i poszukiwań teatralnych prowadzonych pod kierunkiem Tomasza Rodowicza, grupy wywodzą­ cej się z doświadczeń Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Co łączy te dwa tak zdawałoby się odle­ głe od siebie tematy i obszary tekstów? Smutek Arktyki, dramatyczny, choć bez egzaltacji i bardziej z chłodnym okiem zapisany obraz znikającego świata (kultury rena): „Czy zatem na naszych oczach odchodzi w niebyt trwa­ jąca od tysięcy lat aktywna symbioza człowieka i renife­ ra? Może tak, skoro nie uwzględniają jej żelazne reguły światowej ekonomii, nie ma dla niej miejsca w systemie skutecznych subsydiów, nie będzie kontynuacji wiedzy i doświadczenia pasterskiego przy sztucznym, brygado­ wym systemie pracy, gdzie rozbity zostaje przekaz ro­ dzinny i kontakt pokoleń.” Co łączy Smutek Arktyki z dramatycznym wyznaniem Rodowicza: „Czułem też niepokój, że to, co na początku było wyzwaniem i siłą, co tworzyło unikatową wartość w teatrze - to odcięcie się od świata i szukanie nowego środowiska dla teatru, jak to sformułował Włodzimierz Staniewski w swoim pierwszym manifeście - po dwudziestu latach stawało się dla mnie jak jarzmo. Własna legenda stawała się pu­ łapką. Traciłem kontakt z rzeczywistością i nową sztu­ ką, z trudem rozumiałem język i etos nowego pokolenia, (...) Żeby zacząć z nimi rozmowę należało wracać do Kontynuacje miasta [sic!-ZB]. Wieś zresztą, jako idea, a także i po ludzku również, stawała się powoli przedmieściem, do­ my daczami z oknami sinymi od telewizorów, a na po­ dwórkach i w ogrodach zamiast krów co sobota trawę wyżerały kosiarki. Teatr zamienił się w międzynarodo­ wy dom kultury.” Co zatem łączy te dwa, powtórzmy, tak odległe od siebie teksty. Co łączy obu autorów poza tym zbiegiem okoliczności, że... sąsiadowali obok siebie już na tych łamach, przy poprzednim odcinku Etnologa w podróży (Rodowicz pisał o swej przygodzie wyjścia na... spotkanie reniferów i niezwykłym doświadczeniu domu: Dom albo błądzenie w czasie, Wasilewski o lite­ rackiej mistyfikacji podróżniczej: Śladami wymyślonej ucieczki - [por. „Konteksty” nr 3-4/2004]. Bez wątpie­ nia, numer ten można by nazwać „numerem kontynu­ acji”, bo odnaleźć możemy w nim stale powracające na naszych łamach tematy i motywy, jak: - Dom. Do­ świadczenie podróży. Teatr (zarażony antropologią). Święto (potrzeba świąt, doświadczenia czasu innego od codzienności, potrzeba podróży, wyjścia poza to, co zna­ ne) - tematy, które tworzą zaklęty krąg antropologii, 3 �001-04 Spis tresci.ps - 8/30/2006 3:05 PM Zbigniew Benedyktowicz ♦ KONTYNUACJE W rozdziale o „Orkiestrze Antycznej” zamieszczamy trzy teksty wybitnego uczonego, laureata prestiżowej nagrody Balzana w dziedzinie humanistyki, Martina L. Westa oraz tekst o pajanach delfickich Krzysztofa Bie­ lawskiego. To jeszcze jedna kontynuacja wątku „między nauką a sztuką”, kontynuacja praktyki znanej z do­ świadczeń „Gardzienic” i obecnej na naszych łamach: organizowania sympozjów, spotkań artystów z uczony­ mi [por. zeszyt „Gardzienicki”, „Konteksty” nr 1-4/2001 oraz nr 3/2005]. Kontynuujemy również bardzo mocno obecny w ostatnich zeszytach rozdział poświęcony an­ tropologii obrazu, zamieszczając rozmowę z Ewą Klekot, tłumaczką książki Freedberga Potęga wizerunków, oraz artykuły powstałe w kręgu uczestników seminarium prof. Alicji Kuczyńskiej: Przeobrażenia kategorii estetyki w świecie multimediów. O teatrze - Ciało w teatrze. Od transcendencji do transgresji - pisze Krystyna Duniec. W rozdziale te­ atralnym publikujemy tekst Mikołaja Jewreinowa W stronę filozofii teatru, oraz pokłosie numeru poświę­ conego Gurdżijewowi, glosy i wypowiedzi Jerzego Prokopiuka, Zbigniewa Osińskiego, Jacka Dobrowolskie­ go o tym niezwykłym i kontrowersyjnym twórcy. Pu­ blikujemy trzy zapowiedziane recenzje [por. „Kontek­ sty” nr 1/2006] Danuty Wróblewskiej, Wiesławy Wierzchowskiej i Aleksandra Jackowskiego o książce Hanny Kirchner Hasior. Opowieść na dwa glosy. W przedziwny sposób ów wątek tajemnicy konty­ nuacji i dyskontynuacji pojawia się w wielu zgroma­ dzonych tu tekstach. Może najlepiej dałoby się go objąć i wyrazić paradoksalnymi słowami tytułu jed­ nego z nich. Słowa te mogłyby być też najlepszym wezwaniem, mottem dla tego numeru: „Naprzód ku przeszłości!”. jednakże głównym jego wątkiem wydaje się właśnie Kontynuacja. Ale nie tylko ta powierzchownie rozu­ miana i „rzucająca się w oczy”, lecz ta głębiej ukryta, nie zawaham się użyć tego słowa (tak bardzo przez niektó­ rych ostatnio nie łubianego), ale przecież w tym kon­ tekście, jak najbardziej uprawnionego i obecnego. Głównym wątkiem wydaje się - i naprawdę, nie widzę tu odpowiedniejszego, lepszego, bardziej precyzyjnego słowa, jak to: - t a j e m n i c a kontynuacji i dyskontynuacji. W tekście otwierającym blok „Orkiestry A n­ tycznej” czytamy: „Opowieści podróżników nie tylko przenoszą owo gdzieś tam do domu oraz to tutaj - gdzieś tam. Nie tylko przynoszą to, co dalekie, w nasz zasięg, ale też mają, w ramach konkretnych przypadków, udział w kwestionowaniu dychotomii dom/obcy teren, osiedlenie/podróżowanie. Przemawiają na rzecz nie­ możliwości szufladkowania kultury i niemożliwości zde­ finiowania autentycznej kulturowej tożsamości.” (Trinh T. Minh-ha). I dalej autorka przywołująca te słowa pisze: „Wyruszać bez oczekiwań. Bez wyobrażeń. Bez obaw. W otwartości na doświadczanie. Jakiekol­ wiek miałoby ono być. W otwartości na spotkanie. Nie­ zależnie czy będzie początkiem długiej przyjaźni, czy po­ trwa pięć minut (w trakcie których uda ci się bądź nie wytargować niższą cenę za jakąś kuszącą staroć). Ze świadomością, że to, co wspólne dla określonego kraju, czy narodu, podporządkowuje się temu, co indywidual­ ne w pojedynczym człowieku. Ze świadomością, że naj­ więcej uczę się o sobie, kiedy szczerze patrzę w oczy In­ nego. I kiedy doświadczam Nowego, Nieznanego, do czego nie mogę zastosować wyuczonych wzorców postę­ powania. Nowe i Nieznane (nawet w nieznacznym stopniu) wciąż konfrontuje mnie z moimi własnymi schematami zachowań.” 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73305f23ae0e108237cb0061cfcee6ac.pdf 8a92ce07700826af0dcfd4c47b3ebb54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6259 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Subject The topic of the resource abstrakty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5836 Title A name given to the resource Summaries/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.172-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Konteksty PSL Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 177-178 contens.ps - 5/30/2006 11:47 AM NOTY O AUTORACH Polska Sztuka Ludowa K ONTEKSTY f CULTURAL ANTHROPOLOGY f ETHNOGRAPHY f ART 2006 rok LX nr 1 (272). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE C o n te n ts 1 2 0 0 6 W ojciech M ichera Image —Body —Image F rançois Lissarra g ue , A lain S chnapp G reek Paintings or Greece, the Land o f Painters? C yn th ia K lestinec Vesalius and the Print Culture: Public Dissection as Intimate Ritual J onathan S imon Invisible and Visible Technology. The Anatomist, the Corps and the Public A nna W ieczorkiewicz The Baboon-Woman, the Bear-Woman. The History of Viewing Julia Pastrana W ojciech M ichera The Complex o f Echidna. (The Visual Beast) J aś E lsner Seeing and Saying: A Psychoanalytic Account o f Ekphrasis K atarzyna M u raw ska -M uthesius Cartoon-work Łukasz Zaremba Venice —Kinshasa. Invisible Towns A leksandra M elbechow ska -L uty Harmonia mundi. Several reflections on the Imagery o f Stanisław Fijałkowski Yannis P apadopoulos Wild Animals —the Theatre —Gods. Plato’s „Virtue" and Aristotle’s „Golden Mean", or Classical Theses about Ethics and Politics, or Antitheses about Mimesis S zymon W róbel Casting Spells on Representation Zbigniew O siński The Works o f Jerzy Grotowski as a "Research Subject" K atarzyna B arańska Home —the Road to Supraśl 177 �177-178 contens.ps - 5/30/2006 11:47 AM Fot. Tomasz Szerszeń 178 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/619f36935fabee3d4d0dfd8e3d111491.pdf 512870230d18838679a26bcae7d06035 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:188 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:163 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.410-426 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text z M 410 cenne, które powinny znaleźć się w przyszłej historii literatury polskiej. W niej miłuje autor pokazać, ze humorystyka literatury polskiej to nie tylko humorystyka literacka klas panujących, lecz w równym stopniu, l~żąca u podłoża polskiej humorystyki narodowej, oryginalna i wysoka artystycznie humorystyka ludowa, ccalala zaledwie w szczątkach zachowanych ułamków literatury ludowej. Aleksander Zyga E A • SPRAWOZDANIE MUZEUM Z DZIAŁALNOSCI ARCHEOLOGICZNEGO I DZIAŁU ETNOGRAFICZNEGO ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI Muzeum Etnograficzne w Łodzi powstało w .r. 1930 z istniejącego od r. 1911 Muzeum Nauki i Sztuki. Po II wojnie światowej wyodrębniły się dwa oddzielne muzea: Archeologiczne i Etnograficzne, mieszczące się w jednym gmachu przy Placu Wolności 14. W 19:56 r. oba muzea zostały połączone i utworzono Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne z działami: Archeologicznym, Etnograficznym i Numizmatycznym. Dyrekcja, personel administracyjny, techniczny i pomocniczy są wspólne, kierownictwo naukowe i personel naukowy cddzielne. Personel naukowy Działu Etnograficznego składa się z 11 os6b. Z b i o r y Działu Etnograficznego liczą 11.313 eksponatów, w tym obok eksponatów z zakresu etnografii polskiej znajduje się kilkadziesiąt eksponatów pozaeuropejskich. Najbogatszy z działów, dział stroju i tkanin, liczy 4567 eksponatów, cJział sztuki 4694 eksponaty, dział gospodarki 2052 eksponaty. EI,sponaty pochodzą z całego kraju, najlepiej jednak reprezentowany jest teren woj. łódzkiego. W zakupach planuje się przede wszystkim uzupełnienie zbiorów z Polski centralnej, a w związku z realizowaniem skansenu rozbudowany zostanie specj alnie dział przemysłu i przetwórstwa ludowego. W y s t a w a. Obecna wystawa została otwarta w lutym 1957 r. Scenariusz wystawy został tak pomyślany, żeby rozporządzając stosunkowo niedużą przestrzenią, wydobyć i pokazać to wszystko, co dla kultury ludowej jest najbardziej istotne, tj. zakres umiejętności i technik związanych z gospodarką, technik rękodzielniczych i artystycznych, proces przemian zachodzących na wsi od końca XIX w., oraz wpływ twórczości ludowej na twórczość ogólnonarodową. Wystawa mieści się w 8 salach i korytarzu (powierzchnia ogólna wyst.awy wynosi 385 m2). Chcąc powiązać wystawę etnograficzną z archeologiczną ze względu na to, że muzea tworzą obecnie jedną placówkę, poświęcono pierwszą salę na przedstawienie okresu feudalnego, wypełniając w ten sposób lukę między okresem badanym przez archeologię i etnografię. Materiał umieszczony w tej sali stanowią głównie ilustracje, które przedstawiają życie, pracę i dolę chłopa w tym okresie. Oprócz nich umieszczono tu również kilka eksponatów (pług koleśny, bronn laskowa, stępy) pochodzących wprawdzie z drugiej połowy XIX w., używar.ych jednak niewątpliwie już znacznie wcześniej. Sala druga ma na celu dać �412 syntetyczny obraz ludowej kultury tradycyjnej. Wysul:ię:e w :1.ie! zaga~cienia dotyczą kultury całego kraju, bez uwzględmema zrozmcowama regionalnego. Salę otwiera tablica z ukazem uwłaszczeniowy~. Pierwsza część sali poświęcona jest drugiej polo\vie XIX w., kIedy pozlOm kultury był jeszcze niski, a wieś \v dużym stopniu samo\vys.tarc.z~l~a. Pokazane są tu prymitywne narzędzia i sprzęty, wylwnane na)Częscle] przez samych gos~odarzy, craz proste zarówno w kolorach jak w. uszyciu części ubrania. W drugiej części sali pokazana jest wieś z pierwsze) polowy XX w. o wyz- 413 • I • ekspozycji w salach poświęconych regionom jest podobny. Duża fotografia umieszczona na pien'v"szym planie wprowadza w charakterystyczny kraj·· obraz, mapa zaś pokazuje położenie i wielkość, tabela użytkowania ziemi - stosunki gospodarcze, a fotografie i eksponaty zaznajamiają z budownictwem, sprzętami, narzędziami i sztuką. W sali opoczyńskiej dld bliższego zaznajomieni~ ze wsią pokazano fragment izby, w podhalańskiej I RyC'. 1. Narzędzia rolnicze. Fragment wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. Fot. K. Wecel, 1959 szym poziomie kultu;ry, wyrażającym się w używaniu ulepszonych narzędzI i rozwiniętej sztuc~ (meble, strój, wycinanki). Szereg dużych fotografii zwraca tu rÓwnież uwagę na bogatą obrzędowość ludową. Zróżnicowanie regionalne naszego kraju pokazują trzy dalsze sale, poświęcone regionom: Opoczyńskiemu, Podhalu i Kurpiom. Opoczyńskie zostało wybrane jako region najbardziej charakterystyczny dla Polski centralnej, Podhale i Kurpie jako jedne z naj ciekawszych regionów Polski, różniące się jednocześnie bardzo wyrażnie zarówno charakterem jak typem gospodarki. Schemat Fragment Ryc. 2. Wnętrze izby wiejskiej w Opoczyńskiem. wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym ficznym \V ł~odzi. Fot. K. Wecel, 1959 Etnogra- zwrócono specjalną uwagę na pasterstwo, charakterystyczne dla regionów górskich, zaakcentowano pozatem dużą rolę sztuki podhalańskiej, zwłaszcza plastyki i sztuki taneczno-wokalnej. W sali kurpiowskiej podkreślone zostały dziedziny gospodarki związane z lasem: myślistwo, bartnictwa, wytapianie smoły oraz inne charakterystyczne dla Kurpiów zajęcia, j8k r~'bołówstwo, wytapianie rudy i bursztyniarstwo. Regiony te nie obrazują �415 414 pelr.cgo zróżnicowania regionalnego Polski, brak mIeJsca zmuszał jednak, do ograniczenia. Uzupełnienie obrazu kultury wsi dają dwie sale następne, pcświf,cone obróbce drzewa i garncarstwu, technikom należącym co najbardziej i~totnych dla wsi. Tkactwo pominięte zostało z tej racji, że fragmentarycznie pokazano je w innych salach. Ekspozycja poświęcona obróbce drzewa uwzgl€;dnia tokarstwo, stolarstwo, ciesielstwo, kołodziejstwo, bednarstwo, technikę dłubania, trepiarstwo, plecionkarstwo i zabawkarstwo. Fotegrafie zapoznają z technikami rzemiosł, a jako uzupełnienie umieszczone ~ą obok odpcwiednie narzędzia i wytwory. 'Wstęp do sali poświęconej garncarstwu stanowi gablota, w której umieszczono charakterystyczne dla poszczególnych okresów naczynia począwszy od neolitu GŻ do XVI w. naszr-j ery. Dalszy ciąg ekspozycji stanowią fo~(),;rafie i rys1mb, które zapoznają ze zmianami, jakie zaszly od czasu poj"1wienia się garncarshva do chwili obecnej w technice wykonywania i wypalania naczyil glinianych. Celem bezpośredniego unaocznienia pracy garnc'~.rza urządzono fragment pracowni garncarskiej z używanym współcześ:Jie kołem l:ezspOl1C'wym. Naczynia umieszczone w dalszych Gablotach zapo:mają z technikami zdobienia naczyń glinianych: gładze.niem, gJa7.tJrowaniem, malovvaniem i ryciem. Ostatnia sala pokazuje ludową twórczość artystyczną i jej wpływ na sztukę ogólnonarodową: poezję, muzykli i sztuki plastyczne oraz próby zastosowania wzorów ludowych we wzornictwie przemysłowym. Pokazano tu proces, jaki przechodzi motyw dekoracyjny od pisanki cio tkanin produkowanych w !ódzkich zakładach włókienniczych, wykorzystywanie wzorów dawnych desek drukarskich na wzory dla tkanin i motywów dekoracyjnych z ludowych czepców w kcro'lkach f?brycz~ych. W koryt;uzll, w d'Jżej 14-0 metrowej gablocie zostały pokazane stroje ludowe z różnych okolic, a w mniejszych gablotach drobniejs~e akcesoria stroju: czepce, gorsety, pasy, klamry, spinki, wstążki Itp. Wystawa została wykonana pod kierunkiem i zgodnie z koncepcją kiere,wnika Działu Etnograficznego, prof. dr K. Zawis~owicz-Adamskiej, <:hiorowym wysiłkiem całego ZE'Spo!u naukowego Dzic:łu Etnografii. Artystyczne oprncowanie wystawy \'vykonane zostało przez artystę plastyka, p. Roml~a]da J?ckowskicgo. P r a c e i 11 wen t a r y z a c y j n e. W r. 1953 przeprowadzone zestało zes ·'o1c\i, o s>ontn;m wsz:;stUch zbicrów. Ponieważ większoś-:: zbiorów posiać ała inwentaryzację dorywczą, więc w r. 1957 prz~'stąpiono do pelnej ir,wentaryzacji naukowej oraz do urza,dzenia magazynów. P r a c o w n i a f o t o g r a f i c z n a i r y s un k o w a. Dział Etnograficzr:y rosiada jednego fotografa i jednego rysownika. Wykonują oni zdjqcia i r:,-sunki zakupionych dla Muzeum eksponatów, oraz zdjęcia i rysunld w tErenie GO archiwl".m, do publikacji i na wystawę· A r c h i w u m. Archiwum wywiadów zawiera 609 pozycji (pozycję stanowi pełny wywiad u jednego informatora), archiwum fotografii liczy f1219 klisz (fotografie z terenu i fotografie eksponatów). Fotografie eksponatów umieszczane są na kartach eksponatów, fotografie z terenu na kartach terencw}Ch, dla których opracowuje się katalog dzialowy i katalog miejscowości. p r a c o w n i a k o n s e r wat o r ska. Pracownia konserwatorsl{a wspólna dla działów archeologicznego, etnograficznego i numizmatycznego prowadzona jest przez inżyniera chemika. Wykonuje ona konserwację zabytków drewnianych, metalowych i kOEserwację tkanin. Reparacje i drobne rekonstrukcje wylwnywane są w ramach Działu przez laboranta pod kierunkiem jednego z pracGwników naukowych, który specjalizuje się w tej dziedzinie. B i b l i o t e k a. Biblioteka Działu Etnografii liczy 3143 tomy i 137 czasopism. W wydawnictwach zwartych tylko część stanowią prace ściśle etnograficzne. Od r. 1957 DziCJ.łEtnografii prowadzi wymianę wydawnictw, dzięki czemu otrzymuje szereg czasopism z placówek etnograficznych zagranicznych. P r a c e t e r e n o 'N e prowadzone przez Dział Etnografii są dwojakiego rodzaju: 1. Badania penetracyjne typu inwentaryzacyjnego i 2. badania ~tacjonarne. Oba rodzaje badań zaplanowane są na szereg lat i obejmują tHen. całego wojEwództwa lódzkiego z włączeniem powiatu oPoczY!'Jskiego i terenów granicznych. Bada~ia penetracyjne prowadzone od r. 1955 mają na celu rejestrowanie fakt6w kdturowych charakterystycznych dla danego terenu w dziedzinie kultury materialnej, duchowej i społecznej. Do chwiii obecnej przebadano 78 wsi w pow. łaskim, sieradzkim, wieluńskim, łęczyckim, tureckim, kaliskim, radornszczańskim, częstochowskim oraz na pograniczu Wielkopolski i Sląska Opolskiego. Zebrany materiał dotyczy budowniciwa, rzemiosł, rolnictwa, stroju i obrzędowości, poza tym zanotowano niektóre fakty językowe, związane z wyżej wymienionymi problemami i z grupami etnograficznymi. występującymi na badanym terenie. Material ten pozwoli wytyczyć zasięgi kulturowe, poza tym stanowi on podstawę Cia opracowania poszczególnych zagadnień. Drugą formę badań stanowią badania stacjonarne, zmierzające do opracowania regionów etnograficznych ze wzgh;:du na ich odrębność kulturową. Badania te prowadzone są systematycz:lie w różnych częściach województwa w wybranych wsiach ,'.'edb.l.:; jednolitego planu, obejmującego podstawowe zagadnienia, dotyczące kultury ludowej (gospodarka, budownictwo, strój, rzemiosła, obrzf;dy, wierzenia i zwyczaje) z uwzględnieniem zagadnień specjalnych w zależności od warunków lokalnych (rybołówstwo, garncarstwo, flis itp.). Specjaln'1 uwagę zwraca się na stopień samowystarczalności wsi dawnej i dzisiejszej. Badania stacjonarne w latach 1955-1956 prowadzone były w po,,:.: rawsko-n:azowieckim (wieś JasieiJ), sieradzkim (wieś Klonowa) i wieluńskim (wieś Załęcze). W 19S9 r. planowane są baclania w wybranej wsi w pow. radomszczańskim. W r. 1958 podjęto wspólnie z Zakładem Etno- �grafii U.L. pracę na temat: "Odpust i ja~mark ~v ~tud.ziannie", mającą na celu przebadanie zasięgów i roli kontaktow z mn:! zw!ązanY~h. . Oprócz zespołowych prac, do jakich należą zarowno badama stacJonarne jak penetracyjne, prowadzone były z ramienia Muzeum prace mdyw!- , Fragment Ryc. 3. Warsztat garncarski. wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym graficznym w Łodzi. Fot. K. Wecel, 1959 Etno- dualne, z\'iiązare z zainteresowaniami foszczególn~'ch rracownil(ów. :\Igr Dekowski przeprowadzał badania nad strojem w pow. sieradzkim, piotrkowskim i wieluńskim, mgr Lech badania dotyczące ludowych urządzel:l przemysłowych na terenie woj. łódzkiego, mgr Lechowa i mgr l\Iikołajczykn'i'ia badania nad tkactwem chałupniczym w Dłutowie, mgr )iIi~ińsk" nad rybołówstwem na Pilicy. p li b l i Ie a c je. Od r. 1957 Dział Et.nograficzny Muzeum wydaje rocznik: Seria Etncgraficzna Prac i Materiałów i\<luzeum Archeologicznego i EhH'graficzneg·o. Do chwili obecnej ukazały siG dwa tomy. Zawierają OIP opracowlmia z badar! stacjcnarnych i z badał1 indywidualnych, prowHdz':'·· nych na terenie woj. łódzkiego. Wspólnie z Wydziałem Kultury P.\V.R.l\. wydano dW8. katalogi wystaw: "Sztuka ludowa woj. łódzkiego - I:.ód~. 10.57"' j "Sztuka LUGowa woj. łódzkiego - Warszawa, 1958". Praccwnicy Działu Etnograficznego drukują poza tym swoje prace w Łódzkich Studiach Etnograficznych oraz w publikacjach wydawanych przez P.T.L. i I.H.K.;Vr. P.A.N. P r 8. C c p o p u l a r y z a c y j l' c. Prace popularyzacyjne sc! pY'C',':?-:i;:::rn:_' 'wspólnie z Wydziałem Kultury P.vV.R.N., Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Szkolnym "v'ojewódzkim Ośrodkiem KrCljoznawczo- Tur::styczn::m, Zakładem Etnografii U.Ł. i Wytwórnią Filmów Oświatowych. \V~półprace1 ta pozwala na podejmowanie akcji, wymagających \Vjq:'.sz~-ch £',\11duszy, jc;Kimi L\.J2.c •.'m nie dysponuje. V/klad l\Iuzeum polega na o::)raCO\\'8.niu danego zagadnienia cd strony naukowej, organizacj2~ i finan:~c": ..... :ar'1eE1 Z:::ljrr:u;;e :::(1 zajntEr0~GV,:a~a inst..vtucj~ł, Do ~)r2.C ~!o)u1;::ryzacyjnych oprócz al,cji odczyto\vej wpro\vadzone zostały formy lWW'. mające na celu szkolenie nauczycieli i pracowników kulturalno OŚ'A·h;to·· '}:.~.-ch; Opi·2kę ~ad 1.\vórcami ludo\vymi oraz pO.moc przy opraco\vyw~;\1:1iu filmów etnograficznych. Prace szkoleniowe dla szkół zawodowych, ~t'.l· dium ped<:gogicznego i liceum pedagogicznego prowadzone były w latc~ch 1956-57 wspólnie z sekcją geografii Wojewódzkiego Ośrodka Szkolenia Kadr Oświatowych m. Łodzi. Miały one na celu zapoznanie z problematy}q etnograficzną i możliwościami wykorzystania materiału etllografic?nego na lekcjach geografii. W r. 1958 zapoczątkowano współpracę ze Szkolny;"):! Wojewódzkim Ośrodldcm Krajoznawczo-Turystycznym, zmierzającą (:0 nacania odpowiedniego kierunku Szkolnym Kołom Krajoznawczo-Turyslyc:>:nym przy liceach pedagogicznych. W lecie 195& r. urządzono dla młodzieży ostatnich k12~; licealnych fod kierunkiem jednego z pracowników nauko .. wych lVluzeum. mgr ,T. Lecha, dwa ówutygodnio'.\"e obozy liczące po ;10 uczestników, jeden w dolinie Bzury, drugi w powiecie limanowskim. P'.<:eJ wyruszeniem na obczy uczestnicy zaznajomili się z podstawowymi z,-1gadnieniarni kultur." lucim.\-ej i bvestionariuszern. wedfug którego miały byr; prowadZ01,e bada:1ia. Zebrany materialobejmuje 469 stron zeszytowych wywiadó\v, l2:! n'sunki i 54 fotografie. Uczestnicy obozów natrafili p)"Z~'27 "Lud", t. XLV �418 419 tem na cenne zabytki, które Muzeum zakupiło do swoich zbiorów. W 1959 r. projektowane są trzy tego rodzaju obozy wędrowne. W r. 1957 został zorganizowany w Muzeum łącznie z Wydziałem Kultury P.W.R.N. kurs dla pracowników Wydziałów Kultury P.R.N. woj. łódzkiego. Oprócz wykładów i dyskusji objął on: zwiedzanie muzeum łódzkiego i łowickiego, zaznajomienie z zabytkami kultury w terenie i z warsztatami pracy t'"vórców ludowych. W ramach opieki nad twórcami ludowymi urządzono wspólnie 7. wydziałem Kultury P.W.R.N. kilka konkursów i wystaw: w r. 1957 konkurs na artystyczne i ludowe wyroby pamiątkarskie, obejmujący teren całego wojE.wództwa i konkurs sztuki ludowej w pow. wieluńskim. W r. 1958 zorganizowany został pokaz i instruktaż wycinanek łowickich w szkol ach pcw. łowickiego, który miał na celu zapoznanie młodzieży szkolnej z tradycyjną wycinanką tego terenu. Najważniejszym osiągnięciem omawianej współpracy było zorganizowanie w r. 1957 wystawy sztuki ludowej woj. łódzkiego dla woj. kieleckiego, a w r. 1958 Wystawy sztuki ludowej woj. łódzkiego dla woj. warszawskiego. Dla obu tych wystaw zostały wspólnie opracowane scenariusze i katalogi. W wyniku współpracy z Wytwórnią Filmów Oświatowych i Kroniką Filmową zostały wykonane cztery filmy krótkometrażowe: "Turo!l", "Z żywym kurkiem po dyngusie" ,.Tkactwo chałupnicze w Dłutowie" i "Jarmark i odpust w Studziannie". Dział Etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego ma duże trudności związane ze zbyt szczupłym lokalem, co odbija się bardzo niekorzystnie na pracowniach i magazynach. Trudności te będą w przyszłości usunięte dzięki budcwie nowego skrzydła, która rozpoczęła się. .iuż v.' drugiej połowie 1959 roku. Maria Mis!ńska EKSPOZYCJA ZABYTKOW SZTUKI LUDOWEJ W MUZEUM W KWIDZYNIE POWISLA Stosunkcvio dobrze Zl1ana jest sztuka ludowa lE.wobrzeżnego Pomorza Gdańskiego, szczególnie kaszubska, natomiast o kulturze i sztuce ludowej prawobrzeżnych regionów województwa gdańskiego dotychczas pisał jedyde ks. dr Władysław Łęg a w swojej cennej pracy pt. ,.Ziemia Malborska" wydanej przez wielce zasłużony Instytut Bałtycki w 1933 r. Przedwojenn~ muzea niemieckie w Elblągu, Malborku i Kwidzynie miały wśród swoich zbiorów pewną niewielką ilość eksponatów sztuki ludowej, niestety zaginęły one prawie doszczętnie w czasie ostatniej wojny, w jej końccwej fazie. Najwięcej zabytków ocalało spośród zbiorów byłego "Heimatmuseum" w Kwidzyniu, którego kustosz vValdemar Heym b~ł wnr,w:Jzie archeologiem, jednak zgromadził także pokaźny zbiór cennych zabytków etnograficznych z powiatu kwićzyńskiego, sztumskiego, malborskiego a nawet elbląskiego. W 1956 r. autor niniejszej notatki stworzył dział etnograficzne: Muzeum w Kwidzynie, urządzając jego wystawy według wskazówek prof. Bożeny Stelmachowskiej z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Muzeum mieści się w zamku dawnej kapituły biskupstwa pomezańskiego i przylega do pięknej zabytkowej katedry 1. W najpiękniejszych pomieszczeniach zamku kwidzyńskiego urządziłem wystawę sztuki ludowej. U wejścia do działu etnograficznego zostały wystawione serwety z szarego płótna, zdobione białym haftem w motywach opartych na wzorach haftu kwidzyńsko-sztumskiego, malborskiego i elbląskiego, zachowanych w materiałach archiwalnych muzeum, pochodzących z okresu międzywojennego, sprzed pierwszej wojny światowej a nawet z XIX w. Serwety te jak również komplet wielkich serwet dla Powiatowego Domu Kultury w Kwidzynie wykonała ludcwa hafciarka J. Izdebska spod Elbla,ga. Inicjatorem rróby zastoscw,mia !1"rtywów dawnego białego haftu ludowego Powiśla i ziemi elbląskiej jest Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej w Gdańsku. W pierwszej, mniejszej sali wystawy sztuki ludowej znalazły się dwie gabloty ze starymi drewnianymi formami do pierników, pochodzącymi? XTX w. z Kwidzynia, Gardeji, Ryjewa i innych małych osiedli miejskich Powiśla 2. Najwyższym kunsztem snycerskim odznacza się forma pawia, prządki, pary pod drzewem życia i inn. Ludowego przypuszczalnie pochodzenia sa prymitywną techniką wykonane formy z emblematami sakralnymi czy tei postacie, naiwnie umieszcz·:me ),ad bl~mkami zamczy:,ka o trzech vJi0źach i bramie okratowanej. Na pionowym szlaku szarego płótna umieszczono naj ciekawsze przykłady ludowego p l e c i o n k a l' s t waz korzeni. Bliźsze zapoznanie się z zabytkami nie"prawiap.ego dawl'o na Powiśl'.) nleckn!:.a.rs',wa wskazuje na wyraźne i bliskie analogie do plecionkarstwa kaszubskiego, które we wsi Wdzydze przetrwało do dziś i w wyrobach pamiątkarskich plecionkarki Knutowej i jej zespołu we Wdzydzach. Trzeba podkreślić, źe plecionkarstwo takie było charakterystyczne dla kultury ludowej dawnych Prusów. Zresztą w układzie nawarstwień kulturowych zespołów etnicznych dolnej Wisly i Nogatu obok odwiecznego szlaku Wisły, zaznacza się drugi, krzyźu'jący się szlak powiązań kulturowych, biegnący równolegle do wybrzeźa morskiego. l Warto podkreślić, że wśród administratorów tego swoistego państwa biskupiego (pierwsi biskupi tytułowali się Jan T, Jan II itd. a miasto Kwidzyn w swym herbie zachowało insygnia biskupie) był po wojnie trzynastoletniej Polak Wincenty Kiełbasa. Po spustoszeniach wO.iennych ludność polska, której obecność stwierdzają żródia historyczne jeszcze przed przybyciem krzyżaków, została zasilona nową falą osadnictwa chłopskłego i szlachecl'iego. 'Najpiękniejsze z tych form zostały sfotografowane przez fotografika Zbiorów Wawelskich p. Kolowcę· Warto nadmienić, że zdjęcia eksponatów sztuki ludowej muzeum kwidzyńskiego został:,' wykonane na zlecenie Polskich Wydawnictw Muzycznych dla wykorzystania do oprawy graficznej zamierzonych wydań pieśni ludow:,'ch. �421 420 Xast:pn:\ plal"za ścienna jest poświęcona c er", m i :,::ludowej Powiśla. \\' nowoczesnej gablocie znajdują się dzbany i dwojaki a na pionowym szlaku przykłady łudowych, malowanych kafli piecov;ych. Najpełniejsz," W}TClZ Clr\y<mu osiągają kafle zdobione motywami floryst}'cznymi, szcz'.~gólnie kwiatow, lecz bardzo interesujące są także kafle, zdobione postaciami ptaków i zwierząt albo scenami z życia codziennego ludu PowELl. Kobieta wiejska z wiadrami wody na nosidłach używanych na Powiśle; w tej samej postaci co i na pozostalym obszarze Pomorza Gdaliskiegr;, chłop, prowadzący knura, są to sceny utrwalone .na kaflach, nawiązuj:y:ych niewątpliwie do warmijskiej sztuki ludowej. Przyoknie umieszczono gabłotę zawierającą bogato zdobione form." e'o masła, różnych l;:sztaHć:w, oraz narzędzia dwustronne do gładzenia i \\ic;iskania do formy i rowkowania spodniej powierzchni bryły masła. Z opisanej małej sali zwiedzający wchodzi do okazałej, sklepionej sali zamkowej, całkowici',' poświęcon?j :',' t u c 1,1 d o \'/ '::'j Powiśla. środc'Jc zajmują naj piękniejsze z zachowanych malowanych skrzyń, zdobionych przeważnie moty\vami roślinnymi na ciemniejszym, przeważnie ni bieskim tłe; j(c:ioa ze skr;::;:\ je:,l zdooion", scenami fantast\ c:mymi na tle pejza:~u egzot} cznego, co prz}'pcmina dzieła śląskiego malarza samouka Ociepk.i. Na pierwszej ścianie przy' wejściu są zawieszone na pionowych szlakac"l płóciennych stare drewniane. bez części metalowych, misternie rzeżbione klocki-stemple do drukowania tkanin prymitywnym sposobem. Na naszyth ziemiach technika ta już dawno zamarła, natomiast wśród Łużyczan, mieszkających w Niemieckiej Republice Demokratycznej w okolicach niegdyś Budziszyna przetrwała i jest stosowana przy wyrobie ich pięknyc\l słowiańskich strojów ludowych 3, Pomiędzy szlakami ze stemplami do druku tkanin zostala umieszczona malowana szafa ludowa o rrostym \Vvtworn}'m kształcie, malowana w kolorze ciemnoniebieskim i zdobiona czerwonymi motywami roślinnymi. Przy następnej ścianie są ekspOllOWan(; s k l' Z Y n i e l u d o \v e. zdobione polichromią; na wszysl kich skrzyniach znajdują się okazale dzbany pochodzące z warsztatu garncarskiego kwidzyńskiego centmika Abrahama, Ceramika ludowa już od dawna Z~marła na Powiślu, była niegdyś jedną z najpełniej wykorzystywanych form artystycznych wypowiadania się ludu Powiśla i przypuszczalnie byla całkowicie, albo przynajmniej w przeważającej części pochodzenia rodzimego, Male warsztaty garncarskie zdobiące swoje wyroby w XIX w. były rozsiane na całym Powiślu a w muzeum kwidzyńskim art}'styczne wyroby ludowe znajdują się nietylko w dziale etnograficznym, lecz także w innej wielkiej sali, poświęconej wyłącznie ceramice obejmującej takż powiat ~ \V dawnym Gin1nazjl.lm Polskim Vol l\:\vidzyni u \v latach 1937-1939 uczyla si~ razem z młodzieżą polską I(rupa młodzieży łużyckiej: co tydzień oczywiści" konspiracyjnie przyjeżdiaH wykładowcy historii i kt1ltur~: !użyckie,i, którzy swe prelekcje \\"~'głaszali po łużycKu. elbłąski ze słvnnym Toll':l"nickiem włącznie, Na ścianie dłuższej, znajdu.je si~ uszeregowany wybór bogatej kolekcji drewnianych, ozdobnie wyrzynaL) ch i zdooionych deseczek do zatKnięcia na kołowrotku. P l' z ę ś l i c e st1nowią jeszcze jedno ogniwo, wiążące kulturę ludową Powiśla z kult.uq \v-srmijską; 1=0dobna choć nieco odmienna w wyrazie kolekcja przęślic Ul2jduje się w TvIuzeum w Olsztynie '. Na następnej z kolei ścianie sali sztuki ludowej, na pionowych szlakach plóciennych są za\Vie~zone klocki cio druku tkanin, które oprócz rzezanego w drewnie ornamentu mają także uzupełniające części metalowe. W części środkowej tej ściany znajduje się drewniana kapliczka w kolorze ciemnoniebieskim, zdobiona z obu stron rzeżbionym i malowanym ornamentem kwiatowym. W kapliczc" zachował ~ię rzeźbiony w drewnie przez nieznanego rzeźbiarza ludoweg') Chrystus Ui;rzyżowany i Madonny. Są także ocalałe stare rzeźby pochodzące :~ wiejskich kościolćw Powiśla, H?r.iert \Vilczewski Z POBYTU W :'>11] Z S:UM FUER VOELKERK UNDE W LIPSKU ",iuzeum fuel' Voelkerkunde należy do muzeów posiadających dawną dobrą tradycję, Częśc!owo zniszczone podczas wojny szybko dźwiga się z ruin, wyknując ogrcmną żywotność, zarówno jeżeli chodzi o pozyskiwanie nowych zbiorów, jak i organizację licznych wystaw oraz pracę naukową· Kilka tygodni spędzonych we wzorowo po~tawionym muzeum przynio'10 mi wiele korzyści. Poza głównym celem mojej podróży, jakim było zebranie dokumentacji naukcwej dla zbiorów egzotycznych w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, zaznajomiłam się z wewnętrzną pracą dziaiową, a więc ze sposobami pozyskiwania zabytków, ich katalo~;owaniem i inwentaryzacją. Na tym miejscu pragnę podać garść uzyskanych hlteresujących informacji. "V i\luzeum tym cała korespondencja dotycząca zakupu zabytku spiętq jest razem i znajduje się w osobnej teczce, Po zakupieniu przedmiot ;,ostaje wpisany do księgi wpływów, a w chwili skatalogowania otrzymuje numer w rubryce "uwagi", Katalogowanie prowadzi się w Lipsku na bi\~żąco: Przecimiot jest również natychmiast trwałe znakowany lakierem lub tuszem na metryczce, Istnieją Gwa rodzaje kntalogów: katalog księgowy, odpowiadając}' n,1szej ksi,:di_e inwentarzowej i katalog kartkowy. Katalog ksi('gowy posiad<i dość duży format, mocną, płócienną oprawę i bywa przechowywany ze w7g1ędu :1a swą ogromną w8rtość w zamkniętej pancernej szafie. Obiekt:; .o \\'ój przęślicach pewnego powiśla fragmentu i Warmii szttlki ogłosił' ludowej", J, Grabowski .. Problem),'" 1952 artykuł I', 1(70) pl. str. .. 2:..cie 3D. i roz- �422 I wpisywane są do niego według wpływu z zachowaniem podziału na częSCJ geograficzne. Katalog ten posiada następujące rubryki: numer porządkowy, ilość (pod jednym numerem może być wpisanych kilka przedmiotów), rodzaj przedmiotu, pcchodzenie, rodzaj wpływu (nazwisko lub instytucja). sposób pozyskania, numer katalogu głównego (znak literowy i numer). uwa~. . Katalog kartkowy posiada charakter geograficzny, np. katalog Oceanii dzieli się na cztery części zasadnicze: Australię, Melanezję, Mikronezję i Polinezję. Każda część posiada więc katalog od numeru I do N ... z odpowiednim znakiem literowym (Me dla Melanezji, Mi dla Mikronezji). W tym obrębie istnieje dalszy podział na poszczególne wyspy. W obrębie wysp karty układa się chronologicznie, np. wyspa Yap 1907-1937 r. Karta katalogowa posiada następujące rubryki: 1) numer katalogu głównego, 2) rok i numer porządkowy księgi wpływów, 3) numer oryginalny (w wypadku zakupu dużego, oznakowanego zbioru), 4) opis przedmiotu, 5) lud, 6) miejscowość, 7) miejsce przechowania, 8) przez kogo zebrany, 9) od kogo otrzy~any, 10) sposób pozyskania (kupno, dar). Karty umieszczone są w specJalnych pudełkach, a w środku ujęte między dwa grube kartony. Na zewnętrznej stronie pudełka wypisane są numery katalogu oraz dat~. Opisy na kartach katalogowych są krótkie i zwięzłe, np. "Misa drewniana o kształcie łódkowatym. Na ciemnobrunatn:ej powierzchni wycięte stylizowane motywy zwierząt, pomalowane na kolor biały i czerwony. Na krawędzi eliptyczne rysunki". Lub: "Maska z płaskiego kawałka drewna, pomalowana na kolor czarny, czerwony i biały. Oczy z muszli, powieki z niebieskiego szkła. Twarz ujęta w frędzle z Włókien traw". Długi, dokładny opis sporządza się w wypadku opracowania naukowego. czy też publikacji danego zabytku. Po drugiej niezapisanej stronie karty przykleja się wówczas opis maszynowy z załączeniem wykazu literatury i ma~eriału porównawczego. Brak opisu wynagradza umieszczony na każd~j karCie dokładny rysunek zabytku lub fotografia. Lipskie Muz'2um Etnograficzne posiada zaczątek katalogu rzeczowc"'o w ujęciu geograficznym. Poniżej podaję wzór karty katalogowej: 1) num";,r katalogu, 2) rodzaj przedmiotu, 3) pochodzenie, 4) oznaczenie przez zbieracza, 5) oznaczenie przez muzeum, 6) miejsce przechowania. StosowanY ~am. syste~ jest niesłychanie przejrzysty i gwarantuje doskonały porządek l oI'lentacJę w zbiorach. Krótkie opisy katalogowe, przy jednoczesnym zał~cze~iu.dokładnej ilustracji, zawierają wystarczające informacje dla' przedSięWZięCIa wstępnych prac przy organizacji wystawy czy bliższym opracowaniu określonej kolekcji. Ze względu na organizujące się w Muzeum Kultury i Sztuki a I' c h iw u m f o t o g I' a f i c z n e poświęciłam nieco czasu na przejrzenie się temu zagadnieniu w Muzeum Etnograficznym. Archiwum fotograficzne po-o 423 siada swoją ksiE;gę wpływów, a poza tym trzy rodzaje l<atalogów: katalog bieżący ułożony geograficznie, katalog negatywów i katalog fotografii!. Muzeum posiada w tej chwili jedną w y s t a w ę s t a ł ą, poświęconą kulturze ludów Oceanii otwartą w 1954 r., a w przygotowaniu wystawę kultury ludów Azji. Dyrektor Muzeum dr Damm udostępnił mi scenariusz tej wystawy i sposób przygotowania ekspozycji. Wystawa podzielona jest na pięć części: Australię, Melanezję, Mikronezję, Polinezję i Indonezję, eksponując kulturę ludów zamieszkujących te tereny we wszystkich jej aspektach (od narzędzi pracy do przedmiotów kultu). W pierwszej sali w niskiej gablocie umieszczona jest mapa Ocean li wykonana w pięciu kolorach. Każdy kolor pokrywa się zasięgiem ekspo,nowanych kultur. Wnętrza szaf odpowiadające kolorem miejscom zakreśionym na mapie, np. dla Australii zielonym, dla Polinezji niebieskim. Stosowana jest zasada ekspozycji przedmiotu w jego funkcji, a więc opaSki czołowej na głowie, naramiennika na ręce. Części te wykonane są z gipsu i pomalowane na taki sam kolor, co wnętrza szaf. Bardzo pomysłowe je3t umieszczenie na wystawie dużego globusa, na którym czerwonym sznurem otoczone są granice Oceanii. Obecnie przeprowadza się montaż wystawy kultury ludów Azji, przy zachowaniu zasady ekspozycji grup kulturowych w ujęciu ogólnym. Np. w sali poświęconej Chinom znajdują się następujące działy: odzież i strój. sprzęty domowe, zawody tj. rzemiosło, przedmioty kultu, teatr i muzyka. Stosuje się następujący sprzęt wystawowy: postumenty, gabloty i szafy. Są one wąskie, trzydrzwiowe, zamykane hermetycznie, zbudowane z wąskich ram metalowych i z dużych tafli szklanych. Stoją we wnękach ścian, bądź swobodnie na sali. Szafy stojące we wnękach posiadają tylną ścianę ruchomą, co pozwala na dowolne regulowanie głębokości. Możność operowania przestrzenią jest szczególnie ważna w wypadku ekspozycji kostiumów lub przedmiotów w rodzaju np. sieci rybackich. Szafy stojące na sali otwierają się z obu stron, pozwalając na swobodny dostęp do eksponatów. Wewnątrz szaf znajdują się metalowe ramki, służące do podtrzymywania szklanych półek. Światło umieszczone jest we wnętrzu szafy i pada z góry. W Muzeum tym dąży się do wprowadzenia w szafach również oświetlenla dolnego i bocznego i stosowania go w zależności od rodzaju eksponowanych przedmiotów. Przy ekspozycji nie używa się ani drewna, ani drutu. Zabytki zawiesza się na nitkach nylonowych, bądż stawia na szklanych postumentach. Przy Wzór karty katalogu negatywów; I) numer bieżący, 2) format, 3) treść, 4) lud : miejscowość, 5) akt i numer oryginalny (w wypadku zakupu dużej kolekcji), 6) źródło, 7) notowany jako a) fotografia, b) negatyw, C) klisza, 8) uwagi. Wzór karty katalogu fotografii; I) numer bieżący, 2) rok i numer wpływu, 3) numer oryginalny, 4) treść przedstawienia, lud, miejscowość. 5) źródło wpływu, 6) uwagi. �424 ekspcn-cji !,to,;uje się manekiny lub gliniane figury w ujęc.\U kindyczi::;m. /. uwzglĘdnieniem typu antropologicznego. Z gipsu wykonuje siG proste. i przejrzyste m ap y oznaczone tylko ko;:.turem, nazwą geograficzną, a w szczególnych wypadkach małymi, eharakter\'st:,czny'mi r:::;unecz)'.:ami. symbolizl'jącymi np. rodzaje gospodarki. Duże zdjęcia i powir:;bzenia stosuje się nader rzadko. Ponad to nigdzie nie włdziałam zdjęć ujętych w passe-partout. Po raz pierwszy natomiast zetknęłam się z podświetlonymi pozytywami, wiszącymi lub leżąc.,.-m! plasko w gablocie (pozytywy ujęte są w ramkę drewnianą i prz:vkryh> na wierzchu taflą szkła). Mllszę przyznać że ten sposób powiązania zdjęć z eksponatami jest nadzwyczaj dyskretny i estetyczny. Ekspozycję wystawy oceniam bardzo pozytywnie. Eksponaty dobrane są umiejętnie, nie widzi się przeładowania, ani wielokrotnego powtarzania tego samego tematu. Osobiście mam tylko dwa zastrzeżeni8. odnośnie koloru szaf (w Lipsku stosowano biały i czarny, podczas gdy naj naturalniej wygląda w muzeum kolor szary), oraz odnośnie stoscwania w ekspozycJi glinianych figur. O ile mi wiadomo problem figur glinianych jest obecnie żywo dyskutowany i ma wielu przeciwników wśród muzeologów niemieckich. Poz<J wystawami stałymi Muzeum Lipskie organizuje często w y~ t a w y c z a s c we rdwiĘcone pewnym w)'odrębnicnym zagadnieniom. W 1955 r. czynna była wystawa narzędzi rolniczych służących do uprawy ziemi. Przewodnik po tej wystawie został opracowany przez ell' Damma i opublikcwany w XIV tomie "Jahrbuch des lVluzeums fUGr Voelkerkunde zu Leipzig". Magazyny aczkolwiek pod względem przestrzennym przedstawiają się bardzo okazale, nie są jeszcze całkowicie urządzone ze względu na brak odpowiedniego sprzętu. Większość eksponatów znajduje się w skrzyniach. Są one w miarę potrzeby rozpakowywane i sortowane. Przewidziane jest li rządzenie pięciu magazy'1ów, stosownie do zbiorów z pięciu części świata. Według zamierzeń magazyny mają się dzielić na magazyny pokazowe i przeznaczone do studiów o zwężonym zakresie. \V uporządkowanym magaz.'·nie działu Oceanii zachowany jest podział geograficzno-rzeczowy. Duże pr7edmioty znajdują się w szafach, drobne - w tekturowych pudełkach. Brol1 powiązana w male pęczki stoi w drewnianych kojcach. Na tapy i maty nk~ ma osobnych sprzętów, ale według uzyskanych informacji, Muzeum m~l zamiar trzymać je zrolowane na drążkach. Przedmioty' nowopozysi{ane \;mieszcza się w pustych magazY'n<Jch na prowizorycznY'ch regal2ch. :Yluzeum posiada doskonale zaopatrzoną specjalisty'czną b i c l i o t e k: ę-. pr<Jcownię kon~erwator::ką i graficzną. Staraniem D)'rekcji w:;dC1w<1DV .~est co roku Jahl'buch des Museums fuel' Vcelkerkunde zu Leip'li~ II' któr\m poza omówieniem rocznej działalności, publikowane są art:'kul:;. 425 Zun~\v.-:() .\\~lip::)}'~~rnl\llL::eJrn Etnogr:Jfi·:.:znym jak. i \v innych JaC:l" zwiedziłam, uderzyły mnie nadzwyczajny porza,dek matyczność w układzie zbiorów. a na ""y·~tmvach - jasność i ność eksponow<Jnych zagadnierl. Dla mnie osobiście tego rodz8ju Ok2.zaJa sif, w pracy zawodowEj niezwykle pomocna ze względu w naszym muzealnictvvie własnego systemu opracowania i zbiorów egzotycznych. Krystyna '. m:1L~ach: i syst.;przystf,ppraktyka na brak ekspozycji CZeTi,lCv:skn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9964152375c6631e0d0146d4accf7ac.pdf 1c6ddad5c8d8451fec44e6a5a2c4cfbf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:162 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.314- 410 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE 314 polskiego", s. v. "Sybila" str. 530). O tej postaci znajdujemy jeszcze u Brucknera w jego "Literatura religijna w Polsce śr~dniowiecznej" t. I str. 95, 1) szczegół interesujący: "W Bieńkowicach w ziemi Krakowskiej kobiety w "Szczodry wieczór" nie przędą, bo wtedy czynią to siwilije". Jeżeli jednak pochodzenie omówionych postaci ze źródeł antyku greckiego wydaje mi się dostatecznie stwierdzone i pewne, to drogi wędrówki ich nie są dotychczas dostatecznie jasne, i jak sądzę, stan tej niejasności potrwa tak długo, aż poznamy bliżej folklor rumuński, który - w przeciwstawieniu do folkloru nowogreckiego, dla ludzi o wykształceniu klasycznym łatwiej dostępnego, przedstawia jeszcze dla nas księgę na siedem pieczęci zamkniętą, Wpływy bowiem greckie mogły docierać do nas zarówno dobrze przez RuśUkrainę, długo obcującą z grodami gr'eckimi wybrz,eża Czarnomorskiego, jak przez województwa dunajskie, Mołdawię i Wałachię, z których ostatnie nawet pozostawało w lennej zależności od P.olski, - i żeby między 2 możliwościami d,okonać pewnego wyboru, folklorysta polski musi w przyszłości w folklorze rumuńskim o tyle się orientować, o ile już dziś orientuje się w folklorze ukraińskim. To są już jednak dalsze sprawy, w wypadku zaś naszej tradycji o sybillach stwierdzili-śmy kr,zyżowanie się u na.s prądów, idących zarówno przez Ukrainę, jak i przez Bałkany, nie mówiąc o niewątpliwym wpływię tradycji literaokiej. I SPRAWOZDA NIA • • SIBIRSKIJ ETNOGRAFICZESKIJ SBORNIK II (Trudy Instituta Etnografii Akademii Nauk SSSR im. N. N. Mikłucho-Makłaja n. s. t. XXXV). Moskwa-Leningrad 1957. Na treść tego wydawnictwa składają się następujące prace: A. W. SMOLJAK: M a t e r i a ł y d o c h a rak t e r y s t y k i s o c j a l i s t y c z n e j k u l t u r y i ż y c i a r d z e n n e j l u d n o ś c i rej o n u C z u k o c k i e go. Początki budownictwa socjalistycznego na Czukotce przypadają na 1925 r., kiedy to w osadach pojawiły się pierwsze rady narodowe i spół·dzielnie. Kolektywizacja w rejonie zostala zakończona w 1952 r. Połączyły się drobne kołchozy nadbrzeżne trudniące się polowaniem na zwierzynę morską z kołchozami hodowców jeleni. Jelenie są głównym bogactwem kołchozu, dlatego też ich hodowli po·święca się najwięcej uwagi. Brygada hodowców jeleni jest podstawow~i jednostką produkcyjną w gospodarstwie. Hodowla jeleni dostarcza kołcho~:nikom żywności, materiału na ubranie, obuwia i mieszkania, kołchozowi zaś dochodów pieniężnych. Życie kołcho;',ników w znacznym stopniu związane jest z tą hodowlą. W końcu grudnia - z początkiem stycznia obchodzi się uroczyście dzień hodowcy jeleni. Uroczystości trwają kilka dni. W końcu marca lub z początkiem kwietnia urządza się jarmarki wiosenne. Myśliwi kończą do tego czasu sezon i pr:?;ywożą na jarmark futra. Jarmark odbywa się również jesienią. Drugą ważną gałęzią gospodarki kołchozu jest polowanie na zwierzynę morską. Poluje się na foki, morsy, wieloryby, delfiny. W zajęciach tych coraz większy udział biorą kobiety, Ze zwierząt morskich Czukczowie C'trzymują mięso, tluszcz, skóry. Stosunkowo słabo rozwija się w kołchozie rybołówstwo. Na zwiększenie się ilości osad znacznie wpłynęła kolektywizacja, a w ostatnich czasach rozwija się na szeroką skalę budownictwo. We wszystkich dziedzinach życia rdzennej ludności dają się zaobserwować poważne zmiany. Kobiety coraz liczniej wkraczają do produkcji, życia kulturalnego i społecznego. Wiele uwagi przywiązuje i"ię do rozwoju oświaty ludowej. Zakłada się nowe szkoły, skutecznie postępuje akcja walki z analfabetyzmem, powstają czytelnie, świetlice, kluby. Ożywioną działalność rozwijają kółk:l twórczości samorodnej. Liczne kadry młodej inteligencji ujęły w sw~ ręce kierownictwo całego życia ludności miejscowej. M. A. SERGEJEW przygotował do druku pracę L S. A r c h i n c z e j e w 3 pt, M a t e r i a ł y d o c h a rak t e r y s t y k i s t o s u n k ó w s p o ł e c z- J l �~';. • ,.,'\>" ( ,\ !, 317;~ 316 nych Czukczów (; o w ą g Ci s p o d a l w zwiątku k i. zaopatrując z socjalistyczną ją wstĘpem i uwagami. przebu- Cechą ch a!'akterystyczną dla stosunków społeczno-gospod8.rczych Czukjest podział ich na 2 odrębne pod względem ekonomicznym i oddzi'2lone terytorialnie grupy: 1) nadmorskich o:;i"dłych myśliwych (zwierzyna mcrskal, 2) koczowniczych Czukczów trudniących się hodowlą jeleni I'.' tundrze. Ciągle trwa proces przenoszenia się zarówno osób pojedYliczych jelk i całych rodzin z jednej grupy do drugiej. Czukczowie zaczęli stopniowe pJ'zechodzić od myślistwa morskiego do hodowli jeleni. Z biegiem czast: ;;abijanie jeleni zaczęło nabierać coraz bardziej zorganizowanego chara:;:teru. Jelenie zabijo.no wiĘcej ze względu na zdobycie futra na ubranie i mieszkanie niż ze względu na mięso. Stopniowo przystąpiono do OSW8j"nia jeleni i z czasem ludzie zaczęli koczować z jeleniami w tundrze. W ten !posób powstała wśród Czukczćw koczcwnicza hodowla jeleni. Tak ogólnie przedstawia się pochodzenie dwoistości w ustroju snołecznym Czukczów, charakteryzującej ich rozwój kulturalno-historyc~ny jako stadium przejściowe od okresu dzikości do barbarzyństwa, od piec" wotnego polowania do prymitywnej hodowli. U Czukczów panowało małżeństwo grupowe. W czukockim koczowniczym gospodarstwie hodowli jeleni istniał podział pracy między mężczyznami i kobietami. Podstawową formą organizacji społeczno-gospodarczej Czukczów hodowców jeleni jest zjednoczenie koczowniczych leż dla wspólnego Wyp8.sania. Głównym środkiem dla prowadzenia koczowniczej hodowli jel(mi jest silne stado jeleni. Czukczowie hodowcy tworzą dokoła ogólnego stada stowarzyszenie. U Czukczów nadmorskich istnieje natomiast zjednoczenie dla wspólnego polowania na zwierzynę morską. Środkiem do polowań jest łódż morska, dokoła której powstaje wspólna organizacja Czukczów nadmorskich. Zwierzętami, na które się poluje są wieloryb, morsy i foki. U Czukczów można zaobserwować ciekawe zjawisko społeczno-gospDciarcze, połączenie systemu stosunków pierwotnie-przedklasowych z systemem stosunków bezklasowo-socjalistycznych. Ważnym zadaniem jest ostateczne i ścisłe określenie granic i składu narodowych okręgów i rejonów. Odczuwa się potrzebę dokonania reorganizacji stad jeleni. W taki(:h warunkach koczownicy przejdą do trybu życia osiadłego. l:ZĆW W. W. ANTROPOWA: Zagadnienia organizacji woj s k o w o Ś c i u l u d ó w s kra j n e j c z ę Ś c i pół niej Syberii. l wojenn~j n o c n o w s c h o d- Skład ludności skrajnej części północnowschodniej Syberii w 2 pol. XVII i pocz. XVIII w. przedstawiał coraz dosyć urozmaicony. Rdzennymi mieszkańcami byli Czukczowie, Koriacy, Itelmenowie, Jukagirowie i Esl;:imosi. Póżniejsz~'mi przybyszami na te tereny były ludy grupy tunguskomandżur kiej: Łamutowie (Ewenowie) i Tunguzi IEwenkowie). W okresie • ,<","" 'Mn ~ pozme)szym tj. w 2 pol. XVIII i XIX w. granice roz~jedlenia poszcz.2gólJlych narodowości znacznie się zmieniły. Organizacja rodowa w jej formie macierzystej występuje w wiĘkszym lub mniejszym stopniu jako przeżytek u ludów północnowschodniej Syberii. Do cech charakterystycznych rodu należy zaliczyć wczesną utratę t'gzogamii. Rozkład organizacji rodowej był związany ze wzrostem sprzec7.ności wewnętrznych. Cechą charakterystyczną dużej rodziny patriarchalrwj u Czukczów i Koriaków jest fakt, że niewolnictwo nie stało się czy nnikiem istotnym w jej kształtowaniu. Konflikty zbrojne między mieszkańcami nadmorskimi kończyły ~;ię zgodą na mocy decyzji starców. O wyniku walki Czukczów z azjatyckimi Eskimosami decydował pojedynek na skórze morsa. Ludy północnowschoriniej Syberii - Czukczowie, Koriacy, It21rr.enowie, Eskimosi i Jukagirowie w XVII-XVIII w. nie posiadali stałych formacji wojskowych. Do walki z plemionami obcymi organizowano drużyny o sile 200-300 mężczyzn; zjednoczenia wojskcw2 w XVII-XVIII w. tworzono na zasadzie rodowej. Uczestniczyły w nich rody spokrewnione. Funkcji zwierzchnika cywilnego i wojskowego nie łączono, lecz dla celów wojskowych powoływano dowó::lców. Dowódcy wojskowi i przywódcy z okresu pokoju podporządkowywali się decyzji rady starszych. Specyficzne warunki życia ludów Syberii północnowschodniej nie pozwoliły na ich konsolidację· Jedynie w celu obrony organizowano mniejsze łub większe oddziały, Szczepy północn,)w!chodniej Syberii prowadziły między sobą wymianę. Starcia wojenne między poszczególnymi plemionami były wywołane przyczynami zarówno gospodarczymi jak i innymi. 'Walka o posiadanie lub zachowanie terenów myśliwskich Wy'stępuje jaskrawo w konfliktach rdzennej ludności. Wzajemne stosunki Czukczów i Koriaków do końca XVII w. były typowymi ;;tosunkami 2 obcych szczepów. Zmiana gospodarki Czukczów wpływa :1a przeobrażenie stosunków wojennych. Powstanie hodowli jeleni u Czukczów łączy się z wojnami Czukczów z Koriakami w XVIII w., które nabierają charakteru łupieskiego. Najbardziej rozpowszechnioną bronią na terenach północnowschodnich był łuk jako broń zaczepna. Drugą niemniej ważną bronią była ko;,.i:1, służąca do obrony. Poza tym \V użyciu były proce i maczugi. Do obrony ciała uŻyw8.no pancerzy ze skóry, z kości, ist.niały również pancerze żelazne. Poważną rolę odgrywały tarcze. Korzystano także z umocnień. Były to umccnienia osiadłych ludów, jak również koczowników hodowców jeleni. Działania wojenne polegały na niespodzianym napadzie, kiedy to zabij8.n) mężczyzn, brano do niewoli kobiety i dzieci oraz łupiono stada i inn," mienie. l\'ajazdów dokonywano niespodziewanie, aby oszołomić i znisz·· c;:yć wroga. Ludy północnowschodniej Syberii nie posiadały stałych oddziałów wojskowych. Istniała zasada pospolitego ruszenia. Każdy doro~.ły mężczyzna b~'ł wojownikiem. Dla utrzymania sprawności fizycznej orgCl- .. / ..u/ ") ,./ �319 318 nizcwano z łuku. stale ćwiczenia, zapasy, biegi, noszenie ciężarów, strzelanie • I. S. GURWICZ: Jukagirowie rodu czuwańskiego w pol. XVIII w. Na podstawie dokumentu znajdującego się w Jakuckim Archiwum Republikańskim dokonano analizy danych o dobytku zagarniętym przez Czukczów w 1754 r. podczas napadu na Jukagirów. Z dokumentu można wnioskować jaki był najcenniejszy inwentarz w użyciu Jukagirów. Wszyscy oni posiadali jelenie. Prawie każdemu Jukagirowi odebrano łu!\: i kołczan ze strzałami. Najbogatsi posiadali kolczugi stanowiące wielką wartość i rzadkość. Wśród zdobytej broni wymienia się kopie żelazne, kiścienie, noże. Znaczną wartość posiadały zwłaszcza narzędzia metalowe: topory, piły, świdry, młotki, nożyce itd. Złupiono poza tym kotły miedziane i żelazne, patel:1ie i dzwoneczki. Ogłoszony dokument przynosi cenne wiadomości dla charakterystyki kultury Jukagirów poł. XVIII w. W. G. KUZNECOWA: Materiały dotyczące świąt i obn~d ó w C z u Ie c z ów - h o d o w c Ó w j e l e n i z n a d r z e k i A m g u e m y. Cykl świąt zaczynał się jesienią od dwóch ubojów jeleni. Oba święta jesienne z 2 tygodniową przerwą między nimi urządzano w sierpniu na miejscach letniego pobytu Czukczów. Cechą wspólną pierwszego i drugiego święta był ubój jeleni ze stada wracającego po długotrwałym wypasie letnim. Pierwszy i drugi jesienny ubój jeleni obchodzono wszędzie na całym obszarze zamieszkania Czukczów. hodowców jeleni. Wszystkich obrządków dokonywano w więk,szości wypadków podczas p'ierwszego uboju jeleni. Pierwszy ubój jeleni poprzedzano przeniesieniem mieszkania na no\'!e miejsce. Przybycie stada do obozu było sygnałem do uboju. Po zarznięciu jelenia kobiety zajmcwały się jego oprawianiem, a następnie urządzano przyjęcie, podczas którego główną potrawą było mięso. Przed drugim ubojem jeleni podobnie jak i przed pierwszym powiadamiano mieszkańców zawczasu o zbliżaniu się stada. Z nadejściem wieczoru gromadzili się gośt:i~ całymi rodzinami. Przybycie stada było połączone z określonym rytuałem, na który składało się rozpalanie i rzucanie ognia w stronę stada, strzela!"!ie z łuków i potrząsanie kopiami, czemu towarzyszyły okrzyki ludzi oraz rozrzucanie żywności ofiarnej. Mieszkańcy ubierali się w najlepsze szat;!. Ubój jeleni stanowił drugą część święta. Po zarznięciu jelenia Czukczowie smarowali jego krwią swoje twarze, ubranie, obuwie, poczym oprawiano jelenie i składano ofiary rogom zabitych zwierząt. Uroczystości trwały 5-6 dni. Na zakończenie rozpalano ogniska dla spalenia kości. Zawody w biegach były częścią składową różnych obrządków i świąt. W zawodach uczestniczyły na równi z mężczyznami kobiety. Ich biegi byJy urządzane oddzielnie. Zawodnicy, którzy pierwsi przybywali na metę, zabierali sami nagrody. • Jednym z obrządków było poswlęcanie nowych sań. Gromadziło się wówczas sporo uczestników, składano ofiarę i spożywano kiełbasę· Obchodzono również święto zimowego uboju jeleni w końcu grudnia i w styczniu; uroczystość poprzedzało przeniesienie koczowiska na inne miejsce. Uboju jelenia dokonywano na miejscu ofiarnym. Zachowały się także obrzędy związane z polowaniem na zwierzęta futerkowe, a mianowicie na niedźwiedzia brunatnego, łosia, rosomaka, wilka. Do tego celu przygotowywano poźywienie obrzędowe. Przed zwłokami zwierzęcia rozpalano ogień, po czym gospodarz składał ofiarę, rozrzucając drobne kawałki jedzenia, Podział stada jeleni na wiosnę na 2 części wiąże się z szeregiem obrzędów. W dzień podziału stada gotowano specjalne potrawy. Wypełnienie obrzędu towarzyszącego odłączeniu samic jelenia, które się ocieliły wymagało odpowiedniego ubrania. Swięto zaczynało się od uboju jeleni. Po zarznięciu zwierzęcia oprawiano je i gotowano pożywienie. Czukczowie obchodzili także święto rogów, na które szykowano specjalne potrawy mięsne. Obecni na uroczystościach popychali wspólnymi siłamI stertę rogów. Następnie gospodyni rozdawała gościom i członkom rod7iny po kawałku gotowanego mięsa. Zimą i wiosną, a czasem również w jesieni urządzali Czukczcwie wyścigi zaprzęgów jelenich. Przynoszono źywność ofiarną i rozpalano ogień. Zawody mogły się zacząć dopiero po rozpaleniu ogniska; składania żywności w ofierze dokonywano zarówno przed odjazdem zaprzęgów jelenich, jak i po ich powrocie. Na wiosnę po wyścigach jeleni urządzano biegi i kończono zawody zapasami. Czukczowie lubią szybką jazdę, używając do tego celu jeleni rasy łamuckiej. Zarówno Czukczcwie hodowcy jak i nadmorscy obchodzili święto dziękczynne w okresie od końca października do początku stycznia. Spełniali oni obrzęd w jesieni, zimą i na wiosnę, łącząc go z wyścigami jeleni, jesiennym ubojem, na wiosnę ze świętem rogów. Gotowano potrawy ofiarne z mięsa i kaszy. Po złożeniu ofiary goście i członkowie rodziny przystępowali do jedzenia. Obrzęd wioślarzy obchodzono jedynie na wybrzeżu morskim. Odprawiano go jednocześnie z biegami. Kobiety przygotowywały żywność, mężczyżni zaś dostarczali lasek jako wioseł. Obrzędowi towarzyszyło rozpJ.lemie ogniska. Przed mieszkaniem ustawiano duże sanie ciężarowe i prz)'mocowywano wiosło. Zaczync<no od czynności związanych z istotą święta: ,.łódka" i "wioślarze". Zawodnicy wsiadali do sani i uderzając laskami udawali, że wiosłują, później zrywali się i biegli. Po powrocie otrzymyw~li nagrody. Po zakończeniu biegów następowała część ofiarna obrzędu, rzucano mięso do ognia i na ziemię, a po spełnieniu ofiary rozpoczynano ucztę. U Czukczów istniały także obrzędy 2-wiązane z rybołówstwem. Swięta i obrzędy Czukczów obrazują tę bazę gospodarczo-materialną, na której się one kształtowały. Włodzimierz Zajqczkowski �321 320 SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA AN ZSRR, Moskwa 1955 z. :l B. 1. S z ar e w s k a j a. Los m łod zie ży lu d ności t u b y l czej w e współczesnej Australii. Artykuł Szare,-,'skiej jest napisany na marginesie wystawy zorganiz::Jwanej latem 1950 r. w Londynie, poświęconej twórczości młodzieży au to~htonów Australii. Los młodzieży autochtońskiej jak i metyskiej w Austnlii jest niezmiernie ciężki i nie ulega prawie żadnej poprawie. Jest ona nadal wychowywana w szkołach misji, w których nauczanie ogranicza się do katechizmu, modlitwy i pieśni religijnych. Po wyjściu ze szkoły dzieci idą do pracy fizycznej i szybko zapominają o na"oytych wiadomościach pozostając niemal analfabetami. Dyskryminacja rasowa w Australii ma odmienne oblicze niż w USA lub Południowej Afryce. Rezerwaty przeznaczone dła autochtonów eliminują ich w zasadzie z życia społecznego, nie potrzebne tym samym są c50bne szkoły dła nich lub zakaz uczęszczania do szkół państwowych. Na północy, gdzie autochtoni i metysi są dość liczni "biali" protestują przeciw uczęszczaniu dzieci autochtonów do szkół ogólnych. Zresztą nędza najczęściej nie pozwała im na posyłanie dzieci do szkół. Najambitniejsze rodziny tubylcze, po wielu wysiłkach i próbach, najczęściej same rezygnują z kształce"ia dzieci. Szariewskaja opiera swój artykuł na książce Mary Durack M i Ił e 1', Child Artist of the Australian Bush, Sydney 1952 r., poświęconej historii szkoły w rezerwacie Carrallup, położonym na południe od stolicy Za chodniej Australii - Perth, na pograniczu pustyni Wiktoria. Kerrołupe jest to coś w rodzaju obozu dla zwolnionych z wiezień pr7cstępców, pijaków, nieuleczalnie chorych, zbiegów ze stacji misji itp. Warunki życia wprost przerażające. Administracja obozu zorganizowała dla dzieci, które dzieliły los rodziców, lub rodziły się w obozie z przygodnych związków, szkołę początkowo nie odbiegającą w swym programie od szkół misyjnych. Jednakże z chwilą przybycia w 1945 r. nowego nauczycieła Pal'ł What, pedagoga - entuzjasty, który wraz z żoną wywalczył łepsze traktowanie dzieci przez administrację obozu, poziom nauczania podniósł się zna~znie. Lekcje rysunków, które początkowo miały służyć jako lekcje rozwijające spostrzegawczość dziecka, odkryły przed What'em kilka prawdziwie utałentowanych chłopców. Wizyty inspektora szkolnego Crebba oraz zorganizowana w Perth wystawa pruc kill:u chłopców wywołała wiele hałasu. Celem położenia kresu podejrzeniom o redagowanie rysunków przez What'a zorganizowano popis chłopców w trakcie wystawy na dowolnie zadawane im przez publiczność tematy. Wystawa objechała większe miasta Australii i zawędrowała w lutym 1950 r. do Londynu, budząc podziw i entuzjazm. Ogólne zainteresowanie obozem w Carrallup zmusiło władze administrac~'jne do podjęcia decyzji przeniesienia właściwego obozu gdzie indziej; I dziewczęta umie5zczono w szkołach misyjnych, które zapewnią im co najwyżej prace pomocnic domowych, w Carrallup zaś zorganizowano fermę na której pozostali chłopcy. Ferma jest pomyślana jako przedsiębiorstw::> dochodowe, obsługiwane przez dawnych wychowanków szkoły rezerwatu. Najbardziej utalentowanym chłopcom -dano pracę w mieście i zezwolono uczęszczać do popołudniowych szkół technicznych. Wyczerpująca praca fizyczna w ciągu dnia nie pozwoliła jednak na poważniejsze studia a zniechęceni chłopcy zaangażowali się do prac na fermach. A. 1. PERSZYC, A l' a b ow ie S a u d y j sk iej A l' a b i i. Na wstępie A. 1. Perszyc podaje krótki zarys wypadków historycznych, które doprowadziły na pocz. XX w. do powstania państwa Saudyjskiego, wspieranego w swych dążeniach do niezależności i zjednoczenia przez Związek Radziecki, wbrew zresztą bezpłodnym wysiłkom polity ków angiel;,:kich i amerykańskich dążących do podporządkowania półwyspu Arabskiego swym interesom. Ludność Saudyjskiej Arabii dzieli się, jak niegdyś, bardzo wyrażnie na koczowniczą i osiadłą. Ludność osiadła zajmuje się rzemiosłem, drobnym przemysłem i handlem, chłopi zaś rolnictwem i hodowlą. Ludność koczownicza zajmuje się przede wszystkim hodowlą bydła, obok tego do~;ć często rolnictwem. Nieliczna ludność miejska, zajmuje się przeróbką .>u;:owców rolniczych. Większość robotników jest zatrudniona w przemyqe 'łaftowym Kompanii arabsko-amerykańskiej lub na budowach amerykańskich. Pozostali mieszkańcy miast pracują jako służba domowa, robotnicy, nosiciele wody itp. Nieliczni są również osiadli rolnicy. Ziemię nawadniają za pomocą kanałów irygacyjnych, czerpiących wodę z olbrzymich zbiorników. Urządzenia irygacyjne jak też normowanie wody jest surowo strzeżone. Ze zbóż uprawia się najczęściej: pszenicę, jęczmień, kukurydzę i durro; z roślin strączkowych: soczewicę. groch, fasolę i tykwę. W sadownictwj'e przeważa uprawa palmy daktylowej, winogron, fig itd. Technika uprawy roli jest b. niska; ułepszenia stosowane są rzadko. Do tej chwili używa się t. zw ... arabskiego" pluga z drzewa, do którego zaprzęga się wielbłąda, osła lub byka, w biedniejszych gospl)darstwach ~L.asami nawet kobiety. Ziemia jest tu uprawiana za pomocą drewnianc.i motyki. Po zaoraniu, celem spulchnienia ziemi ul'.ywa się drewnianych grabi, łopat i n'dli. Zboże jest żęte sierpami lub krzywymi noż.\'carni (·grodniczymi. :\!łóccnie zboża odbywa się za pomocą bydła, które przepęd;::" się po rozeslanych na ziemi snop,>.ch. Do wiania ziarna uŻ.\·wa siC; sit i wil';lozębnych, drcwni,myeh wideł. Ziarno oddziela się cd plew również SPCs)bem podrzucania \V palmowych plecionkach lub na drewnianych taca(;h. Zboże miele się \V ręcznych młynkach kamienr.y·ch, czasami tłucze się \,' drewnianych stępach. 21 "Lud", t. XLV �322 Stosunki towarowopiemęzne w gospodarstwach rolnych są ro~winię~: słabo. Gospodarstwa w dużym stopniu są samowystarczalne. Wlększo~c przedmiotów koniecznych w gospodarstwie jest wyrabi.ana p~zez domow~lków. Kobiety tkają wełniane materiały i dywany, lepIą ghmane naczym~, sporządzają obuwie i uprząż. Mężczyżni wyprawiają .skóry, spo~zą~zaJą narzędzia z drzewa do uprawy roli, toczą kamienie do ~a~en: Za p:e?lą?ze kupuje się tylko wyroby metalowe i tkaniny. Kowale l mm rzemleslmcy, dość zresztą nie liczni, stanowią zamkniętą w sobie kastę. Drugą, liczbowo przeważającą grupą ludności Saudyjskiej Arabii są koczownicy, hodowcy wielbłądów, przewodnicy karawan i beduini, mieszkańcy pustyni. Plemiona te wędrują tradycyjnymi, ściśle ustalonymi szlakami, przebywając ogromne przestrzenie pustyni. Ogranicza to możliwości hodowli bydła, które nie może pozostawać przez dłuższy czas bez wody. Posiadanie konia jest oznaką niemałej zamożności. Hodowla kóz tak rozwinięta w Syrii i Iraku nie rozpowszechniła się w Arabii Saudyjskiej i tylko niewielka liczba napółosiadłych plemion z Nedżd, Dżebel Szammar i doliny Hidżazu uprawia tę hodowlę. Już w XIX w., gdy półwysep Arabski został wciągnięty w orbitę polityki krajów kapitalistycznych rozpoczął się upadek hodowli wielbłądów i karawan, jako środków transportowych. Po pierwszej wojnie światowej stan ten pogłębił się wraz z budową autostrad automobilowych na szlakach handlowych i pielgrzymek karawan, to też cena wielbłądów ogromnie spadła a beduini znaleźli się w nędzy. W tych warunkach zrodził się wśród nich pęd do osiedlania się. Rząd państwa saudyjskiego popierał ten ruch, sprzyjało to bowiem up<Jrządkowaniu mocno zdezorganizowanego życia gospodarczego. Zaczęto organizować kolonie rolnicze (hidżry). W stosunku jednak do całości plemion koczowniczych była to stosunkowo niewielka ilość. Reszta z braku ziemi uprawnej zmuszona była kontynuować nadal hodowlę wielbłądów i organizować karawany. Stosunki społeczne Saudyjskiej Arabii są mieszaniną ustroju feudalnego z przeżytkami patriarchalno - rodowego oraz z zaczątkami ustroju kapitalistycznego. W głębi Arabii do niedawna spotykało się jeszcze niewolnictwo oparte na wwozie i sprzedaży Afrykańczyków. Pozostałością ustroju feudalnego jest duża ilość wielkich własności ziemSKich, choć niewielka część ziemi jest uprawiana przez feudała reszta zaś jest oddawana w dzierżawę. Powszechny jest zwyczaj oddawania ziemi chłopom pod uprawę na warunkach podziału zbiorów. Część przypadająca chłopom nie wynof,i więcej jak 1/3 zbiorów. Poza uprawą roli ci.ąż.ą na nich ,inne Obowią:ki jak czyszczenie i naprawa kanałów irygaCYJnych, posługi w domu ZIemianina itd. Niepoślednią rolę odgrywa we wsi arabskiej handla~z, li~hwiarz;, u.dzielając chłopom pożyczek na wysokie procenty zmusza Ich rownoczesme do pracy dla niego i do podziału zbiorów itd. Chłopi osiedli na środkowych 323 terenach Półwyspu arabskiego zachowali wiele przeżytków ustroju pat;iarchalno - rodowego, podział na rody zamieszkujące jedną wieś i na p10miona obejmujące pewną grupę wsi. Na czele plemienia stał dziedziczny szejk zatwierdzany przez władzę centralną. Szejk w gruncie rzeczy jest feudałem, a jego ziomkowie poddanymi chłopami uprawiającymi z8garniętą niegdyś przez szejka ziemię. Korzystając z takiego sto nu rzeczeszejk pobiera nie tylko dzierżawę w postaci naturalnej ale każe płacić dodatkowe opłaty. Wśród pl<:mion koczowniczych panują również stosunki społeczne o charakterze feudalnym, choć w większej mierze zachowały one przeżytki ustroju patriarchalno - rodowego. Wśród plemion koczowniczych śdśle przestrzegana jest rodowo - plemienna organizacja. Rodziny beduińskie są zespolone w niewielkich grupach rodowych - patronimii; kilka patronimii tworzy póżny ród patriarchalny. Ród tego typu nie jest podobny do klasycznego rodu matriarchalnego lub wczesnopatriarchalnego ponieważ zezwala na wlasność prywatną, uznaje podział na warstwy społeczne zależnie od posiadanego majątku, dopuszcza do wyzysku. Mimo wszystko członkowie rodu są zjednoczeni tradycyjnymi więzami gospodarczymi, społecznymi i ideologicznymi. Ród jest uważany za zespołowego właściciela pastwisk i studni, i jest obowiązany do obrony swoich członków; ród posiada swój wasm to jest znak do znaczenia bydła, swoją nazwę wywodzącą się od imienia przodka założyciela rodu. Członkowie rodu uważają się za braci a starsi nazywają młodszych bratankami, młodsi zaś starszych .._ wujami. Rody są zjednoczone w plemiona na czele których stoi szejk wywcdzący się z rodziny w której stanowisko to jest dziedziczne. Urząd szejka jest obecnie zatwierdzany przez rza.dcę dzielnicy na której terenie znajdują się koczowiska i ziemia plemienia. Urząd sędziego plemienia jest również dziedziczny. Do zadań sędziego "aryfa" należy przestrzeganie i objaśnianie prawa zwyczajowego. Stanowisko sędziów plemiennych zostało uznane przez rząd. Do warstwy uprzywilejowanej plemienia należy równie rodzina "akidów", rodzina wodzów. W chwili obecnej urząd akida zestał zniesiony, jednakże dochody z nim związane i zaszczytny tytuł istnieją nadal. r I ! Rodowo - plemienna organizacja i przeżytki ustroju rodowego są formą w którą przeoblekły się w rzeczywistości typowe stosunki społeczne feudalne. Szejkowie, sędziowie i akidzi pod pozorem pomocy rodowej eksploatują biedotę plemienną, wyzysk zaś stał się bardziej uciążliwy po powstaniu zjednoczonego państwa Saudyjskiego. ponieważ zmniejszyły się dochody szejków płynące z grabieżczych napadów na plemiona osiadłe w oazach i karawany kupieckie; Wzrastający ucisk plemion tach 20-tych XX w. beduińskich wywołał szereg powstali w 1<1- �325 324 Biedota chłopska ucieka do miast, lecz słabo rozwinięty przemysł <lie może ich zatrudnić - to też po bezowocnych poszukiwaniach pracy najczę~ciej wracają oni do swych gospodarstw zadłużonych i obciążonych różnego rodzaju podatkami. Ci którzy pozostają w mieście są napół włóczęgami i imają się naj niższych posług. Panujące przeżytki ustroju rodowo-patriarchalnego zachowały w Arabii Saudyj~kiej wielką rodzinę. Władza ojca jest w rodzinie nieograniczona. Syn nawet w starszym wieku nie ośmieli się usiąść w obecności ojca lub jeść z nim z jednego naczynia. Odwieczny obyczaj pozwala ojcu zabić nieposłusznego syna lub córkę· Stanowisko kobiety w życiu społecznym i w rodzinie jest nadzwyczaj upośledzone. Mimo, że główny ciężar prac gospodarczych spoczywa na jej barkach, jest ona pozbawiona prawa własności i dziedzictwa. Jedyną jej własnością pozostaje mercha tj. zapłata za kobietę, która stanowi jej zabezoieczenie materialne na wypadek rozwodu lub śmierci męża. Zarówno ;ona jak i córka nie dziedziczą po zmarłej głowie rodziny, chociaż córka według prawa powinna dziedziczyć po ojcu 1/3 pozostawionego majątku, prawo to je~t jednak przestrzegane tylko w miastach. Dzieci należą do ojca. Z;:bójstwo kobiety, która shańbiła swą rodzinę nie jest uważane za przestępstwo, lecz za obowiązek głowy rodziny. Mężczyżni żenią się od lat 16-tu, kobiety wychodzą za mąż od lat 12-tu. Małżeństwa są ustalane przez rodziców, młodzi poznają się w trak-::ie zawierania małżeństwa. Wprawdzie na wsiach i wśród plemion koczowniczych chłopcu pozwalają wybrać sobie pannę, jednakże ostateczna decyzj':! jest podejmowana przez ojca. Arabowie starają się zawierać małżeństwa w wąskim kręgu krewnych. Najbardziej pożądanym związkiem jest małżeństwo stryjecznych braci i sióstr. Oświadczyny kuzyna o rękę kuzynki nic mogą być odrzucone; kuzynowi wolno porwać kuzynkę w wypadku odmowy. Chociaż religja i zwyczaje zezwalają Arabom na wielożeństwo jest to jednak zjawisko dość rzadkie. Tylko ludzie zamożni posiadają kilka żor •. Przy zawieraniu umowy ślubnej często umieszcza się warunek. że mąż poprzestanie na jednej żonie. Zwyczaje weselne są nieco różne u poszczególnych plemion i w dzielnicach kraju. Rodzina pana młodego płaci tzw. merch w wysokości zależnej od sytuacji społecznej i 00 zalet panny. Za wdowę i rozwiedzioną żonę pb1ci się mniej. Na miesiąc przed ślubem sędziowie ustalają warunki umowy ślubnej. Wesele rozpoczyna się w poniedzialki lub wtorki ,v domLl pann.'· młodej i trwa, w zależności od zamożności rodziny 1-7 dni. Po weselu panna młoda przeprowadza się do domu męża. Koszty weselne ponosi rodzina pana młodego; są one zazwyczaj bardzo wysokie; rodziny mniej z3możne popadają w długi a niejednokrotnie w zupełną ruinę· Narodziny dziewczynki są przyjmowane z niezadowolcr:iem: urodzin.'· , • I ! chłopca są witane z radością· Od chwili urodzenia syna rodzice są nazywani od imienia syna: ojciec tego a tego, matka tego a tego. Dziecko karmi się piersią 2 a nawet 3 lata. Dzieci zaczynają dość wcześnie pracować, pomagają w gospodarstwie, pasą bydło, w mieście zaś idą do służby. Do szkoły chodzą zarówno chłopcy jak dziewczynki zamożniejszych rodzin: dziewczynki jednak są wycofywane ze szkoły i pozostają zamknięte w domel do momentu dojrzałości. Do niedawna jeszcze zamożni mieszczanie oddawali starym obyczajem, synów na wychowanie do beduińskich ~zejków; w środkowej Arabii zwyczaj ten trwa dotychczas. Dużą rolę w wychowaniu dziec!{a odgrywa dziadek ze strony matki, gdyż Arabowie uważają, że każdy człowit"k dziedziczy wiele cech charakteru po dziadku ze strony matki, dlatego też powinien on specjalnie troszczyć się o swego wnuka. Urodziny dziecka, pierwsze postrzyżyny oraz pierwsze włożenie kaftana są uroczyście obchodzone w zależności od stanu zamożności. Chłopcy podlpgają obrzezaniu między 3-cim a 7-ym rokiem w mieście, między IQ-tym - 12-ym rokiem na wsi. Na wsiach obrzędu tego dokonuje wielokrotnie kowal; moment ten jest uroczyście obchodzony. Prócz tego obrzędu, właściwego wszystkim muzułmanom, mieszkpńcy środkowej Arabii dl) niedawna przestrzegali również obrzędu as-saleh tj. zdzieranie skóry; jest to bolesna operacja, której poddawano chłopców między 16-ym a 17-Y111 rokiem życia na znak przejścia do wieku męskiego. Obyczaj ten znikł pod wpływem Wahhabitów, nieustannie zwalczających dawne przeżytki. Dzięki nim również znikł obyczaj oddawania chłopców, zaś przede wszystkim dziewczynek tzw. infibulacji, która miała zapobiegać stosunkom płciowym młodzieży przed małżeństwem. Rolniczy charakter kraju oraz słabo rozwinięty przemysł określają specyfikę miast. Są to przede wszystkim ośrodki administracji i rynki, obsługujące pobliskie okręgi ::"olnicze. stąd też miasta zachowały do d:~i':; dnia wygląd wschodnich miast średniowiecznych z labiryntem wąskich uliczek i zaułków, z krytymi bazarami, minaretami, kawiarniami i domami z fasadami wewnętrznymi. Zamożny ciom miejski jest to czworobok niskich budynków związanych centralnym podwórkiem wewnętrznym. Pokoje są długie i wąskie nie łączące się ze sobą. Dom jest podzielony na stronę żeńską i męską. Drzwi i okna wychodzą na podwórko wewnętrzne. Podwórko wewnętrzne posiada portyk nad którym biegnie kryta galeria. Na podwórku spędza rodzina wickszą część dnia; jest ono pokryte matami, chodnikami łub dywanami, podzielone kotarami, z basenem lub studnią . Murowany typ tzw. domu śródziemnomorskiego nie jest charaktery;tyczny dla budownictwa biedniejszych warstw ludności, które muszą zada-o w3lać' się lepiankami jednoizbowymi; \V większych miastach widzi się b. często wielkie skupi~ka chałup byle jak ustawionych. Domy wiejskie są otoczone budynkami gospodarczymi z podwórzem �326 zewnętrznym zamkniętym ścianą z gliny. Domy bogatych włościan składają się z kilku izb i są podobne do domów typu śródziemnomorskiego, Podwó.<ze wewnętrzne łączy się z ulicą za pomocą szerokiego korytarza, którego czę~ć jest odgrodzona dla bydła, siana itd. Namioty koczowników zwane "domami z koziej sierści" ustawia się na tykach, których ilość i wysokość jest zależna od zamożności właściciela. Biedny namiot posiada od 2-3 tyk, bogaty 9 potrójnych rzędów tyk. Ni' tyki naciąga się wełniany materiał z pionowo zwisającymi ściankami. Namioty szejków i bogatych koczowników są podzielone kotarami na l;::Jk~ pomieszczeil przeznaczonych dla gości, żon i zapasów. Strój jest odmienny wśród poszczególnych grup ludności. W miastach najbardziej jest rozpowszechniony tzw. "mekkański ubiór" składający si~ z długiej i szerokiej białej koszuli, kolorowej narzutki bez l'ękawów, kaItana i niewysokiej, okrągłej czapeczki lub turbanu. Strój ten jest przeźytkicm ustroju patriarchalnego i jest noszony przez bogatych mieszczan 1 wiejs\ich bogaczy. Obecnie noszone są również ubiory europejskie. Biedota miejska nosi ubiór półeuropejski tzn. koszulę włożoną na wierzch tanich i lichych spodni, narzutkę bez rękawów, zimą kurtkę z sukna lub waciak. Ubiór osiadłego chłopa składa się z białej koszuli i szerokich zwężonych t.: dohl spodni; spodnie są specyficzną częścią ubioru chłopskieg0. Zimą noszone są kurtki ze skóry owczej lub płaszcze aby z owczej, koziej lub wielbłądziej wełny, szerokie i długie, bez zapięcia z przodu z otworami dla rąk, lub rzadziej, z krótkimi rękawami. Zasadniczymi częściami ubioru koczowników są: biała lub niebiesrl:a koszula, aba i chusta na głowę, używana powszechnie w Arabii nie tylko przez Beduinów, lecz również przez chłopów a nawet mieszczan, Jest to kwadratowy kawałek materiału złożony po przekątnej i zarzucony na głowę tak, że jeden z rogów opada na potylicę i szyję, dwa pozostałe na plecy lub przykrywają dolną część twarzy. Chusta jest przytrzymana za pomocą sznura dwa razy okręconego wokół głowy. Kolor sznura i chusty wskazywRł ongiś na przynależność plemienną lub dzielnicę pochodzenia. Powszechnie używanym obuwiem są skórzane sandały przymocowane du nogi pętlą przesuniętą pomiędzy palcami. Beduińskie sandały są często noszone przez chłopów i mieszczan. Ubiór kobiecy niEwiele różni się od męskiego. Na wierzch szerokich, zwężonych u dołu sj::odni wkłada się długą koszulę, podpasaną pasem. .Tako zwierzchnia odzież używane są narzutki bez rękawów, kaftany lub plaszcze. Na głcwie noszą kobiety chustę najczęściej koloru czarneg0. czasami niebieskiego lub czerwonego. Zakrywanie twarzy jest stosowane tylko w miastach i okolicach podmiejskich. Do tego celu służą czarne zasłony lub białe, ozdol::ione r;o orzegach frędzlami; zasłony bogatych mieszczanek przetykane są złotą nitką lub obszyte koronką. Kobiety noszą 327 wszystkie możliwe upiększenia z niebieskiego i zielonego szkła, rogu, masy perłowej, ołowiu, srebra i koralu; bransolety i obrączki na nogach, pierścienie i ozdoby nosa. Bardzo rozpowszechniony jest tatuaż; dziewczynki po skończeniu 6 lat są tatuowane czerwoną lub zieloną farbą. Tatuaż pokrywa czoło, policzki, ręce, pierś, stopy nóg; najstaranniej tatuowane jest czoło i podbródek. Rodzaj pokarmów jest zależny nie tylko od stopnia zamożności lecz i od charakteru zajęć ludności. Chłopi spożywają przede wszystkim produkty rolne, koczownicy zaś produkty związane z hodowlą bydła. ~Podstawowym produktem spożywanym przez ludność osiadłą jest jęcz·, mień, czasami chleb pszenny, wypiekany w formie lepioszek. Najczęsts~ą potrawą jest bUTguL kasza z tłuczonej pszenicy lub kukurydzy zalana zsiadłym mlekiem, w czasie świąt pokryta kawałami mięsa. Zupy gotuje się z grochu, soczewicy lub dyni. W wielu dzielnicach narówni z potrawami z ziarna zbożowego cenione są daktyle. Najczęściej sporządza się z nich masę zmieszaną z jęczmienną mąką. Z daktyli wytwarza się też wódkę a z soku palmy daktylowej warzy się cukier l przyrządza się napój lagbi. Ludzie niezamożni jadają mięso rzadko, przeważnie w czasie świąt; mięso spożywa się uroczyście, podobnie jak kawę pije się w znamiennych chwilach życia rodzinnego, chociaż jest to tradycyjny napój Arabów ZJ1al"!Y im od XVI w. W potrawach Arabów koczowników przeważa mleko. Zimą i na wiosnę, gdy udój jest najbogatszy robi się zapasy masła. Sery są mało znane. Arabowie sporządzają proszkowane mleko za pomocą długiego gotowania; w trakcie gorących dni jako napój orzeźwiający służy mleko zsiadłe rozrzedzone wodą. Na drugim miejscu znajdują się produkty rolne, które koczownicy muszą kupować, jest to przede wszystkim chleb i daktyle. Mięso na stole koczownika pojawia się rzadko i to przy końcu lata, gdy pasza maleje a bydło nie daje mleka. Arabowie Saudyjskiej Arabii mówią jednym z pięciu podstawowych narzeczy języka arabskiego, który dzieli się na dialekty Nedżda, Hidżaza, Asira i in. Każdy z dialektów ma swoje specyficzne cechy w obrębie p'Jszczególnych plemion. Zródła arabskiej literatury sięgają wczesnego średniowiecza. Utwory starożytnej poezji arabskiej prZEZ długi okres przekazywane ustnie, zostały utrwalone na piśmie w poło IX w., w okresie kalifatu bagdadzkiego. Najbardziej znane są utwory poetów Irmuł-Kajsa, Antary, Zuhejra i in . Pierwszym utworem prozy literackiej był koran, spisany w pał. VII \\'. W przeciwieństwie do starożytnej poezji arabskiej koran, który daje obraz społeczności przechodzącej do układu klasowego powstał nie wśród beduinów, lecz wśród iudności osiadłej, w środowisku handlowo-rzemieślniczym mieszkańców Mekki i Medyny. Po utrwaleniu na piśmie klasycznej poezji arabskiej, dalszy rozwój lite- �329 328 ratury Arabii był słaby, ogra~iczony do utworów religijnych chylących się ku upadkowi świętych miast Hidżaza - Mekki i Medyny. Nowy rozkwit literatury nastąpił dopiero w XX w. pod wpływem ogólnego odrodz;~nh arabskiej sztuki, które nastąpiło w pol. XIX w. w Syrii i Egipcie. Wielkim bogactwem i różnorodnością odznacza się ustna i muzyczna twórczość ludowa. Mimo, że Wahhabici surowo zabraniają uprawiani"l muzyki, tańców i pieśni świeckich we wsiach szczególnie w okręgach koczowniczych, pieśnią, muzyką i tańcami święci się święta rodzinn':?, wesele, urodziny dziecka, obrzezanie. Najbardziej popularne są beduińskie pieśni ludowe o charakterze miłosnym lub bohaterskim. Obok tego powszechnie śpiewane są pieśni poświęcone pracy; są to pieśni poganiaczy wielbłądów, kobiet. ubijającyc~ masło itd. Powodzeniem cieszą się również krótkie opowiadania satyryczncfantastyczne o zwierzętach. Wśród beduinów szczególnie są rozwinięte historyczne opowiadania na temat genealogii plemion. Pieśni są śpiewane przy akompaniamencie rababy lub erbaby jedno lub dwustronnej skrzypki ze smyczkiem z k0l1skiego włosia. Dość często rababa jest zrobiona ze zwykłego pudła obciągniętego skórą kozy; przez pudło przeciągnięty jest patyk do którego umocowują struny. Pieśniom (;hóralnym i tarkom towarzyszy bicie w ogromny bęben lub tabla miedzianych, obciągniętych skórą litaurów. Znane są powszechnie flety oraz różnego rodzaju grzechotki lub kwadratowe czy okrągłe tamburina. Etnograficzne badania Arabii Saudyjskiej wskazują, że długot.rwały wpły'v zacofanego imperium Osmańskiego, panowanie feudalnych stosunków i zależność od cudzoziemskich monopoli kapitalistycznych zahamowały rozwój eko!lomiczn~' i kulturalny kraju, a ludność pozbawiona została możności rozwij ania swych przyrodzonych uzdolnień. 1. D2ABBARO'V: Ocena monografii "K u l t u r a i b y t t a d ż y c k i e ~ o c h ł o p s t w a koł c h o z o we g o" w Akademii Nauk Uzbeckiej SRR. 12 kwietnia 1955 r. na posiedzeniu Wydziału etnografii Instytutu historii AN Uz SRR poddano dyskusji pracę zespołową pt. "Kultura i byt tadżyckiego chłopstwa kołchozowego". Do zespołu autorów należą: N. N. Erszow. N. A. Kisliakow, E. :M. Pieszczerewa iS. P. Rusiajk i n a. Monografia została opracowana na podstawie materiału zebraneg() w jednym z przodujących kołchozów Tadżykistanu. Dyskutanci podkreślili doniosłość wydania tej monografii i jej pionierski charakter w badaniach naukowych nad zagadnieniem kultury i bytu socjalistycznego chłopstwa. Praca ta jest próbą stworzenia obrazu rzeCt)'·· wistego pracy kołchożników, ich społecznego i rodzinnego życia. W po~zczególnych rozdziałach książki autorzy w zasadzie rozwiązali te zagadnienia z powodzeniem, jednakże całość monografii została poddana ostrej krytyce jako zawierająca szereg poważnych błędóv,' i niedociągnięć. i archeologii • Wyniki dyskusji podsumowała O. A. Sucharewa w następujących punIdach: 1. Rozdział a gospodarce kołchozu daje fałszywy obraz, zacofanych metod uprawy; 2. Materiał ilustracyjny w większej mierze przedstawia stare form:. bytu i gospodarki z pominięciem form właściwych dla współczesnego kołchozu; 3. Rozdział poświęcony historii osiedli przed rewolucją i po rewolucji jest suchym i powierzchownym opisem, nie zawiera materiałów do najważniejszego zagadnienia okresu przedrewolucyjnego tj. stosunków spa· h:cznych; zagadnienia własności ziemskiej i podatków w chaństwie 1\0kandskim nie zostało wyjaśnione; historia osiedli w okresie radzieckim ('pracowana pobieżnie i schematycznie a wydarzenia za~adnicze potraktowano w sposób uproszczony; walki klasowej oraz historii kołchozu nie pogłębiono w dostatecznym stopniu. Nie wyjaśnione pozostały zagadnienia nawodnienia przed i po rewolucji. ">. IV rOL.dziale poświęconym redzinie nie wyjaśniono Iorm rodziny; zagadnienie zmierzchu wielkiej rodziny i powstawanie małej rodziny j'lko głównej formy zostało pominięte; 5. Ostatni rozdział "Życie społeczne i budownictwo kulturalne" jest powierzchowny i deklaratywny. Rozdział ten należałoby podać po rozdziale o gospodarce z którą jest on bardziej powiązany, niż z rozdziałem o życiu rodziny i domu. 6. W układzie całej pracy widoczna jest niestaranność opracowania czego wyrazem jest powtarzanie się pewnych zagadnień; 7. Tytuł monografii nie odpowiada jej treści; nie można zjawiskami życia jednego kołchozu obejmować całego tadżyckiego chlopstwa kołchozowego. A. ORLOW A: Ocena tomu L u d y A £ I' Yk i. W 1955 r. Rada Naukowa Instytutu Etnografii AN ZSRR poddała dysku"ji 1 tom serii "Ludy świata", poświęcony ludom Afryki, opracowany przez zespół wydziału Afr/ki. Poza etnografami udział w dyskusji wzięli: historycy, ekonomiści i językoznawcy. Dyskusję otworzył dyr. Instytutu Etnografii S. P. T o ł s t o w, podkreślając ważkość oceny pracy dla zespołu autorskiego, który ma za sobą zasługi, lecz równocześnie ponosi odpowiedzialność za błędy wydanej prac.". D. A. O l d e r o g g e podkreślił rozliczne trudności w pracach zespoi u wypływające z braku opracowań wstępnych. Należy podkreślić, że szerE g problemów wogóle nie bylo nigdy zbadanych, brak jest również ścisłych danych statystyczn~'ch, map etnicznych niektórych dzielnic Afryki; wiele Języków kontynentu afrykańskiego do tej chwili jest niezbadanych ta'.;: dalece, że autorzy' monografii nie byli w stanie opracować mapy lingwi;;tycznej Afryki; ". końcu zaś nieliczny zespół autorski, uwarunkow1ł pewne braki pełnej charakterystyki ludów Afryki. Z prz~Tzyn powyżgzych �330 wypływa również niejednolita waga naukowa poszczególnych rozdziałów książki. Zdaniem D. A. Olderogge rozdziały poświęcone walce wyzwoleńczej ludów Afryki należą do najlepszych w wydanej pracy. Z kolei głos zabrał S. A. T o kar e w podkreślając, że wydanie tomu "Ludy Afryki" jest wydarzeniem ważkim nie tylko dla nauki radzieckiej lecz ma znaczenie dla naukowej literatury międzynarodowej. Zdaniem S. A. Tokarewa książka ma dużą wartość poznawczą i jest dobrze opracowana metodologicznie. Materiały żródłowe uzasadniają naczelną ideę dzieła a mianowicie: ludy Afryki są twórcami swej własnej kultury i jako takie posiadają prawo do niezawisłości. Tokarew podkreślił znaczenie rozdziału o językach i piśmiennictwie ludów Afryki, opracowanego przez D. A. Olderogge. Zdaniem S. A. Tokarewa słabymi stronami dziela są: jej niedostateczna "etnograficzność" , brak opracowania zagadnień rolnictwa i hodov"li. nie poruszono w nim tematu upadku ustroju rodowego ani przeżytków matriarchatu, ani też tajnych związków, które odegrały wybitną roię w kształtowaniu ~ię społeczeństwa klasowego. Dużym brakiem pracy jest pominięcie materiałów dotyczących problemów religii ludów Afryki; rozdział poświęcony temu zagadnieniu jest zdaniem Tokarewa najsłabszym rozdziałem książki. Również analiza i krytyka koncepcji burżuazyjnych przeprowadzona jest powierzchownie i słabo uzasadniona. B. G. S z a l' e w s k a j a podkreśla, że wydawnictwo "Ludy Afryki" jest pierwszym wydawnictwem tego rodzaju w międzynarodowej literaturze naukowej. Książka jest napisana żywo i interesująco, tym samym przystępna szerokiemu kręgowi czytelników. Wbrew opinii S. A. Tokarew:1. Szarewskaja stwierdza, że problem zacofania ludów Afryki do chwili kolonizacji jest przez autorów opracowany błędnie, godzi się z nim natomiast w opinii o jednostronnym naświetleniu działalności tajnych związków i kształtowaniu się ustroju społecznego państw afrykańskich. Szarewskaja wiele uwag poświęciła bogatym źródłom naukowym zgromadzonym w pracy jednakże w pełni nie wykorzystanym. P. S. K u z n i e c o w szczególną uwagę zebranych zwróci! na błędy i niedociągnięcia w rozdziale poświęconym językom i piśmiennictwu ludów Afryki, stwierdzając potrzebę szerszego opracowania poszczególnych języków i grup językowych Afryki. G. F. D e h e c godzi się z opiniami swych przedmówców o znaczeniu tego wydawnictwa, równocześnie zaś wiele uwagi poświęca niedostatkom opracowania. Zdaniem jego najpoważniejszym niedociągnięciem pracy je,st brak mapy językowej, która wbrew twierdzeniom Olderogge mogła i powinna być op.racowana, gdyż materiał do opracowania był dostateczny. Jedyny okręg rzeczywiście mało zbadany środkowego Sudanu jest stosunkowo wąskim okręgiem. 331 Wartość książki zasadza się na skoncentrowaniu i zestawieniu materiałów historycznych i etnograficznych, co pozwoliło historykom na wykrycie szeregu faktów o dużym znaczeniu. Do słabych stron pracy zalicza Jer u z a l i m s kij niekonsekwentnie przeprowadzoną zasadę historyzmu, prawie zupełne pominięcie historii Burów i okresu pomiędzy anglo-burską wojną i historią współczesną Południowej Afryki. • I A. J. S z P i r t wysoko oceniając książkę podkreśla brak analizy wypadków drugiej wojny światowej, niedostateczne oświetlenie walki między państwami imperialistycznymi, co staje się bodżcem wzmożenia ruchu narodowo-wyzwoleńczego, brak danych statystycznych itp. P. E. T e r l e c kij godząc się z opiniami przedmówców, stwierdza, ż·~ praca winna zawierać więcej materiału kartograficznego. 1. P. J a s t r i e b o w a nawiązując do znaczenia wydawnictwa obliczonego na szeroki krąg czytelników uważa, że przy opracowywaniu drugiego wydania książki należy wziąć pod uwagę opinie przedstawicieli różnych dyscyplin z zakresu historii, etnografii, językoznawstwa i ekonomii. Zdaniem jej wielkie znaczenie książki polega na słusznej ocenie przyczyn głębokiego kryzysu systemu kolonialnego, szczególnie ostro występującego w zagadnieniach agrarnych, poraz pierwszy opracowanych przez naukowców radzieckich. Uważa natomiast, że zebrany olbrzymi materiał do zagadnień ekonomicznych został niedostatecznie zanalizowany, nie dokonano uogólnień a niektóre dane statystyczne są nieaktualne. Zdaniem B. W. A n d r i a n o w a wartość książki polega na tym, że po raz pierwszy wysunięto polityczne zagadnienia współczesnego bytu mas pracujących Afryki. Drugą zaletą książki jest zawarta w niej krytyka etnografów burżuazyjnych, którzy celowo przesadzają etniczne rozdrobni"nie mieszkańców Afryki. W książce został podany proces kształtowania się wielkich i nowych społeczności etnicznych, wprawdzie nie we wszystkich częściach książki dostatecznie uzasadniony, skutkiem ubogiego materiału źródłowego. B. W. Andrianow uważa, że klasyfikacja języków opracowana przez D. A. Olderogge jest nieco dogmatyczna i dobrze byłoby dla porównania podać inne systemy klasyfikacji języków Afryki. 1. I. P o t i e c h i n, jeden z autorów i redaktorów tomu zgodził się z wielu zarzutami, natomiast wszczął dyskusję z A. S. Jeruzalimskim stwierdzając, że zarzut jego o braku zasady historycznej został oparty na jednym z rozdziałów tej części książki, która mówi o historii Południowej Afryki, jednak biorąc pod uwagę trzy rozdziały tej części widzi ~ę, że tworzą one całość. Potiechin odpowiadając na zarzuty 1. P. Jastriebowej Uważa je za słuszne, lecz powinny one być skierowane przede wszystkim !Jod adresem ekonomistów, którzy dotąd nie opracowali działania praw ekonomicznych współczesnego kapitalizmu w warunkach ucisku kobnialnego. Inne zarzuty uważa Potiechln za słuszne. �332 333 Na zakończenie dyskusji D. A. Olderogge stwierdził, że zarzu ty spec;alistów w większej mierze dotyczyły za mało rozwiniętych zagadnień tych dyscyplin, które reprezentują dyskutanci, jednakże zespół redakcyj:l)" czuwał aby problemy szczególnie ważne były opracowane równomierni.? ;\Tie godzi się z zarzutem S. A. Tokarewa o pominięciu zagadnieri hodowli i dróg rozwoju ustroju społecznego wczesnych paristw Afryki, uważa on że materiały żródlowe i ich opracowanie jest dostateczne. Natomiast zagadnienie kształtowania się społeczeristwa klasowego i rola tajnych związków w kształtowaniu się tegoż społeczeństwa zostały pominięte świadomie, ponieważ zagadnienie nie było teoretycznie opracowane. W dziale krytyki i bibliografii znajdujemy recenzję pracy P. P. IW.·\NOWA pt. Gospodarstwo dżujbarskich szejków. Przycz;'nek do historii feudalnej własności ziemskiej w Azji Srodkowej w XVI-XVII w. Autorem r'?cenzji jest E. A. Dawidowicz. Książka składa się z trzech części: pierwsza z nich zawiera wyniki prac badawczych P. P. Iwanowa, druga - tłumaczenia materiałów z archiwum szejków Dżujbary, trzecia zaś - przykłady w postaci urywków z tekstu arabskiego. KsiąL.!:a ~est zaopatrzona w wykaz imion, nazw geograficznych i terminów. E. A. Dawidowicz pomija szereg poważnych niedociągnięć i błędów książki Iwanowa, r.atomiast omawia 4 problemy główne recenzowanej pracy: l) O mulkowych (milkawych) ziemiach. Zdaniem recenzenta ZClgadnienie własności ziemskiej okresu feudalnego wymaga dalszych badul1. Punkt widzenia autora na to zagadnienie reprezentuje jeden z dwóch ufJrtych dziś poglądów. A uic.r recenzji przedkłada do dalszej dyskusji swoje zapatrywanie na ten problem. 2) Drugim z kolei problemem w książce Iwanowa jest problem określania rzeczywistych rozmiarów, wymienionych w żródłach obszarów ziemskich i ich dochodów. Zdaniem Dawidowicza, Iwanow rozwiązał zagadnien;(' błędnie na skutek pominięcia żródeł z XVI w., biorąc za podstavvę sW\Th badań miary i wagi XIX w. 3) Trzecim z kolei problemem, jest zagadnienie roli miasta Azji Srodl,owej w XVI w. w systemie feudalnym, która nosiła odmienny charakte,' niż w innych krajach wschodniej Europy lub Azji. Recenzja G. E. Iv! ark o w a pt. Nowy je rabot,y l) Turkmienach poświęcona jest pracom zamieszczonym w zbiorze pt. "Sriednieaziatskij etnograficzeskij sbornik" w ..Trudach Instituta etnografii AN SSSR". Zbiór zawiera ;5 prac. G. Markowomawia w swej recenzui dwie prace tego zbioru: G. P. Wasiliewej i J. R. Winnikowa poświęcone etnognliii Turkmenów. Prace te są zasadniczo różne, G. P. \Vasiliewa poświęca swój artykuł materialnej i duchowej kulturze Nochurców przeważnie do okresu przedrewolucyjnego, natomiast J. R. \Vinnikow stara ~ię naświetlić prz.e- obrażenia socjalistyczne w ustroju spolecznYhJ i kulturze Tehińców dzielnicy Maryj skiej. Artykuł G. P. Wasiliewej poświęcony jest opisowi niewielkiej ale barLlzo interesującej grupy ludności turkmeńskiej Nochurcom. Głównym zadaniem tej pracy jest wyjaśnienie w jakim stopniu Nochurcowie są zbliżeni do innych grup turkmeriskich. Wiele uwagi G. P. Wasiliewa poświęca zagadnieniom uprawy roli ludności osiadłej. G. E. Markowocenia pracę pozytywnie i uważa, że daje ona do~tatecznie pełny obraz hi~torii i etnografii tej grupy Turkmenów. Praca jest ilustrowana starannie dobranym materia1em. Markowomawia szczegółowo te zagadnienia w pracy Wasiliewej które zdaniem jego nie są dość ściśle zanalizowane. Zdaniem Markowa slabu zostało opracowane powiązanie ustroju rodowoplemiennego z całą jego tradycjonalną genealogią i gospodarczymi potrzebami koczowników i pólkoczowników o organizacji wojskowej. • Dalszym zarzutem G. E. Markowa jest niedostatecznie krytyczne podejście do wiadomości czerpanych z opowiadań t. zw. informatorów. Przy omawianiu podziału ludności na podgrupy, zdaniem Markowa, G. P. Wasiliewa wyciąga wniosek niczym nieuzasadniony a i~tniejącym już wśród nich rozwarstwieniu społecznym. Podobne uwagi czyni Markowodnośnie części pracy, która jest poświęcona gospodarstwu, osiedlom, domom, strawie, odzieży i upiększeniom stroju Nochurców, równocześnie Markow podkreśla dużą wartość naukową zebranego w tej części pracy materiału. W pracy J. W. W i n n i k o w a, zostały poruszone tak różne zagadnienia, jak historia Turkmenów dzielnicy Maryjskiej w okresie ponad 50 lat, budownictwo ~ocjalistyczne w turkmeńskim aule, rozwój przemysłu ];,o!chozowego, kultura materialna, sytuacja kobiety, małżeństwo i rodzina, wzrost kultury chłopstwa kołchozowego. Biorąc pod uwagę niewielką ilość prac naukowych poświęconych Turkmenom na których można byłoby sil: oprzeć Markow wyraża obawę czy autor będzie zdolny dać choćby pobieżny obraz tak złożonego problemu. Markowomawiając poszczególne części podkreśla pobieżne opracowania zagadnień, brak uzasadnień szczegółownych i materiałów porównawczych. Recenzję koriczy uwagą, o potrzebie pełniejszego i głębszego opracowania poszczególnych zagadnień. Trzecia recenzja B. K a I' m y s z e w a poświęcona je5t monografii Kultura i byt tadżyckiego chłopstwa kołchozowego napisanej przez N. N. E I' S Z o w a, N. A. K i s l i a k a w a, E. :M. P i e s zc z e I' e w ą, S. P. R u s i a k i n a. Książka składa się z czterech części l zakończenia. Pierwsza część poświęcona historii ludności i kolchozu jest napisana przez Kisliakowa. Zawiera cna krótką charakter~'stykę (\siedla Czkałowsk, jego geograficzne położenie i cgólny opis ludności oraz historię powstania kołchozu. Druga część: której autorem jest N. N. E r- �335 334 s z o w poświęcona jest gospodarczej działalności kołchozu. Znajdujemy w niej opis organizacji pracy w kołchozie oraz posz:::zególnych gałęzi gospodarstwa kołchozowego takich jak: uprawa bawełny, sadownictwo, hodowla bydła, jedwabnictwo itd. Osobna część poświęcona jest użyciu domowemu i rodzinie. Autorem jej jest E. M. P i e s z c z e r e w a. W części tej z.najduje się szczegółowy opis mieszkania, odzieży i pokarmów kołchożników. Trzy ostatnie rozdziałv poświęcone są małżeństwu, narodzinom i wychowaniu dzieci oraz obycza."jom i obrzędom związanym ze śmiercią i pogrzebem. Czwarta część monografii opracowana przez N. N. K i s l i a k o w a i S. P. R u s i a k i n a dotyczy życia społecznego i budownictwa kulturalnego. Zdaniem B. Karmyszewa zespół autorski zasadniczo wywiązał się ze ~wych zadań a monografia jako pierwsza tego rodzaju praca posiada duże z.naczenie naukowe dla etnografów. Szczególnie pozytywnie ocenia Karmyszew pracę Pieszczerewej podkreślając jej piękny i żywy styl pisarski, po przez który wyraża się jej głębokie umiłowanie przedmiotu badań i wciąż narzuca czytelnikowi przypomnienie, że przedmiotem badań jest człowiek. Za najmniej udaną część monografii uważa Karmyszew opracowanie Kisliakowa i Rusiakina poświęcone życiu społecznemu i budownictwu kulturalnemu kołchozu. Pozostałe części monografii nie są pozbawione również pewnych niedociągnięć jak np. brak analizy toponimiki lub historii rozwarstwienia socjalnego kiszłaku, w niektórych częściach za mało materiału faktograficznego, niedostateczne opracowanie naj nowszych meted gospodarki rolnej kołchozu. Budzi również zastrzeżenia materiał ilustr:lcyjny, źle wykonane i powtarzające się fotografie. Anastazja Jan Kojdecka Reychman Z WĘGIERSKICH WYDAWNICTW ETNOGRAFICZNYCH Organ węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego Ethnografia ukazał się w 1957 r. w postaci tomu LXVIII/2. Tom ten otwiera artykuł 1. T a l a s i Stosunki języka i produkcji w naszych czynnościach żniwnych. Porusza on ważne dla etnografów i językoznawców zagadnienie jak w dzisiejszym języku węgierskim zachowały się relikty określeń, które wskazują na starsze a już dziś zanikłe etapy rozwoju czynności żniwnych, na ewolucję od sierpa do kosy, na zanikłą już dziś technikę zbiorów. T. D o m o t o r w artykule Warstwy historyczne w węgierskich widowiskach ludowych opierając się na materiale rękopiśmiennym odnalezionych przez siel:.ie wielu tekstów ludowych widowisk z XVI-XVIII w. przeważnie w języku węgierskim, wskazuje jak w widowiskach tych odbija się lub zanika pierwiastek ludowy wyrażający się w szczegółach onomastycznych, imionach, nazwach jak i motywach czerpanych nieraz z żywej tradycji ludowej. Znów do zagadnienia techniki żniwnej powraca 1. B a log h w artykule Znitva zboża w XVI-XVII wieku. Autor opiera się przede wszystkim na materiale węgierskim, uwzględnia jednak porównawczo i inne krajE' europejskie; wskazuje na dwa podstawowe sposoby techniki żniwnej jaką było używanie kosy (po węgiersku "kasza1<ls". Od słowiańskiego terminu "kosa") oraz sierpa (po węgiersku "aratas"). Kilka rozpraw odnosi się do dziedziny tradycji ludowych. W okolicach miejscowości Csokmo koło Debreczyna żyła tradycja o smoku, który w opowieści ludowej wiązał się z postacią Ferenca Csuby, ludowego bohatera. Czy tradycja ta była wytworem wyłącznie fantazji, czy też opierała się na rzeczywistych jakichś momentach? Opinie historyków i etnografów były dotąd podzielone. W artykule Dzieje smoka z Csokm6 w świetle współczesnych dokumentów G. N a g y na podstawie zachowanych akt sądu miasteczka Gyula wskazuje na to że Ferenc Csuba był rzeczywistą postacią ił cała historia ze smokiem była echem prawdziwego wydarzenia, w ktÓrym Csuba odegrał rolę wydrwigrosza, dyskontującego ludzką naiwność i ciemnotę. Drugi artykuł z dziedziny badań nad wątkami ludowych opowieści to artykuł Lindy D g h, Przyczynki do formowania się wątków i opowieści o ((wdzięcznym zmarłym» (nr 505-508 według klasyfikacji Aarne i Thompsona), sporządzony na zasadzie nowo zapisanych bajek od znanej ludowej narratorki, artystki ludowej Węgierskiej Republiki Ludowej SĘdziwej Zsuzsi Palko ze wsi Kakasd na Węgrzech, repatriantki z osiedli węgierskich z Bukowiny. Autorka zwraca uwagę na wpływ jaki na wyobraźnię tych ludowych narratorek mają nowe wydawnictwa bajek, radio, film. Artykuł T. H o f f m a n n a poświęcony jest stuletniej rocznicy działalności naukowej niemieckiego etnografa XIX wieku W. H. R i e h la. W dziale drobnych komunikatów M. B e l e n yes y na zasadzie dochowanych testamentów z XV wieku informuje o cenie jaką przywiązywano do konia na Węgrzech w XV wieku, J. J a g m a s podaje szereg melodyj ludowych z Siedmiogrodu, które wykazują daleko idące podobieństwo do pewnych melodyj czuwaskich, T. H o f e r podaje interesujące dane o fosach oblężniczych, które na południowych terenach Węgier, w okresie c.kupacji tych obszarów przez Turków (XVI-XVIII w.) używane były w charakterze "wilczych dołów" do łowienia dzikiej zwierzyny, gdyż Turcy zabraniali posiadania broni palnej. Gy. M ó d y dostarcza szeregu ciekawych przykładów do dawnego znaczenia na Węgrzech wyrazu "betyar"; wyraz ten pochodzenia perskiego, bikur w znaczeniu "bez zajęcia, bez pracy, nieżonaty", przeszedł potem za pośrednictwem języka turecko-osmańskiego do języków krajów bałkańskich i z serbsko-chorwackiego bećar 'kawaler', dawniej 'żołnierz zaciężny', przeszedł do węgierskiego, gdzie znaczył on e • i �337 336 pierwotnie 'człowieka niezwiązanego z żadną stałą pracą', 'człowieka luźnego' nim na przełomie XVIII i XIX wieku nabrał on póżniejszego znaczenia: 'włóczęgi' 'rozbójnika', por. polskie batiar, baciarz itd. A. Va j k a i podaje interesującą konstrukcję prasy do jabłek z Cikolasziget (północnoz<lchodnie Węgry koło Magyaróvaru, nad Dunajem) wraz z rysunkiem CI E. S o l y m o s zapoznaje nas z zwyczajami zapustnymi, maszkarami, korowodami z miasta Baja na południu Węgier. W dziale kronikarskim zamieszczone zostało sprawozdanie z dyskusji nad Atlasem Etnograficznym Węgier w Komitecie Etnograficznym Węgierskiej Akademii Nauk w dniu 5 kwietnia 1957 oraz z następnej dyskusji w sekcji kultury materialnej i folkloru Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w dniach 3 i 4 maja 1957. Numer zamyka obfity dział recenzyjny. Drugi węgierski organ etnograficzny, wydawnictwo Muzeum Etnog1<tficznego w Budapeszcie Nćprajzi Ertesito ukazał się w roku 1957 w postaci grubego, XXXVIII-ego tomu za rok 1956. W artykule wstępnym B. Kor o m p a y analizuje typy zasadzek i pułapek na zwierzyny zwane "csikle" i "csikkento", ich wzajemną ewolucję na szerokim tle porównawczym podobnych pułapek śród innych ludów tak ugrofińskich jak i innych, z uwzględnieniem podobnych typów w krajach słowiańskich, polsce itd. M. B e l e n yes y w artykule "Chów bydła na Węgrzech w XIV wieku na zasadzie źródeł historycznych i etnograficznych" analizuje stan chowu tak bydła rogatego jak i koni w tym okresie średniowiecza węgierskiego. V. D i e t z opisuje "kussu" z Nagykovesdu, rodzaj aplikowanej i bogatej w ozdobne wyszycia skórzanej kurtki czy serdaka noszonego przez kobiety w Nagykóvesd. Gy. N a g y prezentuje szczegółowy i obszerny, zaop'ltrzony w dokładne rysunki, wykresy i zdjęcia opis "Ostatniego działającego suchego młyna" to jest ani poruszonego wodą ani rzecznego ani wiatrem, lecz poruszanego siłą końską systemem kieratu. Młyn ten znajduje się \v Szarvas. i jest własnością Słowaka Al. Tomki. Autor podaje nazwy części składowych również po słowacku. A. S z e n d r e y notuje ciekawe szczegóły o wr6·żeniu przy pomocy ziarnek fasoli czy kukurydzy, co autor łączy z po::lobnymi przejawami u innych ludów ugrofińskich. T a k a c s L. daje szczegółowy opis tak zwanego "betyarcsutora", rodzaju drewnianej manierki z podwójnym wnętrzem na wino i na "palinkę", znanej w tradycji "zbójników" głównie na terenie komitatów ToIna i Somogy. L. B o g l a r w artykule w języku angiełskim Przyczynki do badań nad używaniem tyton;.u przez indian poludniowej Ameryki na zasadzie cennych zbiorów znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Budapeszcie omawia ten cieka\V~' odcinek hcia mieszkańców pierwotnych Ameryki Południowej. L S a n d G r zajmuje ~ię osobliwym zagadnieniem z zakresu obyczajowości ludowej: jego artykuł Dom i praca sezonowa w życiu tak zwanych Matyów w M('zokovesd, traktuje o wzajemnym stosunku ludności 5tałej uraz ludności, która z jednej tylko okolicy udawała się na stałe roboty rolne do innych i tworzyła rzesze tak zwanych "summasów", to jest dostających określoną sumę świadczeń pieniężnych czy naturalnych, co wytwarzało dwa odrębne środowiska obyczajowości tak zwany "otthon" (dom) i "summasag". Nowszych czasów dotyka A. l a h w rozprawie "Kultura zdrowotna i pożywienie członków spółdzielni produkcyjnej im. PetOfiego w Doboz". Wre~z, cie M. S z a b ó podaje opis prymitywnej prasy do szynki w Algyo w komitacie Csongrad nad cisą. W drobniejszych materiałach A. K o v a c s daje zestawienie materi,lłów folklorystycznych znajdujących się w dziale rękopisów Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie. A. I P o l y i (1823-1886) był historykiem i etnografem; w jego spuściźnie znajdują się liczne zapiski ludowych opowieści i wątków, nieraz zupełnie nieznanych i stanowiących cenne uzupełnienie do przygotowywanego katalogu bajek ludowych węgierskich. Kilka drobiazgów z zakresu kultury materialnej dają T. H a f e r; opis przenośnego okrągłego wiklinowego koryta do karmienia koni i również przenośnego ochraniacza wiklinowego od deszczu i wiatru, używanych w wystawionych na silne słol1ce okolicach Hajdllboszormeny, B. !VIo 1n El r daje opis ozdobnej inkrustowanej skrzyneczki z lustrem (t. zw. "tUkros") z Domahaza w górach Bukk. P. K. K o va c s zajmuje się pewnymi szcze· gółami związanymi z hodowlą bydła we wsi Bocs koło Miskolca. Dłuższa notatka L. K. K o v a c s a "Etnograficzne zdjęcia filmowe na Węgrzech" ob5zernie informuje o podjętych na tym polu pracach na Węgrzech. Rozpoczęte zostały ona jeszcze w okresie międzywojennym, przy czym na początku filmowano przede wszystkim tańce i zbiorowe sceny ludowe ze strojami. Podczas wojny działalność na tym polu podjęło TcvJarzystwo Naukowe Siedmiogrodzkie, filmujące nietylko efektowne sceny taneczne i stroje ludowe ale i sceny zawierające materiały do życia ga.3podarczego ludności, techniki wiejskiej, produkcji, pracy i przetwórczo·id. Wiele zdjęć spłonęło w czasie oblężenia Budapesztu w 1944;45. Po wojniC' działalność filmową podjął tak zwany Instytut Wiedzy o Ludzie, zdj(~ci::l te obejmowały również tańce ludowe, co wywołane było wzmożon~'m zapotrzebowaniem na dokumentację autentycznych tal1ców ludowych. konieczną dla nowych zespołów tanecznych. Po likwidacji Instytutu Wiedzy o Ludzie filmowanie objektów etnograficznych poszło na Węgrzech kil .. koma torami. Został stworzony Instytut Kultury Ludowej, który daw",! duże dotacje na filmowanie tańców i uroczystości ludowych. InstYUlt Etnograficzny Ur.iwersytetu Budapeszteńskiego podjął ponownie inicjaty\'·.'ę dawnego Towarzystwa Naukowego Siedmiogrodzkiego i rozpoczął filmowanie robót wiejskic!':., prac produkcyjnych, scen z techniki twórczości vli.'.iskiei, szczegółów z życia rolr-iczego. Wreszcie i przedsiębiorstwo filmo\'!e ..Hunnia'· w ramach filmów dokumentacyjnych przygotowało szereg lii- ° 22 ,,:"'ud", t. XLV �339 338 mów z zakresu zwyczajów ludowych. Te zdjęcia w przeciwieństwie do poprzednich wąskotaśmowych są na normalnej taśmie. Numer kończy obszerne sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficznego za 1955 r. Działalność ta była bardzo wytężona i owocna: Muzeum zorganizowało dwie sesje naukowe poświęcone aktualnym problemom etnografii węgierskiej, jego zbiory wzbogaciły się o szereg interesujący,~h obiektów z etnografii krajowej i zagranicznej, prowadzono wiele skutecznych badań terenowych, których wynik częściowo ogłoszony został drukiem. Muzeum prowadziło też ożywioną działalność popularyzatorską, współdzi<:łało w organizowaniu rozmaitych wystaw. Zacieśnione zostały stosunki zagraniczne, szczególnie z nauką etnograficzną krajów sąsiedzkich, z którymi istnieje szereg wspólnych problemów na polu badań kultury materialnej i folkloru. Skoro mowa jest o powiązaniach etnografii węgierskiej z badaniami nad sąsiednimi, częściowo zamieszkującymi dawne terytoria Węgier sprzed 1920 r. narodami, to wymienić tu trzeba działalność jednego z wybitniejszych reprezentantów, którego prace szczególnie nas tu w Porsce mogą zainteresować, to jest profesora uniwersytetu w Debreczynie i kierownika tamtejszego Zakładu Etnografii dr Beli G u n d y. Cala działalność tego wybitm~go etnografa zmierzała ku powiązaniu badań nad etnografią Węgier z podobnymi badaniami wśród ludów słowiańskich i Rumunów. Dał temu wyraz w mało znanej u nas, zagubionej w czasach wojny ale cennej rozprawce Wtigiersko-slowial'tskie stosunki w zakresie etnografii drukowanej ':.' 1942 r. w publikacji zbiorowej "Węgrzy a Słowianie". Obecnie autor ten wydał zbiór swoich szkiców w formie pięknej bogato ilustrowanej częściowo własnymi szkicami autora książki pod tytułem "Nepnljzi gyujt6uton" czyli dosłownie Na drodze zbieractwa etnograficznego to znaczy "Na drodze k\verend etnograficznych". Są to żywo opisane rozdziały o pracy aut,)r<l i jego poszukiwaniach etnograficznych w terenie. Pierwszy szkic opisuje poszukiwania za tradycją legendarnego "zbójnika", który brał udzi2.1 w walce o niepodległość pod wodzą Kossutha w roku 1848, Sandara Rózsy. Drugi szkic "Z przeszłości Ormansagu" opisuje pewne badania nad tą ciel<.awą etnograficznie okolicą na południu Wqgier w komitecie Baranya. Wiele tu ciekawych l' liktów z zakresu kultury materialnej i ustnej twórczości ludowej. Następny szkic opowiada o wynikach interesujących badań podjętych przez autora w roku 1941 wśród Węgrów siedmiogrodzk~ch w dolinie Lapos. Druga wyprawa opisana w następnym rozdziale miała na celu zbadanie pewnych zjawisk i objektów kultury materialnej wśród górali węgierskich w górach G~'alu w Siedmiogrodzie. Członkowie wyprawy obserwowali technikę serowarską na halach (niektóre terminy są wspólne naszemu pasterstwu. gdyż są to terminy rumuńskie jak "isztrynga" = 'strąga') oraz bartnictwo czyli zbieranie miodu z dzikich pszczół. Inny szkic przedsta\via technikę przepłukiwania "złotego piasku" wśród Rumt..:- nrlw w dolinie Berke w Siedmiogrodzie. Prymitywne jest budownictwo, technika i ca!ość kultury materialnej tak zwanych "Czangów", niezwykle c:ei-;:aweJ grupy ludności na pograniczu Siedmiogrodu i Mołdawii, mówiącej po wĘgiersku dość odrębnie zarysowaną i zamieszkującą górskie, odcięt.:e od ś\viata regiony. Wycieczce w te okolice poświęcony jest kolejny rozdziai ksi<:[żki Gundy. Już z Debreczynu podjął po wojnie Gunda wyprawę do równirJ~' szatmarskiej, która pod względem etnograficznym stanowi przejściowy teren między węgierskim Nyirsegem to jest okolicą Debreczy:la, Siedmiogrodem i Karpatami Wschodnimi. Celem wyprawy było zebranie danych tak z zakresu gospodarki i kultury materialnej jak i folkloru. Okolice te przechowują żywe tradycje niepodległościowe (kuruckie). Z lwlei autor opisuje kilka wypraw w teren etnograficzny słowacki, do pjlnocnozachodniej Słowacji, które dostarczały na teren Bałkanów i Europy wschodniej licznych kupców wędrownych, olejkarzy, druciarzy, kramarzy wędrownych znanych w Polsce "węgrów", "słowaJ ów". Z elementami słowackimi styj,al się autor również w czasie poszukiwań opisanych w następnym rozdziale a podjętych na terenie północnowschodnich komitatów wągierskich Abauj i Zempl6n, gra!1iczących ze Słowacją. Folklorowi cygmiskiemu poświęcony jest szkic "Cygańscy ozrJrawiaczc i bajarze". Jesz(::~e raz do folkłoru słowiańskiego powraca Gunda. w ostatnim rozdziale "Na ;:iem: Wo!cchów mcrawsldch", opisując badania przeprowadzone na sze;C':ilC'l pasie tak zwanego ?>lorawskiego Valaśska, na pograniczu Śląska, '\leren,; i Słowacji w 195:; r. Książka Gundy bardzo starannie wyd::lr,a i opatrzona w przypisy, napisana pięknym żywym jęz.ykiem stanowi prz.:\,!dad dobr7~ pojc:te; popularyzacji zagadniet'\ etnograficznych: nie tracąc charakten; n"u!<:owego i odirrywczego, książka ~tanowi piękną łatwo czytl'1n'1 i poci,wajacą lek.turę dla niE\vprowadzonego w tajniki etnografii czytelnika. Gej., jest mow", o pracach Bl'li Gundy warto omówić jeszcze kijka ostatnio cpCiUii;o\':anych rozpraw tego płodnego i twórczego badacza. 'lv szkicll ,f":or:~-.rib:_:~:Cl1~ci l"t?tl'{;c ci'1:{~ t:~-pc 6'2 pieffc en Europe Orientale"~ od~· ;.i t~;-:~.:: ".-\ct;~ ::-~incgr.i ~·lca'· c:~ f\~".vn;JC'ześnh: numEr 5. se:-ii ~,Prace Zakładu Ftu·rrafii lh;I'.·'::·S·itdu Kossutha w Debreczynie" na szerokim tle U.'fÓVo't'i1.wcz:n'tlOpis:lje Gunda pewien typ pułapki. zasadzki czy wilczych c "";ÓY'i stosowany u wielu ludów Europy Wschodniej do chwytania zwie'->."-.- ~dów:'lie j,?l':p~ i ;.-:ni.::1op np. u E::dZdCh:'.\v·, Bogato udokllri.ienrOy',.,.an8 1'ozl:r~~-·.-.-_~-:a GUi1dy stan(l\vi Ct'nny przycL_~>-r.ek do etnologii poro\vnawezej Eu:' py \Vschociniej. Zwrócić tylko nale~:y uwagę autora. że niev •.'laściwie "":''''\'0< on nazwy .,Kirgizi": w tekstach z XVIII i początku XIX wiek:.! IPcl11as. Lewszyn) służy ona na oznaczenie: ludu. którego dziś nazywamy 1: az,'chami i tak też należ~' ich dziś określać. Druga ciekawa rozprawka Gundy, umieszczona we wspomnianej serii :c .,Et;'logr<Jficzne powiązani::< znaczenia rosyjSKiego terminu ''.vengiercc' = im. 22* �341 340 kramarz wędrowny domowy". Autor zajmuje się tu obszerniej zjawiskiem wędrownych kramarzy, głównie Słowaków, pochodzących z obszaru dawnych Węgier, którzy przed pierwszą wojną światową wędrowali po całyr.l obszarze dawnego cesarstwa rosyjskiego. Kilka rozpraw Gundy dotyczy zagadnień ogólnych i dlatego posiada tu dla nas specjalne znaczenie. Artykuł Badania nad budowmctwem ludowym na Węgrzech w okresie między dwiema wojnami i ich kryty!:a (Prace Zakładu Etnografii Un. Debreczyńs. nr 4.), stanowi doskonały krytyczny przegląd całej literatury naukowej dotyczącej tak wybitnego zagadnienia, metodologicznie jest on więc dła nas, ze względu na liczr:e powiązania np w terenie karpackim, bardzo pożyteczny. Druga rozprawka Gundy z zagadnien ogółnych to W ęgierski slown~k etnograficzny, Budapeszt 1957, odbitka z Rozpraw Wydziału Historyczno Społecznego Węgierskiego Akademii Nauk. Idea stworzenia słownika, któryby zawierał w sobie terminy z zakresu folkloru węgierskiego, kultury materialnej, świata pojęć i ich należyte objaśnienia od dłuższego już czasu kiełkowała wśród etnografów węgierskich, myślał o niej Z. B a t k y, jeszc,:e gdy w roku 1906 przygotowywał Przewodnik dla zakladajqcych muzea etnograficzne. Póżniej materiały dla pewnych działów przygotowali w rękopisie Z. Szendrey i A. Szendrey, części jego nawet były drukO\vane, reszta pozostała w rękopisie. Po wojnie Komitet Etnograficzny Węgierskiej Akademii podjął inicjatywę prac nad słownikiem terminów i pojęć z zakresu etnografii i folkloru węgierskiego, wykorzystując do tego rękopisy Szendreyów i zbierając nowe dane. Z biegiem czasu prace rozłożono na rozmaite działy, z których w przygotowaniu znajduje się dział budownictwa. Dla przykładu autor daje kilka opracowanych dla słownika hasei: 0bejmują one wyrazy z zakresu budownictwa ludowego, objaśnienia przedmiotu tym terminem określonego, jego zasięg, nazwy dla podobnego obie:du w innych okolicach Węgier czy też u ludów sąsiednich oraz literaturę· Autor daje treściwe informacje o podobnych słownikach w innych krajach oraz o próbach międzynarodowych słowników podjętych z inicjatywy van G e n n e p a w 1940 r. w Commission )nternationale des Arts et Traditions Populaires a przejętych następnie przez UNESCO. Projekt,,' ogłoszone zostaly przez S. E r i x o n a, International Dictionary of Regioncl European Ethnology and Folklore, LAOS, III Stockolm 1955. Sz. JUDIT MORVAY "Asszonyok a nagycsaladban" (Kobiet:· \,' wielkiej rodzinie) Budapest 1956 str. 258 ilustr. 16. Praca J. Morvay dotycząca sytuacji społecznej kobiety w wiejskiej rodzinie patriarchalnej spotkała się z dużym zainteresowaniem zagranic? l l Rec. Deutsches Jahrbuch "CeskoslOYensk Etnogl'aphie" a fUr' Volkskunde III B. 195i T. Il M. Belenyesy. ReC. 1957 III. 50"3 SyeCOY3 r~r. Schweizerischc. ArchiY. Interesującym jest zarówno rodzaj pro'olematyki który porusza jak i sam sposób opracowania. W oparciu o badania Wf: wsiach Porad, Mateaballe '\latradereeske - (teren górzysty, zacofany rolniczo. o złej glebie, dużej izolacji) konstruuje autorka obraz życia kobiet na tle organizacji rodzinv podziału pracy, stosunków sąsiedzkich i wszelkich innych elementów środ~~ wiska społecznego f'ddziaływujących na stanowisko kobiety. Ogranicz~nie terenu do jednego z najarchaiczniejszych zakątków, i do jednego z p.aj,· \\ ażniejszych w rozwoju wsi europejskiej okresów 1870-1950 r., pozwolilo na przedstawienie stosunków rodzinnych, stylu życia na wsi przed i w momencie rozpadu wielkiej rodziny w związku z reorganizacją gospodarstwa, upadkiem stosunków feudałnych i przełamaniem izolacji między wsiami. Praca opiera się wyłącznie o materiały terenowe, jtS~ licznie ilustrowana wypowiedziami informatorów. Autorka skupia uwagq na stronie opisowej, ale sama selekcja zagadnień i montaż obrazu służy ukazaniu ciężkiej sytuacji kobiet na tle ogólnogospodarczych uwarunko'wań, więzi biologicznej i hierarchii społecznej. Przeważnie nie pretendujqc cia uogólnień, zajmuje się też wskazywaniem uwarunkowań, ale nie opracowuje ich szczegółowo, nie rozróżnia w trakcie opisywania czynników od samych instytucji i unormowań, które te czynniki tworzą czy utrzymuj;),. Dąży do wyjaśnienia jednostkowych fakt6w CI nie problemów szerszych. Dzięki niezwykle wyczulonej obserwacji obraz jest interesująco przedstawiony i nie pozbawiony cech dynamiczności. W oparciu o materiał terer,owy daje autorka w pierwszej i trzeciej części obraz stosunków rodzinnych ujętych na tle ram przestrzennych zagrody, pola i mieszkania. Głową rodziny jest gazda stojący na straży rodzinnego majątku, przestrzegający podziału pracy, obowiązków wynikających z miejsca zajmowanego w sto'sunkach pokrewieństwa, będący jednocześnie autorytetem moralnym. Następne stanowiska w hierarchii społecznej zajmują: naj starszy brat gazdy i jego naj starszy syn. W linii żeńskiej odpowiada temu układowi pozycJi uprzywilejowana sytuacja gazdaszony (żony gazdy. albo jeśli ta nie żyje, żony najstarszego brata) i jej nadrzędny stosunek do pozostałych kobiet, przy określonej zwyczajc\\'o podrzędności w stosunku do niektórych męż' czyzn. Podział wedł:Jg płci i wieku wycisnął swoje piętno na całokształcie z,'cia, warunkach mieszkaniowych (inne miejsca pracy i odpoczynku, spozywania posiłków) pnlcy. (podziale, rodzajach, terminie) obowiązkach i uprawnieniach poszczególnych członków rodzin. Z ciekawszych przykładów gorszej sytuacji kobiet o szerszym znaczeniu zasługują na uwagę: patrylokcJność posunięta nie tylko do tego iż po śmierci męża kobieta zostaj,~ z dziećmi w jego rodzinie, ale najczęściej poślubia młodszego brata meża tj. ,.mniejszego pana", oraz fall:t matrylokalnego przeszeregowania dziewcząt w rodzinach gdzie oboje rodzice nie żyją. Dla badacza kultury społeczlleJ poza wymienionymi powyżej zagadnieniami praca przynosi materi,lł porównawczy do zagadnienia: sytuacji społecznej dziecka dziewczyny , .., •.• t �342 343 żony i gospodyni, wdowy, stos;lnków sąsiedzkich na wsi, organizacji grujJ płci i wieku, podziału pracy, obrzędów rodzinnych, umiejętności kobiecyc'i i męskich okre~onych wymogach środowisl'owymi. "limo świetnej żródlowej bazy terenowej nie próbuje t~ autorka przedstawić stos'Jnku wielkiej rodziny do rodu i szerszej wspólnoty plemiennej i etnicznej. Wydaje się iż akcentowanie pewnych zagadnień teoretycznych odbiłoby się korzystnie na przejrzystości obrazu, ale niekorzystnie na konstrukcji literackiej i barwności stylu. Praca ta na pograniczu surowego materiału i szeroko zakrojonych obrazów celowo konstruowanych, wydaje się być szkicem sytuacji wyjściowej dla dalszych badarl autorki nad rodziną. Należy zaznaczyć iż wielką zasługą etnografów węgierskich jest porus?enie tego zagadnienia (opracowywanego już od kilku lat przez ucwnY'2h radzieckich) choć brak streszczeń w językach obcych jest ich \vielk:m niedociągnięciem. Maria Trawi7iska-Kwaśniewska S. GEORGIEWA-STOJKOWA "Ogniszczeto b y t" - Sofia 1956, wyd. - Bułgarska Akademia w ba'łgarskij2 Nauk. - str. 114. Praca S. Georgiewy-Stojkowej jest poświęcona jednemu z najważniejszych elementów starego budownictwa Półwyspu Bałkańskiego - otwartemu palenisku. W swoich rozważaniach autorka nie ogranicza się do prześledzenia rozwoju paleniska otwartego tj. ogniska, ale zajmuje się też procesami pojawiania się i przemian konstrukcyjnych pieca chlebowego i ogrzewalnego. Zródłem pracy są przede wszystkim badania własne autorki, prOWf\dzone na terenie całego kraju, następnie opisy podróży XV-XVI w., literatura historyczna i etnograficzne prace bułgarskie z zakresu kultury materialnej. W literaturze etnograficznej nie ma większych opracowań mor.ograficznych, które zajmowałyby się lokalizacją i funkcjami paleniska i pieców w obrębie i poza budynkiem mieszkalnym, jakkolwiek można znależć wiele danych w rozprawach o budownictwie. Ze względu na pionierski charakter, szerokość problematyki i sposób ujęcia praca S. G.-Stojkowej zasługuje na szczególną uwagę. Publikacja ta posiada doniosłe znaczenie dla badań nad budownictwem słowiańskim tak ze względu na przytoczone materiały, jak i ujęcia teoretyczne. Zanim przejdziemy do tych ostatnich należy zapoznać się z jej treścią: W części wstępnej omawia autorka znaczenie paleniska jako centralnego ośrodka budownictwa mieszkalnego i gospodarczego. Znaczenie to występuje powszechnie dawniej i obecnie i jest poświadczone przez fakt występowania motywu paleniska w literaturze ludowej, występowania nazwy "dymina", na daninę płaconą przez chłopów, liczne powiązania etymologiczne z nazwami pomieszczeń. Rozdział I, zatytułowany "Miejsce paleniska w budynku mieszkalnym" omawia różn,:, typy prymitywnych pomieszczeń na terenie całego kraju i stwierdza iż r bułgarski dom mieszkalny do końca XVIII w. (powszechnie) pozoslaje jednownętrzny a palenisko posiada w nim centralne położenie, na środku pomieszczenia. Na takie samo położenie paleniska wskazują także najstarsze domy dwu i trójwnętrzne, zachowane w zachodniej Bułgarii p:) dzień dzisiejszy. Wraz ze zmianą techniki budowlanej i użyciem inn\~go budulca, powstawaniem otworów okiennych (drzewo i pleciona ści8.iH llstępują na rzecz kamienia, dach pokrywa się dachówką nie słomą, likwiduje się oświetlenie od komina) zmienia się położenie ogniska. Palenisko stawia się przy ścianie wschodniej (stary nawyk celem wykorzystani.l światła słonecznego), albo przy ścianie działowej, aby ogrzewać dwa pomieszczenia. Takie paleniska przy ścianie występują jeszcze wspólcze~nie we wszystkich częściach Bułgarii. Rozdział II "Budowa paleniska" omawia szereg istotnych spraw konstrukcyjnych (ognisko bez komina, otwory do wyprowadzania dymu, ognisko z kominem, formy przejściowe) rodzaje spodniej konstrukcji paleniska, (wydźwignięte, zagłębione i równe z podłogą wykonywanie okapów) związek między lokalizacją i konstrukcją paleniska, nazewnictwo urządzeń paleniskowych, narzędzia i naczynia związane z paleniskiem. Ze względu na konstrukcję można wyróżnić dwa typy paleniska: 1) ognisko bez komina, występujące w prymitywnym budownictwie, zachowane współcześnie w zachodniej Bułgarii, najczęściej powiązane z centralną lokalizacją paleniska. 2) ognisko z kominem współcześnie występujące w całym kraju, związane z lokalizacją przyścienną. Konstrukcjami pośrednimi są tu: palenisko przy ścianie bez komina, oraz palenisko wysunięte poza obręb pomieszczenia, występujące tylko w zachodniej części Bułgarii. Uformowanie bryły paleniska wykazuje także zróżnicowania. Z wyjątkiem południa, gdzie występuje rzadko, najbardziej rozpowszechnio,jy jest rodzaj paleniska płaski, czworoboczny, natomiast paleniska o kształcie kopulastym są zjawiskiem nowszym i rozprzestrzeniły się tylko na terenie południowej Bułgarii. Obraz rozprzestrzeniania się tych typÓW palenisk, jak i wykaz przebadanych miejscowości zawierają załączone mapy. Rozdział III "Funkcje paleniska" zawiera dane o znaczeniu ogniska w życiu domowym i jego funkcjach w przeszłości, o krzesaniu ognia i gromadzeniu paliwa (w okolicach leśnych i bezleśnych) przygotowywaniu strawy, sposobach pieczenia chleba i różnych urządzeniach do tego celu ,~lużących. W przeszłości palenisko miało trzy podstawowe funkcje: służ:rlo do przygotowywania pożywienia, ogrzewania i oświetlania pomieszczenia. Autorka opisuje archaiczne sposoby wypiekania chleba w popiele lub w specjalnych "podnieach" z pokrywami i omawia przyczyny przetrwania tYch urządzeń prawie po dzień dzisiejszy. Sposoby ustawiania naczyń CZy zawieszania ich koło ognia, posługiwanie się różnego rodzaju uchwytami. podkładkami itp. omówiono w rozdziale poprzednim. Ciekawe są uwagi o paliwie w okolicach bezleśnych a mianowicie o używaniu do palenia �345 3'14 nawozu mieszanego ze słomą i suszonego przez oblepianie na ścianach budynków. Wokół paleniska znajdowały się ustalone tradycją miejsca cia siedzenia przy posiłkach i do spania dla całej rodziny (miejsce główne znajdowało się naprzeciw wejścia bliżej prawego rogu). Paleniska otwarl·e bez komina dostarczały wiele ciepła, tak że pomieszczenie nadawało się do suszenia zboża (w tym fakcie widzi autorka także jedną z przyczyn utrzymywania się tych palenisk). Ognisko lub szeroki komin były też jedynymi żródłami światła w mieszkaniach bez otworów okiennych. Rozdział IV. "Przechodzenie części funkcji paleniska otwartego na piec piekarski i ogrzewalny" omawia pochodzenie, rozprzestrzenienie się i rozwój pieca piekarskiego, konstrukcję przyściennego pieca ogrzewalnego, wpływ tych nowych urządzeń na rozplanowanie wnętrza i nazwy pomie.'izczeń, oraz formy przejściowe od ogniska do współczesnego pieca kuchennego. Autorka wyraża przypuszczenie iż piec chlebowy był od najdawniejszych czasów znany Słowianom na Półwyspie Bałkańskim (notowany w odkryciach archeologicznych od neolitu), natomiast nie używany dzięki niesprzyjającym warunkom (niewola turecka, używanie "podnicy" do pieczywa pszennego i kukurydzianego). Piec piekarski ropowszechnia się ponownie po wojnach wyzwoleńczych 1878, 1912, 1918. Rozprzestrzenia się bardzo szybko, jednak jest na pewnych terenach używany tylko w specjalnych okolicznościach, występuje sporadycznie, lub jest zjawiskiem zupełnie nieznanym. Takie piece z gliny, lub surowej cegły, wolnostojące budujesamodzielnie chłop w zagrodzie (przeważnie kobiety) a przypominają one kuchnie na Ukrainie i Zakarpaciu. Od kilkunastu lat notuje się proces przenoszenia pieca piekarskiego wolnostojącego w obręb budynku mieszkalnego a) pod ścianę tak, że część pieca wystaje poza obręb pomieszczenia b) do środka między dwa pomieszczenia, a nawet i na piętro. Piec ogrzewalny pojawia się z początkiem XIX w., szczególnie na połuaniu kraju j wiąże się ze wzrostem potrzeb i dobrobytu na wsi. Często można zaobserwować fakt iż budynki mieszkalne mają dziś w pierwszym pomieszczeniu (bez okien) palenisko otwarte a w drugim zaopatrzonym w otwory okienne, piec ogrzewalny. Rozdział V "Archaiczne uformowania paleniska" poświęcony jest konstrukcji okapów ("nawies" - pleciony i oblepiany gliną) kształtowi paleniska w zależności od miejscowego materiału, potrzeb gospodarczych chłopa, zamiłowań estetycznych, oraz wpływów obcego budownictwa. Ze względu [la uformowanie samej bryły (czworoboczne i kopulaste) jak i zależnie od tego czy są przedłużeniem komina, czy samodzielnymi konstrukcjami, różnicują się najrozmaitsze rodzaje okapów. Nie podając typologii zwraca <lutorka uwagę na niektóre warianty okapów, form pieca ogrzewalnego i kominów (grodzone, plecione, zdobione). Tak przedstawia się podstawow;I problematyka pracy nie mówiąc o wielu interesujących wiadomośchch szczegółowych, posiadających wszelkie walory porównawczE'. ! • Jeżeli chodzi o sposób opracowania, zwraca uwagę dążenie autorki do wszechstronnego zasygnalizowania problematyki a nie opracowania wyczerpującego jej całokształt. Autorka zgromadziła liczne dane, wykorzystała dostępną literaturę, przeprowadziła szereg dyferencjacji w zakresie morfologii i funkcji paleniska otwartego, wskazała na rozprzestrzenienie badanych zjawisk, ujęła je w kontekście zjawisk pokrewnych i zloj~alizowała w czasie. Podziwiając ogrom samego przedsięwzięcia i wkład pracy autorki, zwłaszcza przy tak olbrzymim zróżnicowaniu terenu) prze- ~ kraczające możliwości badań jednego badacza, trzeba dać wyraz uwagom krytycznym. Zastrzeżenia budzi rozłożenie akcentów między wymienione powyżej elementy opracowania. W pracy poświęcono więcej uwagi konstrukcji na niekorzyść funkcji, nawet w rozdziale gdzie mowa o funkcjac~ paleniska autorka niewiele wybiega poza morfologię i funkcje wynikające z konstrukcji, tzw. techniczne. Z drugiej strony trafnie analizuje konserwatyzm w zakresie konstrukcji mimo zmian funkcji urządzenia. O wiele lepsza jest także lokalizacja zjawisk w przestrzeni niż w czasie. Jakkolwiek dość często stara się autorka określić jakieś zjawisko chronologicznie, podając precyzyjnie datę pojawienia się czy zaniku, to jednak rzadziej wiaże omawiane zjawiska genetycznie. ·W zakresie materiału porównawcz~go zwraca uwagę na dane językowe (słownikowe) a mniej na rzeczowe (opisowe). Wśród cytowanej literatury przeważa literatura rosyjska na ni~korzyść pozostałej literatury słowiańskiej i zachodnio-europejskiej. W oparciu o tak szeroki wachlarz problematyki i tak wyczerpujące ujęcie autorka przedstawia kilka tez, które dałyby się następująco sformułować: 1) Palenisko jest najważniejszym elementem budownictwa mieszkalnego, posiadającym znaczenie dla rozplanowania wnętrza. 2) Bułgarskie mieszkanie do przełomu XVIII i XIX wieku pozostaje jednownętrzne, z jednym paleniskiem; 3) palenisko otwarte jest zjawiskiem ogólnosłowiańskim; 4) współczesne dane etnograficzne i dane historyczne (źródła pi!!anc) przemawiają za położeniem paleniska na środku pomieszczenia, jakkolwiek wśród ludności na podłożu kultury trackiej, wykazującej wpływy rzymskie, można było spotkać prymitywne jednownętrzne koliby z ogniskiem przy ścianie. Obok tego autorka wysuwa następujące przypuszczenia: a) piec piekarski był zjawiskiem autochtonicznym w Bułgarii a nie zapożyczeniem germańskim; b) piec ogrzewalny był wynikiem samodzielnego rozwoju pieca chlebowego na terenie Bułgarii. Pierwsze twierdzenie autorki jest udokumentowane całością przytoczonego materiału. Te same materiały jak i przytoczone żródła pisane potwierdzają także drugie twierdzenie stojkowej. Autorka omawia rozmie~zezenie przestrzenne różnych budynków mieszkalnych, podaje liczne przy- �346 kłady rozplanowania wnętrz i usytuowania paleniska, boga to zaopatrując swoje wywody materiałem ilustracyjnym; stwierdza także iż między położeniem paleniska a jedno czy wielownętrznością budynku zachodzą zależności. Szkoda że nie zajmuje się bliżej tymi zależnościami, nie daje systematyki rozplanowania wnętrz ze względu na lokalizację, morfologię i funkcje paleniska, jakkolwiek z samego cytowanego materiału narzu':a się potrzeba takiej systematyki. Sygnalizując powszechność Występowania paleniska otwartego na terenie Bułgarii w prze!Szłości oraz współczesne relikty, odwołując się także' do materiałów z krajów ościennych, poświadczających i tam występowanie palenisk otwartych, wreszcie opierając się na wynikach badań uczonych radzieckich ,autorka uogólnia fakty występowania tego typu palenislca na całą Słowiańszczyznę. Twierdzenie to godzi w poglądy R h a m a i in. przedstawicieli nauki niemieckiej o pochodzeniu "pieca ruskiego" i pieca pd. wschodnich Słowian od zapożyczell niemieckich, oraz braku powiązania tych urządzeń z otwartym ogniskiem południowo i środkowosłowiańskim. Ostatnie twierdzenie nawiązuje do poglądów L. N i e d e r l e g o. Materiał współczesny z zachodniej, południowej i środkowej części Bułgarii i próby retrogresji zdają się potwierdzać pogląd, że Słowianie przyszli na Półwy~ep Bałkański z domem jednownętrznym z ogniskiem na środku. Z braku źródeł pisanych, sięgających wstecz poza XVI w., rozwiązania nie pozostawiającego wątpliwości, należy oczekiwać jedynie od materiałów archeologicznych. Dwa wymienione przypuszczenia autorki, jakkolwiek sformułowane dość ostrożnie, budzą nieco wątpliwości, jako niedostatecznie udokumentowane. Pierwsze dotyczące pieca piekarskiego opiera się na badaniach archeologicznych uczonych radzieckich i bułgarskich, poświadczających występowanie pieca piekarskiego (analogicznego pod względem wyglądu zewnętrznego i sposobu wykonania) na terenie Ukrainy i półw. Balkaliskiego. Dane jakimi dysponuje Stojkowa nie pozwalają stwierdzić ciągłości między współczesnymi prymitywnymi piecami bułgarskimi a urządzeniami odkrytymi przez archeologów. Związek tych dwu szeregów zjawisk podważa jeszcze fakt iż piece znalezione w trakcie badall archeologicznych (osady Michalicz, Swilengrad, Koranowo, Nowozagore, Kriwodoł) charakteryzują się lokalizacją wewnątrz pomieszczenia a nie są jak współczesne - wolnostojące. Piec ogrzewalny jako zjawisko bardzo póżne nie może być zdaniem autorki zapożyczeniem od plemion germariskich, z którymi Bułgarzy mieli styczność w VI w. O powiązaniu pieca piekarskiego z ogrzewalnym ;.na świadczyć pokrewieństwo nazw tych urządzeń. Nazwy peszczt (pieC) i peczka (piec ogrzewalny) są używane w stosunku do jednego i dWel desygnatów, często zamiennie. Inne :18ZWY także pochodzenin słowiańskiego, lub nazwy pochodzenia trackiego cechuje ten sam stosunek d:) 347 desygnatów. Także na.zwa saba jest przeniesieniem nazwy z jednego de:;~:gnatu - [.'iec ogrzewalny - na drugi - izba w pomieszczeniu dwuwnętrznvm, co świadcz~'loby o autochtoniczności tych zjawisk a nie zapożyczeniach germańskich jak sądzi Rham, :Ueringer, Schier czy nawet Niederle. Jakkolwiek trafnym wydaje się tok rowmowania autorki łączący nazwę drugiego pomieszczenia z nazwą pieca (Bułgaria, Mołdawia, Albania, Turcja) ogrzewalnego, przy synchronicznym prawie pojawieniu się tych zjawisk, to jednak nie jesteśmy uprawnieni do tak daleko idących wniosków, szczególnie wtedy gdy autorka za słaby akcent położyła na roli paleniska w podziałach i różnicowaniu morfologicznym i funkcjonalnym wnętrz. Na zakończenie omówienia należy podkreślić ogromne bogactwo materiału słownikowego zebranego przez autorkę. Materiał ten impiruje szereg porównań między danymi przedstawionymi w pracy a polskim naze"vvnictwem ,dotyczy to szczególnie: naZ\,v pomieszczeń i części pieca: np. bułg. r:a pol. chużo czernata kaszta i bia~ata kaszta pol. czarna i bia~a izhG bułg. zad nik (tylna część pomieszczenia z piecem) por. zapiecek, następnie: s.,a~as, koszar, kohlJa na oznaczenie ganku, (podcienia?) bułg. prispa pol. przy;;;ba, bułg. prik!adnik (urządzenie między piecem a ścianą) pol. }:rzypiecek, bułg. d1lch!a (otwory na dym, odwody) pol. duchownicei w in. nazw. Praca S. Georgiewy-Stojkowej jest nie tylko ciekawą lekturą dla polskiego czytelnika zajmującego się budownictwem ludowym, ale jeszcze jednym dowodem rozmachu w podejmowaniu nowatorskiej problematyki ze strony In!stytutu Etnografii w Sofii. Maria Trawińska-KwaśniewsklI FLOREA BOBU FLORESCU: O p i fi C i l e l a l' o m i n i - Bucurc~ti 1957 - str. 168. - 6 nlb. rycin i tablic 129 - Wyd. Academiei Republici Populare Romine, jako t. I z cyklu: Studii de arta populara si etnografie. Wydawnictwo rozpoczęło swój cykl niniejszą pracą. staranna graficzna szata zewnętrzna, znaczna ilość materiału faktycznego i precyzyjny dobór ilustracji i tablic, pozwalają recenzentowi na zajęcie stanowiska jak n;:,jbardziej pozytywnego wobec tak pięknie podanej rozprawy. Strzeszczenia w językach rosyjskim i francuskim udostępniają książkę zagranicznemu czytelnikowi. Autor rozpoczyna pracę od stwierdzenia, że wobec faktu iż ubiór danego ludu kształtował !Się w ciągu całego okresu trwania jego rozwoju. strój ludowy okazuje się ważnym czynnikiem całokształtu kultury ludowej. Rozwiązanie niektórych zagadnień odnoszących się do początków różnych części składowych ubioru ułatwia zrozumienie samej etnogenezy badanego ludu, gdyż pojawienie się tego czy innego składnika stroju jest bącż wyrazem specyficznej kultury danego ludu, bądż wynikiem wpływu wywartego przez obce sposoby kształtowania form na formy miejscowe. �349 348 Autor, zaznaczywszy na wstępie, że termin o p i n c a (w liczbie mnogiej o p i n c i) odnajduje się w licznych językach ludów sąsiednich, jak np. L1 Albańczyków, przechodzi do analizy najdawniejszych reliktów i wizerunków kieprców (chodaków) na obszarze illiryjsko-trackim. Wszystkie znaleziska archeologów, jak podstawa wazy gliniane] z Turda~, jak waza z Kostelca w Czechach, jak stela grobowa z Bihacza w Bośni i pomnik w Adamklissi (Trophaeum Trajani), zawierają wizerunki tego typu kierpca. Wszystkie te wizerunki, jak również fragment obuwia typu opinca, znaleziony w kopalni soli w Diirrnberg koło Hallein (Austria) poddane są ścisłej analizie dotyczącej struktury morfologicznej. Na podstawie wspomnianej dokumentacji można twierdzić, że w zamierzchłej przeszłości istniały dwa typy kierpców, a mianowicie ściągane rzemykiem, marszczone tj. ściągane równomiernie z przodu i pozbawione nosów zagiętych ku górze tzw. g u r g u i, oraz bierpce posiadające g u r g u i. Badanie porównawcze tych odmian kierpców z obuwiem innych ludów jak Rzymian, Greków, Germanów, Słowian ustala wyżej wymienione dwa typy kierpca jako charakterystyczne dla terytorium illiryjskotrackiego. Autor stwierdza współistnienie na tych terenach typu o p i n c a gur gui typ to poświadczony przez znaleziska kultury neolitycznej w Turda~ (2500 lat p.n.e.), stelę nagrobną z Bihacza i podstawę wazy z Kostelca - z kierpcem typu illiryjskiego z Di.irrnberg należącym do epoki halsztacko-lateńskiej oraz chodakiem dackim, przedstawionym r:a pomniku w Adamklissi. W oparciu o morfologię chodaka z Di.irrnberg i chodaka z pomnika w Adamklissi, autor dowodzi, że pochodziły one od jednego wspóln~go prototypu i że musiały istnieć pomiędzy nimi fazy przejściowe, przyjmowane przez autora jako hipotetyczne. W ten sposób ustala szereg typów w rozwoju kierpca u Hliro-Traków. Odpowiedniki ich są dziś jeszcze w użyciu u ludu rumuńskiego. Dawne migracje pasterzy rumuńskich przyczyniły się do rozpowszechnienia kierpca w okolicach odległych od granic etnicznych ludu rumu 11skiego. ANTHROPOS, Krzysztof tom 50 Fryburg Wolski (195:; r.). Zeszyt 1 "Anthroposu" otwiera artykuł J. F. ROCK'A o trochę zagadkowym tytule: P o g r z e b o w y o b r z ą d e k 1 D'a 3 Nu a pochodzenie zbroic 1 Na - 2 Khi. (The 1 D'a 3 Nu Funeral Ceremony with special reference to the origin of 1 Na - 2 Khi weapons). ,,1 D'a 3 Nu" jest oznaczeniem chińskiego określenia na jeden z szesnastu odmian dawnego rytuału pogrzebowego, który stosowano w odniesieniu do poległych wojowników .Natomiast "l Na - 2 Khi" oznacza grupę etniczną z pogranicz:ł chińsko-tybetańskiego, która niegdyś zamieszkiwała okolice jez. Kuku-Nor, a w pierwszym stuleciu p.n.e. została zepchnięta na pogranicze kraju ·{unan. Otóż niegdyś, wojownikom chińskich kast rycerskich, w razie śmierci, przysługiwał obrządek pogrzebowy, różny w zależności od rangi społecznej, od rodu do którego należał zmarły, od jego wojennych zasług i od okoliczności śmierci. Wariantów tego obrządku było 16. W jednym z nich, którego tradycje dość długo przechowały się u ludu Maso onn wyż. wym. ludu l Na - 2 Khi, kondukt pogrzebowy otwierał tancerz ubrany w starożytną zbroję i chełm. W jednej ręce dzierżył miecz, VI drugiej kopię. Tańczył on obrzędową inscenizację ilustrującą torowal!ie drogi dla odchodzącej w zaświaty duszy zmarłego rycerza. Owa zbroja, którą miał na sobie ów tancerz, stała się z czasem rytualnym rekwizytem obrzędowym. Wykonana z kawałków skóry nosorożca, łączonych rzemie·· niami, była osobliwym reliktem kulturowym. Podobnie archaiczny był chełm i miecz. Zainteresowanie autora artykułu skupia się przede wszystkim na owej obrzędowej zbroi i broni, ukazując ciekawy fragment z dziejów chińskiej broni. CARL LAUFER: Z historii oraz religii ludu Sulka (Au s Geschichte u. Religion der Sulka). Lud Sulka, zamieszkały w wąskim pasie nadbrzeżnym (nad Wide-Bay), w południowo-wschodniej części Nowej Brytanii jest malo poznany. Prawdopodobnie przywędrowal z Nowej Gwinei.. Autor przedstawia w pierwszej części pracy pogląd na prawdopodobną etnogenezę tego ludu, szlak jego wędrówek, jego walki i proces osiedlania się na Nowej Brytanii. W części drugiej charakteryzuje poglądy religijn~, moralne, wierzenia o duszy i znaczenie magii w codziennym życiu Sulka. Szczególnie interesujące są tubylcze wypowiedzi na tematy wierzeniowe. W ujęciu Laufer'a widać wyrażną tendencję doszukiwania się pierwotnego monoteizmu w wierzeniach Sulka, widać w tym wpływ P. W. Schmidt'3 i jego teorii o monoteiżmie pierwotnym (Urmonotheismus). CHARLES M. CAMP i BRUNO NETTL: M u z y c z n e i n s t r u m e n t Cłuk o w e w p o ł u d n i o w e j Af r y c e (The Musical Bow in Southern Africa). Łuki muzyczne w poludniowej Afryce można podzielić na 4 grupy: (1) Łuki z rezonatorem stałym. (2) Łuki z rezonatorem doczepianym. (3) Łuki, przy których funkcjt; rezonatora ~pełniają usta grającego. (4) Łelki typu "Gora'·. Strukturalnym róż~icom łuków odpowiadają różnice efektów cL.wiE:kowych. Artykuł koilczy starannie opracGwane glossarium, rejestr bibliograficzny, i kilka muzycznych transkrypcji, które ilustrują melodykę uz:,skiwaną na omówionych instrumentach. JOSEPH HENNINGER: C z y t. zw. "r e l a c j ę N i l u s a" m o ż n a uważać za prawdziwe źródło wiadomości z zakresu h i s t o r i i r e l i g i i? (Ist der sogenannte Nilus Bericht eine brauchbare religionsgeschichtliche Quelle?). �351 350 Od 70 lat VI literaturze historii religii znaczną rolę odgrywa "relacja Nilusa" (Nili monachii eremitae narrationes, quibus caedes monachorurn montis Sinae et captivitas Theoduli eius filii describuntur), mnicha z pól·wyspu Synai, z przełomu IV/V w. n.e. Od lat 40 pod adresem tegoż dokumentu zaczęto jednak wysuwać różne zastrzeżenia. Wątpliwości na temat dokumentarnej wartości opowiadania mnicha Nilusa wysunęli historycy, religioznawcy. Istnieje prawdopodobieilstwo, że mamy tu do czynienia raczej z u tworem literackim właściwym Gv,-ej epoce, niż z relacją opartą na dokładnej znajomcści opisywanych faktów. J. Henninger, znawca zagadniei, kulturowych świata arabskiego, autor znanych z tej dziedziny publihacji, poddaje krytycznej analizie te fragmenty opowiadania Nilusa, które ilustrują zwyczaje Arabów półw. Synajskiego w okresie preislamickim (t;..:w.Izmaelitów). Omawiając porównawczo szczegółowe zagadnienie pr3ktykowania ofiar z ludzi i wielbłądów oraz towarzyszące tym obrzędom z".';:czaje, auter również dochodzi do wniosku, że opowiadanie Nilusa jest c:1Yba utworem literackim. Nilus bowiem nie posiadał dokładnej, szczegółowej wiedzy o ówczesnych zwyczajach Arabów, nietylko dotyczących spraw ofiar ale także o codziennym trybie ich ;:ycia. LEON C/I.DOGAN: P t a k i a d u s z e l u d z i z m a l' ł y c h w m i t ulog i i l u d ó w G u a l' a n i i G u a jak i, (Aves y almas de difuntos en la mitologia guarani y guajaki). Krótki artykulik zawiera przycz.'"nek do wierzel\ o przybieraniu przez duszę postaci ptaków. WILCa \VORTELBOER: a .i ę z y kuk u l t u r z e l u d II B e i. u (Zur Spr:ache u. Kultur der Belu). Chodzi o lud, zamieszkujący środkowq i wschodnią czc;ść wyspy Timor (i\rchip. Sundajski). Autor nawiązując do pracy B. Vroklclge Etlmog;Yiphie der Belu in ZentruL Timor poszerza niejako a nieJdi2c:y l:~kżlo j.;oryg~}.io j"go r(':;:;oje. Om.8wia kolejno: geografię ludu Belu, jego kulturę materialną, społeczną i wierzenia. Następnie szerzej OpisujE' gec',~r:ÓftcLną sytuację voludnio\vo-śrc.dko\vej gru.py Belu i jej podzi:)[ na 5 mniejszych grup diaiektycznych. Na tle tego poclzhlLl ('mawia zróżnicowania tych grup w ich zwyczajach żniwnych, w obr7.ędowości wE'selnej : pogrzetowej. K0!1COWą cz<;ść s\vej rozprawy (rozdz. IV), autor poświ,;:c;.1 zagadnieniom języko,,:ym. polemicznie ustosunkowu.iąc ;:ię do \vypo\vied7.i r:::1 ~cn te;Tlat \;;"'s~ołLni;~:::f:~-"_~_"'.7y:~e.i V·.~·C)kJage i;t ~?.r~Lln.11 r.), CHARLES ESTIiRi\TA'XN: O b r z c C;" G c:~::s z c 7 e n i a w p o ł u d n.z a c h. A n g a l i (Di er:, rites de punl\ci'tion du s'.d.- ouest de l'Angola). Chodzi tu o prak t:;)';i Oczyszczenia w przypadkach: a) Jeżeli kobieta pocz~ła dziecko przed menstruacją a nie po menstruacji, gdyż to u tamtejsZ:"ch Bantu jest uważane za coś, co przy nosi nieszczęście. bl Po urodzeniu bliżniąt. co także wg. ich wierzeń, jest czymś sprzecznym n;,brw. cl Po dwukrotnej chorohie dzieck,). d) Po ponownym połączeniu się malżonków. którzy przez pewien czas żyli w separacji. e) Magiczny ma również miejsce w stosunku do wdów i wdowców, z małżonków. MORICE ligion and poprzednie i 44). Autor Isnegów, a zabieg oczyszcz~nia po śmierci jednego VANOVERBERGH: Religia i magia ludu Isneg (ReMagic among the Isnegl. Jest to 5-ta część rozprawy. Cztery znalazły się w 48 i 49 tomie ••Anthropos'u" (patrz Lud, t. 42 przedstawia jedynie teksty ,ilustrujące językowe zróżnicowania równocześnie ukazujące specyfikę ich pojęć i wyobrażeń. JOHANNES ITTMANN: W y o b I' a Ż e n i a b ó s t w a i j e g o i m i o n a pół n a c n e j, l e s i s t e j c z ę Ś c i K a m e I' u n u (Gattesvorstellung und Gottesnamen im nordlichen Waldland von Kamerun). W dawnym Kamerunie trudno bylo u tamtejszej ludności dostrzec przejawy wzgl. znaki jakiegoś wyrażnie religijnego kultu. Stąd powstała opinia, jakoby ludności tych obszarów religia i kultowy rytuał były obce. Autor przeciwstawia temu poglądowi material dowodowy z którego wynika, że jakkolwiek mamy tu da czynienia z poganami, to jednak mają oni zupełnie konkretne wyobrażenia o bóstwie oraz nazywają je konkretnymi imionami. Na plan pierwszy wysuwają się trzy postacie bóstw, mianowiciE:: bóstwo, które jest związane z kultem przodków; bóstwo, które jest czczone jako bóstwo nieba ('raz pojęcie, wprowadzone przez misjonarzy - "vyobrażenie i imię Boga. w LEO MEISER: "P l a t f o I' m a", z j a w i s kok li l t u I' o we pół n a cn y C h w y b r z e ż y N o we j G w i n e i (The ,.Platform" Phenomenon along the Northern Coast of New Guinea). Na ośmiu stronach tekstu Meiser omawia pewną kulturową osobliwość we wioskach ludu Kean. Nawiązując do relacji W. Tranel'a ("Anthropos", 47, 1952, s. 460 i n.), notuje, że podobnie jak u ludu lVIoando tak i u, l~du Kean sp~tYkał ~n roz:naite.ormy pal~wych platform p~z'2d domami. PemIą one osoblIWą fung:cję Jakgdyoy przedsIOnka często, choc nie zawsze, ocienionego dachem. Są miejsc m spotkań towarzyskich, spożywania posiłków, żucia betelu. Są także traktowane jako miejsce do pełnienia praktyk n charakterze religijnym. I'>'Tająróżne nazwy i kształty, jak również odrębne roz',viązania konstrukcyjne i motywy ozdobne. Ale nie tylko. Nazwy na owe platformy zar:Ecm l1azwami ninviek:ch egzoganicznych grup mieszkańców w danycb wioskach. Członkowie tych grup nie są jednaJ<: związani pokrewieństwem. Natomiast zewnętrznym znakiem przynależności do grupy jest właśnie kształt i barwa owej drewnianej platformy przed ich domami. otóż są one nie t~-lko emblematem, sygnalizującym wspomnianą przynależność, lecz przedstawiają równocześnie coś, co jest jakgdyby sumą moralnego kodeksu poszczególnych grup. Jest więc do nich przywiązane Viierzenie o duchu - założycielu platformy oraz z pokolenia w pokolen:e przekazywany system obowiązków i praw, nieco odmienny, dla każdej z owych grup, choć nie pozbawiony także wspólnych wątków. Autor trzema przykładami ilustruje omawiane zjawisko. "'1 �352 353 A. H. J. PRINS: S h u n g way a, o j c z y z n ą pół n o c n o - w s c h o c> n i c h B a n t u (Shungwaya, die Urheimat der N6rdost-Bantu). Autor przedstawia stosunkowo długi szereg plemion, które należy zaliczyć do grupy Bantu północnowschodnich. W legendach historycznych niektór)'l'o tych plemion powtarza się nazwa królewskiego miasta Shungwaya w pobliżu Birikao (tj. portu Durnfort) w płd. Somali. Wzmianki portugalskich kronik z XVII w. potwierdzają istnienie Shungwaya a także ludu hj nazwy. Miasto to znależć można na niektórych mapach Afryki wschodniej z XVI i XVII w., tym niemniej dokiadna lokalizacja jest jeszcze niezupelnie ustalona. Nazwa Shungwaya była nie tylko nazwą miasta ale równi~;~ nazwą państwa, które powstało z konfederacji szeregu plemion Bantu prawdopodobnie gdzieś w X w. n.e. Zmierzch jego zaczął się w XVI w. a ostateczny rozpad nastąl:'ił w końcu XVII "v. Pod naciskiem ludów obcych poszczególne plemiona usuwały się z da"vnej ojczyzny i zajmowały nowe tereny w Kenii i Tanganice. Dl SISTO VERI: Język ludu Ingassana z Afryki Wschodn i e j (II linguaggio degli Ingassana nell'Africa Orientale). Chodzi tu o język ludu z;;,mieszkującego wyżynę Tabi nel Dar Fung (pogranicle anglo-egipskiego Sudanu w międzyrzeczu Nilu Białego i Błękitnego). Autor wylicza liczne plemiona mówiące tu współnym językiem, określa pozycję tegoż języka w systematyce lingwistyki afrykańskiej oraz charakteryzuje jego cechy fonetyczne i morfologiczne. ANDREAS GERSTNER: W i e l' z e n i a p l' a k t y k i l u d u We· wa k - B o i k i n n a t e m a t c h o l' Ó b i i c h l e c z e n i a (Die glaubenmassige Einstellung ciel' Wewak-Boikin-Leute zu den Krankheiten und deren Heilung). W artykule, który jest dokończeniem pierwszej częśd, ogłoszonej w 49 (1954) tomie "Anthro~s'u", autor zajmuje się praktykarni lecznictwa u jednego z ludów północnowschodniej części Nowej Gwinei. Przedmiotem opisu są metody znajdowania przyczyn poszczególnych chorob poprzez interpretację marzeń sennych, przez pośrednictwo ludzi szczególnie uzdolnionych do rozpoznawania tych przyczyn oraz drogą wywoływania stanów hipnotycznych. Kot1cowy rozdział zawiera opis działań mających r,a celu odwrócenia choroby przez zabiegi magiczne z udziałern czarownika Jub przez ofiary i modły. Autor uchyla się od głębszej psychologicznej analizy, niemniej sam materiał jest bardzo interesujący, szczególnie etn'J['sychologa. JOHANN FRICK: 1\la t k a i d z i e c k o u C h i ń c z y k ów - T s i 11g h a i (Mutter u. Kind bei den Chinesen-Tsinghai). Rozprawa o dużej wartości ~tnograficznej. Autor przedstawia w ewolucyjnej kolejności pojęcia, wierzenia i praktyki związane z macierzyństwem kobiety chińskiej. Wątkiem przewodnim niniejszej, pierwszej części tak zatytułowanej rozprawy, jest zagadnienie "nieczystości" kobiety, w sensie społeczno-religij- nym, wystEiPujące ze szczególnym znaczeniem w cyklu praktyk i pOSi;ć,W w czasie menstruacji, w okresie ciąży i przez jakiś czas po urodzeniu dziecka. Autor zatrzymuje uwagę na konsekwencjach tego. \V rozdzie,lę III i IV omawia wierzenia o tym, co zmarłą w stanie nieczystości kobiet" czeka w życiu pośmiertnym (w owym pozagrobowym świecie istniei; specjalne miejsce dla tych kobiet, zwane "sadzawka krwi" albo, jaskinia krwi") oraz co trzeba czynić, aby zmarłą z niedoli ratować. O~ówienie rytuału pomocnego tej sprawie zawiera szczegóły archaicznych wierz211. Z powodu dużej siły żywotnej tych przekonań i wierzeń dola chińskiej !cobiety jest niezmiernie ciężka. MERVYN MEGGIT: "D ż a n b a" u l u d u Wal b i l' i w Ś l' o d k o we j A u s t l' a l i i (Djanba among the Walbiri). "Dżanba" to odpowiednik .,oruncza" znanych z opisów Spencer'a i Gillen'a, a odnoszących się do również australijskiego ludu Aranda. "Dżanba" to złośliwe duszki. U luciu Walbiri dookoła owych "dżanba" oplotło się sporo mitów i legend. O owy';h mitach, o właś~iwościach owych "dżanba" i miejscach ich zamieszkiwani" a tym, że potrafią one ludziom mocno szkodzić a nawet zabija"ć, pisz~ <'utor ~olejnych czterech rozdziałach. Następne cztery rozdziały poświęc;a omaWJaDlU praktyk zabezpieczających. W rozdziale końcowym mówi o podobnych wierzeniach i wyobrażeniach, które spotyka się u innych ludów tego kontynentu. Autor brał udział w badaniach etnograficznych ludu Wa1biri w okolicy Hooker Creek i Wave Hill w Australii w latach 1953-54. Ostatni z serii artykułów w tym zeszycie nosi tytuł: "P u r a, i s t o t J. n a j w y Ż s z a A r i k e n ó w". Autorem jest ALBERT KRUSE, misjonarz. Treścią artykułu jest wierna transkrypcja wypowiedzi Indianina imieniem Atit! z ludu Arikena, żyjącego nad rzeką Trombetas w stanie Pard w Brazylii. Chociaż wątkiem przewodnim jest charakterystyka postad dwóch tamtejszych bóstw-demiurgów Pura i Mu'ra, to przecież Atiti opisuje przy okazji wiele szczegółów z życia, obyczajów i gospodarki ludu Arikena. :v \V dziale "Analecta et additamenta" na uwagę specjalną zasługują: sprawozdanie Martina Gusinde z ekspedycji do kraju Indian Yupa w Wenezueli, notka M. D. W. Jeffreysa a wprowadzeniu kukurydzy do Hiszpanii. i wypowiedź H. Hubera na temat bliźniąt u murzynów kraju Togo (Afryka). Drugi zeszyt 50 tomu "Anthroposu" otwiera artykuł K. J. NARRA: I n t e l' p r e t a c j a s z t u k i P a l e o l i t y c z n e j poprzez paralele etnc)graficzne (Interpretation altsteinzeitlichen Kunstwerke durch 'lolkerkundliche Parallelen). Narr podejmuje próbę zestawienia metodologicznych zalozeli, które winny służyć jako naukowa podstawa do interpretowania znalezisk archeologicznych poprzez paralele etnograficzne. Przytacza więc szer':g rozmaitych, niejednokrotnie sprzecznych twierdzeń metodologicznych znanych archeologów i etnologów i próbuje usystematyzować je (Diagram 23 "Lud", t. XLV �355 354 na s. 523). Praktyczną wartość tej próby sprawdza autor na przykładach interpretacji kilku bardziej znanych reliktów sztuki paleolitycznej, pOSł'lgując się analogiami etnograficznymi. Artykuł zainteresuje przede wszystkim archeologów mimo, że nie wnosi nowych wartości. E. A. WORMS: Ws pół c z e s n e i p r e h i s t o r y c z n e r y s u n ki > k a l n e w ś r o ci k o we j i pół n o c n e j K i m b e r l y (Contemporary and Prehistoric Rock Paintings in Central and Northern North Kimberley). Autor zdaje relację ze swoich dwóch wypraw autralijskich, w czasie których, przy pomocy tubylców Ungarinjen, Gwini i Gulari, odnalazł szereg rysunków skalnych. CZE;ŚĆz nich to współczesne, lub raczej niezbyt dawne malowidła przedstawiające postaci mitycznych australijskich prawodawców Wandjina oraz demiurga Węża-Ungud. Natomiast inne rysunki są pochodzenia b. dawnego. Według hipotezy Wormsa są one dziełem prehistorycznej, pigmoidalnej rasy, którą musiały cechować wysokie uzdolnienia plastyczne. W nawiązaniu do prac G. Taylora (1950 r.) i F. de Pogranyi Nagy (1952 r.) autor widzi możliwość, że były to szczątki rasy Tasmanoidów, która zamieszkiwała kontynent istniejący niegdyś, a który był pomostem dla migracji między południową Ameryką a Australią (s. 566). Swietnie opracowany artykuł reprezentuje wysoką klasę zwi'izłego, naukowego ujęcia. Kabardyńska wersja motywu "Kto jest silniejszy" jako próba tekst.u z Kizburn (Elne Kabardinische Fasung des Motivs "Wer ist sHirker?" aIs Textprobe aus Kizburn (Baksan, Kaukaz). Artykuł poświęcony pamięci Roberta Bleichsteinersa (zm. ID. IV. 19~4.), w opracc.waniu J. Knoblocha. Bajkowy motyw "Kto jest silniejszy?" został zapisany m. i. także w języku kabardyńskim. Tekst tego zapisu autor przedstawia w transkrypcji fonetycznej i w dosłownym tłumaczeniu. SEVERINE SILVA: Ś l a d y l u d z k i c h o f i a l' w K a n ara. (Traces of Human Sacrifice in Kanara). W Indiach na zach. wybrzeżu Dekar,u w prowincji Kanar zachowały się jeszcze żywo w pamięci tamto ludzi wspomnienia o krwawych ofiarach z ludzi. Praktyki te ustały ok. 1800 r. Ofiary z ludzi skła.dano corocznie w porze monsunu celem uzyskania przychylności bogów. W nadmorskich i nadbrzeżnych okolicach krajLl składano ofiary z ludzi aby ocalić przed zniszczeniem wały ochraniające uprawne pola przed zale\vem wód w dniach stormów i powodzi. Wreszcie podobne ofiary bywały składane z okazji niebezpiecznych wypraw mors:dch i podróży handlowych. Zaniechanie okrutnych praktyk odbyło się przez wprowadzenie form zastępczych do aktów ofiarnych. I tak ludzką głowę, którą poprzednia odcinano ofierze i przecinano na 2 połowy, zastąpila głowa melonu albo, w niektórych okolicach ofiarę ludzką zastąpiła ofiara z koguta. Warto zwrócić uwagę na fakt, że we wsiach, które zachowują tradycyjny ustrój matriarchalny, przyjęła się ofiara z melonu, a nato- mi~s.t ofiara z koguta we wsiach patriarchalnych. Uzasadnioną wydaje się opll1la autora w myśl której ofiary z ludzi były tu pierwotnie składnikIem kultury matriarchalnej, a więc dawniejszej. Ciekawe są również opisane przez autora zwyczaje rytualnego trucia zięcia w rodzinach zachowujących tr<ldycje matriarchatu. " ALCIONILIO BRUZZI DA SILVA: R y t u a ł p o g r z e b a w y l u d 6 w : n a d. r z. U a u p e s (Os ritos f0.nebres entre as tribos do Uaupes). Zwyczaje. pogrzebo.we je~nego z ludów, żyjących nad rzeką Uaupes (dopływ A.~a.zon!{l, BrazYh~) opIsane tu przez misjonarza Bruzzi, nie wiele się roznlą od zwyczaJow praktykowanych przez inne ludy z nad Amazonki należące do grupy jE;zykowej "tukan" i "tari<:na". ' G. W. B. HUNTINGFORD: G o s p o d ark a D o r o b o. (The Economic Life of. the ?orobo). Chodzi tu o b. pierwotny lud murzyński, żyjący w re;o:erwaCle lesnym Afryki Równikowej, na zachód od Kenyi, w sąsiedztwie kraju Nandi. Artykuł jest niezwykle interesujący. Ukazuje bowiem szcze· ~ół~ .ekon~m~ki zbieraczo-Io,,:,ieckiej oraz proces przechodzenia do gospocar,u kOplel1laCZO-hodowlanej. Osobliwie ciekawy jest opis puszczańskiego bartnictwa Dorobo, a to ze względu na analogie z dobrze nam znanym bartnictwem polskim. Artykuł świetnie charakteryzuje całość gospoda~ki Dorobo. Autora znamy już z monografii o społecznych i politycznych instyttlcJach ludu Dorobo. (Anthropos, t. 44, 1951 i t. 49, 1954). FRANCIS NICOLAS: T e k s t yet n o g r a f i c z n e 1u d u T a m a j e q : e ~w s :h o d n. c z ę Ś c i J u 11e m m e d e n (Textes ethnographiques de la l ar~aJeq des Jul:emmeden de l'est). Jest to 3 część pracy. Dwie poprzedme były opubhkowane w 46 (1951) i w 48 (1953) tomie Anthroposu Krótkie, podane w transkrypcji fonetyczne i w poprawnym tłumaczeniu' teksty ~awierają dużo wiadomości o życiu Tuaregów Nigerii, o gospodarce' Z\\'yczaj ach i folklorze. ' ~OHANN FRICK: M a t k a i d z i e c k o u C h i n c z y k ó w T s i n gh a I (Mutter U. Kind bei den Chinesen in Tsinghai). Cz. II. Pierw~za CZf;ŚĆtej rozprawy znalazła się w 50 t. Anthroposu (1955). W tej części m:!or omawia zwyczaje praktyki i wierzenia, związane z traktowaniem kobiety brzemiennej w okresie ciąży i z aktem urodzenia dziecka. OTTO MORS: H i s t o r i a l u d u B a h i n d a z d a w n e g a p a ńs t w a K y a ill t war a n/j e ź. V i c t o r i a - N y a n z a (Geschichte der Bahinda des alten Kyamtwara-Reiches am Victoria-Nyanza-See). Treściq artykułu są dzieje ludu Bahinda w okresie 1590-1954 roku. 1\1. TOPNO: P o g r z e b o w e z w y c z a j e l u d u lVI u n d a n a w v_ ż y n i e R a n c h i (Funeral. Rites of the Mundas on the Ranchi Platea~). V.'d l\Iunda żyje w prowincji Bihar na północnym wschodzie Indii. Jego zwyczaje pogrzebowe ulegają zmianie. Przed ok. stuleciem zostało tam 23" �356 357 z:miechanc ciałopalenie na rzecz obrządku grzebalnego. Jednakże cido osobnika, którego zabił tygrys, nadal Jeszcze bywa palone. Przedmiotem szczegółowego opisu są w omawianym artykule ceremonie pogrzebowe, ich ideologiczne podłoże oraz zabiegi magiczne. Szczególnie ciekawy jrJst opis pochowków wtórnych. JOS. TRIPPNER: N a w o ż e n i e g l e b y w h a i (Ackerdungung in der Provinz Ch'ing-hai, hai leży na pograniczu tybetańskim w półn.-zach. tody użyźniania uprawnej ziemi w tamtejszym tem niezwykle interesującego etnograficznego przez autora pochodzą z 1941-1951 r. Spośród 5 nych przez Trippnera, szczególną wartość posiada P I' o w i n c j i C h'i n g -China). Prowincja Ch'ingChinach. Tradycyjne merolnictwie są tu przedmi0opisu. Materiały zebrane typów nawoźenia omawbopis źarowej uprawy ziemi. .JOHN M. GARVAN: O s o b o w ość P i g m e j a ,Pygmy Personality) Chodzi tu o pigmejów grupy Negritos z wysp Filipińskich. Wyliczone przez <'.utora cechy osobowości Pigmeja to szereg zalet przy dość nikłej liczbie cech ujemnych, wśród których pierwsze miejsce zajmuje bojaźliwość Pigmejów i umiłowanie łatwego życia. Materiały pochodzą z terenowych badań autora, które autor prowadził wśród Negrytów na Filipinach. P. B. LAFONT: Patronimiczne rody Czarnych Thai -S 0'- n - l a o I' a z N g h j a - lo (Notes sur les familles patronymiques Thai Noires de So'n-la et de Naghia-lo). Genealogia, struktura i rodowe zwyczaje dwóch spośród wielu rodów syjamskich, należących do grupy Th'li Dam t. zw. Czarnych Thai są przedmiotem niniejszego artykułu. RUDOLF RAHMANN i MARCELINO N. MACEDA: N e g I' Y c i p ó łn o c n e g o N e g r o s (Notes on the Negritos of Northern Negros) Treścią artykułu jest etnograficzny szkic Negrytów mianowicie ludu Ata, zamieszkującego w północnej części wyspy Negros w archipelagu Filipiilskim. Materiały zostały przez autorów zebrane w dwóch ekspedycjach odbytych w latach 1954-1955. Szkic jest dość powierzchowny. Sporo w nim łuk, których nawet szczupłość artykułu nie może usprawiedliwić, tym zaś mniej, źe autorzy dysponowali wcale bogatą bibliografią w zakresie tego tematu. FRANZ EICHIGNER: Praca kobieca u tybetańskich no .. m a d ó w Z 11 a d j e z i o raK u k u n o I' (Frauenarbeit bei den tibetischen Nomaden im Kukunor Gebiet). Rola kobiety w gospodarce pasterzy-nomadów nie jest tak poślednia, jak to przyjmują niektórzy teoretycy. Artykuł Eichingera jest pod tym względem wielce instruktywny. Do interesując.vch szczegółów naleźy m. i. spostrzeźenie autora, źe o ile tkactwo jest tu w rękach kobiety, o tyle przędzeniem wełny trudnią się mężczyźni. Autor wyEcza wszystkie konkretne zajęcia kobiece i charakteryzuje rolę i znaczenie tych prac w gospodarce tybetańskich nomadów. DOMINIK SCHROEDER: O s t I' U k t u I' z e s z a m a n i z m u (Zur Struktur des Schamanismus). Istotą lub raczej podłożem szamanizmu jest ekstaza. W stanach ekstazy występują osobliwe zjawiska eksterioryzacji duszy, jej identyfikacja z kosmosem, z bóstwem, ze światem duchów, dusz lub sił przyrody. Na tym podłoźu kształtuje się szamanizm jako światopogląd i jako instytucja ludowej kultury w północnej i środkowej Azji. Nie jest on jednak w swej istocie ani religią ani też magią (s. 880). Rozprawa wysoce specjalistyczna. Autor stoi na stanowisku wyznaczonym przez założenia psychologii postaci (Gestaltspsychologie). Tymi to założeniami nawiązującymi do teorii archetypów Junga, tłumaczy Schroeder psychologiczne podłoźe szamanizmu. Autor, reprezentuje współczesny kierunek ideologiczny wiedel1skiej szkoły w etnologii. PAUL SCHEBESTA: H I' o l f Va u g h a n S t e v e n s. Schebesta przypomina tu nazwisko pierwszego badacza malajskich Semangów, który pod koniec XIX w. penetrował dźunglę półwyspu malajskiego, z polecenia R. Virchova i Etnologicznego Muzeum w Berlinie. Stevens zbierał materiały etnograficzne. W pierwszym dziesięcioleciu XX w. wartość relacji etnograficznych Stevensona zakwestionował R. Martin. P. Schebesta dokonUje tu zasadniczej rehabilitacji Stevensa, wykazując brak słuszności w zarzutach :v1artina i jego zwolenników. FRITZ BORNEMANN: Materiały J. lVI. Garvana dotyczące Negrytów Filipin i towarzyszące im zapiski Schmidt a (J. M. Garvans Materialien uber Negrito der Philippinen und P. W. Schmidts Notizen dazu). Próbę pracy Garvana o pigmejach przedstawia L'agment wyżej przytoczony (Pygmy Personality). Całość pt. "Pigmeje Filipin" pozostaje jeszcze w rękopisie. Garvan przed śmiercią (między 1938 a 1941 r.) przesłał rękopis monografii o Negrytach prof. J. M. Cooperowi z Katolickiego Uniwersytetu w Waszyngtonie. Rękopis zainteresował O. W. Schmidta, który go sprowadził do archiwum "Anthroposu", gdzie go reprodukowano na mikrofilm. (MBA, t. 19). W. Schmidt, czytając rękopis poczynił szereg notatek komentujących uwagi Garvana. Otóź F. Bornemann z kolei daje charakterystykę pracy Garvana, oceniając ją na ogół przychylnie, choć nie ukrywa, że razi go fakt, iż autor pominął prace Schmidta o Pigmejach. Zarzuty Bornemanna są o tyle dziwne, źe Garvan nie posiadał teoretycznego przygotowania etnologicznego, jego życiorys może wiele tlumacz:"ć. \V drugiej, końc:o\',ej części artykułu, Bornemann cytuje i omawia notatki O. Schmidta komentujące treść rękopisu. Końcowy artykuł Arnolda Burgmanna omawia gramatykę i słownik jc;zyka ludu, który zamieszkuje wyspy Marshalla. Autorem tak gramatyki Jak i słownika był August Erdland. IV dziale "Analecta et additamenta" znajduje się sprawozdanie z artykułu W. E. l\Tlihlmanna pt. "Ethnologie u. Geschichte" oraz artykuł E. Drobcca pt. "Zur Geschichte u. Ethnomedizin". �359 358 W dziale "Miscellanea" i w dziale "Bibliographie" 50 tomu Anthroposu za r. 1955 znaleźć moźna liczne recenzje etnograficznych lub etnognfa interesujących publikacji z lat 1953-54. Bogaty jest równieź rejestr "PI;' blicationes recentes". W recenzowanym tu tomie przewaźa ogółem tematyka azjatycka. Tc,[t1 jest b. obszerny, liczy ok. 1061 stron. Problematyka materialnej kultury jest reprezentowana raczej ubogo, natomiast obfite są materiały z zakreci'J kultury duchowej i społecznej. Tadeusz Wróblewski ANTHROPOS, tom 51 Fryburg 1956 r. Ze.szyt .pierwszy t. 51-ego otwiera artykuł Rudolfa R a h m a n'a, redaktora "Anthropos'u", na temat pięćdziesięciolecia istnienia tego czasopisma. Pierwszy tom wydawnictwa ukazał się w 1906 r. W myśl początkowych załoźeń miało to być pismo przede wszystkim misjonarzy interesujących się problematyką ludoznawczą i językoznawczą· Te ideologiczne załoźenia znalazły wyraz w podtytule czasopisma: "Internationale Ztschr. f. Voelkerund Sprachkunde". W. Schmidt figurował ówcześnie na okładce jako wydawca przy w3półpracy licznych misjonarzy. Wysoki poziom czasopisma i zarysowane plany zainteresowań, a przy tym imponujące bogactwo materiałów tu publikowanych, przyciągnęły rychło uwagę czołowych etnologów, lingwistów, antropologów i przedstawicIeli dyscyplin pokrewnych całego świata. Na łamach "Anthropos'u" moźna znaleźć nazwiska B. Ankermann'a, W. Lehmann'a, R. Lehmann'a - Nitsch'a, Andrew Langa', A. va:1 Gennep'a, R. Maretfa, A. L. Kroeber'a, B. Laufer'a, P. Ehrenreich'a, FI. Graebner'a, R. Thurnwald'a i wielu innych. Stal się zatem "AnthropCls" organem znacznie szerszego kręgu, niź to zrazu leźało w zamiarach jeg'o wydawcy. Historii rozwoju tego wydawnictwa poświęcone są dalsze stron;; artykułu wstępnego. Z kolei Joseph H e n n i n g e r przedstavlia szkic biograficzny Wilhelma Schmidt'a (P. Wilhelm Schmidt S.V.D. 1868-1954). Smierć ojca Wilh'31ma Schmidt'a (In. 2. 1954.) odbiła się szerokim echem w świecie naukowym. Dowodzi tego ponad 30 pośmiertnych artykułów i wspomnień na lam:łc.łt wielu czasopism o życiu i zasługach zmarłego. W biografii tego etnol"Jga 7l1ajdujemy interesujący szczegół o wakacjach spędzanych na GórnYD1 Sląsku, i pierwszych zainteresowaniach etnograficznych i językowych onu: wzmiankę o tym, że uczył się języka polskiego. Biograficzny szkic Henninger'a przedsta\via pelen obraz osiągnięć W. Schmidt'a w cia.gu jego długiego i pracowitego życia. Uzasadnione jest końcowe zd8nie artykulu, któreg'J myśl określa \vielkość dzieła, dokonanego przez W. Schmidt'a E:repi m071Hmentum n.erc pcrennius. Pamięci \Y. Schmidt'a poświęcony jest również artykuł Wilhelma K o pp e r s a, znakomitego i wiernego ucznia Schmidt'a. Artykuł ukazuje czy tel- nikowi działalność zmarłego na polu osiągnięć naukewych. Tej to aktywności Schmidt'a zawdzięcza szkoła wiedeńska swoje powstanie i rozwój. Kolejny artykuł LOUIS J. LUZBETAK' A nosi tytuł K u l t z m ar ł y c h w kra j u 'Iv' a h g i n a N o we j G w i n e i (Worship of the Dead in the Middle Wahgi New Guinea). Ukryta w scrC.l N. Gwin2i dolilE\ \Vahgi została odkryta dopiero przed 20 laty. Autor artykułu należy do grupy misyjnej, która tam podjęła swą działalność. Istotą zastanego u ludu środkowej Wahgi kultu i systemu wierzeń są wierzenia w dusze umarłych. Tubylcy posiadają określenie "mińmań" na oznaczenie duszy zmarłego. Odpowiada to mniej więcej angielskiemu "shadow image". Ta sama nazwa służy na określenie odbicia w wodzie albo lustrze. Tak pojmowana dusza, ożywia ciało i może je opuścić na krótszy lub dłuższy okres czasu lub na st8łe. Wtedy następuje śmierć. Zwierzęta w myśl wierzeń Wahgi nie mają duszy, wyjątek stanowią: pies, świnia i kazuar. Właściwości duszy odzwierciedlają charakter żywych osobników. W religijnych aktach o charakterze zbiorowym pierwszorzędną rolę odgrywają więc duchy przodków, założycieli i opiekunów poszczególnych grup tubylców. Charakterystyczny jest brak kapłanów, jako kierowników aktów religijnych; są natomiast czarownicy mający władzę i kontrolę nad zmarłymi. Władza ich i wpływ są w poszczególnych osadach bardzo silne. Modły, ofiary i zabiegi magiczne służą dla uzyskania przychylności dusz zmarłych. U podłoża tych wierzell i praktyk, zdaniem autora, leży strach. Wydaje się, że autor trochę upraszcza istotę zjawisk które referuj '.. Strach przed umarłymi nie jest jedynym bodżcem do praktyk religijnych i magicznych. Nie należy zapominać, że N. Gwinea leży w zasięgu wierz-2ń malanezyjskiej "mana" i związanego z nią systemu wierzeń i praktyk. Poza tym niektóre szczegóły wierzeń o duszy, o których Luzbetak tu wspomina, bardzo żywo przypominają pojęcie "ling8 s'harira" Hindusów, t. zw. "otwór Brahmy" i inne. Elementy tej kategorii wierzeń powstały w £1loz0ficznych systemach t. zw. religii wyższych, przedostały się w procesach kulturowych dyfuzji na obszary kultur pierwotnych N. Gwinei, Australii i innych. Byłoby rzeczą nieostrożną widzieć w nich własne podłoże reHgijne danego ludu. MA TTHIAS EDER: D u s z e z m a r ł y c h i d u c h y P r z o d k ów 'v J a p o n i i (Totenseelen und Ahnengeister in Japan). Przedmiotem artykułu jest proces w którym, wg. japońskich wierzeń ludowych dusze zmarłych przeobrażają się w duchy przodków. Dusza człowieka zmarłego musi po śmierci przejść proces oczyszczający ją z cielesnych właściwości, zapcnll1ieć f) żywych, by potem stać się jednym z duchów przodków i dzialaf dla dobra swoich potomków. Dalszy jej awans zaprowadzi ją do grupy bóstw klanowych posiadających funkcje społeczne w życiu grup rodowych i cał~'ch wiosek. Autor przedstawia pochówkowe obrządki dwugrobowe, których ślady w niektór~'Ch okolicach Japonii obserwować można jeszcze doti1d. �360 Szereg wierzer'J, praktyk i obyczajów związanych z kultem dusz i duchuw \',;skazuje na wspólne dla eur-azjatycbego obszaru kulturowego cechv c 'Jrządków pogrzebowych i wierzeń, pochodzących z okresu przed nawC'.rstwieniem się obrzCidowości i wierzeń jakie wnosiły wielkie systemy reli~:jjne, chrześcijaństwa w Europie, a buddyzmu w Azji. HERMANN ZWINGE: Z a b a w y d l i e c i ę c e u G u n a n t u n a n i) N o w e j B r y t a n i i (Kinderspiele der Gunantuna auf New Britain). Dzieci wszystkich czasów i ludów są podobne, jak to potwierdza etnografia. Pierwszą zabawką dzieci Gunantuna jest grzechotka z łupiny owocu tarat3renge (Cassia javanica). Kolba kwiatowa banana lub tykwa "powinięta w bananowy liść jest lalką, a kamyki, i naj rozmaitsze owoce stanowią wyposażenie domu lalki. FHANCIS NICOLAS: T e k s t yet n o g l' a f i c z n e T u a l' e g ów (Tamajeq) ze wschodniej części Iullemmeden (Textes ethnographiques de la Tamajeq des Iullemmeden de l'est). Jest to 4-ta część artykułu pod tym tytuł,em. Jego trzy poprzednie CZęSCl znalazły się w 46, 'l8 i 50 tomie "Anthropos'u". Autor przedstawia teksty podane w jęz. Tamajeq, t. j. Tuaregów z Nigerii Francuskiej. Oprócz wartości językoznawczych, teksty te zawierają często wiadomości etnograficzne na temat kultury materialnej, zwyczajów i światopoglądu plemienia. ALAN P. MERRIAM, SARA WHINERY I B. G. FRED: P i e ś n i z g m in y "R a d a" n a w y. T l' i n i ci a d (Songs of a Rada Ccmmunity in Trinidad). Pieśni te zostały zebrane przez Audrew Carr'a w Port-of-Spain w 1953 r. i opracowane przez troje autorów. Grupa Rada jest nowopowstClł'1 grupą kulturową. Swój początek zawdzięcza ona Afrykaninowi Abojewi Zahwenu, Dahomejczykowi imigrantowi który w 1855 r. zalożył w póln.·· wschodnim zakątku Port-of-Spain stowarzyszenie religijne. Nazwał je imieniem ojczystego bóstwa Dangbwe. Dahomejskie wierzenia i bóstvva uległy tu synkretyzacji z wierzeniami i świętymi chrześcijańskimi i w te.j postaci trwają dotąd. 31 pieśni zebranych wśród uczestników tej grupy zostało poddanych analizie. W drugiej części artykulu autorzy przeprowadzają studium porównawcze zebranego materiału. JOHANNES MARINGER: "K i l k a n a l' z ę d z i p i ę ś c i a k o w y c h z G o n g e n yam a (Japonja) a z a g a d n i e n i e p a l e o l i t u j a p o 1'l.. s k i e g o". (Einige faustkeilige Geraete von Gongenyama (Japan) und die Frage des japanischen Palaeolithikums). W 1950 r. japoński amator archeolog Chuya Aizawa znalazl w Gonge:"t)'ama, w środk. Japonii, 90 km. na półn.-zach. od Tokio okazy tłuków pięściakowych, paleolitycznych. Zagadnienie, to należałoby rozpatrywać w odniesieniu do klas~·fikacji i zasięgu ustalonego przez H. L. l\Iovius'a. Au:cr dochodzi do wniosku, że pięściaki te odpowiadają narz~dziom acheulskim l star. paleolitycznym: że odnoszą się do paleolitu gdyż świadczą o t;;r.1 361 t( warz:;s?<;,ce im znaleziska; należą do grupy przemysiu Patjitanien .Jawa i prawcor;odcbnie pochodzą z okresu, kiedy istniało lądowe połączenie kont~'nentu azjatyckiego z .Jawą i Japonią. H. R. VAN HEEKEREN: P l' Z Y c z Y n e k d o P l' o t o h i s t o l' Y c z n e g o () b l' Z ą d k u c i a lo p a l n o - p o p i e l n i c o we g o w A n j a l' (.Java.). (Note on Proto-Historic Urn-Burial Site at Anjar, Java). R. Hei11e-Geldem \\'skazał VI 19.53 r. na to, że ciałopalne pochówki popielnicowe poludniow'Jwschcdniej Azji możnaby powiązać z kulturą Dongson. Istnieje uzasadnione T,rzypuszczenie iż są one rezultatem kontaktów z falą kulturową niosącą zwyczaj pogrzebowy popielnicowo-ciałopalny, przypuszczalnie z jakąś lokalną kulturą megalityczną. Wątpliwości budzi dziwaczny, rozproszony geograficzny zasięg tego zjawiska. Być może, że nie odkryto jeszcze między lokalnych odpowiednich powiąza1'l. Odkrycie grobu w Anjar na Jawie (100 km. na wsch. od Djakarty znaleziono 2 groby zawierające urny o dużych rozmiarach) może być przyczynkiem do zapełnienia jednej z luk wspomnianego zasięgu. H. L. KOPPELMANN: F O n o log i a, j ę z y k o z n a VI s t w o s t l' U kt u l' a a c e lo w ość j ę z y k o w a. (Phonologie, strukturelle Linguistik und die Zweckmaessigkeit in del' Sprache). Artykuł ma charc:kter polemiczny. Chodzi o zagadnienie fonologii i językoznawstwa strukturo·wego. Strukturaliści pragną ująć mowę i języki metodą matematyczno-przyrodniczą. Elementy języka "phonemy" są obiektywnymi realiami psychologicznej natury i funkcjonują w określony sposób, v"pływając na takie lub inne znaczenie wyrazu. W 5 tezach przeprowadza autor argumentację przeciw podstawowym zalożeniom fonologii, przyjmowanym przez zwolenników strukturalizmu językowego. HUGO HUBER: 1\1a g i c z n e s t a t u e t k i i a k c e s o l' i a u w s c h o dn i c h B a yak ó w i i c h s ą s i a d ów. (Magical Statuettes and Their Accessories among the Eastern Bayaka and Their Neighbaurs (Belgian Congo). Przedmiotem artykułu jest opis przedmiotów vvykonanych ręlq ludzką, a służących zabiegom magicznym. Tal<imi 'Nariantami u Ki- Tanda klanu plemienia Buyaka jest "nkoshi", t.j. zespół przedmiotów, słuŻ'1CY magicznym zabiegom obronnym. Składają się na to statuetki, naczynia do leków magicznych i r::roszki. "Nkoshi" służy tu jako środek, którego można użyć przeciw wrogim silom, grożącym grupie lub poszczególnym jednostkom. Podobnym celom służą i inne zespoły przedmiotów magicznych "mbambi", u grupy Basuku "mubwolo", "mahamba", "mbong'l", ..nkalagasa·' i .,mufu". Istotę owych przedmiotów można określić jako silę którą zabrano przodkom i przez umiejętny zabieg zamknięto w posążkach, stanowiących głó\vny człon takiego zespoiu. �362 FRITZ BORNEi'vIANN: P r z y g o t o w a w c z e p r a c e O. W. S c h m i dt'a d o n o we g o w y d a n i a "V o e l ker u n d K u l t u r e n" (P. W. Schmidts Vorarbeiten fuer eine Neuauflage von "Voelker und Kulturen"). W ramach Micro-Biblioteki "Anthropos'u" przygotowany został 23 tom zuwierający fragment manuskryptu pozostawionego przez O. W. Schmiclt'a ? zatytułowany ((Vorarbeiten fuer eine Neuauflage von "Voelker u'1d Kulturen", w dziesięć lat po ukazaniu się wydawnictwo to zostało wyczerpane. W okresie powojennym W. Schmidt zamierzał przygotow;:c wydanie nowe, uzupełnione pracami: o prawie macierzystym, o kuwadzie, o totemiźmie. Autor zamierzał wnieść pewne poprawki do poprzednich poglądów; i opublikowany przez Bornemann'a fragment manuskryptu pokazuje, jak przez zmarłego zaplanowane zostały uzupełnienia niektórych rozdziałów nowego wydania. Na uwagę szczególną w dziale "Analecta et Additamenta": zasługują wzmianki: Alfreda S t e i n m a n n a: Zur Verbreitung der "Couvade" in \Vestindonesien. Uwagi Francis'a L a m b r e c h t'a do książki R. F. Bar·· ton'a "Book on the Religion of the Ifugaos", Cesare A l b i s e t t i: Krótkie sprawozdanie o znaleziskach archeologicznych w dolinie Pogubo w l\Il:'lto Grosso w Brazylii. Maria C a s e fi a ~ P a j o artykuł "Ascension Into Heaven" (A Folktale from Bohol, Filipiny). W dziale "Miscellanea": warto wspomnieć wzmiankę O pochodzeniu i rozprzestrzenieniu się kultur wyższych. Nadto znależć tam można dość liczne relacje z publikacji antropologicznych, religioznawstwa, etnografii i folklorystyki. Zeszyt 2. (tom 51. Fasc, 3-4). PAUL ANDT: C h o r o b y i i c h p r z yc z y n y w w i e r z e n i a c h l u d u N g a d h a (Krankheit und Krankheitsursachen bei den Ngadha). Lud Ngadha zamieszkuje środkową część wyspy Flores w archipehgu sundajskim. Jego wierzenia i wyobrażenia o i~tocie duszy i o przyczynach chorób odsłaniają procesy pierwotnego myślenia. Człowiek w wierzeniach Ngadha posiada jedną lub kilka dusz. Może ona istnieć poza ciałem i przybierać postać zwierząt, a w szczególności szarańczy lub węża. Niektórzy uważają cie11 człowieka za jego duszę. Opuszczenie ciała przez duszę może je narazić na choroby i śmierć. "Nitu" oznacza ziemię, a także jej personifikację w postaci bogini ziemi. Ona też zsyła na ludzi niektóre choroby, m. in. malarię, febrę. "Noca" oznacza czas ale i zarazem księżyc. Także i on jest przyczyną szeregu chorób m. i. bólu głowy, porażeń. Duchy przodków niezadowolone z postępowania swoich potomnych mogą gniew swój objawić przez zsyłanie chorób na żyjących. Nadto istnieją także ludzie mający władzę nad "polo", t. j. duszkami, skrzatami. O\ve to "polo" mogą również być przyczyną najróżniejszych ~chorzeń. Wreszcie nie brak i czarowników, którzy drogą zabiegów czarnej magii mogą powodować choroby. Są także przypadki, w których przekleilstwo kre\vnych, złe prowa- 363 Gzenie się i uchybianie regułom życia może być powodem chorób; chor,'Jbc: traktują też ,iako dopust boży zesłany przez bóstwo niebios, dewa. Autor przytacza wiele materiału słownikowego oraz opisowego. Wide' słów o znaczeniu podstawowym dla pierwotn~<:h ugrupo\vań ludzkich ['osiada treść znaczeniową bardzo nieokreśloną lub wieloznaczną. RICHARD F. SALISBURY: ,IQzyk ludu Sjane ze wschodi e g o p o gór z a N o w e j G w i n e i (The Siane Language of ~h(' Eastern Highlands of New Guinea). Nazwa "Sjane" nie jest właściwie okreśłeniem własnym ani ludu <Jni jqzyka, lecz słowem powitalnym. Ponieważ lud o którym tu mowa nie ma pa.zwy, przy pomocy której sam siebie określa, ani nie jest nazwany przez ludy sąsiedl1le au tor okreśłił go tym mianem. Zagadnienie klasyfikacj i języka. zasad wymowy i gramatyki jest przedmiotem o bardzo specjalistycznym charakterze. W zakończeniu autor daje apendix z tekstami i ma·teriałem slownikowym. 11 JOSEPTH KLER: N a z w i s k a o r a z i m i o n a. w ł a s n e m o n r; ow O r d o s (Eigennamen aus der Ordos-Mongolei). Mongołowie na ogół używają obok imion własnych nazwisk rodowych '1.1bo szczepowych. Kiedy lud Ordos, wskutek przezornej polityki władców chińskich z dynastii Mandżu, uległ administracyjnemu podziałowi na chorągwie, znależli się w poszczególnych chorągwiach ludzie, którzy n'3.1('żeli poprzednio do naj różniejszych rodów, szczepów i plemion. Przyjął siQ "vtedy zwyczaj nazywania i odróżniania osobników nazwami ich macierzvstych plemio'h lub szczepów. Dla historyka znajomość tych nazw ma nie.nale znaczenie, gdyż pozwala zorientować się z jakich etnicznych elementów składał się lud Ordos, kiedy w poło XV W. przywędrował z północy !1f\ terytorium obecneg,) zamieszkania. l Ó R. T. SII'vIMONS: S p r a w o z d a n i e z b a d a ń n a d g e n e t y k ił g r u p k r w i w A z j i W s c h o d n i e j, I n d o n e z j i, M e l a n e z j i, M ikr o n e z j i, P o l i n e z j i i A l' S t r a l i i. (A RaporL on Blood Group Genetical Surveys in Eastern Asia, Indonesia, l\Ielanesia, Micronesia, Polynesia and Australia in the Study of Man). Autor przedstawia krótką charakterystykę wyników prac Australij",!ciego lnstyh.:tu Zdrowia w Melbourn, odnoszących się do badań nad genetyką ugrupowaJ'l krwi szeregu ludów wschodniej i południowo-wschodn;ej Azji oraz Australii i Oceanii. Nawiązując do opinii Thora HeyerdalH Q genetycznych związkach między grupami krwi i frekwencji genów n~-· prezentowanymi przez Polinezyjczyków oraz przez Indian Amerykańskich, Simmons stwierdza, że nie znajduje w omawianych wynikach wniosków t.'lkich, które by zasadniczo podważały stanowisko Heyerdala w tej sprawie. JOHANN FRIEK: IV! a t k a i d z i e c k o u C h i ń c z.y k ó w h a i. (Mutter und Kind bei den Chinesen in Tsinghai). T s i n g- �364 Artykuł jest trzecią CZĘSClącałości, której dwie poprzednie 1:lzły się w 50-ym tomie "Anthropos'u" (s. 337-374 i 659-701). 365 części z:Ja- W 3-ciej części noszącej tytuł "Noworodek" autor daje opis praktyk i wierzeń, związanych z urodzeniem dziecka, a dalej zabiegów zmierzających do utrzymania niemowlęcia przy życiu, sposób karmienia, obmywania, zwyczajów wypro\vadzania wróżb i prognozy odnośnie dalszych losów dziecka i jego przyszłego charakteru w oparciu o takie jego wlaś'~iwości jak głos, uwłosienie, kształt głowy, kończyn, itp. W kolejnych rozcziałach zawarta została charakterystyka okresu życia dziecka w kołysce, zagadnienie l~bierania go i nadania mu imienia a także chorób dziecka i ludowych sposobów zapobiegania im. Następnie autor kieruje zainteresowanie na położnicę i jej los w okresie połogowym, na święto jakie młode matki obl.'hodzą w trzydziesty wzgl. czterdziesty dzień. po urodzeniu dziecka oraz uroczystość pierwszego wyjścia matki z dzieckiem poza dom. Osobną uroczystością jest wizyta, którą położnica składa swojej matce. FRAN<;OIS - J. NICOLAS: P o j ę c i e d u s z y i b ó s t w a w A f r y c e z a c h o d n i e j. (Les notions d'ame et de divinite en Afrique occidentale). Jest to dość obszerna rozprawa ujmująca w sposób syntetyczny istotę n:ligijnych idei ludów Afryki Zach. Teodycea i kosmogonia zachodnich Afrykanów wyklucza zdaniem autora pojęcie "stworzenia nieba, ziemi i żyjących istot", a to na rzecz koncepcji a generacji czyli powstawaniu drogą zapładniania i rodzenia, w sensie jaknajbardziej biologicznym. btoty zasadnicze życia to dwie hipostazy - męska i żeńska; są one nie .. materialne i grają rolę dusz nieba i ziemi. Owe dwie hipostazy jak i maski, ,'a którymi się kryją, łączą się dając istnienie trzeciej hipostazie androgyn.icznej, której postacią wzgl. maską jest ogień. Ta dwoista Trylogia, trzy hipostazy i trzy ich postacie niebo, ziemia i ogień, jest początkiem łańcucha urodzin dla istot nIższych rzędów niewidzialnych i widzialnych. Istoty niewidziałne należą do trzech rodzajów: mĘskie, żeńskie i androgylliczne. Odpowiadają więc triadzie pierwotnej. Z kolei owe niewidzialne istoty płodzą istoty widzialne dwóch rodzajów męskie i żeliskie. Ale widzialne postacie istot tego rzędu są jedynie maskami dla istot niewidzi81nych, które poprzez nie jako ich dusze działają. W ramach tej koncepcji zasadniczej autor omawia szereg zagadnień szczegółowych m. i. tradycję groteskowego, karłowatego bóstwa Bes, które znał już Starożytny Egipt za czasów średniego cesarstwa. Interesujący materiał przynosi rozdział o symbolach i emblematach bóstwa; z postaci tych symbolów wynika wyrażnie biologiczna koncepcja genezy istot '.1::;-wych i świata. Potwierdzenie tego przynosi także materiał słownikowy przytoczony przez l'\icolas'a. Pojęcie duszy wyk'azuje cechy nawiązujące do starożytnych wyobrażeń egipskich o wtórniku-duszy. Osobn.';m, a ni<;zmiernie ciekawym jest materiał dotyczący roli kowala, jako osoby wy- różnionej, o cechach kapłana, pośrednika w stosunkach z bóstwem hipostatycznie ukrytym za postacią ognia. Ujęcie całej problematyki przez Nicolas'a może budzić zastrzeżenia prz.ez nazbyt idealistyczną koncepcję religijnego systematu. Zbyt wyrażnie tu występuje geometryczna struktura troistej postaci idealnego, bezosobowego bóstwa i trójstopniowości przejawów wzgl. raczej rezultatów jego działania. Tym nie mniej nowe ujęcie Nicolas'a zasługuje na uwagę l przynosi wiele dotąd nie uwzględnionych szczegółów. S t u d i a P. W. S c h m i d t'a nad totemizmem w Azji i na Oceanii. (P. W. Schmidt liber den Totemismus in Asien u. Ozeanien). Publikację pośmiertnej spuścizny P. W. Schmidt'a (1868-1954) kończy sETia pism dotyczących totemizmu. Poszczególne serie zostały opublikowane w Mikrobibliotece Anthropos'u. Nie są to wykończone prace lecz robocze schematy, tylko niektóre ich partie zostały przez autora opracowane, inne zostały niewypełnione treścią. Poglądy Schmidt'a na zjawisko totemizmu ulegały zmianom. Podkreślić przy tym trzeba .fakt, że totemizm był zagadnieniem pasjonującym g,) przez kilka dziesiątków lat. Tym ważniejsze więc są wnioski do jakich eutor doszedł w swej ostatniej rozprawie. Do powstania totemizmu, jego zdaniem moglo dOjśĆ w okresie, kiedy gromady ludzkie przesuwały się w okolice o mniejszej zasobności w pożywienie roślinne, a większym bugactwie w zwierzęta łowne. Towarzyszyło temu postępujące zmniejs;:enie znaczenia gospodarczej, reli kobiety. Istniejący wg Schmid t'a związek między kulturami totemicznymi a pasterskim:. upoważnia do wniosku, że macierzyste obszary obu tych kultur musiały niegdyś znajdować się w bezpośredniej bliskości, a obie kultury wywodzą się ze wspólnej praojczyzny. Tą praojczyzną azjatyckich kultur łowieckich, totemicznych i pasterskich były doliny Ałtaju i zach. części Gór Sajańskich. Srodkowoazjatycka, prehistoryczna kultura orynjacka była łowiecką, totemiczną kulturą wyższą. Na obszarach na północ od niej leżących rozwinęła się hodowla renów, a na południe - koni i owiec. Pyhmie, czy totemizm powstawał w różnych częściach świata wielokrotnie, czy raz tylko w jednej z kultur po .. zestawia autor bez edpowiedzi. Nie daje odpowiedzi również na pytanie czy totemizm jest składnikiem istotnym jednego typu kultury, czy też jako jeden z wielu elementów oderwał się i wędrował samodzielnie? Kultury totemiczne i pasterskie mają zdaniem Schmidt'a wspólne podłoże gospod.arcze. Są nim zwierzęta. Obie są "zorientowane na mężczyznę", obie m,1ją okrągły dom ze stożkowym rachem. Widać i inne paralele w ich ergologii. W kulturze totemicwej wyższej następuje przejście do osiadłego trybu życia. Ale totemizm wg. autora nie ma w sobie nic kulturotwórczego. 'Jl:gO istotą 'są trzy podstawowe zakazy: Nie zabijać totemu, nie jeść: ge. nie zawierać związków małżeJiskich \V ramach totemicznego klanu. Ten ostatni zakaz istniał już przed totemizmem. Z kolei autor omawi<l totemizm �366 367 wyższych łowieckich kultur totemicznych w Indiach, mianowIcie l'Jdu Gondidów, Mundu i Bataków (Sumatra). Następnie przechodzi do charak'.er~'styk~ wyższych kultur łowieckich, totemicznych na wyspach Sund",j~bch I lVIolukkach, na Nowej Gwinei oraz na wyspach Melanezji i Mikronezji. Totemizm ludów australijskich jest tematem ostatniego z rozdziałów. Dalsze wywody i zakończenie tych szkiców znajdzie czytelni!: IV jednym z następnych zeszytów "Anthropos'u", w rozprawie "Totemizm v" Afryce". W dziale Analecta tegoż zeszytu znależć można relację M. Gusincl:g.:) o stanie badań nad Ainami. W 3-cim zeszycie (Fasc. 5-6) 51-go tomu "Anthropos'u" na pierwszym miejscu znajdujemy artykuł ALOJZEGO CLOSS'A: E t n o log i a h i s t ol' Y c z n a i g e l' m a n i s t Y k a. Z a g a d n i e n ie (p s y c h o log i i) P o s t a c i wet n o g I' a f i i. (Historische Ethnologie und Germanistik. Das Gestaltproblem in dEr Volkerkunde). Istnieje w wiedet'lskiej szkole etnologicznej tnedencja de traktowanie1 etnografii jako składowej części historii powszechnej. Znalazło to W',Taz m. i. na wiedeńskim kongresie etnologów w 1952 r. Silnym bodżcem VI 'dvs~;:usji, jaka na ten temat niebawem się rozwiązała, była m. i. Wypowi..:~!ź monachijskiego filologa i specjalisty w zakresie starogermaJlskiej problem;'~tvki O~to Hoefler'a. Oświadczy! on, że Germanja jako kontynuacja świata starc'g"rmal~skiego naleźy do dziedziny etnografii. Hoefler podporządko-wUJe etnologię ogólną historii powszechnej (s. 835), zastrzega jednak. ż.e do celu tego wiedzie inna droga, niż ta, którą obrali zwolennicy etnolo''.ii porGwnawczej, kiedy wytknęli sobieeel zupełnie nieesiagalny. Artvkuł ~loss'a zawiera szczegółową krytykę poglądów Hoeflera. Autor wYka~ll.je, ze Hoefler wprowadził do swoich poglądów zasadnicze teoremy o t. zw. mvśleniu postacicwym czerpane z "psychologii postaci" wzgl. ,..kształtu". Chodzi mianowicie o to, że Hoefler używa pojęcia "archetypów" na określeJ1ie pewnych zasadniczych postaci kulturowych zjawisk, które, jego zdanier:1, powtarzają się w kulturach różnych ludów. W owych archetypach Hoefler dopatruje się także pewnej "konstancy" t.j. cechy stałej, wiążącej szere.g ZJawisk w J:ewien kulturowy ciąg. (Np. Tajne bractwa w grupach pienvot~ nych, bractwa rycerskie w kulturach wyższych). Owe "archetypy" nawiąz·.'ją do Psyc,hOlogicznych teorii Junga o myśleniu pierwotnym. Krytyka teorii Hoefler a ~okonana przez A. Closs'a ukazuje istotne cechy konfliktu mięclzy ewoluclomslycznym a dyfuzjonistycznym pojmowaniem rozwoju kultu l'. Artykuł był.by bar.dziej interesujący, gdyby Closs pisał w sposób mniej chaotyczny I bardZiej czytelny. S. SANTANDERA: L u o a n d L Li e L Chodzi tu o Nilotów Baher el Ghazal (Sudan, Afryka), i pierwotne nocno-wschodni obszar kraju Luo-Dinka był niegdyś owych LueI, rolników, pasterzy, dobrze oznajmionych dwa ludy z kraJU ich siedzibv. PrJłzamieszkał): prz"z ze sztuką kow~'ll- "ką. Lud ten podbity przez najeżdźców Dinka obecnie skrzyźowaniem Luo i prawdopodobnie jest pod względem ludu Beg. rasowym HARALD V. SICARD: Jaj k o w b a j k a c h l u d u K a I' a n g a (Das Fi im lVIaerchen Karanga). Lud Karanga mieszka w rezerwacie Belingwe w płd. Rodezji. Autor zebrał tam ok. 200 bajek. W wielu z nich jajko jest motywem przewodnim. Autor wyróżnił 4 naj częstsze motywy. (1) Jajko urodzenie. (2) Jajko - deszcz. (3) Jajko - rusałka. (4) Jaje wc:ża. Autor przytacza materiał tekstowy, podaje następnie ich kulturowo-historyczną intErpretację i omawia paralele językowe. FRANCIS NICOLAS: T e k s t yet n o g r a f i c z n e l u d u T a m ił j e q z e w s c h o d n i e g o .J u II e m m e d e n. (Textes ethnographiques de la Tamajeq des Jull€mmeden de l'est). Jest to 5-ta część zbioru, którego cztery poprzednie partie zostały opublikowane w tomach 46, 48, 50 i 51 "Anthropos'u". Niektóre z tekstów zawierają treści etnograficzr.e m. in. sporty, małżeństwo, rozwód, śmierć, próba ognia. ANTON LUKESCH: S m i e I' Ć u pół n o c n y c h i n d i a n K a yap o. (Uber das Sterben bei den noerdlichen Kayapo-Indianern). Materiały zostały zebrane przez autora w dwóch wioskach indian Kayar:o, zamieszkujących w okolicach nad Rio Fresco i Riozinho w dOI'leC2.U Ar2guaya w Brazylii. Mieszkańcy obu wiosek nazywają siebie Mebengokre (me-człowiek; ngo-woda; kre-głębina) t. zn. ludzie z głębokiej wody. Nie jest to dziwne gdyż zamieszkują okolice wodospadów. Autor przedstawia wierzenia i wyobrażenia o duszy, przyczynach chorób i zgonów, pośmiertnym życiu. Rozdział o śmierci i rytuale pogrzebowym zawiera "yOl'O szczegółów rz.ucających światło na sprawę pierwotnych pochówków. Autor podaje materiał nazewniczy, który daje wgląd w proces prymitywnego myślenia. WOLF LESLAU: Przyczynek do wiadomości o języku K a m b a t t a. (Additional Notes on Kambatto of Southern Ethiopia\. Kam'oatta to jeden z języków grupy językowej Sidamo w południowej Etiopii. Znajomość języków tej grupy umożliwia poznanie językowe~o "ubstratu Amhara i Gurage. Autor podaje kilka zasadniczych wiadomości o fonologii i morfologii języka Kambatta. CARL LAUFER: S t o s u n k i P o k I' e w i e ń s t w a u l u d u G u n an t u a. (Die Verwandschaftsverhaeltnisse innerhalb Gunantua-Stammes). Chodzi o melanezyjski lud wyspiarzy z pólwyspu Gazelle na Nowej Brytowii (JVlorza Południowe). Wiadomo że rozeznanie stosunków pokrewieiIstwa u ludów Oceanii, to rzecz niełatwa dla kogoś, kto nie opanował języka tubylczego śrcdowiska. Adn il:.:struje zagadnienie to na przykładzie dobrze mu znanego ludu Gunantua, jego języka i stosunków. Arty;~uł �368 369 jE;st instruktywny gdyż naświetla proces powstawania systemu dwóch kJils egzogamicznych, etymologię form nazewniczych określających stosunki pokrewier.stwa oraz proces rozpadu stosunków matriarchalnych. Nade wszystko i.nteresującym jednak jest fakt, że matriarchat zdaje się tu być zjawiskiem wtórnym, przyniesionym przez jeden z ludów najeźdźczych. Poprzednio miały tu panować stosunki patriarchalne. JOSEPH THALIATH: N i e k t ó r e z w y c z a j e i w i e r z e n i a P lII a y a (Notes on Same Pulaya Customs and Beliefs). Pulaya w dawn~'m państwie Cochin (Indie - płd. Dekan) byli upośledzoną, niewolną kastą: niedotykalni, przywiązani do ziemi tak, że kiedy właściciel sprzedawał 1:.Jb wydzierżawiał grunta na których mieszkali Pulaya, to wraz z ziemią przechodzili oni pod władzę nowego posiadacza. Z legend i mitów Pulaya wynika, źe niegdyś byli niezależnym ludem zbierackim, który został przez ościenne ludy podbity. Autor omawia postacie bóstw czczonych przez Pulaya, ich wierzenia a duszy, niebie i piekle, obrzędy weselne, prakty~d w przypadkach choroby i śmierci i obrzęd pogrzebowy. JOHANN FRICK: M a t k a i d z i e c k o u C h i ń c z y k ó w T s i n g_ h a i (Mutter u. Kind bei den Chinesen in Tsinghai). Jest to 4-ta i końcowa część rozprawy, której poprzednie partie były publikowane w tomie 50-ym "Anthropos'u" i w 2-ch zeszytach bież. tomu. Tematem tej ostatniej części jest rytuał oczyszczenia kobiety po urodzeniu dziecka i wierzenia o t. zw. "muli en ", co autor tłumaczy na niemieckie "Bluthhoelle" (piekło krwi). Ostatni z artykułów omawianego tomu, pióra H. A u f e n a n g e r'a to omówienie słownika ludu Sjane ze wschodniej części gór Nowej Gwinei, opracowanego przez R. F. Salisbury'a. (R. F. Salisbury's Vocabulary of the Siane Language of the Eastern Highlands of New Guinea). W dziale "Analecta et Additamenta" znajdujemy omówienie wyobrażei'l religijnych ludów ałtajskich wg. W. Schmidt'a. Nadto warto zwrócić uwagę na notę D. Schroedera o weselnej obrzędowości Chińczyków-Tsinghai oraz relację Th. Verhoevena o skalnych rysunkach na wyspie Flores. Bogaty dział bibliograficzny we wszystkich trzech zeszytach 51-go tomu daje przegląd etnograficznej i antropologicznej publicystyki z lat 1954-195u. Tadeusz Wróblewski BULLETIN INTERNATIONAL DES SCIENCES SOCIALES nr 3 UNESCO, s. 293-412. Cultures en voie de disparition. t. IX (1957) Vl nawiązaniu de rezolucji V. Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Filadelfii w 1956 r.. na ogólnej konferencji UNESCO w Delhi z końcem 1956 r. sekretarz generalny tej (.rganizacji został upoważniony, ab~- przy v,ispółpracy Międzynarodowej Rady Filozofii i Nauk Humanistycznych i Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Et- nologicznych udzielić poparcia stworzonemu przez Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych komitetowi, którego zadaniem jest popieranie i udzielanie pomocy międzynarodowym badaniom nad grupami, których kultura i język zagrożone są zmianami, rozkładem lub zanikiem, Wstępem do tej działalności jest specjalny zeszyt kwartalnego organu Międzynarodowej Rady Nauk Społecznych UNESCO. Na część artykułową tego zeszytu składają się interesujące prace czołowych etnologów omawiające stan, potrzeby, a niekiedy i podstawową problematykę badań nad niektórymi ludami pierwotnymi. We wst~pie, zatytułowanym "Najpilniejsze badania antropologiczne" k. 29;;-306) R. H e i n e - G e l d e r n wskazuje na fakt, że etnologia jest .iedną z nielicznych nauk, którym grozi z każdym dniem coraz to silniejsze uszczuplenie bazy źródłowej, wykazując równocześnie, że jedynie dokładne zbadanie najbardziej nawet szczątkowych i fragmentycznych zabytkóv; kulturowych może uchronić tę naukę przed przedwczesnymi uogólnieniami. Uogólnienia takie, np. w postaci przebrzmiały ch koncepcji "typ{rN kulturowych" mogą sprowadzić na manowce badania nad ewolucją i teorią kultury całych ras i cywilizacji. Nie lekceważąc znaczenia badań nad akulturacją i ewolucją kultur autor wskazuje na niebezpieczeństvva płynące: 1) z odsuwania na dalszy plan prac teoretycznych i opisowych, nie mających bezpośredniego znaczenia praktycznego oraz 2) ze słabego wsród uczonych zachodnich zainteresowania badaniami nad kulturą materialną. Na koniec autor nakreśla program działalności nowoutworzonego komitetu, którego jest sekretarzem generalnym. Komitet ten będzie miał za zadanie zestawienie i uzupełnienie listy zanikających kultur oraz koordynację, informację, dokumentację i opiniowanie badań nad tymi kulturami. Znany badacz ludów karłowatych M. G u s i n d e w artykule "Ginące ludy prymitywne" (s. 307-313) naszkicował zarys programu badań nad mieszkańcami Ziemi Ognistej, plemieniem IVIotilonów w zachodniej WEnezueli, Pigmejami w Kongo, Buszmenami południewoafrykańskimi, pl"mieniem Aeta na Filipinach, Pigmejami z Nowej Gwinei i ludnośf:ią Wysp AncJamańskich. "Zadania etnologii i językoznawstwa w Brazylii" przedstawił Darcy R i b e i r o (s. 314-324). Indialiskie plemiona tubylcze, stanowiące przedmiot projektowanych badań podzielił au tor na cztery grupy w zależności ud ich stopnia izolacji, względnie asymilacji przez cywilizowane społecze1'Jstwo brazylijskie. Badania każdej z tyci1 grup wymagają rozmaitych technik badawczych i pozwalają z kolei na bardziej wnikliwą analizę kultury grup następnych. Poza problemami integracji i akulturacji tubylców przez ~połeczeństwo cywilizowane autor wyodrębnił i scharakteryzował pokrófce sześć regionów kulturowych tubylców brazylijskich. "Badania nad l:..tdami radzieckiej północy" omówił Ilia G u r w i c z (s. 324-328), przedstawiając dotychczaso\vy stan i organizację tych bad81·1. 2~ ••Lud", t. XLV �370 371 Artykuł F. lVI. K o O s i n g a: "Ludnosć polinezyjska w świecie współc?esnym" (s. 328-340) przedstawia jej charakterystykę demograficzną i jej organizację społeczną w związku z impaktem nowoczesnej cywilizacji. Artykuł uzupełniony jest wyborem bibliografii przeważnie najnowsz,rch prac o ludności polinezyjskiej. "Prymitywne kultury Nowej Gwinei" omówił H. Th. F i s c h e I' (s. 340-348), zwracając szczególną uwagę na :.Jdoziaływanie cywilizacji zachodniej na tubylców, zwłaszcza w dziedzinie obyczajów i organizacji społecznej. Autor przedstawił też argumenty prze .. !.:iw schematycznemu wyniszczaniu administracyjnemu kultury tubylczej, przeciwstawiając się arbitralnemu wartcściowaniu elementów tej kultury z punktu widzenia współczesnej cywilizacji i utożsamianiu pojęcia postępu z europeizacją. Interesującą problematykę przedstawił A. P. E l k i n w artykule "Przekształcające się i zanikające kultury australazjatyckie" (s. 348-360). Zajął się on sprawami substytucji kultury tubylczej przez kulturę białej ludności napiywowej, utrzymywania się kultur tubylczych, zmodyfikowanych obcymi wpływami, tworzenia się kultur mieszanych i czynnikami przeobrażeń. Uwagi te poparte są przykładami z problematyki badań i opisów kultury ludów pierwotnych Australii. "Sytuacja badań antropologicznych w Indiach" była przedmiotem artykułu S. F u c h s a (s. 361-371). Autor naszkicował w nim podstawowy podział i charakterystykę 50 milionów mieszkańców Indii, należących d() 212 plemion, które ~alicza się do ludów opóżnionych w rozwoju kulturowym. Bogato cytowana jest naj nowsza literatura z omawianego zakresu (ponad 60 pozycji). Biuletyn zawiera obszerną część informacyjną, obejmującą kronikę i informacje o centrach badawczych oraz omówienia dokumentów i ptrblikacji Narodów Zjednoczonych, a zwłaszcza specjalnych instytucji praclljących nad zagadnieniami nauk społecznych. Krzysztof Kwaśniewski DAS INTERVIEW. Formen. Technik. Auswertung. Praktische Sozialfor£chung I. Herat;sgegeben von Rene Konig unter Mitarbeit von Dietrich Huschemeyer und Erwin K. Scheuch. Zweite, vollig umgearbeitete, verbesserte und erweiterte Auflage. Verlag fiir Politik und Wirtschafi. KaIn, 1957, str. 395. BEOBACHTUNG UND EXPERIMENT IN DER SOZIALFORSCHUNG Praktische Sozialforschung II. Heravsgegeten von Rene Konig unter Mitarbeit von Peter R. Heinz und Erwin K. Scheuch. Verlag fur Politik und Wirtschait. KaIn 1956. str. 348. Jakkolwiek obyC:wie książki adresowane są do działaczy i politykó.w społecznych, wcale nie umniejsza to ich naukowej wartości. Można nato- miast zaryzykować twierdzenie, że fakt jasnego sformułowania, dla kogo są pisane i w jakim celu, wpływa na jasność i precyzję zawartych w nich sformułowań, sądów i hipotez. ObYdV{ie książki mają charakter dość skomplikowanie kształtujących aaniach społecznych. podręcznika i przewodnika w zakresie się dzisiaj technik stosowanych w ba- Pierwsza poświęcona jest w całości wywiadowi socjologicznemu. .T~j pierwsza część dotyczy budowy kwestionariusza i sposobów przeprowadzania wywiadu. Druga część książki ma charakter raczej teoretycz:1Y. Zawiera cztery artykuły dotyczące przedmiotu badań społecznych, jego teorii, wyboru i reprezentatywności. W trzeciej wreszcie części, znajdujemy artykuły dotyczące oceny zebranego drogą wywiadu materiału: jego analizy i interpretacji, wykluczania przypadkowych czynników, obiektywności i prawdziwości interpertacji. W sumie książka zawiera 14 artykułów picJra współczesnych amerykańskich i zachodnioniemieckich socjologów. Całość poprzedzona jest wstępem niemieckiego teoretyka metod i technik badań społecznych, dr Rene Koniga z Kolonii. Autor wstępu, stawia zagadnienie teoretycznych zalożeń w badaniach społecznych. Twierdzi on, że nie ma badań społecznych bez wyjściowych hipotez. Jeżeli nawet sam badacz ich nie stawia, co jest błędem, u podstaw badań leży jego społeczny światopogląd. Naukowym zadaniem wszystkich badań społecznych - zdaniem autorajest weryfikacja konkretnych teorii i rozeznania społecznego, a takie ladanie wymaga jasności roboczych hipotez i końcowych wniosków, a także świadomości, że z badań społecznych mogą wynikać tylko wnioski hipotetyczne i to odnoszące się do konkretnych zagadnień, zakresu, czasu i przestrzeni. Autor wyklucza wszelkie wnioski absolutne i dane raz na zawsz~. Z dostępnych dzisiaj metod stosowanych w socjologii, Rene Konig uważa wywiad społeczny, przemyślany i zweryfikowany, za najlepszą drogę zdobycia materiałów. Stojąc na tym stanowisku oddaje w ręce czytelnika książkę poruszającą wszechstronnie zagadnienie dobrego wywiadu. Książka nie jest metodologicznym traktatem, tylko sumą doświadczP-ll, które należy wziąć pod uwagę, gdy przystępuje się do własnych badar\. Autor jest przeciwny wszelkim schematom i narzucaniu ich. Każdy narzucony, zamknięty system uważa za śmierć danej nauki, każdy schematyzm za koniec badań i odkrywczości. Całość książki jest ciekawa, bogata w problematykę, zagadnienia, relację z doświadczeń badawczych, prób uogólnień teoretycznych. Książka świetnie orientuje w zainteresowaniach badawczych i teoretycznych amerykańskich i zachodnioniemieckich socjologów interesujących się współczesnym życiem (między innymi także i wsi). Niemniej ciekawą, interesującą i bogatą w problematykę badawczą i metodyczno-techniczną jest książka poświęcona obserwacji i ekspery24' �372 373 mentowi w badaniach społecznych. Tak samo jak pierwsza, jest zbior~lll 2rtykułów amerykańskich i zachodnioniemieckich socjolo~ó",:,. .. We wstępie tej książki, Konig rozprawia się ze stanowIskiem stawIanIa znaku równości między pojęciami metoda i technika. Uważa że metoda jest pojęciem szerszym. Jego zdaniem można stosować te same metody w naukach na przykład przyrodniczych i społecznych. Stosowane jednak w ramach tych samych metod techniki muszą być absolutnie różne dla nauk społecznych i przyrodniczych. Niepowodzenia w badaniz.ch nauk społecznych mają, zdaniem autora, swoją przyczynę przede wszystkim w fakcie braku wypracowanych technik badawczych przydatnych w nauk.ach społecznych. Tak modne na przykład ostatnio stosowanie matematykI w naukach społecznych wcale nie zapewnia im rozwoju i nie d a.je, gwara~cj! dobrych wyników. Musimy ścisłość zawartą w cyfrach umlec przełozy.:: na realne związki istniejące między różnymi cyframi. Same cyfry, to tyika ułatwienie opisu, możność porównywania różnych czynników, nic więc:ej. Wypracowanie własnych technik, a między innymi techniki obserwacji i eksperymentu jest naczelnym zadaniem empirycznych badań społecznych. Autor stoi na stanowisku, że obserwacja jest niemniej ważna w badaniach społecznych, jak wywiad. Jednocześnie uważa, że człowiek jest złym bo na ogół subiektywnym obserwatorem. Dlatego też, jakkolwieK obse;wacja społeczna wydaje się na pozór łatwa, w istocie jest bardzo trudna i wymaga dużego przygotowania. O dobrej obserwacji można mówić, zdaniem Koniga wtedy, gdy i drugi obserwator, w tych samych warunkach dojdzie do tych samych wniosków. Rene Konig rozróżnia obserwację bezpośrednią, pośrednią współuczestmczącą i niewspółuczestniczącą, terenową i laboratoryjną. różnyc~ runkach zależnie oj tematu badawczego, środowiska, etykI badacza I jego stosurJk~ do badanej rzeczywbtości, należy stosować inny jej rodzaj. Eksperyment społeczny, to zdaniem Koniga obserwacja przebadanego już zjawiska czy środowiska przy wprowadzeniu czynnika kontrolnego. Eksf,.·ervment może dotyczyć terażniejszości, przyszłości i przeszłości. - Szerzej na temat eksperymentu pisze F. Stuart Chapin (str. 221-2!i9) oraz Ernst Greenwod (str. 171-220). Ostatni autor, omawiając definicję metody eksperymentu w nauk'3ch społecznych, mocno podkreśla konieczność sprecyzowania przez ..badacza, () co mu chodzi w podejmowanych badaniach i czego chce dowlesc. Kazdy badacz winien w momencie rozpoczęcia badań zdawać sobie dobrze sprawę: 1) jaka jest jego hipoteza wyjściowa, 2) jak kształtuje się sytuacja. \V~j~ ścicwa w momencie rozpoczęcia badan, wreszcie 3) jakie są mozl1wo:;cl weryfikacji podejmowanego eksperymentu. Bez spełnienia tych warunków, zdaniem Greenwooda, nie ma co podejmować badal1. Troska o sens, naaFOWCŚĆ i obiektywność badań społecznych przebija we wszystkich art;-<'llł8ch w obydwu książkach. :v :va- Autorzy artykuł:.: o obserwacji (str. 51-76) stawiają tezę, że badacz, który nie umie sprawdzić postawionej przez siebie wyjściowej hipotezy, nie umie w ogóie postawić hipotezy, nie dojdzie do żadnych sensownych ~\:yników. Stawianie hipotez, formułowanie ich jest rzeczą ~rudną, al~ potrzebną i rl:onieczną· Hipoteza, jako robocze pojęcie nie jest teorią, ale może się nią stać. Teoria zaś służy do porządkowania zjawisk i dlatego jest potrzebna. Obydwie książki są cennymi pozycjami z dziedziny technik badawczych zakresie wywiadu, obserwacji i eksperymentu społecznego. Można dyskutować z wieloma poglądami poszczególnych autorów i wydawcy, r.ie zmienia to jednak faktu, że książki są jednymi z podstawowych publikacji w zakresie techniki badań terenO\vych. Lili Maria Szwengl1Lb w JULIUS E. LIPS: U ż l' Ó d e ł c y w i l i z a c j i. Przełożył Józef Brodzki. Redakcja naukowa i przypisy Witold Dynowskl. Wiedza Powszechna, Warszawa 1957. str. 496, 144 ilustr. Po raz pierwszy ukazuje się w języku polskim opracowanie popularnonaukowe dążące do przedstawienia czytelnikowi całokształtu zjawisk stanowiących przedmiot badań współczesnej etnologii. Praca Juliusza E. Lip~a 11895-1950) znakomitego postĘPowego etnologa niemieckiego wydana Z,)stała po raz pierwszy w USA, w języku angielskim, w r. 1946. Kontynuując chlubne tradycje popularyzatorskie etnologii niemieckiej (L. Frobeniusa, H. Bernatzika) w niedługim czasie doczekała się ona tłumaczeń i wydal1 w szeregu krajów. Ilustracje i 27-stronicowy wykaz podstawowej literatury naukowej do poszczególnych rozdziałów pozwalają _ w braku innego podobnego opracowania w języku polskim - na korzystanie z tej pracy także poważniej studiującym etnologię. Trudne zadanie każdej pracy popularno-naukowej, zadanie uproszczenia bez zafałszowania i popularyzacji bez spłycenia - wiąże się na terenie etnografii ze specjalnymi problemami, a na terenie polskim - ze specjalnymi oczekiwaniami. Konieczność wyrażniejszego niż dotąd postawienia sprawy społecznej przydatność etnografii i etnologii ciąży na tych naukach w dobie dzisiejszej politechnizacji może w jeszcze silniejszym stopniu, niż na innych, bardziej już tradycyjnych naukach humanistycznych. Wiąże się z tym sprawa "-wrócenia uwagi nie tylko specjalistów na \\iagę czynnika etnicznego w życiu społecznym oraz na wagę przeobrażeń w kulturze ludowej, stanowiącej jego podłoże - i wyraz zarazem '. W Polsce, gdzie etnografia niewiele może dać czytelnikowi atrakcyjnych opisów l'gzctyczn~'ch, zaś tradycyjne elementy występują z tak wielką siłą w ku] .. , Por. A. K ł o s o IV S k a: .,Charakter problematyce badań społecznych". Kultura " M-1I0. narodowy a osobowość lVe współczesnej i społeczeilstwo, Warszawa 1957, t. I z. I �375 374 turze narodowej, zadania te są specjalnie trudne, ale i specjalnie pilne. Recenzowana praca udostępniona polskiemu czytelnikowi może być cennym sprzymierzeńcem w ich realizacji. Tytuł polskiego (lub francuskiego) wydania pracy wydaje się lephd oddawać jej tematykę, niż tytuł ,,0 pochodzeniu rzeczy", który stanowiłby dokładne tłumaczenie tytułu pierwszego, angielskiego wydania i który został przyjęty w wydaniu niemieckim i rosyjskim 2. Bo książka bynajmniej nie ogranicza się do kultury materialnej, obejmując szeroki wachlErz instytucji z dziedziny kultury społecznej (np. życie towarzyskie, obrót pieniężny, organizacja państwowa) czy duchowej (np. teatr, magia, literatura ludowa). W piętnastu rozdziałach przedstawione zostały najważnie~sze grupy faktów kulturowych, naszkicowano ich genezę i zestawiono bogaty materiał porównawczy z dorobku kulturowego różnych grup etnicznych. Każdy z tych rozdziałów stanowi właściwie rodzaj samodzielnego, monograficznego zestawienia, zawierającego opis powstania i początkowej ewolucji danych instytucji w różnych zakątkach świata. Całość umiejscowiona jest raczej w przeszłości i tylko opisy reliktowych instytucji u współczesnych nam ludów zapóżnionych kulturowo oraz nawiązanie do urządzell naszej cywilizacji wiążą tę pracę z kulturą dnia dzisiejszego. Autor poszedł po linii konstruowania poszczególnych rozdziałów w oparciu o zestawienie szeregu konkretnych opisów i ich specyficznych uwarunkowań w danych społecznościach, z uwzględnieniem ich powiązań z różnymi formami organizacji społecznej i warunkami ekonomicznymi. W ten sposób omówione zostały: dom i wnętrze mieszkalne, strój i kosmet.yka, początki mechaniki, wykorzystywanie płodów ziemi, wynalazczość i wytwórczość, życie towarzyskie, komunikacja, obrót pieniężny, porozumiewanie się na odległość, wychowanie i kształcenie, teatr, organizacja społeczna, ma.~ia, literatura ustna i wierzenia a życiu pozagrobowym. Pełne zrozumienie liEii przewodniej pracy J. E. Lipsa wydaje się niemożliwe bez szkicowego chociażby określenia stanowiska metodologicznego autora. Słusznie też czyni to S. A. Tokarev w przedmowie do rosyjskiego wydania pracy. Fakt, że J. E. Lips wyszedł ze szkoły Graebnera tłumaczy te momenty jego pracy, w których Tokarev widzi ślady koncepcji dyfuzjonistycznych 3. W tym dziedzictwie mają też zapewno źródło nie zawsze uzasadnione zestawienia odległych czasowo i w odmiennych warankachpowstaJych kultur 4. Z drugi~j , Les origines de la culture humaine, Paris 1951. The Origin of Things, New York 1949. Vom Ursprung der Dinge, Leipzig 1952. Proischożdenije vescej. Moskva 1954. 'por. wydanie rosyjskie pracy s. 6. Dziedzictwo koncepcji Bastiana podkreśla też w swej recenzji J. G ą s s o w s k i; Nowe Książki, Warszawa 1957 nr 21(181) s. 1288-89. • Zarzut ten wysunęła inna polska recenzja pracy, dokonana na podstawie wydania rosyjskiego, Stanislaw R li s s a C k i: Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, Warszawa 1955 z. 2 s. 453-3. 1946, London strony dążenie do podkręś:enia społeczr.c-gospodarczych uwarunkowań szeregu zja~isk moźe być w pewnej części wynikiem ewolucji pogląduw autora w kierunku marksizmu, która nastąpiła pod koniec jego żych. Ale stąd też wynika rozdżwięk między obfitością nagromadzonego materiału porównawczego, a nie licznymi i jakby fragmentarycznymi wnioskami. W swej pięknej i głęboko humanistycznej przedmowie (należv żałować że nie została ona udostępniona czytelnikowi wydania polski~gO) auto; !;ta":,,ia. sobie za cel pisać "o tym, co jest charakterystyczne w sposobie zycla .ISW: lu?zkiCh obojga płci" 5. Czy cel ten został w pełni osiągnięty'? Wy~a!e SIę, z~ n.agrC~adzeniu faktów wyjaśniających pochodzenie urządzen I przedmIOtaw me towarzyszy odpowiednia ilość uogólnień. Niewatpliwie można tu wymienić słusznie pOdkre'ślaną przez Tokareva, jako głęboko postępową myśl przewodnią całej pracy myśl. że tzw. lud;.c prymitywne bez względu na rasę i szerokość geograficzną są twórC1mi podstaw całej ogólnoludzkiej kultury. Ale to, co charakterystyczne w sposobie życia - to coś więcej, a racz j coś bardziej szczegółowego. Mimo pewnych, c'ość rzadkich zresztą prób przedstawienia niektórych zjawisk w ich społeczno-gospodarczym uwarunkowaniu pozostaje tu czytelnikowi niedoSyt: autor opisał poszczególne kółka mechanizmu, opowiedział skąd i dzięki komu się one pojawiły, ale nie dopowiedział jak pracuje mechanizm jako całość. Być może brak tu właśnie spojrzenia na owe cechy c h a rak t er y s t y c z n e życia i kultury ludzi z uwzględnieniem wpływ'ów środowiska i specyfiki etnicznej zjawisk. Oczywiścip. sformułowanie jakichś głębszych prawidłowości rozwoju kultury wychodziło poza ramy pi"acy. Ale właśnie dl.atego trzeba żałować, że przedstawione zj awiska nie zostały silniej powIązane z konkretnymi krajami, narodami, czy grupami społecznymi, że nie wykorzystano ich do pobieżnego chociażby scharakteryzowania kultur, z których wyrosły. Takie ujęcie tematu utrudniał jeszcze autorowi podział pracy na rozdziały w układzie rzeczowym: siłą rzeczy bohater<:i.mi poszczególnych rozdziałów stały się przedmioty i zjawiska, bardziej niż ludzie, jako ich twórcy. Taki układ mógł dać dobre rezultaty w ujęciu ~roblemowym - ale i to wykraczało poza ramy tak ogólnej pracy. Wydaie ~ię natomiast, że uzupełnieniu wymienionych niedostatków pracy SPE:~]ałby lepiej układ przyjmujący za podstawę określone wspólnoty społeczne takie jak grupy wieku, rodzina, grupy zawodowej itp., lub układ etnogeogra~ flczny. Tak więc w tym zakresie jest to bardziej praca a pochodzeniu rz';:czy, niż cywilizacji. Mimo owego zarzucanego nawet autorowi dziedzictwa szkoły graebnerawskiej - brak w pracy jakichkolwiek ujęć przestrzennych. A przecież bez map obrazujących rozmieszczenie zestawionych w poszczególnych rozdziałach faktów, lub bez chociażby jednej większej mapy omawian:rch ugrupowań etnicznych praca traci na przejrzystości. Szkoda, że a uzupeł" Str. 10 wydania francuskiego. �377 376 nieniu tym nie pomyślała redakcja żadnego ze znanych mi wydań recenzowanej pracy. Np. zilustrowanie rozdziału: "Od pieniędzy z muszli do książeczki czekowej" mapą G. Montandona 6 rozpowszechnienia na świecie prymitywnych środków płatniczych nie oznacza przecież akceptacji wsz.ystkich założeń szkoły kręgów kulturowych, podobnie jak nie oznaczało L~go wykorzystanie w o::elach ilustracyjnych instrukcyjnego zestawienia schematów głównych typów prymitywnych namiotów, również według t0g0 autora '. Braki w tym zakresie łagodzi w pewnej mierze indeks etnogeograLczny wprowadzony w wydaniu rosyjskim; wprowadzono tam też indeks nazwisk oraz cenne uzupełnienie bibliografii poszczególnych rozdzialów podanej przez au tora - odpowiednimi pracami radzieckiej literatury etnograficznej. Z drugiej strony zdziwienie wywołuje fakt. że właśnie w ję7.yku polskim, a więc w języku, w którym nie ma dotąd podobnej ogólnej pracy z zakresu etnologii - ukazało się wydanie pozbawione w tak dużej mierze aparatu naukowego. Nie tylko nie został on rozwinięty za przykładem wydania rosyjskiego, pominięto wstęp autora, a wstęp od wydawnictwa ograniczono do krótkiej notatki, pozbawionej analizy pra.cy i poglądów autora, ale usunięto nawet indeks rzeczowy, zachowany w wydaniach angielskim, niemieckim, rosyjskim. Na dobro wydania polskiego zaliczyć można wysiłek włożony w zaopatrzenie pracy w nową szatę ilustracyjną, złożoną przeważnie z fotografii, a więc posiadającą cechy autentyzmu. Było to celowe zwłaszcza tam, gdzie rysunki Ewy Lips, wprowadzone do wydania niemieckiego i przejęte przez wydanie rosyjskie były po prostu kopią znanych fotografii i rycin (np. str. 51, lub 197 wyd. ros.). Z drugiej jednak strony trudno uznać za szczęśliwe zastąpienie 214 ciekawych rysunków zręcznie wkomponowanych w tekst, dobrze go ilustrujących i posiadających nieraz dużą wartość dydaktyczną (np. przegląd 8 rodzajów sideł na str. 88 wydania rosyjskiego) oderwanymi od tekstu graficznie, a nieraz trochę i treściowo tablic'łmi fotograficznymi, zawierającymi tylko 144 ilustracje. Komentowi1nie pracy obejmującej tak szeroki zakres byłoby zadaniem trudnym. Wydaje się, że naj słuszniejszą drogę obrała tu redakcja wydania rosyjskiego pgraniczając kometarz do krytycznych omówień stanowiska metodologicznego autora i do licznych wzmianek ilustrujących pracę przykładami z terenu ZSRR i aktualizujących ją osiągnięciami etnografii rac1zieckiej. Połskie wydanie zostało skomentowane dość obl'icie (ok. lOa przypisów). Jednakże - być może w związku z tym, że 63 z pomiędzy nich powtarza uwagi, zawarte w odpowiednich przypisach wydania rosyjskiego - komentarze te w niewielkiej mierze stanowią więź pracy z terenem Polski, jej kulturą ludową i osiągnięciami w dziedzinie etnografii. Wymieniono w bibliografii pracy tylko nazwiska Br. Malinowskiego, K. 1\10,; G. M o n t a n d o n: Traite d'ethno1ogie culturel1e, paris 1934 mapa 26. : Por. M o n t a n d o n j. w. s. 304 i s. 18 wydania polskiego recenzowanej pracy. szyńskiego i A. Maurizia (komentarze wydar:;ia polskiego), natomiast ani j(;dnej wzmianki nie poświęcono osiągnięciom \V dziedzinie etnologii M. Czaplickiej, .J. Czekanowskiego, J. Kubarego, st. Poniatowskiego, W. Sieroszewskiego - by wymienić tylko przykładowo kilka nazwisk. Zorientowanie czytelnika w osiągnięciach etnologii polskiej wydaje się tym p::Jtrzebniejsze, że jest to właśnie książka mająca zadanie popularyzatorskie, jednak z nielicznych książek tego typu, oddanych do rąk szerszych rzegz czytelników polskich. Mimo wszystkich wYPowIedzianych uwag i zastrzeżeń wypada nakoniec r:-owtórzyć, że recenzowana praca wypełnia niewątpliwie dotkliwą lukę wielu polskich bibliotek, a samo podjęcie jej polskiego wydania pozostanie dla wydawców największym tytulem zasługi. J. E. Lips we wspomnianej przedmowie pisze, że "zadaniem etnologa - dziś więcej, niż kiedy·kolwiek - jest doprowadzanie do lepszego zrozumienia narodów i kultur". Książka jego przyczynia się do tego niEwątpliwie. Krzysztof Kwaśniewski JANCZEKANOWSKI: Wstęp do historii Słowian. Perspek .. t y w y a n t r o p o log i c z n e, a r c h e o log i c z n e i j ę z y k o w e. Wydanie II, na nowo opracowane, z 53 rycinami i 8 tablicami (Prace Instytutu Zachodniego N 21), Poznań 1957 r. Już pierwsze wydanie tej pracy, które się ukazało w 1927 r. wywolaio ożywione dyskusje, ponieważ Czekanowski w kwestii praojczyzny s10wial'lskiej zajmował zupełnie odrębne stanowisko niż najwyższe autorytety w tej dziedzinie -Lu bor N i e d e r l e i Max Vas m e r. Podczas gdy ci ucz;;ni poszukiwali pr~ojczyzny Słowian pomiędzy Karpatami a bagnami Rokitny, Vi środkowym biegu Dniepru i nawet jeszcze dalej na Wschód, przesuwał ją Czekanowski znacznie dalej na zachód, aż do Wisły i Odry. Ta teza jest w nowym wydaniu książki utrzymana i dalej rozbudowana tak, że Czckanowski wysuwa ostatecznie następujący wniosek: "Polacy są jedynym szczepem słowiańskim, który się ostał na terenie swoich najdawniejszych siedzib" (S. 287). Jako antropolog operuje Czekanowski przeważnie takimi argumentami, jakich niżej podpisany nie podejmuje się ocenić. Zarazem przytacza Czekanowski takie podstawy, co do których lingwista może i musi <:ająć stanowisko. Nowością w tym drugim wydaniu jest to, co Czekanowski zresztą już w różnych małych rozprawach opublikował, że sprostował on słynny arg!;ment bukowy. Każdy slawista wie jaką ważną rolę przypisuje się granicy buku przy określaniu zachodnich rubieży słowiańskiej praojczyzny: ogólnosłowiański buka jest, jak sam musiałem stwierdzić prawie przed 25 laty (patrz moje Die gemeinslavischen Lehnworter aus dem Germanischen Helsinki 1934. str. 217-219), jednym z najpewniejszych starogermańskich �379 378 zapożyczei'l, podczas gdy germański bok, łacinski fa.gus "buk", grecki 'f"no; dorycki 'fa,;,; "dąb" ma ogólnosłowiański fonetyczny odpowiednik b?>z?>, co oznacza bez (Hollunder, Sambucus). Co prawda, z punktu widzenia botaniki to przemieszczenie znaczenia wyrazu nie da się tak dobrze uzasadnić jak np. w wypadku przemiany buku na dąb w języku greckim, gdyż zarówno buk jak i dąb są to duże mocne drzewa liściaste, podczas gdy bez występuje tylko jako krzew albo male drzewko i tak samo co do formy liścia, niema nic wspólnego z bukiem. Ta okoliczność dowodzi w każdym razie, że Słowianie w domu, to znaczy w swojej pr20jczyźnie, którą, po udłączeniu się od pozostałych Indogermanów, zamieszkali, buku (Fagus silvatica) nie znali. Ciekawe potwierdzenie faktu, że nawet wykształcony Rosjanin i dziś nie zna buku, znalazłem przypadkowo w powieści E. Kazakiewicza ,J(OM Ha nJIOll.\a,ll,lJI" ("Dom na Placu", w almanachu zbiorowym JIIJITepaTyHaH MocKBa), w której autor opisuje życie radzieckich oddziałów okupacyjnych w Niemczech: "nad nim nieruchome wisiało gęste listowie starych drzew nieznanych Czochowowi (radzieckiemu oficerowi z Moskwy), prawdopodobnie buków". Ponieważ z drugiej strony Słowianie posiadają tubylcze czu (hedera, nazwy dla cisu (taxus, ogólnosłowiański ogólnosłowiański pljuśC6, b/jus(6) i dla grabu tis?», dla blu,;z(carpinus, ogólno- słowiański grab?», wynika, że prasłowiańska ojczyzna musiała leżeć na wschód od wschodnich buków, ale na zachód od wschodnich cisów, bluszczy i grabów, otóż slawiści zaczęli operować ustaloną przez botaników w ubiegłym stuleciu granicą buku, która przebiegała w dość prostej linii z Królewca do Odessy (według nieco późniejszych badań do UjŚC;Cl Dunaju lub do Warny). Gdyby się trzymać tej linii, to wynikałoby, jak Czekanowski poglądowo przedstawił, że we Wschodniej Europie wogóle ilie było miejsca dla słowiańskiej praojczyzny, ponieważ granice buku i cisu prawie się zbiegają. Tylko we Wschodnich Prusach pozostawałoby nieco przestrzeni pomiędzy tymi granicami, ale poniewaź Prusy Wschodnie z pewnością nie były słowiańską ziemią, lecz oddawna zaludnione były przez Bałtów - nie brano tego pod uwagę· Vaclav JVIachek, który zdawał sobie sprawę z bezsensowności takiego końcowego wniosku, usiłował jeszcze w 1950 r. podważyć argument bukowy pisząc: "Jeżeli ojczyzna Słowian była położona w strefie kultury nazywanej łużycką, to oni znali buk od najbardziej zmierzchłych czasów. Unikniemy trudności fonetycznych jeżeli uznamy, że wszystkie te nazw:-; fagus, 'tYj,!';, *bókt), buk?» są zapożyczone z języka su~tratu protoeuropej·· skiego" (Lingua Poznaniensis T. II, S. 157). Jego przypuszczenie może oczywiście być sluszne, ale żadną miarą nie da się uzasadnić, tak, że nie wiele nam to pomaga. Należy przeto uważać za wielką zasługę Czekanowskiego, że jako pierwszy poddał surowej rewizji botaniczne argume'1ty, którymi bezkrytycznie żonglowali lingwiści. Jako antropolog stał on znacz- nie bliżej nauk przyrodniczych niż to usiłowali uczynić lingwiści. Otóż Czekanowski zwrócił uwagę, opierając się na naj nowszych wynikach badań botanicznych, na fakt, że słynna bukowa granica wcale nie biegła wzdL.lż prostej linii z Królewca, gdzieś przez Łomżę-Siedlce-Lublin-Czerniowce .jo Odessy (ewentualnie do ujścia Dunaju lub do Warny), lecz zataczała wielki łuk przez jezi0ro Śniardwy na Mazurach, Toruń, Bydgoszcz, Poznań-Kali~z, Łódź-Kielce i następnie, kierując się północnymi zboczami Karpat, wkraczała do Bukowiny. Co więcej: najnowsze badania, dotyczące zapylania wykazały, że w okresie wczesnohistorycznym i przedhistorycznym, t. zn. właśnie wtedy, kiedy z Bałtosłowian wykształcili się Bałtowie i Słowianie. granica ta przebiegała prosto ze Słupska nad Bałtykiem do Poznania. Właśnie znamiennym jest, że te całkowicie jasne fakty, które przez botaników są uważane za ogólny dorobek naukowy, nie są jeszcze brane pod uwagę przez żadnego filologa lub historyka. Przez poprawki Czekanowskiego wykroił się dla słowiańskiej praojczyzny, pomiędzy wczesnohistoryczną wschodnią granicą buku i najbliżej do nie położoną wschodnią granicą cisu, całkiem duży obszar, co również zgadza się z dotychczasowymi toponimicznymi i historycznymi argumentami. Obszar ten obejmuje Prusy Wschodnie i Zachodnie, ówczesną ziemię Poznańską i wielką część WielkG' polski: Cis, bowiem, znosi nieco chłodniejszą zimę, niż buk; ten ostatni naprzykład nie może w kraju Nadbałtyckim i w Finlandii wogóle rosnąć, podczas gdy cis znajdujemy nawet dziko rosnący na wyspach Alandzkich, Hiuma i Sarema oraz w Zachodniej Kurlandii. Dalsza zasługa Czekanowskiego polega na kategorycznym odrzuceniu tezy wysuwanej przez wielu slawistów o prafińskim pochodzeniu pierwotnej ludności na terytorium dzisiejszej Polski i Białorusi. W tym wyp-adku opiera się Czekanowski na badaniach fińskich uczonych, które w dużej mierze spożytkowuje, stosując jednak trzeżwy krytycyzm. Nadzwyczaj ciekawe i, moim zdaniem bardzo przekonywująco, wygląda jego własny schemat dotyczący pierwotnych miejsc osiedlania Prabałtów, Prasłowiar., Prafinów i Irańczyków, których on rozmieszcza dokoła bagien Pole~ia i to w ten sposób, że te moczary oddzielały Finów od Słowian i Bałtów Gd Irańczyków (str. 122). Wszelako trudno zrozumieć jak można ten schemat uzgodnić z twierdzeniem (na str. 76), że bagna Polesia w swoim czasie Gddzielały Bajtów od Traków. Zważywszy jednak, że te bagna przed dwoma tysiącami lat były jeszcze trudniejsze do przebycia niż powiedzmy, w czasie pierwszej wojny światowej, kiedy właściwie rozdzielały front wschodni na dwa odcinki, należy przyznać iż schemat Czekanowskiego w sposób całbem naturalny wyjaśnia frapujący fakt, że na przykład rzeczywiś!.:ie istnieją w słowi2l1skich językach, oraz w fińskim - staroirańskie wyra;:y z3pożyczone, których jednak niema w bałtyckim i że fińsko-słowiańskie kontakty są prawie o tysiąc lat młodsze niż finsko-bałtyckie. Wychodząc z tego samego założenia o niedostępności Polesia, wyj aśnia �381 Czekanowski laponoidalny typ dzisiejszych Pc]esz'lków; są oni z punktu widzenia rasowego pozostałością ludu kultury ceramiki grzebykowej, który się wszędzie w innych miejscach odsunął od Indogermańskich intruzów (tak jak to jeszcze dziś czynią Lapończycy w Północnej Finlandii), aż dopóki ostatecznie ostali się na skrajnej Północy Skandynawii jako Lapończycy. Podczas gdy tam przyjęli ugra-fińską mowę (język lapoński), na Polesiu zostali pod względ(Om językowym zasymilowani przez otaczających Słowian. Ta teoria jest nie mniej wiarogodna od licznych innych usiłowań wyjaśnienia problemu Lapończyków, które są w ostatnich kilku dz]e-siątkach lat czynione przez wybitnych lapologów (Toivonen, Collindcr, Ra i'ila, Itkonen, Lagercrantz). Ma jednak teoria Czekanowskiego tę przewagę, że umożliwia nam lokalizację Fennów Tacyta (Fenni), którzy przecież powszechnie są uznawani za Pralapończyków, tam, gdzie należy ich zgodnie z tekstem Tacyta poszukiwać, a mianowicie: znacznie dalej na południe od Zatoki Fińskiej. Czekanowski dostarcza też ważnego antropologicznego wkładu do datowania praugrofińsko-praaryjskich kontaktów, które się odzwierciedlają w takich zapożyczonych wyrazach jak fińs~;:i sata, węgierski szaz ,,100" < praaryjski .'Śatam. Wykazuje on mianowicie (str. 51-52 i 82), że osiadły w pierwszej połowie drugiego tysiąclecia przed Chrystusem w dużym łuku Wołgi w okolicach JarosławIa i Kostromy lud tak zwanej kultury Fatianowskiej składał się antropologicznie z ugrofińskiej większości i praaryjskiej mniejszości. Ponieważ z drugiej strony wiemy, że Aryjczycy t. j., przodkowie dzisiejszych Persów i Irańczyków zdobyli w 1500 r. przed Chrystusem Pendżah, musiały te stosunki istnieć kJ-ótko przed wyruszeniem Praaryjczyków na południe. Wybrałem z książki Czekanowskiego tylko najbardziej interesujące mnie miejsca, zawiera ona jednak więcej: szeroko zakreśloną i, moim zdaniem dobrze udaną, próbę cyfrowego przedstawienia za pomocą tak zwanej "metody jakościowej" stosunków pokrewieństwa języków słowiańskich; "r.alizę granic etnograficznych w Europie Wschodniej, które au tor rozpatruje V.i skali europejskiej (co do strony 392 należałoby wprawdzie zauważyć, że również i w Zachodniej Finlandii istniały zaprzęgi dyszlowe oraz woły robocze); wreszcie zajmujące opowiadania o polemice ant.ropologicznej dotyczącej wymiarów czaszki i farby do włosów Prasłowian, którą Czekanowsld trochę cynicznie ale niewątpliwie słusznie wiąże z politycznymi wydarteniami XIX stulecia. Przy ogromnej masie materiału, który Czekanowski częściowo czer!ji~ " drugiej i trzeciej ręki, nie dało się naturalnie uniknąć małych błędów niedokładności. Oto te, na które zwróciłem uwagę: Człowiek z wyspy Veglia, zmariy w 1898 r., o mowie którego mię::!z:\( innymi napisał całą książkę Matteo Bartoli, nie mówił, jak pisze Czekano"vski na str. 96-97, "narzeczem istro-rumUllskim", lecz tak zwanym vegli?t~'ńskim albo dalmat~·liskim. które wraz z nim wymarło i z istro-rumull- skim nie miało więcej wspólnego niż z arumuńskim Był to niezależny wschodnioromański dialekt. Jub dako-rumuńskim. Fińska (nie estońska, jak pisze Czekanowski na str. 203 i 219) nazw,] dla określenia Rosji, języka rosyjskiego (po estońsku brzmi to Ven(', Venemaa) nie może być w żadnej mierze "późniejszą pożyczką niemiecką". Ze nazwa Rus'b VI istocie wywodzi się z fińskiego wyrazu Ruotsi (< Rotsi) SZ\'.iecja, Szwed, język szwedzki, już dawno nie jest dla poważ. nych łingwistów żadną kwestią sporna (jak u Czekanowskiego na str. 224) chociaż jest to jeszcze negowane przez niektórych rosyjskich szowinistów Szczegółowe badania na ten temat z przekonywującym materiałem będa niebawem opublikowane przez K.O. Falka w Lundzie (Szwecja). GłÓWIl~ \'i ytyczne tej pracy zostały już zakomunikowane na 2 Północnym Kongrc'iie Slawistów w Upsali (Wrzesień 1957). Veniijii Jezioro Peipus na estońsko-rosyjskiej granicy Czekanowski na str. 55, jezioro sokole lecz jezioro skiego peippo, Fringilla coelebs, po polsku zięba, (mały ptaszek). nie znaczy, jak pisze od wyrazu fil'ipo estońsku peibe!an.' ziębie, Wywody Nitscha, źe polski ryczan, rycząg pochodzi od niemieckiego Rungschemmeł, względnie Rungschamel (patrz str. 395), które Czekanowski cytuje bez komentarzy, są nieaktualne. Polski, bowiem, wyraz pocho'hi z niemieckiego * rj;t.~tange (porównaj szwedzki vridstang, niemiecki "Drehstange"), patrz czasopismo Zeitschrift fur slavische Philologie XVI (19:ł!1 str. 327-331). Oczywiście jestem również i co do innych licznych punktów innegn zdania niż Czekanowski, nie jestem jednak w stanie udowodnić mu błędu. Tak naprzykład, mógłbym poddać krytyce wiele stron jego dzieła na których figurują nazwy rzek Peltew, Pelta i Skrwa, co do etymologii których Czekanowski godzi się uznać germańskie pochodzenie. Mógłbym równi.eż zwrócić uwagę na fakt, że z rzekomo celtyckich pożyczek w słowiańskiej mowie, które wymienia Czekanowski na str. 167 co do żadnej nie m07;n<1 mieć jakiejkolwiek pewności w tym względzie, oraz że np. Vasmer uważa wyrazy sluga * cerm, i e;kot<, za :Cezsprzecznic rodzime, gunja za bezsprzecznie irańskie i braga za turkotatarski. Jednakże l'ecenzja powinna, według mnie, zajmować się tym co jest n łprawdę w książce nowe, zarówno prawdziwe jak i fałszywe. Tradycyjne różnice zdań muszą być roztrząsane gdzieindziej. W konkretnym wypadkc-, w nowym materiale, który nam dostarcza książka Czekanowskiego _ t.o co prawdziwe ma całkowitą przewagę nad tym co fałszywe. Prócz tego je~o przekonywujące uporządkowanie argumentów w książce, będzie mIało dla dalszych poszukiwań słowiańskiej praojczyzny, w prawdziwym znaczeniu tego słowa, epokowe znaczenie. . Berlin V. Kiparsky �382 HILKKA VILPPULA D a s D r e s c h e n i n F i n n l a n d, "Kansatiete,~llin(>n Arkisto X", Helsinki 1955. Praca H. Vilppuli stanowi cenną monografię z zakresu narzędzi i sposobów młócenia, form przesuszania oraz oczyszczania zbóż na terenie Finlandii. Omawiana monografia zawierająca 320 s. ~kłada się z ośmiu rozdziałów, bogato ilustrowanych dobrym materiałem fotograficznym, rysunkowym oraz mapami. W rozdziale pierwszym omawia Vilppula formy suszarni zbóż występ~jących na terenie Finlandii. Zdaniem autora najbadrziej archaiczną formę przedstawia suszarnia jednewnętrzna, o węgłowej konstrukcji ścian, kt:'Jra zachowała się w południowej części omawianego obszaru. Na pozostałym obszarze Finlandii występują one sporadycznie w biedniejszych gospodDr~twach chłopskich. Bardziej rozwiniętą formę przedstawiają suszarni~ dwu i trójwnętrzne, składające się z suszarni i gumna, lub suszarni znajdującej się między dwoma gumnami. Szczegółowo omawia autor typ suszarni, w których piec znajduje się w wyodrębnionym pomieszczeniu. Autor wnioskuje na podstawie żródeł archiwalnych, że pojawienie się ~::lszarni na terenie Finlandii przypada na wiek XVII, przy czym proces upcwszechniania odbył się z zachodu na w~chód. Częstsze zastosowanie opalanych suszarni jako miejsca młócenia, od nieopalanych gumien, uzasadnia Vllppula warunkami klimatycznymi oraz czasem młócenia, który przypad" na okres zimowy. Interpretacja ta wydaje się właściwa, nie mniej należy zauważyć, że młócenie na nieopalonym gumnie jest dość rozpowszechnione np. w ruskiej Syberii. Rozdziały II, III, IV objętościowo niewielkie, poświęcone są omówieniu wykorzystania suszarni jako wnętrza przeznaczonego do suszenia zboża w ~nopach oraz ziarna, sposobów układania zboża przy· przesuszaniu, or,u I:lasyfikacji czynności związanych z pracami tego typu. Najobszerniejszy rozddział piąty w przeważającej części zawiera dokładne i wnikliwe opisy narzędzi do młócenia, które autor analizuje od strony, formy, nazewnictwa. jak i przestrzennego występowania z uwzględnieniem materiału porównawczego z ob~:zaru Europy. Vilppula w rozdzial!l tym stwierdza, że sposoby młócenia pojawiły się w Finlandii łq~znie z kulturą uprawy żyta, bowiem dawniej~zy dla omawianego obszaru jęczmień nie podlegał młóceniu. Występujące narzędzia do młócenia autor klasyfikuje i oIT:c.wia w kilku grupach, podając równocześnie ich przestrzenne wystr;pcw:mie. Najbardziej prymitywne narzędzia, przedstawiające jakgdyby r.rototyp cepów stanowią bijaki drewniane, typu wałka z rączką. Narzędzia te wykonane z samorodnego kawałka drzewa, w których uchwyt łącznie z częścią służącą do młócenia stanowią jednolitą całość, zaczGły r.anikać w połowie ub. wieku. Na pocz. XX w. znajdowały jeszcze 3Dstosowanie przy omłocie cwsa. Tego typu narzędzia znajdują w Finlandii 383 zastosowanie równIez przy praniu bielizny, pełnią bowiem jednocześnie funkcję kijanek. Właściwych form cepów, w których bijak z dzierżakiem stanowią dwie cz.;:ści odpowiednio z sobą połączone, na terenie Finlandii stwierdza Vilppula sześć odmian. Dwie formy cepów wykonane są całkowicie z drzewa, w których bijak posiada naturalną wić (korzeń) przetkniętą przez otwór w dzierżaku, następnie zawiązaną na węzeł, lub bijak z dzierżakiem łączą się przy pomocy drewnianego kołeczka. Autor wnioskuje, że ta ostatnia forma c\'-pów zapożyczona jest od Słowian, ponieważ wywodzi nazwę riusa okr'?ślającą tego typu cep, od ruskiego priusa. Pozostałe cztery formy cepów po~iadają bijaki połączone z dzierżakiem przy pomocy skórzanych wIązań. Poszczególne odmiany tych cepów posiadają określone przestrzenne ::asięgi na obszarze Finlandii, przy czym niektóre z nich współwystępuj", Cep ogniwkowy charakteryzujący się krótkim, dość grubym bijakiem z przewierconym otworem, połączonym przy pomocy skórzanego wiązania (o dl. 25 cm), zawiązanego na główkowato zaciętym dzierżaku, występuje prawie w całej Finlandii, w większym nasileniu w jej południowej części. Vilppula zwraca uwagę, że we wschodniej Finlandii bijak określają nazwami lupu, klu'):u, luppu, natomiast w północnej Szwecji nazwy te oznaczają typ cepa ogniwkowego, na tej podstawie autor dowodzi, że ta forma cepa wraz z nazwą przyszła na obszar Finlandii ze Szwecji. Zaznaczyć należy, je w Polsce róJnocnej (Kaszuby) nazwa klep określa również bijak przy cepach kapicewych, lub kapicowych z przewierconym IJijakiem. Odmiana cepu ogniwkowego z kapicą na dzierżaku i przewierconym bijakiem występuje w południowo-zachodniej części Finlandii. Dość rozpowszechnionym na omawianym obszarze, zwłaszcza w jego zachodniopołudniowej części jest cep zbliżony formą do ogniwkowego, posiada bowiem również dzierżak zacięty główkowato, długie wiązanie, różni go natomiast to, że bijak nie posiada otworu lecz wgłębienie, w którym umocowane jest skórzane ogniwo łączące bijak z dzierżakiem (der Trichterflegel). Cep pętlicowy posiada naj mniejszy zasięg, na terenie Finlandii, występuje bowiem w środkowej jej części oraz na południowo-zachodnim krańcu. '?:nane są dwie formy cepa pętlicowego, różniące się spo~obem umocowania bijaka. Obszar Finlandii pod względem form występujących cepów można podzielić na dwie zasadnicze prowincje; zachodnio-południową, w której dominuje cep określony jako Trichterflegel oraz odmiana cepu ogniwkowego; środkowo-wschodnią z przewagą cepów o drewnianym połączenia bijaka z dzierżakiem. Wspólny dla obydwóch prowincji jest cep ogniwkowy oraz pętlicowy. Rozdział ten zamyka autor opisem innych sposobów młócenia zbóż, z których wymienia przede wszystkim drewnianą kratę opartą na postumencie. Zboż~ ułożone na kracie młócą przez lekkie obijanie drewnianymi �bijakami. Vilppltla stwierdza, że nazwa tego narzędzia wskazuje na jego szwedzkie pochodzenie, jednakże podkreśla, że na terenie Szwecji nie występują; nadmienia też, że kraty są znane na terenie Rumunii, gdzie słu7.ą do omłotu kukurydzy. Z innych sposobów młócenia podaje autor wydeptywanie zboża przez konie i ludzi. Z mapy 79 wynika, że sposób młócenia zboża przez wydeptywanie znany jest w połL;dniowej Finlandii. Do starannie i dokładnie opracowanych należy zaliczyć rozdział szósty, w którym autor w interesL;jący sposób przedstawia formy oczyszczania zbóż. W rozdziale tym Vilppula nie tylko szczegółowo analizuje formy narzędzi służących do oczyszczania zboża lecz dokładnie podaje technikę oraz cały proces pracy. Charakterystycznym zjawiskiem jest oczyszczanie zboża w Finladii przede wszystkim przez wstrząsanie rzeszotem, a nie przez wysiewanie na wolnym powietrzu. Ze względów klimatycznych proces oczyszczania zboża odbywa się w suszarni, przy czym składa się on z kilku faz. W rozdziale tym autor uwzględnia również wiedzę chłopów, jak i podaje opis czynności związanych z selekcją ziarna przeznaczonego na zasiew. Tę ciekawą monografię zamyka autor uwagami końcowymi, w których przedstawia własny punkt widzenia na genezę i rozwój suszarni. Podnieść należy, że wykład Vilppuli na temat pierwotnych form suszarni i ich rozwój, w przeciwieństwie do poprzedzających rozdziałów, jest podany niejasno, bez dostatecznego uzasadnienia. Zofia Staszczakówna JAN PIOTR DEKOWSKI: W n ę t r z e c h a t y j a ~ i e ń s k i e j. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, nr 2, Łódź 1958, s. 45-89. Drugi numer serii etnograficznej "Prac i Materiałów" Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi przynosi m. in. artykuł J. P. D e k o ws k i e g o z zakresu budownictwa, poświęcony wnętrzu chaty we wsi Jasieil połoźonej w powiecie rawskim 1. Autor w artykule tym poza częścią wstępną podaje ogólny opis wnętrza chałupy jasieńskiej, po czym omawia urządzenie kuchni i pieców, oświetlenie, umeblowanie, elementy dekoracyjne izby, utrzymanie czystości. Artykuł zamyka opis zwyczajów i wierzeń związanych z budownictwem. Podstawę źródłową artykułu stanowią materiały terenowe zebrane przez autora z dużą precyzją i starannością. Artykuł zawiera bowiem szczegółowe opisy wnętrza chałupy jasieńskiej, a zwłaszcza wyposażenia izby (opis sprzętów, elementów dekoracyjnych). Podkreślić należy, że autor kładzie główny akcent na omówienie tradycyjnego wyposażenia izb~', 1 Ogólną charakterystykę Muzeum Archeologicznego Łódź 1~57. s. 7-20. i wsi Jasienia Etnograficznego zamieszczono w Łodzi. w Pracach i Materiałach Seria etnograficzna. nr 1. niemniej stara się uchwycić i wykazać proces modernizacji wnętrzfl chałupy jasieńskiej, który dokonał się w ostatnich 20-30 latach. Aut0r podnosi również zagadnienie rozwarstwienia społecznego wsi i odbicie tychże stosunków w budownictwie chłopskim, szczególnie w wyposażeniu domu mieszkalnego. Należy żałować, że dysponując tak dokładnymi materiałami w zakresie wyposażenia wnętrza, autor marginesowo potraktował rozwój planu poziomego chałupy jasieńskiej. Zdaniem jego najstarsza, tradycyjna chałupa we wsi Jasieniu ~kłada się z dwóch izb (dużej i małej) oraz sieni, czyli reprezentuje ona typ chałupy określanej w literaturze etnograficznej mianem symetryczno-dwuizbowej. Załączony plan (ryc. 3) wykazuje, że chałupa tego typu posiada sień biegnącą przez całą szerokość chałupy, zaopatrzoną w jedno wejście. Zwrócić należy uwagę, że autor nie wspomina. czy w Jasieniu występują lub występowały chałupy z sienią na przestrzał. Izba duża posiada palenisko do gotowania, piec piekarski i ogrzewalny, stanowiące kon~trukcyjną całość, natomiast izba m a ł a wyposażona jest jedynie w palenisko do gotowania. W punkcie drugim omawianego artykułu autor podaje, że jeszcze w połowie XIX w. występowały we wsi nalepy, znajdujące się przed piecem piekarskim, zaopatrzone w kapę, które zastąpione zostały przez zamknięte paleniska (kuchnie angielskie). Powstaje pytanie, czy w tym okresie, do którego ludność miejscowa odnosi występowanie owych nalep, istniały we wsi tylko chałupy symetryczno-dwuizbowe, i czy nalepy-paleniska znajdowały się w obydwóch izbach. Ważne jest również stwierdzenie, czy chałupy te zamieszkiwane były i są przez jedną, czy dwie rodziny. Można bowiem przypuszczać, że przedstawiona przez autora chałupa symetryczno-dwuizbowa, jest formą rozwojową chałupy trójwnętrznej-jednoizbowej składającej się z izby, sieni, komory .. Za taką interpretacją przemawia brak symetrii w chałupach tego typu (komora stanowiła pomieszczenie mniejsze od izby), zróżnicowana nomenklatura izb (duża i mała), odmienna forma pieców. Mała izba może być więc dawną komorą, którą przez wstawienie paleniska zamieniono na izbę Proces ten odbył się na skutek przełamywania jednoizbowości, a tym samym zwiększono powierzchnię części Chałupy mieszkalnej. Formę nowszą, rozwojową, jak podaje autor, stanowi chałupa dwuizbowa z sienią wysuniętą poza obręb zasadniczego budynku (ryc. 4). Jegt to forma, która występuje we wsi naj liczniej. Jednakże podane zestawienie na s. 47 wymienia również występowanie w Jasieniu chałup trzy i czterownętrznych. Szkoda, że autor nie podał planów poziomych tych chałup. Ciekawe' wyniki możnaby również uzyskać prZi:Z porównanie wieikości s~arych XIX w. chałup z nowszymi, następnie przez porównanie proporcji ;nięC:z;: częścią mieszkalną a go~podarską w chałupach starszych i no\',-szych. Już bO\'iier:l z tych nieli::z'1ych, zestavlior,ych planó\\' poziomych wyrika, że wieloJzbowość chałupy jasier'lskiej powstaje nie tylko 25 "Lud", t. XLV �386 387 przez ogólny wzrost wymiarów budynku, lecz przez ograniczenie CZęSCI gospodarczej chałupy tzn. w tym konkretnym przypadku przez wysuwanie a raczej dobudowywanie sieni do zasadniczego budynku-chałupy. Wydaje się, że tak cenne i wnikliwe materiały odnośnie wyposażenia wnętrza należało silniej związać i podbudować dokładniejszym przedstawie·· niem rozwoju planu poziomego chałupy jasieńskiej. Zofia Władysław Staszczakówna Kwaśniewicz NOWE PUBLIKACJE Z DZIEDZINY BUDOWNICTW A WIEJSKIEGO I Badania nad chłopskim budownictwem mieszkalnym i gospodarczym posunęły się w ostatnim okresie wydatnie naprzód. Swiadczy o tym międz)' innymi wiele nowych pozycji wydawniczych, które ukazały się bądź jako publikacje samoistne, bądź jako artykuły na łamach różnych czasopism '. Zasługuje przy tym na uwagę wzrost zainteresowań tą problematyką u badaczy spoza kręgu etnografów. Chodzi tu w szczególności o grono architektów, związanych (poprzez odnośne katedry na Politechnikach War!<zawskiej i Krakowskiej) z historią i teorią budownictwa wiejskiego. Zwłaszcza w latach 1956-57 ogłosili oni kilka publikacji, które chciałbym na tym miejscu bliżej omówić. Mam tu na uwadze trzy publikacje. Po pierwsze, podręcznik Wiktora Z i n a pt. Typy i formy w polskiej architekturze drewnianej 2; po drugie, zbiorowy tom rozpraw pt. Ze studiów nad budownictwem wiejskim s. Zawarte w nim są rozprawy czterech autorów: Ignacego T ł o c z k a pt. Pierwiastki tradycyjne we wspótczesnej architekturze wiejskiej 4; Franciszka P i a ś c i k a pt. Krótka charakterystyka tradycyjnych form architektury ludowej 5; Witolda Kra s s o ws k i e g o pt. Problemy regionalizacji w studiach nad zabudową wsi 6; wreszcie Stanisława S e r a f i n a pt. Architektura wiejska w Polsce w latach 1900-19557; po trzecie: Krótki zarys historii architektury, opracowany przez Franciszka P i a ś c i k a 8. 1 Por. m. i.: Piotr G r z e g a r c z y k, Plastyka Ludowc! Polski, Zarys bibtiograjiczny. Zalqcznl1<: do Polskiej S.ztuki Ludowej, Nr 1-6, s. 39, Warszawa 1950, zwłaszcza s. 12-15: Budownictwo użytkowe i kultowe; Irena C h m i e l i ń s k a, Materiały do bibliografii polskiej sztuki ludowej (1950-1952), Nr 6, s. 17 + 3 nlb, Warszawa 1952, zwłaszcza s. 5-6: Architektura. , Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Skrypty dla szkól wyższych, Politechnika Krakowska, s. 87 + 1 nib, Kraków 1956. , Prace Instytutu Urbanistyki i Architektury, Rok vr, zesz. 1116, Warszawa 1957, ~. 146 + 2 nlb . • Tamże, s. 7-28. • Tamże, s. 55-101. 'Tamże, s. 29-54. 7 Tamże, s. 103-147. 'Wyd. II. Podręcznik dla techników budownictwa wiejskiego, Warszawa 1957, Państwowe Wydawnictwo Roinicze i 'Leśne, s. 248 + 4 nlb. Prace te, ze względu na cdmienr:lOść celów, dla których były podjęte, mają różnorodn." charakter. Prócz ujęć zdecydowanie podręcznikowych, znajdujemy prace o charakterze badawczym. W obrębie tych ostatnich, obok zarysów historycznych rozwoju budownictwa chłopskiego w Polsce, występują próby teoretycznego sformułowania podstawowych problemów, związanych ze współczesnym budownictwem wiejskim, uzupełnione rozbudowanymi nieraz wnioskami natury praktycznej. Aby uniknąć omawiania każdej z tych rozpraw oddzielnie, a tym samym powracania do przewijających się często w tych pracach pewnych podstawowych problemów. ograniczam się do w y d o b y c i a z nich następujących t r z e c h a s p e kt ó w: Pierwszy z nich ma charakter retrospektywny i wiąże się z dążeniem niektórych ze wspomnianych autorów do odtworzenia budownictwa chłopskiego w XIX i XX w., do uchwycenia jego cech szczególnych, charakterystycznych dla poszczególnych regionów kraju. Drugi aspekt dotyczy metodologii badań nad architekturą wiejską. Trzeci wreszcie nosi charakter postulatywno - normatywny. Przejawia się on w dyskusji nad sprawą powiązania rodzimych tradycji ludowych ze współczesnymi tendencjami w projektowaniu nowego budownictwa wiejskiego. II Aspekt r e t r o s p e k t y w n y nie przewija się we wszystkich wspomnianych rozprawach z jednakowym nasileniem. Tak np. podręcznikowy zarys Wiktora Z i n a i Franciszka P i a ś c i k a Krótki zarys historii architektury, omawiające szereg podstawowych zjawisk, związanych przede wszystkim z technologią tradycyjnego budownictwa chłopskiego, reprezentują w zasadzie wyłącznie historyczny kąt widzenia. Jest to zresztą eałkowicie zrozumiałe, jeśli się zważy, iż podstawowym celem tych opraeowań jest wprowadzenie młodych architektów w problematykę tradycji budowlal1ych wsi polskiej. Problematyka poruszona w obu podr<::cznikach nie pokrywa się ze sobą \\l sposób całkowity ani pod wt.ględem zakresu, ani też sposobu jego ujęcia. I tak W. Z i n omawia w swoim podręczniku: 1. rozwój budownictwa drewniane£:o w Polsce (bardzo ogólny zarys), a następnie typologię takich zjawisk, jak 2. dachy, 3. ściany, 4. podcienia, 5. słupy i mieczowania (ujęcia bram i drzwi), 6. rysie, 7. szczyty, wreszcie 8. zd'Jbnictwo. Opierają:: się na materiałach (niestety bliżej nie scharakteryzowanych) zebranych przez rCSzczp.g'ólne katedry W~'działu Arch;tektL'TY Politechniki Krakowskiej, \\' rr.niejszym stopniu na źródłach bibliotecznych· i ikonograficznych, zary• AutOl' w dolączonym do tekstu wykazie literatury przytacza tylko 5 pozycji, powoŁUjąc się nadto na 1 pozycję. Wykaz pomija wiele ważnych pozycji, jak np. K. M o s z y n s k j e g o Kulturę ludowe; Slo wian, t. I, Kultura materialna, w tekście Kraków 1929. �388 389 sował autor podstawowe typy zjawi~k, głównie z XX i reliktowych 7. XIX w. Starał się przy tym niejednokrotnie uchwycić 112stępstwa chrr~nologiczne typów. Wiele z nich zlokalizował przestrzennie, jednak bez aspiracji w kierunku stworzenia bardziej syntetycznego, ogarniającego całą Polskę obrazu. Wiele uwagi poświęcił autor technologii drewna, starając się wydobyć związki zachodzące między przyjętymi w budownictwie chłopskim rozwiązaniami konstrukcyjnymi a właściwościami tego budulca. Problematyka wspomnianego podręcznikowego zarysu Franciszka P i a śc i k a obejmuje wiele z powyższych zagadnień, jak 1. rozwój konstrukcji drewnianych i połączeń ciesielskich, 2. konstrukcja i kształt dachu, 3. podcienia i przyłapy, 4. zdobnictwo w architekturze ludowej. Autor omówi! ponadto: budownictwo najdawniejsze ziemiankowe i szałasowe, konstrukcje ścian, oparte na innym, niż drewno surowcu budowlanym, plany domów mieszkalnych, regiony budownictwa ludowego w Polsce (z bliższą charakterystyką domów mieszkalnych typu podhalańskiego, łowickiego i kurpiowskiego), dalej budownictwo małomiasteczkowe, dworki wiejskie i zajazdy oraz budynki gospodarcze. W porównaniu z podręcznikiem W. Z i n a zakres poruszonych przez F. P i a ś c i k a zagadnień jest więc szerszy. Autor ten położył poza tym silniejszy akcent na fazy rozwojowe poszczególnych zjawisk, starając się uchwycić główne tendencje w procesie ich kształtowania się· Obydwa podręczniki opatrzone są znaczną ilością materiału ilustraeyjnego 10 W sumie są to pozycje dla tych badaczy, którzy interesują się szczególniej problematyką technologiczną budownictwa wiejskiego. Obok omówionych wyżej zarysów podręcznikowych zdecydowanie historyczny charakter posiada rozprawa Stani~ława S e I' a f i n a pt. Architektura wiejska w PoLsce w Latach 1900-1955. Autor przedstawia w niej rozwój nowoczesnych koncepcji planistycznych w Polsce w zakresie architektury wsi w trzech okresach: 1. na przełomie XIX i XX w., 2. w okresie międzywojennym i 3. w okresie Polski Ludowej. St. S e I' a f i n nie ograniczył się w swoich wywodach do przedstawienia w kolejności chronologicznej poszczególnych stylów i tendencji, narastających w pomy~łach architektonicznych, ale starał się przedstawić także tło, na którego podłożu one wyrastały. Na szczególną uwagę zasługuje między innymi charakterystyka tendencji rozwojowych w zakresie budownictwa wiejskiego w Polsce okresu międzywojennego. Autor omówił oddzielnie budownictwo realizowane przez samych chłopów, bez udziału czynników administracyjnych, dalej budownictwo folwarczne i wreszcie budownictwo realizowane przez czynniki pal1stwowe, samorządowe czy społeczne. OmóOmawiane na 20 fotografii; rysunkowych. 10 w tym tym miejscu opracowanie F. P i a ś c i k a zawiera 62 ilustracje, w opracowaniu w. Z i n a znajduje się 148 ilustracji wyłącznie wione zostały tu takie czynniki kształtujące budownictwo wiejskie, jak parcelacja rządowa i prywatna, komasacja gruntów oraz osadnictwo wojskowe. Krytycznie scharakteryzował autor działalność szeregu instytucji w zakresie projektowania i realizacji budynków wznoszonych na wsi (między in. Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych, Państwowego Banku Rolnego, Dyrekcji Lasów Państwowych, Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, wojskowości i in.). Rozprawę uzupełnia bogaty materiał ilustracyjny. Omawiana publikacja wypełnia lukę w dziedzinie najnowszej historii architektury wiejskiej w Polsce. Zasługuje na żywą uwagę ze względu na wartościowe materiały faktograficzne, które nie mogą być pominięte w różnego rodzaju studiach, między innymi etnograficznych, nad polskim budownictwem wiejskim. Jeśli chodzi o pierwiastki retrospektywne, przewijające się przez pozodałe z omawianych na tym miejscu rozpraw, wiążą się one z zamiarem autorów, aby ich poglądy na aktualne potrzeby w zakresie budownictwa wiejskiego przedstawić na tle historycznym. Tak więc w rozprawie Ignacego T ł o c z k a pt. Pierwiastki. trwiycyjTle we u::,~óiczesnej architektu'l"ze wiejskiej charakter retrospektywny ma przede wszystkim część pierwsza. która obrazuje w sposób bardzo zwięzły podstawowe tendencje rozwojowe \",.budownictwie chłopskim w Polsce w XIX w. Omawia tam autor sprawę dwóch nurtów, występujących w arcłiitekturze ludowej: samorodnego chłopskiego i przyswojonego przez chłopstwo z ogólnonarodowych stylów architektonicznych. Wypowiada dalej pogląd, że "szczytowe osiągnięcia ..rtystycznej ciesiołki ludowej przypadają w Polsce na wiek XVIII i początek XIX ... Od tego okresu w ślad za rozwojem kapitalizmu następuje gwałtowny upadek sztuki ciesiel~kiej i zanik artystycznego zamiłowani::! we wszystkich niemal działach budowlanego rzemiosła. Forma upraszcza się, zatraca cechy regionalnej i narodowej odrębności, upodabniając się na dość znacznym obszarze Europy. Jedynie w kilku regionach, najbardziej ,tpośledzonych gospodarczo, jak na przykład na Kurpiowszczyźnie, Podlasiu, pasmie podgórskim i na Kaszubach nie wygasły pierwiastki sztuki w budownictwie ludowym, a nawet rozwijają się dość samoistnie w pewnym nieznacznym stopniu nadal" 11. Zmienione po uwłaszczeniu warunki społeczno-gospodarcze życia chłopskiego oraz rozwój przemysłu były czynnikami, które zmusiły chłopa do stopniowego zarzucania - począwszy od drugiej połowy XIX w. - tradycyjnych surowców i rozwiązań budowhIlych. Autor charakteryzuje pokrótce te nowe elementy w budownictwie chłopskim i dochodzi do wniosku, że "cały wdzięk dawnego budownictwa, na który składała się starannie opracowana bryła, forma dachu, szczegóły achitektoniczne i zdobienie w drewnie ustąpił miejsca llbó~twu luu pre11 1. T ł O c z e k, Piertciastki tradycyjne,. OJ s. iJ. �391 390 tensjonalności dalekiej od sztuki" l!. Tę część swoich rozważań kończy au tor uwagą, że "w ustroju socj alistycznym w przeciwieństwie do ustrojów poprzednich, rozwój techniki nie tylko nie jest hamulcem rozwoju kultury ludowej ale warunkiem jej postępu. Ustrój socjalistyczny czyni z aktualnej sprawy wiejskiej kwestię naukową, co pozwoli na umiejętne wykorzystanie doświadczeń, płynących z tradycji dla bieżących go~podarczy ch i kulturalnych potrzeb ludności" 13. Przedstawione wywody Ignacego T ł o c z k a stanowią niewątpliwie wizję procesu obumierania rodzimej architektury chłopskiej w XIX i XX w. Nasuwają jednak szereg uwag. Pozostawiając na uboczu sprawy natury aksjologicznej (wartościowanie piękna tradycyjnej i nowej architektury chłopskiej), zwrócę uwagę na to, że zespół czynników warunkujących przemiany wyrazu plastycznych 'i innych ełementów budownictwa chłopskiego był szerszy niż to dostrzegł autor. Wymienić tu należy zwłaszcza dwa kompleksy czynników. Jeden z nich, związany ze zróżnicowaniem klasowym wsi, dotyczy odmienności położenia gospodarczego poszczególnych kategorii społecznych chłopstwa, a tym samym ich różnych możliwości w zakresie inwestycji budowlanych. Drugi kompleks czynników łączy się z narastającymi wpływami nowych wzorów kulturowych, płynących z miast czy poprzez reemigrację, wzorów, które chłopstwo przejmuje, przetwarza często na swój sposób, a nasfępnie realizuje w nowym budownictwie. W rozważaniach autora uderza poza tym brak bliższej chronologizacji i periodyzacji omawianych przez niego procesów. Jest to w pewnym stopniu zrozumiałe ze względu na ogromne zsyntetyzowanie wywodów. Ich poszerzenie o elementy czasu (w pewnym stopniu także i przestrzeni) w przedstawianych procesach, oraz o charakterystykę żródeł byłoby z pewnością bardzo pożądane, nie tylko ze względu na przyjęte w ujęciach historycznych podstawowe zasady metodyczne. Problematyka Krótkiej charakterystyki tradycyjnych form al"Chitektury ludowej Franciszka P i a ś c i k a jest w dużym stopniu zbieżna z omówionym już Krótkim zarysem historii architektury tegoż autora 14, pominięte zostały jedynie zagadnienia związane z budulcem oraz stosowanymi w tradycyjnym budownictwie wiejskim rozwiązaniami konstrukcyjnymi. Problematyka ta stała się jednak podstawą do naszkicowania syntetycznego obrazu zróżnicowania regionalnego budownictwa chłopskiege> w Polsce poprzez " ... podział [kraju, uwaga moja, W.K.] odpowiadający przede wszystkim warunkom fizjograficznym terenu. Narzuca się przeto (przy próbach ustalenia granic regionów) układ równoleznikowy z fendencją do podziału na strefę wschodnią i zachodnią" 15. Wyróżnia w konl! 13 Tamże, Tamże, S. 10. S. 11. u Także niektóre sformułowania w obu omawianych są identyczne lub wykazują tylko niewielkie odchylenia. li F. P i a ś c i k, Krótka charakterystyka ... , s. 52. pracach F. P i a ś c i k a sekwencji pięć podstawowych regionów budownictwa wiejskiego: region kujawsko-wielkopolski, region mazursko-pomorski (z Kaszubami), region mazowiecko-podlaski (z b. Puszczą Kurpiowską Zieloną i Białą oraz z I). ks. łowickim), region wyżynny lubelsko-małopolski z obszarem Gór Swiętokrzyskich, regiony podgórskie sudecki i karpacki z Podhalem i Orawą· Rozważania swoje kończy autor uwagą, że "proponowany podział na regiony architektoniczne jest wynikiem daleko posuniętej generalizacji zagadnienia. Nie byłoby chyba pożądane przeprowadzanie nadmiernych różnicowań i powiększania ilości regionów. Postęp techniczny będzie niewątpliwie wpływał na niwelację wielu dziś jeszcze wyrażnych różnic w architekturze regionalnej. Mimo to jest pożądane ustalenie syntetyczne odrębności form w poszczególnych regionach (z ewentualnym dalszym wyodrębnieniem takich rezerwatów, jak Podhale, Orawa, Góry $więtokrzyskie, Kurpie, Kaszuby). Ma to szczególne znaczenie wobec przewidywan~j typizacji budownictwa i prefabrykacji elementów budowlanych" 16. Można się zgodzić z twierdzeniem autora, iż zbyt wysubtelniona regionalizacja nie jest przydatna z punktu widzenia współczesnych potrzeb w dziedzinie projektowania architektury wiejskiej. Z drugiej strony jednak zbyt daleko posunięta generalizacja prowadzić może do szeregu nieporozumień. Wydaje mi się, że takim nieporozumieniem jest w omawianej próbie regionalizacji sprawa Górnego Sląska oraz Warmii i Mazur. Jeśli chodzi o Górny $ląsk, to jego dziewiętnastowieczne tradycje budowlane nawiązują wyraźnie do dzielnicy małopolskiej. Już jednak gdy chodzi o XX w., sprawa przedstawia się inaczej, a to z uwagi na znaczne zurbanizowanie budownictwa wiejskiego na Górnym Śląsku. Podobnie przedstawia się sprawa Warmii i Mazur, z tym, iź chyba uproszczeniem jest zaliczenie tych regionów do dzielnicy pomorsko-mazurskiej, skoro występują tam wyraźne nawiązania do budownictwa mazowieckiego. Pomijając inne nasuwające się uwagi krytyczne, postawić można następujący postulat: każdorazowy obraz zróżnicowań regionalnych musi mieć charakter synchroniczny; ujmowanie w jednej płaSzczyźnie czasowej zjawisk z różnych epok historycznych nie jest właściwe, zarówno z punktu widzenia metodologicznego, jak i merytorycznego. Regionalizacja budownictwa dla celów, o których pisze F. P i a ś c i k ma sens o tyle, o ile odbija aktualne, żywe jeszcze tradycje wiejskie. Do nich bowiem nawiązać może architektprojektant żywiąc nadzieję, iż jego pomysły architektoniczne uzyskają na tym podłożu aprobatę i przyjęcie w środowisku wiejskim. Potrzebę takiego właśnie traktowania regionalizacji dostrzega poniekąd zresztą i sam autor, zastanawiając się nad możliwością wyodrębnienia niektórych węższych regionów, gdzie tradycje regionalne w zakresie budownictwa są jeszcze w jakimś stopniu żywe. Ił Tamże, s. 54. �393 392 fikowaniem rekonstruowane i wzbogacane elementami zaczerpniętymi z innych budynków, niemniej kryteria doboru budynków i elementów awansowanych w trakcie badań do roli reprezentantów całego budownictwa regionu, mimo że budynki i elementy te reprezentują czę~to formy raczej 11l1ikalne niż przeciętne, a tym bardziej typowe dla budownictwa regionu, na ogół nie są wyjaśnione przez autorów. Decyduje tu głównie bodaj 'charakterystyczność' tych form i elementów szacowana w sposób subiek- III Wśród omawianych na tym mieJscu prac zagadnienia metodologicz:".' najsilniej zarysowały się u Franciszka P i a ś c i k a w jego Krótkiej charakterystyce tradycyjnych form archiiektury ludowej, oraz u Witolda Kra s s o w s k i e g o w rozprawie pt. Problemy regionaLizacji w studiach nad zabudowq wsi. Rozważania metodologiczne tych autorów koncetrujc1 się wokół zagadnienia regionalizacji budownictwa wiejskiego w Polsce, przy czym obaj autorzy zajmują przeciwstawne sobie stanowiska. Poglądy F. P i a ś c i k a na omawianą' kwestię przedstawiają się następująco: "Zmierzając do syntetycznego ujmowania problematyki będącej przedmiotem zainteresowań regionalnych, można by wszy~tkie czynniki mające wpływ na tworzenie się lokalnych odrębności w stosunku do terp.nów sąsiednich - podzielić na dwie grupy, a mianowicie: czynniki, wynikające z warunków przyrodniczych środowiska geograficznego (warunki fizjograficzne), - czynniki, wynikające z życia i działalności człowieka w tym środowisku (warunki społeczno-gospodarcze). Czynników tych w obu grupach jest wiele i są one bardzo różnorodne ... Nawet przy pobieżnej analizie porównawczej tych różnorodnych czynników łatwo okaże się, że nie wszystkie łącznie, a tylko niektóre z nich występują na tle poszczególnych regionów z większą lub mniej~zą wyrazistością. Oprócz tego można bt;:dzie zauważyć, że odrębność poszczególnych regionów jest każdorazowo dokumentowana splotami czynników o całkowicie odmiennym składzie" 17 Autor podkreślił dalej, że " ... granice poszczególnych regionów nie są stałe. Ulegają one różnym zmianom i przesunięciom. Poszczególne regiony mogą łączyć się w większe zespoły o charakterze jakby nadregionów lub rozpadać się na kilka podregionów" 18. Postawę F. Piaścika cechuje więc, po pierwsze optymizm w zakresie możliwości dokonywania regionalizacji zjawisk kulturowych; po dru<;ie dążenie do wydobywania nie tylko poszczególnych charakterY5tycznych zjawisk dla danych regionów, ale i zarazem szerokiego wachlarza czynników, stanowiących podłoże na gruncie którego zjawiska te ukształtowały się. W przeciwieństwie co tego postawę metodologiczną W. Kra s s o w~k i e g o charakteryzuje daleko posunięty sceptycyzm. Aulor nie konstruuje własnej teorii ujęć regionalistycznych, wysuwa natomia~t szereg zastrzeżeń w odniesieniu do ujęć już istniejących. W szczególności zwróci I uwagę na dwa podstawowe - jego zdaniem - błędy, popełnione prz~' próbach ustalania typów regionalnych w budownictwie. Wskazał, że "wyłonienie 'typu regionalnego' ... często ogranicza się do skodyfikowania form jednego z budynków istniejących w regionie jako form ,typu regionalnego'. Formy tych wzorów 't:-·pu regionalnego' bywały niekiedy przed ich skody17 I~ Tamże, Tamże, s. 48. s. 51. .1 tywny" l". Zdaniem autora błędne jest nie tylko konstruowanie wzorców idealnych dla poszczególnych typów budownictwa wiejskiego, ale i wprowadzanie do opisu danego typu budownictwa wielu cech równolegle. Bowiem " ... rozgraniczenie budownictwa posiadającego lokalne cechy regionalne od budownictwa, które choć znajduje się w obrębie regionu, cech tych nie posiad.:J, jest możliwe tylko wtedy, gdy specyfikę regionalną sprowadzić do jednei tylko cechy" 20. Przykładem jest tzw. oraw~ka chałupa z wyżką. Ten typ budownictwa regionalnego podniesiony zostal do godności typu regionalnego dla całej Orawy. Dla postawy metodologicznej W. Kra s s o w s k i e g o charakterystyczny jest poza tym postulat pogłębienia dotychczasowej wiedzy o dziejach budownictwa wiejskiego w Polsce. Próby ustalet'ia regiol~ów budownictwa wiejskiego na płaszczyżnie dotychczasowej znajomości faktów uważa za nicuzasadnione. W swojej rozprawie, opatrzonej bogatym aparatem krytycznym, poruszył W. Krassowski kompleks zagadnień bardzo istotnych. Słuszność niewątpliwie ma autor, gdy chodzi o postulat, aby regionalizację opierać na Eruntcwnej wiedzy historycznej. Odrębności regionalne w zakresie różnorodnych z:iawisk kulturowych, zmiennych w czasie i przestrzeni, a także pod względem uwarunkowań i funkcji społecznych, muszą być ustalone dla poszczególnych okresów rozwoju społeczno-gospodarczego wsi odrębnie. Nasuwa się jednak pytanie, jak daleko wstecz powinien cofać się badacz, ustalający aktualny stan budownictwa chłopskiego w jego aspektach regionalnych. Gdyby chodziło o pełne ujęcie genetyczne wyjaśniające ten stan rzeczy wspólcześnie, granica czasowa musiałaby być przesunięta daleko wstecz. Wydaje mi się, że jest to raczej zadanie dla historyków kultury materialnej: etnografów czy historyków osadnictwa, niż dla przedstawicieli architektury jako nauki. Jeśli regionalizację budownictwa wiejskiego podejmuje się pod kątem widzenia jego aktualnego zróżnicowania przestrzennego, do którego może ewentualnie nawiązać architekt - projektant, to tym samym odpada potrzeba sięgania do bardziej odległej przeszłości. Punktem wyjścia powinna się stać ta postać tradycyjnego budownictwa 11 l!'t W. Kra s s o~' S k i, ProbIerny TaInŻe, s. 67. regionalizacji .. 'l s. 6566. �395 394 chłopskiego, którą obserwowano jeszcze w XIX w., oczywiście gruntownili poznana. Co się tyczy poglądów W. Krassowskiego na sposoby typizowania i regionalizowania zjawisk w poszczególnych okresach rozwoju wsi polskiej, jest to zagadnienie wychodzące daleko poza zakres niniejszego omówienia '!1. Ograniczę się jedynie do kilku stwierdzeń. Należy mianowicie zauważyć, że na doborze cech stanowiących kryteria typologiczne, ważyć muszą cele, dla których podejmowane są studia regionalistyczne. Np. w badaniach etnogeograficznych punktem wyjścia jest dążenie do prześledzenia przestrzennego rozmieszczenia 3etek nieraz zjawisk kulturowych. Wystarczy przytoczyć następujące sformułowanie, zawarte w Zeszycie Próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego22: "Główne zadania PAE (=Polskiego Atlasu Etnograficznego) polegają na opracowaniu serii kartogramów etnograficznych obrazujących zróżnicowanie przestrzenne Polski pod względem inwentarza kulturowego... Serie takich kartogramów winny prowadzić do wykrycia różnych dróg rozwoju poszczególnych regionów Polski .... Interpretacja tych kartogramów doprowadzi niewątpliwie do wyodrębnienia z e s p o łów faktów kulturowych". Mimo więc zastrzeżenia, podniesione zresztą trafnie przez W. K l' a 3 s o W s k i e g O w odniesieniu do niektórych dawniejszych prób regionalistycznych, kryteria typologiczne, oparte na zespole cech, są w pewnych wypadkach po prostu koniecznością z badawczego czy praktycznego punktu widzenia. Stanowią one wyższą postać ujęcia badawczego, jakkolwiek jeszcze niedoskonałą. Prowadzą bowiem do ujmowania zjawisk w ich współwystępowaniu, a nawet współzależnościach, co jest jednym z podstawowych zadań poznawczych jakiejkolwiek pracy badawczej es. Rzecz prosta, że przy ogromnym bogactwie zjawisk kulturowych (czy przyrodniczych) konieczne jest, przy typologizacji i regionalizacji, ujmowanie ich w kategoriach konkretno-historycznych wariantów, w kategoriach zmienności, a nawet pewnej nieostrości zasięgów ich występowania. IV Pozostaje do omówienia aspekt p o s t u l a t y w n o - n o l' m a t y w n y recenzowanych rozpraw. Przewija się on w nich na gruncie dyskusji poświęconej sprawie powiązania rodzimych tradycji ludowych ze współcze" Wymagałoby ono omówienia wielu nasuwających się kwestii, jak pojęcie typu (odmiany, wariantu itp.); poznawczych funkcji ujęć typologicznych; 'stosunku wzorów idealnych do rzeczywistości itp. "Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt próbny. Polska Akademia Nauk, Instytut Historii Kultury Materialnej, Wrocław 1958, suplenant s. 9. •• Por. m. i. uwagi J. K u l c z Y c k i e g o, zawarte w artykule pt. Założenia teoretyczne histo'rii kultury materiatnej, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, Warszawa 1955, roczno III, s. 519-562. snymi tendencjami II' projektowaniu nowoczesnego budownictwa wiejskiego. Problematyka ta wkracza w sferę powiązania nauki z życiem i jego potrzebami. Obejmuje skomplikowane zagadnienia, jakie wyrastają przed architektami - projektantami opracowującymi nowe budownictwo na wsi w poszczególnych regionach Polski pod kątem widzenia przestrzegania tradycyjnych wzorcćw kult\.óroV!~'ch. W problematykę wspomnianego rodzaju naj mocniej wkroczyła rozpraw1 Ignacego T l o c z k a pt. Pieru:iastki tradycyjne w wspó!czesnej architek;urze wiejskiej. Autor ten, obok Franciszka P i a ś c i k a, jest najbardziej zdecydowanym zwolennikiem włączenia we współczesne poczynania projektanckie w zakresie architektury wiejskiej wybranych wartości tradycyjnych, stancwi2cych własne dziedzictwo kulturowe chłopów w dziedzinie budownictwa. Jak pisze 1. T ł o c z e k, nie daje on " ... konkretnych wskazań, według których rozwijać się ma architektura socjalistyczna wsi w Polsce", lecz ogranicza się do kilku podstawowych uwag i postulatów .. ,Trzeba stworzyć warunki, aby artystyczna kultura odradzała się i krzewiła przede wszystkim w łonie mas ludowych, a w tym celu należy uczynić z niej naukowy problem o szerokim zasięgu i stale popularyzować wyniki badań osiągnięte w tej dziedzinie" 25. Wnioski i postulaty, do jakich dochodzi autor. ująć można w następujących czterech punktach: 1. "Nowe materiały budowlane nie stanowią obiektywnej przeszkody dla twórczej kontynuacji sztuki ludowej w architekturze wiejskiej, jeżeli architekt nie zajmie wobec nich biernej postawy" 26. 2. "Trudniej niż w dziedzinie materiałowej przedstawia się sprawa rozwoju tradycyjnej formy, uwarunkowanej przez użytkowy charakter obiektu. Architektura ludowa wyrosła na obiektach o małej skali 'j przenoszenie jej kompozycyjnych zasad na obiekty duże, zwłaszcza o odmiennych wymaganiach funkcjonalnych nie jest sprawą łatwą" 27. I dalej: "względy użytkowe i ekonomiczne decydują o daleko posuniętym odstępstwie od formy tradycyjnej. Idzie tylko o to, by to odstępstwo pozostało w zgodzie z duchem architektury ludowej i rodzimymi cechami krajobrazu, kształtowanego na nowo". 3." ... nie ma potrzeby zarzucać starych, tanich i wypróbowanych (wzorów, uw. moja, W.K.), jeżeli istnieje swoboda ich wyboru" 2S. 4. "Stosunek do kulturalnej spuścizny naszego narodu nie może być jednak pojmowany jako celowa archizacja dzieł architektury, co byłoby sprzeczne z ogromnym rozmachem socjalistycznej techniki" ~9. •• I. T ł O c z e k, op. u Tamże, s. -12. :, Tamże, s. 12. Tamże, Tamże, s. 12. s. 27. u Tamże, s. 22. :1 u cit., s. 27. �397 396 Stanowisko 1. Tłoczka stanowi jeden biegun w dyskusji nad zagadnieniem kontynuacji tradycyjnych form budownictwa wiejskiego we współczesnych jego postaciach. Drugi biegun stanowią poglądy Stanisława Serafina i Witolda Krassowskiego. St. S e r a f i n sformułował swoje zdanie w sposób następujący: "Usiłowania podjęte po 1949 r., które miały podnieść estetykę budynku przez stosowanie formalnych elementów architektury zabytkowej, nie da!c' rezultatów. Architektura taka nie odpowiadała nowoczesnym procesom technologicznym w rolnictwie, była kosztowna i nie odzwierciedlała postępu ,;połecznego i technicznego. Wiele form ar<;hitektury ludowej nie mogło mieć zastosowania, gdyż nie odpowiadały wymaganiom współczesnym. Warunki, ktćre wpływały na tworzenie się form architektury regionalm j dzisiaj są w znacznym stopniu nieaktualne. Klimat np. jest ten sam, ale zabepieczenie przed jego ujemnymi wpływami przy użyciu prostszych środków, jest łatwiejsze niż dawniej. Warunki ekonomiczne uległy głębokim zmianom wraz ze zmianą. warunków polityczno-gospodarczych. Rozładowywanie przeciwieństw między miastem a wsią stwarza warunki do zaniku jaskrawych różnic w sposobie bycia oraz poziomu kulturalnego między robotnikiem a chłopem" 3"Jeśli chodzi o stanowisko W. Kra s s o w s k i e g o, to jest ono w pewnym stopniu pokrewne temu, które reprezentuje St. Serafin. W zagadnienie to bliżej jednak nie wnika. Skonfrontowane wyżej poglądy zwolenników, jak i przeciwników idei nasycania nowych projektów architektonicznych dla wsi tradycyjnymi pierwiastkami, nasuwają kilka uwag. Należy przede wszystkim stwierdzić, że współczesne tendencje rozwojowe obserwowane wśród chłopstw:? wykazują na ogół zdecydowaną przewagę myślenia skierowanego ku zmianie dotychczasowego stylu życia i jego ram materialnych. Srednie, a zwłaszcza młode pokolenie odwraca się od wzorów dawnego życia chłopskiego, wykrystalizowanych w poprzednich okresach rozwoju historycznego. Wraz z narastaniem procesów urbanizacyjnych ulegaj ą wyrównywaniu różnice w sposobie i poziomie życia między miastem a wsią. Procesy niwelacyjne obejmujące także różnice pomiędzy poszczególnymi obszarami Polski, zacierając coraz bardziej jaskrawe do niedawna różnego typu zjawiska regionalne. Na tle tych procesów rodzi się pytanie, czy mimo tendencji do rugowania dawnych wartości kultury chłopskiej istnieje szansa na utrzymanie się świata wytworów, związanych z tradycyjnym budownictwem wiejskim? Z punktu widzenia współczesnych tendencji w zakresie przeobraże,'l całokształtu kultury chłopskiej na powyższe pytanie należy dać w zasadzie odpowiedż negatywną, a tym samym przyznać rację wywodom St. ·S e r a f i n a. Z drugiej jednak strony należy zapytać, w jakim stopniu 3" S. S e r a f i n. Architektura u:iejsk.([ ... , s. 146. projekty zabudowy, przedstawiane przez zwolenników modernizacji budownictwa wiejskiego, odpowiadają chłopom. I tutaj nasuwa się spostrzeżenie oparte na empirycznych danych, iż w niektórych regionach (np. w pow. pińczowskim czy kazimierskim, 1958) stosunek chłopów jest negatywny nie tylko do tradycyjnych wzorów, ale i do projektów, wysuwanych przez pracownie budownictwa wiejskiego. Stąd wniosek: nowe projekty w dziedzinie budownictwa chłopskiego winny być oparte nie tylko na analizie funkcjonalnej przydatności obiektów, na analizie ekonomicznej strony ich realizacji, lecz także na dezyderatach przyszłych użytkowników, tj chłopów. Ich życzenia mogą być poznane jedynie drogą empirycznych badań terenowych (współpraca etnografa i socjologa byłaby w tym zakresie bardzo pożądana). W świetle tych badań okaże się, że chłop pragnie kontynuować niektóre swoje tradycje mieszkaniowe. że niekfóre zastosowania w zakresie surowców czy rozwiązania konstrukcyjnego oparte na wieloletnich tradycjach, mogą mieć swój sens nawet w na wskroś nowoczesnych projektach zabudowy. Tym samym poglądy, reprezentowane m. i. przez 1. T ł o c z k a, mają rację bytu. Być może, że ze ścierania siq omówionych tu dwóch przeciwstawnych tendencji wyrosną nowe pomysły, racjonalne gdy chodzi o współczesne wymogi architektury wiejskiej, a zarazem zdatne do przyjęcia przez ludność wsi z uwagi na nawiązania dl) dotychczasowych przyzwyczajeń chłopa. Marginalnie można też zauwaŻYl', iż nie jest wykluczone, aby w przyszłości, o ile pozwolą na to warunki ekonomiczne, nie zaistniała korzystna sytuacja do sztucznego pielęgnowania niektórych tradycji (jak np. dziś muzyki ludowej poprzez ze.5poły artystyczne) także w dziedzinie budownictwa poprzez wprowadzanie świadomych archaizacji. Byłaby to jeszcze jedna okoliczność przemawiająca Z,l koniecznością prowadzenia odpowiednich studiów i prac projekcyjnych. "Nawet najbardziej bowiem rewolucyjna s;:JOłeczność, burząca z fanatyczną pasją i niezłomną wolą dawny ustrój, nie może oderwać się całkowi:::i~ od przeszłości. Taka jest zasada rozwojowa życia społecznego" 4'. W. K. STEFAN NOWAKOWSKI: Adaptacja O P o l s kim. Instytut Zachodni. Poznań ludności 1957 r., str. na Sląsku 166. Książka Stefana Nowakowskiego rozpoczyna nową serię wydawnictw Instytutu Zachodniego. Seria ta, pod ogólną nazwą "Ziemie Zachodnie -Studia i Materiały" przyniesie nam prace naukowe obrazujące życie Ziem Zachodnich i Północnych począwszy od 1945 r. Zakres tych prac ma objąć zagadnienie osadnictwa i procesów migracyjnych ludności, zagadnienie stabilizacji osadników, repolonizacji ludności rodzimej, tworzenia się nowych "K. D o b r o woJ s k i, Clllopska kultura tradyc1'jna (Próba teoretycznego zarysu na podstawie materia/ów ::ródtowycll XIX i XX w. z poludniowe; Malopolski), I!:tnogratia Pol.i;ka, t. l. Wroclaw 1955, S. 52. �399 398 społeczności lokalnych na tych ziemiach. wreszcie zagadnieniE przemian społeczno-kulturalnych będących wynikiem realizacji ustroju demokracji ludowej w Polsce. Polski socjolog dr Stefan Nowakowski adaptacją nazwał "narastanie współżycia między różnymi grupami, wyrównywanie się wzorów kulturalnych i całokształt procesów, prowadzących do wytworzenia się jednej społeczności" . W miesiącach letnich okresu 1949 do 1951 S1. Nowakowski trzykrotnie prowadził badania w miasteczku Z. na Śląsku Opolskim. W miasteczku tym, obok ludności autochtonicznej, obejmującej ponad połowę mieszkańców, mieszkają repatrianci z dawnych wschodnich terenów Polski, osadnicy z Polski Centralnej oraz reemigranci z Francji, Westfalii, Belgii, Rumunii itd. Zadaniem jakie autor postawił sobie w badaniach, było: prześledzenie procesów wzajemnego współżyca tych grup o bardzo różnolitej strukturze ~połecznej, różnolitym stopniu uświadomienia społecznego i politycznego, o rozmaitych wzorach kulturowych. Badając procesy adaptacji na terenie niewielkiego miasteczka autor starał się wydobyć całokształt czynników wyznaczających i warunkujących te procesy. Interesowały go więc przede wszystkim ogólne warunki, w jakich nastąpiło zetknięcie się poszczególnych grup w miasteczku. Badając je, stwierdził, że pierwszy okres, kiedy sytuacja na Śląsku nie była jeszcze ustabilizowana, był okresem wytwarzania się antagonizmów między poszczególnymi grupami. Przyczyna tych antagonizmów' tkwiła przede wszystkim w sprzeczności aspiracji gospodarczych, w dążności każdej z grup do zajmowania przodującego miejsca w nowym układzie społecznym, podczas gdy przyczyna póżniejszych antagonizmów - antagonizmów okresu badań - tkwiła w głębokich różnicach w kulturze przeszłości historycznej oraz w uświadomieniu narodowym poszczególnych grup, danym im przed zetknięciem się na Śląsku. I tu autor stawia bardzo ciekawe hipotezy. Stwierdza mianowicie, po pierwsze, że: "Różnice kulturowe poszczególnych grup nie są jednak przeszkodą, którą mają do przezwyciężenia mieszkańcy dla wytworzenia jednej społeczności. W procesach wzajemnej adaptacji grupy te mają do pokonania całokształt wzajemnych o sobie wyobrażeń, które powstają w członkach grup innych, wyobrażeń często nie odpowiadających rzeczy"vistości, przeciwnie, często tę rzeczywistość zniekształcających. Zwłaszcza wtedy, kiedy grupy stykają się po raz pierwszy, mamy do czynienia z silną tendencją tworzenia się tego rodzaju zniekształconych wyobrażeń. Powszechnie występującym zjawiskiem w grupach, które wzajemnie się nie znają, jest powstawanie stereotypów, skrótów myślowych, poprzez które członkowie poszczególnej grupy widzą czlonków grupy innej". Hipoteza ta nie jest obojętna dla badań etnograficznych na ziemiach odzyskanych. Drugą taką hipotezą-wnioskiem jest zagadnienie wpływu "migracji biednego chłopa na przyspieszenie procesów uświadomienia klasowego. Wyjście z tradycyjnego, często izolowanego od szerszej społeczności systemu i przejście w wysoce kapitalistyczne środowisko obce - wpłynęło dodatnio na krystalizację poczucia klasowego emigranta. W ustabilizowanej grupie rodzimej procesy te narastały znacznie wolniej, hamowane były różnymi czynnikami wypływającymi z tradycyjnej organizacji grupy. Przejście emigranta w obce środowisko i wyrwanie z całokształtu dotychczasowych stosunków, poza zdobyciem nowych doświadczeń dawało mu lepszą perspektywę i możność oceny systemu, w którym tkwił od urodzenia". Hipoteza ta, jak i poprzednia, obydwie wysnute z badań i materiałów socjologicznych nad zagadnieniem adaptacji ludności na Śląsku Opolskim mają wartość hipotez ogólnych, wartych zweryfikowania przy różnych układach różnych grup, wszędzie tam gdzie interesuje nas zagadnienie wzorów kulturowych, ich zmian i funkcji. Książka zawiera wiele jeszcze innych ciekawych uogólnień, wniosków i hipotez, opartych o bardzo ciekawy materiał. Zaopatrzona jest w aneks zawierający 11 przykładowych wywiadów z przedstawicielami poszczególnych grup mieszkańców miasteczka .. Jakkolwiek przez Dyrekcję Instytutu Zachodniego adresowana jest do polityków i działaczy społecznych oraz wszystkich, "którzy nie wahają się brać odpowiedzialności za przyszłość naszej Opolszczyzny, Dolnego Śląska, Ziemi Lubuskiej, Pomorza Zachodniego oraz Warmii i Mazur", z pożytkiem dla siebie i swojej pracy przeczyta ją każdy etnograf interesujący się problematyką kultury społecznej, nie mówiąc o etnografach interesujących się współczesną problematyką Ziem Zachodnich i Północnych, bez względu na szczegółewą specjalność. LUi 1. Maria Szwengrub WLADYSŁA W ZIEMACKI, M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y l a t 1818-1863, Archiwum Etnograficzne nr 10, Wrocław 1956. Z dużym uznaniem należy powitać inicjatywę Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w zakresie wydawania na powielaczu źródeł pisanych do historii polskiej odzieży ludowej. Materiały te uzupełniają źródła ikonograficzne i materialne, w niektórych zaś dziedzinach nauki o odzieży jak nazewnictwo, ceny, konsumpcja i zapasy posiadanych ubiorów stanowią jedyne żródło wiadomości. Władysław Ziemacki przygotował do druku wypisy z mało czytanych "Dzienników Urzędowych" województw mazowieckiego i kaliskiego, z "Dziennika Urzędowego Gubernii Warszawskiej", oraz z dwóch roczników "Gazety Warszawskiej". Wypisy te pochodzą z ogloszeń i listów gończych i dotyczą opisów odzieży chłopów i ludzi ;uźnych. Tego rodzaju materiał może ułatwić badania nad odzieżą ludową kilku regionów Polski w I połowie XIX wieku. Stwierdzić jednak trzeba, że wydawnictwo to przedstawia bardzo wiele do życzenia pod względem edytorskim. Na pocz~tek nasuwa się sprawa �400 wyboru czasopism, z których autor dokonał WyplSOW. Niewątpliwie nie można było publikować wypisów ze wszystkich ogłoszeń i listów gończym, opublikowanych w wymienionych czasopismach we wszystkich ich rocznH:ach. Jednakże należało dokonać uzasadnionego wyboru czy to zacieśniając zainteresowanie edytorskie do pewnego okresu chronologicznego, czy też ograniczając się do wypisów z kompletu jednego z tych czasopism. Wypisy pochodzą z "Dziennika Urzędowego Województwa Mazowieckiego" z lat 1818-1833, z "Dziennika Urzędowego Województwa Kaliskiego" z lat 18331836, z "Dziennika Urzędowego Gubernii Warszawskiej" z roku 1863 i wreszcie z "Gazety Warszawskiej" z lat 1818-1819. Trudno zrozumieć kryteria wyboru czasopism z tych właśnie roczników gdy "Dzienniki Urzędowe" wychodziły do roku 1845, a niektóre nawet do 1867, a "Gazeta Warszawska" wychodzi przez cały wiek XIX. Wydaje się, że przy obecnych możliwościach wymiany międzybibliotecznej można było bez większego trudu ~kompletować określone 5-cio czy lO-lecie jednego czasopisma, nie zaś dawać wyrwane wypisy z roczników od 1818 do 1863, zmniejszając w ten sposób wartość przedstawionego materiału. Zastrzeżenia budzi wartość podanych odpi~ów dotyczących odzieży zarówno pod względem redakcji samego wypisu, jak wierności odpisu i wreszcie strony formalno-edytorskiej. Zestawienie podanych przez Ziemackiego wypisów z oryginałami ogłoszeń i listów gończych w wymienio· nych, czasopismach pozwala na stwierdzenie, że nie są to bynajmniej odpisy. Autor przeredagował materiały z ogłoszeń i listów gończych pod względem formalnym, tzn. zmieniał przypadki w jakich podano poszczególne części odzieży i kolejność ich wyliczenia. Samo przeredagowanie odpi~ów jest błędem z punktu widzenia edytorstwa tekstów historycznych, nie stanowiłoby jednak zbyt wielkiego braku dla historyka odzieży gdyby odpisy zostały poza tym dokonane wiernie bez opuszczeń. Niestety jednak przeredagowanie tekstów pociągnęło za sobą znaczne opuszczenia w opisach odzieży chłopów i ludzi lużnych, niekiedy zaś zupełne ich zniekształcenie. oto kilka przykładów: Wypis 833 (s. 108) w redakcji Ziernackiego: "Płaszcz sukienny zielony. Kamizelka kitajkowa, czarna. Kaftanik madrassowy. Koszula płócienna ciemna. Chustka na szyi jedwabna. Spodnie szaraczkowe. Czapka żydowska. Buty". W oryginale: .,Ubrany w płaszcz z sukna zielonego, dobry, kamizelkę czarną kitajkową dobrą, pod tą ma kaftanik madrassowy dobry, koszulę z płótna cienkiego, ma chustkę jedwabną na szyi, spodnie szaraczkowe złe, buty pasowe dobre, na głowie ma czapkę zwyczajną żydowską". Wypis 1325 (s. 163) w redakcji Ziemackiego: "Kaftan granatowy. Sukmana granatowa. Chustka na szyi czerwona". W orygir,ale: "Ubrany był w kaftan granatowy i s'Jkmanę takiegoż koloru. Na szyi miał chustkę w kW!.atki czerwone, na głowie k;;pelusz chłopski czarny, buty na nogach chłopskie". Wreszcie wypis 1450 (s. ;'77) w redakcji Ziemackiego. "Ż'Jpan kitajowy. Szpe:1cerek nankinowy. Xoszula płócienna, 401 gruba. Spodnie sukienne. Pas żydowski. Czapka żydowska z futrem lisim. Buty wywrotki". \V oryginale: "Ubrany w płaszcz sukna zielonego stary. pod tym ma żupan kitajowy zły, pod tym szpencerek nankinowy dobry, koszulę z płótna grubego dobrą, 3podnie sukienne złe, buty wywrotki złe, przepasany pasem żydowskim, na głowie ma czapkę żydowską z futrem lisim". Na podstawie tych przykładów, które możnaby znacznie pomnożyć, stwierdzić łatwo, że wypisy Ziemackiego nie oddają treści opisu, zarówno VI' zakresie opisywanych cech podanej części odzieży, jak i w zakresie wyszczególnienia różnych części odzieży, z których składał się ubiór poszukiwanego chłopa. Ziemacki przekręca przy tern nazwy ubiorów. Np. w wypisie 31'6 (s. 51) zamia3t "Rajtuzy od góry do dołu na guziki zapinane" powinno być: "Spodniej siwe skarbowe, w których nogawki na guziki aż do dołu zapinane". Opuszcza on także opisy poszczególnych części odzieży szczególnie ważne dla etnografów. Np. szczególnie rzadko zamieszcza on szczegółowe opisy obuwia. Określenie butów jako "chłopskie" i zarazem "stare, złe, proste, czy ordynaryjne" zostało opuszczone np. w wypisach 212, 214, 889, 1104, 1458. Opuszcza on także w swych wypisach niemal z reguły przymiotniki określające stan znoszenia różnych części odzieży, np. "stare, pochodzone, już łatane, obdarte, ordynaryjne" nie uwzględniając także zaznaczonych braków różnych części odzieży np. "bez czapki, boso". (wypisy 95, 96, 102, 214, 1292, 1297, 1455, 1452). Autor dokonał wypisów czy wyboru z opisów odzieży zawartych w przeglądanych przez niego czasopismach w sposób dość dowolny nie licząc się z potrzebami etnografów i opuszczając najczęściej określenia najbardziej istotne. W tego rodzaju wydawnictwie nie mogło wchodzić w grę dokonywanie skrótów ze względu na objętość tekstów żródłowych. Znaczni€' łatwiej było zmniejszyć objętość wydawnictwa podając mniej odpisó\v. Zresztą dokonanie pełnych odpisów zamiast wypisów z ogłoszeń i listów got1czych nie podwoiłoby nawet objętości wydawnictwa, a wielokrotnie zwiększyłoby jego wartość. W tej chwili może ono służyć przed wszystkim jako przewodnik po czasopismach ułatwiający wyszukania odpowiedniego opisu odzieży. jakkolwiek i pod tym względem zdarzają się pom:;lki (np. ;;:le podany wypis 518, s. 72) co jednak można kłaść na karb tr'..ldności powielaczowej korekty. Zarzutem mniejszej wagi jest stwierdzenie, że autor nie stosował się dJ .,lnstrukcji wydawniczej dla żródeł historycznych od XVI do polowy XIX wieku" (Wrocław 1953), jakkolwiek w tego typu wydawnictwie byłob~' to pożądane. Pewne wątpliwości wzbudza dość trudna zre3ztą sprawa ustalenia nazw geograficznych. A. G l a p a podaje we wstępie, że nazwy te zostały podane według ,Słownika Geograficznego", jednakże zaszły tu pewne pomyłki. Powiat Maków Mazowiecki został stworzony w latach 1866-67 z części 26 "Lud", t. XLV �402 403 powiatu pultl'skiego l. Należało więc albo go wcale nie uwzględniać, albo przyjąć jego obecne granice. Tymczasem część danych do powiatu makowskiego znalazła się na s. 81 pod pow. makowskim, niektóre zaś dane włączone zostały do powiatu pułtuskiego jak np. wieś Pomask (raczej Pomaski) (wypis 807 s. 1057) Pomyłką jest umieszczenie wsi Kowale Krężoły gmina Kozłów pod powiatem makowskim, gdyż chodzi tu o wieś tej nazwy w powiecie miechowskim. (Słownik Geograficzny, t. 4, s. 673). Zamiast wsi Brodów powinna być zapewne wieś Brodowo w powiecie pultuskim (wypis 806, s. 105) 2. Wzmiankować można jeszcze o drobnych pomyłkach korekty. Zamiast gmina Ponieehowo powinno być Pomiechowo itp. Na zakorlezenie zgłosić możnaby postulat, aby w tego typu wydawnictwach źródłcwych podawać na końcu słowniczek nazw tkanin i odzieży użytych w tekście. Opracowanie tego rodzaju słowniczka nie jest rzeczą łatwą. Jedyny słownik specjalny został wydany przed 128 laty 3. Jednakże źródla pisane informują nas nieraz o znaczeniu pewnych nazw i dostarczają w ten sposób materiałów typu slownikowego, które trzeba szczególnie starannie rejestrować. Zarazem zaś sporo nazw wyjaśniają słowniki języka polskiego. Najwięcej materiałów typu slownikowego dostarczają opisy odzieży znajdujące się w spisach ruchomości. Jednakże materiały z ogłoszet'i prasowych wzbogacają naszą wiedzę w tym zakresie. Należy przypuszczać, że v,,'ierne odpisy z czasopism zawierających materiały do odzieży chłopów l ludzi lużnych wydane w dalszych zeszytach Archiwum Etnograficznego przyniosą wiele nowych wiadomości. Irena STANISŁA W CZERt'aK: ków Bi~_'liotek3 Narodowa. Ossolif.skich, 19,,2. Turnau P o l s k a e p i k a l u d a \v a. Wrocław-KraSeria I, nr 167. Zaklad Narodowy Imienia .Jm: Karłowicz, świetny znawca i może najwnikliwszy z badaczy polt:kiegu folkloru, twierdził kiedyś, że nowy jakiś Homer mógłby z naszych pit'Śni ludowych stworzyć jakąś całość na miarę "Mahabharaty", ,Ramajan \ ", "J'<ibelun"(,v:" J"b ,.KaIEwa}j". Frn:'~ ',r.~"ich arcydzieł w literatur2.e polskiej w pewnej tylko mierze zdołała zastąpić u nas uboga, ocalała t,',-u;o w ~zczątkach polska pieśń ludowa, Tego samego na własnej twórczości doświc'dczyli już wcześniej wielcy nasi rcmantycy, którzy wzorem romuntykow in!1ych narodów sięgających do bogatych złóż średniowiecznych arc. 'dzieł ludow~'ch swoich krajów, nie mogąc znależć ich na gruncie polskim zwracali się do pieśni ludowej, w niej po artystycznym przetworzeniu znajC:ując bogactwo i nowatorskie środki artystyczne odnowy litet .')'/, T r z e b i li s k i i A. B o r l{ i e v: i (: z, Podziaiy administracyjne Królestwa Polskiego \,,' 01{fcs!C' 1815-1918, \\"ars,zawa 1956, s. 9;), oraz zeszyt n12.p. mapy nr 4 i G. ~ S;OWilik Geogratlczny Królestwa Polskiego, Warszawa 1895, t. 1 s. 371. J Łukasz G o l <; b i o w s k i, Ubiory w Polsce od najdawl1lejszych czasów aż do chv,-il obecnych, sposobem dykcyonarza ułożone i opisane, I wydame, Warszawa 1830, ratury w nowym prądzie literackim, Ta dotkliwa luka, wskutek zaniedbania nasz~'ch badań na odcinku pieśni ludowej, pods1.<wala teoretykom naszego romantyzmu znalezienie jakiegoś innego sposobu zastąpienia nie istniejącej u n2.S nigdy epiki ludowej, z których Mochnacki proponował nawet za~tąr.ić ją sagami skandynawskimi. Hównież w historii literatury polskiej, przynajmniej na jej początku brak bylo 1.<nas w ogóle choćby wzmianki (nie mó,,'iąc już o rozdziale), traktującej o istniejącej u nas niegdyś literaturze ludowej, która przecież zawsze i u każdego prawie narodu stanowiła początki literatury narodowej. Próbom tym usiłowali zadość uczynić pierwsi na~i historycy litera·· tury polowy XIX w, Próbowali oni na podstawie zebranych w okresie romantyzmu materiałów folkloru ludowego konstruować rozdziały traktujące o twórczości ludu polskiego, która ich zdaniem miała stanowić początek literatury pojskiej, Lecz w miarę po~tępu badań naukowych nad folklorem, nad polską pieśnią lLidową, rozchodziły się ich drogi z autorami podręczników historii literatury polskiej, Wielki a zarazem pionierski wkład w tej dziedzinie przyniosły studia naszych badaczy folkloru jak: Karłowicza, Bystronia, ostatnio Juliana Krzyżanowskiego, Próby popularnej systematyzacji gatunkowej ocalałej gałęzi folkloru egipskiego podjął się w swoich pn:cach naukowych Stanisław Czernik. "Polska epika ludowa" to jedno z zapowiadanych przez niego opracowah i antologii tekstów ludowych, tym razem ograniczoi13 tylko i wyłącznie do tego gatunku twórczości ludowej, Czernik o~woiwszy się z myślą, że nie znajdziemy na gruncie polskiej pleśni ludowej odpowiedników "Eddy" czy "Nibelungów" przestudiował cały zebrany i drukowany dotychczas cbrobek polskiej pieśni ludowej, przeszukał go sJ.;:rupulatnie i wyłowił z nie,2;o zachowane drobr.e utwory epickie. Z tych żmudnych i szperackich poszukiwal1 urosła spora antologia zachowanych, bądź zrekonstruowanych z ocalalych szczątków, teK5tów ;.-·ols":icj epiki lueiow'2j. która, poprzedzona około st'lstro!1ic(;\'.;YTtl wstępem, starowi \v dorobku na~,:ych badań nnd folklorem wartościowe studit'm, Wst<;p ów bowiem stanowi jakby naukową monografi'i1 polskiej cc-iki ludoweJ oraz v"plc"Na:::za c?:,tehi1',a \v tr'.Jdną n:eiodę pn:cy naukowo-literackiej Czernika. Autor "Polskiej epiki ludowej" zdawał sobie bowiem dobrze sprawę z trudó..." ciężkiego zadania, że badania nad polską epiką ludową należy pot.raktować w sposób "konwencjonalny", ,.Całość tego materiału - pisze Czernik - należy potraktować: jako jakąś masę wykopaliskową, w k tórE-j pomiesza!1e zostały, często w sposób najbardziej kapn'śny, cząslki twórczości różnych okresów", "Materiałem tvm .-:- pisze gdzie indziej autor -- powinna ~ię zająć specjalna archeolo~ia l',eracka, by właśoiwymi metodami wc'znaczyć warshvy, określić wie;, utworów lub ich cząstek, wykazać sploty pochodzące z różnych czasów I w~łYwów, odniel-:ształc,ać, gdzie trzeba, łączyć rozrzucone szczątki itp," DopIero na podstawie takich prac przygotowawczych mogłaby nastąpić �405 404 l<anstrukcja historyczno-literacka w ścisłym tego słowa znaczeniu. Cytaty te chyba w sposób wystarczający charakteryzują metodę żmudnej pracy Czernika, który przy pomocy uciążliwej "archeologii literackiej" tworzył swoją antologię epiki ludowej, często z rekonstruowanych utworów tego gatunku twórczości ludowej. W swojej pracy zbierackiej nie ograniczył się Czernil< jedynie do stwierdzenia istnienia tekstów zachowanych w zapisach. Dowiódł jej istnienia od dawien dawna. Wywody o istnieniu w Polsce od najdawniejszych czasów polskiej epiki ludowej uzasadnia autor nie tekstami, które zapisane zostały daleko póżniej, ale świadectwami czasów dawnych. Dowodem na to, że taka epika istniała u nas w czasach średniowiecznych, są dla Czernika cytowane przez niego relacje zawarte w kronice Długosza, w "Worku Ju·· daszowym" Klonowicza oraz pierwszych naszych XIX-wiecznych badaczy fołkloru. Zanim autor przeszedł do omówienia zachowanej u nas epiki ludowej, nie omieszkał naszkicować obrazu dziejów badań nad tym rodzajem twórczości folklorystycznej, określić przynajmniej jako tako granice tego gatunku literackiego, scharakteryzować metodę pracy, tym bardziej że owa żmudna "archeologia literacka" stawiała przed nim bariery nie do przebycia. Z zachowanych bowiem przekazów tekstowych trzeba było przy rekonstrukcji, uwzględniwszy chronologię, odrzucić z ludowej pieśni epickiej literackie nawarstwienia wieków oraz innych klas społecznycr .. Wyznacznikami tej operacji były dlań charakterystyczne cechy i konwencje tego gatunku twórczości ludowej, wyrażające się między innymi w swoistej symbolice ludowej, specyficznej fantastyce, rymie czy rytmie oraz pozostawionej w rozważaniach Czernika na uboczu, melodii, bowiem pieśń ludowa była bardzo często utworem śpiewanym. Nie obca tak.że jest w wywodach Czernika sprawa treści i zawartości moralno-ideowej utworów ludowych, w których kryła się zawsze swoista filozofia życiowa ludu oraz nauka moralna. Prawie każdy utwór umieszczony w antologii Czernika został przed jego rekonstrukcją przeanalizowany, zbadana jego genealogia literacka, przy czym nie pominął także Czernik tak poważnej w badaniach folklorystycznych sprawy komparatystyki. Ta ostatnia kazała mu nawet w wypadku istnienia kilku wysoko artystycznych przekazó\v zamieścić kilka wariantów zachowanego tekstu ludowej pieśni epickiej. Dokonywał tego autor zwłaszcza przy utworach najważniejszych. najbardziej znanych i wartościowych, usiłując często polemizować z dotychcz'ilsowymi studiami nad tą dziedziną twórczości. Wnioski przez Czernika wyciągane, są zawsze należycie umotywowane i nacechowane ostrożnościJ.. \Vzorem takiej naukowej analizy i przypuszczeń teoretycznych są w antologii Czernika rozważania choćby nad zapisanym w kronice Macieja Stryjkowskiego poemacikiem ,.0 bitwie pod Zawichostem" czy nad znanymi ; popularnymi balladami ludowymi, które niejednokrotnie dawały natchnienie literackie wieszczom naszego romantyzmu. Całość polskiej epiki ludowej podzielił Czernik na cztery działy: 1. Epika rieśni obrzędowych; 2. Pieśni historyczne; 3. Pieśni balladowe; 4. Epika póżnego okresu. Kryteriem podziału była dla Czernika - jak widzimy -treść i tematyka pieśni, z wyjątkiem (JL:iału ostatniego, który zostal \Ikon·· stytuowany wyznacznikiem chronologij, Najceniejszym, najbliższym epice .,stric!o sensu" jest w antologii Czernika epika pieśni obrzędowych, bowiem na gruncie polskim odzwierciedla ona najlepiej obyczajowość życia wiejskiego, być może jeszcze z czasów średniowiecznych. Pieśni historyczne zostały przez autora ułożone chronologicznie, stowwanie do ich tematyki, co oczywiście w większcści wypadków decydowało o chronologii ich powstawania. Tu obok pieśni ludowych znalazły się pieśni żołnierskie, dziadowskie i mieszczańskie. Ponad połowę antologii Czernika wypelnia łudowa ballada, 7. której żródeł pełną garścią czerpali polscy romantycy i niektórzy pisarze polskiego modernizmu. Ballada ludowa, jak ją charakteryzuje Czernik, różni się jednak zasadniczo od polskiej ballady romantycznej, gdyż w przeciwieństwie do baśniowej cudowności, nadprzyrodzonej fal~tastyki tej ostatniej, cechuje ją realizm. Tu doczekały się szczegółowego omówienia słynne polskie ballady ludowe jak: "Pani Pana zabiła", zachowana w tak licznych wariantach, czy "Podolanka". Rozdział czwarty obejmuje teksty ludowe z okresu rozkładu polskiej epiki ludowej, która wskutek przeobrażel', społeczn::ch po okresie rozkwitu '-,\7 średniowieczu i czasach renesansu już w XVII wieku zaczęła powoli zanikać, bowiem chlop polski, autor tysiĘcy anonimowych pieśni ludowych, przestał two'rzyć, a utwory jego ?aczęli chronić zbieracze, zapisywacze, a później je opracowywać. "Polska epika ludowa" jest pracą pionierską w dziedzinie tak rzadko nawiedzanej w Polsce przez uczonych poezji ludowej. Jej pionierski charakter JCodkreśla na końcu swego wstępu sam autor, zdając sobie sprawę z niedojrzałości swej pracy. Nie omieszkał on stwierdzić, że "história pieśni ludowej, a przede wszystkim epiki, to rzecz istotnych początków poezji polskiej, która przecież nie powstała z próżni i nie tylko z niewolniczego naśladowania obcych wzorów, lecz od pierwszych prób pisanych aż do nagłego rozkwitu w XVI wieku wyrastała również z uprawianej już od dawna poezji ustnej". Wprawdzie Czernikowi mimo uciążliwej szperackiej r,racy nie udało się stworzyć z naszych pieśni ludowych jakiejś całości na ksztalt: "Odysei", "Nibelungów" lub "Kalewali", ale dał w swojej antołogii pionierską próbę systematyzacji polskiej epiki ludowej. Ponieważ, jako poeta, w selekcji tej gałęzi folkloru polskiego wybrał u twory najbardziej dojrzałe artystycznie, antologiGl Czernika może stanowić lekturę dla każdego czytelnika, dła którego nie obce są sprawy kultury ludowej, nie mówiąc już o jej wartości dla fachowców: etnografów, historyków lite- �407 405 ratury, którzy szukając jakiejś ludowej pieśni epickiej, nie muszą sięgać, jak dotąd, do rzadkich już dzisiaj zapisów, gdyż mogą je znaleźć w antologii, zawierającej jeżeli nie sam tekst, to przynajmniej wskazówki bibliograficzne. Aleksander Zyga JAN STRYCZEK: dawnicza, Warszawa C h ł o P ~;k i m p i ó rem. 1957. Ludowa Spółdzielnia Wy- "Chłopskim piórem" jest obok pamiętników Słomki, Kurasia i Magrysia jeszcze jednym pamiętnikiem chłopskim regionu Rzeszowszczyzny, pamiętnikiem jednak dalece od tamtych odmiennym. "Chłopskim piórem", \V przeciwstawieniu do tamtych, tradycyjnych pamiętników chłopskich Rzeszowszczyzny, jest pamiętnikiem chłopa dojrzałego już politycznie, który walcząc ciężko przez całe życie, stał się współgospodarzem swojego kraju. Dzieło Stryczka, będąc w zasadzie pamiętnikiem politycznym, maluje trudny żywot jego autora od czasów bezportkiego dzieciństwa w podłańcuckim Zakrzaczu aż do czasów obecnych, sytuacji powojennej w Polsce Ludowej. Będąc cennym materiałem do kształtowania się świadomości ideowej chłopa polskiego na przestrzeni ostatnich lat pięćdziesięciu, jego nieustannej ciężkiej walki społeczno-politycznej o swe prawa, stanowi niemniej cenny dokument dla historyka życia chłopskiego, socjologa i etnografa. Stwierdza to w przedmowie Mieczysław Grad pisząc: ,,[... ] nie będzie mógł jej [książki Stryczka] bowiem pominąć nikt, kto chce wyrobić sobie zdanie o przeobrażeniach na wsi polskiej w obecnym stuleciu. Potrzebna ona będzie politykom nie tylko chłopskim, niezbędna okaże się dla historyków, socjologów, etnografów, dla wszystkich, którzy wieś chcą znać i rozumieć". Dla etnografa najcenniejsze będą początkowe rozdziały przedstawiające "Trudne dzieciństwo chłopskie na galicyjskiej wsi", "Czary, baśnie, przesądy, dziś już zapomniane zwyczaje i obyczaje", jak pisze w przedmowie jej redaktor. Rozdziały opisujące dziecinstwo Stryczka w pod łańcuckiej wiosce stanowią niewyczerpaną kopalnię materiałów do dziejów etnografii wsi polskiej regionu Rzeszowszczyzny. Czego w nich nie znajdziemy. Mamy dokładne opisy dziecinnych zabaw i figlów, zapoznajemy się z ludową wiarą w diabły, w czarownice i inne straszne rzeczy, dowiadujemy się o przesądach, zabobonach, zmorach i wilkołakach na wsi sprzed lat pięćdziesięciu. Najlepszy jest pod tym względem w książce Stryczka rozdział pod tytulem "Diabły, czarownice i inne straszne rzeczy". Pamięta je stryczek z gadek dziecinnych, opowiadanych przez prządki w długie jesienne wieczory w Woli Dalszej. Chłonna jego pamięć nie pominęła i wspomnień o ówczesnych zabobonach, płanetnikach, dawaniu uroków, zamawianiu chorób itd. Autor nie poprzestaje tylko na opisywaniu dawnych czasó\v, relacjonowaniu gadek i baśni, zabobonów, lecz jako chłop kulturalny, głęboko uświadomiony i doświadczony politycznie, dokładnie zdaje sobie sprawę z ich 'Źródeł i wyjaśnia przyczyny ich zanikania. Były one rezultatem ciemnoty, jaka panowała wśród tamtejszego chłopstwa, oraz zacofania kulturalnego dawniejszej wsi. Dla etnografa-ludoznawcy równie cenne będą opisy obyczajów karczemnych (rozdział "Wódka i karczma"), gdzie koncentrowało się życie publiczne dawnej wsi. stryczek gęsto przytacza kuplety ludowe wiejskich domorosłych wierszokletów, dorabiane do istniejących już melodii, pełne docinkowej satyry i drwiny. Opisując dawniejsze wesela wiejskie i poprzedzające je akcesona (rozdział "Wesela, targi prześlubne, bitki") również gęsto cytuje towarzyszące im przyśpiewki weselne, często nasycone klasowymi akcentami nienawiści przeciwko bogaczom. Wszystkie akcesoria dawnego chłopskiego wesela znalazły w Stryczku niezłego rejestratora. Nie zapomniał opis~ć zalotów, "ślubantów", swatów, drużbów, szwaczek, oczepin, poprawin, które składały się na barwne widowisko starowiejskiego obrzędu. Nie omieszkał także przypomnieć dokładnie dawnych strojów i ubiorów wiejskich wypartych przez dzisiejszą cywilizację i .kulturę miejską, "o chorobach, o lecznictwie domowych doktorów, znachorstwie wiejskim itd.". Wszystkie opisy Stryczka przesiąknięte są na każdym kroku klasową interpretacją, autor potrafi wysnuć z nich właściwe wnioski, a opowiadaniu jego, niezależnie od tematu, towarzyszy nierozdzielnie zdrowy chłopski rozum, humor i dowcip oraz jędrna, ludowa drwina. Pod względem dokumentarnej zawartości "Chłopskim piórem" stanowi niejako dokument obyczajowo-etnograficzny, w którym odtworzył autor obyczajGwość wiejską w stadium jej "odchodzenia". Aleksander Zyga STANISŁAW CZERNIK: Humor i satyra Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1956, str. 363. ludu polskiego. "Humor i satyra ludu polskiego" Stanisława Czernika jest pozycją ciekawą i rzadką nie tylko na tle jego publikacji z dziedziny twórczości ludu polskiego, ale publikacji tego typu w ogóle. Czernik podjął się w swej książce nie tyle szczegółowego i dokładnego zreferowania zaznaczonych w jej tytule ~agadnień, ile usiłował je w pewien sposób zasygnalizować, zarejestrować i zegzemplifikować. Zagadnienie bowiem humoru i satyry ludowej w obecnym stadium badań jest tym trudniejsze, że poza kilkoma zaledwie artykułami w prasie, nie posiadamy w tej dziedzinie prawie nic. Musiał więc Czernik sam przedzierać się poprzez masy drukowanych przeważnie po czasopismach tekstów ludowych, odpowiednio je klasyfikować, sełekcjonować i egzemplifikować nimi stawiane przez siebie tezy. Dopierl) przeglądnięcie i przesortowanie zebranego materiału mogło dać w jego pracy odpov.:iednie rezultaty. Myliłby się ten, kto by sądził, że znajdzie w jego książce jakieś teoretyczne rozważania o humorze, satyrze ludowej czy twórczości tego typu w ogóle. Jego książka jest pierwszą tego typu antologią, a właściwie chrestomiatią ludowych tekstów humorystycznych �408 w ogóle. posegregowanych na poszczególne działy, opatrzonych odpowiednimi popularnymi artykułami wstępnymi. "Zadaniem niniejszej książkipisze w jej przedmowie autor - jest wyszukanie i wybór najcelniejszyci1 utworów humorystyki ludowej w szerokim zakresie pojęcia humoru i satyry". Zawiera ona około 300 tekstów, reprezentujących przeważnie poezję i pieśni ludowe. Szkoda, że autor nie uwzględnił i nie uzupełnił jej tak r:ogatym w humor i dowcip dziełem prozy ludowej (klechdy, baśnie, bajki, opowiastki, gawędy). Sięgnięcie do tego zagadnienia przez Czernika było pracą pionierską, gdyż problem humoru, ściślej mówiąc humoru ludowego, leży u nas nietknięty. Zacytowane przez Czernika przykłady świadczą c tym niezawodnie. Jest bowiem "Humor i satyra ludu polskiego" książką polemiczno-rewizjonistyczną. Na podstawie nagromadzonego materiału próbuje Czernik zaprzeczyć wnioskom dotychczasowych badaczy folklorl:, jakoby w twórczości ludowej brak było humoru, usiłuje polemizować z tezą, jakoby humer twórczości ludowej nie był humorem ludu, lecz humorem "strawestowanym", przejętym z literatury humorystycznej klas innych oraz wzorów obcych. Zadaniem jego pracy było przeciwstawić się dotychczasowym opiniom na temat humoru ludowego, i mimo że jego książka nie posiada jakichkolwiek pretensji do naukowości, dać rewizję poglądów na to zagadnienie, pokazać, że związany z zyciem tej klasy społecznpj humor pieśni ludowej jest w lwiej części humorem polskim, humorem rodzimym, nie zaś importowanym. Uwagi Czernika o humorze ludowym, robione na podstawie cytowanych przez niego tekstów, nie mają w sobie nic z szczegółowych, nużących często rozważań teoretyczno-filozoficznych nad humorem, mają tylko w sposób popularny wprowadzić czytelnika w sedno zagadnienia. Chrestomatia ludowej literatury humorystyczno-satyrycznej Czernika składa się z 12 rozdziałów, reprezentujących rymowaną twórczość ludową: l. Fraszki. 2. Uśmiech i humor dziecięcy. 3. Humor roku obrzędowego. 4. Humor weselny. 5. Humor i satyra życia rodzinnego. 6. Humor pieśni miłosnej. 7. Humor w tańcu. 8. Karczma i pijaństwo w pieśni i satyrze. 9. Humor sowizdrzalsko-rybałtowski. 10. Humorystyczny motyw zwierzęcy. 11. Pieśni szydercze i ubadanki drwinkowe. 12. Satyra i drwina antyfeudalna. Brakuje tylko chyba działu humorystycznych przysłów i powiedzonek ludowych oraz gawędziarskiej prozy. Właściwym kryterium podziału twórczości ludowej na poszczególne grupy był (poza fraszkami i humorystyką dziecięcą) temat z pominięciem formalnej strony omawianych utworów. W ten sposób książka Czernika stała się chrestomatią dla każdego czytelnika, bowiem rozważania teoretyczne oparte są na konkretnym materiale, związanym z życiem ludu, jego wyobraźnią, dowcipem i humorem. Ta prymitywna poezja ludowa wykazuje w swej humorystyce swoistą filozofię ludu, odzwierciedla jej wesołość, położenie społeczne, 409 poglądy, ,lowem, szeroko rozumiany realizm. Każdy z rozdziałów książki Czernika prosi si~ o szersze rozwiązanie i opracowanie I pod tym względem może stanowić punkt v.iyjścia dla przyszłych badań nad humorystyką i satyrą ludową. Każdemu z tych rozdziałów można by b:do poświęcić osobną książkę. Chrestomatia Czernika wyraźnie to sygnalizuje. Dowodem tl'go zapowiedż we wstępie do ,.Frasze;," i "Humoru dziecięcego". Owe wstęp:', w których Czernik próbuje przynajmniej w sposób prowizoryczny postawić zagadnienie humoru ludowego, odznaczają się oryginalności:1 i odkrywczością. Czernik jako badacz literatury ludowej jest bowiem równocześnie poetą. Przy omawianiu zagadnień humoru nie obca mu jest forma artystyczna, w której się on wyraża. Cenne są zwłaszcza uwagi na temat artyzmu oryginalnej fraszki ludowej, odznaczającej się ogromną lakonicznością i zwięzłością, jakoteż uwagi o humorystyce dziecięcej, które w chrestom8.tii Czernika tylko sygnalizowana, powinna stać się jedną z bardziej interesujących dziedzin badań. Jak bowiem anonimowa literatura ludowa stanow:la początek polskiej literatury narodowej, tak dział polskiej humorystyki dziecięcej stanowił początek polskiej literatury dziecięcej. Z niej do dziś dnia czerpie bowiem podstawowe środki artystyczne coraz lepiej rozwijająca się, zaniedbana dotychczas dziedzina twórczości literacki0j przeznaczona dla naszych milusiilSkich. Przyszła antologia tego typu wielce ułatwiłaby zadanie naszym pisarzom dla dzieci, których twórczość niekiedy daleka je't od przystępności środków artystycznych, cechujących m·tną twórczość ludową przeznaczoną dla dzieci. Dalsze wstępy wprowadzające do wyboru utworów w danej dziedzinie skonstruowane są i oparte na rozważaniach elementów humoru w powiązilniu z życiem. Czernik idąc za Bergsonem, który twierdził że "nie ma komizmu poza obrębem spraw ludzkich", zjawisko humoru łączy z życiem ludu, z jego obyczajami i zwyczajami. Któraż bowiem z dziedzin życia ludowego była pozbawiona humoru. Spotykaliśmy go w każdym prawie środowisku, zwyczaju i obyczaju, w każdej porze roku czy sytuacji życiowej. Lecz humor ten, jak stwierdza Czernik w swych wstępach, pełnil różną funkcję ideową. Raz służył rozrywce, wytchnieniu, zaba\vie, drugi raz przeradzał się w drwinę ze swych gnębicieli i prześlaoowców klasowyci'. Czernik rozważając zagadnienie humoru ludowego, nie zapomniał choćby marginesowo złączyć go z problemem humorystyki literackiej, wzajemnych jego wpływów i przenikano Szczególnie występuje to w sowizdrzalskiej literaturze humorystycznej XVII wieku, w której elementy humorystyki szlachecko-mieszczańskiej uległy kontaminacji z humorystyką ludową i dopiero zadaniem przyszłego badacza jest te warstwy oddzielić. "Humor i satyra ludu polskiego" stancwi wielki krok naprzód w badaniu artystycznej zawartości polskiego folkloru. Jak wszystkie jego książki ma na celu w.vkazanie, że w twórczości ludu polskiego znajdują się wartości �cenne, które powinny znaleźć się w przyszłej historii literatury polskiej. W niej usiłuje autor pokazać, ze humorystyka literatury polskiej to nie tylko humorystyka literacka klas panujących, lecz w równym stopniu, leźąca u podłoża polskiej humorystyki narodowej, oryginalna i wysoka artystycznie humorystyka ludowa, ocalała zaledwie w szczątkach zachowanych ułamków literatury ludowej. Aleksander Zyga SPRAWOZDANIE MUZEUM ,~ Z DZIAŁALNOSCI ARCHEOLOGICZNEGO I DZIAŁU ETNOGRAFICZNEGO ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI Muzeum Etnograficzne w Łodzi powstało w .r. 1930 z istniejącego od r. 1911 Muzeum Nauki i Sztuki. Po II wojnie światowej wyodrębniły się dwa oddzielne muzea: Archeologiczne i Etnograficzne, mieszczące się w jednym gmachu przy Placu Wolności 14. W 1956 r. oba muzea zostały połączone i utworzono Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne z działami: Archeologicznym, Etnograficznym i Numizmatycznym. Dyrekcja, personel administracyjny, techniczny i pomocniczy są wspólne, kierownictwo naukowe i personel naukowy oddzielne. Personel naukowy Działu Etnograficznego składa się z 11 osób. Z b i o r y Działu Etnograficznego liczą 11.313 eksponatów, w tym obok eksponatów z zakresu etnografii polskiej znajduje się kilkadziesiąt eksponatów pozaeuropejskich. Najbogatszy z działów, dział stroju i tkanin, liczy 4567 eksponatów, dział sztuki 4694 eksponaty, dział gospodarki 2052 eksponaty. Eksponaty pochodzą z całego kraju, najlepiej jednak reprezentowany jest teren woj. łódzkiego. W zakupach planuje się przede wszystkim uzupełnienie zbiorów z Polski centralnej, a w związku z realizowaniem skansenu rozbudowany zostanie specjalnie dział przemysłu i przetwórstwa ludowego. W y s t a w a. Obecna wystawa została otwarta w lutym 1957 r. Scenariusz wystawy został tak pomyślany, żeby rozporządzając stosunkowo niedużą przestrzenią, wydobyć i pokazać to wszystko, co dla kultury luóowej jest najbardziej istotne, tj. zakres umiejętności i technik związanych z gospodarką, technik rękodzielniczych i artystycznych, proces przemian zachodzących na wsi od kClńca XIX w., oraz wpływ twórczości ludowej na twórczc-ść ogólnonarodową. Wystawa mieści się w 8 salach i korytarzu (powierzchnia ogólna wystawy wynosi 385 m2). Chc<\c powiązać wystawę etnograficzną z archeologiczną ze względu na to, że muzea hvorzą obecnie jedną placówkę, poświęcono pierwszą salę na przedstawienie okresu feudalnego, wypełniając \V ten sposób lukę między okresem badanym przez archeologię i etnografię. i\Iateria! umieszczony ",v tej sali stanowią głównie ilustracje, które przedstawiają życie, pracę i dolę chłopa w tym okresie. Oprócz nich umieszczono tu równiel. kilka eksponatów (pług koleśny, bron::l laskowa, stępy) pochodzących wprawdzie z drugiej połowy XIX w., używal:ych jednak niewątpliwie już znacznie wcześniej. Sala druga ma na celu dać � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d6e026e2b1c682e5ead5a3d8e7cc848.pdf 3a93e87ddc23da486a8756bd06f9c82d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:190 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:165 Title A name given to the resource Róźne / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.567-663 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ó R ż N E Jan Czekanowski ETHNIC STRUCTURE OF AFRICA AND ITS LATEST FEATURES The African continent forms a perifery overflown by migration waves from Eurasia. Due to its geographic specifity this continent is also a zo:'!e with not very transformed r~lics of various component parts of African population brought by those waves. A genetic synthesis of the actual many-coloured eThnic picture of the African continent ought to be therefore based upon information concerning the consecutive migration layers. Unfortunately historical written sources can give us only data about the three last big expansions standing out against a linguistic background, which have transformed the ethnic conditions in Africa. They cast light upon the question of invasions of Indoeuropean, Semitic and partly Hamitic folks to .!Iuch an extent that we are able to understand the matter of the transmigrations of the indigenous population in connection withabove mentioned catastrophes. As to the old layers of African population which were the result of migration processes in the remote past, not illustrated by information coming from historical sources, we must, if we want to study tho.!!e layers, rely upon the results of ethnographic, anthropologic and linguistic investigations which in the neare.!!t future will be probably in a very modest degree, supplemented by archaeologic achievements. This concerns above all the immence territory of the very differentiated Negro formation together with the South-Eastern zone of Hamitic expansion. The synthetic summary of investigation results concerning the material culture of African folks given by Bernhard Ankermann enabled not only a general identification of the main complexes of culture which bare testimony of migration processes in· the past reconstructed on this base, but made also possible to compare those complexes with the achievements of anthropology and partly even with the results of linguistic investigation5. It is a schematic review of the history of the African population with a range including the past from the pluvial era up to the European diluvium; the above author gives also in his work a description of the Asiatic and European invasions confirmed by historical sources. Due to the remaining relics of the remote past the reconstruction of the history of the African population can prove to be quite a success. i , �572 573 The European colonial expansion differs from the former invasions because a comparatively small quantity of newcomers from European lands has invaded the whole African continent and organized the exploitation of this natural resources in such an extent as never before. At the present time we witness the beginning of a process when the waves of the invasion which have flooded the African continent begin to slide off leaving there the native population. Stefan Łysik AFRICAN PYGMIES AND THE PROBLEM OF THEIR LANGUAGE Pygmies, i. e. dwarfish tribes living somewhere in distant lands had been already mentioned by ancient writers. Egyptian sources from about 4 thousand years ago tell us about some divine dwarf-dancers, which were brought to the capital Memphis from virgin rorests of Central Africa. Writers of ancient Greece and Rome like Herodotus and Homer, later Ktesias, Pliny and others, following the example of Egyptians dropped also hints of little known dwarfs-pygmies in their works, locating the dwellings of those tribes somewhere at the peripheries of the antIque world. Then during the whole medieval era, up to the modern times nothing has been heard of them. We know about this folk only that what had been quoted by ancient writers. That is why these antique items of information have been considered to be fairy-tales. In 1870, the explorer Schweinfurth, and before him, du Chaillu, discovered in the woods of Central Africa roving tribes of dwarfs, the exintence of which in the world was unknown till then. Because of their resemblance to Negroes, they have been named in the French manner NegrilIaes, i. e. small Negroes. The scientific world took great interest in that discovery. The scholars were captivated by the small stature of this folk. They soon became keen on other tribes of dwarfish height living in other continents, especially in Asia. It appeared that many a dwarfish tribe was known there for scores and even hundreds of years to some nations, like Arabs, Spaniards and later to Englishmen. These nations knew the Aet;"! dwarfs of the Philippine Islands, the Semand dwarfs of the Peninsula of Malaya and the Andamans of the Archipelago. The Spaniards have given all these dwarfish tribes a common name "Negritaes" oar small Nogr02s. The French scientist, A. de Quatrefages thought they were descendants of the ancient pygmies, mentioned by the antique writers and he proposed therefore to call the Asiatic Negritoes and the African Negrilloes - Pygmies. Beside the common name, all these dwarfish folks were suppos'?d to belong to one single Pigmy race and culture and according to palaeontologists' opinions of those days they were considered to stay, because of their dwarfish undeveloped form, at the beginning of some evolutional chain and in that way the Pigmy race ought to be the oldest one, out of which all other races developed later. This opinion was mainly propagated by the Swiss Kollmann and after him for some time by W. Schmidt and other scientists who were also willing to ascribe all these Pygmies to one homogenous culture, the oldest in the world. Thus, the Pigmies became a very important problem in the history of mankind evolution. This problem became more complicated in time because of more d~teiled inv€stigations performed with dwarf groups scientifically little known or quite unknown and because of fudher discoveries of dwarfish groups in the world, e. g. on the Hebrides, New Guinea and in other places. The problem was in some way darkened by Emil Schmidt, who in 1905, disregarding other specific, racial and cultural features proposed to class in the Pigmy group all dwarfish tribes whose height did not exceed 150 em. Further complication of the Pygmy problem arose in connection with their native language because more minute investigations on the Pygmies revealed that although all the dwarfish tribes, considered to be Pygmies, distinctly differed from their tall neighbours in so far that they owed a specific, very primitive culture and some dwarfish racial features, but in the question of language were rather similar to them. They spoke the language of their neighbours which were different in racial and cultural respects, or used some relics of a littee known language. Only the Bushmen and Andamans which were at that time still considered to by Pygmies, used in everyday life their native language. Probably this lack of a native language convinced some scientists to deny the pygmies to have any kind of historical independence and to consider them to be a degenerated race. The best answer to that lot of difficulties in solving the Pygmy problem has perhaps given the same W. Schmidt, who since 1910 encouraged by all means the scientists in the world to begin immediately with a thorough investigation in order to settle the Pigmy question in the history of mankind evolution. He helped to organize after the first world war several scientific expeditions to various dwarfish tribes. It was by that time probably tile most valuable contribution to the researches and discussion about Pigmies. There was a lot of exploreres. The first scientifically trained explorer in this line was our Jan Czekanowski, who investigated the Pigmies and Pigmoid tribes in Africa in 1907/8. Among other Pigmy investigators cif great merit were Vanoverbergh, Schumacher, Gusinde and others, and first of all Paul Schebesta, who has be2'n making scientific researches concerning all the Pigmies in the world for se,'eral decades. In 6 expedi- �575 574 tions which roughly the For some complicated he made between 1922 and 1955 he tried to investigate dwarfish tribes in different places of Asia and Africa. time past he has been inten~ively working to solve linguistic problems of the Pygmies. thovery The last word in science after lasting investigations is as follow~: in has been definitely stated that all the dwarfish tribes in Asia, Africa and Oceania greatly differ in anthropologic, ethnologic, linguistic and religious respect~. Thus, it can be no question of a genefic link between African and Asiatic Pygmies. The most authentic Pygmies proved to be the dwarfish tribes in Central Africa, particularly the Bambuti who are living in a complex mass, in woods on the Ituri banks, in Belgian-Congo. Only those dwarfish tribes in Central Africa have the right to be called "Pygmies" and 'noother folk in the world has such r1gh t. The refusa,l of granting thi~ term to some other dwarfish tribes in Africa, Oceania and especially to the Asiatic dwarfs - Negritaes, doesn't of course mean the cancellation of their great significance in the history of mankind development. The linguistic aspect of the question amounts to that: the Negritaes, L e. the tribes Aeta of the Philippine Islands and the Semang of the Malaya have probably lost their native language. The Aeta are using today dialects of their tall neighbour~, the Semang have kept the ancient languages of the Australasian linguistic group, The Andamans nave saved their native language. As to the authentic Pygmies, to whom, according to latest opinions of the majority of specialists in this line, belong the Bambuti tribes in Central Africa, - despite all pretences, they pos~ess their native language, although in a relic state. Their own language has been superlaid by more modern Negro dialects. In this way their language became a substratum uf the three linguistic Negro - Bambuti groups from the Ituri basin, viz. one Pigmy - Bantu group and two groups of Pigmy - Sudan languages. Thus, those are the languages actually spoken by Bambuti Pigmies a~ well as by their Negro neighbours living with the former in a special form of community, which the in. estigators call symbiosis. These three groups of languages correspond to the division of Bambuti Pigmies into three groups: Basua Efa and Aka. In all tho~e languages,' especially in those spoken by B;mbuti, many grammatical, lexical and phonetical relics of the old Pygmy language can be found. Paul Schebesta is among the investigators of the Pigmy problem rather the only specialist in the world who has a very big comparative linguistic material concerning this folk, collected during his expeditions to their land which lasted many years. Only he can tell something definite about their language. He has just annouced the publication of the third volume about the Bambuti Pigmies which will exclU5ively deal with the question of the Pigmy language. Waclaw Korabiewicz MA WIA BIG ARTISTS In 1947 when I went to work at the King George's Vth Museum in Dar-es-sal~am, Tanganyika, I found there a very original mask, a similar one I have seen in no European museum. Slightly larger than life size it was carved from a single piece of very light wood. The nose was flat, lips large and fleshy, teeth bared and cut out individually. The whole face was covered with scar~ and tattooing stuck on with wax. Tfie most original things about the mask, however, were the half-closed eyelids and its real negro's hair. The eyelids made it appear a death mask. The inside of the mask was hollowed out and the opening of the neck large enough to enable the mask to be placed over the head of a óoy or youth. Naturally, I tried to discover the origin of this mask. Unfortunately, the only reference in the Museum's book5 recorded it as being the gift of a priest from the Mission at Lindi. The donor was since long dead, and except that nobody knew anything else. There was nothing to be done but to go to Lindi, and this I did, but all I achieved was to discover that none of the missionaries working there had ever seen a mask like that. They, however, suggested me to go to Nanyanga, which I -dId. A long and exhau~ting pilgrimage began from place to place in search of traces of the mask. In the territories of The Wamwere, Makua and Makonde (Tanganyika) I found several interesting masks, but they were all flat, covering only the front of the face and already described and illustrated in Karl Weule's excellent book N a t i veL ife in East A f l' i c a. I was on the point of giving up the search when, in Kitangari, not far from the Mozambique boundary, I was brought a splendid old mask of the same kind as that in Dar-es-Salaam, though arti5tically even more interesting. Unfortunately, I was not able to discover where it came from, but it looked as though it had been made by the Mawia, that Is a branch of the Makonde tribe living on the far side of the River Ruwuma, in Portuguese Mozambique. I, therefore, crossed the frontier and with the help of the local authorities wenf from village to village asking. about the mask. As before, no one had even heard of it, and I was almost beginning to believę that thi5 might be the case, since such a conscientious searcher as Karl Weule had never found one. After two weeks of being sent from chief to chief, from mission te mission, I was making my way back to my point of departure when a strange coincidence struck me: I was passing the entrance to a path leading into the bush and realized that I had already passed two others �577 576 like it. It was not the path itself, for there were lots of narrow paths like that one, but the decorative way in which all three entrances were ornamented. It was only when I was passing these symbols for the third time that I became properly aware of them and felt that I wanted to see what lay beyond. I turned down that third path, but my porters warned me then that one was not allowed to go that way without permission of the chief. I decided, therefore, to put a distance between myself and those inconvenient witnesse~ and sent the porters ahead, and followed them at some space. As I had expected, I soon came to a fourth path similarly marked and turning into it ran down it for a hundred yards or so. The path led in a zigzag to a small clearing, on one side of which was a baobab and on the ground, in the shade of this was a ring of large, flat stones and in the centre of this ring ~ome ashes of a bonfire. At the other side of the clearing, rather withdrawn, and hidden, stood a tiny hut. Its low roof almost descended to the ground. It had no windows or door, only one opening. Without he~itation I crawled inside and stood up. It was dark. I could feel a roof just above my head. Cautiously, I felt over it with hands. There seemed bo be a shelf. I thrust my hand in and found three objets wrapped in rags. Pulling down one of these I was delighted to feel that it contained a mask. At that moment I noticed in a strip of light a line of bare feet in front of me. I was surrounded by Negroes. Still clutching my prize, I crawled out into the light. In front of me stood at least fifty old men. Gravely, though with reluctance, they gazed into my face. I unwrapped the mask. It was identical with that in the Museum at Dar-es-Salaam. I told the men that I would buy the mask. paying whatever they asked. Out of respect for the Wazungu they did not protest and accepted the money I gave them. "But", said"the eldest of the men, "Ewana Mkubwa cannot have the midimo mask here and now. We will move to the road and a little further on, in the bush. Bwana must not show it to anyone, or there will be awful trouble". "All right, but I want to buy the other two as well". "We have no others, only this one". IndignaJnt at such a lie I crawled back into the hut, and ~treched out my hand for the other masks. The shelf was empty. The masks had vanished. Rather crestfallen, I crawled out again. It would be useless to insist. I had let myself be led up the garden path. After a while, when I was outside the areaof the secret repository, they brought me the mask as they had promised, carefully packed in a basket and covered with leaves and rags. That is how I discovered the great secret of the Mawia tribe. Within a short time I had been down a dozen or more wch paths ornamented with magical signs, which are called "Mpolo", and found scores of inte·- resting masks which none of the local missionaries had ever seen, nor had Karl Weule. That was in 1947. A couple of years later, it was possible to find a standardized type of mask (yellow) being offered for sale in Tanganyika territory by Mawia labourers doing seasonal work on the sisal farms. Later, when I visited Mozambique for the third time in 1953, I found that a great change had taken place: some Europeans near the frontier had organized a regular trade in figures and masks which they shipped to America. The Negroes, tempted by the profits, forgot all about their tabu. The magical signs at the mouths of the paths had gone, gone were the birds on strings, the little hedges, and any Mpolo I found gave the impression of being abandoned and neglected. As it was I didn't find in any shop or in private ownership such black masks, and I am convinced that the really interesting, fine specimens so farfound are those I managed to get for the Museums of Tanganyika, New York and Poland. In, iew . of the fact that so many of the customs of the Mawia' are dying out and of all t.he sad changes I found on my recent visit, I felt that I had to put on record all that I knew of them. First, I wish to draw attention to a mistake in Wieschhoff's B i b l i 0g l' a p h y a f N e g l' a A f l' i c a, published by the American Oriental Society. Nothing appears under Makonde, but under "K" is the name Konde followed immediately, as though they were synonyms, by names in brackets, Makonde, Ngonde, Wakonde, Wamakonde, Wamgonde, Wankonde and Wanyankiuzu. We must remember that the change of Wa into Ba in Negro languages denotes the plural, but not always and not everywhere. For example, the group of substantives beginning with Ma (Makonde) or N (Ngonde) do not change in the plural. Thus the names given by Wieschhoff (p. 262), Warnakonde, Wangonde, are incorrectly formed. The Nkonde tribe, or the Wankonde, does not exist. Wieschhoff has erroneously included under the common designation "Kand e", two tribes that have nothing to do with each other, the Ngonde, from the shores of Lake Nyasa (blood relatives: Nyankiuzu) and the Makonde from the River Ruwuma (blood relatives: Mawia). I suggest that all tribes listed on page 262 under Konde, and those on page 458 under Wamawia, should be regrouped and listed under "Makonde" (Mawia) and "Ngonde" (Nyakyuza), respectively. The great l\,jakonde C:wells at the lewer banks of the Ruwuma rLTer, viz. in the district of Nevala on the Tanganyika side, and in those of lVIociboa and Dos Makondes on the Mozambique side. The Ruwuma is thus a natural barrier which divides the Makonde into two separate branches, each having completely different conditions of life, the first under German administration and the second under Portuguese. The 120 miles coastal strip of the Ruwuma river inhabited by fi537 "Lud" t LXV �578 579 herm en of Swahili ongm adds further to this division and as a result, it is difficult to find to-day some common ethnological features in these two branches. There is reason to suspect that the Makonde people of Mozambique used to be cannibals. Even now the neighbouring tribes tell incredible tales about them, based on their strange gastronomic taste for monkey, rat flesh and various worms. This has earned them the contemptuous name "Mawia" by which they are known to their neighbours. They are deeply hurt by this and insist on calling themselves "Makonde" only. The Mawia inhabit the territory encircled by the Ruwuma river in the North, the Indian Ocean in the East, the Mdalo and the Mriti rivers in the South, and the Luienda river in the West. They are an agricultural people, strongly attached to their land. They move seasonally to neighbouring Tanganyika in order to earn money, and always with the idea of returning soon. They are very orthodox in their customs and different from other Bantu tribes. It is out of the question for a Mawia woman to marry a stranger. The Mawia men used to protect their WiVES and daughters from kidnapping by disfiguring them with horrlble ugly lip-plugs inserted into the upper lips. Most probably because of the disgusting nature of "their food and their different ways, the Mawia have a reputation for being slovenly. In reality they are cleaner than most of the Bantu tribes. Their villages are bu"lt in the shape of a quadrangle around a large, well- kept yard in the middle of which is a strong chicken cage erected on high poles in order to protect it against. leopards. The interiors of their huts are spacious and clean. Domestic animals are kept in separate pens. Their utensils are often beautifully ornamented, especially tht water jugs. Fundam'2ntally, the Mawia are aesthetes and artists. The roads and paths leading to their dwellings are hedged and carefully clipped. Even flowers are sometimes cultivated, a very unusual thing among Negroes,.-.·" --- C A R V I N G. The Mawia have a special talent for carving. Like all primitive races, they are lacking in creative initiative, and therefore repeat the traditional patterns inherited from their forefathers, preserving long forgotten forms as a kind of a sculptural "Legend". Almost every village has its great "Fundi" (Craftsmen) whose inherent talent local authorities are now trying to warp by forcing them to follow European or Indian common patterns instead of encouraging them to cultivate a beatiful, austere primitive Negro art. They make the things of everyday use: cooking vesse;s, 5::;00n5, waler-j'ugs or pipes, clubs, drums, gun.powder containers and finally ... MASKS. M A SKS. These represent the highest form of artistic achievement I believe the earliest masks were true copies of the heads of slain enemies. As a rule the eyelids are half closed, giving a peaceful expression to the dead face. The masks ("Midimo") are objects of greatest secrecy, jealously, guarded by tribal "taboo". No woman is allowed to see them. If she does, she runs the risk of dying or at the very least of becoming barren. This belief is deep, sincere and generally held, that is why the Mawia hide their masks in special secret places called "Mpolo". However, when the dancer appears at the Ngoma (dancing) wearing his mask, women may look at it without hurt. It would appear that Mawia women really do believe in the supernatural origin of the dancers. This great mystery surrounding the Midimo represents the cardinal, basic ritual of the Mawia life. Mawia masks can be divided into two groups: 1) The standard masks. The individual masks. 2) s, L T h e S t a n d a l' d M a s k let us ::all them the "Helmet Masks", are found in every, village, yellow in colour, with tribal tattooing and sharp features hardly resembling those of living faces, rather knight's helmets. II. T h e I n d i v i d u a l M a s k is usually There are four sub- groups: a unique, original specimen. a) m a s k s o f E u l' o p e a n f a c e s, painted black, as a rule with a tendency to express malicious, satiric criticism. b) m a s k s o f M o n g o l i a n f a c e s varying in colour, sometimes white, sometimes black, whose Eastern features most probably date back to the days of trade relations between the Asania coast and China. c) m a s k s o f H i n d u f a c e s, - practically always yellow, with coloured turbans of the Sikh Sect. This group has only appeared in recent times. d) m a s k s o f A f l' i c a n n a t i v e s with local tatuage. Mawia masks are seldom old, as it is customary to destroy them every three years. The older specimens are to be found on the left bank of the Ruwuma river, in the area of the Tanganyika Makonde branch, where this custom does not exit. All masks are made from "Ntone" wood, which is porous and very soft, and thus easy to work. The wood is very light and does not crack with the change of temperature or humidity. For tbeir work the Mawia use self-made tools such as: a) small handle. knife, sharpened on both sides set on a wooden cylindrical b) the same knife only curved flatly at the end, for scooping purposes. c) a kind of file made of a long slab with parallel incisions on it. d) pieces of glass from broken bottles to smooth the wood. The masks are coloured with powdered fire-brick, charcoal and white clay mixed with ground nut oil, called "Karangi", to make a paint. Real hair is always glued to the cranium of the mask. 37 \. �580 The Midimo is shaped like a helmet and has a wide opening in the neck, through which the dancer puts his head. It is very skilfully hollowed till it is as thin as a sheet of paper. The carver very seldom drives his tool through by mistake. Usually, all masks are tattooed, but this is done just before the dance, at the very last moment. For this purpose Mawia artists use beeswax which they mix with groundnut oil and a little powdered charcoal and ashes, spread and roll the mixture between outstretched palms into a maccaroni shape, then put it on the surface of the mask forming lines and triangles in perfect imitation of the tribal tattoo. As I have already mentioned, the midimo are kept in secret places called "Mpolo". MPOLO. A narrow, tortuous path leads to the Mpolo, winding round bushes and tree-trunks. It turns off from the main road somewhere close to a large village. The entrance is cleary marked, most likely in order to warn the uninitiated. On either side of the path a slender tree is planted and the two tops are joined by a string on which dead, dried birds are threaded, looking like coloured beads of a necklace. Underneath, on both sides there are low miniature hedges (25 em. X 20 em.). The entrance to the path is usually covered with clean yellow sand. So did those "Mpolo" look in 1947, when I saw them for the first time. When I revisited the place in 1954, the stringed birds were no longer there, and the hedges were not so well kept. On the whole, the importance of Mpolo, as I noticed, seems to be dying out. And presumably that of the tribal Taboo will soon become a thing of the past. The path leads to a baobab tree beneath which is a ring of flat stones. On one side, somewhat hidden, stands a small hut with a low grass roof. One is obliged to enter on all fours. Darkness reigns inside. The hut is not high but allows one to draw. oneself up to full height. In doing sO,our hands will find the shelr"c;ii:which the mysterious masks are kept carefully wrapped in rags. Usually, there are several of them. wIth their ha·cks turned to the light, and the faces hidden. The tendency to transmit traditional forms to new generations is not only seen in lVIawian sculpture, but also and even more strongly in the traditional ritual dance of the "Renaissance Knight". RITUAL DANCER. Any newcomer from Europe will be greatly astonished at the sight of the Renaissance Knight who suddenly appears in the midst of the Negro crowd. There cannot be the slightest doubt as to the origin of the costume of that dancer. White tricot, coloured ruff round the neck, chain armour made of twisted grass, puffed coloured trousers, and instead of helmet- a Midimo on the head. He is a grotesque, ludicrous caricature of a Knight of the time of Vasco de Gama. Let us describe his clothes in detail: The tricot consists of two strips 581 of cheap white calico - ·one of which covers both arms, the other - bot;1 legs. The material is shaped to the arms using thorns as pins. The ruff and trousers are made of cheap coloured calico. The chain armour is plaited from twisted grass. A procession of young men led by the Renaissance Knight advances to the sounds of beating drums and rhythmical singing. The leader trips and stumbles and feels his way like a blind man as for some unknown reason, the Midimo masks are made without hol~s f~r the eyes, so the poor dancer has to look downward through thc fissures between the teeth of the mask. Some friend pushes him in t.he right direction. R I T U A L D A N C E R. Every Saturday and Sunday a "Ngama" (Dance) is held in one of the neighbouring villages. Mawia are very ;;ociably and friendly people and therefore everyone attends, going in procession led by their "Knights". At their destination, the guests gather spontaneously in separate groups according to the number of different lVIpolos represented. In the middle of each group, a free space is formed with the Knight at one end and the band of drums at the other. After a short period of waiting in silence an orchestra of small drums beaten with switches starts up. Its high-pitched music resembles the croaking of frogs. It is a special ritual tune not to be found anywhere else. Each Knight spreads his arms then as if they were wings, crooks his fingers, and bends his knees, in this grotesque attitude he begins to run, to shake and to jump. Flapping his arms and kicking out with his legs, he turm round at breathless speed and finally reaches the first row of the drums, exhausted where he falls into the arms of his guardian friend, who offers him a ch~ir. The moment he has finished his dance the crowd with raised hands points at the Knight and shouts imprecations, the wording of which unfortunately I have not been able to discover, since everyone gave a different interpretation. It seems to me that tradition has preserved only the original gestures, and not the words. Nowadays, as far as I could discover they curse their personal enemies. On the whole, this ritual costume' and dance seem to have been copied blindly from that of their forefathers, while the costume is an accurate copy of the dress of some Portuguese conqueror of Vasco de Gama's day. The mask itself with its idea of being put over the head is derived from the knight's helmet, but the dance is satirical and jeering. There are other similar dances, but in these no Knight takes part. To the beating of small drums, now at a much slower tempo, rows of young men march in a swaying step, with swinging arms, moving like clumsy apes. When they reach the drum, they halt, to give the musicians time to withdraw a little, and, that done, the theatrical show takes place. Unf0rtunately I had no opportunity to study these performances carefully. I remember only one. �582 583 T H E A T R I C A L S H O W. Leopard Hunting. Through the legs of the spectators standing in a wide circle crawls a very old man, his neck and back co. ered with a leopard skin. He has to be a great F d'" (specialist). With his belly flat on the ground, he crawls alOng," a~~h;5 hIs gassy, .spotted spine, stiffens his muscles, and puts his whole childishly gleeful heart into his acting. Soon after this come the archers each h Id' a b' t l ' a Inc, mv,.. no a rea one but made on the 5,pot ,of a rough boweJ branch an.d WIth arrows that are too long and have wads of cotton wool for pOInts. Th: 2rchErs make a lot of noise. They approach the leopard, jurno away agam, shout and run about without accomplishing anything, Th~ leo~ard roars and charges furiously, So the comedy continues ad nauseam untIl at last, a new figure, that of "Wazungu" the masked Knight: appe,ars .on t~e scene. He holds a real, antique flint-lock in his hands. Restmg It agamst his stomach he pulls the flint trigger. A terrible stunning ~oar drowns all other noise: the shouts of the people, the beating of the ~rums, and smoke blots e~erything out. When the smoke clears, Wazungu IS see.n on the ground wIth the furious leopard on top of him. Terrific shoutmg, clapPing. of. hands and stamping of feet eventually scare the leo;,>ard away. and, It ~mally disappears between the legs of the spectators. The poor Kmght IS lIfted up and carried away on men's shoulders. Then the leopard rushes in again, but this time the brave archers kill him Wit~ spe~rs. The dramatic. story seems to be ended, but no! - Wazung appear's a~all1, .healed from hIs w:mnds or may b·::,., . res',:ITected. Th<~ cr:wd' greets hIm WIth scornful whistles, and he takes th'i hint and goes away again. ,'d O R C H ~ S T R A. The orchestra for dancing is exclusively composd of smalI-, blg- and medium-sized drums; there are no string instrumenls. a) S ID all. d l' U m s. These are not tucular, but scoped out with only ~ne open end In shape like a_-"\line~glass. Across the one open end a skin IS stretched and secured by-means of'pegs driven into the wood and tightllashed round with string like a cuff (upper diameter of drum - 15 cr: lower --:- 10 em.) Very cften the tase of these drums is made in som~ geometrIcal ~hape, or is carved to resemble the human head that is typical for all MaWIa sculpture. b) B i g d l' U m s ("Nionda") These are narrow and very long, lii,,~ the barrel of a cannon. Their diameter is similar to that of the small dru.ms,. but unlike these, they are hoilow right through frem top to base. It IS Important to notice that Mawia Fundis sccop their drums WUl ~and-made tools only and never by means of fire. As it approaches the oase e.ach long drum tapers into a waist which is often richly carved. It IS ~ fact :hat there are fewer and fewer objects of such real and ~ure natIve art 111 the whole primitive world nowadays. Except for a small 1ron bell attached to the dancer's feet the Mawia use no ether musical instruments at Ngomas. The masked on his ankles and chain armour, Knight too has iron bells hanging O T H E R O B J E C T S of -H A N D I C R A F'T. - The Mawia smoke tobacco. The Elders smoke special water-pipes called "Niungw'a", which are very similar to the Arab nargiles. The smoke from the clay bowl passes through a water container made of coconut shell. There is a good description of Niungwa in H. D. Collings "Notes on the Makonde Tribe of Port. East Africa" (MAN, XXIX, 1929, page 25) so let it suffice here to reprodUCE a photograph of what unfortunately is most probably the last specimen, though the common type of Nyungwa without the human leg shape may perhaps still be found, C I u b s, circumcision axes, and spoons richly ornamented with typical Maconde heads can still be found, But the most interesting objects are the "Ingaringa" or powder horns made of wood and horn, (See sketches in excellent ethnographical work of Karl W'2ule: "Native Life of E. Africa".) No doubt, Ingaringa belong to the past as do flint-locks with which they were used. They are oblong boxes with sliding lids, sometimes very nicely carved. Some specimes have features of a Chinaman witha funny pig- tail. Among the handkraftof Mawia we can find also round, wooden stools consisting of two plates joined by three human figures. These Caryatide-like figures stand on the lower plate supporting the upper one. The whole is made of a single piece of solid, heavy wood. As the Mawia never use stools and prefer to sit on the ground or, better, to squat, stools were produced for the neighbouring tribes or for the Wazungu. That is why the best old specimens obtained by some museums have teen found on the TanganyikaMakonde territory. B l' a c e l e t s are mainly made of copper or brass, occasionally of ivm:y. There are four kinds of metal bracelets: l) Broad and embossed, with scratched ornamentation, called Gagele, 2) Narrow but wider, cut lengthwise through, caled "Machana", 3) Still narrower and less ornamented, called "Makangana". 4) Very heavy, thick and broad, called "Makomea". U t e n s i l s: There i's also a great variety of differe.ntly sha,ped domestic utensils made of wood, such as spoons, stirring sticks, bowls, trays and plates. Formerly all these were decorated in a very original manner. C l a y Wat e l' J a l' s. These call for a special attention, They are fashiorred by hands without the use of any mould. The average size is abod half a meter in diameter. Such jars are beautifully decorated all round, The pattern is engraved and subsequently whitened so that the figureS and pattern stand out nicely from the black background. The best specimens of this work are to be found in Nakapemba village. (posta Midumbe). The Mosambique branch of the Makonde tribe deserves special ethnological study, but for this I had neither time nor opportunity, �584 585 T H E M A K O N D E of T A N G A N Y I KAT. The Makonde living in Tanganyika differ from the Makonde of Portuguese E. Africa in the following ways. a) D i e t - they do not eat rats, monkeys, bush- babies, nor any vermin. b) T a t t a 0- different and not sa rich. c) L i p - p l u g s - "Niania" are white not black and without metallic sticks on the top. d) C a l' v i n g - They have no gift for carving. e) D a n c e s - The ritual Knight Dance is not known. Instead they have several other dances, the most characteristic of which are: 1) the S t i l t D a n c e, seen in Kitangari village, and "P a k e t e D a n c e, for which a special kind of rattles made of round Miumba fruits are used. The fruits are fastened together in clusters making a musical instrument called "Maheve", which is attached to the dancer's calf. 2) They also make percussion music by beating empty bamboo stems with small sticks. They do not use small drums and their big drums are different in shape, being narrower in the centre and widening towards both ends, like a bobbin. A skirt like a "Hula-Hula" skirt is often worn for dancing. This is called "Enkunumbi". A hat made of black vulture feathers and called "Lich and a" is also popular. It consists of two parts: a) a rim of plaited grass, and b) a number of feathers fastened to a string which, just before the Ngoma, is inserted round the edge of the rim into a special notch, thus spacing out the feathers. Nowadays, theó Makonde wear European pyjamas for the stilt dance, which gives it the appearance of being a maskarade or circus turn. f) M a s k s groups: 1. black 2. with 3. 4. 5. they make only flat face-masks, divided into the following Wazungu masks used -iH--Stilt Dances with black mustaches hair, made from goat hide, very banal in expression. Makonde masks with the specific, characteristic tribal tattoo the lip-plug for a female face. Animal masks - dogs, monkeys, wild pigs etc. Masks of different menacing monsters, or caricatures. Masks of women's breasts so - called "Maziwa". and and The above features distinguish these two branches of the Makonde tribe. What is much more difficult is to find what they have in common. The following, if any, may be mentioned: al the custom of filing their front teeth to a lion- like shape. b) the manufacture of masks. Although these differ in character, the very fact of their manufacture is important, since only these two branches uf the one tribe are the only people making them in East Africa. There have been rumours of masks having been found in other parts of Tanganyika Territory or even in Kenya, but they have not been confirmed and ought to be checked up. I have read about masks being made by the Masaya, but this is pure nonsense, because the latter paint their faces and never wear masks. Among the neighbouring tribes of Wamwere and lVIakua one can sometimes find roughly hewn masks, but these are imitations of the original Makonde masks. c) the use lip - plugs, though these too are distinct in shape and colour. Summarizing the foregoing, I have come to the conclusion that the deviation between the two branches is a process of centuries and has progressed so far that we are entitled to classify them as two separate tribes, and I should be inclined to consider the derisiv(' nickname of "Mawia" borne by the Mosambique branch as a true tribal name, under which they are recognized and acknowledged by all their neighbours and even by more distant tribes. I I Edu:ard Bulanda IS IT THE CRISIS i .1 ~j OF THE VIENNA ETHNOLOGIC SCrWOL? The date of W. Schmidt's death, 1954, was at the same time the year of the twenty - fifth anniversary of the Vienna University Ethnologic Institute in the extraordinary development of which the late professor played the leading part. Those two coincident facts have given impetus to perform an analysis of the total ethnologic activity of the Vi,mna School, a critical evaluation of its investigations and to make some corrections of the methods applied hitherto by that institution, viz. the so called method of ,cultural circles. 1. In spite of war losses the international :scientific reputation of the Vienna Institute did not suffer, the proof of it being the IV International Congress of Anthropology and Ethnology which too!, place in Vienna and the unanimous election of professor W. Schmidt as president of the Congress who was rewarded in this way according to his enormous deserts for the science. "He was undoubtedly one of the greatest investigators in the domain of our study" these were the words about him .. writt n by prof. Kaj Birket - Smith, the 2 IV. 1954. A special meaning for the development of the Imtitute after World War II had also activities of prof. Koppers and Heide-Geldern which have beaten the track in getting the support of the Wenner-Gren Foundation for Anthropological R2searches in l\"ew- York. Thanks to that fact the Vienna Institute has received a big fond for ethnologic II iii'l'! I �587 586 excursions and scientific travels as well as for its respective publications and library requirements. 2. On base of a new ethnologic material and deaper understanding ·)f the cultural life of primitive folks and in line with the progress of prehi~tory - the division into "cultural circules" 50 years ago, sketched by the Vienna School as working hipothesis has been thoroughly che:ked and subject to big corrections. Nevertheless, the crisis of the historical method of above mentionfd School is out of questi-on, the fact of relati.onship of ,cultures and their contacts continues to be, and is even stiil more, the main basis for comparative historical studies of folks w1".ich have no written sources. It has been proved necessary to improve and enlarge the actual criteria, following the same line as before; then the necessity of paying more interest than up to now for high cultures and folk - cultures remaining ir1 symbiosis with them has been emphasized; especially of great servke in this line can be orientalistics, egyptology, classic antiquity, hindolog:", sinology and other sciel1lces. As to the conceptions of the Vienna School concerning the durability and preservation of· cultural products of primitive folks a very great importance for the future would have a systematic investigation, performed on a wide experimental base of duration and variation phenomena in various types of culture. To explain causality in the life of a given culture a big role is reserved for psychology. A thoroughly elaborated psychology of folks does not exist yet. That is why it would be very useful for the purpose of such a study to collect autobiographies of members of various tribes, to make an adequate analysis of proverbs of those folks, to gather notices about their ideas of soul, about their dreams and data about their magics. Ale these observations do not affect the proper framework of the method whatsoever. Neither did we undermine the conception, that the folks belonging to so called "pr;~~-it-ure"6r as they are known today people of "old" or "basic culture" kept this culture together with religion really, ceteris paribus, in the best way. The genuine crisis concerns the cultural circles, the so called "principal culture" of totemism, matriarchal and shepherd cultures. In the historical development of mankind they form, especially if we speak of the culture of common land cultivators and herdsmen, a wide medium phase. W. Schmidt spoke of "culture circles" but the fact is as it has been stated nowadays that we have to do only with big tendencies of cultural aspects when together with a respective economic form some inclinations of social and religions ideology begin to appear. Those "medium cultures" takcn by themselves are often very different even in the range of the same type of economy. 3. Some recent results of ethnologic investigations concerning: a) TotC'mism. A most general summary of the totemism problem shows that it is neigher a religious form nor a transitory stage in the historical development of the human culture. At the same time it is not a specific feature of some cultural phase or of an exclusive cultural complex. b) Cattle breeding and agriculture. We may first of all generally s'1Y that cattle breeding was a result of a gradually developing skill to cultivate the soil first on the territory of anterior Asia during the VI~h millenium. The breeding of animals probably started with the domestication of the sheep, [oat, pig and ox. Between 1':00 and EOO TI. C. began the nomad culture of the horse in Central Europe and in the Transcaucasian area. The most recent form of cattle breeding is considered to be nowadays the breeding of reindeer, contrary to what has been thought previously. Both the Siberian shepherds of reindeer and the horse nomads have kept the ancient features of religion and mythology what was well presented by W. Schmidt in his work. e) Matriarchy. It is difficult to speak today about some exclusive matriarchal culture phase and the old theory patriarchal and matriarchal opo5ed societes can nlOt be mai:1tained, the matter is much more compli- cated. Maria Trauiitska-Kwaśniewska RESEARCHES ON THE QUESTION OF A COLLECTIVE THREE-FIELD SYSTEM OF AGRICULTURE IN THE VILLAGE HRUSKIE, DISTRICT OF AUGUSTOW IN THE XIXth and XXtl1 CENTURIES The present work deals with the problem what role did play and doe5 still sporadically play the agriculb..:ral system in the total amount of social and econcmic relations in the country. A village in Ncrth-Eastern Poland has teen chosen as example and on base of investigations which have been carried out on its territor~' (mainly by means of interviewing the oldest people in the village) th'3 economic system existing there at the end of the XIXth and the beginning of the XXth century has been reconstructed; it proved to form a tree field system of agriculture without fallow, continuously applied by 211 the inhabitants of the village. The village Hruskie is situated among the woods of the former Augustów virgin forest; its total area amounts to 500 ha, out of which 60 are arable. It had been founded not earlier than in the 17th centuryand had �589 588 been a fief sE'ttlement of the king. It is actually inhabited by 25 familips. Up to the time the Augustów channel was built, the main source of living for the population has heen agriculture and new the majority is working in the forest as "drivers". Out of various sorts of the ground only house ground, garden ground and a part of marshes were not cultivated collectively. Because of the woods framing the village it was impossible to enlarge the area of arable ground. After the description of all sorts of ground the author has passed in review the means of dividing the fields along the fences, names, measures, network of roads. All these matters were strictly connected with the spatial system linked to this form of economics. Some of them regulated the good function of the whole system (the names helped in the orientation, the fencing of the fields and of the total area secured the safety of the common crops), other things preserved the rights of the particular members to make use of common utility equipment and the rights to an even division of material weatlh. The compulsion of field cultivation (Flurzwang) does still exist in the village. As the space under crop is small, the class of the ground comparatively high and the amount of pasture- ground fairly big, which gives the chance of cattle breading with a subsequent possibility of a rich manuring - field cultivation with no need of fallow is practiced in the village from time immemorial. The main cereals cultivated were rye and barley, actually supplanted by oats. We at has been sown since 1933, and before the beginning of World War II, it has, together with oats, almost totally replaced barley. Potatoes were planted tiU 1870 exclusively in kitchen-gardens; they now rank the second place after rye. Vegetables and tobacco are planted in gardens. The compulsion of cultivation comprises in the village: a) almost all field works performed at the same time with all other members of the community, b) the growing on one's field section at kind of plants as others do, c) a collective pasturage of cattle on pasture-fields, and stubble-fields. Exception form this system are only made in case when in a potato-field the middle is left to sam plants requesting a late harvest (so called klatka checkered field). The ground system has a certain meaning for the mechanical cultivation and the technique of ploughing (to one side only). The wooden plough called "socha dwupolicowa" existed till 1920. A sickle is used till now in places where mowing with a scythe is impossible the stripes being to narrow. Working with modern machines is out of question by this ground configuration (e. g. the seeding machine, which cannot manoeuver on the narrow stripe). Sheep and pig breeding prevailed before World War I; they pastured in the forest and on the marshes. At the present time almost every farmer has a hors2 (or two if he workes in the forest) and two cows per avarag~. The organization cf pasturing did not change for years; it is performed by turns i. e. one person from each house is bond to pasture one day fJr one piece of horned cattle and one day for the sheep. Side by side with the income from agriculture, means for living come from picking berries and gathering mushrooms as well as from various wood work (cooperage, shingle making, weaving of bast shoes etc.) and apiculture. The spatial configuration of the village and the economic system put a stamp on the community life and on the amusements of the inhabitants. In conclusion the author has passed in review the problem of economi~s in the Hruskie village from the point of view of subjective elements responsive for the existing situation. A low level of agricultural knowledg(" fear of bribery from the side of more knacky farmers were the factol:s inhibiting the liquidation of strip farming in the period between the two World Wars. At the present time the main impulse for such liquidation is the tendency towards economic independence and individual planning in the domain Bolesław of agriculture and cattle breeding. Garyga AGRICULTURAL LITERATURE OF THE XVIII and XIX CENTURIES AS SOURCE FOR THE INVESTIGATION OF TOOLS USED FOR THE CUL:rrV ATION OF SOIL In the present article we find an interpretation of the descriptions and drawings given in the following publications: 1) Sincerus: Uwagi Tygodniowe Warszawskie, 1769 (Warsaw weekly notes), 2) Krzysztof Kluk: O rolnictwie, 1779 ,acout agriculture) and 3) Dziennik Ekonomiczny Zamojski 1804 (The Zamość Economic Journal). The author's aim is to solve the problem whether the descriptions and drawings of the plough, ard and "socha" given in above mentioned three works have been taken from nature or borrowed from other sources and whether they represent tools used in this country. On base 01 results obtained from the analysis of the matter the author comes to following conclusions: 1) The drawings of the ard and plough in the "uwagi Tygodniowe Warszawskie" (fig. 1, 2) are not taken from nature but from a differe:1t source, the drawing of the plough being a modification of the ard drawing. On the other hand, the description gives dialectal names of plough parts, which still appear in the vicinity of Lublin (see the enclosed map). The dialectal names are proof that the plough parts marked by t.hose names were known in the second half of the XVlIIth century in that area, though the given drawing is not a picture of above plough. �591 590 2~ The drawings of the ard and plough in the work of K. Kluk (fig. 3, 4) are taken from a different source, probably from the same one, the author of the "Uwagi Tygodniowe Warszawskie" has made use of. A certain similarity of drawings and of the descriptions scheme points to that. Yet, K. Kluk uses in his descriptions other words than Sincerus (not dialected words) which proves that he did not make use oi the work oi the latter. As to the drawing of the socha in K. Kluk's work it has been taken from nature and is the oldest known picture of this tool on the territory of Poland. In the description of the "socha" K. Kluk used dialectal names. 3) The drawings oi the ard and plough in the "Dziennik Ekonomiczny Zamojski", (fig. 7 and 8) were taken from Johann Mehler's work "Del' Ackerbau des Konigreichs Bahmen" (1794) and represented tools used in the land of Czechs (fig. 9 and 10); as to the socha (fig. 6) it has been copied from K. Kluk's work. Furthermore, all the drawings ,in the "Dziennik Ekonomiczny Zamojski" are turned round like in a mirror. To explain these drawings the descriptions oi tools given in K. Kluk's work have been partly used, and the rememing descriptions have been translated from the German text of J. Mehler's work. Kr:;;;ysztof Kwaśnie·wski CULTIVATION OF BRU (SETARIA DURING ITALICA) THE XXth IN MINOR POLAND CENTURY On base of terr<itorial investigations during 1954-1956 the existance of traditions and relics of bru cultivation has been stated in scores of Minor Poland villages (see enclosed map and index of investgated villages). Except those places the cultivation of bru in Poland is unknown, and the name "bel''' one can meet only in songs on the territory of Lublin and Kurp,ie provinces. The .author has made a c·omparative schedule out of European archaelogic data cpncerning the cultivation of bru and out of resf·ective references in Polish herbariums and agricultural handbOOKS since the XVht century. It results that the cultivation of bru was known mainly in ::::outhern Poland and partly in Eastern Poland, thus on the expansion way of this plant from the center in China to Switzerland where the appearance of bru has been confirmed by archaeological data. The description of cultivation and treatment of bru as well as registered opinions d reasants on the matter of this millet prove that the keeping of such plantations reąueste:i a lot of work with the use of primitive hand tools. The barley made of bru for feeding purposes was considered to be less nutritious and tasting less good. Only the great fertility ef this cora was the reason of its cultivation .in the split andovercrowded peasant farms in D/linor Poland. The trend of the surplus of the country population to the towns, the appearance of new agricultural tools for harve,sting and treatment of crops as well as the fiasco of autarchy tendencies which existed even in small peasant farms was the reason of a definite decline of bru cultivation. Tadeusz Seweryn HUNTING LURE METHODS The material collected for this work comes from Poland and neighbouring countries. It has been divided into following parts: luring with tlJ.e mouth, live and artificial decoys, luring tube, pipe, bag-pipes, cockleshell and feather instruments. All sorts of scarecrows acting upon the senses of sight, hearing and smell have been described separately. One of the most ancient means of luring is to make use of the mouth without the help of any instruments. The Guzul and Volhynian hunters knew how to imitate the wolf, calling the wolf-cubs to reply joyfully from their den. TlJ.e Byelorussians can imitate the deap basso of the deer and the Huculs, the voice of the doe, of the chamois and the he-goat, the cackle of wild hens or the song of the hazel-grouse. The Slovaks are masters in imitating the mating-calls of the wood-grouse. Other hunters are ab'e to stop a running hare making a loud smaking sound with their mouth or to imitate the voices of the virgin forest: the whistling of the thrush, the scream of the owl etc. An old hunting trick is to make use of animals for luring purposes. A sheep or sucking-pig calls the v'.'olf to the treacherous pit-fall and to the shooting stand, a partridge hidden i'n a dark basked calls other hen, a crow attached to a p-erch catches with its claws another crow which came to rescue the prisoner (fig. 1); ducks and domesticated cranes are luring into the net birds of the same f€ather. To a pole talled spar are being attached bullfinches, goldfinches and ducks which were kept in aarkness the whole winter, whereas a hidden hunter pulled the string, thus making tne birds flutter and peep, calling other birds. Siberian ducks, called krakuchy are best for this purpose. Eagle-owls on a pole lurre all sorts of birds withi:l gunshot (fog. 2) artificial heath-cocks made of black felt (fig. 3) and ducks have teen also used. Decoy-instruments have different names. They are made of wood, ivory, le8.ther, . horn, feather, nut-shell, leaves, metal etc. A tube made of pine " �593 592 Hood, of birch rind with melted resin inside, or tube as shown in (fig. 9) serve to lure deer and elks. A pipe made of gODs bone or hare bono<:is used to lure haze-grous3s and heath-cocks. To play this instrument one has to move the finger on the oblique cut on the other side of the pipe. With similar decoy -instruments made of a marten leg bone do the Guzuls imitate the sereem of the hare, thus luring the fox. This beast of pray is also called by a kind of whistle which imitates the squeak of a mouseor by means of a decoy-tool made of an ox-horn (fig. 6). With that instrument hunters imitate in March the erotic sounds uttered by a hare or the bleating of the kid calling the mother goat. A bone pipe connected with a pleated leather-bag is used to lure quails (fog. 7). When pulling with two fingers a string a·croslS a membrane fastened on the ring of a horn small flocks of partridges are lured. A tin platelet, double-folded and perforated in its upper part is a decoy for hazel-hen (fig. 5). When blowing in a pear-lief or in a piece of birch7bark put between two thumbs, hunters imitate thesqueak of a roe in heat running to escape the roe-buck. With a view to lure o fox or a lynx a forest grass plant called "psiarka" fixed between two scraps of wood is used in the same way as above (fig. 8). The tube to lure elks belongs to the same class of decoy-instrument~. Fire is a powerful means to scare away wild beasts. Bird feathers or scraps of linen hung on a string upo;n the earth frighten animah with a weak sight such as roes, deer, faxes, wolves and wild boars. This means of keeping off the game in the forest was already known in ancient times. Wolves which are not hungry can be frightened by the sound of iron, that is why peasants driving through a forest in a sledge tie an iron chain which is being dragged upon the earth. In old times, when chasing with falcons, birds were raised up to a flight with a roll of a drum. Polecats were driven away by the odour of rue, martens by the sent of tobacco juice diluted in oil and moles were kept away by means of kerosene, camrhor or the odour of putrid fish or rotten cabbage. Maria Frycz TALE OF THE ANIMALS IN A HUT The tale of the animals in a hut belongs to the most popular fairy-stories in the world. In the international systematic cataloque of tales by Aarne-Thompson it appears in the part where stories about wild beasts . , and domestic animals are collected and is entereJ under number 130. Antti Aarne consacrated to the analysis of this motive an interesting work ~ntitled "wandering animals". In this work he passes in review Asiatic versions and a series of European specimens of tales. Of course the Finnish stories form the majority, with 202 items, making almost 2('.': of all the European tales out of which there are 12 Polish ones. Aarne gives an analysis and comparison of the Asiatic and European tales. He things that the reason of their spread is their interesting and vivid topic. The secial reasons of the popularity of fairy-tales does not interest Aarne. The author of the present work deals with the Polish versions cf above mentioned tale and aims to interpret its wide propagation against a background of social conditions of the people's life. The interna1ional subject-matter of the tale is often subdued to specific and characteristk changes of its form depending on the region where the given version comes from. The analysis of 57 Polish versions (38 published and 19 collected by means of folk-lore form) di~closed a certain relationship with Slav and West-European versions and although all regions are not uniformly represented (tales from Great Poland and Kujawy provinces are missing and there are but few stories from the Mazowsze province) one can state some interesting difference in the text and form of those tales in line with the different ethnic and social character of a given part of Poland . The analysis of the story themes was based upon the scheme given by J. Krzyżanowski (Polish folk tale in a systematic review, page 63). Animals badly treated by their masters decide to wander out in the world; the ide", comes usually from the cock or horse; other animals, and sometimes a man, join the company on the way. The animals intend to spend the night in an empty hut beloging to the devil or to ruffians, or some wolf; such hut might be haunted by ghosts. When the proprietor comes back the animals attack him and kick him out of the hut. They remain then there or leave taking away hidden treasures found in the house. There are all sorts of interesting deviations of the general scheme e.g. the man who joines them is an old soldier turned out by the queen or [, poor fellow looking for a better life. The set of the animals mayalso change, viz. the Mediterranean donkey is supplanted by the 'horse, the ox by the ram, other animals appear, e.g. the gander, the duck or the crayfish - typical for the fairy-tale of the Małopolska province. A far relationship with the Asiatic tale is marked by above crayfish which took the place of the scorpion. We meet sometime3 with a fish, hedgehoi, and egil and with things like bricks, whetstones and needles. The analized tales can de divided into 3 groups: a North-Eastern tal", from the Poli~h borderland where the animals build the hut by themselves; 38 .,Lud" t. LXV �594 this type of tales is similar to the Byelorussian or Baltic ones. Among the genuine Polish versions, the group of Pomeranian and Silesian tales, thus the Western group, as well as the Southern group of the Małopolska province, should be pointed at because of their peculiarities. In the Pomeranien and Silesian variation we meet with the following motives: the animals are mostly the cock, the cat, tlie dog and the donkey; they after want to be musicians; we always have the ruffians hut. The literary value of the tales is rather mediocre, their dialoges are schematic and monotonous. The tales from the province of Małopolska are more inspired and fanciful. Instead of the donkey we meet with known domestic animals, such as the horse, ox and ram, the crayfish appean often, the number of wandering animals is greater. The devil's or tb." haunted hut, the forester's or the farmer's house supplant the ruffians hut. These tales ha;:e many versions and do differ from the stereotype motive. They have quite a lot of picturesque descriptions of which even a good writer would not be ashamed. We can also often find in these tales interesting descriptions of everyday life in the country. A comparison of Asiatic elements with various animals reprei'ientcd in our tales leads to the conclusion that the donkey, gander and the ram are animals which were introduced later. The most ancient motives are probably the cock and the crayfish (scorpion). The horse came later and next were the cat, dog and drake and finally the ox. The choice of these animals is connected with the conception of the Asiatic tale and at the same time is strongly linked with our tale from the province of Małopolska where the Asiatic elements have been duly modified. The enormous popularity of a tale probably doesn't ensue only because of its thrilling subject-matter, as Aarne claims, but is a reflection of discontent of the people dissatisfied with the life conditions and expresses consciously or unconsciously the will to run away from the sad reality. I Hn IIe'Kan08C'KU 3THM~ECKAH CTPYKTYPA A¢PMKM M HOBEfiIIIME HAC~OEHMH KOHTI1HeHT A¢pI1KI1 COCTaBJIReT rrepl1¢epl1lO, 3aJll1BaeMYlO Ml1rpaI..\110HHbIMI1 BOJIHaMI1113 EBpa31111. BJIarOp;apR CBOI1Mreorpa¢l1'-IeCKI1M oc06eHHoCTRM 3TOT MaTepl1K rrpep;CTaBJIReT TaK)Ke 30Hy, B KOTopOM COXpaHI1JII1Cb He oc06eHHo 113MeHeHHble peJII1KTbI O'"leHb pa3Hopop;HbIX COCTaBHbIX '"lacTeM a¢pHKaHCKoro HaCeJIeHI1R, HaHeceHHble 3Tl1Ml1 BOJIHaMH. BBHllY 3Toro, reHeTI1'"leCKHMCl1HTe3 rrecTpoM 3THI1'"leCKoMKapTHHbl cero;:\HRWHero a¢pI'lKaHCKoro MaTepl'lKa p;OJI)KeH OCHoBbIBaTbCR Ha CBep;eHl'lJIX, KacalOIl\l'lXCJI I10CJIe,llOBaTeJIbHbIX Ml'lrpaI..\l'lOHHbIX HaCJIoeHI1M. K CO)KaJIeHl'lIO' l'lCTOpl1'"leCKl'leI1l'lCbMeHHble HCTO'HUlKI1 ,lIalOT HaM CBe,!\eHI1JI TOJIbKO o Tpex nOCJIe,llHI1X 60JIbWl1X 3KCrraHCI1RX, BbI,lIeJIJIIOIl\I1XCR B R3bIKOBOMOTHOWeHI1I1,KOTopble npe06pa3l1JIl1 3THl1'-IeCKl1eYCJlOBI1JIB A¢pl1Ke. OHI1 6pocalOT CBeT Ha HaWeCTBI1R I1H,lIOeBporreticKI1X, CeMI1TCKI1X VIXaMI1TCKI1XHapo,llHocTeM nOCTOJIbKy, nOCKOJIbKy n03BOJIJIIOTc03p;aTb npep;CTaBJIeHl1e o nepeCeJIeHI1RX KopeHHoro HaCeJIeHI1JI, BbI3BaHHbIX 3TVIMl1KaTacTpo¢aMVI. ~TO KaCaeTCJI cTapblx CJIOeB a¢pl1KaHCKOro HaCeJIeHl'lJI, RBJIJIIOIl\l'lXCR pe3Y JIbTaTOM Ml1rpaI..\l'lOHHbIXrrpOI..\eCCoBB ,lIaJIeKOM rrpOWJIOM, HeOCBeIl\eHHOMCBep;eHl'lRMI1,3a'"lepnHYTbIMVI 113 l'lCTOpl1'"lecKI1XI1CTO'"lHI1KOB, TO MbI ,lIOJI)KHbIP;JIJI I1X H3YQeHl1R Orrl1paTbCR Ha pe3yJIbTaTaX 3THOrpa¢l1'"lecKl'lX, aHTpOnOJIOrl1'"leCKl'lX 11 JIl'lHrBI1CTl'l'"leCKI1Xl'lccJIep;oBaHI1M, KOTopble B 6YP;YIl\eM, BepORTHO B BecbMa CKpOMHbIX pa3Mepax, 6YP;YT p;OnOJIHeHbI lIOCTI1)KeHl'lRMl'lapxeoJIorl'll'l. 3TO KaCaeTCJI npe)K,lIe Bcero orpoMHoM Teppl'lTOpl1l'l CI1JIbHO ,lIl'l¢¢epeHI..\l'lpOBaHHoro Herpl1TRHCKOro COCTaBa BMeCTe e 30HOM roro-BocTO'"lHOM XaMl'lTCKOJ>1 3KCnaHCVIl'l. IIpe,ll"'lO)KeHHbl}I BepHapp;OM AHKepMaHoM Cl'lHTe3 pe3Y JIhTaTOB l'lccJIep;oBaHl'lM Hap; MaTepl1aJIbHOM KyJIbTypoM a¢pl'lKaHCKI1X HapO,llHOcTeM lIaJI B03MO)KHOCTbHe TOJlbKO pa300paTbCJI B rJIaBHbIX KyJIbTypHhIX KOMnJIeKCaX, RBJIJIIOIl\l1XCJI CBl'lp;eTeJIbCTBOM1.1l1rpaI..\llOHHbIX npoQeccoB npOWJIoro, OTCTpoeHHoro Ha 3TOM OCHOBaHl'll'l,HO TaK)Ke cOrJIaCOBaTb I1X C lIOCTl'l)KeHl'lHMYl aHTpOIIOJIOrl'll'l, l'l lIa)Ke '{aCTl1'-lHO C pe3Y JIbTaTaMI1 JIl'lHI"Bl1CTl'l'"leCKI1X l'lCCJIeAOBaHI1M.31'0 CXe:'.1aTYI'{eCKoeo603peHVIe HCTOpll11 a¢pllKaHcKoro HaCeJIeHHJI, oXBaThIBalOIl\ee c Oi'jHOM CTOpOHbI I1pOWJlOe i'j0 nJIIOBHaJIbHOrO rIepl10lla, cooTBeTcTBylOIl\erO eBponeHCKOJ~! )!,11"'1IOBl'!aJIbHoi'I ::moxe, H C ;:;PY- �596 597 rOM cropOHbI onHCblBalO~l1e CTBI1M, nOl\TBepMl\eHHbIX pe3YJlbTaTbI a3l1aTCKl1X H eBporrei.1CKl1X Hawe- I1CTOpl1'-leCKHMI1I1CTO~IHI1KaMI1.BJlarOl\apFl coxpa- HI1BWI1MCFlOCTaTKaM l\aBHO MI1HyBwero npOWJloro, ucj:Jpl1KaHCKOro HaCeJleHI1R rrOXBaJlI1TbCR O'-IeHb 60JlbWl1Ml1 MOMeT yMe peKoHcTpyKI.:\I1Fl I1CTOpHI1 ;:\0- CTI1:;KeHHFlMI1. KOJlOHl1aJJbHaFl 3KcrraHCHR TBl1M TeM, '-ITO He3Ha'-IHTeJJbHbIMI1 pa3Hl1TCR OT CI1JlaMI1 npl1WeJJbI.:\eB 60raTCTB HaCTOFl~ee B TaKI1X pa3Mepax, BpeMR l\aBHI1X 113 ee acj:JpI1KaHCKI1M KOHTI1HeHT 11 OpraHl130BaJJa npl1pOl\HbIX pe'-I11. B ~HO TaM Y/Ke J13BeCTHbl KapJJI1KOBble a n03l\Hee Hawec- CTpaH OXBa- 3KCnJJyaTaI..\I1IO ero O KaKI1X paHee He MOrJJO 6blTb MbI RBJJReMCR CBI1l\eTeJJRMI1 Ha'-IaJJa npOI..\eCca Ha3BaHlre .lie rr.1JeMR CeMaHr KaTpecPa)K a3HaTCKl1X C 06~I1M nJlelVieHa 8cj:JpI1KaHCKOro KOHTI1HeHTa 11 OCTaBJJeHHR rrpOMI1BaIO~ero BblM no TaM KopeHHoro "HerpHTOCOB" I1JJH TO~IY Ha3a", HapO}:laM, Hrrp. HerpOB". H aH}:I,n'la- KapJlJ1KOB rrOTOMKaMH ,[lpeBHbIX H acPPJ1KaHCKI1X HerpI1JI.'IOB K 0,!\H0I1 rrl1rMeiicKOM pace - 11 KYJlbType. nHrMeeB rrHrMeeB, Ha3bIBaTb ITllrMeFlMH. HapFl,!\Y npl1ql1CJII1Tb TOMy BpeMeHH B03peHl1RMI1 naJleOHTOJlOrOB, cPOpMbI 06~ee <I>paHI..\Y3CKHi1 yqeHbIM rrl1CaTeJlH 11 rr03TOM)' rrpe,[lJlaraJJ CQl1TaJIl1 B03MOMHbIM KapJlHKOBble apa6a:Vl, Ha cPl1oTII1- Ha MaJIaMCKOM rrOJJyocTpoBe "MaJlbIX ,[lpeBHHe HeprHTOCOB Ha3BaHl1eM Hepa3Bl1TbIe HaCeJJeHI1Fl. COTHH JIeT MCrraHI.:\bI ~aJJJ1 BceM 3TJ1M rrJIeMeHaM C'-lI1TaJJ 3TvIX O KCTOpbIX yrroMHHa.llH COCKaJJb3bIBaHl1R 3TOM Wl1pOKO pa3JJI1Toi.1 BOJJHbI HaWeCTBI1R C rrOBepXHOCTI1 H l\a)Ke HeKOTopblM I1CrraHI..\aM H aHr JJI1QaHaM. OHH 3HaJJJ1 Kap.llHKOB A:na rrHHCKI1X OCTpOBax, A. l\eCRTKH rro'leMeHa BOB Ha OCTpOBax ApXJIrreJlara. EBporrei1cKaR TI1JJa BeCb OKa3blBaeTCFl, 6blJlH ,n:aJIee, Bce KapJlI1KOBbIe COrJlaCHO C HO- KOTopble nOo'lara.lll1, '-lTO HaqaJIbHoi1 RBJIFl10TCFl CTa,[ll1eJ1 KaKOer-TO 3EO.1JIOI..\110HHOil I..\errH, npHHFlT 6bIJl BbIBOl\, '-ITO nl1rMeJ1 COCTaBJIRIOT cTapei1wylo pa;:bI. KOJlbMaH, A<I>PJfKAHCKME M IIMrMEM MX IIPOBJIEMA R3bIKA O nl1rMeJIX, '-IeTblpe TO eCTb O KapJJI1KOBbIX ynOMI1HaJJI1 yJKe TbICFl'l11 JleT TOMy Ha3al\ CTBeHHbIX KapJJHKaX-TaHI..\OpaX, 113 l\eBCTBeHHbIX 11 PHMa, no repOl\OT HbIX KapJlI1KaX-TaHI..\OpaX, rl\e-TO Ha OKpal1HaX HeBeKOBbFl, l\0 BbIJIO npo 1870 B JIecax HeKOToporo MaHep nepl10l\a IIJlHHI1M H l\pyrl1e, B CBOI1X TpYl\aX O MaoTIOM3BeCT- IIOTOM, B Te'-IeHl1e Bcero BCRKMe CJlyXI1 O nl1rMeFlX MCKaTb cpel\- 3aMepJlI1. CTOJJbKO, CKOJlbKO MOMHO 6bIJJO BblCBel\eHI1Fl CO BpeMe- :U;eHTpaJJbHoi1 "HerpI1JIJI8MI1" HerpaMJ1, lIIBaiiHcPypT, AcPPI1KH B MHpe }:lO Hero HerpaMH". l\IO lIIai.1.mo II.7IeMeHa KapJII1KOB, HI1'-IerO He 3HaJJI1. BCJIel\CTBHe Ha3BaHbI Ha HayqHbIi1 3Tl1M OTKpbITHeM. YqeHbIe ,!\pyrKe a 6pOl\Fl~l1e OHI1 6bIJIl1 I1JJI1 "MaJIbIMH BOMy pOCTy 31'01'0 nJIeMeHI1. Cpa3Y a 3a cj:JpaHI..\Y3CKlli1 Ml1p 6bIJI nOTOM rrpel'lWeTOK HX Hay'-lHblX loIaJIOpOCJIbIe nJIeWeHa qpe3- Yl\I1Bo'1FlJII1CblI:apJIJ1KO- BHe I1CCJle,!\o- AcPPI1I1:I1, OC06eHHO 3eMJle, 0'1' KOTOpOM nOWJIl1 Bce pacnpOCTpaHFlJI HI1M CHaqaJIa TaKMe B. ""pe qeJlOBe'leCTBa. TaKJ1M 06pa30M IIl1rMei1CKHM Bonpoc HI1R 60JIee BOM rBI1Hee 3a,[laqy 11 ,[lpyrJ1X 3I1lJ1Jlb lIIMHl\T, cPJ1qeCKl1e paCOBbIe MeRM Bce Bonpoc '-ITO Bce nJIeMeH, MeCTax. Hnp. )];0 OCTpOBax, B Ho- CTerreHJ1 3aTeMH11JI TaK/Ke rOllY, He B3>rpaFl Ha l\pyrJ1e pOCT paCWJ1peHI1Fl KOTOpbIX npOÓJleMa He npl1MHTHBHyIO Ky JlbTypy R3bIKa 150 npeBbIwaeT CM. I1X pO,[lI1MOrO R3bIKa. Hcc.nel\OBaHI1J1 Ha,[l nl1rMeHMI1, 3a- lf.llH :;Ke OCTaTKaMJ.1 KaKorO-TO H 6ywMeHbJ, 11 paCOBbJe O'IeHb H3bIKO~I CBOHX COce,[lei1, qY/Kl\bIX TeM, "ITO HMeJlI1 OCOKapJlI1KOBbIe HM B paCOBOM H Ky JIbTypHOM OTHOllIeHI1I1, MaJIOH3BeCTHoro KOTOpbIX 1'01',,8 cyTCTBJre c06cTBeHHoro R3bIKa Boo6~e npJ13HaBaTb OTKa3bIBaJIl1Cb e~e Fl3bJKa. E,[lI1HCTBeHHO aH,[la- npJ1'-lHCJIRJHI K nHrMeFlM, 5blno npJIqJ1Hoi1 3a Bonpoca 3TH HarpOMO)K,[leHHble }:I::Ul,6bITb MO/KeT, ca~l IIOJIb30- BH,[lJ1MOe 01'- nO~leMY HeKOTopbIe HI1!>-BInpaBa ,:leHTeoTIbHOCTHJ1 C'lHTa.'lJ1 HX BblpO,[lI1BweticR OTBeT Ha npl13HaKH, MaJlO pa3HJ.1JlI1Cb. OHH nOJIb30BaJll1Cb I3aJIlICb B rrOBCe,[lHeBHoi1 Ml13HI1 CBOJ1M P0):\HbIM R3bIKOM. 31'0 IIJlnIer1CKoro cneI..\J1- 3aqJ1CJlI1Tb K Imr- Kap.1JHKOBbIe rrJIeMeHa,. KOTOpbIX C'-Il1Ta.TIJ1nHrMeFllllJ1, XOTR O,LlHaKOC TO'-IKI1 3peHHR JIy 'lW II(I npo- BCJle,[lCTBl1e OTKpbITI1R Ha rI16pl1l\CKHX RBHO OTJII1QaJlI1Cb OT CBOI1X BblCOKOpOCJlbIX cocel\efi ~laHbI KyJlb- BaMHoM MaJIO I1JII1 COBceM He- nt;113HaKI1, rrpe,[lJJaran n.TIeMeHa, Mepe TaK:;Ke H3BecTHoii 1905 KOTOpblfi B a YCJJO/KHRJIa TaK)Ke ,I(eJIO B TOM, "ITO no Me'leHO, pOJIb OCJlOMHI1JICFl BCJle,[lCTBJ1e np0J13Be,[le- KapJII1KOB, VI KyJIbTypHble KapJIHKOBble II11rIllei1cKJ1(r npH06peJIl1 J1CCo'lel\OBaHHM Ha):\ Hay'lHo KapmrKOBbIX KOTopbIe qeJIOBe'leCTBa. I1CCJIe,[lOBaHHbIMH rpyrrnaMI1 B MJ1pe "pyrJ1X wBei1L\apeI..\ y'leHble, Ol\HOpO,7.l;HOi1, CTapel1weri nl1rMeH CO BpeMeHeM nOAP06HbIX qeJlOBeqeCKHe 06pa30M lIIMH):\T H l\pyrJ1e rrpJ1~lHCJlRJIl1 K e,[lHHotl B J1CTOpHH pa3BHTI1R ,[lpyrJ1e r.TIaBHbIM 3TMX nHrMeeB GyIO, BeCbMa KOTOpbIX l\OceJIe Bbl~laMHO 3al1HTepeCOBaH B A311J1. l\peBHei:j: rpeI..\HI1 LITO MeCTOMI1TeJlbCTBa I1X Hal\O nYTewecTBeHHI1K CXOl\CTBa C BaH11M CTao'll1 e~e CTOJlI1I..\y MeMcj:JHC CKa3KaMl1. ro~a O cy~ecTBoBaHHH nOTOM KpeCHM, MMpa. B l\a- I1CTO'-IHJ1IUI O KaKI1X-TO 60Me- ITI1CaTeJlei1. IIO::lTOMy 31'11 l\peBHl1e HeM CTaJlI1 Cql1TaTb OTKpbIJJH a HI1X M3BeCTHO MaKcHMyM '{I1TaTb y l\peBHI1X OKOJlO nOJlaraR l\peBHcro COBpeMeHHoro CBel\eHI1R Acj:JPI1KH. IIHCaTeJJI1 yrroMHHaIOT rl\e-TO Erl1neTCKl1e KOTOpbIX l\OCTaBI1JlI1 B 11 rOMep, ervlITTRH TaK/Re MHBY~I1X nHCaTeJJI1. nOl\aBaJJH JJeCOB :U;eHTpaJlbHOii KaK Hrrp. npl1Mepy rrJJeMeHaX, l\peBHl1e Ha B033peHHR IJcex C'leMbI JleKHX KpaFlX pacy TaKl1e Y'IeHbIe K llCTOpJ1'-IeCKoi1 ca~IO- pacoi1. nperrFlTCTBI1Fl K pa3peweHHIO B. lIl~Hl,L\T, 1'e\'!, ~ITO y)Ke Ha- �599 598 'BiHaH 1910 C npl1CTymiTb rO;la K O 3aHHMUeMOM OH JIW-lHO CKOJlbKO 6bIJI BaHMR rrl1rMeHMM TO}l{e CKHM.. KOTOpbIM )];0 CHX KaK CTax A3HI1 pemeHl1eM Il.\HXCH B 3anyTaHHoM rrp06JIeMbI TaKOBbl: H H RMI1 KapJlI1KOabTe OKa3aJl11Cb J1TYPI1 a TOpbIX HerpHTOCbl, MaHr Ha Bonpoca TO eCTb B A3Ta CeMaHrl1 nOJlb3yI{)TCH rpyIlIlbI. He A3Ta Ha J13 iJ;peaHHMl1 Heprl1TOCOB Bce Me)K,1:(y 11 peJIl1rH03HOM HaCTORlIIHMI1 KacaeTCH B3rJlH)l;aM MeHa JnlelOT nO;lJII1HHbIX Maccoi:l AcPPHI{e, B Jlecax TepMI1H 60Jlbllll1HCTBO Ba:\16YTVI caOM IIac.rlOHJlI1Cb B crreql1aJlI1CTOB Toro "rrHrMeeB", H VI 60.nbllloro H3 HM- HeIW- a3HaTCKHX 3Ha'-leHHR, Ka- 'IeJlODecIeCTBa. CJleAYI{)ll..\HM: M IlJleMfl CBOM P0)l;HMbIM BbICOKOpOCJlblX COXpaHHJlI1 Ce- PO~HOH H3bIK, oo.rree HOBble HO a llie6eCTa COce.l\11 HerpbI, B rpyrrrrbI HaCTOHlJ1ee }l{HBYll..\l1e C rrl1rMe- CO}l{l1TeJlbCTBa, Ha3bIEaeMOrO y'IeHbIMM COOTBeTcTByIOT pa3,1:(eJlY rrl1rMeeB M AKa. KOTOpbIX Bo rODopRT JleKCI1KaJlbHble HBJlReTCH MR 60JlblllHM MeCTe CKOJ1bKO .'leT. R3bIKa. OH CpeAI1 y'{eHbI~r, KOJlH'{eCTBOM Ha BaM6yTH, MHpe Bcex H3blKax Barvr6yTM, Toro Bal\l- paMOHa, HaXO)];HTCH MHOrO'IM- H cPOHeTH'IeCKl1e OCTaTKH BO Epe~1fl Tenepb OH Hay'-lHbIX CTaporo 06 np06.JIeMe pacnOJlaraeT D MaTepHa.JIa R3blKa c06cTBeHHo HaCTOHll..\ee Bpe- nHrMeeB, c06- 3KCrreAI1l..\HM, rrpO)l;O.JI}l{aBllIl'lXCA: CKa3aTb 06BecTI1Jl rrocBRw;eHHoro HCCJle)];OBaTe''1eM 11l1rMeeB KOTOpbli1 cpaBHHTeJlbHOrO O)];HH MO}l{eT 'ITO-HH6y)l;b !'13~aHHI1 OIlpe~eJleHHOrO TpeTbero rrHr1'.1ei1cKoro TO'llla O Ha HeTervry n11r1'.1eHX 113bIKa. BonpeKH OCTaTO'IHoi1: cPopMe. HerpI1THIICKo-oaMOYTl-I;lCKl1e Ha ABTOP CKY, HallleJl D BbIpe3aHHYIO - BbI)Jj\IOllV1ECH pa}l{eHHe, BeKM 60raTaR )l;oweJl AO pHTOpMI1 CKYJIbIITOPbI MaCKM, rpaHHl..\hl ,Il0BaTb. O)l;HY H3bl- HOBei1ll1I1M n.neOHI1 )];aBHVlt'1 H3blK R3hIKOB B 6a- 'ITO Te 6e3 }l{e y Ha'-laJlbHHKa 8CKopTa H 3a6paJlCR 6a06a601'.1 11 KaMHH xaTKa naJl a HblM 06pa30M Ha OH y no HeM B rJly6b rrOCepe)];I1He OH 6e3 HeM '-lall..\11. Hero. Tpl1 OTKpbIJl HaCeJleHHOH MaCKH Ha e1'.1y Tpl1 pa3a Kor)];a nona,n;aJlMCb HCCJlerOBopH BXO)];HTb TY,1:(a HeJlb3H. YBH.l\en 06MaHYJl 6,1:(HTeJlbHOCTb CBoero )l;OM)];R Ha Ha OH Tep- O.l\HaKO nyTb, MaCK11, 3aaePHYTbIe BeJlI1'-lat'JllIYIO MecTy XOTeJl HaTO.JIKHyJlCR OKOH. BJle31l111 TYAa K ,1:(epeBHIO nOKa HaH)];R nperpa)];HJlI1 OH B OT CDoeM norrbITKH, Bxo,n;a. nJleMeHM TpOnMHKI1 ,1:(.JIHCI1)];eHI1H BOKPyr KpOllle'-lHaR nO.JIKY, BHHMaHHe: Bbl- IIOJly3aMKHyTble M03aM611K, He Ma- CTpaHHoe rrp06paTbCR KO.'lOHI1M 3HaKaMI1 )l;ap-3C-CaJlaMe 6blJlO 113 )];epeBHI1 rOTOB OTKa3aTbCH ero a Hee )KeJlaR M BaMB3p3. HOCI1Jlbll..\KI1 HerpbI '-leTBepTOM y llIeBeJlIOpa. H3BaRH11e. BaRo rrpMBJleKJlO CTapblM CTpa 11 Kyp'-laBaR rropTyraJlbCKoi1: MaKya, 113 HHX, reOprl1H )];epeBa; CTpaHCTBOBaJl C OC06bIMM pa3pellleHHH 3HaKH aBTOp OH 6blJl RBJJelIl1e KopOJlH KopKOBoro IlOCMepTHoe M03aM6HKa CTpaHHoe HMeHM TaTYl1pOBKa HMHTHpOBaJlI1 npOHCXOfK,n;eHHH He MY3ee 113 KycKa coceAOB, BI1)];HMOCTH, rpyrrnbl MAKOH,lJ;3 TpOlIl1HKI1 npI1Ha)l;JIe}l{aT HX Bau,JtaB Kopa6eBu'£ JleCHbIe CHOM pO)];Hoi-i COrJlaCHO 3TOM 06JlaCTVl TO, IIaBeJI e)l;11HCTDeHHbIM B HX Ha 3cPe 11 ,l],He rOBopHT R3bIKa. R3bIK. aaCTpaJlI1i1cKo-a3HaTCKOM KKOTOpbIM a R3blKax, rpaMaTI1'-leCKl1e, pal-lHOrO H3blKOB Bacya, Il.JIervreHaMI1 MaKOH;Cp, BbIEO)]; OCTpoaax 3aTepRJll1 )l;HaJleKTaX AcPPHKe, B rpyrrnbI rpynIlbr: IlvrnleticKoro peKOH rro'1eMeHaM oc06eHHO O.UH!'l aH)];aMaHbT IJ;eHTpa.JIbHOM oc06eHHO TPH R3bIKax oc06eHHO Ha,n; OKeaHMM, <PHJlHIlHHCKHX rlHrMeeB. TpH CJleflHble 11 I1X B CI1el..\T1aJlbHOMcPop~le IlTHMe- R3bIK. "-ITO Ha TaK 3TMX-TO CBH311 Me)K)l;y COBOKyIlHOCTH H3blKaMl1 6YTl1 BaM6yTI1 O,1:(Ha 6aHTy-nHrMeMCKaH Ha KapJlHKOabIe pa3mi'IaIOTCfl OKOH'IaTeJlbHbIM Ha Me- Ha)l; pa3- rrl1rMeti:cKoM BepORTHO CerO)l;HH CTapaJlCH pa3HbIX rrl1rMel1 I1MeHHO: R3bIKOB. rrvlrMeea. '{TO Hai160Jlee yMaJlReT weCTH a 11CCJle)];OBaHIilI'1, KacalO- 3T11M KapJlv1KODbIM H3 TO B reHeT11'IeCKOM nOJlaraeTCR .l\eCRTKH OH KaK <:11M0I1030M. 3Tl1 6bI.T1. B pa60TaeT R3bIKOBOM B HCTOpl111 pa3BI1TMR TeppVITOpMI1. rOBopllT O ro)]; y Bpe~1fl HCC.r.e)l;OBa- MHpe. nJIeMeHa I(eHTpaJlbHOM AcPPMKe, 113bIKa, IlJleMR Ma.nai1cKoM Herpl1TOCbl KOBOti: TOJlbKO Hepr11TOCOB KOHe'-lHO KaCaeTCR B J1cK.nIO'-leHI1e rrJleMeH 1955 no HBJleHI1M nJlOTHOM crrpaBeAJlI1BO Ml1pe. 1922 S YiTypl1, 3TO IIepBbIM H m:yrHe, peKH cy,l],aHCKO-nMrMeMCKHX RMH BaM6yTM "-IeKaHoa- KOTOpbIM I1I1rMeeB 3Ha'IMTe.nbHO nJleMeHa KOHro. OHI1 VIMe.n11,1:(0CMX rrop "-ITO a D KapJlI1KOBblX KapJlHKOB Koe AcPPHKM )];pyroMy llie6ecTa, Hay,{Hblx nHrMeRM11. rrpO}l{MaaIOll..\l1e BeJlbrMi1cKoM I(eHTpaJlbHOH KOMy a3I'IaTCK11MI1 BaM6yTM, rY3HHAe OH yCHJIeHHO rODOpl1Tb HI-! cei1He He- I1CCJIe)l;O- MHoro. HaW 3aCJly)KeHHbIX 3THorpacPM'IeCKOM, rr03TOMy, 'Teo70Se'IeCTBa. VI I1l1rMOTI;J;OB B AcPPH- KOHCTaTl1pOaaHO, OKeaHI1M BOrrpOCa rr.JIe~leHa~l. 6bIJIO 6bIJI KapJIHKOabTe )l;OJlrMX Hay'IHO acPP11KaHCKHMH ITJIeMeHa C H3blKOSbIX 3TMX aI-lTporrOJIOrl1'IecKOM. HeJlb3R, ITaBeo'l I10CJIeA.HMe rO)l;bI A31111, AcPPHKe OTHOWeHI1RX. scero I1CCJle.l\OaaTb B B ,1J;pynlx Hcc.i1e)];OBaHHeY! scex pe3Y JlbTaTbI He;\le;lo7eHHO BK.na,n; B l-!aY'IHbTe lliyMaxep, npOl13BelleHHbIX 06pa30M rrl1rMeeB IVIeMeHa C060M rrpe}l{)l;e 11 AcPPHKI1. IIOCJle,n;HMe KapJII1KOBblM: MCCJIeAOBaJI ITJ'lrMeeB BaHOBep6epr, HaY'IHbIM :vmpe Ml1pOBOV. BOl1I-lbl J1cnbITaTe.'leM KOJIH'IeCTBa Hrrp. 3KCrre)];Hl..\HHX, aceCTOpOHHI1M pa3HblM nepBOM nOJIO}l{MTe.'lbHhIH ro)];ax HBJ1fleTCH, .neT 3aHHMaeTCfl Hay'IHbIX 1907/8 B MCTOpT1M pa3BHTHH nOCJle HCCJIe,n;OBaTeJIeM nl1rueea 3Ha'IHTeJlbHOrO nop B B CBH3H C nMBl:CflMH. TeJIeM rrHrMeeB, V:! 3KCrre)l;I1III1T1: K B y'leHblX I1CCJTe.l\OBaHI1H;\1, ,1:(JTHBbIHCHeHVIH nOJ1Ofl(eHMM npl1fOTOBJIeHHbIM CpeAVI yroBapvlBaJI OpraHl130BaTb nO}l{aJly!1 .. caMb1M 11 npeHMH IWy'IHO I<e. nOJ' .. wr Hay'IHbIX Tor,n;a, yCJlJIeHHO OCHOBaTeJIbHblY! eMy )];0 60JlblllOM Ha orrymKe Jleca '-leTBepMHKax a TeHHY nOJlA:HbI c.ne,1:(bI rroTyxwero TpHrrKI1. rrJleMeHll CO KO- HaXO.l\lwaCb aBTOp TaKl1M Hall..\Y- CJly'IaM- MaKoHA3, 11X �600 601 ceKpe~HbIe XpaHI1JII1I.l.\a pHTyaJIbHblX BOJIbWOe oKpyra 3eMJIe. rpynnbl I1X - HI1X Y HI1X cToJI6ax nOCepei'\I1He OPY,D;HH TPYi'\a, ,,<I>yH,lII1" HJII1 apTHCT, npei'\MeTOB MaCKH - CJIei'\yeT BparOB. KpOMe 6eCTIJIO,!lHOM, '{TO MaBllIH coxpaHHIOT Jl0", MHCTepJ.1M, CKopee Ha llerpYlTflHCKVle c TaTYHpOBKOM rroxmKHe nocJle rrocJlellHee Tpex JIeT Ebl'-laMHO JlerKOrO (60)l{)l{eHHbIX BpeMH Ha meM. nepe,ll nepBoro B I1CKyccTBa. MaCKH HH Oi'\Ha 1160 OHa Cpei'\H 6blJIl1 KonH- "MHi'\HMO" )KeHI.l.\l1Ha I1J1J1yMpeT COKpOBeHHblX He l1J1l1 nO:JTOMy MeCTax npe~CTaBJlFHOT 3a6HpaJlO "Mno- OCHOBHOti II). 6eJloi1 MaCKVI rrTlil..lbI. }KCo'lTbIM neCKO~1. O,llHaKO TporrliHKa ,,~mo"'10" JlI1~a, MaCKI1 B TJOp- MeHlI~HH (H3secTHbl ,lIa]f{e Tpa,llI1~HI1 MaCKI1 I1X 113 "KTOII:J" l1X OKpalllHBalOT K Wo'leMa '{epeny - '{pe3- nopOWKOM Vl3 npl1KJlel1B3lOT C 6001JbWl11\1oTBepCTl1e'II B noc.'1e,llHHrl MOMeHT, TaH~Ll. 06Ca)l{eHbl WHYPKO~l 'lepTbJ COrJlaCHO TaTyl1pylOTCH lI"'1H pJ1TyaJlbHOrO aBTopa, J1H,lIycCKl1e r JII1HbI. cPOpMy Ha CO Wo'lel\lOM, H HH,lII1BI1P;y-, Bblpe3bJBalOT nOTOM MaJIO nOXO)KHM MOIUOJlbCKl1e rrJleMCII, r,1\e COXpaHJ'IIOT MaCKII nyTeweCTBJ1H BblcyweHHble :JTI1M I1CKaTb Ha3blBaeMble MaCKaMI1 EJIH3aBeTY HMeeT Bce ,;:epeBbHMJ1 CO CBH3aHHbJMIl Je,Hbl pa- I1MeeTCH. paBHOCl1J1bHO CMepTH. nORBI1J1HCb MaCKI1 30.'11,1 H 06bIKHOBeI-IHO MeCTa MaCKH, BCTpe'{ael ~I MJUKOrO ,!lepeRa. KHpnH'-IeM, - 60raTO ,D;OCTHMeHHM CKyJIb- U1aOJlOHHbIM THn, pa3Hblx yHI1'-1TO]f{aIOTCR. ynoTpe6.neHl1eM Mno,no nma: Mbl KOpOJIeBy HaCTOHI.l.\I·le BOJlOCbl. MaCKa lIo'lfl 3TJ1MH "'THHbJ li KaK 61,1.'111B rro 06eJ1M BepxywKaMVI, Ii rrOJIflHKa 6bIC1'p0 TepHIOT a 1947 rOllY, cTopoHaM Ha 6bI.nH caoe SO BpeMH TpOilJ1HKH I-II1X 6bWIl HaHI1- xaTKa BOT Orrl1CaHHe Ha3BaJl CTopoHaM aBTopa TporrlilloK BaCKO ,1\:3faMa. KOCTlOM KOTopaH pbJ~apb B B OllHOM TOJlnoi1 Ha MaCKe, KOTOPblt'1 opKeCTpa 3BYKI1 Hble ,l\BI1]f{eHI1H 11 KPYT~lTCH BaeT,I\bJXaHl1e H rrone'{I1TeJIH. OH 3Tl1M BblKpHKHBaeT 110 OlI rrO.JJaraeT, COCTOMT UleJlb nJleMeHI1 TaK 6eJloro 6bJBalOT a TaKl1M H rJla3, I1i'\TI1 a TOJlna CMblCJla "HrOMa" 0I.l.\ynblO. CTpeMMTeJIb- Hero B nepeXBaTI1- 06'bHTl1H He . Bce- CBoero rrO,llHOCJ1T BblCOKO MaBI1R '{TO Ka)l{,lIble OCTOpOMHO, aBTopy 06pa30M B OTKpbIBaeT Ha'{I1HaeT H3HeMO)l{eHHbIM yrroMRTaK TaH~bl WeCTBl1e B Kpyry pbl- 1'pl1KO, ~BeTHbIX U1apOBap 6hICTPOTOM, '-ITO y TaHe~, BblcTyna- B OTCTalOI.l.\eI1MacKe. pbI~apb na,l\aeT MaBHR KOTOPblM KaK OTBepCTI1M ,l\JJH 113 ,lIepeBeH1, 3aKJlHTI1H. '{TO M3 rrpMHy]f{,lIeH OKaH,{HBaeTCH KaKHe-TO rrOHBJlHIOTCR HBJlHlOll..lI1MCH KapHKaTYPOM I1MeeT C TaKot! ECIcope 06pR,I\OB MeCTO TaH~eB, 6apa6aHHoro TIo,ll cpa3Y rOCTH. COJlOMbl, Wl1pOKl1X He KpaM- TJJa3 CTOpOMJ1T ero. Cepe,llI1HY, :JnOXH B03pO]f{i'\eHHH", ,lIOoTJ]f{eH CMOTpeTb BHI13 '{epe3 rrpVlxO,llHT B rpOTeCK, rro.1 paCCTOHHl1e BblHOCHT no He3BaHHorO nJIeTeHOrl J1 BOCKpeCeHl1e noCepei'\I1He MaCOK. 31'0 pJ1TyaJIbHbJi1 Tallel..l, KOCTIOM - M3 :JTO 6a06a6 J13 TpaBbI. Tpa,l\l1~110HHbIX Pbl~apH B KOJlb'{yrl1 Tall~opbI nYTemeCTBI1H no HeBHi'\HMbIM BopBeTCH O,llHOrO ~I3 "TaHlleM rpeMeH 6pbJMMeM, VI "MnOJlO" ,l\epeBHe BblUleOrrl1CaHHbIX HYTOM MaCKI1 "MI1,l1I1MO", rlla Bcex npJ1weJIe~ JOI.l.\J1MTaHl..lOp OlleT cy660Ty BTOpOro l13ropOllb C HJ13KOM KpblweM rrJIeMeHJ1 J1 oKpy)KalOT C yn01'pe6JIeHJ1eM uapH BO BpeMH ]f{I1BaH K 6JlH]f{ai1wei1 'IYMOM CTapeMllll1HbJ aBTOp r, a nOJl MJ1J1J1,TO BCeTaKJ1 KaKoi1-To TOJlbKO A nTHą oc06eHHOCTblO OT "MrrOJIO" Hei1 Mepe 1953 B 3ar Jloxmei1. MeJleHbKaH XOTH XaTKI1 nOJlb3YIOTCH nJleMeHI1 Ha ypmKi'\eH-' i'\epesHe ,lIaBHVle npa3i'\HeCTBax, pbl~apCKoe :JTOM rpynrre B KyBWI1Hbl Oc06eHHO y)Ke HaHI13aHHbIX EbJr JlH,lIeJla TaH~Op caMble yrra,llOK; 6blJl0 GpaTb, i'\sa B 6aHax. KypHTHHKOM MaBHR BJIaCTI1 3Toro caMOM 6blTa. f<JJbHbIM Tl1n. MaCIUl, Ha JIeonap,!la); KaM,lIOM apTl1CTVI'łeCKHX '{TO "MH,!Il1MO" c C OT CBOe:?"! MaCOK. VI Herpl1THHKl1 CBOI1 MaCKH pa3,l1eJlHIOTCJ'I Ha )KI1BOe Jl11110,a Ha H3 COce,llH. ,ZJ;epeBHH ]f{HBOTHbIX. y nJleMeHH. KaK CBR3aHHble nJleMeHHOro MacKH XO,llHT B OT OCTaJIbHOM MOi'\eJlI1 eBponeMcKoro cJlei'\yeT OnHCbIBaeMble i'\JlH i'\BOpa, B K HepHX, l1X KpaCI1Bble pa3Hble cPopMa 3Toro l1 '{eM nopTyraJIbCKHe nOJIaraTb, T<lMHa yBH,lIeTb yTBapb, KyJJbTypbl BbJCo'{aMwaH MaBHH. BO.llH'{aMwaH pl1TyaJl a MaKOHi'\:J pa3HI1TCH 3all.\I1Tbl 30i'\'{ecTBY. Y1cKyccTBa MaTepVlaJIbHOM RMI1 rOJlOB y6l1TblX a K 11X KOnl1pOBaTb POi'\I1MOrO KycTapHoro (i'\JIR OT i'\OMaWHI1X TaJIaHT MOJKeT ee THn XapaKTepHoti JlOi'\blpei'! onpHTHoro ero - npl1BH3aHHoe 06pa30M '{l1CTOnJIOTHbl KBai'\paTHoro HHX CTaHeT l13BeCTHbIM nO,llrpynnbl o'{eHb penYTa~l1H 60JIee OTi'\eJleHHble YI npl1HI1M,lIaIOT 31'0 OHO KopeHHblM Y 3TH He M03aM6HK. 3el\lJIei'\eJIb~eB, nJlOXaH BOKpyr :JCTeTI1KH, HX nTopOB HHKOMy ,lIBe 113 oKpyra nJleMH 06bI'{aHMI1 '-II1CTble, 3yKpaweHbl. CBOM HOBbIM, i'\eJIHTCH Ha 11 MaBHH OHl1 3Ha'Il1TeJIbHO nOCTpoeHbI Hble MaKOH,lI:J Ocei'\JIoe BaHTY. BblCOKI1X y nJIeMH CBOH~lH }lo;e i'\eJIe H ile TaIUaHaMKl1 MaBHH "Mnoo~o" MaCOK. PYKl1 y,/\aJlOCb npOKJlI1HalOT pa30CBOHX sparOB. M3 lIPyn[x 8aeMble HHX - 06bl'{aeB TeaTpaJlbHble TaK BJleHHOro Ha3blBae~wi1 ,,<PYHlIl1", T. e. Hero uapb H3 CO CTapHHHblM yCbmaHbl '{I1CTbD[ Horo 3Ha LleHHe J1 np!'l- y6HBaIOT pbll\apH 60H. Korlla Ha Bo 3aTeM '{eTBepl1HKaX lIJII1HHblMIl Ha c~eHY CTpeJlaMl1, pbl,{HT, rro- 6bJBaeT npl1rHYTblM 113 06cTa- K HI1M 3eMJle rrpl1XO,llHT C HaMOTaH- 6pocaeTCH Ha KOMep;1l11B :3TOM pO,l\e nOHBo'lHeTCH pbl- py)KBeM PYKax. Ha 06blKHOBeHII0 :JTOM pOJII1. C 11 cnycKaeT KYPOK. OOI.l.\11 i:'I ry JI C Kpl'lKaMI1 pacceVlBaeTCH KonbFl:\lll. yCTpal1- Cepe,1\I1HY Kpyra, ,ZJ;IIKl1M 3Bepb J1e)l{aI.l.\ero pblqapH. BblHOCRT OXOTHIlKVI B JIyKOB ,l\OJlrot'l UJI1Te,1JbllbIH BbICTpe,1J, c.m1BaFlCb B Hoe, rrpHrHeTalOI.l.\He Jleonap,lla. XJlOrrKa. TO"TJny. nOCJIe 1'0;'[ 6apa6aHlłOro B 'laCTO CSI1,1\eTeJleM 0i'\1I0ro npOKpallblBaeTCR Crrel\l1aJlHCT KJlO'{KaMI1 yrroMHHyTb 6bIJJ ,/\BH)KeHl1HM Jleorrap,/\a. oKpyMalOI.l.\YIO B MaCKe, CJlellyeT ABTOP JIeonaplla. 3pl'lTeJlHMI1 OXOTIIJ1KI1 H CTpe"'IHIOT B OCTpe Ha HaKpbITJ.l~'! UlKYPOH ]f{HBOTOM OH rro,l\pa]f{aeT HbIMJ1' Ha rrJleMeHI1 OXOTbl TOJIrrHlIlHMI1CH Ml1J1011 MY)K'I~lHa, fiOJIblllOM 3Toro rrpellCTaSJleHI1R. ,1\bIM Bl'lllHO 3BepH Kor,la BpelR Pa311aeTCH orJlyJlIO,/\ei1 H pOKO- pa3'bHpeHHOe oTnyrl1BalOT .1Jeonap,I\ orrHTb npellCTaBJleHHR ]f{J1BOT- KpHKaMJ1, a paHenOHB"'1HeTCH ero IlrpaeT opKecTp, , ł! �603 602 COCTOHI.l.\I1i1 VI3 6apa6aHOB peBa pa3HOrO pa3:\lepa. HeKOTopble Ha nO,1lCT<1BKaXB BH,n;e "Ie.'lOBe'·JeCKoi1 rOJlOBbl, KORTC)'; - Tl1nl1"1HblM MOTYlEBCRKoro po,n;a pe3!>6bl liOpOB, npI1HI1~!alOll1I1X y"laCTYIe rrpJ1Kpen,'leHbl lVIaBJ1R KypRT 6y6eHUbl Ta6aK. nOXOJKl1e Ha ynoMHHeM TaHl1ax M<1JleHbKl1e JKejTe3Hble HMelOTCll JKeJJe3Hble Tpy6Kll, B y rrJleMel-lVI lVIam!R. 11 rrpe,1lCTaBJleHI1HX, Y n.TIe1eHI1, K rr.'leMeHll yrro1'pe6JIRlOT Ka.IlbHH. M3 npe,n;MeToB 11Mll naJJllqbl, BO,1lRHble ,lloMawero o6l1xo,lla TOflOpbl 11 JlOJKKlI C 60raTblM ,ll.7IR rropoxa lI3 AepeBa BHI1MaHl1$! ,llepeBRHHble flJll1T, coe,!\I1HeHHblX TpeMR M lI3 Ta6ypeTbl, BbJpe3aHHblMl1 Ta6ypeToB M Jlll60 'l'O'J:Kax, TO CJJe;1\yeT IlOJJaraTb, I'I1X rrJJeMeH. BpaCJJeTbI CyHKll li rOH"IapHOrO opHaMeHT H3 I1opTyraJJhCKoi1 3HalOT. Bo 113 KpyrJJhlX BblAeJlKa CTaHKa. 31'a yTBaph B rJJllHe, BOCTO"lHOI1:AcPPllKll TaHqeB nJlO,llOB MlOM6a. a KpaCllBO 3aTeM IlOCRT rOJlOBHoi1 y60p M3 TpaBbl ll3 'IepHhlX CIloc060M rrJITaHJIH, TaHqa, nepheB B eBponei1cKlle KpOMe II ,lIJlR pTa, 1,0Heq MaCKl! - 'lepT 6bl KOTophle ~laCOK. B BaeTCR. a TaKJKe TaTyHpoBlwi1, He norpeMylIIKI1 y,llapHhlMll rYJlH. KpOMe K Toro, 0H11 COCTORI.l.\lli1ll3 nJleHa 6e'leBKe. COJKaJleHVlIO, OHll cerO,llHR O,lle'ITO rrpJl,llaeT 3peJlllI.l.\y xa- O 06bJ'-lae MQ;>!{I{O nneMeH:1. Ha nJleMeHHoi1 TaKJKe XO,llyJlRX y TaTyllpoBKoi1 MaCKll HllX llMelOTII KOJlhqaMll JKllBOTHblX '-ly,!\OBI1I.l.\,B036y}K,llalOI.l.\I1X yJKac 60Jlee Crrl1JllIBaTh cYI.l.\eCTBOBaHllI1 MaCOK y Tpy,n;HO nO,llMeTI1Th - rrepe,!\Hl1e ,llpyrllx 3y6bl rrJleMeH ,IJ:EJIO C I{PM3MCOI\1 ,IJ;aTa KO'-I'U1Hbl B. cTHTyTa BeHcrcoro GO.TJblIIy;o pO.'lh (c06aK, II Ha- MOJKHO 11 O npOll3BO,llCTBe aBTOp Cll.TIhHO COMHe- lU~,IH:\Ta, 3THOJIOrW:fECKOi1: KOTopaR YHI1BE:pCI1TeTa, B ChIrpa ..'! nOKotiHbliir cPaKTOB Aa.TIO TOn'IeK BEHCKOH 1954 rroc ..'le,~OBLUm B ,llOBaHVlM II BHeCeHI1'l rro,ll Ha3BaHl1eM 1. Hec:\'lOTpR rOAY, 6blc1a sa IlOTepH O,llHllM ll3 3aCJlyrl1 I111CaJl a HeM rrp0cPeccop SHa"leHlle rrp0cPeccop JlCCJle,!\OBaTeJleM B Kai1 HaY'JHb!M B HhlO-VIopKe, BJlarO,llapR y<IpeJK,!\eHllR, HeCOMHeHHO 06JJaCTJl 3HaHMR" HallIero 2. Ha 60nee lIlvlX ,lleHTeJlhHOCTh TaK}Ke l1CTOpllll, Onl1paRCh ,lleJleHJ1e Ha II rrpo- MCCJle,!\OBaH11l1: cPOH,ll BeHHep-fpeHa. rcarrHTaJl Ha II Hay<IHhlX nyTelIIeCTBI1i1, 6ll6mlOTe'-lHhle VI a TaK- rroTpe6HocTll. MaTepJWJJa 11 6JrarO,llapR }KJ13Hll HapO,llHOcTet1: C rrpJlMl1Tl1BHa HOBble "Ky.'lhTypHble JleT TOMy Ha3a;!i II rrpJIl-IRTOe BeHcKoi1 6blJlO nO"'BeprHyTo Korrnepcy K rrOJly'-leHlllO cPllHaH- MHCTllTYT nO.71y<Ill.'lKpyrrHhli1 ll3Y<JeHl1lO rrp06JleMbI HOi1 Ky.TIhTYPOl1:, a ,llpeBHei1wei1 rHnOTe3bI ,llopory OCHOBaHlII1 HOBOI'O 3TlłOrpacPll"leCKOrO rJly60KoMy - rO,lla. ,ll.ITR AHTpono.'lOrll<IecKllx 9THOJlOrll<IeCKJlX 3Kcne,!\l1qllH rry6.71I1KaIIlloHHylO opraHll30- 6bl.71 e.n;I1HOrJlaCHO BhI6paH CYI.l.\eCTBYlOI.l.\erO Ha 3T0i1 nOMOI.l.\HBeHcKlli1 CHapRJKeHlle aBTopl1TeT MHCTI1TYTa rrOCJle BTOpOi1 l'.mpOBOM y,llaJlOCh npOTOpllTh COBOi1 nO,ll,llepJKKH OT 06I.l.\eCTBa 6hIJl llIMll,D;T. "OH 6blJl 2. 4. 1954 BvlpKeT-CMllT ,ll.'lR pa3Bl1TJlH feMHe-feJlhlIepH I1CCJle- AHTpOrrOJlOrl1ll II 31'- BOHHhl l1MeJlO TaKJKe TO 06CTORTeJlhCTBO, 41'0 rrpocjJeccopy cpeccopy ee MeTO,!\bl, H3BeCTHble KpyrOB. MerK)l.yHapolIHbll1 rrpe,llCe,n;aTe.71eM ero ,llJlR HayKll KpyrrHei111IJlX Oc06elIHoe elO lVIeJK,!\yllapa,llHhli1 KOHrpecc BO BpeMH KOTopora orpOMHble KOTOpOl'O 9Tl1X ,!IBYX BCel1: 9TH0.710rI1<IeCKOM: ,lle- He yManll.TICH. ,IJ;oKa3aTenbCTBOM Toro BaHHhli1 B BeHe 'leTBepThli1 HOJlOrllll, 0630pa B npl1MeHReMble KyJlbTypHhlX BOeHHhJe MHcTllTyTa pa3Bl1Tl1l1 CorrOCTaBJIeHI1e KpllTlI<IeCKot'l OIreHKl1 pe3YJlhTaTOB rr )npaBOK MeTJ,lla Ha 3aMe'1aTe"'lbHOM npocpeccop. ,!Ic1H rrp01l3Be)l.eHI1R RTeJlhHOCTH BeHCKOM llIK()Jlhl, lIeCRT rrJleMeH MbI O;rHOBpeMeHHo rO)l.0~1 ,TJ,BaAr,aTVInRTI1.1leTHeroJ06J1jIeH 3T1-IOl'pacjJl1'-leCKOrO MH- }Ke Ha KapllKaTyphI. 06I.l.\llX ,llJlR 060l1X yrroMHHyTb PI1- 3TH HerpbI npllKperrJleHHhlX ,llJlH TamreB HOCRT }KeHI.l.\I1Hbl, a II ,llp.), HOCI1MOe l\103aM6J1KCKI1c.1HHerpa~1JI lUKOJlbI? 6eJJhlM: npe,llCTaBJleHllR. CO crreqllcPll<IeCKoi1 Ka6aHoB Ha OHH nOJlb3ylOTCH rrllJKaMhI, qllpKoBoro MacOK, yrroTpe6JlReMbIX ,llpyrl1e, 06e3bRH, XO,llyJlRX. JIX BellCKOro K TeJJy CTepBRTHllKa, II rry<IKa nepheB, TaHel1 Ha llm! MaBllH, lVIaKoHA3 C'le- By.H11l0a MMEElVI MaJIeHhKVlMll naJlO<IKaMH, MaJJhlX 6apa6aHOB BalOTCR ,ll.TIRTaHl.leB CR pa3YKpaweHa. He TOJKe pa3JlH<IalOTCH cPOPMOi1. Bo BpeMH TaHl..\eB "IaCTO KpyJKKa MaCKapa,lla AJJR APY- OTJlH<IaeTCH OT lVIaKOH,ll3 OHl1 npHKperrJlHlOT MM M3BeCTeH TaKJKe paKTep Ha KOp- JJaTyHlI a JlHOrAa rrOKpalIIeHbI y<IaCTHllKll o,!\eBalOTCH B 106KI1, rrOXOJKlle Ha ryJlR TeHaro Jl1l60 PllTyaJlbHOrO ,UJIJI MY3blKl1 HHcTpyMeHTaMI1, BhI611BaH ,llp05h y HllX HeT, a 60JlhllIlle OHM KaK lVIaBI1R HI1KOr,lla rrpeAHa3Ha<IeHa lVIaKOH,ll3 113 TaHraHai1Kll ,llPyrl1x np03BI1I.l.\e B Ka<IeCTSe HaCTORI.l.\erO Ha3BaHHH 30yapo ,llBYX KOHTpaCT C <IepHhlM cPOHOM. 30,ll<IeCTBOM H TaHqaMH. Bpel\UI op- COCY,llhl ,llJJR BOAhl OHM JJellHT pyKaMlI, Bhlpe3aHhl rpyrrrra yKpalIIeHllRMH, TaK CM,llRT rrpRMO Ha 3eMJle, <ITO 3Ta LIPeT; rrOJly<IaeTCR HHTepecHhli1 I1JIeMeHHaH a rpyrrnaMI"! 'ITO OHl! COCTaBjlRlOT ,llBa pa3,llejlbHblX HaCTORI.l.\ero pora . COCTORI.l.\l1eVl3 y MaBI'IH Me"iHble 11.7!H113 6pOH3bl, H3 CJlOHOBOi1KOCTlI. fJlI1HHHbJe yrrOTPe6mUI npJlHRTh llpe,ll- <IeJJOBe<IeCKI1MI1cj:lllrypaMJI. CTORT Ha HI1JKHei1 rrJlJITe, rrO,ll,llep}KI1BaR BepxHlOlO. He yrroTpe6JlRlOT TaH- HoraM H3MeHTOM B BI1,lle Tl1ll11"lHblX rOJlOB "lVI3KOH,ll3". CaMblMlI lIHTepeCHblMll .n:OCTOi1Hbl TalOlCe OTK.'lOHeHllH ME:JK7J,Y06el1c.\l! ,llyeT C<IJ1TaTb CB;1,!\eTe.TJbCTBOM Toro, Y pbJl..\apR B MaCKe TOJKe 6y6ew-ll1Kll. CTapei1WI1Hbl l'.1f'TaMlI RBJlRlOTCR pora om1caHHble 113 ,n;e- y U~I1KOJlO,n;OK l1 JTl)11 KOJlb<Iyre. apa6CKI1i1 ynoTpe6JlHeMble Bce I1HCTpyMel-lTbl noBblpe3aHHOM ,!\OCTHJKeHllR B Kpyrll", llIKonoi1 TI.l.\aTe,1bHoMy nepecMoTpy 06JlaCTVI BBe,n;eHHoe llHTh- B Ka<IeCTBe pa60<Ie11 CO BHeceHlIeM 60Jlb- rronpaBOK. He llIKonbI, MOJKeT 6hITh O,!\HaKO pe"llI 1I60 KOHqenIII1R o Kpll3JlCe JlCTOpll"leCKOrO l\leTO)l.a 3TOi'i pO;rCTBa Ky.TJbTyp 11 llX cBH3ei1 npO,'lOJl}KaeT C'-lI1- �605 604 TaTbCR eil.1e IlI1TeJlbHbIX caHblX ,lIa}Ke CJlyrl1 B llayKI1 C H~MH B KacaeTC.'I orpOMHoe 60JlbUlyłO TlJJHHbl O'-leHb HeT. co6paTb HeT nl1- ax HI1X 3'1'11 3aMe'-laHI1R He 6blJI JlY'-lIl1e KyJIbTyp O HI1KOI1M KpI13Y!C ee He BMeC're Ky JIbTYPO:i1, J1 3eMJIeAeJIMe. Ha TeppMTOp1111 1200 J1 BOJIa. Me}K,!IY KO'-leBHMKOB B łOHOH <jJopMoii AałIHotl 'TOM. pa3HbIx 3THX Hapo!,\oB, C I1X o KyJlbTypabItl OCHOBaHJ1R no KOTOpOMy HapOAHOCTI1 - KO'-leBHHKM e) MaTpJ1apxaT. "CTapOJ1" c ,!\ei1C'TrJ1TeJJbHO, ceteris pe.'!HrHei1 B 11 nacTbIpeM, npoqecee J1JlJ1 "OCHOB- xapaKTep. 3KOHOIlY!'-IeCKOH npe;:(e.Tlax o,n;Horo HOBeHUlMe <jJOpMbl, ce6e, , 'Ibl\: 6bIBałOT YJ Toro pe3Y~'!bTaTbl 11 M. ,!IO P. H B '-IeTBepTOM C npMpy'-leHMH Xp. B TPYAHO B03HWKJIa 3eMJIe- KyJIbTypa 6bIJla I'OBOpl1Tb 11 npe}KHee KOHHbIX CaMoi1 npHHHToMy paHb- nacTbIpw XOpOUlO ,!I0 CBI1- C6JIaCTHX. ceBepHoro OJIe- peJIMrH03HbIe "IepTbI pa3pa60TaHa O KaKOI1-TO - lIIMJ1,n;- 3aMKHyToI'1: yTBep}K)J;eHI1H, OOl..I.\eCTBOUaTpl1apXaJIbHoMy ropa3,n;a 06il.1l1i1 YMeHI1R TbICH'-IHJleTlilM BonpeKw Cl16WpCKHe eil.1e <jJa3e naTpJ1apXaJIbHOe npe,!ICTaBJIHeTCH KaK c,n;eJIaTb OBI..\bI, K03bI, 3aKaBKa3KI1X COXpaHWJlJ1 CTapJ1HHbIe Ky JIbTYPHOW npOTlilBonoHeaKTyaJIbHO. CJIO}KHee. TpaBU'UC'Ka-KBaC'b1ieBc1ca ~CC~E~OBAHMH ITO CMCTEMbI B BOITPOCY ,ZJ;EPEBHE !,\eJIo HO B KOTopbIe, B }Ke TIlDa '-IaeTO <jJa3Y" 13epO-llOCTO'-lHoii: OT po,n;a pa3110po;:(- X03RI1CTDa. 3THorpa<jJW-łeCKHX TOTe:'vH13Ma. ITp0I13Be,LIR Ob]'i no Mepe B03MO}l{łlOCTll He 06Jj~1111IITor HBJIReTCR HI! TEPEXrrO~bHO~ ABrYCTOBCKOrO XX ITOBET A BEKAX :. Bee np06Jle~lbI onpe,!IeJleHHOJ1 paccnpOCOB ee OKOJIO MrpaJIa Ha npJ1Mepe cTapeiOiIl1wx ~'1łO,!IeiOiB ,!IepeBHe) nepeJIOMe 06apOTe XIX 603 11 XX COCTaBJIReT BeKa 500 eOI..\l1aJIbB ce- HCCJle,n;OBaHJ1t:1 BeKOB, OCTaBJIeHJ1R BCeMJ1 }KI1TeJIHMJ1 17 M cnopa- O,!IHOii: ,!IepeBHI1 TeppHTOpWaJIHblX nJIOlqa,!\b 6bIJI oT06pa- OCHOBaHHbIM napa: 3TOT Ha cnoc06 nOCeJIeHJ1R. H C'-II1TaJlaCb CJIy}Ke6HbIM reKTapOB, B TOM KOpO- '-IJ1CJIe naxoTHoi1 reKTapoB. nOCa,!IOM. ObI.'! pOJIb OCHOBaHHW He paHbUle 60 KaKyłO CI1CTeMa B cOBoKynHOCTI1 ,n;epeBHe. B03HJ1K.'!a ,ZJ;epoBHR B03HMKJIa JT01W He Ha npJ1lleHReM Bonpocy, 3eMeJIbHaH YCJIOBJ1H B nJIO,llOCMeHHOM nOCTORHHO ;:;epOBHI1R In nOCBHil.1eHa X03R:i1HJ1'-1aHHR Ha Tpl'Xl~e.'lbHOM ,r-aCKi1M '-ITO TOTe:\lH3~I 111 XIX J1rpaeT ITOJIbIl1e, 06pa30M cHoc06 ;; ",",HI 11CCJJe;:(oBaHYJI1 KaCal0il.1YJXCR: TOTe:'.IH3~1a :\1O}l{HO CKa3aTb, (rJlaBHblM }"e\.j "C'epe;:(I1Hł:bIe" BeCb:\la CTaTbR ,!IO CMX nop jW-~KOHOMJ1'-1eCKI1X TeHlIeH- 113BeCTHoro ~~'-IeCKM KyJIb- 3aBHCI1MOCTH HaKJIOllHOCTH. --3TH OCleHb HaeTORil.1aR pa3- ,n;etlcTBHTeJIbHOCTJ1 CI1JIbHblX B nepeXOART KacaeTCR "cepeAHHHYIO KaK!1X-TO KO~~EKTMBHO~ rpYCKE, Ha3bIBaeMbIX nacTylllecKHx I1C'fOpW!eeKOrO eem1 Kpyrax, 11 pe~'Il1rI103HO-H;:(ei1HbIe no KpyroB" Il1I1POKyłC" CYil.1eCTBOBaHHe COOTBeCTBYłOil.1el1 caMH r. np06JIeMa CerO,!IHR MaTpJ1apxaJ'IbHoii: Bonpoc r. EBpone OJIeHeBOAcTBO. J1 KOHHble CTaBJlRłOil.1ee A3J1H MO}KHO TaK HMeHyeMoM CTpOR. coqHOJJOrWleCKJ1e B3RTbIe cne- Ky JIb- cHoBJ1AeHHRMI1 caMoro MaTpJ1apXaJIbHbIX KyJlbTypHblX UHii:, I1MełOil.1Hx HJ1KaKo:i1 3aMKHyT0J1 C pa3BMTMeM CKOTOBo,n;cTBa C'-II1TaeTCR cero,!\HH, TaK '-IJIeHOB I1CTOpJ1'-1eCKOM pa3BJ1- MJIH Bcero CBfl3H BepORTHO 1800 M U;eHTpaJIbHOW HH nCHXO- B nepe,!IHeJ1 CKOTOBO!,\CTBO Ha~laJIOCb RBJIeHJ1J1 ,lIJII1- ,lIHCqH- B OH TaK}Ke <jJa3bI ITpe}K,!\e '-ITO CKOTOBO,!ICTBO B03HHKJJO nOJlO}KeHWłO KyJIb- cTyneHbIO rrpe,n;cTaBJIReT cOBoKynHOCTI1. naUleCTBa Xp. He J13BeCTHOW Ky JlbTypHOJ1 CKOTOBOAeTBO BbIBO;:(, P. '-IepTbI Ule HaY~\I-IoM nOCJIOBHq HapyUlałOT "KY JlbTypHbIX TOTeMH3Ma, CeI'O,!\HR a) B) libH H ,lIJIHTeJIbHot1 pa3paOOTaHH0J1 TaKOJ1 03HaKOMl1TbCJl TypHOii: nepeXO,!IHOW Ky JIbTypbI. peJIJ1rl1J1 11 Mw<jJOJlOrJ1l1. 3Ta aBTorpa<jJHJ1 OHH COCTaBJIHłOT, oco6eHHo rOBOpl1.lI B XOPOlllO npI1Hqv!TI, KaCaeTCJl - KOHCTaTHpOBaHO ,n;a}Ke <jJOPMOW, HH '-IeJIOBe'-leCKOW B 3eMJJeAeJIbl.\eB HeKoTopble erl1n'rOJlOrJ'IR, KyJIbTyp. aHam13 cerO,[\HJl COXpaHI1JII1 '-IeJlOBe'-leCTBa KyJlbTypbI, 60Jlbllll1e 11 ,lIpyrl1e. CYil.1eCTBOBaHl1fl C03AaHJ1R 06pa30M nepB06bITHO-06il~I1HHOrO lIIMH,!\T Oc06eHHO I1CCJIe,llOBaHl1e cooHpaTb ;:ly III e, onpoBeprHyT KyJIbTyp" npocTbIX TI1M Bcero. ITO;:lJIHHHbIM "OCHOBHbIX pe~'1J1rM03Hoii! Mal'J1eM. "npaKyJlbTYPbl", KYJIbTypOt:I, paribus, 6bI KYJlbTypbI lIIKOJIbI. TaK}Ke Ha3bIBaeMOM AJIR BbICOKl1e T'pI1MV1TI1BHOtl TJ1naX nepHO!,\ nCJ1XOJIOrHR. 6blJJO npei'J,CTaBJleHI1Jl BeHCKOM B npe}KHI1X CI1CTe:'.'laTI1'-1eCKOe, OCHOBaHHoe ,lIaHHbIX cooTBeTcTBYłOil.1eM •.1 C CYil.1ecTBYłOil.1eM y 3. CpaB- nOCJle!,\OBaJlO C03!,\a- O npO'-lHOCTI1 C 6Y,llYil.1eM ITonOMY, nO.TIe3HbIM npoH3Bo!,\HTb Bce B B pa3HbIX vlrpaeT eil.1e nJJeMeH, MeTO,lla 6bl np~'-II1HHOCTJ1 POJIb HapO!,\OB HbIMH KOTOpbIX BOCTOKOBe,lleHl1e, HapO,llHOCTeJ1 l1MeJIO 3Tl1M CHHOJlOrHR BeHCKOJ1 lIIKOJIbI 11 nepeMeH'-II1BOCTH JJOrHH B. ,lIJIR 11 paCUll1peHI1R KyJlbTypbI. OKa3aTb 3KCnepl1MeHTaJIbHbIX ,ZJ;JIR BblRCHeHI1R TypbI y BHI1MaHV1R Ha I1H,lIOJIOrHR, npOH3Bel'leHI1J1 3Ha'-leHHe TeJlbHOCTI1 MoryT MHpe, KOHl~em~I1H <jJyH!,\aMeHTe B~TlilJl OCHOBaHl1eM JII1HI1I1; 3a 60JIbllle CI1M61103e HapO!,\HbIe KJlaCl1'-1eCKOM COxpaHHOCTI1 Typbl npe}KHeJ1 06pail.1aTb 3TOM HanpaBJleHl111 O tITO YCOBepUleHCTBOBaHI1R npl1!,\ep}IUIBaRCb He06xo!,\I1MOCTII HOM" rJlaBHbIM LlI1<jJW!eCKoii: Tpe60EaHI1e H }KI1BYil.1l1e Ha CTeneHI1, ~CTOpl1'-1eCKI1X I1CCJle,llOBaHI1J1 HapO!,\HOCTet:l, Kpl1Tepl1eB, J 6ÓJlbUl0J1 I1CTO'-lHI1KOB. B03HI1KJlO IIl1e B B coopylKeH He paHbUle HaCTORil.1ee 17 BeKa BpeWR ABrycToBcKKii: J1 C'-IMTaJIaCb B Hej( ltaHaJI, CJIy}Ke6HbIIl npOJlufBaeT rJIaBHbIM 25 KOpO- eelleHcTB. cpe,n;CTBOM nponl1- �606 607 T<lHI1R /KI1TeJlet1 cy B Ka<IeCTBe Ha 11 11 pO,ll,bl 12 6blJlO CTpaHI1I.1ax) 11 qaCTb AepeBHR IlocJIe Bce BaHI1R Ba nop 11 Ha 'ITO BblCOKI1M AaBaR JII1I.1 Ha HI1QerO no,l\ l'O,ll,HR BblTeCHeH '-faJla HJ1JJI1 RQMeHb. a OH a) B COBepWaJlaCb KOTopble JIyroB Ha'laJlI1 nWeHI1I.1a 1870 KaK C Vi OBec M€CTO 1933 Ha CKOTOB07\CTBO, He OCTaBJJRa ro,ll,Y. Bcex B B ,ll,epeBHe 3€MJle,lleJIb<I€CKYlX JJeT He Toro CKOTa cpe,n;CTBaMI1 11 T. ,1:\.) a B Ke TOQK11 B B03,ll,enbmaHI1I1 B) B 'YJKe KonneKTVIBHOM r,l:\e KOTOphlX B nOCa:'KeH n03,ll,HVIM '-IeCKOM o6pa6oTK€ Coxa AIm TaM, (Hnp. BhmaC€ 3T0i1 r,n;e CI1CTeMe (KJI€TKa). Yl Ha Y3KI1e 1920 Tex 06ll1eM CHCTeMa He (TonbKO CeprroM B B oropo- y3KYlO TaKO t'! B 11 Ha Ha l.mpoBo:if BOMHbl B ,n;epeBHe ,n;o MeXaHYl- B OBI.1eBOACTBOM J1JIJ1 CBYlHOBO~CTBOM Yl B KaJK,n;oro eCTb Jlowa,n;b HacTORll1ee a BpeMH eCJlI1 nO'-iTI1 OH pa60TaeT y B 3TOT ."ecy C~OT CeHJIKOM, KOCOM. HO HaCTORIQeH np06JJ€My nRTHO OT- H3 6epe- KOHcPl1rypaI.1I1R Ha 06ll1I1HHOM 3KOHOMI1KI1 3JJeMeHTOB, arpapl-IOro }l{I13Hl1 yqaCTKOB HacToRll1ee 3HaHWR, B ro,n;bl BpeMR '-Ipe3ITO.JIOcWQbI OnaCeHI1R MeJK,I:\y nO)J.Kyna nepBoi1: VIH,n;VIBI1)J.ya.7JbHOMnJJaHHpOBKe B K co CJlI1RHl1e 11 HMny.JIbCOM CTpeMJleHWe rpyc- TaKoMy TOpM03Rll111MI1 OCHOBHbIM RBJIReTCR 11 ,l:\epeBHe cnoc06CTBYlOll1I1X 6bIJJl1 cPaKTOpaMYl, 18 M 19 JIJ1TEPATYPA 'Yrro- Hy}l{HO ceRTb eCTb JIecy no 06pa30M 11 Ha ,lIBe TO 11 ,n;Be. OpraHiBaI.1H51 60JlO- CTaTbe Opy,n;MH, E}l{eHe,l:\eJJbHble eKe), 2) MCTOPMM BTOpOM )J..'lR npo- 3KOHOMI1QeC- 06.7JaCT11 3eMJle- BEKO B - J1CTO'łHMK 3EMJIE)l;EJIb'łECKMX ABTOP HaTypbl aHaJII13 B BapllIaBCKYle KJJlOK: 1804 06cYJK)J.aeT ynoMRHyTblX np0l13Be)J.eH ynoMRHyThIX KPJK11IllTOB ),10CTCKWM 2KypHaJI O 3aMeTKM 3aMJJe,ll,eJJI1I1 ()l;3eHHI1K np05JJeMY ny6m1KaI.1I1RX onl1CaHI1H CJJe)J.ylOll1I1X OP'Y)l;Mti (O 3KOHOMI1QHbl B3RTbl 113 ,l:\pyrl1x aBTOp 1. PMCyHKVI He FI opa.JIa C)J.eJIaHbl 11 nJJyra C HaTypbl, nJJyra RBJJReTCR Onl1CaHWI1 ynoTpe6JleHbI pble eIJ.1e CerO,l:\HR KOpOBhI, JKeHHYIO naCeHI1R OKpeCTHOCTRX, KapTY). npVIXO,l:\l1T B 'YBarax HO B3RTbl nepe,ll,e,JIKOl1 .D:YlaJleKTI1'-IeCKYle BO BTOpOH K nOnOBI1He B 18 BeKa, 3) 3a- Tpex BblIlle- opaJJa TaKJKe, B CTpaHe. VI COXM KacalOTCR Ha OCHOBaHl111 C.7Je,l:\YlOll1I1M BbIBO,/laM: BapIllaBCKYlX MCTOQHI1Ka, opaJJa. Ha3BaHI1R OKpeCTHOCTRX Ha3BaHI1R B nJJyra, TbIrO,/lH€Bb!X pl1CYHKa BapllIaBM 3aMoi1:cKI1). 113 ,ll.Pyroro )J.l1a.neKTMQeCKYle ynoTpe6JJRIOTCR Tblro)J.HeB3 I1CTO'-IH11KOB, a OPY,ll,I1t!, ynoTpe6JJReMbIX l. 2) C11HQe- JJI1 HaXO,l:\Rll1eMCR JI~I OHYl 3eMJJe)J.e.'lb'-IeCKI1X aHaJJI13a 3eMJJe- l) pOJJbHMI.1TBe) On11CaH11R 11 pI1CYHK11 VIJJI1 nOQepnHyTbl 11 pYlcyHKOB ny6JJI1KaQwRx: ('YBarVI 1779 np0l13Be)J.eHHoro HeB03MOJKHO rJlaBHhDf naC.JIJ1 B X03RI1Ha IlpocTpaHcTBeHHaR CBoe pa3HaR JIanTeM TapN2a pyc: C cero,n;HRWHero nOJlei1: 3aHHMaJII1Ch Tax. B )l;JIHMCCJIE)l;OBAHMH CyHOK nepBOH 3eMeJJbHblX BoMHaMw. CEJIbCK03HtiCTBEHHAH yQa- RpyQHylO). )l;o ypoBeHb JJOBKI1X KpeCTbRH J!I1KBI1,ll,aQwM Bo.n.eC.JtaB YP01Kai1: O)J.HY CTOPOHY). pa3MaxHyTbCR nOJlOCKOt'! JKHI1Bbe. TOM, <ITO Ha 0TPaJKaeTCR CI1CTeMe pacCMOTpaJJ cy6'beKT11BHhIX KO'I'! He3aEJI1CWMOCTI1 11 K TO KyJIbTyp, paCTeH11R, OpY)J.YlOT JI03BOJIHlOT rrpl1 W rp1160B, ITJJeTeHl1e )J.f·JlJ1R 11 CKOTOBO,/lCTBa. ca,ll,RT O)J.HO Yl JKe 3na<IHblX celOT B C ,l:\OXO,/la~ll1 OT 3eMJle)J.eJII1R, Rro,l:\ ,/leJlO, Bb1TecHy.111 )J.OMa KPynHoro 3aKJlIO<IaeTca: pa60T TOJIbKO 113 Ka)K,n;oro BblTec- orop0,l\ax nacT611ll1e cepe,l:\YlHe naXOTbl ro,n;a. MallIl1H Ha caMot! 3eMe.JIbHaH nOJIOCKVI B'beXaTb Ha 3aK.JIlO'-IalOTCR B TeXHI1Ke ,n;o COBpeKeHHhlX He.JIb3R CKOTa KapT0cPeJIb COXpaHJ1.JIaCb -rpe6.'leHYle YQaCTKe e. I1MelOll1erOCR ce- AO Ha- ,ll.PyrVIx MCKJIIO'-ieHI1R CTKe, Ha o6pa60TaHHOM HapR)J.y 60pTHI1<IeCTBO. aBTop Hl13KWM pa3p03HeHHI--JX ne:teHWa T. JKI1TeJJeM. 60JJee MMl:)OBbIMW OQepe,l:\H, C06l1paHI1e VI rOHTapHoe 3KOHO~I1KI1, 3peHMR nOJlO}l{eH11lO. CTOpOHbl l\eJJbQeCKVIX 6) TaKJKe 3aKJIlOQeHHe C OBeą RB"'lReTCR (60H)J.apHoe 11 pa3BJleQeHl1RX BpeMa '-ITO 11 Ha 11 O,/lI1H ,n;eHb 3a )J.epeBHVI, CI1CTeMa no O,l:\I1H ,n;eHb OT KaJK,I:\OM WTyKI1 npOITI1TaHWR )J.eJJKa ,n;epeBa CTbI 113MeHI1JJaCb, nacyT naceT BpeMeH. KOTOPblt1 cOBepllIeHHo PJKYl. CI1X ,l\OBOJJbHO He3anaMRTHblX nOQTVi nOCJle ,l\0 BCJle,ll,CTBl1e COPT ee 11 RQMeHb, B 11 npa- yCTaHoB- ,l\epeBHe 06pa60TKa, ceRTb l'l (Flurzwang). pOJKb B03,l\eJIhIBaHYlR nO<ITI1 B pora (Ha3- Teppl1TOpl111 JKe rO)J.a Ca,ll,VIJII1 I1CKJIIO'lI1TeJlbHO BTopoe IloBI1HHOCTb TaK n03BO.JIReT ,ll,epeBHe 6blJII1 11 Bcei1 6Jlar. OT ,ll,aBHbIX O,l:\11HqeJJOBeK HOpMaJlbHOe 06e3neqeHO npI1QeM 3eMJlI1 B CeRJII1 )J.O 3aHI1MaeT np0I13BO,ll,CTBe X03Rt1cTBa. 3eMJII1 cno- Ha3BaHI1R, C npOCTpaH- 060PY,I:\OBaHI1eM He60JIbWaR, y,l\06peHl1e OBCOM. IlllIeHViI.1Y OB0ll111 VI Ta6aK. JKe 06pa60TKl1 npe,l:\CTaBI1JI CBR3aHO YPOJKaR) qTO n.'l01I.1aAI1 nOJlOCbI, 06pa30M 06ll1l'lHHbIM oropoToro, YBeJll1ql1Tb nOJlei1 06ll1ero BBI1,ll,Y aBTOp cPopMe TaKI1M B Jle- (onI1CaHHbIX npl1yca,ll,e6Hble 06pa30M rOpOJKeHl1e KOJII1QeCTBO KapTocPeJIb ceMQac 3T0i1 3eMJII1 BTOPOt1 MI1POBOt1 BOMHbI ,ll,ax, 3eMJIl1 pa60TaeT 3eM:eJlb npO,ll,OJlbHble pa3,1:\eJJ MaTepl'la.'lbHbIX XOpOllIee napOM, Ha TeCHei1WJ1M nOJlb30BaHl'le naxoTHoJ'1 3JIaKaMI1, yqaCTKI1, COpTOB coxpaHHOCTb 11 <ITO 60JlbllIOe rJlaBHblMI1 COpTOB B03MOJKHOCTl1 nOJlet1 nOBI1HHOCTb caMblM 60.1bWI1HCTBO KOJIJIeKTI1BHO. CJ1CT€MbI 6bIJlO cnpaBe,l:\JIJ1Bblt1 nJIOll1a,l\b TeM 6blJIO 0pl1eHTJ1pOBKy, CYll1eCTByeT Toro, He OTBeqalOll1ei1 rapaHTl1pOBaJJO OT,I:\eJJbHblX KaMl'l, yca,l\e6Hble Onl1CaHI1R Bcei1 06JIerqaJll1 /Ke pa3HblX B03,l\eJlbIBaIOTCR 3TO 6blJIO CI1CTeMOl1, cPYHKL\J10Hl1pOBaHl1e AepeBHI1 <mcJla 3arOpOJKeHHblX CeTI1 ,l\opor. HCTBeHHOM He JIeCaMI1, 3eMJIJ1. ,ll,eJleHI1R MepbI, M3 TOJlbKO 60JIOT oKpyJKeHa lIaXOTHOM C06bI 3eM,TIe,ll,eJll1e, Tenepb "B03<II1KOB". C (pMC. npl1<IeM ,ll,pyroi1: QaCTei1: nJJyra, JIlO6.IIYlHa CBH,I:\eTeJIbCTBylOT 113BeCTeH 6bl.lI pl1- CTOpOHbI, KOTO- (CM. IlpI1JJO- QTO B n.JIyr, 3T11X I1MelOll1l1t1 �608 609 -;acnr, He 0603Ha'leHl-Ible H306pa:IKaeT 3Tl'DH1 Ha3BaHI-fRMI1, Op;HaKO rrpl1JTaraeMbIW :noro 2. PHCyHKH opao'la ero HCTO'lHHKa BaeT El H3 TbIrO,'lH€BbIX Toro 'ITO ,'IpyrHe OH He TpY,'le K. KJIIOKa, KOM :noro CJIOBa (He nOJTb30BaJICR :IKe HCTO'-IHHKa, KOTOpbIM BapwaBcKHx". CXO,'lCTBOpHCyHKOB 11 cxeMbI ynoTpe6JTReT (pHC. 3, 4) B3RTbl H3 'ly:IK- B TpY,'le K. KmoKa BepoRTHo BaJTCR aBTOp "YBar rwe MHeHI1M KpecTbRH no'lyra. 11 rrJTyra - pl1CYHOK 3TO YKa3bIBaeT OrrI1CaHI1M. O,'lHaKO H3 rOBopa) ero 'leM B orrHcaHHH CHHLlepyc, IIoJIbwl1. H3BeCTK. 'ITO TPY,'lOM. LITO KacaeTCR TO OH C}:IeJIaH C HaTypbI 0PY,!\HR C TeppHTopHH Ha nOJTb30- ,'IOKa3bl- pHcyHKa H JIBJTReTCR CTapeHWHM B onHcaHHH KJTIOK COXH K. COX!'! pHCyH- KJIIOK yno- 3. PI1CYHKI1 opaJIa H 7,8) H nJTyra B B3RTbI 113 TpY}:Ia "Der ".IJ:3eHHI1K'e Ackerbau des 11306pa:m:a1OT Ceo'lbCKOX03RMCTEeHHbIe (pl1c. 9, 10), coxa :IKe (pl1c. 3KOHOMl1'lHOM Kiinigreichs 6) Cpl1COBaHa c TpY,'la K. . .IJ:JTR06'bRCHeHHR OnI1CaHI1i1 OPY,'IHi1, HaXO}:lRll.\I1XCR B TPY,'Ie K. peBe,'leHa C HeMeLIKoro TeKCTa LIeXHH O}:lHaKO, Bce nOBepHyTbl KaK OTpa:IKe- HCrrOJIb30BaHa KJIIOKa, a HbIX Cpe,'lCTB. Kawa MeHee ,l:IpyraR CTBeHHblX Taaeyw. Ha OCHOBaHHH TeppHTOpHaJIbHbIX CYll.\eCTBOBaHl1e (pO,l:l npoca, Setaria 11 nepe'-IeHb HbIX ITALICA) CKoro TR6eJIb ,,6ep" palloHa B ,!\pynIx BCTpe'laeTCR eBponeti:cKI1X HaR C XVI paI10Hax 11 KypneBcKOW BOK 113 rep6apl1eB BeKa; TaKlKe BEKE 3a 1954-1956 rr. KY,'lbTypa TOJTbKO B neceHKax 06JlaCTI1. apxeOJIOrl1'leCKI1X ABTop 6py no ,1\0 IIIBeHLlapl1l1, 6py (CM. KapTy BbIweon!'!caHHeI13BeCTHa, Ha TeppJ.·/TOpl1l1 JII06JTl1HCOCTaBHJI cpaG!il1feJTbHylo ,l:IaHHbIX O Ky.ITbType 6py If cnpa- 11 nOJTbCKI1X CeJTbCKOX03RMCTBeHHbIX pyKOBOp;CTB, HR'-IIf113 HI1X CJTe}:lyeT, 'ITO KYJTbTypa 6py 6bIJIa r,'laBHbI\1 30M 113BeCTHa B !OJKHOti: ITOJTbWe 11 OT'laCTI1 B BOCTO'lHoi1 IIOJIbwe, )lOBaTeJIbHO KOHCTa- Ky JTbTYPbI HCKJTlO'leHl1eM IIoJTbWI1 nYTI1 paCllpOCTpaHeHI1R r,o;e 3HaKOMCBO C 6py .!IaHHbIMH. Orrl1CaHl1e KyJTbTypbI :noro paCTeHI1R OT r,eTlTpa nOllTBep1K,'IaeTCR 11 06pa60TKI1 3Toro npoca, 60JlblllaR H3 MaJlOM IIOJIbWl1. OTJIHB 113- BBe,l:leHl1e HOBbIX CeJlbCKOX03RM- X03RMCTB 6blJTl1 CIIOCOB~ npH'lHHOM OKOH'-IaTeJIbHOrO IIPMMAHKM onHcaHbl o6paa CJTe- E E>ITae apxeo.'lOTl'l'leCKlDEI a TRK}Ke 3an:lCH 6acoBoMy rryraJIa, rOJlOCaM OT3bIBaeTCH OJIeHR, a lKHBOTHblMH 3hlBalOT BOJlKa K 3aKJTIOcreHHaR B IIO,l:lBeweHHaH Ha 'JeT ee paKOBl'JHbl npl1MaHKH K ceTH (Pl1c. E npHTallBWVll1CR a TperreTaTbCR K 3T0!1 LleJlll 39 ••Lud" t. XLV I1JIH Jly'-Iwe H OBLla K 3BYKH, 6apbepy, iJ,PyrHe npH- KypoIIaTKa, KypbI, BOpORy, TaK BopOHa, KOTopaR XO- lKypaBJlH npH- Ha3bIBaeMOMY crrapy ,l:IepJKaT WllypKOM, npH3blBalOIl~l1e np~lrO..:1Hbl Crt6JlpCKHe 3ByKaM: H.nH rropoceHOK KOTOpblX OXOTHHK, lIepraR H3i:\aBaTb BcerO YTKH, I1MHTI1- C'-IHTaeTCR no.nb- rrpHpy'leHllble nOpOllbI. H JIeCHblM cnoc060M p;pyrylO H KY,'laX- yMelOT rpOMKHM 'lMOKaHbeM 06bI"IHbIM npH3bIsaeT HoraMH MOJIOP;bIX nO,'lpalKalOT 11 K03J1a CJIOBaKH OXOTHI1KI1 MoryT npI1MaHK!'!. YTKI1 ll.\erJlOB BeJlopycbI I1JII1 OXOTHI1'lbeMy rrTl'lLlbl TOl1 lKe CHerHpei1, TeMHOTe, HMe JlOBHT 1 l, OCo- 3TO H3,1\aBaHl1e pTOM ,'IHKOM K03bI pR6'-IHKa. HJlI1 nO,'lpa}KaTb Kop3HHe }Kep,1\H rrpl1 H nepbIWKa. BOJIKOS, n06y}Kp;alOll.\HX JIOrOBHll.\a. 6JIeRHblO Ka'-leCTSe Te:\IHoi1 CnaCTl1 MaHHBalOT E npHBH3bIBalOT nTHLlbI CTapblX H3 CBoero .IJ:pyrHe KOBapHoi1 pTOM, }:IJlR npHMaHI1BaHI1R, ,'Ip03,1\a, KPHKY COBbI H T. ,1\. CTapbIM 30BaHHe COce,'l- HHCTpYMeHTOB. rYLlYJIbCKHe H BOJIbIHCKHe rYLlyJIbI 3aMLla H H3 p;pyrl1X npHMaHHBaHHe CBOI1M BI1,1\OM,3ByKOM, HJIH 3anaXOM. HJIH ll.\eJlKaHblO rJlyxapH. 6erYll.\ero ll\e.nKaHblO HHcrpyMeHTbI OXOTHH'lbHM cnoc06oM nOMOll.\11 KaKI1X-JlH60 TOKOBaHl1e 3a,1\eplKaTb Ba6HKH, CTpaWall.\He ,'IpeBHHM peBY H3 ITOJlbWH CJTe,1\YIOll.\I1MrJIaBaM: CBHpeJIH, BOJIbIHKH, 6apa6aHa, TUHblO ,l:II1KHX Kypo'leK pOBaTb MaTepHaJlbI pe3p;eJTI1JI no OXOTHI1KH nO,'lpa}KaIOT peJTI1KTbI TO,'lbKO ~'eH,'IeHLlHr1 K 3KOHO:vlH'leCKOM He3aBI1CH~IOCTI1 B 3TOM Tpyp;e aBTOp H I1CKyccTBeHHble 3ByKOB 6e3 B MHorHX }:IepeBHRX MaJToM IIOJIbWH I1CCJTe}:lOBaHHbIX ,'IepeBeHb). MecTHocTeti:, a Ha3BaHl1e Italica) a KpeCTbRH B ropO,'la, OXOTHMLIbM C06paHHble I1CCJTe,'lOBaHHMB Tpa,'lHLlI1I1, 3JIaKOB. B03p;eJTKH Ha pa3,'1p06J1eH- B03,'1eJIKI1 6py. BOJl'-IaT pallOCTHO THpOBaHO 113 ,'Ipyrl1X py'l- rrHll.\H C'-IHTaJlaCb C3B3P'bL1t CaMbIM B XX H3 ,1\epeBeHb B Ka'leCTBe rrpH'lI1HOt'J ero '-ITO B03,'1eJlKa npHMHTHBHbIX ne- 60 R lVIAJIOJll: ITOJIbIIIE 'leM 6blJla OPYP;I1M H npOBaJl 'laCTb 'laCTb KBaC'b1WBC'K:U (SET ARIA ynoTpe6J1ReMaR ,!\a:IKe MeJIKI1X KpeCTbRHCKHX TpY,l:Ia M. MeJIepa. BP}· paCTeHI1R TpY,'la 11 npl1MeHeHI1R HbIX, MHOrOJllOlIHbIX x03RMCTBax nOMOll.\H TPy6bI, A H3 6py, JII1WKa HaCeJIeHI1R lKHBble KY JIbTYP BOnpOCy n03BOJTRIOT yTBep:IKp;aTb, 3aTpaTbI BKYCHOM H IIHTaTeJTbHoi1, BCXOlKeCTb 3Toro HHX CTpaH, KP:JfCUW.TOcfJ nOMy (1794) B KmoKa. 3THX pl1CYHKOB 6bIJIa no 60JlbWOM 3aMoi1cKoM" Biihmen" 0PY,!\I1R, ynoTpe6JIReMbIe pHCyHKI1 B ".IJ:3eHHI1K'e 3KOHOMH'lHOM 3aMoticKOM" Hl1e B 3epKaJle Tpe60BaJla npeKpall.\eHHH Tpe6HJT ,!\HaJTeKTI1'leCKl1e Ha3BaHI1R. (Pl1c. upy yTIUI, BCIO 3HM)' 3UCTaBJIRJI ~PyrHe TaK 3TH nTHLlbI. Ha3bIBae:\-lbIe �610 611 KpHKYlllKI1. 2). (pl1c. IIyra'-l Ha MO}KHO no~nopKe TaK}Ke 113rOTOBJJeHHblMl1M3 <peTPa MHCTPyMeHTbl BaOI1T nOJJb30BaTbCH (pl1c. 3) ,!1JJH npl1MaHKI1 H3rOTOBJIeHbl 113 ~epeBa, BCRKyIO nTI1QY I10~ l1CcKycTBeHHbIMH BblCTpeJI MapIUl. <PPU'4. TeTepeBaMI1, M YTKaMJ,1. CKA3KA I1MeIO'!" pa3Hble KOCTI1, KOJKI1, pora, Ha3BaHI1H; nepbeB, opeXOBOH CKOpJJynbl, CKa3Ka CTpaHeHHblX OOH 113 COCHOBorO ~epeBa TOMcoHa lo{ oepe30BOH KOpbl, BblJJI1TOH BHyTpl1 paCTOrrJJeH- TpyOOH, M300pameHHOM Ha pMC. 9. CBl1peJlb, ~l'3 rYCI1HOHI1JJI13aH'-lbeti: KOCTI1yrroTpeoJlHJlI1 TepeBOB. cpe3Y MrpaIOT ,!1pyroM nOJlb3yIOTCH TaKl1M oopa30M KOHl..\e. II0,!100HbIMI1 ryqyJlbl, nO,!1pa}KaH JlI1CY. 3Toro 6), rrpl1 naJJbl..\eM no Ba611KaMI1 Kpl1KY 3al1l..\a 113 l1: MaTepl1. neJJOB ija HO:lKKl1: TIpI1MaHl1- nOMOl..I.\11KOToporo BOJJbIHKl1 KO»l:aHblM yrrOTPeOJlHeTCH ,!1JJH rrpl1MaHKl1 nepe- HaTHHyToti qaMJ1 pyK rrOi1pa:lKaIOT 6JIeH.HbIO ~I1KOM K03bl, TOM }Ke l..\eJIbJO JlecHyJO TpaBy) BKJJai1bIBaIOT v; rrpl1 rrOMOl..I.\11 3Toro KaTerOpl111 (pl1c. ,ZJ;YH B TpaBy, TaK Ha3bIBaeMyJO Me}Ki1Y ,!1ByMH i1epeBHlllKaMI1 I1HcTpyMeHTa rrcHpKy TPyoa 8) K 3TOti: (pl1c. rrpl13bJBaJOT 1I11Cl11..\y l1JII1 pblCb. BaOl1KOB rrpI1Ha~JJe:lKI1T TaKme i1JIH. rrpl1MaHI1BaH. JlOCH LlOll..\HblM cpe,!1CTBoM, oTnyrl1BaIOl..I.\l1M i1l1KI1X:lKI1BOTHbIXH.BJJHeTCHorOHb. IITI1'-lbl1 nepbH 11J111JJOCKyTbl rrOJJOTHa, pa3BellIeHHble KE oTrryrl1BaeT ml1BOTHbIX, Ha,!1 3eMJJeH Ha IllHYP- 3peHl1e; ~>1K>1eK03JJbI, OJJeHI1, JJI1Cl1l..\bl,BOJJKl1 11 Ka6aHbI. KJJI<J'IeHI1H.ijl1'-l11 B JJecy HbIX BOJlKOB nyraJIl1 )jec I1MeJOll..\l1XcJla60e rrpl!BH3blBaJl OblJl 113BeCTeH Yllie K HI1M OTHOCHTCR 3TOT cnoco6 B i1peBHI1e BpeMeHa. 3eMJIe. Bo CTap;rHHoJ1 OXOTbl C COKOJlaMI1 I1Tl1l..\bl 3aCTaB.lJHJlI1 B3JIeTaTb 63;:1..I.\11Ka. XOPbKOB 3a- HeroJJo,!1- 3ByKOM >KeJJe3a. rr03TOMY KpeCTbHHI1H, rrpOe3}KaH qepe3 K caHHM I..\enb, KOTopaH BOJlO'-lI1J1aCbno OTrOHHJll1 3arraXOM PYTbI, JlP06bJO KyHl1l..\bl Ta6aqHblM BpeMH. 6apaCOKOM, paCTcopeHHbI:'>ł B paCTHTeJlbHOM MaCJle, a KpOThl KepOCI1HOM, ita..'J:<popoti: l1JIl1: 'n;'" ''):.\ rHJJJloi'1 pbI6bI >1J1H KarrycTbJ. aHaJIl13l1pyeT l1X rrOTOM. IIoBop;oM cpe,!111 KOTOphlX a3l1aTcKYIO 11 eBponel1cKyJO l1X pacrrpOCTpaHeHI1R B EBporre CKa3KI1 11 CpaBHl1BaeT OH C9l1TaeT l1X 1KI1BOe l1 >1HTepeCHoe COp;ep>KaHl1e. COl..\l1aJlbHhIX rrpl1'-ll1H I1X nonYJlHpHOCTl1: OH He paCCMaTpl1BaeT. B HaCTOHl..I.\eMTpy,!\e aBTOp Orrl1CblBaeT nOJIbCKl1e Bapl1HHThl :noi1: CKa3KK ee pacnpOCTpaHeHl1JO. KOTOpblH Mor MHTepHal..\l10HaJlI13M co):\ep}KaHI1R He- O,!1HOKPaTHOnpOH.BJIHeTCH B Crrel..\l1<pH'-leCKOH11 xapaKTepHoi1: <popMe, l13M€- HHIOl.l..\eI1CH B 3aBl1Cl1MOCTl1OT MeCTHOCTl1,l13 KOTOPOH ,!1aHHaR eepCI1H IlpOI1CXOi-1I1T. AUaJIH3 BO 9). CepEbI. AapHe eBpOneHCKl1X cKa30K, cnoc06CTBOBaTb y,!1l1paJOl..I.\eti:OT K03JJa Ma- rrOJIbCKI1X. BJJHlllKa, JJI1CTOK l1JU1 ,,)Kl1BOT- npe,u,CTB8JIRJOT <pl1HCKl1e CKa3KH, KOTOpblX B TpYi-1e HaC'-IJITbIBaeTCH l1 CTpeMHTCH.,!1aTb COI.:\l1aJlbHbII1<pOH YCJIOBI1Hllil1:3Hl1 HapOAa, KOpbI, YMel..I.\eHHblMMe}Ki1Y CJlOmeHHbIMI1 601lbllII1MI1 rraJIb- BpeMH. Te'-lKI1. C (COOaqbJO 5). rrOCBH.Tl1JI a 3aTeM pHi1 eBpOnel1CKI1X pa3HOBI1i1HOCTel1. KOHeQHO, CaMb111 60raTblH 3aMblKa- Ha rreperrOHKe, rrOTH.rI1BaIOT ,!1ByMH.rraJIbqaMI1. AH1'T>1 AapHe rro,!1 Ha3BaHl1eM 3TOM TPY,!1e OH npI1BO,!1I1T a3>1aTCKl1e BapbHHTbl, 3pO- npl1MaHI1BaIOl..I.\erO PH.OI1'-lKI1 (pl1c. KyCOK 6epe30Boti: B MeCHl..\€ rrO,!1pamaJOT CJJO}KeHHaH Bi1BOe, C ,!1blpKaMI1 B BepXHeM '-laCTI1, yrroTpeOJJHeTCH. B Ka'-leCBa611Ka, cTpaHCTBI1I1". pacrrpo- CKa3Kl1 O ,!1I1KI1X11 ):\OMalll- 130. MOTI1Ba O'-leHb l1HTepeCHbll1 Tpyp;, MapTe Ml..I.\yl..I.\ero HBJlH.eTCil O,!1HOH113 Hal160Jlee cl1rHaTYPol1 202 lllTyKI1, 'ITO COCTaBJIHeT 2/3 Bcex OH COCTOl1T113 CTpyHbI, CTpyHy B Tepl1aJI 7). ,ZJ;pyrl1M l1HCTpyMeHToM rrOJIb3yIOTcH ,!1JIH.rrpl1MaHKI1 CTa- (pl1c. IOl..I.\eti OKpy}KHOCTb pora. TBe UHaJll13Y 3Toro J1 0603Ha'IeHa I1MeeTCil 12 y M3BYllIKE Me}K,!1yHapO,!1HOI1CI1CTeMdT>1Ke AapHe- BOJla KaK B OHa HaXO,!1>1TCH. B 'laCTl1, r,!1e c06paHbI H>1X lliHBOTHblX fIble B CBI1- KOCTHHai1 CBl1peJIb, C npl1KPerrJIeHHblM KyporraTOK. 3eMHOM llIape. BaOI1KOM 113 pora B rapMOHI1KY Ha MJJI1 me Tl1'-leCKOMY3ByKY, 113,!1aBaeMOMY3atll..\eM I1JII1 OJIeHHI1IO K03JIeHKa, MelllKOM, CJIOJKeHHblM B KOCOMy XI1I..I.\HI1Kanpl1!>łaHI1BaIOT TaK}Ke CTOM, I1Ml1TI1PYIOI..I.\I1M TII1CK MbIllleH, (pl1c. C,!1eJlaHHYIO ~JlH rrpI1MaHKl1 pHO'-lI1KOB11Te- 3TOM I1HCTpyMeHTe, rrepeCOBblBaH ,!1y,!10'-lKI1 Ha KYPl1qbI BaH Ha )KMBOTHbIX O >KI1BOTHbIXB 1130ylllKe JJI1CTbeB, MeTaJJJJa M T. ,!1. .n:JJR r:pI1MaHKl1 OJJeHeH 11 JJOCeH rrOJJb3YIOTCHTpyHOMCMOJlOHl1JJI1 me O OHM ObJBalOT 57 nOJlbCKHX BapHaHTOB (38 orry6JIl1KOBaHHblx rryTeM <pOJJbKJlOpI1CTI1QeCKOI1 aHKeTbl) Toporo pO,!1CTBa CO CJlaBHHCKl1M>111 3arra,!1HOeBporreti:cKI1MH BepCHH.MI1 l1 XO- TH He Bce pal10Hbl 3,!1eCb npei1CTaB.lJeHbI OP;HOpOP;HbIM06pa30M Bep;eHhl CKa3KH 113 BeJII1KOI1 IIo.lJbllIl1 30K >13 Ma30BHl1), l1HTepeCHYIO pa3- CKa30K, KOTopaH H.BJIHeTCHpe3YJIbTaTOM HI1'JeCKHX 11 3KOHOMI1'IeCKl1:Xoco6eHHOCTeH OCHOBaHl1eM aHaJI>13a (Hllp. He IlpJ1- H KYHBI1I1 l1 110'-lTH COBceM HeT CKa- TO O,llHaKO MO}l{HOOTMeTl1Tb HeKoTopyJO Hl1I.:\y B C0,!1epmaHl111 l1 <popMe H. 11 19 1l0JIy'łeHHhIX rr03BOJJHeT ,!10CMOTpeTbCHB Hl1X HeKO- CO,!1ep}KaHl1il CKa30K Kp}KI1}1{aHOBCKl1M (IIoJIbcKaH. 3T- ,!13HH0I1 '-laCTI1 IIOJlhllIl1. HapO,!\HaH HBJlHeTCH cxeMa, CKa3Ka B rrO,!1aHHaH Cl1CTeMaTl1QeCKOM npe,!1eTaBJleHl1H, CTp.: 63): 0611}1{aeMble X03FIeBaMl1 :lKl1BOTHble OTnpaBJlHIOTCR B CTpaHCTBHe; 3a'-lI1HI..I.\l1KOM H.BJlHeTCH.06bIKHOBeHHO neTyx, >1HOrAa J1011Ia,llb l1JJl1 ,!1pyrr1e 1KI1BOTHble. ITo ,!10pore K Hl1M npl1COe,!1>1łHlI<JTCR APyrlle HbIe, a l1HOrAa l1 geJIOSeK. )Kl1BOTHble TOM pa36oi1HH'-lbeti:, ,!1bHBOJlbCKOH,BOJl9beti: HMI1 ':'36e, rrOHBJlFIeTCi1 X03Rl1H, TO ero )KI1BOTHble a Korp;a JiUIBOT- OCTaHaBJlI1BaJOTCFIHOQeB3Tb B nyc11J1l1 HaBOJK)J,aeMOx npl1BHAeHI1- 1Ke OCTaIOTCH.JIU1Tb B 3aBoeBaHlWH C nOTaCOBKOX BblI'OHHIOT. J136e 11!1I1 3a5Hpa:<JT Ha H- ,!1eHHbli1 TaM KJla,ll. OT 39 • 3TOH cxeMbl BCTpe'-laIOTCH pa3Hble I1HTepeCHble OTCTYI1!TeHJ1fl,HTTP. �612 '-JeJIOBeK, npncOe,!1J1HJ1BIIH1MCII K 3BeplIM 6bIBaeT MHOr,!1a CTapblM COJI,!1aTOM, BblrHaHHbIM KOpOJIeBOii, I1JII1 :IKe 6e,!1HIIKOM, Mll.(yl.l.\J1M JIY'-JilH1X yCJIOBI1M cyll.(eCTBOBaHI1H. HOMopCKoro rycb; yTKa Ha J13MeHHeTCII TaK}Ke COCTaB :lKI1BOTHbIX, BMeCTO Cpe,!1113eM- OCJIa BblCTynaeT KOHb, BMeCTO BOJIa 6apaH, nOIIBJIHeTCH I1JIM paK Tl1nl1CJHblM ,!1JIH CKa3KM M3 MaJIoH IIoJIbwJ1 VI T. ,!1. ,!1aJIbHee MeHow paKa pO,!1CTBO C a3J1aTCKOM CKopnMoHoM - H npe,!1MeTbl BpO,!1e KJ1pnMCJa, OCeJIKa Cpe,!1M nO,!1BeprHyTblx CKa30K, ceBepO-BOCTOCJHylO BOTHble caMM B rpynna, e}K, C 3aINDEKS HMl.\O, XLII, CKa30K IIOJIbllJJ1, B KOTOpOM )KI1- nOXO}Ka Ha 11 rpynna BbI,!1eJIlIeTCH' CKa30K 113 MajIOM Aba, nOMOpCKJoIX Yl CI1JIe3CKI1X IIocTOHHHO BapblIHTax BbIcTynaIQT npeJ1MyuIecTBeHHo Jol OceJI. O'-JeHb '-IaCTO 3TI1 3BepM XOTIIT 6blTb BbIcTynaeT TO'-lKJ1 3peHI1H MOTJ1B pa36oMHI1<lbeM 3TJ1 CKa3KJ1 CKopee CJIa6bl; 113 MaJIoM CTO OCJIa, BbIcTynalOT paH. "-lacTo BaeTcH, I1JII1 }Ke ,!10M jleCHI1Ka xaTy. xaTKv!. C JIl1- ,!1J1aJIor B HMX llIa6- Pa3MbIIIlJIHH HaweM KOTopble aBTOp. cKa3KI1 }KJ1BOTHbIe: KpeCTbHHI1Ha Analiza "-lacTo Bcero KOHb, BOJI 11 6a- Ha 3a,!1HMI1 nJIaH BapHaHToB, yKJIOHIIIO- OnMCaHI1M, KOTOpbIX He nocTbI- nOna,!1alOTcH I1HTepecHble n0,!1p06HOCTI1 }K113HI1. O CXO,!1CTBe C a3I1aTCKJ1MI1 3JIeMeHTaMJ1 pa3HblX }KJ1BOTHbIX 11 6apaH 3TO 3BepJ1, n03}Ke, J1 paK KOHeLl Bon. IIo,Z!6op CTapeMIIlJ1MJ1 (CKOpnI10H), 3aTeM 3TJ1X 3Bepei1 }Ke }KI1BOTHblMJ1 HBJIHeTCH KOHb, a nOTOM nec nO,!\TBep:IK,!1aeTCH M CeJIe3eHb a3J1aTCKJ1M MOTI1BOM CKa3KM; OH B CI1JIbHOt'1 CBH3J1 C HallleM cKa3Koi1 B KOTOPOM a3MaTCKMe caMOCT05ITe.nbHbIM "-lpe3BblCJaJitHa5I IW 3.neMeHTbl nonyJ'IHpHOCTb c.ne,!1CTBl1eM HHTepeCIIOro OTpa:IKeHHeM He"'OBo.nbCTBa M Bblpa)KeHl1eM OT neCJaJIbHOM 326 XLV. }KeJIaHYlH, npMo6pe.nM M3 Ma.noM HapO,!1a OCHOBHbTM IIo.nblllM, XapałCTep. AapHe, CKO.nbKO CYl.l.\eCTBYlOll.(l1MI1 YC.nOBI1H:\111 )!U13HI1 C03HaTe.nbHoro ,!1eJitcTBYlTeJIbHOCTJ1. BepoH Ha- CKa3KJ1 HB"'IHeTCll, nOBI1",I1MO:\ly, He CTO.nb- C0,!1ep:IKaHI111, KaK yTBep)K,!1aeT Y1JIYI "LUDU'" HeC03HaTeJIbHOrO, XLIV. XLII. zdjęcie Szwajcarii, Aproksymacja XLII. 48 XLII. opisów Kolberga, XLII. 198, 675 256-262, 264-293 - Kolberga, - niemiecka, - Nowej 250-262. 241 241 XLII. 446-453 XLIII. 245 Gwinei, ilościowa, treści bajek, Antropologiczne XLIV. Archiwum XLV. składniki, XLIV. 311 XLIV. nad Amurem, XLII. 628 17 268 - wątków, XLII. 440 Animalizm, XLV. 113 Animizm, XLV. 104 Ankieta, XLII. 203, 206, 353 - folklorystyczna, XLV. 267, 268 - w sprawie bru, XLV. 203 Antagonizm grupowy, XLV. 398 - klasowy, XLII. 65, 111 Antropologia, XLII. 465-52I - Attapów, XLII. 609 - 614 465, 469 XLII. XLII. XLIII. Architektura - 17, XLIV. XLIII. a historia, XLII. 17 XLIV. z mleka, Polski, Archeologia, 22 21 Kolberga, Polski, Wankego, wódka Archaizm ludowej, 31 17 Araka, kultury pracy - zdjęcie XLIV. 32 84 etnograficzna, gadki, BMe- MbI npI1X0,!1I1M K BbIBO,!1y, '-ITO OceJI, rycb BBe,!1eHbI XLV. śląskiej, 101. XLV. XLIV. Afryki, C npJ1BM,!1eHMHMI1, BblTecHHIoT 60JIbllle TaK}Ke 06pa3HbIX ,!1epeBeHCKOI1 HTHO neTyx z wełny, Akulturacja, }KJ1BOTHbIX YBeJII1'-1I1- KOTOpOM ,!1bHBOJI, YlJIM 1136a 3TI1X CKa3Kax MHoro XOPOIllMM 113 nOBCe,!1HeBHoi1 B,!10XHOBeHJoIll H cPaHTa3J1J1. '-II1CJIO cTpaHcTBylOll.(J1X 11 lliaJIaW B Il.\Y1XCHOT llIa6JIOHa, ,!1I1JICH 6bI paK; BJIa,!1eJIbLleM pa36oMHYlCJblO 50JIbWe CJIC,!1YIOIl.(J1e ,!10MaWHl1e BCTpeCJaeTCH 1136a, IIOJIbllJl1 TOMU Antropologiczne ludności Amulety, JIOHHbIM 11 o,!1Hoo6pa3HbIM. B CKa3Kax i XLV 397 }KI1BOTHbIe: neTy X, KOT, co6aKa MY3bIKaHTaMJ1. płaszcz Adaptacja T. e. IO:lKHaH. TepaTYPHOM RZECZOWY XLIV A 6eJIOpyccKylO CJI1CTOnOJIbCKJoIX BepCI1M, 3ana,!1HaH XLIII, 3 rpynnbI: MO}KHO pa3JIYlCJl1Tb MecTHOCTel1 T. e. HapH,!1y pbl6a, Yl YlrJIbI. rpynna (JII1BOHCKYIO). Cpe,!1J1 nOMopCKO-CJ1JIe3CKaH IIoJIbWJ1, na yKa3blBalOT, HeCKOJIbKO pa3: aHaJIJ13Y M3 nOrpaHI1CJHblX CTpOHT 1136y; 11 6aJITJ1MCKYIO cKa3Kow BCTpe'laeMbIe fonograficzne, Assa foetida, Atlas Azji czarcie XLIII. łajno, Środkowej, XLV. XLIV. 125 262 238- 250 Azji XLIV. Środkowej dialektologiczny, 169 duński, XLIV. 250 dynamiczny, XLIV. etnograficzny, XLIV. etno-demograficzny cuskiej, XLIV. etnograficzny 25, 181, 184 153-204 Afryki fran- 251 niemiecki XLIV. 195 etnograficzny polski, XLIV. 239 OToiiTI1 • Indeks nie obejmuje suplementów XLIII i XLIV tomu, ani Bibliografii. Kursywą zaznaczono nazwy gwarowe i terminy obce. Cyfra rzymska oznacza tom, cyfra arabska - stronę. Litera j. - język, p. - patrz. ;! �615 614 Atlas historyczno-etnograficzny rosyjski, XLII. 894-897 _ historyczno-etnograficzny ruski, XLII. 640 _ historyczno-etnograficzny Syberii, XLIV. 240 _ historyczno·-ludoznawczy czeski, XLIV. 250-253 _. lingwistyczny Francji, XLIV. 252 - lingwistyczno-etnograficzny Gaskoni, XLIV. 251 - lingwistyczno-etnograficzny Lionu, XLIV. 251 - rosyjski, XLIV. 174, 240 - statyczny, XLIV. 181 - Syberii, XLII. 607, 641 _ szwajcarski, XLII. 688, 68,9;XLIV. 183, 251 - uzbecki i kirgiski, XLIV. 245 Works, XLIV. 250 Auł turkmeński, XLII. 148 B Badania Ameryki Południowej, XLIII. 286 - ankietowe, XLIV. 137-152 - antropologiczne, XLIII. 436-441; XLIV. 7 - antropologiczne Afryki, XLV. 22 - antropologiczne w Indiach, XLV. 370 - atlasowe, XLIII. 67 - dialektologiczne, XLV. 431 -- etnograficzne, XLIII. 169-182; XLIV. 158 - etnograficzne radzieckie, XLII. 644-666 - etnograficzne Tadżykistanu, XLII. 208 - folklorystyczne, XLII. 664, 674677 - folklorystyczne ZSRR, XLII. 648, 650 Badania gruzińskie, XLII. 661 --=. kraniologiczne, XLIV. 9 - kultury, XLIV. 158 - kultury Powołża, XLIII. 202 - nad budownictwem, XLV. 386397 - nad budownictwem wsi Wiriatyno Z.S.R.R., XLIV. 205 - nad budownictwem czeskim XLII. 687. XLIII. 231 - nad folklorem muzycznym, XLIII. 464-471 - nad genetyką grup krwi, XLV. 363 - nad klasą robotniczą, XLII. 675 - nad kształtowaniem się narodów socjalistycznych, XLII. 897-899 - nad kulturą górników, XLII. 683 nad kulturą robotników, XLII. 644-666 nad kulturą robotników CSR, XLII. 675 - nad kulturą robotników ZSRR. XLII. 646-666 - nad małżeństwami, XLIV. 137152 - nad muzyką ludową, XLIII. 122156 - nad narzędziami uprawy, XLV. 158-202. - nad odzieżą rosyjską, XLII. 641 - nad Podhalem, XLIV. 500-.512 - nad rodziną, XLII. 608 - nad rodziną w kołchozie, XLIV. 211-212, 228-230 nad rolnictwem i hodowlą, XLII. 913-922 nad wierzeniami, XLIII. 238 nad współczesnością, XLIII. 180 - na Kurpiach, XLII. 264-293 - na Śląsku, XLII. 314 - obrzędów, XLII. 332-412 Badania Oskara Kolberga, XLII. 200-215 - osadnictwa, XLV. 125 _ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLII. 33-48 _ prawa zwyczajo\vego, XLII. 413_ 420 robotników _ _ _ _ _ 660 specyfiki narodu, XLIV. 161 społeczne, XLV. 398, 399 stacjonarne, XLIII. 42 szwedzkie, XLII. 711, 712 środowisk robotniczych, XLIII. uralskich. XLII. 658- Beczki, XLII. 168, Bednarstwo, XLV. Ber, setaria Italica Ber, berek, browe, Betyar, bikar, 169 151 B. XLV. 203-219 proso, XLV. 203 beear. (j.) węg· XLV. 335 Bębenek, XLV, 89 Bębny murzyńskie, XLV. 82, 85 Biblicztina, XLIV. 129 Bibliografia, XLII. 209, 212, 519; XLV. 156-158 _ etnograficzna niemiecka, XLIII. 259 _ etnograficzno-muzyczna, XLIII. 151-156 259 _ etnografii polskiej, XLIV. 541Tadeusza Henzla, XLV. 21 582 terenowe, XLII. 48, 288; XLIII, _ etnograficzna Polski za okres 40; XLIV. 159, 175, 178; XLV. 1945-1954 (osobny suplement do 127, 415 t. XLIII, str. 1-355 wykonała _ terenowe O. Kolberga, XLII. 221, Halina Bittner-Szewczykowa) 251-255, 280, 303, 323, 346 _ do artykułu S. Bąka o K. Nitschu, _ nad trójpolówką, XLV. 125, 126 XLV. 456-458 - w Afryce, XLIII. 210 _ języków aymara i kicua, XLIII. _ warunków bytu, XLIV. 157 282, 283 - wsi czeskiej, XLII. 677 _ plastyki ludowej, XLIII. 346 _ węgierskie, XLII, 693 _ pogranicza słowacko-polskiego, _ współczesności, XLII. 249-263 XLIV. 297-298 Bajarz, XLII. 24 _ prac B. Stelmachowskiej, XLIV. Bajka, XLII. 12, 15, 17, 19, 27, 28 484-488 312 _ sztuki ludowej, XLII. 775 _ azjatycka, XLV. 264 _ wcze~nośredniowieczna, XLIII. - europejska, XLV. 264 313 - fińska, XLV. 263 Bicie masła, XLII. 545 _ małopolska, XLV. 273 Biografia, W. Schmidta, XLV. 358 _ podhalańska, XLV. 275 Bliźnięta w Afryce, XLIV. 314 _ słowiańska, XLV. 263, 264 Bodnie, XLIII. 217 _ zwierzęca, XLV. 263-305 Boginka, XLII. 540 Bajek układ, XLII. 28, 29 Bojewica, bojewisko, XLII. 158, 185, _ praforma, XLV. 285 191 Bałtycka ekspedycja, XLIII. 204 Braha, napój z tłukna, XLII. 615 Baran w bajce, XLV. 281 Brama kamienna, XLII. 607 Bartnictwo afrykańskie, XLV. 355 Bransolety murzyńskie, XLV. 87 Barwniki roślinne, XLII. 636 _ _ �616 Brat męża, XLV, 341 Brąz \V Afryce, XLV, 15 Brony, XLII. 151, 152, 155 - laskowe, witkowe, XLV, 148 Bryja, sa/amat, XLII, 616 Brzuszlak, kamizelka, XLII. 81, 103 Budownictwo, XLII, 54, 115-142, 291, 295 - azjatyckie, XLII, 608 - czeskie, XLII, 271, 272, 683 - fergańskie, XLII. 609 - kurpiowskie, XLII, 284, 288 - kwestionariusz, XLIV suplement 1-56 - ludowe, XLIV. 72 - ludowe Turyngii, XLIV, 388-340 - mazowieckie, XLII, 259, 260 - meklemburskie, XLIII. 240 - rosyjskie, XLIII. 202, 203, 211; XLIV. 230--234 - ryglowe, XLII. 139 - sakralne Nanajów, XLII. 629 - słowackie, XLII. 683 - statków, XLIV. 56 - stodół "na sochę", XLII. 131 - szwajcarskie, XLII. 698, 699 - uralskie, XLII. 660 - w pow. rawskim, XLV. 384 - w "słup", XLII, 139 - wielkopolskie, XLIV. 343-348 - wielkoruskie, XLIV. 205 - wiejskie, XLV. 386-397 - wielokątne, XLIII. 218 - wsi socjalistycznej, XLII. 689,690 - wsi spółdzielczej, XLII. 677 Budulec XLII. 139 Budynki gospodarskie, XLII. 191198 Bułgarski dom, XLV, 343 Burgul, kasza z tłuczonej pszenicy, XLV, 327 Buty, XLII, 80, 81, 103, 106 617 Buty węgierskie, XLII. 101 Bydło, XLV. 23 Byliny, XLIV. 260 Byt robotników, XLII, 648 C skiby, XLV, 137 6-płosek, XLV, 137 Cechy ludowego stylu, XLIII. 346 Cel etnografii, XLII, 46 - badań etnograficznych, XLIII. 181 - popularyzacji etnografii, XLIII. 156, 166 Cep fiński, XLV. 383 - kapicowy, XLIV. 171 -ogniwkowy, XLV,383 Cepów odmiany, XLIV. 172, 173 Ceramika, XLII, 666, 667 - czeska, XLII. 672, 673 - Marajo, XLIII. 287 - słowacka, XLII. 667 Chałupa, XLII. 120, 130, 175, 191 - dwuizbowa, XLV. 385 - kowalska, XLII. 176 - podcieniowa, XLIV, 347; XLII. 120, 136 - w blochy, XLII, 179 - w pruski mur, XLII. 179, 180 - w reglówkę, XLII. 177 - w strychulec, XLII. 176, 177 Chałupnicy, XLII. 73, 154, 181, 188, 190 Chałupy wnętrze, XLII. 184, 185 - wyposażenie, XLII. 164-169 Charakterystyka ludu, XLII, 51, 65, 71, 72 - obszaru, XLIV. 170 - pigmejów, XLV, 45 - sesji Kolbergowskiej, XLII. 460 - Ślązaków, XLII, 330 Chart w Afryce, XLV. 23 Chata, XLII. 119, 130, 134 Caliki, Calizna, Chata dwuizbowa, XLII, 116, 119, 120, 134, 138, 185, 189, 190 - diabelska, w bajce, XLV, 272, 289, 297 - dzikich zwierząt, XLV. 296 - jasieńska, XLV. 384 - jednoizbowa, XLII. 116, 120, 134, 137, 190 - kurna, XLII. 137, 138 - pokucka, XLII. 136 - pusta w bajce, XLV, 273 - wielkopolska, XLII. 117 - wieloizbowa, XLII. 137 - wilcza, XLV. 272 - zbójecka w bajce, XLV, 263, 290 Chatka, XLV. 71, 81 - duchów, XLV. 121 - opuszczona, XLV. 293 - pusta w lesie, XLV. 272 Chaty, podział wnętrza, XLII, 136 - typologia, XLII 121 Chleba dzieje, XLII. 691 - prądnicki, XLII. 547 Chlew, XLII. 132, 193-195 Ch/op, kopica, XLV, 213 - polski, XLII. 9 Chłopa umysłowe zdolności, XLII. 57, 67 Chłopi biedni, XLII. 78, 85-80, 99, 102, 116, 121, 131, 132, 231, 258 Chłopi zamożni, XLII, 76, 77, 95, 99, 101, 116, 121, 127, 130, 190, 123 313, 343 - z XIX wieku, XLII. 103 Chłopskie pisarstwo, XLIII. 325 Chronologia badań O. Kolberga, XLII. 347 - w atlasie rosyjskim, XLIV, 248 - w Polskim Atlasie Etnograficznym XLIV. 181 Chustka, XLII. 290 Chusty, XLII. 83, 98. 105 Ciałopalenie, XLV. 356 ,. Ciasto obrzędowe, XLIII, 277 Cienie, wabie, XLV, 242 Cień, dusza, XLV, 362 Ciesielstwo pomorskie, XLIV. 68, 69 Cieśle, XLII. 260 Cygr, torba ze słomy, XLII. 677 Cywilizacja Mezopotanii, XLV. 24 Czapka, XLII. 91, 93 Czarownica, XLV, 290 Czastuszki, XLIV. 263 Czaszka z Egozwil, XLV, 17 Czegeń, kiszone mleko, XLII, 615 Czeladż, XLII. 75 Czepki, XLII. 83, 95, 98, 105, 108 Człowiek niedrużny, XLV. 153 - rękodajny, XLV. 154 Czółko kurpiowskie, XLII. 290 Czynniki geograficzne, XLII. 472 D Dach, XLII. 140, 141 XLII, 629 walmowy, XLII. 202, 203 Definicja etnografii, XLII. 339, 695; XLIII. 25-30; XLIV. 155 - kręgu kulturowego, XLV. 97 - totemu, XLV, 109 Demonologia polska, XLII. 29 Deputat, XLII. 73, 75 Determinizm geograficzny, XLIII. 233 Diabeł w bajce, XLII. 21 Dialekty Arabów Saudyjskich, XLV. 327 - języka litewskiego, XLIV. 37 -- pigmejskie, XLV. 53-56 - Prus Zachodnich, XLV. 434 - śląskie, XLV, 435 Dobór małżeński, XLIV. 143 Dom murowany, XLII. 180 Dom okrągły z dachem stożkowym, XLV. 365 - slegowy, ! �618 Dom śródziemnomorski, XLV. 325 - dzikich zwierząt w bajce, XLV. 265 - wilczy, XLV. 266 - z koziej sierści, XLV. 326 Domek starej baby, XLV. 287 Dominacja zjawisk, XLIV. 183 Domu rozplanowanie, XLII. 607 Domy męskie, XLIV. 222 - zrębowe, XLIV. 72 Dorobek etnograficzny, XLIII. 19 Drąg, zwój, żuraw u studni, XLII. 197 Drewniaki, XLII. 79, 85, 87 Drogi morskie, XLIII. 225 - rozwoju etnografii, XLV. 254 Druki na płótnie, XLII. 795 Drużyna weselna, XLII. 101 Drzewo żywota, XLV. 121 Drzwi, XLII. 184, 186, 748 Duchy gór, XLII. 614 Dusza, cień, sobowtór, XLII. 623 - w postaci ptaków, XLV. 350 Duszki złośliwe Australii, XLV .. 353 Dwojaki, chałupy, XLII. 180, 181, 189 Dworacy, dworscy ludzie, XLII. 89, 90, 111 Dworki, XLII. 120 Dyfuzje, XLIV. 161 Dykteryjki, XLII. 29 Dymar, XLIII. 214 Dymina, podymne, XLV. 342 Dynamika rozwoju, XLIV. 178 Dynastia Guptów, XLV. 15 Dyskryminacja rasowa, XLV. 320 Dyskusja karpacka, XLV. 472-484 - nad Polskim Atlasem Etnograficznym, XLIV. 204; XLV. 494517 Dziadek leśny, XLII. 544 Dzieci do paszonki, XLII. 71, 75, 82 Dziedziczenie ziemi, XLV. 139 619 Dzieje wsi, XLIII. 323 Dziewki, XLII. 75, 82, 95 Dziobnica, XLIV. 41 E Egzogamia, XLV. 102 Ekonomowie, XLII. 77, 91 Ekspansja arabska, XLV. 15, 17 - chamicka, XLV. 23 - indoeuropejska, XLIII. 303 - indonezyjska, XLV. 26 - państwa wielkopolskiego, XLII. 518 - Słowian, XLII. 515 Ekspedycja bałtycka, XLIII. 302; XLIV. 7, 16-21 - do Afryki centralnej, XLV. 38 - fergańska, XLIII. 207 - na Archipelag Filipiński, XLV. 356 - Neweiskiego, XLIII. 198 - Viking Foundation, XLII. 736 Eksploatacja kolonii, XLV. 30 Ekumena afrykańska, XLV. 13 Element czasu w etnografii, XLIV. 163 - nordyczny, XLIV. 15 Elementargedanken, idee zasadnicze, XLII. 341 Elementy reliktowe, XLII. 277 Emigracja, XLII. 63, 64, 71 Epika ludowa, XLV. 402-406 Epos heroiczny. XLII 634 Etapy rozwoju Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego XLIII. 50 Etniczna interpretacja kultur archeologicznych, XLIII. 244 Etnogeneza, XLIV. 7, 156, 158 Etnografia, XLII. 14. 42, 47 amerykańska, XLII. 209 Ameryki Północnej, XLII. 720729 Etnografia czeska, XLII. 666-679, 688; XLIII. 226-232; XLIV. 250253, 267=-274, 281-298 - egzotyczna, XLII. 686 - Indian, XLIII. 283-285 - morganowsko-marksistowska, XLII. 245 - morska, XLIV. 56 - muzyczna, XLIII. 144, 150 - niemiecka, XLIII. 232-241, 2,55260: XLIV. 336-338 - Podhala, XLII. 762-765 - polska, XLII. 32, 47; XLIV. 180 - prawa, XLIV. 130 - proletariatu, XLIV. 237 - radziecka, XLII. 607-666; XLIII. 192-226; XLIV. 205-260; XLV. 315-334 - skandynawska, XLII. 724-727 - słowiańska, XLII. 27 - szwajcarska, XLII. 694-701; XLIV. 237 - Turkmenów, XLV. 332 - w filmie, XLII. 114 - w pierwszej pol. XX wieku XLIV. 488-495 - węgierska, XLII. 689-694.; XLV. 334-340 - współczesna, XLIII. 253 - wybrzeży Bałtyku, XLIV. 56 Etnograficzna Sesja specj. w Moskwie XLIII. 259 Etnograficzna wartość Iliady i Odyssei, XLIV. 331 Etnograficzne Towarzystwa Naukowe, XLV. 460-472 Etnograficzne zbiory, XLIV. 357-371 Etnograficzny Kongres w Berlinie, XLIII. 259 - opis, XLII. 14-16, 147 - park w Zubrzycy, XLIV. 479-480 Etnografii definicja, XLII. 695 Etnografii dzieje, XLII. 693 - historia, XLII. 678 - zakres, XLIV. 156 Etnografowie ormiańscy, XLII. 663 - ukraińscy, XLII. 664 Etnologia, XLIII. 13.; XLV. 366 - japońska, XLV. 95 - nordycka, XLII. 711 - u Homera, XLIV. 331 - współczesna, XLV. 373 Etnologiczna szkoła wiedeńska XLV. 91-124 Etnos, XLII. 47.; XLIV. 157 Ewolucja kultury, XLV. 99 - rozwoju, XLII. 284, 285 Ewolucjonizm, XLIV. 167 - krytyczny, XLIII. 51; XLIV. 167 Eucharystia, jako amulet, XLIV. 95 - dla zmarłych, XLIV. 76 - pod progiem, XLIV. 86 - w czarach, XLIV. 98 - w czarach miłosnych, XLIV. 105 - w lecznictwie, XLIV. 80 - w myślistwie, XLIV. 103 - w rolnictwie, XLIV. 102 - w stajni, XLIV. 86 - w wierzeniach, XLIV. 75-118 - w wróżbiarstwie, XLIV. 109 F Fajka wodna, XLV. 85 Fakty indywidualne, XLIV. 171 - jednorodne, XLIV. 185-187 - kulturowe typowe, XLIV. 170 Farbowanie tkanin, XLII. 636 Fartuchy, XLII. 83, 103, 105 Feudalizm w CSH. XLII. 667, 668 Film etnograficzny, XLV. 337 Flis, XLIII. 324 Fladry, straszydła, XLV. 258 Flurzwang, j. niem. XLV. 145 Folklor, XLII. 10, 115.; XLIII. 292 �620 621 Folklor ałtajski, XLII. 614 _ angiel!ki, XLII. 718 - chrześcijański, XLIV. 75 - czeski, XLII. 670, 671 - doński, XLIII. 194 - litewski, XLII. 431-445 - radziecki, XLII. 647 - rosyjski, XLIV. 255 - słowacki, XLII. 684, 685 - Słowian wschodnich, XLII. 638640 - Suachili, XLII. 607 - śląski, XLII. 319, 324, 328 - węgierski, XLII. 689-694 - Z.S.R.R., XLII. 665 FoLkLore, XLII. 711 Folklorysta, XLII. 9, 13, 26 Folklorystyka, XLII. 9, 13, 14, 16, 22, 718, 720 Folklorystyka czeska, XLII. 674; XLIII. 226-232; XLIV. 267-274 - fińska, XLII. 434 - radziecka, XLII. 647-666; XLIV. 253-266 - rumuńska, XLIV. 266 Folwark, XLII. 77, 117, 180 Fonetyka pigmejska, XLV. 67 Fonograf w etnografii muzycznej, XLII. 766 Forma narzędzi, XLIV. 173 - i treść kultury, XLII. 652 Fornale, XLII. 71, 75 Fryzury afrykańskie, XLV. 15 Funkcja paleniska, XLV. 343 G Gadki, XLII. 21, 24, 28 Galeony, XLIV. 70 Garncarstwo, XLII. 797 Gawęda, XLII. 12 Gazda, XLV. 341 Gąsior w bajce, XLV. 282 Geografia językowa, XLV. 445 Geneza sztuki ludowej, XLIII. 345 - ustroju gruntowego, XLV. 125 Germanizacja, XLII. 109 Gnojenie, XLV. 147 Gorset ukraiński, XLII. 636 Gospodarka bezmleczna Afryki XLIV. 300 - chłopska, XLII. 459 - kopieniaczo-hodowlana, XLV. 24. 355 - trójpolowa, XLV. 133 - wiejska, XLII. 284 - zbieraczo-łowiecka Afryki. XLV_ 355 - zrębowo-wypaleniskowa, XLIII .. 334 Gospodarcze urządzenia, XLII. 169, 170 Go!podarstwa chłopskie, XLIV. 141 - wielkopolskie, XLII. 70 Gospodarze, XLII. 73-76, 95, 185 Grafika Kielisińskiego, XLIII. 331 - ludowa, XLII. 773 Gramatyka Lirów (Melanezja). XLIV. 322 - j. Afryki, XLIV. 307 Grapa, żel. garnek do gotowania dla trzody, XLII. 165, 166 Gonty, XLV. 151 Granica buku, XLV. 379 - etnograficzna, XLIII. 247 - niemiecko-polska, XLIII. 246, 247 - Odra - Nysa, XLIII. 252 - polsko-niemiecka, XLIII. 246 - posko-słowacka, XLIV. 281-296 Grodzenie poletek, XLV. 140 Groty Altamira, XLV. 15 Grupa bantu, XLV. 51 - estońska i liwska, XLIV. 39 - gminy Trynidad, XLV. 360 - irańska, XLIV. 220 - j. oantyjskich, XLV. 54 Grupa j. efe, XLV. 52, 54 _ j. sudańskich, XLV. 54 - semicka, XLIV. 220 _ tiurska, XLIV. 220 Grupy egzogamiczne N. Gwinei, XLV. 351 Gry i zabawy, XLII. 223, 224 Gumno, XLII. 133, 197 Gwara śląska, XLII. 321 ·Gwary polskie, XLV. 438 Hodowla jeleni, XLV. 315 - zwierząt domowych, XLIV. 314316 Homo dHuviaHs, XLII. 706, 707 Huby, XLV. 134 Humor ludu, XLV. 407 Ikonografia, XLII. 522-553.; XLIII. 103.; XLIV. 58 Ilość nawarstwień w Afryce, XLV. 19 H - OplSOW obrzędów rodzinnych, Haczka, kopaczka, XLII. 158 XLII. 365 Haft, XLII. 291 Ilościowe ujmowanie zj awisk kultuHamefka. XLII. 637 rowych, XLIV. 181-183 Handel Indii, XLV. 15 Indeks, XLII. 18, 420 Hasła cyfrowe, XLII. 59;; - LUDU, XLII. 758, 762; XLV. 613- nutowe, XLII. 593 660 Hidżry, kolonie arabskie, XLV. 322 - muzeów w Polsce, XLIV. 388Hipoteza I. Kopernickiego, XLII. 390 486 naZWISK etnografów, XLIII str. - T. Lehr-Spławińskiego, XLII. 326-355. suplement; XLIV. 5e2478, 493 589 - w badaniach, XLV. 373 Indeksowanie melodii, XLII. 554Historia etnografii, XLII. 704, 705 606 - etnografii polskiej, XLIII. 9-122 Indor w bajce, XLV. 284 - ludów nie posiadających dokuInformatorzy O. Kolberga, XLII. mentów XLIV. 176 296, 303-305, 318, 351 -- narzędzi orackich, XLV. 158, 222 Inicjacje, XLII. 702 - odzieży, XLV. 399 Instrument ·maheve, XLV. 87 - Polski, XLIII. 300-312 Interpolowanie materiałów etnogra- Polskiego Towarzystwa Ludoficznych, XLIV. 159 znawczego, XLIII. 1-122 Interpretacja rysunków egipskich. - prawa, XLIV. 135 XLIV. 318 - Słowian, XLV. 377 Instytucja świątynna, XLV. 119 Histor:,czna metoda szkoły wiedeńIslam, XLV. 25 skiej, XLV. 92-123 Izba, XLII. 164, 137 Historyzm konsekwentny, XLIV. 168 istopka (j. ros.), X!..II. 211 - w etnografii, XLIV. 1.54, 167, 171 Jabłczanka, chamu[c, polewka, XLII. Hodowcy wielbłądów, XLV. 322 298 Hodowla, XLII. 285.; XLV. 148, 14.9 .Jagidniki, młynki, XLV. 215 Jagod~' leśne, XLII. 617 - bydła, XLV. 114-116, 336 �623 622 Jajko w bajce, XLV. 276, 285, 367 kaftany, XLII. 79-81, 91 Jakośt faktów kulturowych, XLIV. 185 Janicek, XLIV. 128 Jarzma Marknadook, XLII. 720 - szwedzkie, XLII. 720 Jata, budka ptasznicza, XLV. 239 Jeż w bajce, XLV. 284, 288 Język Ata, XLV. 54 - Balese - Efe, XLV. 46 '- Bambutów, XLV. 52 - Bantu, XLV. 20 - Basków, XLV. 16 - Basua, XLV. 54 - Bira - Sua, XLV. 65 - Ki-Bira, XLV. 54, -65 - Ki - Kumu, XLV. 65 Ki-ngwana. XLV. 54 - Ki-Sua, XLV. 60 - Ki-Suaheli, XLV. 33, 35 - kultowy Negritosów, XLV. 50 - murzyńskie, XLV. 56 - ngo-nke, XLV. 21 - Nkundo i Mongo, XLV. 51 - pi~mejskie, XLII. 703, 738-748.; XLV. 35-69 - Ruanda, XLV. 51 - sudańskie, XLV. 20 - Wa-Rundi, XLV. 51 Językoznawstwo, XLII. 703, 704 Jurta chazarska, XLII. 618 Jaki, __ o K 95, 97, 105 XLII. 187, 190 Kaczka w bajce, XLV. 283 Kadzioło, XLV. 25 Kafle, malowane, XLIII 355 Kalen ~arz uprawy, XLV. 146 Kalendarze gwiezdne Arabii, XLIV. 309 Kabotek, Kachle, XLII. kafle, krusznia, XLV. 139 Kamizele, XLII. 81 Kapa, część cepu, XLIV. 190 Kapeczka, kopeczka, czepiec, XLII. 102, 105, 107 Kapelusz, XLII. 81, 91, 101, 104 Kapitalizm, XLII. 69, 117 Karbowy, XLII. 77, 84, 91 Karby, barby, deseczki do oznaczania dni pailszczyżnianych, XLII. 522 Karczma, XLII. 191, 794 Karczowanie puszczy, XLII. 261 Karły Azji, XLV. 35, 40 Karple, XLII. 610 Kartografia etnograficzna, XLIV .. 153-204 - słownikowa, XLIV. 198-200 - Z.S.R.R., XLII. 640-642 Kartografowanie O. Kolberga, XLII. 227, 228 Kartogramy dynamiczne, XLIV .. 175-177 -etnograficzne, XLIV. 154-204 - Pesslera, XLIV. 194 - synchronistyczne, XLIV. 176 Kasty, XLIII. 298-300 - indyjskie, XLV. 368 Kasza brzana, z bru, XLV. 208 Katalog incipiów, XLII. 577 Kazymu, domy męskie, XLIV. 222 Kątnicy, biedacy, XLII. 71 Kibalka, XLII. 637 Kiecka, ~trój parobków, XLII. 79, 85, 93, 97 Kierpce, opi71cu, j. rum. XLV. 347, 348 Kierunek historyczno-kulturowy, XLIV. 16.5; XLV. 91-125 -- geograficzny, XLIV. 165 Kierznia, XLII. 163 Kij, XLII. 103 istyk, XLIII. 282 Kamienica, Kije pasterskie, XLII. 692 Kiszłak, XLIII. 208 Klasyfikacja literatury ludowej, XLIV. 266-267 Klatka kuropatwicza, XLII. 528 Klechdy, XLII. 12, 309, 312 Kleć, XLIII. 212 Klumie, postoły, XLV. 151 Kłódki wargowe, XLV. 71 Kłusownicy, XLV. 225 Kmiecie, XLiI. 62, 71-73, 151-154, 157, 168, 173, 193, 231 Kobiety szamanki, XLIV. 227 - u pasterzy nomadów, XLV. 356 - w rodzinie patriarchalnej, XLV. 340-342 Kobza, XLII. 683 Koczownicy, XLV. 46 - Arabii, XLII. 607 Kogi, łodzie fryzyjskie, XLIV. 61 Kogut w bajce, XLV. 278 - w wierzeniach, XLII. 631 Kolberga badania etnograficzne, XLII. 200-204, 208, 294-306, 323 - dzieło etnograficzne, XLII. 36, 40, 340 - komentarze, XLII. 30, 209, 225, 353 - metoda, XLII. 20, 23, 39, 48, 115, 116, 144-145, 148, 200, 202, 205206, 210, 220, 223, 275, 278, 279, 326, 338, 349, 354, 421 - korespondencja, XLII, 24, 39, 4148,205,217, 219, 270, 280, 296-297, 310, 314, 319, 322, 329, 336, 342, 356, 363, 372, 418, 422 - poglądy polityczne, XLII. 65-66, 229-230, 345. - przypisy naukowe, XLII. 29, 201, 279. - zainteresowania, XLII. 325, 329, 429, 431--445, 449. Kolberga zapis, XLII. 21, 42, 426, 440 Kolędy, XLII. 305. Kolonizacja wołoska, XLIV. 119 Kolor niebieski w stroju młodej, XLII. 99. Koła bose, XLII. 171. Kołchozy, XLIII. 207; XLIV. 211, 228-230. - Tadżyków, XLV. 328. Koło garncarskie, XLII. 667. Kołowroty, XLII. 124. Kołowrót, brama do wsi, XLV. 137, 141. - na kunach i stępkach, XLV. 140. Komasacja, XLV. 126, 155. Kominy, XLII. 137, 138, 183-185. Komora, XLII. 119, 120, 128, 135, 136, 184, 185. Komornicy, XLII. 62, 63, 71-75, 88-89, 92, 185. Koncepcja motywów wędrownych, XLIV. 254. Konewki, XLII. 167, 168. Konferencja atlasowa, Polskiego Atlasu Etnograficznego, XLII. 908-909; XLIII. 36; XLIV. 153. -- Centralnego Instytutu Kultury, XLII. 86. - dla badań nad narzędziami ornymi, XLIII. 442-447. - etnografów w Krakowie, XLIII. 25. XLIV. 153, 155. - nad indeksowaniem, XLIII. 45. - paremiologiczna, XLIII. 447. - pokojowa w Paryżu, XLIII. 247; XLIV. 47. - skandynawska, XLIII. 267. Kongres etnografii morskiej, XLIV. 56. - etnograficzny N. R. D. XLIII. 236. Nauk antropologicznych i etno- �625 624 graficznych w Filadelfii, XLV. 485-494. Kongres nauki polskiej, XLIII. 25 - slawistów w Moskwie, XLIV. 168; XLV - w Greiswaldzie, XLIV. 12 Konik, deska, XLIII. 215 - w bajce, XLV. 281 Konserwacja mięsa, XLII. 61') Konstrukcja na słupy, XLIII. 219. Korabie, XLIV. 62. Korabnictwo, XLIV. 58. Korespondenci Kolberga, Xl II. 20!', 220, 227, 228, 35~-357 Kosa, XLII. 155-159. Kosz, XLV. 238. Koszula męska, XLII. 85. poncho, XLII. 636. - przyramkowa, XLII. 290. - na wierzch, XLV. 326. Kot w bajce, XLV. 278. Kotły Jukagirów, XLV. 318. Kowal, XLV. 325. Koza, XLIV. 12I. - pies i kura w Afryce, XLV. 22. Koziol lubuski, XLIII. 332. Kozy brat y, zabawa, XLII. 543. Kożuch, XLII. 79, 80, 86, 93, 97, 98. - ukraiński, XLII. 637. Koźliny, XLII. 131 Kraj, XLII. 280. Krąg austro-azjatycki, XLIII. 297. Kremer, drapacz, XLII. 151, 152 Kręgi kulturowe, LXII. 706; XLV. 110. Kronika Kaspra Weinreicha, XLIV. 68. Krusznia, kamienie, XLV. 139. Kn'teria etnograficzne, XLII. 273. - geograficzne, XLII. 273. Kr~·terium ciągłości, XLV. 100. - form~', XLV. 97. - ilości, XLV. 97, 98 Kryterium jakości, XLV. 97, 98 - odnośni czyli kontaktów, XLV. 97. - reliktowości, XLII. 268, 292. - rozbieżności, XLIV. 32. - stopnia pokrewieństwa, XLV. 100. Krytyka dzieła "Ludy Afryki", XLV. 329-332. - metody Kolberga, XLII. 275-293, 458. - metody Kosinny, XLIII. 42. - monografii Tadżyków, XLV. 328329. - osiągnięć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLIII. 46, 57, 66. - postanowień konferencji wersalskiej, XLIII. 247, 248. - zbiorku Kolberga, XLII. 311. Krzywda społeczna, XLV. 275. Księga przysłów, XLIII. 449. Kultura afrykańska, XLV. 14, 20 - andyjska, XLII. 731 - archeologiczna, XLIII. 244. - ceramiki grzebykowej, XLV. 380. - chłopska, XLIV. 195 - duchowa, XLII. 238; XLIV. 179. - duchowa Słowian wschodnich, XLII. 632. - ludowa, XLII. 675. - ludowa Słowian, XLIV. 166. - ludów egzotycznych, XLII. 729. - materialna, XLII. 43-199, 232237, 272; XLIV. 179. - materialna Szwajcarii, XLII. 698, 699, 700, 716-717. - materialna, XLV. 101, 102. - narodowa, XLII. 292. - niższych rolników, XLV. 104. - nomadów, XLV. 115. - pigmejów, XLV. 19. - półwyspu Czukotskiego, XLIV. 209-211 Kultura pasterska, XLV. 104 - patriarchalna, XLV. 102. - proletariatu, XLII. 654. - robotnicza, XLII. 652. - ~ocjalistyczna, XLII. 654. - społeczna, XLII. 240; XLIII. 6370; XLIV. 179. XLV. 340-342. - społeczna i duchowa Szwajcarii, XLII, 700 - społeczna Słowian wschodnich, XLII. 634. - staroruska, XLII. 632. - Sudanu, XLIV. 316. - tadżycka, XLV. 328. - totemiczna, XLV. 21, 365. - tracka, XLV. 345. - Drug, XLV. 12I. - wsi, XLII. 49. - zbieraczy, XLV. 103 Kulturowe zróżnicowanie, XLII. 45, 46. Kultury definicja, XLII. 713. - wtórne, XLV. 103. - wysokie, XLV. 117-123. - zasadnicze, XLV. 103, 104. Kult bóstwa niebios, XLV. 104. - księżyca, XLV. 104. - przodKów, XLV. 104. - zmarłych, XLV. 359. Kulty, XLII. 70I. - murzyńskie, XLIV. 298. Kułak, XLII. 95, 154; XLV. 154. Kuna żelazna, XLII. 195. Kunup, XLII. 613, 614. Kurut, ser, XLII. 615. Kutry o czerwonych żaglach, XLIV. 57 Kwestionariusz, B. Grabowskiego, XLIV. 134. - do budownictwa, XLIV. suplement. - rolnictwa i hodowli, XLV. 203. - Polskiego Atlasu Etnograficznego, XLII. 922-925. 40 .• LUd" t. XLV L La:la. XLII. 169. Lasa, ogrodzenie, XLII. 129. Laska, lola, XLII. 103, 104. laszczenie siedlisk, XLV. 14I. Lebioda, łoboda, szabaga, Henopodium album, XLII. 297. Lecznictwo N. Gwinei, XLIV. 310; XLV. 352 Legenda fenicka, XLIV. 330. Lepianka, XLII. 175, 176; XLV. 325. Leśne bóstwa, XLV. 47. Leziwo, łazuki, XLV. 150. Liczebniki w j. afryk. XLV. 23. Liga j. nigryckich, XLV. 20. Literatura etnograficzna, XLIV. 178. - ludowa, XLII. 9-34, 42; XLIII. 325. - ludowa węgierska, XLV. 335. - rolnicza, XLV. 158, 202. - sowizdrzalska, XLII. 29. Lokalizacja badał} Kolberga, XLII. 348. - paleniska, XLV. 342. Losowanie pola, XLV. 139. Ludność kultury łużyckiej, XLII. 476-480. - pasterska, XLV. 23. - polinezyjska, XLV. 370. - pragermańska, XLIV. II. - puszczańska, XLII. 276 Ludowa twórczość rosyjska, XLIV. 256. Ludoznawstwo, XLIII. 13. - Łużyc, XLII. 787-794; XLIV. 348. - polskie, XLII. 10; XLIII. 9-169. - Skandynawii, Danii i Finlandii, XLII. 260-272. Ludu twórczość, XLII. 30, 3I. Ludy Afryki, XLV. 329. - ginące, XLV. 369. I, �627 626 Ludy karłowate, XLV. 35-69 _ Sachalinu, XLIII. 199. _ sumeryjskie, XLV. 22. Ł Leziwo, XLV. 150. XLII. 722 Łaźnik, wspólny grunt, XLV. 136 Łączność Afryki z Azją, XLV. 20. _ Afryki z Indiami i Indonezją, XLV. 18. _ kultury afrykańskiej i melanezyjskiej, XLV. 2I. _ paleolitu, XLV. 16. Łodzie dłubanki, XLIV. 60. _ klepkowe, XLII, 782-785. - niewodowe, XLIV. 7I. _ słowiańskie, XLIV. 66. Łowiectwo, XLV. 223-262. - z sieciami, XLII. 542 - wyższe, XLV. 110. Łóżko, XLII. 165-166. Łuki afrykańskie, XLV. 97-98. - Batwa, XLV. 15. _ jako instrument, XLV. 349. - Jukagirów, XLV. 318. _ polinezyjskie, XLII. 726. Łyko brzozowe, XLV. 151. Łazuki, Łaźnia, bastu, M Macierzyństwo u ChiI'lczyków, XLV. 352, 353. Madarski jeździec, XLII. 685. Madżak, Modżak, XLII. 505. Magia, XLIII. 71-92, 314. XLV. 47, 103. _ czynna sympatyczna, XLV. 104. Magiczne statuetki, XLV. 361. Malowidła Buszmenów, XLV. 15. Małżeństwo chłopskie, XLIV. 137152. - grupowe, XLIV. 226. Małżeństwo parzyste, XLIV. 225. _ stryjecznych braci i sióstr, XLV. 324. Mamuny, XLV. 313. Mana, melanezyjska dusza, XLV. 359. Manna, XLII. 530. Maniaki, cienie, XLV. 239-242. Mapa badal'! Kolberga, XLII. 248, 300, 302, 363. _ Jakubowskiego, XLV. 130. _ Kwatermistrzostwa, XLV. 131. _ rozmieszczenia zbiorów etnograficznych, XLIV. 448, 449. _ zasięgu nazw części pługa, XLV. 191. Mapy katastralne, XLV. 125. _ Polskiego Atlasu Etnograficznego, XLV. 494-516. Maribo, XLV. 26. Maski murzyńskie, XLV. 71-73. Materializm historyczny, XLIV. 191. Matriarchat, XLV. 116 Materiały archeologiczne, XLIII. 188. _ etnograficzne, XLIV. 202. _ Kolberga, XLII. 352, 359, 362, 367. - muzealne, XLIV. 185. Mazurki, XLII. 12. Medycyna Australczyków, XLII. 703. Melodii indeks, XLII. 554-606. - transDonowanie, XLII. 579. Mercha., ·opłatCJ.za kobietę, XLV. 324. Metanastazje, XLIV. 161. Metoda analityczno-porównawcza, XLIV. 167. - analizy kultury, XLIV. 163. - badań etnograficznych, XLIII. 5I. _ ekspozycji etnograficznej, XLIV. 391-451. _ historyczno-kulturowa, XLV. 97109. - St. Huts'ledta, XLII. 572. Metoda indeksowania melodii, XLII. 554-606 - jakościowa, XLV. 380. - kartograficzna w etnografii, XLIV. 153-204. - G. Kossinny, XLIII. 242. - kręgów kulturowych, XLV. 93. - marksistowska, XLIII. 48; XLIV. 251, 279. - Mersmanna, XLII. 567 - osadniczo :ucheologiczna, XLIII. 242. - porównawcza, XLII. 48. - punktowa, XLIV. 201 - punktów reprezentacyjnych, XLIV. 203. retrogresywna, XLIII. 174; XLIV. 159. - statystyczna, XLIV. 144. - typologiczna, XLIV. 167. - T. Wojciechowskiego, XLIII. 174. Metodołogia, XLII. H, 34, 40, 48, 689, 697. - marksistowska, XLII. 34. - kierunku Graebnera-Schmidta, XLV. 93. Metodyka badań społecznych, XLV. 371. Miary pola, XLV. 137, 138. kożuch, XLII. 98. Miejscowości badane przez Kolberga, XLII. 211, 333. - uprawy bru, XLV. 219-222. Mieszkanie, XLII. 234. - Lapończyków, XLII. 687 Migracje, XLIV. 161. - kulturowe, XLV. 117. - ludności murzyńskiej, XLV. 18,20. - między Australią i Ameryką, XLV. 354. - Słowian, XLII. 465, 497. Miotacze, XLII. 619, 620. Miśnik:, XLII. 165, 166. Miderak, 40· Mitologia słoneczna, solarna, XLV. 104, 110. Młócenie, XLV. 382. Młyn, XLII. 159. - kieratowy, XLV. 336. - w Polsce, XLII. 754. Monisto, nami sto, paciorki, XLII. 637. Monografi~ etnograficzna, XLII. 15, 16, 18. - górników, XLIII. 259. -- Kurpiów, XLII. 274, 275. - regionalna, XLIV. 154. słowacka, XLIV. 274-281. - śląska, XLII. 315, 326. - tematyczna, XLIII. 41 - Turkmenów, XLII. 608, 609. Monogamia, XLV. 103. Mpolo, schowki murzyńskie, XLV.71. Murzyński wkład do cywilizacji, XLV. 15. Motyki, XLII. 157; XLV. 321. Motywy, XLII. 341. Muzea, XLII. 801-878. - etnograficzne, XLIV. 351-480.; XLV. 658-659 Muzeum Etnograficzne w Krakowie, XLIV. 391-480. - kaszubskie, XLV. 453-477. - plockie, XLIV. 477-479. - skandynawskie, XLIII. 267. Muzeologia węgierska, XLII. 693. Muzyka ludowa, XLII. 11, 676 - węgierska, XLII. 694. - wielkopolska, XLII. 212. Muzykanci, XLII. 107. Myszonki, ślemiona, XLII, 131, 192. Myśliwce i zbieracze Afryki, XLV. 19. N Naczynie ar~ukańskie, XLII. - drewniane, XLII. 167. - na wodę, XLV. 87. 619. �629 628 Naczynia z kory, XLII. 615, 616 _ z wymienia krowy, XLII. 619. dodatki, XLV. 136. Najazdy Wikingów, XLV. 26. Najstarsza rasa, XLV. 39. Namioty koczowników, XLV. 326. Namitka, XLII. 637. Narada etnografów radzieckich, XLII. 640, 642. Narodziny, XLII. 377, 378 Narody wschodnio-słowiańskie, XLIII. 632 Narty, XLII. 610-613 Narzecze sandomierskie, XLII. 495. Narzędzia, ciesielskie, XLII. 160, 161. Naddawki, - kowalskie, XLII. 159-160. produkcji, XLII. 149-164. rolnicze, XLII. 150-159; XLV. 158-202. - rolnicze rosyjskie, XLII. 641 - rybackie, XLII. 161; XLIII. 240 Nauki pomocnicze historii, XLIV. 488-495. - tajemne, XLIV. 117. Nawożenie, XLV. 143. Nawóz jako opał, XLV. 344. Nawsie, XLII. 124; XLIII. 324 Nazwy bru, XLV. 204. - buszki, XLV. 198. - głosów zwierzęcych, XLV. 223. - patronimiczne, XLV. 138. - pługa, XLV. 196-197. - pól, XLV. 138. - radła, XLV. 200. - topograficzne Podlasia, XLV. 131. Narzecza murzyńskie, XLV. 33, 65, 66. - romańskie w Afryce, XLV. 25 Negrilles, negritos XLV. 36. Nereidy, nimfy, XLV. 307. Nicielnice, XLII. 717. Niewolnictwo, XLII. 607. Nimfy, XLV. 307. Niwa, niwki, XLV. 134, 138 Nomadyzm pasterski, XLV. 115. O Obertasy, XLII. 12. Obora, XLII. 130, 193-195. Obrażnik, XLII. 110. Obróbka kości, XLII. 625. - lnu, XLII. 158, 159, 721. - pokrzywy, XLII. 627. - skóry, XLII. 626. Obrzezanie, XLV. 325. Obrzędy, XLII. 262. - as-saleh, zdzieranie skóry, XLV. 325. - Czukczów, XLV. 318. - jesienne, XLII. 389-390. - letnie, XLII. 386. - oczyszczania, XLV. 350. - rodzinne, XLII. 363-382. - solarno-agrarne, XLII. 634. - weselne, XLII. 366. - wiosenne, XLII. 384--386. - wioślarzy, XLV. 319. - zimowe, XLII. 391-394. -związane z polowaniem, XLV. 319 - żniwne, XLII. 394-397. Ob~erwacja społeczna, XLV. 372. Obszary historycznych kultur, XLIII. 245; XLII. 713. Obszar uprawy bru, XLV. 210. Obyczaj infibulacji, XLV. 325. Ocena Atlasu Polskich Strojów Ludowych, XLIII. 67. - materiałów Kolberga, XLII. 264-293, 335. - procesów współczesnych, XLIV. 159. Ocena tez l\Tiestopisu, XLIV. 286-287. Ochrona zabytków kultury ludowej, XLIV. 351-357. Odpływ ludności niemieckiej, XLIII. 251. Odrębność etniczna, XLII. 341 Odryna, szopa, XLV. 153. Odzież, XLII. 69-n~. - Chantów, XLII. 625-628. - Słowian wschodnich, XLII." 635. - ukraińska, XLII. 636. Ofiara z koguta, XLV. 354. - z ludzi, XLIII.-297; XLV. 354. - z niedźwiedzi, XLV. 104. Ogrody, XLII, 128, 198. Ogrodzenie patrz płot. Okna, XLII. 128, 184, 186-188. Okół, XLII. 129. Okres folwarczno-pańszczyźniany, XLII. 127. - kapitalizmu, XLII, 285, 287. - prac monograficznych, XLIII. 75 - prac syntetycznych, XLII. 81 - zbieractwa, XLIII. 72 Okręty Wikingów, XLIV. 63 Okreslniki czasu i jakości, XLIV. 177 Okrycia głowy, XLII. 609 Opis brony, XLV. 167, 168, 175 - budownictwa lubelskiego, XLII. 234 - Kolberga, XLII. 262 - kultury ludowej, XLII. 216, 241 - obrzędów, XLII. 210, 240 - odzieży ludowej, XLII. 224 - pługa, XLV. 160, 174 - radła, XLV. 161, 174, 175 - sochy, XLV. 174 - ~trojów, XLII. 207, 210, 313 - wesela, XLII. 204. 212, 222, 224 Opisanie świata, XLII, 785-787 Oracje weselne, XLII. 16 Organizacja bartnicza, XLII. 267, 282 - polityczna murzynów, XLIV. 303 - rodowa, XLII. 607; XLV. 317 - wypasu, XLV. 149 Orka, XLII. 151, 152 - sochą, XLV. 138 Ornament, XLII. 607, 628; XLIV. 240 Oryl, XLII. 538 Osadnictwo Beskidu śląskiego, XLIV, 292 - Karpat, XLIII. 336 - kmiece, XLII, 123 - kultury trypolskiej, XLIV. 301 - kurpiowskie, XLII, 267, 276, 277 - Orawy, XLIV. 281-296 - słowiańskie, XLIV. 65 Osady na prawie niemieckim, XLIV. 118 Oset, XLII. 546 Oskoła, XLII. 617 Osobowość Kolberga, XLII. 461 Oświetlenie, XLII. 54 Owca tłu~toogonowa, XLV. 23 Owczarnia, XLII. 196 Ozdoby z piór, XLII. 637 P Palenie fajki, XLV. 86 Palenisko otwarte, XLV. 342-347 Pamiętniki chłopskie, XLV. 406 Państwo afro Shungway'a, XLV. 352 - sumerycko-akkadyjskie, XLV. 119 - wielkopolskie, XLII. 465, 486, 494-497 Państwowość czeska, XLII. 465-480 Paralele etnograficzne i archeologiczne, XLV. 353 - plesm polskich litewskich, XLII. 444 �631 630 Parobcy, XLII, 71, 73, 75, 91-94 Pas weryp, XLII. 626, 628 Patronimia, XLV. 323 Patrylokalność, XLV. 341 Pasterstwo, XLII. 262, 723 Pastuch, XLII, 87, 88; XLV. 149 Peca, glina, XLII. 139 Peczka, j. buł. piec, XLV. 346 Periodyzacj a, XLIII. 158, 1.59, 164 - atlasu czeskiego, XLIV. 252 - zjawisk etnograficznych, XLIV. 180 Pianie koguta, XLV. 273 Piastun, roczny wilk, XLV. 224 Piec, XLII. 137, 138, 185; XLIII. 213 - piekarski, XLV. 344 - ruski, XLIV. 233 - stożkowaty, XLII. 691, 692 Pieczenie chleba, XLII. 164 Pieczywka, XLIII. 280 Piekarnie, domy bez kominów, XLII. 138 Pies w bajce, XLV. 279 Pieśni, XLII. 308, 317, 322, 324, 328, 341, 426; XLV. 217 - Białochrobatów, XLII. 336 - beduińskie, XLV. 328 - buntownicze, XLII. 297 - dworskie, XLII. 25 - fińskie, XLII. 720 - górnośląskie, XLII. 315 - kościelne, XLII. 353 - kurpiowskie, XLIII. 139 - litewskie, XLII. 431-445 - ludu polsk:ie~o, XLII. 10-26, 42, 45, 47, 200, 212, 251; XLIII. 142 - łużyckie, XLII. 422 - mieszczańskie, XLII. 25 - o szewczyku, XLIII. 357 - popularne, XLII. 25, 26 - rewolucyjne, XLII. 638 - szlacheckie, XLII. 25 - weselne, XLII. 201 Pieśni wielkopolskie, XLII. 201 - żałobna o Kmicie, XLII, 25 - żołnierska, XLII. 676 Pieśniczki, XLII. 24 Pijaństwo, XLII. 52-53, 59 Pikulka, wabik na sarny, XLV. 252 Pigmeje, XLIII. 427; XLV. 15,3569 Pióra pawie, XLII. 91, 103 Piwnice, XLII, 133, 195 Piwo ałtajskie, XLII. 617 Plan domu, stodoły, XLII. 235 Platformy palowe N. Gwinei, XLV. 351 Plebiscyt, XLIII. 250; XLIV. 47 Plemiona Indii, XLV. 370 Plonowanie, dożynki, XLV. 153 Płachta poniowa, j. ros., XLII. 636 Plosa pole, XLV. 134 Płot, XLII. 123, 129, 133, 194, 198; XLV. 140 - laskowy, XLV. 141 - wygradzany, XLV. 141 - z łupanego drzewa, XLV. 141 Płótno drukowane, XLII. 636 Pług, XLII. 150-154; XLV. 158-203 - arabski, XLV. 321 - bezkoleśny. XLII. 151, 155 - kowalski, XLV. 147 - koleśny, XLII. 151, 155 - praski, XLV. 182, 185 - Sincerusa, XLV. 161 - Sucheniego, XLV. 147 - w Egipcie, XLV. 24 - Zawadzkie~o, XLV. 147 Pochodzenie narodu, XLIV. 161 - Indoeuropejczyków, XLIII. 51 - narodu kirgiskiego, XLIV. 212219 Pochówki chińskie, XLV. 348, 34~ - japońskie, XLV. 359 - popielnicowe Azj!, XLV. 361 - wtórne, XLV. 356 Podania, XLIV. 120-129 - historyczne, XLII. 17-20 - spiskie, XLIV. 118-129 - wsi Hruskie, XLV. 131 Podcienie, XLII. 137 Podłoga, XLII. 185, 186 Podział ludów Ameryki Północnej, XLII. 734 - na regiony, XLII. 333 - ojcowizny, XLIV. 138 - Pigmejów, XLV. 38, 44 - Rusinó",-, XLII. 633 Podyma, klatka na puchacza, XLV. 236 Poezja chłopów, XLIII. 327 Pogranicze słowacko-niemieckie, XLIV. 249 Pogrzeb, XLII. 378-382. p. pochówki Pojedynek na skórze mona, XLV. 317 Pojęcie "archetypów", XLV. 366 Pokut, święty kąt, XLIII. 214-215 Polemika Gansiniec-Karwot, XLIII. 472,487 - Bartyś-Kaznowska-Jarecka XLV. 517 Polski Atlas Etnograficzny, XLIII. 34.-69; XLV. 203, 494-516 Polowanie z ptakiem, XLV. 235-237 - na zwierzynę morską, XLV. 315 Pol, XLIII. 216 Pomieszczenia gospodarskie, XLII 195-198 Poncho, XLII. 627 Poniewa, ~oniowa, j. ros. płachta, XLII. 636; XLIII. 192 Popularyzacja etnografii, XLIII, 157-168 Posag, XLII. 87 Posoua, pułap, XLII. 185, 186 Postaci demoniczne, XLV. 307, 308 Postęp cywilizacji, XLII. 345 Postęp w rolnictwie, XLII. 155; XLV. 158-202 Poświęcanie nowych' sań, XLV. 319 Potrawy z bru, XLV. 215 Potrzeby muzealnictwa etnograficznego, XLIV. 371, 378 Poweti, szopy, XLIII. 219 Powieści, XLII. 15, 24, 28; XLV. 309 Powinowactwo, XLII. 328 Pożywienie, XLII. 53, 54, 258; XLV. 144 - Ałtajczyków, XLII. 613 - głodowe, XLV. 211 Pół kmieć, XLII. 154 Półrolnik, XLII. 152, 154, 156, 181, 192 Półślednik, XLII. 153, 156, 169, 173, 192 Prace orientalistyczne, XLIII. 432 Prakultura, XLV. 103 - pigmejska, XLV. 40 Praojczyzna Słowian, XLV. 377 Prawo lenne w Czechach, XLII. 668 - ludowe, XLIV. 132 - ludu Garo, XLIV. 321 - niemieckie, XLII. 414 - polskie, XLII. 413; XLIV. 133 - rozwoju kultury, XLIV. 155, 167 - wskaźnika średniej arytmetycznej głowy, XLIV. 31 - wołoskie, XLIV. 287 - zwyczajowe, XLII. 413; XLIV. 133 Prażaki, kasza z bru, XLIV. 214 Prądy metodologiczne w etnografii, XLIII. 49-62 Problem czasu w etnografii, XLIV. 174-181 - etnogenezy, XLIV. 190 - klasowo-społeczny, XLII. 231, 343, 352 - Lapończyków, XLV. 380 Procesje, XLIV. 92 �633 632 Procesy ciągłych przemian, XLIV. 157 - historyczne a środowisko geograficzne, XLIV. 193-198 - etnogenetyczne, XLII. 18 - mieszania się kultur. XLIV. 161 Program badań społecznych, XLIII. 69 - Polskiego Atlasu Etnograficznego, XLIII. 36 Proletariat wiejski, XLII. 61, 65, 85, 87 Proso, XLV. 206 - pałkowe, XLV. 203 -- włoskie, XLV 204 Protochamici, XLV. 21 Prowincja kulturowa, XLII. 244 Proza ludowa, XLII. 16 Przebudowa etnografii, XLIII. 31 - socjalistyczna, XLII. 608 Przebieranie się za lamparta, XLV. 84 Przechowywanie odzieży. XLII. 627 - produktów, XLII. 619 Przedmiot badań etnograficznych, XLII. 17 - i cel etnografii, XLII. 456, 646, 647,695-697, 909-912; XLIII. 221, 254; XLIV. 325 Przednówek, XLII. 298 Przekleństwa, XLIII. 436 Przełazy p. płoty Przejście do wieku męskiego p. inicjacje. Przełom, metodologiczny, XLIV. 154 - w etnografii niemieckiej, XLIII. 241 - w kulturze, XLIV. 181 Przemiany wsi, XLII. 49, 57-59, 61--65, 70, 117, 124, 127 Przemysł lubelski, XLII, 236 - ludowy ruski, XLII. 639 Przeobrażenia antropologiczne, XLII. 465, 473 - wsi Z.S.R.R., XLII. 649 Przeploty, XLII. 721 Przesądy ludu litewskiego, XLII. 442 Przeszłość murzyńska, XLV. 17, 18 Przeżytki, XLIII. 18 Przodkowie Egipcjan, XLV. 23 Przyczyny chorób, XLV. 362 Przydomki murzynów, XLIV. 302 Przydziały ziemi, XLIV. 139-141 Przysłowia, XLII. 12, 15, 18-20, 324 Przywolywek, XLIV. 135 Pstruchy, wełniane płachty, XLII. 98 Psychologia ludów, XLV. 106. - postaci, XLV. 357 Pszenica, czerwonka, wąsatka, XLV. 144 Pueblo, XLIII. 284-287 Purgatio canonica, XLIV. 89 Pustka rubieżna, XLII. 499 R instrument smyczkowy, XLV. 328 Rada starszych, XLV. 154 Radlica, XLII. 151-153 Radła, XLII. 151-153; XLV. 169, 188 Rak w bajce, XLV. 281, 282 Rasa, Bałtów, XLIV. 13 - pigmoidalna w Australii, XLV. 354 - falijska, XLIV. 14 Rataj, XLII. 71, 73, 152-154; XLV. 132 Reaktywowanie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLII. 20, 21 Reedycja, XLII. 294, 460, 462 Region, XLII. 333, 334 Regionalizacja budownictwa, XLV. 391 Rababa., Rekonstrukcja dziejów kultury, XLIV. 166 Rekonstrukcja dziejów Afryki, XLV. 18, 22 - proces6w historycznych, XLII. 48, 115; XLIV. 159 - podziału gruntowego, XLV. 12:1 Religia Isnegów, XLIV. 321 - murzynów, XLIV. 303,311,312 - Pigmejów , XLV. 37 Religioznawstwo, XLV. 350 Relikty, XLTI. 330; XLIII. 18 Retrogresja historyczna, XLIV. 234 Heza, włóka, plosa, XLV. 137 Rękopisy Kolberga, XLII. 307 Rodzina duża, XLII. 607; XLV. 153 - języków Nil-Kongo, XLV. 20 - mała, Eskimosów, XLIV. 221 '- patriarchalna, XLV. 317 - wielka, XLII. 684 Rogi na proch, XLV. 86 Rok obrzędowy, XLII. 382-398 Rola kowala, kapłana, XLV. 365 Rolnictwo, XLII. 58; XLV. 114-116 - kurpiowskie, XLII. 289 - mazowieckie, XLII. 261 - w Egipcie, XLV. 24 Rośliny jadalne, XLII. 614, 617 Rozedrzyskała, Rozwaliskała, bajka, XLV. 271, 275 Rozniecanie ognia przy pomocy wiercenia, XLV. 46 Rozrywziele, bajka. XLII. 17 Rozszczepienie się wspólnoty, XLIV. 161 Rozwarstwienie klasowe, społeczne, XLII. 229-230, 292; XLIV. 157 - wsi, XLII. 6'9-114, 119, 127 Rozwój konstrukcji drewnianej, XLV. 388 Różnice rozwoju kultury, XLIV. 161 Rubandy, zasłony weselne, XLII. 630 Rubież etnograficzna, XLII. 470, 471; XLIV. 188 - Europy, XLV. 17 Ruch religijny górali, XLIV. 340 Ruiny Zimbabwe, XLV. 25 Rusałki, XLV. 307, 314 Ryba w bajce, XLV. 284 Rybołówstwo, XLII. 161, 162, 191 Rycerz odrodzenia, tancerz murz., XLV. 81-83 Rydel, XLII. 151 Ryki, płoty kamienne, XLV. 140 Rysunki skalne Australii, XLIV. 322 Rzemiosło wiejskie, XLII. 52, 59, 237, 267 Rzepa, XLII. 549 Rzesza Wielkomorawska, XLII. 667 Rzeźba czukocka, XLII. 625 - Mawia, afryk., XLV. 80 - Tuwińców, XLIII. 195 - w kości, XLII. 624 S Sa.ba, worek do mleka, XLII. 615 Sabat czarownic, XLII. 17 Sadyba, XLIII. 203 Samotrzask na ptaki, XLII. 527, 223-262 Sanie, XLII. 173 Saraj, drwalnia, XLIV. 232 Sarafan, odzież XLII. 636 Satyry ludowej podział, XLV. 408 Schemat kręgów kulturowych, XLV. 103 - rozwc~u społeczeństwa, XLII. 704 Seminarium afrykanistyczne, XLIII. 497-500 Separacja gruntów, XLII. 127 Sesj a Kolbergowska, XLII. 218, 454-464, 938-947 Sesj a etnograficzna, niemiecka, XLIII. 441, 442 �634 Sesja odrodzenia PAN, XLIII. 348 _ podhalaI1ska, XLIV. 267, 500, 512, 522 _ naukowa A.N. ZSRR, XLII. 886, 893 Sezonowa translokacja, XLII, 723 Sieć badań, XLIV. 203 Siedliska, XLV. 135 Siekierka, XLII. 536 Sień, XLII. 185-188, 135; XLIII. 212 Sierp. XLII. 155-159. Sibie~e, siubie~e, sybile, XLV. 314 Sidło, XLII. 529 Sidziniarki, XLIV. 340 Silesiana, XLII. 307, 458 Sinanthropus, XLII. 707 Siostrzan, siestrzan, XLII. 185 Sitarze biłgorajscy, XLII. 231, 237 Siwaki podlaskie, XLIII. 354 Skiba, XLV. 138 Skala, Bunaka, XLIV. 47 - Fischera Sallera, XLIV. 19 - Martina, XLIV. 19 Skarby podziemne, XLIII. 551 Sk~e;:y, piwnice, XLII. 195 Skład etniczny Azji, XLII. 219-221 - ludności iberyjskiej. XLV. 23 Składnik paleoazjatycki, XLIV. 4'2 Składniki antropologiczne, XLIV. 31 Skórki ptaków, XLII. 627 Skrzynia, XLII. 165, 166 Slawistyka, XLII. 44 Słopiec na wilki, XLII. 524 Słowak, słowacki, słowiański, XLIV. 296 Słowianoznawstwo, XLII. 465 Słownik etymologiczny języka czeskiego, XLIII. 272 - foklorystyczny, XLIII. 288-296 - górnośląski, XLIII. 357 - filozoficzny, XLIV. 160 Słowr:iczek gwarowy, XLII. 15, 316 635 Słowniczek pigmejski, XLII. 747-748 - starożytności słowiańskich XLIII. 425 Smoki rytualne, XLIII. 274 Smyk, XLII. 173 Saba, j. buł. izba, XLV. 347 Socha, XLII. 51, 197, 920; XLIII, 219; XLIV. 72, 301; XLV. 142, 147, 169, 177, 178 Socha litewska, podlallka, XLV. 181 - łopatkowa, XLII. 261, 721 - i ślemię, XLII. 629 - szwedzka, XLII. 721 Socjologia, XLII. 702; XLV. 371 Sołtysi, XLII. 120, 157, 170 Spancerek, XLII. 79, 81 Spar, wspar, XLV. 231 Specyfika kultury Słowian, XLII. 331 - polskiej kultury ludowej, XLIV. 235 - terenu kurpiowskiego, XLII. 287 Spichrz, spichlerek, spichlerzyk, XLII. 128-130, 196 Spichrze, świrnie, XLV. 152 - Ulczów, XLII. 629 Spiłowane zęby, XLV. 90 Spław, XLIII. 230 Spodnie, XLII. 81, 85, 91, 101 - na oczkur, XLII. 637 - z cielęcej skóry, XLII. 80-95 Spódnice, spodnik, XLII. 83, 92, 95, 103, 105 Spółdzielczość, XLV. 155 Sprawozdanie Instytutu Historii Kultury Materialnej, XLIII. 500 Sprzęt zbóż, XLII. 155-159 Sprzęty, XLII. 162-169, 260, 261 Stadia rozwoju kultury, XLII. 707709 Stajnia, XLII. 193-195 Stajonka, długość pola, XLV. 138 Stanik, XLII. 102 Stare i nowe w etnografii, XLIII 179; XLIV. 182 Statki, naczynia, XLII, 16'2-164 - słowiańskie, XLII. 782-785 Statut cysterski. XLIV. e3 - Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLIV. 527-539 Stępa, XLV. 214, 321 Stodoła, XLII. 127-132, 191-193.; XLIV. 220 Stosunki etniczne tysiąclecia, XLIII. 'ł05 - pokrewieństwa w N. Brytanii, XLV. 367 - rodzinne węgierskie, XLV. 341 - społeczne Czukczów , XLV. 315 - węgiersko-słowiańskie, XLV. 338 Stożenie siana, XLV. 146 Stół, XLII. 165, 166 Straszaki, XLV. 257-262 Stroje lubelskie, XLII. 233 - łużyckie, XLIV. 348 Strój głowy, XLII. 637 - ludowy, XLII. 112, 290, 608.; XLIII. 337-344 - ludowy rumuński, XLV. 347 - obrzędowy, XLV. 90 - ślubny, XLII. 102 - Tadżyków, XLII. 602 Struktura antropologiczna Balticum XLIV. 40 - etniczna Afryki, XLV. 13-34 - rodowa Turcji. XLIV. 320 Strzyga, XLII. 534.; XLV. 313 Strzygoń, XLII. 532 Strzyża, XLII. 525 Studnia, XLII. 123-126, 132-133, 196-197 Substrat staropigmejski, XLV. 65 Sukmany, XLII. 86, 91, 97, 102, 103, 313 Sumiki, XLII. 140 Suszarnia, XLV. 382 Synchronizacja zjawisk, XLIV. 175 Synteza antropologiczna, XLII. 465521 - etnograficzna, XLIV. 163 Symbioza, XLV. 45, 47, 54, 57 System Aarne-Thompson-Krzyżanowski, XLII. 761 - językowy, XLII. 707 - dwóch klas, XLV. 113, 117 - A. Riegera, XLII. 554.-606 - zmianowania odgłogowego, XLV. 142 Systematyka, XLII. 48 - bajek, XLII. 21, 29.; XLV. 263 - faktów kulturowych, XLIV. 170 - epiki ludowej, XLV. 4.05 -- Kolberga, XLII. 27, 147 Szachownica gruntów, XLV. 127 Szachulec, XLII. 140 Szałaśnictwo alpejskie, XLII. 695 Szamanizm, XLV. 357 Szczepy Bałtów, XLIV. 12 Szczyt domu, XLII. 131 Szczodry wieczór, XLV. 314 Szeregi rozwojowe, XLIV. 172 Szkoła kulturowo-historyczna, XLII. 704.; XLIV. 156 - lingwistyczno-mitologiczna, XLII. 327.; XLIV. 254 _ wiedeńska, XLV. 91-124, 359 - zapożyczeń, XLIV. 254 Szlachta mazowiecka, XLV. 488 Szlak bursztynowy, XLII. 488 - handlowy, XLIV. 73 Szkutnictwo, XLIV. 57 - gdańskie, XLIV. 67 - skandynawskie, XLIV. 60 Szońdy, XLII. 197 Szore, XLII. 83 Sztuka białoruska. XLII. 642 - paleolitu, XLV. 15 �ti36 637 Sztuka plastyczna Słowian wschodnich, XLII. 635 - Powiśla, XLV. 418-421 - ukraiń~ka, XLII. 639 Szuszun, kaftanik, XLII. 637 Ślemiona, XLII. 131 Śparogi, XLII. 629 Śpiewacy wędrowni, XLII. 690 Śpiewki, XLII. 20, 28 Środki magiczne, XLIV. 84 Środowisko geograficzne, XLV. 161, 163 Śudra, XLIII. 298 Święcenie ziela, XLII. 537 Święta Marta, XLIII. 278 Święto rogów, XLV. 319 Świnie, XLV. 148 Świniobicie, XLII. 526 Świniopas, XLII. 548 T Tabakierki, XLII. 620, 621 Tabu, XLV. 80 Talkan, tłukno, XLII. 614, 616 Tamga, gmerk, XLIV. 221 Taniec, tańce, XLII. 20, 28, 238, 239 chodzony, XLIII. 332 okrąg/y, XLIII. 333 obrzędowy, XLV. 81, 87 szocze, XLIII. 332 - walcerki, XLIII. 333 - wiwaty, XLIII. 332 Taradajki do transportu sochy i brony, XLV. 142 Tatuaż, XLV. 327 Teatr tadżycki, XLII. 608 Technika badań społecznych, XLV. 371 Technika kartograficzna, XLIV. 200-204 - odlewanie, XLV. 15 - tkacka, XLII. 634 - uprawy, XLII. 261 Teki Kolberga, XLII. 13, 218, 253, 307-332, 355, 357, 321, 442, 456 Teksty Tuaregów, XLV. 360 Teoria akulturacji, XLIII. 209 - archetypów Junga, XLV. 357, 366 - Czekanowskiego, XLV. 380 - kręgów kulturowych, XLV. 97109 - kulturowych areałów, XLIII. 209 - motywów wędrownych, XLIV. 254 - typów kulturowych, XLII. 714, 715 Terażniejszość w badaniach, XLIV. 158 Tereny pigmejów afrykańskich, XLV. 37 Terminologia skandynawska, XLII. 711, 712 Teza Heyerdala, XLII. 703 Tezy dotyczące przedmiotu celu etnografii,XLIV. 155 Topór obrzędowy, XLV. 87 Totem, totemizm, XLV. 104, 109, 114, 365 Tkactwo hornackie, słowackie, XLII. 682 Tłoka, XLV. 145, 153 Tłuki pięściowe, XLV. 360 Tradycja grecko-rzymska, XLV. 307-314 Transport, XLII. 170-175 - narzędzi rolniczych, XLV. 142 - siana, XLII. 673, 674 Trofea myśliwców afrykańskich, XLIV. 304 Trójpolówka, XLII. 51, 59, 123 - indywidualna, XLV. 133 -- zbiorowa, XLV. 125-156 Trzewiki, XLII. 98 Tylnica, XLIV. 61 Typ austro-afrykański, XLV. 21 Typy hodowli psów, XLIV. 240 Typy gospodarczo-kulturowe, XLIII. 245 - kultur pasterskich, XLIV. 323 - nigrycki, sudański, XLV. 16 - orientalny, XLV. 24 U Ubiór chłopski, XLIII. 352. p. odzież - dziewcząt, XLII. 82, 108, 109 - górala, XLII. 523 - kobiet, YLII. 82-85, 95-98, 102105, 108 - kurpiowski, XLII. 283 - lubelski, XLII. 233 - ludowy, XLII. 779 - "mekkański", XLV. 326 - męski, XLII. 79-82, 307 - odświętny, XLII. 80 - roboczy, XLII. 79-86 Uboczność zjawisk kulturowych. XLIV. 183 Ubój jeleni, XLV. 318 Ugorowanie, XLV. 134, 143, 144 Układ budynków, gruntów, XLII. 121, 131, 722; XLV. 128 Uprawa bananów, XLV. 20 - bru, XLV. 203-223 - lnu, XLV. 144 - prosa w Afryce, XLV. 22 - łopatą, XLIV. 305, 323 - tytoniu, XLV. 145 Upiór, XLII. 553 Uprząż, XLII. 170-175 Urodzenie dziecka, XLV. 364 Ustawy uwłaszczeniowe, XLII. 50, 64, 70, 71, 118, 229, 269, 277, 286 Ustrój feudalny, XLII, 54-56, 69, 117, 230 - patriarchalno-rodowy, XLV. 323 - rodowy Eskimosów, XLIV. 221, 228 - ~połeczny Arabii, XLV. 322 Usytuowanie chaty, XLII. 121, 129 Urządzenia przemysłowe, XLII. 159 -162 Uwrocie, miejsca za wrotami, XLII. 123 Uzupełnianie obrazu rozwoju kultury, XLIV. 159 W Wabie żywe, XLV. 228-239 Wabienie, XLV. 223-262 Wabiki, XLV. 243-257 - bębenkowe, XLV. 251 - mieszkowe, XLV. 290 - muszlowate, XLV. 252 - na łosia, 'XLV. 255 - na sarny, XLV. 254 - piórkowe, XLV. 253 - piszczałkowate, XLV. 246 - tubowe, XLV. 244 - zwane przepiór, XLII. 535 Walka klasowa, XLII. 343 Walki religijne, XLIV. 118-129 Wariant podhalański w bajce, XLV. 273 - ruski, XLV. 269 Warianty azjatyckie w bajce, XLV. 264 - bajki polskiej, XLV. 268, 269 - europejskie, XLV. 264 - bajki zwierzęcej, XLV. 265, 263 Warstwy kulturowe, XLV. 101 - kulturowe Afryki, XLV. 18 Warsztat garncarski, XLV. 416 Wartość materiałów Kolberga, XLII. 358 Wasm, znak dla bydła, XLV. 323 Watówki, XLII. 98 Wazy murzyńskie, XLV. 82 Wątki bajkowe, XLII. 314, 328 - litewskie, XLII. 440 _. lubel~kie, XLV. 274 �639 638 Weryfikacja Kolberga, XLII. 459 Wesele, XLII. 16, 207, 333, 363-378 Westka, kamizela, XLII. 93 Wędrówka Krywiczów, XLII. 498 - ludów, XLV. 25 Wędrówki motywów wątków, XLII. 341 - Słowian wschodnich, Xl II. 501 - śpiewaków, XLII. 690 Węgierskie wydania etnograficzne, XLV. 334, 340 Węglarka, XLII. 539 Wiatraki, XLII. 159, 191 Widły, XLII. 157 Widowiska, XLII. 19 Wielka rodzina, XLV. 324, 329 Wierzeje, XLII. 191 Wierzenia, XLII. 17.; XLIII. 71-92 - Enców, XLII. 623 - ludów myśliwskich, XLV. 113 - religijne afrykallskie, XLV. 364 Wieś kujawska, XLII. 123, 124, 129 - mazowiecka, XLII. 129 -- pańszczyźniana, XLII. 50, 71, 114 - podlaska, XLV. 128, 129 - polska, XLII. 122 - puszczańska, XLV. 132 - socjalistyczna, XLII. 690 - wielkopolska, XLII. 17, 69-114. 1l7, 118, 124, 125, 128, 143,-19!l Widowiska ludowe francuskie, XLIII. 275 Wilcze doły, XLV. 359 Wilkierze, XLII. 137 Wilkołak, XLII.' 541 Wilkou:yj, podwywacz, XLV. 224 Wiły, XLV. 307 Wioski murzyil~kie Mawia, XLV. 71 Wlóka, miara pola, 30 morgów, XLV. 131 Włóki, wloki, XLII. 673.; XLV. 142 - do transportu narzędzi rolniczych XLV. 142 Wnętrze domu, XLII. 164, 165, 186 - izby opoczyńskiej, XLV. 413 Wojownik pruski, XLII. 531 Wozacy podlascy, XLV. 137 Wozy, XLII. 170, 171 - bose, XLII. 171, 174, 175 - póltoraczne, XLII. 170, 171 Wózki powroźnicze, XLII. 673 Wpływ małżeństwa na wielkość gospodarstwa, XLIV. 152 Wpływy azjatyckie w bajce, XLV. 285 - chamicko-kuszyckie, XLV. 22 - rumuńskie, XLV. 472-484 - słowackie, XLIV. 294 Wrota, XLII. 197 - na pole, XLV. 140 Wskaźnik głowy, twarzy, nosa, XLIV. 9 Wsi ubóstwo, XLII. 54, 55 - węgierskiej przemiany, XLII. 689 - układ, XLII. 123 - zakładanie, XLII. 122 - zamożność, XLII. 50, 51, 60, 62, 64, 182, 343 Wspinanie się na słup, XLII. 550 Wspólnota ludu, XLIV. 157 - terytorialna, XLIV. 162 - wschodnio-słowiańska, XLII. 633, 634 Współczesne badania na Kurpiach, XLII. 288-293 Współpraca archeologii z etnografią, XLIII. 183-191, 242 - "Ludu" XLIII. 93 Wycinanki kurpiowskie, XLII. 29 Wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLII. 46 Wydeptywanie zboża, XLV. 384 Wykaz miejsc badanych przez Kolberga, XLII. 398-412 Wykrywanie genezy faktów kulturowych, XLIV. 164 Wypasanie bydła w lasach, XLV. 143 Wyposażenie wnętrza, XLII. 260,261 Wyprawy Wikingów, XLIV. 39 Wyrobnicy, XLII. 73 Wyrwida,b w bajce, XLV. 271, 274 Wystawa budownictwa socjalistycznego, XLII. 649 - sztuki ludowej, XLII. 925-937.; XLIII. 451-463 Wywiad społeczny, XLV. 371 Wywoływanie burzy, XLIV. 88 Wzorcownie przemysłu ludowego, XLIII. 421 Z Zabawki N. Gwinei, XLV. 360 Zadania etnografii polskiej, XLIII. 92 - etnografów, XLIV. 157 - metody kartograficznej, XLIV. 153-204 Zagadki, XLII. 18, 19.; XLIV. 321 Zagon, plosa, XLV. 137 Zagroda, XLII. 127-129; XLV. 151153 Zagroda lubelska, XLII. 129, 130, 135 - mazowiecka, XLII. 128, 129 - wielkopolska, XLII. 128 - w okół, XLII. 128 Zagrodnicy, XLII. 6;2, 71, 73, 190 Za gumnie, droga za stodołami, XLV. 141 Zajęcia pozarolnicze, XLV. 150-151 Zakres etnografii, XLII. 27.; XLIV. 130 Założenia atlasu etnograficznego, XLIV. 154 - badań radzieckich, XLII. 650 - atlasu Górnej Austrii, XLIV. 336 Zakres historii kultury materialnej, XLIV. 131 Zamożność wsi, XLIV. 147, 149 krawędź zagonu, XLV. 138 Zapis melodii, XLII. 225, 238, 239 Zapożyczenia kulturowe, XLII. 341 Zasada kompleksowości w kartografii XLIV. 183, 189, 192 - równości przydziałów, XLIV. ISO Zasięg buku, XLV. 377 - Kaszubszczyzny, XLV. 433 Zasięgi zjawisk, XLIV. 177 Zasłony ślubne tadżyckie, XLII. 630 Zastodole, droga za zagrodami, XLV. 142 Zawartość teki śląskiej Kolberga, XLII. 309-314 Zbieractwo, XLII. 283, 719.; XLV. 133 - pieśni, XLII. 21~ Zbieracze, XLII. 22.; XLV. 46 Zbiory w Gdyni, XLIV. 415 _ Ministerstwa Kultury i Sztuki, XLIII. 419-421 Zespalanie gospodarstw, XLIV. 146 Zespół kulturowy rozerwany, XLV. 102 _ języków sudańskich, XLV. 19 Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLIII. 9, 62, 168, 487.; XLIV. 512.; XLV. 519544 Ziela, "ciotka", "matka", XLII. 617 Zioła, XLIV. 339 Zielnik Jakuba Wagi, XLV. 204 Zjawiska społeczne, XLIV. 162 Zimne budynki, XLV. 152 Zinwentaryzowanie stano\'1:isk Kolberga, XLII. 451 Złotogłowie kaszubskie, XLIII. 35~ Zmiany kulturowe na wsi. XLII. 344.; XLIV. 177 - w krajobrazie kulturowym, XLIII. 233 Zapaski, zapaszki, �640 641 Zmiany w strukturze gospodarczej, XLII. 288 Zmienność wytworów kulturowych, XLIV. 167 Zmory, XLV. 313 Znaleziska, XLV, 16, 17 Zróżnicowanie budownictwa, XLV. 390 - kultury, XLIV. 169 - lokalne, XLII. 262 - ludności, XLII. 514 - obszaru nadbałtyckiego, XLIV. 33 - zjawisk etnograficznych, XLIII. 11 Związek etnografii z historią, XLIV. 156 Związki przestrzenno-etniczne, XLIV. 162 Zwierzęta w bajce, XLV. 263-305 - udomowione, XLIV. 323 Zwyczaje pasterskie, XLIV. 87, 101 115 Zwyczaje prawne, XLIV. 133 Źródła arabskie, XLII. 685, 756 - archiwalne, XLIII. 93-121 - etnograficzne, XLII. 149.; XLIII. 93-121.; XLIV. 158, 159, 174, 179 - Kolberga, XLII. 360, 429, 438 - zapiw Rudolfa, XLIV. 319 Z Zarowa uprawa, XLV. 356 Żebracy, XLII. 99, 104, 106 Zeglarze, XLIV. 65 Żegluga polska, XLIV. 68 Zelazo, XLV. 14 Żniwa, XLIV. 192, 193 - w Finlandii, XLV. 382 - na Węgrzech, XLV. 334, 335 Żołądź w bajce, XLV. 286 Życie społeczne, XLIII. 63-70.; XLV. 153-154 Żywność, XLII. 233 Bircza Stara, XLII. 303 Boratyn, XLII. 299 Boruszyn, pow. obornicki, Brazylia, XLV. 355 XLII. 104 C J Chełmskie, XLII. 375, 390 mapa Chorwacja, Chrobacja, XLII. 484 Cieszyn, XLII. 311 Czechy, XLII. 48()-485 Czersk, XLII. 11 Czortowiec, XLII. 136 Czukotka, XLV. 315 D Dania, XLIII. 267-269 Dubiecko, XLII. 304 Dudy Puszczańskie, XLII. 279-282 E Elbląg, XLIV. 69 Egipt, XLV. 17 INDEKS ETNO GEOGRAFICZNY * Nazwy geograficzne: kraje, miejscowości, elementy F fizjograficzne. A B Abisynia, XLV. 17, 18, 25 Afryka, XLV. 13-34 Amguema, rzeka, XLV. 318 Ameryka Południowa, XLII. 619 Augustowskie, XLII. 436 mapa Auksztajta, XLIV. 37 Azja t'rodkowa, XLII. 607-609; XLIV. 228-230 Azji Stepy, XLV. 23 Bab-el Mandeb, ciesmna, XLV. 23 Babice, XLII. 303 Bachów, XLII. 296 Bahr-el-Djebel (Nil), XLV. 22 Bahr-el-Ghazai, XLV. 22 Balticum, XLIV. 7-47 Biała Serbia, XLII. 493 Białoruś, XLII. 26, 442; XLV. 226, 240 Z uwagi na znikomą ilość nazw geograficznych nie przeprowadzono szczegółowego podziału nazw geograficznych, elementów fizjograficznych, toponomastyki, ani też nie wyodrębniono nazw na poszczególne części świata. Litera N. oznacza: nowe; M-małe; W-wielkie; D-duże; pow. powiat. Finlandia, 382 XLIII. 269-272; XLV. G Gdań~k, XLIV. 69 Gez-tą-pua nad Amazonką, XLV. 103 Golejewek, XLII. 79 Górny Śląsk, XLV. 358 Góry Świętokrzyskie, XLV. 128 Gruzja, XLII. 661 H Hrubieszów, XLII. 122 Hruskie, pow. Augustów, XLV. 125156 1 ••Lud", t. XLV Indochiny, XLIII. 195 Iskań, XLII. 295 Ituri, rzeka, XLV. 48 Japonia, XLV. 359 Jelenia Góra, XLII. 421 Jeżyce, k. Poznania, XLII. 96 K Kalahari, pustynia, XLV. 19 Kaliskie, XLII. 51, 374, 383 mapa Kamerun, XLV. 351 Kieleckie, XLII. 19, 376 mapa Konojad, XLII. 176, 177 Kościan, XLII. 94 Kórnik, XLII. 78-80 Krajna, XLII. 161 Krakowskie, XLII. 25, 370, 371 Kraków, XLII. 22 Krobienice, Radomskie, XLII. 128 Krotoszyn, XLII. 74 Kujawy, XLII. 19, 121, 125, 369 Kurlandia, XLIV. 36 Kurpie, XLII. 264-293 Krzyworównia, XLV. 243 Kwidzyń, XLIV. 51 L Leszczowate, XLII. 297 Liguria, XLV. 24 Lipa-Lepa, XLIV. 65 Lipnik, W., XLIV. 118 Lubelskie, XLII. 130, 216-248, 374 mapa Ł Łapsze Wyżne, XLIV. 119 Łęczyckie, XLII. 374, 381 mapa 372 �- --'''. .. 643 642 Łoniowa pow. Bochnia, XLV. 214 Łużyce, XLII. 328, 422 M Macedonia, XLV. 240 Malborg, XLIV. 51 Mazowsze, XLII. 125, 249-263, 374, 386, 388 mapa Mazowsze Leśne, XLII. 123 - Polne, XLII. 123 - Stare, XLII. 249-263 Między jezierze afrykańskie, XLV.23 Mieszków pow. Pleszew, XLII. 85 Madlnica, XLII. 22, 36 Modlniczka, XLII. 22 Morawy, XLII. 481, 667-670 Morowica pow. kościerski, XLII. 83, 89 Mozambik, XLV. 70 Myszyniec, XLII. 282, 285 N Nilotów kraj, XLV. 366 Ninino pow. obornicki, XLII. 80 Norwegia, XLIII. 265-267 Nowa Gwinea, XLIV. 299; XLV. 43, 359 o Obornickie, XLII. 165 Orawa, XLIV. 18, 118-129, Osturnia, XLIV. 118 281-396 P Pakosław, XLII. 79 Pałuki, XLII. 161, 167 Peru, XLII. 728 Podhale, XLV. 128; XLIV. 334 Podkarpacie, XLII. 513; XLV. 209 Podlasie, XLV. 128 Pokucie, XLII. 19, 27, 513 Pojana lVIikuli, XLIV. 127 Polesie, XLII. 465, 507-513; XLV. 240 Półwysep Bałkański, XLV. 342-347 Pomorze, XLIII. 252; XLIV. 49 Potaszyca, Potarzyca, XLII. 79, 86 Powiaty: babimojski, XLII. 81, 82, 213 - biłgoraj ski, XLII. 242 - bukowski, XLII. 85, 97, 213 - bydgoski, XLII. 213 - chełmskI, XLII. 242 - chodzieski, XLII. 86-87, 213 - czarnkowski, XLII, 83, 85, 213 - gnieżnieński, XLII. 213 - gostyński, XLII. 86 - hrubieszowski, XLII. 242 - inowrocławski, XLII. 213 - kościański, XLII. 213 - krasnostawski, XLII. 242 - kraśnicki, XLII. 244 - krobski, XLII. 82, 83, 213 - krotoszyński, XLII. 83, 214 - lubartowski, XLII. 244 - lubelski, XLII. 244 - międzychodzki, XLII. 214 - międzyrzecki, XLII, 214 - mogilnicki, XLII. 214 - obornicki, XLII. 85, 214 - odolanowski, XLII. 85, 214 - ostrzeszowski, XLII. 214 - pleszewski, XLII. 81, 83, 214 - poznański, XLII. 214 - puławski, XLII. 246 - radzyński, XLII. 247 - sulechowski, XLII. 111 - szamotulski, XLII, 109, 206, 215 - szubiński, XLII. 215 - średzki, XLII. 83, 98, 215 - śremski, XLII. 215 - tomaszewski, XLII. 247 - węgrowiecki, XLII. 215 - wrzesiński, XLII. 215 Powiaty wschowski, XLII. 85, 215 _ wyrzyski, XLII. 86, 87, 215 _ zamojski, XLII. 247 Powiśle, XLIV. 47 Poznańskie, XLII. 25, 51, 103-113, 201, 215, 371; XLIV. 49 Prusy Wschodnie, XLIV. 47 Przemyskie, XLII. 51, 294-306, 376, 394 mapa Punt, kraj, XLV. 25 Puszcza Augustowska, XLV. 130 _ Nowodworska, XLV. 130 _ Nowogrądzka, XLII. 283 _ Ostrołęcka, XLII. 283 _ Perstuńska, XLV. 130 _ Zielona, XLII. 283, 288 R Radomskie, XLII. 373, 379 mapa Rasztowska Wola, XLII. 322 Roztoka, XLIV. 61 Ruś, XLII. 632 Ryczywół, XLII. 184 Rzeszów, XLII. 19 S , • Sandomierskie, XLII. 51, 368 Sanockie, XLII. 301 Sanu dorzecze, XLII. 294.-306 Sawin, XLII. 350 Siekierki pow. średzki, XLII. 203, 205 Sieniawa, XLII. 299 Skandynawia, XLIV. 7-47 Szwecja, XLIII. 260-265 Słowacja, XLV. 226 Spisz, XLIV. 118-129 Śląsk, XLII. 307-332; XLIV. 49; XLV. 397-399 - Cieszyński, XLIII. 335 - Górn)', XLII. 306 Środa, XLII. 77 Swięciany, XLIV. 18 T Tadżykistan, XLV. 328, 329; XLIII. 208 Tanganika, XLII. 71 Taraskon, XLIII. 274.-279 Tarnowo pow. chełmski, XLII. 130 Tarnów, XLII. 19 Tolkmicko, XLIV. 73 Tomaszowice, XLII. 22 Troki, XLIV. 18 Truso, XLIV. 73 U Ukraina, XLII. 26, 465, 507-513, 631 W Warszawa, XLII. 11, 14, 49 Wielkie Księstwo Poznańskie XLII. 200-215 ' Wielkopolska, XLII. 69-114, 200215, 122, 123 Wielkoruś, XLV. 240 Wietnam, XLIII. 196 Wilno, XLIV. 37 Winiary k. Poznania, XLII. 100 Wiriatyno ZSRR, XLIV. 205 Wolkowe, XLII. 290 Wołyń, XLII. 19,513; XLV. 209,217, 225 Wrocław, XLII. 310 Września, XLII. 77 Wyżyce pow. Bochnia, XLV. 214 Wyszatyce, XLII. 295, 297, 304 Z Zakopane, XLII. 24 Zaharowce, XLIV. 128 ··-~t"". ,..... ".•...• ~ •.' ,. w.' �645 644 1 Zambezi, rzeka, XLV. 22 Z:lmość, XLII. 122 Zastów, Radomskie, XLII. 128 Ziemia Lubuska, XLII. 111 NAZWY SZCZEPOW, l Ż Żabie, XLV. 225 Żakarowce, XLV. 274, 281 Żmudź, XLII. 435 Żuławy, XLIV. 71 PLEMION, A Aeta na Filipinach, XLV. 41 Ajncwie, XLII. 611, 702; XLV. 103 Akoa, Pigmeje, XLV. 44 Andamanie, XLV. 41, 48, 50, 103 Antowie, XLII. 318 mapa, 465, 503, 632, 643 Arabowie, XLII. 607; XLV. 25, 321 Arikena, Brazylia, XLV. 353 Ała, XLV. 356 Awarowie, XLII. 607 Ayom, karły, N. Gwinei, XLV. 42 B Baambe, Pigmeje afryk. XLV. 65 Babali, XLV. 54, 65 Babeyru, XLV. 54 Babinga, XLV. 42, 44 Ba-Bira, Babiru, XLV. 54, 65 Baćwa, Loćwa, XLV. 44, 51 Bagielli, XLV. 44 Bahima, Wahima, XLV. 13, 23 Bakumu, XLV. 54, 65 Balese, XLV. 54, 65 Balika, XLV. 54, 65 Bambuba, XLV. 54 Bambuti, XLV. 35, 41, 43, 45, 48, 54, 65 Bandande, XLV. 54 Bandaka, XLV. 54, 65 Bantu, XLV. 352 Bantuidzi, XLV. 22 Banyari, XLV. 54 Barumbi, XLV. 54 Basua, XLV. 44, 54, 56 Batutsi, Watusi, XL. 13, 23 Batwa-Twa, XLV. 15, 42, 43, 51 Bayakowie, Kongo belg. XLV. 361 Belu, Archipelag Sundajski, XLV. 350 Bhil, szczep indyjski, XLV. 15 Buszmeni, XLV. 15, 19, 43, 103 Bvuba, XLV. 65 Bałtowie, XLII. 471; XLIV. 38, 73 Bamberki, XLII. 102, 103 Bambrzy, XLII. 96, 99-102 Białochrobaci, XLII. 493 Buriaci, XLII. 608 C Efe, Pigmeje, XLV. 44, 65 Encowie, Samojedzi jenisiejscy, XLII. 623 Enowie, XLII. 607 Eskimo!li, XLIV. 221-228; XLV. 316 Eskimosi, ?aleokalifornijczycy, XLV. 103 Estończycy, XLIV. 8 F Fenicjanie, XLV. 25 Filiponi, XLII. 260 Finowie nadbałtyccy, XLIV. 7, 34 Gagauzi, XLII. 608 Gheez, XLV. 25 Gilacy, XLIII. 73 Goci, XLII. 485-491, 517 Górale, XLIII. 335; XLIV. 118-129 Gunantua, N. Brytania, XLV. 365, 368 H Hotentoci, XLV. 23 Huculi, XLV. 227 Hyksosi, XLV. 25, 727 I XLV. XLII. 100, 101 afr., XLIV. 303; K Kamczadale, XLV. 103 Kamilaroi, AU!ltralia, XLV. 103 Karakałpacy, XLII. 607 Karuga, Rodezja, XLV. 367 Kazachy, XLII. 607 Kean, N. Gwinea, XLV. 351 Kindiga, XLV. 24 Kirgizi, XLII. 622, 23; XLIV. 212, 219 Koriacy, XLV. 103, 316 Kurali, LIV. 40 X Kurowie, XLIV. 10, 39 Kurpie, XLII. 264-293 Kumycy, XLII. 608 G Indianie, XLII. 733, 736; XLV. 367 Isneg, XLV. 351 Itelmeni, XLV. 316 D Derlacy-Bambrzy, Dorobo, murzyni XLV. 355 Jamańczycy, Ameryka Płd, XLV. 103 Jukagirzy, XLV. 103, 316, 318 E LUDOW I NARODOW Chanaanejczycy, XLV. 25 Chantowie, XLII. 625 Chazarowie, XLII. 618 Cori, szczep afr., XLIV. 41 Cuna, XLII. 730 Czesi, XLII. 666-688 Czukcze, XLV. 103 - koczownicy, nadmorscy, 316 Dregowicze, XLIII. 304 Dunganie, XLII. 607 J Jadźwingowie, 17 XLII. 257,501; XLIV. L Lapończycy, XLII. 512 Lechici, XLII. 464, 491-494 Lendu, XLV. 20 Litwini, XLIV. 8 Liwowie, XLIV. 8, 24, 30 Ludy Oceanii, XLV. 367 - syberyjskie, XLII. 607, 608 - tungusko-mandżurskie, XLV. 316 Ł Łamutowie, XLV. 316 Łemki, XLVI. 118 Łotysze, XLIV. 8 M Mabudu, murzyni afryk. Madi, XLV. 20 Makonde, XLV: 70-91 Makua, XLV. 70 XLV. 65 �647 646 Mamvu, Momwu, XLV. 20, 54, 65 Mangbetu, XLV. 57 Masaje, XLV. 90 Mawia, XLV. 71 Medje, XLV. 54, 57 Mombutu, XLV. 54, 65 Mazurzy, XLIV. 49 Montanezi, szczep Indian, XLV.227, 239 N Negrito, Pigmeje Azji, XLV. 41 Negritos, Pigmeje filipińscy, XLV. 356 Negryci, Filipiny, XLV. 103 Neurowie, XLII. 479; XLIV. 38 Ngadha, Archip. Sundajski, XLV. 362 Nganasowie, XLII. 607 Niemcy, XLII. 69, 70, 105, 108 Nachurcy, Turkmeni, XLV. 333 O Obongo, XLV. 44 Ojibway, XLV. 109 Olendrzy, XLII. 120, 134 Ordos, XLV. 363 Oroczoni, XLIII. 200 P Papuasi N. Gwinei, XLV. 43, 103 Pigmeje, XLII. 692, 738-748; XLV. 13 - Afryki Środkowej, XLV. 19, 35 - filipińscy, XLV. 357 - nad Ituri, XLV. 103 Polacy, XLII. 69, 70, 79, 103 Pomorzanie, XLIV. 71 R Radymicze, XLIII. Ruanda, XLV. 44 Rumbi, XLV. 87 Rusini, XLII. 296, 297 Rusnacy, XLIV. 119 S Samojedzi, XLII. 623, 624; XLV. 103 Sandawe, XLV. 24 Sekuam, Ameryka Płd. XLV. 103 Semangowie, XLV. 41, 50 - filipińscy, XLV. 103 - malajscy, XLV. 357 Semici, XLV. 24, 32 Senoi filipińscy, XLV. 103 Serbowie Łużyccy, XLII. 422 Siewierzanie, XLII. 644 Skandynawowie, XLIV. 42 Słowacy, XLIV. 129 Słowianie, XLII. 45, 643; XLV. 377 - wschodni i połud., XLII. 497503 Słowińcy, XLIV. 71 Sulka, N. Brytania, XLV. 349 Sumeryjczycy, XLV. 24 Szorcowie, XLII. 614, 663 T Tasmani, Tasmanoidzi, XLV. 354 Tatarzy, XLII. 607 Tuaregowie, XLV. 355 Tunguzi, XLV. '103, 316 Turkmeni, XLII. 607 Twidzi, Pigmeje afro XLV. 43 u Ujgurowie, XLII. 608 Uralczycy, XLII. 661 Urunda, XLV. 44 W 304 Wabudu, murzo afro XLV. 54 Walbiri, Australia, XLV. 353 Wamwere, murzo afro XLV. Wangelina, XLV. 54 Wangwana, XLV. 33 Wapogoro, XLIV. 303 Wayo, XLV. 70 Weddyci, Cejlon, XLV. 103 Wenedowie, XLIV. 65 70 Wiatycze, XLIII. 304 Węgrzy, XLII. 689, 694 Wołosi morawscy, XLV. 339 ż Żmudzini, XLIV. 24 Żydzi, XLII. 69, 70; XLV. 25 INDEKS NAZWISK A Aarne A. LXIII. 289; XLV. 263 Abraham W. XLII. 419; XLIII. 20; XLIV. 134 Adalberg S. XLII. 29 Adamska-Zawistowicz K. patrz Zawistowicz-Adamska Adamus R. M. XLIII. 285 Afanasjew A. N. XLII. 22, 328 Akielewicz M. XLII. 422, 435 Anczyc W. XLII. 370 Andrejew N. P. XLIV. 255 Ankermann B. XLIV. 164; XLV. 20, 21, 34 Antoniewicz W. XLII. 447; XLIV. 504 Antropowa W. W. XLV. 360 Arlt. G. O. XLII. 557 Anuczin D. N. XLIV. 8, 44 Armon W. XLII. 431-445, 768 Assorodobraj N. XLII. 268 Aul J. XLIV. 44 Awizonis P. J. XLIV. 44 B Bac S. XLV. 173 Bach A. XLIV. 164, 193 Bachmann A. XLII. 469 Backman G. XLIV. 44 Bakos F. XLII. 689 AUTOROW Balas E. XLII. 672 Balasso I. XLII. 693 Baliński M. XLII. 226, 265 Balzer O. XLIV. 132; XLV. 126, 156 Bandtkie J. S. XLII. 316, 321 Baran L. XLII. 671 Baranowski B. XLII. 263, 755 Baranowski I. XLV. 126, 156 Barącz, XLII. 298; XLV. 264 Barlow H. XLII. 571 Bartkiewicz W. XLII. 316 Bartok B. XLII. 562 Bastian A. XLII. 340, 346, 704 Baumann H. XLV. 95 Baumgarten K. XLII. 240 Bąk S. XLV. 426 Bechman A. D. XLIV. 230 Belenyesy M. XLII. 691 Belicer W. XLIII. 191 Bergmann E. XLII. 70 Bernheim E. XLV. 98 Bernsztam A. XLIV. 212 Berwiński R. XLII. 24, 30, 31, 45, 146 Białecki, XLII. 317 Biedrzukiewicz J. XLII. 355 Biegajło W. XLV. 127 Bielicki, XLII. 146 Bielski, XLII. 29 Bieńkowski W. XLII. 421 Biester J. E. XLII. 122, 125 Birket K. XLIV. 221; XLV. 93 �648 Bittner-Szewczykowa H. XLII. 947; XLIII. Suplement Bliziński J. XLII. 33, 47 Błaszczyk S. XLII. 776, 922, 957 Błomkwist E. E. XLIII. 211 Boas, XLII. 706 Bobrzyński M. XLII. 413; XLIV. 133 Bogatyrjew T. G. XLIV. 265 Bogdanow A. XLIV. 7 Bogusławski, XLII. 25 Bohomolec, XLII. 25, 30 Bolte J. XLII. 314; XLV. 296 Bornemann F. XLIV. 313; XLV. 92, 357 Bohm J. XLII. 668; XLIV. 193 Brandt B. XLV. 156 Brandt Ch. S. XLIII. 284 Braun F. XLV. 156 Brennsohn J. XLIV. 44 Brensztajn M. XLII. 435 Broca P. XLII. 466; XLIV. 7 Brodziński K. XLII. 26, 37 Brown A. R. XLV. 36 BrUckner A. XLII. 30, 263; XLV. 313, 314 Bruk S. I. XLIV. 219 Buga K. XLII. 499; XLIV. 37 Bujak F. XLII. 416; XLIV. 65; XLV. 126, 156 Bulanda E. LV. 91 Bule van G. XLII. 703, 738; XLV. 68 Burgstaller E. XLIV. 252, 336 Burszta J. XLII. 755, 794, 884; XLIII. 323 Busłajew, XLV. 312 Bystroń J. st. XLII. 28, 44, 309; XLIII. 175; XLIV. 164 Bytnar-Suboczowa M. XLIV. 166 C Casati G. XLV. 52 Cegielski K. XLV. 171 Cernohorsky K. XLII. 666 Chaillu P. XLV. 35 Charuzin A. XLIV. 8, 44 Chitimia J. C. XLIV. 267 Chodakowski A. XLII. 205 Chodźko A. XLII. 26 Chomiński L. XLV. 458 Chmielińska I. LII. 775 Chmielowski T. XLII. 30, 44 Chopin F. XLII. 10, 12, 37, 38, 49, 335 Christian W. XLV. 94 Chybiński A. XLII. 560; XLIII. 20; LIV. 507 X Cichowicz W. XLII. 114; XLIII. 331 Cieśla-Reinfus!owa Z. XLIII. 354, 355 Ciesielski W. XLII. 221, 228, 232, 234-236 Cinciała A. XLII. 311 Ciszewski S. XLII. 32, 315; XLIII. 16 Colling H. D. XLV. 86 Cook J. XLII. 726 Coriat J. E. XLII. 727 Cygański M. XLV. 243 Czacki T. XL!!. 252 Czajewski, XLII. 270, 271, 280-283 Czarnowski S. XLIII. 178 Czeboksarow N. N. XLII. 656; XLIV. 7, 44 Czekanowska A. XLIII. 122, 123 Czekanowski J. XLII. 465-521; XLIII. 16, 17, 303, 312; XLIV. 7, 17, 44, 164, 166; XLV. 13, 23, 34, 38, 53, 207, 397 Czepurkowski E. M. XLIV. 15, 44 Czerniewska K. XLV. 425 Czernik S. XLIII. 325; XLV. 402, 407 Ciźikow L. N. XLIV. 206 , I l \ I l .~ ,l l, I il ! J l J < j I I.. D Damborsky J. XLII. 679, 688; XLIV. 274 Danielewski I. XLII. 24 Dąbrowski J. XLII. 113 Dąbrowski S. XLII. 233, 239 Dąbkowski P. XLII. 414; XLIV. 133 Dekowski J. B. XLV. 384 Delimat T. XLII. 49-68, 238, 285, 800; XL!II. 226; XLIV. 66, 153 Dembowski B. XLII. 24 Dembowski E. XLII. 37, 66, 113 Deniker J. XLII. 517; XLIV. 8, 45 Długosz J. XLII. 44 Dobrowolska A. XLIII. 108 Dobrowolska D. XLII. 644-666 Dobrowolski K. XLII. 454-464, 750; XLIII. 23, 181; XLIV. 502; XLV. 126, 156, 397 Dopsch A. XLV. 156 Doroszewski W. XLIV. 199 Drobna Z. XLII. 668 Druźbacka E. XLII. 360 Drexel A. XLV. 19 Dumont L. XLIII. 274 Dvornik F. XLII. 485, 491, 497-499; XLIII. 308 Dynowski W. XLII. 753; XLV. 156, 373 Dźabbarow I. XLV. 328 E l l I ł Eberhard W. XLV. 93 Edmont E. XLIV. 252 Ehrenkreutz C. XLII. 263 Ehrhardt Z. XLIV. 263 Emin Pasza XLV. 22 Erixon S. XLII. 711 Estreicher K. XLII. 38 F Fajnberg L. XLIV. 221 Falkowski J. XLII. 263, 469; XLV. 180 Federowski M. XLII. 32 Fejos P. XLII. 736 Fiedler R. XLII. 317; XLIV. 338 Fischer A. XLII. 219, 234; XLIII. 77, 80; XLIV. 165 Fischer E. XLIII. 232 Flizak S. XLII. 954; XLIV. 343 Flor F. XLV. 93 Florea Florescu, XLV. 347 Fojtik K. XLII. 675 Franko I. XLIII. 12, 13, 71 Frankowska M. XLIII. 37; XLIV. 154, 165 Frankowski E. XLII. 645; XLIII. 17, 354 Fritz J. M. XLII. 317, 329 Frobenius L. XLIV. 164; XLV. 26, 98 Fryczowa M. XLV. 263, 305 Funk, XLIII. 288 G Gajek J. XLII. 13, 35-48, 218, 337, 422, 454, 576, 631, 758, 797, 893, 909,962; XLIII. 9,23,37,174,337, 449, 504; XLIV. 153, 159, 165, 204, 239, 251, 512; XLV. 177, 203 Gajkowa b. XLII. 885, 909; XLV. 621-660 Gajzlerowa W. XLIV. 279 Gansiniec-Ganszyniec R. XLIII. 20, 77, 78, 323; XLIV. 75; XLV. 12 Garyga B. XLIV. 250; XLV. 158202 Gawarecki H. XLII. 265, 267, 276, 281 Gawełek F. XLII. 38, 439 Gawron W. XLII. 950 Gayre G. R. XLIII. 246 Gerson W. XLII. 11 Gieysztor A. XLIII. 301 �650 651 Glapa A. XLII. 69-114, 421-424, Gillieron J. XLI. 252; XLV. 445 782, 937; XLIV. 350; XLV. 401 Gliński M. XLII. 23 Gloger Z. XLII. 121, 219, 265, 269, 276, 281, 293; XLV. 156 Gluziński J. XLII. 130, 140, 222, 228, 238 Gładysz M. XLII. 307-332, 753 Gołębiowski Ł. XLII. 143, 223, 283, 316 Gorecki A. XLII. 26 Gorki M. XLII. 648 Gostomski A. XLII. 44, 137 Gotkiewicz M. XLIV. 118, 298 Gottfried K. XLII. 298 Grabowski B. XLIV. 134 Graebner F. XLIV. 164; XLV. 19, 110 Grajnert, XLII. 270, 271 Graus F. XLII. 667 Grimm J., Grimowie, XLII. 22, 227, 326; XLV. 265, 271 Grottger A. XLII. 37 Grube O. XLIV. 45 Gunda B. XLV. 338 Gurwicz I. S. XLV. 318 Gusinde M. XLIV. 314; XLV. 42, 44, 59, 94, 369 Heine-Geldern R. XLV. 93 Heinitz W. XLII. 570 Hejnosz W. XLII. 413-420, 795; XLIII. 325; XLIV. 130 Hempel M. XLII. 350 Hensel W. XLII. 631 Henzel T. XLIII. 427; XLV. 21, 34 Hesch M. XLIV. 45 Hettner H. XLIV. 164, 193 Hilden K. XLIV. 45 Hławiczka K. XLII. 238 Hoff J. B. XLII. 201-204, 211, 212, 312, 322 Hoffmanowa K. XLII. 222-224 Holsche XLII. 252, 261 Hołubowicz W. xLIII. 89, 188 Horalek K. XLIV. 269 Hryncewicz-Talko J. XLIV. 11, 46 Hiibner A. XLIV. 193 Hynek J. XLII. 223 Hytrek A. XLII. 311 I Ilin G. F. XLIII. 298 Inglot S. XLV. 160, 172, 186 Iskrzycka XLII. 219 Iwanow S. W. XLII. 609; XLIV. 240; XLV. 332 Iwanowsky A. A. XLIV. 45 H Haas W. XLII. 558 Hacquet XLII. 227 Haekel J. XLV. 92 Halban L. XLII. 415; XLIV. 132 Hammarda C. F. E. XLII. 308 Hanneson G. XLIV. 45 Hanusz I. XLII. 223 Haudricourt A. G. XLII. 470 Haupt L. XLII. 309, 337, 422 Haur, J. K. XLII. 44, 227 Hedemann, XLII. 263 Heimendorf K. XLV. 73 J Jabłczyński J. XLII. 145 Jackowski A. XLII. 769 Jacobeit W. XLIII. 442 Jakimowicz XLII. 263 Jakóbczyk W. XLII. 70-73, Jaraczewska Z. XLII. 223 Jaroszewicz XLII. 252 Jasińska R. XLII. 25, 36 Jastrzębski J. XLII. 238 Jenike E. XLII. 11, 250 Jerums N. XLIV. 45 114 • Johansen P. XLIV. 45 Johnson H. XLII. 52 Jostowa W. XLIII. 335; XLIV. 501 Judenko K. XLIII. 49-63 Jurczenko B. XLII. 358 Juszkiewicz A. XLII. 432 Kaiser E. XLIV. 193 Kalina A. XLIII. 12 Kałużyński XLIII. 435 Kamiński M. XLII. 441 Kandt-K;;.ntorowicz R. XLV. 15 Kapuściński M. XLIV. 126 Karłowicz J. XLII. 9, 20-23, 31, 32, 40, 119, 121, 219, 345, 43fl; XLIII. 10, 71; XLIV. 164; XLV. 450 Karpiński F. XLII. 320 Karpińska I. XLII. 779 Karwot E. XLIII. 71, 89, 314 Kavuljak A. XLIV. 126, 281 Kaznowska-Jarecka B. XLV. 519 Keller XLII, 223 Kiekebusch A. XLIII. 242 Kielisiński W. XLII. 78, 82, 90, 94, 102-110, 114; XLIII. 331 Kiełczewska-Zalewska H. XLV. 126, 156 Kierski E. XLII. 146, 207, 211 Kiparsky V. XLII. 499; XLIV. 10, 45; XLV. 381 Kislakow N. A. XLII. 609 Kitowicz J. XLII. 120, 283 Klimaszewska J. XLII. 750; XLIV. 166 Klimczyk Z. XLII. 84, 92 Klinger W. XLV. 3-07--':3'"14 Klonowicz F. XLII. 29, 44 Klonowski A. F. XLIi. 955 Kluk K. XLV. 158, 207, 230 Kłoskowska A. XLII. 645; XLIII. 27; XLIV. 155; XLV. 373 Knapp G. F. XLII. 331 Kocka W. XLII. 483 Kojdecka A. XLIII. 225; XLIV. 238; XLV. 334 Kolankowski L. XLII. 263; XLV. 126, 156 Kolberg O. XLII. 22, 31, 39-48, 116, 148, 209, 221-224, 252, 253, 265, 283, 289, 308; XLIII. 12, 172, 177, 183, 293, 327, 331, 334; XLIV. 136, 179; XLV. 451 Koller O. XLII. 559, 563 Kołłątaj H. XLII. 216, 320 Komorowski I. XLII. 11 Konopczanka A. XLII. 38 Konopka J. XLII. 11, 250 Kopczyńska-Jaworska B. XLIV. 509 Kopernicki I. XLII. 9, 13, 20, 31, 200-220, 250, 294, 300, 349, 432, 486; XLIV. 7 Koppers W. XLII. 701-710; XLV. 92, 358 Korabiewicz W. XLV. 7()-91 Koranyi K. XLIII. 20, 79q XLII. 962 Korczewski XLII. 29 Kossinna G. XLIII. 242 Korompay B. XLII. 692 Korotyński L. S. XLII. 212 Kostrzewski J. XLII. 447; XLIII. 187, 191 Kotoński W. XLIV. 507 Kott J. XLII. 239, 270 Kovacewicz S. XLII. 682 Kowalczyk J. XLIII. 186 Kowalenko W. XLII. 453 Kowalska-Lewicka A. patrz Lewicka-Kowalska Kozłowski K. XLII. 265 Koźmian J. XLII. 222 Kraiński E. XLII. 297 Kramarik J. XLII. 670, 674; XLIV. 269 Krasoń J. XLII. 464 Krasowski W. XLV. 386 �652 653 Kraus S. XLII. 217 Krcek F. XLII. 327 Krescentyn P. XLV. 207, 229 Kroha I. XLII. 559 Krupianska W. I. XLII. 656 Krzywicki L. XLII. 282, 486; XLIII. 173 Krzyżanowski J. XLII. 9-34, 456; XLIII. 357, 448; XLV. 263, 267, 296 Kuba L. XLII. 310 Kuchta J. XLV. 313 Kuhn A. XLII. 326 Kukier R. XLIV. 484 Kulczycki J. XLII. 645; XLIII. 24; XLV. 394 Kunicki L. XLII. 130 Kunz L. XLII. 676 Kuroń!ki E. XLIV. 48 Kuruc P. XLIV. 119 Kusznier P. I. XLII. 651 681, 689, 894; XLIII. 63,' XLIV: 16l, 165, 174, 389 Kutrzeba-Pojnarowa A. XLII. 263, 265, 269, 758; XLIV. 489, 495, 503 Kużmicz B. XLIII. 157 Kuzniecow W. G. XLV. 318 Kwaśniewicz W. XLII. 701, 750 Kwaśniewska-Trawińska M. XLII. 249-263; XLIII. 236, 241; XLIV. 340; XLV. 125-155, 342, 347 Kwaśniewski K. XLIII. 255 282' XLIV. 338; XLV. 203-21~ 370' 377, 460 ' , L Labuda G. XLII. 480, 758; XLIII. 24; XLIV. 163, 165, 169, 173, 194 Lachnicki XLII. 252, 261 Lam L. XLII. 33, 68, 254 Landau E. XLIV. 45 Lebzerter XLV. 94 Lelewel J. XLII. 252, 268, 292 Lenartowicz T. XLII. 37,39,47,217, 250 Lenin W. I. XLII. 658; XLIV. 261 Leontiew N. P. XLIV. 253, 255 Lewicka-Kowalska A. XLII. 729, 733, 735, 738, 765, 949; XLIII. 288, 334, 337 Lewicki M. XLII. 785; XLIII. 431 Lewicki T. XLII. 756 Lewin M. XLII. 650 Libelt K. XLII. -i8, 202, 212 Ligęza J. XLIII. 471 Linde B. XLII. 40 Lipiński T. XLII. 201, 212, 226, 265 Lips J. E. XLV. 373 Liske K. XLII. 120 Lampa J. XLII. 24, 312, 324 Lorentz F. XLV. 267 Lowie XLII. 706 Lubicz R. XLII. 254 Luschan F. XLV. 15 Lutyński J. XLII. 645; XLIII. 27; XLIV. 155 L Lepkowski J. XLII. 319 Lęga W. XLIV. 67 Lękowski L. XLII. 227 Łopaciński H. XLII. 9, 31, 219, 234; XLV. 460 Łoś J. XLII. 310 Łowmiański H. XLII. 263, 282; XLV. 126, 157 Loziński L. XLII. 296 Łubieński W. XLII. 226 Łukaszewicz J. XLII. 145 Ły~ik S. XLV. 35 M Macdonald A. W. XLIII. 296-298 Maciejowski A. XLII. 40, 318 Maciesza A. XLII. 487 Majer J. XLII. 250; XLIV. 7 Majewski K. XLII. 749 Malewska Z. XLII. 237, 576, 631, 643, 758, 884-886 Malinowski B. XLII. 257, 705 Malinowski L. XLII. 21, 309, 312, 317; XLIV. 120 MaliilOwski T. XLII. 446-453; XLIII. , . 183 Małecki M. XLIV. 198 lVIannhardt W. XLII. 327 Markoni K. XLII. 11 Marin L. XLIV. 325 Marr, XLII. 646 Masłowa G. S. XLIII. 192; XLIV. 242 Matiegka I. XLII. 482 Matyniak A. XLII. 794 Maurizio A. XLV. 206 Mawrodin W. W. XLII. 499, 643644; XLIII. 226; XLIV. 64 Mączyński J. XLII. 370 Mehler J. XLV. 166, 182 Medggers B. J. XLIII. 286 Meier E. XLII. 326 Meitzen A. XLII. 281; XLV. 125, 157 Mersmann H. XLII. 560 Meskank J. ŻLIV. 348 Merzbach L. XLII. 211 Meyer E. NLV. 24 Miarka K. XLII. 324 Michna W. XLII. 299 Milewski T. XLII. 227; XLIII. 22, 283; XLIV. 45; XLV. 19, 22, 34, 67 Miller M. XLV. 320 Micińska M. XLII. 952; XLV. 418 Mioduszewski XLII. 25, 240 Mitkowski J. XLIV. 495 Montandon G. XLV. 376 Morgan, XLV. 24 Moraczewska B. XLII. 206 Morawski XLII. 146 Morgen3terI'..- S. XLII. 571 Moszyński K. XLII. 263, 469, 753; XLIII. 19, 23, 168, 177; XLIV. 165, 166, 200; XLV. 11, 206, 453 Mościcki XLII, 263 Mlihlmann W. E. XLV. 48 Mydlarski J. XLII. 516; XLIII. 302, 435-441; XLV. II, 17 N Nahodil O. XLII. 669, 679 Narbutt T. XLII. 252, 442 Naruszewicz A. XLII. 320 Naryszkin W. W. XLIV. 209 Navratil J. XLII. 679, 688 Nasz A. XLII. 454; LIII. 24, 32 Necel A. XLIV. 57 Nedo P. XLII. 791 Nehring W. XLII. 319 Nesselmann G. H. F. XLII. 439 Niederle L. XLII. 688; XLV. 346, 377 Niemcewicz J. XLII. 293 Niesiecki K. XLII. 226 Nickel J. XLIII. 260 Nitsch K. XLII. 314, 495; XLIII. 16; XLIV. 51, 164, 195; XLV. 427456 Nizińska I. XLIV. 498, 500 Nordenskiold E. XLV. 93 Nosek S. XLIII. 187 Nowakowski J. F. XLII. 318 Nowosielski XLII. 18 O Ochmański W. XLV. 160 Ogrodziński W. XLII. 318 Okładnikow A. P. XLIV. 209 Olderogge D. A. XLII. 609; XLV. 34, 329 Olechnowicz W. XLIV. 11, 45 Olszew~ki W. XLII. 271, 285 �654 Optołowicz J. XLII. 216-248 Orańska J. XLII. 114; XLIII. Orkan W. XLII. 69 Orłowa A. XLV. 329 Orlowicz M. XLII. 298 Ortu ta y G. XLII. 694 Osiecki XLII. 271 Osipowicz A. XLII. 46, 218 Osiński K. M. XLIV. 498 Otrębski J. ?eLlI. 767 otto K. H. XLIII. 241 331 P Parczewska M. XLII. 317 Pauli Z. XLII. 336 Pawlak A. XLIII. 333 Pawłowska J. XLII. 925 Perszyc A. I. XLV. 321 Pessler W. XLIV. 164, 193 Petsch W. XLIII. 253; XLIV. 47 PękaIski M. XLII. 238 Piaścik F. XLV. 157, 386 Pieradzka K. XLII. 782; XLIV. 66 Pietkiewicz K. XLII. 777, 934 Piłsudski B. XLIII. 76 Piprek J. XLIV. 186 Piwocki K. XLII. 770; XLIII. 345 Plater S. XLII. 145, 209, 212 Plezia M. XLII. 644; XLIII. 105 Pojnarowa-Kutrzeba A. patrz Kutrzeba-Pojnarowa Polakiewicz M. XLII. 961, 962 Pol W. XLII. 123, 321 Pokropek M. XLV. 177 Polivka J. XLIV. 267 Polisensky J. XLII. 669 Polujański XLII. 252, 261, 281 Poniatowski S. XLII. 415; XLIII. 23; "XLIV. 164 Popiel S. XLII. 470 Potapow L. P. XLII. 609, 613, 669, 897, 899 Potiechin I. I. XLII. 651; XLIV. 155; XLV. 34, 331 Potkański K. XLIII. 15; XLV. 126, 157 Potocka K. XLII. 87, 88 Potocki L. XLII. 439 Poulik J. XLII. 667 Poutrin D. XLV. 36 Prazak V. XLIV. 269 Prus K. XLII. 318 Priifferowa-Znamierowska M. XLII. 263, 727; XLIV. 351-391 Przesławska H. XLIII. 274 Przewalski XLV. 242 Przeworska J. p. Rosen-Przeworska Przeździecki M. XLII. 45 Przybysławski W. XLII. 351 Przyjemski F. 495-498 Puffke E. XLII. 24 Purkynie J. XLII. 318 Puszet L. XLII. 119, 121 Puszkarewa L. XLIV. 211 Pypin A. XLII. 27, 34 Q Quatrefages A. XLV. 36, 39 R Raczyński E. XLII. 145 Radyń P. XLII. 733-735 Radońska T. XLII. 212 Rajewski Z. XLII. 631 Ratzel F. XLIV. 164 Reinfuss R. XLII. 114, 239, 753, 769, 795, 797; XLIII. 24, 356; XLIV. 505; XLV. 157 Refnfussowa-Cieśla Z. XLIII. 354, 355 Reychmann J. XLII. 694; XLV. 334 Rieger A. XLII. 554-606; XLIII. 122 Rivet P. XLII. 732; XLIII. 282 , ! 655 Robakidze A. I. XLII. 661 Rosen-Przeworska J. XLIII. 344, 351 Rosiński B. XLII. 486 Rostafiński J. XLII. 36; XLV. 204 Rostworowski XLII. 30 Roger J. XLII. 311 Rohr E. XLIV. 193 Rutkowski J. XLV. 157 Rzewuski H. XLII. 226 S ~ I Sarnicki XLII. 146 Schebesta P. XLII. 703, 744; XLV. 35, 41, 54, 65, 94 Scheur D. F. XLII. 559 Schlagenhaufen O. XLIV. 45 Schmidt E. XLIII. 253; XLV. 45 Schmidt W. XLII. 701; XLIV. 164, 313; XLV. 21, 39, 50, 123,349,357, 362, 365 Schneider LII. 296 Schumacher K. XLIII. 244 Schumacher P. XLV. 43, 51 Schwalbe G. XLV. 45 Schwartz W. XLII. 327 Schweinfurth G. XLV. 15, 35 Semkowicz WI. XLIV. 281, 488-495 ~erafin S. XLV. 386 Serejski M. H. XLII. 266, 268 Seweryn T. XLII. 522-553, 753; XLIII. 85, 103, 347; XLIV. 391, 508; XLV. 223-262 Siarkowski W. XLII. 315 Sierpiński S. XLII. 226 Skalnikowa O. XLII. 675 Skimborowicz XLII. 37 Skurzak L. XLIII. 2'98 Sincerus XLV. 158 Smith-Birket K. XLV. 93 Smogorzewski K. XLIV. 49 Smolarski lVI. XLII. 120 Schlenger H. XLIV. 164, 193 Smoljak A. W. XLV. 315 Smolerj, XLII. 309, 337, 421-424, 789-794; XLIII. 256 Snigirew O. XLIV. 46 Sobiescy J. lVI.XLIII. 122, 332, 465; XLIV. 507 S'obieski lVI. XLII. 239, 456, 767; XLIV.506 Sobisiak W. XLII. 143-199; XLIII. 93; XLIV. 348 Sokołow J. lVI.XLII. 647; XLIV. 255 Sommer E. LII. 327; XLIV. 8 Soderstrom J. XLII. 726 Spamer A. XLIII. 255, 259 Speiser F. XLV. 45, 47, 50 Spławiński-Lehr T. XLII. 478 Stankowa J. XLII. 682 Starek E. XLIV. 501 Staszczak Z. XLII. 925-947; XLIII. 24; XLIV. 153, 522; XLV. 384, 386 Steć T. XLII. 464. Steinitz W. XLIII. 236, 256; XLIV. 234 Stelmachowska B. XLIV. 481-488 Stęczyński XLII. 296 Stieber Z. XLIV. 199 Stieda L. XLIV. 7 Stojanowski K. XLII. 486 Stojkowa S. XLV. 342 Słotyhło E. XLIV. 11, 46 Stopa R. XLII. 703, 710, 748; XLV. 493 stout D. B. XLII. 729 Stranska D. XLII. 671; XLIV. 251 Stryczek J. XLV. 460 Stuhlmann F. XLV. 22, 34, 52 Styś W. XLIV. 137; XLV. 126, 157 Strzała K. XLIV. 266 Sucharewa O. A. XLIV. 228 Sumcow, XLV. 313 Surowiecki W. XLII. 146,466.; XLIII. 170 �657 656 Sirennius S. XLV. 204 Syrokomla W. XLII. 26 Szachmatow A. XLII. 499, 501.; XLIII. 304 Szalitowa W. XLII. 36 Szczepański J. XLII. 645 Szczepański R. XLIII. 296 Szczotka S. XLII. 879, 884 Szmielewa M. N. XLIV. 205 Szolnoky L. XLII. 690 Szyfelbejn Z. XLII. 264-293 Szyperski A. XLII. 464 Szwengrub L. M. XLV. 373, 399 Średniawa M. XLIV. 502 Świątkowska J. XLII. 780 Świeżawski E. XLII. 227 Świeży J. XLII. 233, 239, 351.; XLIV. 508 Świętek J. XLIII. 73 Świrko S. XLIV. 448, 451 Świtkowski P. XLII. 118 T Taylor, XLIII. 289 Tetmajer J. XLII. 26 Thompson S. XLIII. 289 Tille W. XLIV. 267 Tłoczek I. XLV. 386 Tokarew S. A. XLII. 649, 651; XLIII. 27: XLV. 330 Tołstow S. P. XLII. 609, 657; XLIII. 27; XLIV. ISS, 239; XLV. 329 Tomicki J. XLII. 118. 145, 148 Topolski J. XLV. 160, 189 Trawińska-Kwaśnicwska M. patrz Kwaśniewska-Trawińska. Tretiak J. XLII. 13 Turczynowicz M. XLII. 44, 114, 200-215, 301, 314, 352, 421, 456 Turnau I. XLII. 402 Tykiel B. XLII. 265, 281 Tylor E. B. XLII. 704; XLIV. 166 Tymieniecki Twardowski K. XLII. 265, 474 K. XLII. 17, 552 U Udziela S. XLII. XLIII. 15 13, 33, 306, 310.; V Vakarelski Ch. XLII. 693 Vanoverbergh P. XLV. 50 Va~mer M. XLV. 377 Vidal de la Blache, XLIV. 194 Vilppula H. XLV. 382 Vinson J. XLV. 16, 34 Virchow R. XLII. 481; XLV. 7, 46 Vitols T. M. XLIV. 46 Vorbichler A. XLV. 68 WitkiEWicz S. XLII. 24 Witwicki S. XLII. 356 Wojciechowski T. XLII. 256, 266, 484 Wojciechowski Z. XLIII. 424-427 Wokroj F. XLII. 477; XLIII. 431, 441 Wolff W. XLII. 331 Wolniewicz W. XLII. 203, 339 Wolski K. XLII. 294-306; XLIV. 499; XLV. 348 Wozaczyńska A. XLIII. 123, 139 Wójcik K. W. XLII. 12, 37, 72, 114, 146, 222, 223, 265-268, 276, 278, 283 Wróblewski T. XLII. 115-142; XLIII. 191; XLIV. 324, 332, 336; XLV. 358, 368 Wrzosek A. XLIV. 4.:3 Wysłuchowa M. XLII. 312 Wyszniepolski S. A. XLIII. 225 W Wacław z Oleska, XLII. 125 Wagnalls F. XLIII. 288 Waldhauer F. XLIV. 46 Waga J. XLV. 204 Waligórski A. XLII. 725; XLIV. Wallis S. XLIII. 357 Wanke A. XLII. 297, 467; XLIV. Waryński L. XLII. 113 Wasilewski E. XLII. 26 Weinberg R. XLIV. 8 Weinhold K. XLII. 319.; XLIV. Weiss R. XLII. 694-701 Werlin, XLII. 560, 561 Wesołowski A. N. XLIV. 254 Weule K. XLV. 70, B6 Węgrzynowicz L. XLII. 762 White A. L. XLIII. 283, 287 Wielowiejski J. XLIII. 246 Wieniawski A. XLII. 226, 227 Wilczewski H. XLIV. 56; XLV. Wildhaber R. XLIII. 259 Wilkońska P. XLII. 201, 203 Wiłkoński A. XLII. 145 Z 503 Z3.borski B. XLV. 157 Zagórski W. XVII. 26 Zajączkowski S. XLV. 157 Zajączkowski W. XLII. 608, 787; XLV. 315 609, Zakrzewska M. XLII. 239 Zakrzewski A. XLII. 265, 269, 276; XLIV. 166 Zakrzewski W. XLII. 11 Załęski G. XLII. 303, 304 Zatorski F. XLII. 433 Zawiliński R. XLIV. 166 Zawistowicz-Adamska K. XLII. 332-412; XLIII. 107, 169; XLIV. 509; XLV. 536 Zborowski J. XLII. 765 Zdziarski S. XLII. 312 Zejszner L. XLII. 26; XLIV. 128 Ziemacki W. XLV. 399 Zienkowicz L. XLII. 76, 146 Ziętkiewicz L. XLII. 206 Zin W. XLV. 386 Znamierowska-Priiferowa M. patrz Priifferowa-Znamierowska Z\volakiewicz H. XLII. 219, 220, 237, 239 Zygadłowicz F.XLII. 114 Żdanko T. A. XLIV. 238 Żmichowska N. XLII. 37 Żółtowski W. XLII. 227 Żupański, XLII. 200, 201 Żyga-A. XLIII. 325.; XLV. 406,407,410 17 WYKAZ INSTYTUCJI 338 421 NAUKOWYCH Akademia Umiejętności w Krakowie, XLII. 211, 212 Anthropos Institut we Fryburgu, XLIV. 289-324; XLV. 93, 348 Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, we Wrocławiu, XLII. 306 Duńskie Muzeum Narodowe w Kopenhadze, XLIII. 268 L'Ethnographie, Paryż, XLIV. 325326 Etnologiczne Muzeum w Berlinie. XLV. 347 12 "Lud". t. XLV I ETNOGRAFICZYCH Instytut Etnografii Mikłucho-Makłaja w Moskwie, XLII. 886, 893; XLII. 206-207; XLIV. 7, ISS, 180 - Etnologiczny Uniwersytetu w Wiedniu, XLV. 91 - Etnograficzny w Sofii, XLV. 347 - Geograficzny w Warszawie XLV. 126 - Historii Kultury Materialnej w Warszawie, XLIV. 153 - literatury im. A. Gorkiego w Moskwie, XLIV. 254 - Morski w Gdańsku, XLIV. 57 �658 Instytut Niemieckiej Etnografii w Berlinie, XLIII. 256 - Zachodni w Poznaniu, XLV. 397 .Jakuckie Archiwum Republikańskie XLV. 318 Komisja Antropologiczna Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, XLII. 269 - Historyczna Polskiej Akademii Umiejętności, XLII. 269 Kongres Nauk Antropologicznych i Etnograficznych w Filadelfii, XLV. 368, 485-513 - Wiedeński Etnologów, XLV. 96 Północny Kongres Slawistów w Upsali, XLV. 381 Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, XLV. 384, 411418 - Etnograficzne w Budapeszcie XLV. 347 - w Białowieży, XLII. 801 - w Białymstoku, XLII. 802 - w Bielsku, XLII. 359 - w Brzegu, XLIII. 372 - w Chełmie, XLII. 854 - w Darłowie, XLII. 326 - w Chorzowie, XLIII. 363 - w Cieszynie, XLIII. 364 - w Częstochowie, XLIII. 366 - w Gdańsku, XLII. 817 - w Gliwicach, XLIV. 368 - w Golubiu, XLIII. 419 - Górnośląskie w Bytomiu, XLIII. 361 - w Grudziądzu, XLII. 807 - Instrumentów Muzycznych Vi Poznaniu, XLIII. 387 Vi Jarosławiu, XLIII. 388 - w Jeleniej Górze, XLII. 505-508 Vi Kaliszu, XLIII. 379 - w Kamiennej Górze, XLIII. 408 - w Kartuzach, XLII. 870 659 Muzeum w Kętrzynie, XLII. 870 w Kielcach, XLII. 822 - w Krakowie, XLII. 830-843.: XLIV. 391-451 - w Kwidzynie, XLII. 820.; XLV. 418 - w Lesznie, XLIV. 381 - w Lublinie, XLII. 855 -, w Łomży, XLII. 803 - w Łowiczu, XLII. 801-865 - w Międzyrzeczy Wielkopo~skim, XLIII. 413 - Narodowe w Kopenhadze patrz Duńskie Muzeum Narodowe - Nordyczne w Sztokholmie, XLII. 717.; XLIII. 261 - w Nysie, XLII. 373 - w Olsztynie, XLII. 871 - w Opolu, XLIII. 378-378 - w Piotrkowie, XLII. 865 - w Poznaniu, (Rogalin), XLII. 382-387 - w Przemyślu, XLII. 390 - w Rabce, XLII. 844 - w Raciborzu, XLIII. 378 - w Radomiu, XLII. 825 - w Rzeszowie, XLIII. 391-395 - w Sanoku, XLIII. 395 - w Nowym Sączu, XLII. 843 - w Sieradzu, XLII. 867 - w Słupsku, XLII. 827 - w Sosnowcu, XLIII. 369-372 - w Szczecinie, XLIII. 396 - w Szczytnie, XLII. 875-878 - w Tarnowie, XLII. 845 - w Tomaszowie Mazowieckim, XLII. 869 - w Toruniu, XLII. 808-815 - fur Volkerkunde w Lipsku, XLV. 421 - w Warszawie, XLIII. 399-405 - \ve Włocławku, XLII. 815 - we Wrocławiu, XLIII. 411 Muzeum w Zakopanem, XLII. 864 - w Zamościu, XLII. 860 - w Zielonej Górze, XLIII. 413 - w Zywcu, XLII. 851 Państwowy Instytut Sztuki w"'Varszawie, XLII. 769; XLII. 125 Polski Atlas Etnograficzny, Zakład we Wrocławiu, XLIV. 143-204, 512; XLV. 177, 394 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu, XLII. 263, 416: XLIII. 9-122 WYKAZ CZASOPISM Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, XLII. 37, 47, 71, 200, 203, 206, 207, 211, 212 Skansen w Sztokholmie, XLII. 263 Uniwersytet Dorpacki w Dorpacie, XLIV. 8 - Królewiecki w Królewcu. XLIV.12. - Ryski w Rydze, XLIV. 9 Wiedeński w Wiedniu, XLIV. 10; XLV. 91-125 Wileński w Wilnie, XLIV. 8 - Wrocławski w" Wrocłewiu, XLII. 316 WYDAWNIC1W Archiv fUr Slavische Philologie, kloristica Europea, XLII. 710XLII. 340 727; XLIII. 261 Ateneum, XLII. 9 Gazeta Codzienna Warszawska, XLII. Atlas Etnograficzny Węgierski, XLV. 223, 271 336 - Lwowska, XLII. 223 Atlas Etnograficzny Polski patrz: - Rolnicza, XLII. 271 Polski Atlas Etnograficzny - Gospodyni Wiejska, XLII. 271 Atlas Polskich Strojów Ludowych, - Gwiazdka Cieszyńska, XLII. 324 XLIII. 337-345 Kłosy, XLII. 204, 223, 227 Biblioteka Warszawska, XLII. 14.5 Kratkije Soobszczenja Inst. Etn. Ceskoslovenska Etnographie, XLII. AN. SSSR. XLII. 607-608 679 Kronika Rodzinna, XLII. 271 Cesky Lid, XLII. 666; XLII. 226-232 Kultur und Sprache, XLII. 701 Deutsches Jahrbuch fUr VolkskunKurier Warszawski, XLII. 271 de, XLIII. 236 Kwartalnik Historii Kultury MateEncyklopedia Powszechna Orgelrialnej, XLII. 749 branda, XLII. 145 Lao!, XLIII. 261 - Rolnicza War~zawska, XLII. 116, Lingua Posnaniensis, XLII. 765128, 145, 223 768 Ethnographica, XLII. 689-694 Lud, XLII. 33, 758; XLIII. 9 Dziennik Ekonomiczny Zamojski Mały Atlas Gwar Polskich, XLV. 177 XLV. 158 Materiały Antropologiczne, Archeo- Lwowski, XII. 223 logiczne i Etnograficzne, XLII. - Poznański, XII. 203 33, 269 Anquetes du Musee de la Vie WaMrćwka Poznańska, XLII. 145 lonne, XLIII. 280-282 Muzeum Domowe Kalendarzowe, Folk-Liv, Acta Ethnologica et FolXLII. 145 42· �660 Opiekun Domowy, XLII. 204 Orędownik, XLII. 73-145 Papers of the Michigan Academy of Science Arts and Letttres, XLIII. 283-284 Polski Atlas Etnograficzny, XLII. 242, 899-909; XLIII. 9, In, 249; XLV. 493-516 Polska Sztuka Ludowa, XLII. 768779; XLIII. 345; XLIV. 2.54 Prace Etnologiczne, XLIII. 9 Prace i Materiały Etnograficzne, XLIII. 9 Przyjaciel Ludu, XLII. 17, 74, 76, 107, 114, 145, 200, 201 Revista del Instituto Etnologico Naciona1, XLII. 732 Ricerche Slavistiche, XLIII. 272274 Roczniki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, XLII. 145 Sbornik Muzeja Antropołogii i Etnografii, XLII. 609, 624 Etnograficz. Sbornik, XLV. 315 Sowietskaja Etnografija, XLII. 631; XLIII. 192q XLIV. 205; XLV. 320 $rednieazjatskij Etnograficzeskoj Sbornik, XLII. 608, 609 Starożytności Polskie, XLII. 145 Handbuch der Prowinz Posen, XLII. 145 Tygodnik Ilustrowany, XLII. 130, 145, 271 - Lech, XLII. 93, 114 - Powszechny, XLII. 223 Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik, XLII. 701 Wierchy, XLII. 762-765; XLIII. 333 Wisła, XLII. 9, 33, 416; XLIV. 179 Zeitschrift fi.ir Ostforschung, XLIII. 232-236 Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, XLII. 33, 269; XLIV. 179 Zorza, XLII. 317 SPIS RYCIN 1. 2. 5. , 4. Prof. Kazimierz Moszyński . Mapa 1. Języki Afryki na pocz. I tysiąclecia Mapa 2. Języki Afryki w XVIII w .. Mapka 1. Tereny zamieszkałe przez pigmejów w Afryce centralnej Mapka 2. Tereny zamieszkałe przez ludy karłowate w połud. wsch. Azji Plan zagród i pól we wsi Hruskie . Taniec szczepu Makonde. Fot. autor . Maska ~tandartowa. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej Warszawa, nr inw. 3591. E. Fot. CAF, 1959 Maska z grupy "b" (Mawia) M. K. i S. L. Warszawa, nr inw. Ludowej - Warszawa. Fot. B. Czarnecki, 1959 . Maska z grupy "d" (Mawia) M. K. i S. L. - Warszawa, nr inw. 3578 E. Fot. CAF, 1959 . 5. Ma~ka z grupy "B" (Mawia) M. K. i S. L. Warszawa, nr inw. 3586 E. Fot. CAF, 1959 . 6. Maska z grupy "a" M. K. i S L - Warszawa nr inw 3594 E. Fot. CAF,1959 7. Maska indywidualna (księża) M. K. i S. L. - Warszawa, nr inw. 3588. E. Fot. CAF, 1959 . 8. Wazy gliniane (Mawia). Fot autor 9. Rycerz-tancerz (Mawia) Fot. autor la. Fajka wodna Niungwe (Mawia) Fot. autor. 11. Ingainga - prochownie szczepu Mawia. Fot. autor. 12. Rzeżba na obrzędowym toporze (Mawia) Fot. autor . 13. Maska twarzy z kłódką wargową oraz maska kobiecych piersi (Makonde) Fot. autor 14. Bębenek ze wsi Tenga-Tenga, Mozambik (Mawia) Fot. B. Czarnecki, 1959 15. Pług wg Sincerusa (Uwagi Tygodniowe Warszawskie 1769, nr VIII, fig. 1) 16. "Pług osobliwszego rodzaju na drapanie nowin i zoranie onych w poprzek" fig. 2) (Uwagi Tygodniowe Warszawskie 1769 , nr VIII , 9 15 32 37 40 128 72 74 75 76 n 78 79 82 83 85 86 87 88 89 161 161 �663 662 17 i 18. Pług wg K. Kluka (O rolnictwie. '. Wrocław 1954, wyd. S. Inglota, fig. XII i XIV, s. 93 (ryc. 3 i 4.) 161 19. Socha wg K. Kluka (O rolnictwie ... Wrocław 1954, wyd. S. Inglota, fig. XIII, 93 (ryc. 5) . 173 20. Socha wg Dziennika Ekonomicznego Zamojskiego, Zamość 1804, nr 16, tab!. "Ekonomia" do nr 16, fig. 12 (ryc. 6) 173 21. Pług wg Dziennika Ekonomicznego Zamojskiego, Zamość 1804, nr 16 "Ekonomia" do nr 16, fig. 1-11 (ryc. 7) . 184 22. Radło wg Dziennika Ekonomicznego Zamojskiego, Zamość 1804, nr 16, tab!. ,.Ekonomia" do nr 16, fig. 13-20 (ryc. 8) 184 23. Pług (der Prager Pflug) wg .J. Mehlera (Der Ackerbau des Kanigreichs Bahmen ... Erste Sammlung ... tab!. V) ·(ryc. 9) 185 24. Radło (Der RadIo. Ein Raadhacken in dem Berauner Kreise) wg J. Mehlera (Der Ackerbau des Kanigreichs ... Erste Sammlung ... tab!. IX (ryc. 10) 185 25. Mapa - Zasięgi nazw niektórych części pługa (ryc. 11) 191 26. Tablica - Tablica orientacyjna nazw pługa i jego części 196-197 27. Tablica - Nazwy buszki i jej części. 198-199 28. Tablica - Nazwy radła i jego części . 200-201 29. Rys. 1. Ber-Setaria Italica B. - okaz ze wsi Wyżyce, pow. Bochnia. Fot. K. Kwaśniewski, 1959 r. 205 30. Mapa - Ryc. 2. Obszar uprawy bru. Wycinek z mapy podkładowej Polskiego Atlasu Etnograficznego 210 31. Ryc. 1. Łowienie wrony przez powieszoną wronę (rys. autor) 229 32. Ryc. 2. Odyma i pęta na puchacza (według Dombrowicza, rys. autor) ~ 236 33. Ryc. 3. Kosz do noszenia puchacza na placówkę na słupie (według K. Dombrowicz, rys. autor) 238 34. Ryc. 4. Tak zwane maniaki lub bałwany na cietrzewie. (Według W. Korsaka, rys. autor) 239 35 Ryc. 5. U góry wabik na cietrzewie i jarząbki, u dołu wabik na przepiórki (według J. Szytlera, rys. autor) 247 36. Ryc. 6. U góry: wabik na lisa, rysia i wilka, niżej wabik na zająca (według .T. Szytlera) z boku: na lisa z pow. Bochnia (rys. autor z okazu w Muzeum Etnograficznym w Krakowie) . 249 37. Ryc. 7. Wabik na przepiórki (Rys. autor z okazu w Muzeum Etnograficznym w Krakowie) 251 38. Ryc. 8. Wabik na sarny, Łapczyca, pow. Bochnia (rys. autor) 254 311. Ryc. 9. Wabik na łosia (według J. Szytlera, rys. autor) . 255 40. Ryc. 1. Narzędzia rolnicze. Fragment wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. Fot. K. Wecel, 1959 412 41. Ryc. 2. Wnętrze izby wiejskiej w Opoczyńskiem. ~tawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym nym w Łodzi. Fot. K. Wecel. 1959 . 42. Ryc. 3. Warsztat garncarski. Fragment wystawy w Muzeum Archeologicznym Etnograficznym K. Wecel, 1959 43. Prof. Dr Kazimierz Nitsch 44. Mgr inż. Ludwik Chomiński I, I Fragment wyi Etnograficz413 etnograficznej w Łodzi. Fot. 416 427 458 �665 ANTHR aPa S. Fr'.!iburg 1955-1956, vol. 50, 51 (Tadeusz Wró348 blewski Intcrnational (Krzysztof Articles Pages C z e k a n a w s k i. Ethnic structure of Africa and its latest features Stefan Ł y 5 i k. African Pygmies and the problem of their language Wacław Kor a b i e w i c z. Mawia big artist . Edward B u l a n d a. Is it the crisis of the Vienna. Ethnologic School Maria T r a w i ń s k a - K w a ś n i e w ska. Researches on the question of a collective three-field system of agriculture in the village Hruskie, district of Augustów in the XIXth and XXth centuries Bolesław G a r y g a. Agricultural literature of the XVIIlth and XIXth centuries as source for the investigation of tools used for the cultivation of soil Krzysztof K w a ś n i e w s k i. Cultivation of bru (setaria italica) in Minor Poland during the XXth century Tadeusz S e we r y n. Hunting lure methods Maria F r y c z. Tale of the animals in the hut Witold K I i n g e r. Once more about mermaids and related demonic figures and dependence on the Greek-Roman tradition Jan II. Reports 13 35 70 91 125 159 203 223 263 307 and reviews The Siberian Ethnographic Collection II (Works of the N. N. Mikłucho-Maklaj Ethnographic Institute, Academy of Sciences of the URSS, vol. XXXV, Moscow-Leningrad 1957) Włodzimierz Zajqczkowski . Soviet Ethnography, Academy of Sciences of the URSS, Moscow 1956, bulletin 3 (Anastazja. Kojdecka) Jan R e y c h m a n. From Hungarian editorial ethnographic sources Sz. Judit M a r v a y. Women in big familic5. Budapest 1956 (Maria S. Georgieva (Maria . S t a j k a v a. The hearth Trawińska-Kwaśniewska) in Bulgarian .. 315 'f 320 334 340 . 342 Bobu F I a r e s c u. Soft foot-wear of the Rumanians. Bucarest 1957. Studies of popular art and ethnography, vol. I (Krzysztof . 370 Museums Report on the activity of the ethnographic section of the Museum of Archaeology and Ethnography in Łódź (Maria Misińska) . Exhibition of the relics of the past of folk art in the area of Powiśle. Museum in Kwidzyń. (He; bert Wilczetcski) Krystyna C z e r n i e w ska. Reminiscence of Folk Art in Leipzig Kazimierz Nitsch as dialectologist, investigator and connoisseur of the folk culture (Stanis'aw Bqk) . Ludwik Chromański. (Euze b:llSZ Łopaciński) Krz:-"sztof K w a ś n i e w s k i. From the activity of the scientific ethnographic societies at-road Florea Wolski) 368 . 411 418 421 IV. Chronics . life. Sofia 1956 . Kwaśniewski) III. . Tra wińska-Kwaśniewska) of Social Sciences, vol. IX (1957) nr 3, Unesco The I N T E R V I E W. Forms. Technique. Evaluation. Practical social investigations. Published by Rene Konig with assistance of Dietrich Ruschenmeyer and Erwin K. Schenk. Cologne 1957 . Observation and experiment in the social investigations II. Publi5hed by Rene Konig with a5sistance of Peter Heinz and Erwin. K. Schench. Cologne, 1956 (LUi Maria Szwengl ub) Julius E. L i p s. At the sources of civilization. UnL'2rsal Science, Warsaw 1957 (Kszllsztof Ku:aśniewski) . Jan C z e k a n a w s k i. Preface to the history of Slavs. Anthropologic, ethnographic and linguistic perspectives. Second edition, newly reviewed. Western Institute, Poznań 1957 (Valentin Ki]:arsky) Hilkka V i l P P u I a. Threshing in Finland. Ethnographic Bulletin X Helsingfors, 1955. (Zofia Staszczak) J. P. D e k o w 5 k i. Interier of a Jasie!1 hut. Works and Materials of the nr 2, Łódź 1958 (Zofia Stas;:czakówna) Władysław K w a ś n i e w i c z. New publications from the domain of village building Stefan N a w a k o w s k i. Adaptation of the population in the Opole Silesia. Western Institute, Poznań 1957. (Liii Maria Szwengrub) Władysław Z i e m a c k i. Materials to the history of dresses in 18181863. Archives of Ethnography nr 10, Wrocław 1956 (Irena Turnau) Stanisław C z e r n i k. Polish folk epics. National Library. Series I. Wrocław 1957 (Aleksander Zyga) . Jan S t r y c z e k. With a peasant's pen. Folk Editorial Cooperative Society. Warsaw 1956 (Altksander Zyga) T ABLE OF CONTENTS I. Scientific Bulletin 347 '\ 427 458 460 �666 Dymitr Kra n d Ż a I a w. From the "Carpathian" discussion during the XXXIth plenary meeting of the P T L (Polish Ethnologic Society) in September 1956 in Zakopane . Report on the participation in the Vth Congress of Anthropologic and Ethnologic Sciences in Philadelphia, the 1-9 August 1956 Roman Remarks 485 Stopa) on the Staszczak) trial copy the Polish Ethnographic Atlas (Zofia . Polemics. (Barbara Kazanowska-Jarecka) Proceedings of the XXIInd Plenary Session of the PTL in Szczecin, the 6-8 September 1957. (Adam Glapa) Proceedings of the XXXIIInd Plenary Session of the PTL in Cieszyn (Adam Report Glapa, on the Jadwiga activity Kucharska, of the Boleslaw Limanów Kuzmicz) Section on the of the PTL on the of the Lublin Section of the PTL on the (Sebastian Report of the fJódź activity or the Mszana (Janusz Section of the PTL (Jadwiga Report 547 Dolna Section of the PTL Flizak) on the activity ciszek 549 of the Olsztyn Section of the PTL (A. Fran- Klonowski) on the activity 5E3 of the Opole Section of the, PTL (Stanislaw Bronicz) Report on the on the activity of the Poznań Section of the PTL (Tadeusz 58 activity of the Toruń Section of the PTL (K'alina Antonowicz) Report on the activity 560 of the Wałbrzych Section of the PTL (Lesław of the Zakopane Section of the PTL (Wanda Lubowiecki) Report 4. 556 Wróblewski) Report HH ~ e K a H a B c K 11. 3THI1'IeCKaH CTpyKTypa AcPPl1KI1 11 HOBeHWl1e HaCJIOeHI1H . CTecPaH JI hIC 11K. AcPPI1KaHCKl1e nl1rMel1 11 np06JIeMa I1X H3blKa . Bal\JIaB K a p a 6 e B 11'I. MaKoHJ\e - BbIJ\alOll\l1eCH CKyJIbnTOpbI . 3J\yap,l\ B y JI H H J\ a. HMeeM JII1 MbI J\eJIo c Kpl1311COM:3THOJIOrl1'IecKOH BeHcKoH WKOJIbI? MapbH T P a B 11H b C K a - K B a c b H e B c K a. HCCJIeJ\oBaHVIH no BOnpocy KOJIJIeKTI1BHOHTpeXnOJIbHoi1 CI1CTeMbI B p;epeBHe rpYCKe, aBrycToBcKoro nOBeTa B XIX >1 XX BeKax BOJIeCJIaB r a p bI r a. CeJIbCKOx03Hi1cTBeHHaH JII1TepaTypa 18 VI 19 BeKOB 11CTO'IHI1KP;JIH I1CCJIe,l\OBaH>1H>1CTOpl1l13eMJIeJ\eJlb"J.ecK>1X OPY,l\>1H Kp]K>1llJTOcP K B a C b H e B c K 11. KYJlbTypa 6py (setaria itaUca) B MaJIOH IIoJIbJlle B XX BeKe . Tap;:3YJll C:3 B :3P bI H. OXOTHI1'Ibl1 cnoco6bI npl1MaHKI1 . MapbH <P p >1'I. CKa3Ka o 1KI1BOTHbIXB 1136YWKe . B>1TOJIbP;K JI >1H rep. Ell\e o pycaJIKaX >1 pop;CTBeHHbIX p;eMOH>1'IeCK>1X cPlirypax >1 >1X 3aB>1CI1MOCT>1 OT rpeKO-pYIMCKOMTpap;Hl\>1YI. 545 activity on the activity 125 159 203 609 611 307 315 ?WecKu) Miscellanea Jeleniewski 91 C>16>1pCK>1M 3THorpacPl1'łeCKI1i1 C60PHI1K II (TpYAbI HHCT>1TYTa3THOrpacPl1>1 AKap;eMI1I1 HaYK CCCP I1MeHI1 H. H. MI1KJIyxo-MaKJIaH, TOM XXXV, MocKBa-JIeHl1Hrpa,l\, 1957 (BJW03U.M.epJłC 3auo'lt'f,- 566 Summaries in English and Russian - Eugeniusz Index of the XLII, XLIII, XLIV and XLV \'olumes by O. G.) List of illustrations. 13 35 70 II OT1.jeTbI >1 pel\eH31111 564 Jost) CTaTbl1 crp. 519 544 activity Kucharska) Report I HaY'IHbIe (piotr Or;tołowicz) Report or JIABJIEHHE 494 517 531 Orzechowski) Report 472 COBeTcKaH 3THorpacPI1H. AKap;eMl1fl HaYK CCCP, MocKBa 1956, TeTpa,l\b 3 (AHacTacbR Kouo3u,'Ka) RH P a H X M a H. H3 BeHrepCKI1X :3THOrpaep>1'IeCKI1X113p;aTeJIbCTB C. IOP;>1T MopBai1. 2KeHIlII1HbI B 60JIbIlll1X ceMbRX. Byp;aneIllT 1956 570 of the L U D (made 613 660 (MapbR TpaBUHbC'Ka-KBaCbHeBC'Ka). <P.'1opea B06y <P.'1 o p e C KY. MRrKaH 06YBb y PYMbIH. ByxapecT 1957 HccJIellOBaH>1H B 06J1aCTI1 HapO,l\HOrO I1CKyccTBa 11 :3THOrpaepm'I, TOM I (KPJłCUlliTOijJ BOJl.bC'KU) . \ " 320 342 347 �668 66 j AHTponoc. eppeCl6ypr 1955-1956 50. 51 (Tao3ym TOM (KPJlCUW.TO¢ YHecKo l1HTepBblO. 348 Bpy6JteBC"Ku) (1957) MeJK~YHapo~HbICI 6lOJWeTeHb C011MaJlbHbIXHayK, TOM IX Hp. MCCJle~OBaHMe.113,11aTeJlbPeHe pMXOM PlOweHMei1epoM 368 OI.\eHKa. KeHMr illoClxOM, 1957 KeJlbH 370 Tpy.n;HM"łeCTBe C ITeTepoM 1956 (JIuJtu KeJlbH, MapbR IOJlI110C E. JI M n C. Y. 'ł 3HaHl1e. KMe, ::JTHorpa<pM<reCKl1eM JlIo1HrBJ.'lCTM<reCKMe nepcneKTMBbI. H. IT. 3n 11 MaTepMaJlbI TR6pR 382 ,1l;e K OB C K 11. BHyrpeHHee My3eil y6paHcTBo ApxeoJlorl111 "łeCKaR Cepl1R Hp. 2, JIO~3b 10136hIB HceHe. 11 3THorpacPl1l1· 1958 (CO¢UR CTaw,a'K) Tpy.n;bI 384 386 CTpOT-1TeJlbCTBa 1957 (J{.uJtu MapbR 397 3 e M R 11K H. 1818-1863. MaTepl1aJlhI no HCTOpHH O,LIeJK.n;bIBpeMeH 3THorpacPW-IeCKl1J1 ApXJ.'lB Hp. 10, Bp0l.\JIaB 'ł 399 e p H 11K. OJlI10TeKa. Cepl1R I. IIOJlbCKaR Hapo~HaR 3nHKa. 402 nepaTMB. BapwaBa 1957 (AJte'Kca'H.Op 3bLza) HbIi1 113.n;aTeJlbcKMJ1 KoonepaTMB. 406 1956 (A.1eKCa1iOp 3blza). 6·-8 ceH- 519 C06paHYIR PTL B TeWMHe (Aoa.M. (IIeTp OpJICe- 531 BOJteCJlaB KY3b.M.U'l/.) 544 (H'H.yw. On'to- 545 JI.08U'l/.) . OT"łeT (Ho Buza Ky- 547 O ,IleRTeJlbHOCTM OJlbWTJolHCKOrOOT~eJIeHI1R PTL 407 B MwaHe ,1l;OJIbHOi1(C36aCT'bJl.'H, <PJtu3a'K) 549 O ~eRTeJlbHOCTJolOJIbWTMHCKoro oT.n;eJIeHMRPTL TUWe'K (A. <Ppa'H,- 553 KJte1iOBC'Ku) (CTa'H.UCJlaB Bpo- 'H.U'l/.) 556 OT,1IeJIeHMRPTL (Tao3Yw. Bpy- 558 6JteBcKu) OT'leT nOJlbCKOrO Hapo.n;a. Hapo~- BapwaBa B II.I;eTMHe . IIJleHapHOro KyxapcKa, . Co6paHMR PTL OT"łeT o ~eRTeJIhHOCTI1n03HaHCKoro HH C T P M <re K. MY'KI111KI1M nepOM. Hapo.n;HbIi1 113.n;aTeJlbcKI1i1KooCTaHMCJIaB 'ł e p H M K. IOMOP 11 caTMpa IIJleHapHoro o ,IleRTeJlbHOCTMTopyHcKoro OT~eJleHMR PTL (KaJlu'H.a A'H.Ta- 1iOBU't) YKa3aTeJlb 485 494 517 . OT"łeT o .n;eRTeJIbHOCTM OnOJlbCKOrOOT~eJIeHYIRPTL Hapo.n;HaR BVI- Bpo11J1aB 1958 (AJteKCa'H.Op 3b~za) HOBuza Craw,a'K) K03'H.OBC'Ka-Hpeu,'Ka) (Aoa ..M. r JtJtna) 1956 r. (Po.M.a'H.CTana) XOBC'KU) OT"łeT 1956 (Mpe- 'H.a TYP'H.ay) . CTaHl1CJlaB rJtRna, XXXIII aBrycTa TeTpa~11 rrOJlbCKOrO 3THorpaqm- xapc'Ka) Il18e'H.- zpy6) BJla~bICJIaB np06Hoi1 OTQeT O ~eHTeJIbHOCTM JlO~3MHCKoro OT~eJIeHJolRPTL CT::JcPaHH o B a K OB C K M. A.n;anTa11I1RHaCeJleHMR B OrroJlbcKOi1 CVIJle3MM. 3ana.n;HhIi1 l1HCTI1TyT. IIo3HaHb IIpoTOKOJI r. 472 AHTpOnOJlOrM"łecKMx M 3THorpa<pM<reCKMX HaYK nOBo~y XXXII 1957 3THorpacPl1"łeCKOrO 06I.I.\e- OTQeT O ,1IeRTeJIbHOCTM JIlO5J!MHcKoro OT,1IeJIeHMRPTL BJla.n;bICJlaB K B a C b H e B C K M. HOBbIe ny6JIl1Ka11l1M 101306JIaCTM ~epeBeHCKoro (IIoJlbcKoro OT"łeT O ~eRTeJIbHOCTl1JlMMaHOBCKoro OT,1IeJIeHl1RPTL 3THorpaC!::ll1- . IIpoToKoJl npeHMi1 BO BpeMR XXXI r. B 3aKonaHOM . "łeCKOrO ATJIaCa (Co¢uJt epMHJIRH.n;HM.reJIbCI1HrcPopc, B no IIoJIeMYIKa (Bap6ap~ 1957 CTaw,aK) 460 B epMJla,1leJlb<pYIM, COCTORBweMCR1-9 3aMe'laHMR 377 B VIJI b rr n y JI R. MOJlOTh6a 1955 (CO¢UR 1956 OT"łeT O V KOHrpecce 113~a- HaHOBO 06paOOTaHHoe. 3arra.n;HbIH l1HcTHTyT. IT03HaHb, (BaJte'H.TU'H. Kunapc"Ku) rMJlbKKa C'be3.n;a PTL CTBa) B ceHTR6pe I1CTO<rHI1KOB I.1I1BI1J1M3aI.1I1H. Bce06u.(ee 427 458 JIonaTbL'H.bCKU) 06I.I.\eCTB 3arpaHMu;ei1 . nJleHapHOro 1ll0i1xOM. Il1Be'H.zpy6) e K a H O B C K M. BBe.n;eHl1e B MCTOpl1lOCJlaBJIH. AHTpOITOJlOrM<rec- Hl1e II, ,'1MaJIeKTOJlOr,MCCJle.n;OBaTeJlb M 3HaTOK HapO,1lHoi1 ,ll;MMYITp KpaH,1IJKaJIOB. 113 "KapnaTCKYIX" 113.n;aTeJlb PeHe KeHl1r B CO- reClHI.\eM 11 3pBMHOM K. 1957 (KPJlCUW.W.TO¢ KBaC'H.eBC'Ku) . BapwaBa RH P. - KpJKMWTOcP KBaCbHeBCKM. 113 ,1IeRTeJlhHOCTl13THorpacPYI"łeCKYIX Hay'lHbIX Ha6mo.n;eHMe M 3KCrrepl1MeHT B COI.1l1aJlbHOM I1CUle.n;OBaHI1I1.ITpaKTM"łeCKOe COI.\MaJlbHOeMCCJle~OBaHMeII. XpoHMKa (CTa'H.Uc.1aB BO'H.K) . JIlO,1IBMKXOMHHbCKI1 (3y336uyw. B COTpY~HWłeCTBe C ,1l;MT- 1013PBMHOM K. Ka3MMepJK Hl1'l Ky.lIbTyphI C011l1aJlbHOe ITpaKTw'lecKoe IV 3 KBaCb'fteBCKU) epOpMbI. TexHMKa. .~ 560 XLII, XLIII, XLIV JolXLV TOMa JIlO~a (M3,11.O. r.) . JIw6oBeu,'Ku) 613 564 OT"łeT O ,1IeRTeJIbHOCTM 3aKonaHCKoro OT~eJleHMJl PTL (Ba'H.oa MacT) 566 OT<reT O .n;eRTeJlbHOCTH 3THorpacPl1"łeCKOrO oT.n;e.rreHMRApXeOJlOrM<recKOrO M 3THorpacPl1<reCKoro MY3eR BbIcTaBKa naMRTHMKOB Hapo.n;Horo B KBI1,'13bIHe (fep6epr KpbIcTbIHa B JIO.n;3H (MapbR MCKyccTBa MUCU'H.bC'Ka) ITOBMCJlMR B 418 BuJtb'teBcKu) 'ł e p H e B C K a. Bne'laTJleHHR KHi1 MY3eCl B JIei1nI.1Mre . 411 Pa3Hoe My3ee Pe3lOMe Ha aHrJlMi1cKoM JolPYCCKOMR3bIKax "YKa3areJIh ::JKCKYPCMM B 3THOJlOrH'leC- 421 XLII, XLIII XLIV M XLV - 3yr::JHMyw EJleHeBCKl1 TOMa JIlO.n;a (M3,11.O. r. CnMCOK MJlJllOCTpaI.\Mi1 ~lil (J~ 570 613 660 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2edfb76d7ed06a7ed6e107c08a9e1892.pdf 01aec4e3cbf2e93e020fdef51244dd21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:189 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:164 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.427-566 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R o l N K A PROF. DR KAZIMIERZ NITSCH profesor honorowy Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, doktor honoris causa Sorbony, b. prezes Polskiej Akademii Umiejętności, b. viceprezes Polskiej Akademii Nauk, przewodniczący Komitetu Językoznawczego P. A. N., kierownik Zakładu Językoznawstwa P. A. N., członek Academie des Inscriptions et Belles-Lettres w Paryżu, członek Serbskiej Akademii Nauk, członek Słoweńskiej Akademii Nauk, członek Bułgarskiej Akademii Nauk, członek Akademii Nauk Z. S. R. K, członek Towarzystwa Naukowego we Lwowie, członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, członek Towarzystwa Naukowego w Toruniu, członek Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, długoletni prezes Towarzystwa Miłośników Języka Polski go, b. prezes i członek honorowy Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, b. viceprezes i członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, kawaler Krzyża Komandorskiego Orderu Polonia Restituta, kawaler ordE:'rów polskich i zagranicznych, współzałożyciel i redaktor "Rocznika Slawi.stycz:nego", "Ludu Słowiańskiegc" i "Języka P.olskiego", organizator Studium Słowiańskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, urodzony w Krakowie 1 lutego 1874 r. zmarł w Krakowie 26 września 1958 r. STANISLAW KAZIMIERZ NITSCH BĄK JAKO DIALEKTOLOG, BADACZ I ZNAWCA KULTURY LUDOWEJ l. II 1874 - 26. IX 1858 Wobec ciężkiej straty, jaką przez śmierć Kazimierza Nitscha polska humanistyka, trzeba sobie uświadomić, ile inicjatywy, idei i nie pfZ!emijającyoh wartości wniósł On do dorobku polskiej my~Ji badawczej, jakimi drogami dochodził do coraz gruntowniejszego i szerszegC' ujmowania problemów naukowych. Dużo już na ten temat powiedzian0 w latach j:lbiJeuSlzowych (1934,1941 i 1954), trudno więc o nowe spojrzenie na Jego działalność naukową. Znają ją dobrze językoznawczy. mniej może są zorientowani przedstawiciele innych dyscyplin. Dlat'zgo przedstawienie w czasopiśmie, poświęconym l'tnografii, tego co może etnografów interesować bezpośrednio, i tego. czego Nitsch dokonaj w tak bliskiej dziedzinie, jaką jest dialektologia, nie będzie bez pożytku. poniosła nowych Kazimierz Nitsch, dziecko dużeg:J miasta, jakim za Jego czasów, tj. Prof. Dr Kazimierz Nitsch w ostatniej ćwierci XIX wieku Zi.lczął się stawać Kraków. pochodzIł z rodziny inteligenckiej, spokrewnionej z krakowskimi Kremer:Jml. Ojciec Jego był inżynierem-architektem. Nitsch zatem wychowywał się w środowisku, które ani tradycją, ani sferą zainteresowań nie wy:warzało atmo- �~f(.fy, która mog19by w należyty sr:osób wpłynąć na to, że \V przyszłości mi?! się O,: st8.Ć tak wy'bitnym w Polsce badaczem języka i kultury polskiej v, si. Wprc;wcizie l: rodzenie i zamie3zkanie \v Krakowie, nawet w domu inteiigenta. nie było równoznaczne z calkowitym odcięciem się od w3i. Wystarczyło pójść na plac targowy, albo wyjść poza wały i rogatki ówczesnego Krakowa, by się zetknąć z ludnością \dejską. Istotnie też, jako chłopiec w wieku szkolnym z gwarą chłorów bliższych i dalszych okolic Krakowa dosyć się osluchał. Ale to o nicn'm jeszcze nie przesądzalo. Naukowe zainteresowanie spr;;wami językowymi u K. Nitscha ujawniło się dooit'ro podczas ~t:lcli'.·"'" iln.iwersvtf.c·:'('h (11'91-1896), na semiqariach Lucjana Malinowskiego. Byly to przede wszystkim zagadnienia ortograficzne, Z historyczno-jĘzyko"\vych tematów zajęła go interpretacja materiału, zawartego w niedawno odnalezionych przez A. B I' li c k n e I' <1 Kazaniach świętokrzyskich. l\Iniej mógł się zajmować (przynajmniej n:1 razie) problematyką ogólnosłowial~ską, bo kierunek ten istniał wówcza~' w Krakowie tylko nominalnie. Reprezentcwał go L. Malinowski, profeso;filologii slowiar.skiej, ale raczej tylko z nazwy, bo właściwie wykładaj wyłącznie jl;zy'k ]:olski i co drugi rok język staro-cerkiewno-3łowiar,ski Nitsch mógł tylko nieco korzysfać ze studium języka małormkiego, które w tym czasie prowadził J. Tretiak. Wtedy jednak zobaczył, ;;'e wieś i Zamieszkujący ją chłop mogą stanawić przedmiot badań naukowyCh ze stanowiska etnograficznego, językoweg:>. \\re~zcie sQcjologicznego, antropologicznego, ekonomicznego itd, Jest to w znacznej mierze zasługą L, Malinowskiego, który wlaściwie pierwszy w Polsce zwrócił uwagę młodym studentom humani3tyki na badania gwar .luc'cwy'ch. Miał on już w swym dorobku pracę doktorską: Beitrii.ge .wr slau:ischen Dialektologie, I. Uber clie oppelnschc Mundart in Obe7'schle"ien, Lcinzig 1873; Zarysy życia ludowego na Sląsku ("Ateneum", Warszawa 1877, t. I, s. 357-393, t. n, s. 101--120, 623-663), gdzie przedsl awia głównie kulturę i życie Sląz2ków, sprawy zaś jc;zykov\"e traktuje ubocznie i czysto zewnętrznie, stwierdzając tylko stan faktyczny pod względem narodov;oś~io\Vym; Studia c;(:.~e fEc:rr:.:Y,\ Wyd;~i:::]u FiJolGgiczne,;o,Akademii Umiejętności, Krakó\\' 1882, t. IX); S tuelia nad etymologią ladową C,Prac'? Filologiczne", Warsz<,wa 1885, 1888, t. I, s. 134-158, 269-317; t. II, s, 240262,452-4.68, 741-7€6); O niektórych wyrazach ludowych polskich (Rozpra\\':; Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, Kraków 1893, t. XVII. s. 1-102). Dużo m8teriału gW;Howego, zebranego w czasie wędrówki nau!wv,'ej po SiąsKu wISC.! ;'J::u, za'x;er<;ją jego Powieści ludu pc!skicgo )7([ 5/c:sku, przepisane na cZ,"sto przez \V. Luboradzkiego i wydane dopiero po śmil'rci ;\TcllinG\\'skiC'.~o \\' ..liT" tcri«!ach Antropologiczno-Archeologicln:;c11 i Ltncgrafic'7lJ: ch , hr2kó'" 1899, 1901, t. IV, dz. II. s. 3-80, V, 3. 3-261), Na przykładzie lViaJir,e:wskiego WlOac, ja~ zagadnienia EcL1ogr<~z;~c: "9Iatały się jeszcze wówczas z językowymi i dialektologiu'\·mi. ',''- "c'mi .. l'ariL"m jego pracowali także filologowie klasyczni, jak o tY'm wspomin'1\ swego czaS;J prof. S. Viit.kowski. SiEc'którzy z nich. DC2hodZ8C\' ?c. '.'.ii, podjęli się - na równi z polonistami - opracowania gwary sw; ch rodzinEych miejscowości. Kilka tych monogrClfii ukazało się w druku: Sz. :\1 al u s i a k a, J, B y s t I' o n i a, R. Z a w i l i 11 s k i e g 0, S. D o b r z y c k i e g o. \V. K o s i ń s k i e g o itd.'Ale Nitsch, ]:ragnąc \\' przyszlości być nal:cz:,'(;jelem, ani do etnogr"iii. ani do dialektologii specjalnej skłonności nie przeja\\'iał. Badania c~:wgraficzne, jakkolwiek już dość żywe, nie 7awsze osiągały należyty poz:::,·!';. Lw!aszc7a gdy je przeprowadzali przygodni amatorzy. Diald:tologia -mime: prac Malinowskiego - znajdowala się dopiero in statu nascew:i. To nie zachęcało do]:racy, chociaż T\itsch uc'zQszcza! na wykła.dy lVIali.· nowskiego i brał udział w jego semino.riach. Ma.linowski stał na stanowisku, że badar:ia dialektów należy oprzeć na zbiorach tekstów. które mają, tworzyć podstawę do sformulowań go·· matycznych. Pewną ilustracje; tego poglądu mogą stanowić jego Pow/dei lnelu śląskiego. AlE' był to pogląd zbyt jednostronny. Chociażby zbió:' tekstów był bardzo obfity, nie obejmie on t.ego wszystkiego, co stanowi system gramatyczny danej gwary, który trzeba badać świadomie i z pIa ..: nem. Na szczęście jednak Malinowski łączył zbiory tekstów z opracowa .. niem ~ystemu fonetycznego i fleksyjnego, czego dowodem jest jego prc;cD doktorska: Be"itrd]e ZW" slal.'ischcn Dialekto!ogie ... oraz monograficzne' opisy gwar jego ucznió", ...2, Malinowski dążyl do szczegółowego opracowania sieci punktów, h'; potem móc przejść do syntetycznego ujęcia, co oczywiści·e mogło się ciclgnąć' przez wiele dziesiątek lat, a nawet dłużej. Do badań dialektologicznych nie zdolał Nitscha zachęcić nawet J. Bau·· douin de Courtenay, który w latach 1894.-1899, na podstawie zawarte';;0 kontraktu objął w Uniwersytecie Jagiellońskim katedrę językoznawstw:1 porównawczego, W rzeczywistości wykładał on ogólną gramatykę słowiańską, od cZasu do czasu ogłaszając wykłady z językoznawstwa indoeuropejskiego. Sam trochę pracował w zakresie dialektologii słowiańskiej. badając gwary północno-słoweńskie (tzw, rezjańskie), Fragmenty swej pracy odczytywał czlonkom swego seminarium :1, Próbe·wal rówr,i~ż tacL,' l kó\v POr. Hi15. Ie ~-itsch. Dialekty część II s. 240-245. 416 i \\' \';,'\'daniu z EL,)7 r. (s. ję:2Y"-U pol.skiego, ..Jęz~,·k polsl<i .,Gl'an1&tyce języka polskiego" \V jego historia'; Kra-Krakv.; 1923. S. 411- 10--H~). ~ Por. uwagi poprzednie. : Praca ta ukaza:a si~ pt. Opy::. fon.iely?':; rc:jf.lńs}.:ich goworou.' ~itcar rezjańsl--:ich), vVarszav.·u-Petel'sburg 1373. Sir. XVI 121L Zob. E.~·yilskie~o \\' .. A :e!l€'um", \\"aI'SlaW3 W-;-r,. t. l!. s. (j41·-649. (LUr,l)S q!os{Hcni n:~('e!17.jc;: .-\. A �na obzarzc ~łcwaczyzny. Ale i wtedy Nitsch dialektologią się nie zainteresował. Baudouin de Courtlnay był potężną indywidualnością twórczą, toteż swą umysłowością wywarł na J'iitscha bardzo silny wpływ. On to roztoczył przed Nim szerokie horyzonty w dziedzinie językoznawstwa przez głębokie ujmowanie zagadnień ze stanowiska fonologicznego i ogólnego. U niego przeszedl Nitsch prawdziwą szkołę myślenia językoznawczego, tu kształtowała się Jego osobovvość jako przyszłego pracownika naukowego. Wpływ Baudouin'a przetrwał całe lata. W następnym okresie oddziałał na Nitscha młody wówczas do~ent językoznawstwa inc'o€uropejskiego, J. Rozwadowski, z którym się poznał r.a seminariach Baudouin'a de Courtenay i z którym się odtąd związał do· <,gonną przyjaźnią. Uzyskawszy acwlutorit m (w 1895 r.), Nitsch prClc::wał przez cztel·y lata jako tzw. suplent w Gimnazjum św. Anny (Nowodworskiego) w Krakowie. Po zdaniu egzaminu nauczycielskiego (1897) złożył prośbę o dopuszczenie do egzaminćw doktorskich na podstawie pracy O pisowni i języku koz(/71, Patel·ka, zauytk.v jĘ:yk.·: polskieCjo z poczqtku w. XVI·. ("Prace Filologict.ne", Warszawa 1899, t. V, s. 521-585), którą Malinowski przyjął, it ro jego śmierci (lE98) J. Baudouin de Courtenay zaaprobował. We wrześniu lf99 roku wyjechał do Jarcsławia, gdzie objął posadę polonisty w tamtejszym gimnazjum. ·iL' właśnie poraz pierwsz.y przy szlo Mu na myśl, że można by opracować gwarę ktćrejś z okolicznych wsi. Planu tego na razie nie zrealizował, nie wiedząc, jak się do tego - przy ciężkiej pracy nauczycielskiej - zabra~. Nie wyzyskał w tym celu uczących się \'1 szkole średniej synów chłopskicj). Zanim się zdecydował na wyoór wsi, zanim mógl ruszyć w teren, władze szkolne przeniosły Go z powrotem na równorzędne stanowisko do Gimnazjum św. Anny w Krakowie. Ale cył to już koniec wahań i niepewności. Pod wpływem J. RozwadO\\iskiego, który pu Baudouin·ie ocok indoeuropeistyki pre-wadził przez ;:lewien czas wykłady slawistyczne, przyszedł czas na decyzję, która miała przynieść wspaniałe wyniki. Rozwadowski sam dialektologią się nie zajmewał, ale intuicyjnie wyczuwał ważność tych badań dla historycznej i porównawczej gramatyki jĘzyków słowiańskich. W dziejach naukowej twórczości K. Nitscha w zakresie dialektologii trzeba wyróżnić kilka etapów. W roku 1901 wybrał się w celach badawczych na Pomorze. Wycieczka trwala dwa tygodnie. Rezultatem jej są Studia kaszubskie. Guara luzińslw {Materiały i Prace Komisji JĘzykowej Akademii Umiejętności, Kraków 'Zabytek wydal L. Malinowski (Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętnuści, Kraków 1330, t. 1. s. 161-294). Streszczenie pracy Nitscha ukazało się w Sprawozdaninch Akademii Umiejętności, Wydz. Filo!., Kraków 1895, s. 47-54. Była to Jego pierwsza praca druko\',."ana. 1903, t. I, s. 221-273). Luzin leży w południowo-zachodniej części powiatu wejherowskiego, tj. w środkowych Kaszubach. Jest to wieś parafialna. Obszar Kaóozub chociaż stosunkowo niewielki, jest jednak dość zróżnicowany. Różnice dają się wyczuć między grupami wsi, tworzących odrębne parafie. Zycie ludności w tych niewielkich społecznościach spowodowało większą jednolitość także w zakresie języka. Ale przyczyny gospodarcze wywołały już dość znaczne mieszanie się ludności. Toteż pierwotne stosunki zaczęły wtedy ulegać pewnemu zaburzeniu. Nitsch objął swymi badaniami wszystkie wsie, należące do parafii luzi!'lskiej, starając się uchwycić zachodzące między nimi różnice, które zresztą są nieznaczne. Miał On tu niełatwe zadanie. Był dopiero początkującym dialektologiem, a kaszubska gwara przedstawia duże trudności, większe, niż jakkolwiek inna w Polsce. Nitsch od razu to spostrzegł i może byłby dalszej pracy zaniechał, gdyby nie Rozwadowski, który Go ciągle zachęcał do wytrwania. W pracy są pewne luki, które się ujawniły w toku ostatecznego opracowywania materiału, a których na razie nie miał sposobności uzupełnić. Nasuwające się wątpliwo §Ci zawsze sygnalizuje. Toteż w zbiorowym wydaniu, które się ukazało staraniem Towarzystwa Miłośników JęzyKa Polskiego i Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, pracy tej nie umieścił. Mimo tego w owych czasach stanowiła ona duży krok naprzód. Pomorzem interescwali się wtedy tylko etnografowie (np. A. Hilferding) 5. O mowie Kaszubów posiadano dość szczupłe i powierzchowne informacje z gramatyki F. Cenowy i ze słcwnika ks. G. Pobłockiego. Praca więc, przynosząc zarys systemu głosowego gwary i najistotnieTsze zjawiska fleksyjne, i dziś nie straciła jeszcze swego znaczenia, mimo że obszar kaszubski doczekał się bardziej szczegółowych badal1 ze strony G. Bronischa, S. Ramułta, F. LOrenza, M. Rudnickiego, a ostatnio Z. Stiebera. Wartość jej zwiększa pierwszy zbiór autentycznych tekstów kaszubskich (s. 259-273), ściśle naukowo za .. pisanych. Od tego momentu badania dialektologiczne pociągają Nitscha coraz więcej. W lecie 1902 roku odbył krótkotrwałą podróż naukową po Spiszu, w 1903 roku trzytygodniową wędrówkę po Wielkopolsce. Była to naprawdę naukowa wycieczka dialektologiczna. Zaczął ją od Szamotuł. Zapoznał się tu ogólnie z pewnymi faktami gwarowymi, które inaczej się przedstawiają np. koło Ostroroga, inaczej koło Dąbrówki, jeszcze inaczej u Mazurów wieleńskich nad Notecią, czy koło Zbąszynia, gdzie gwary przechodzą nieznacznie jedna w drugą, nie zawsze przeciwstawiając się :stosunkom, panującym w języku literackim. Dla tych samych celów udał się też do zachodniej Małopolski, głównie w Podgórze (Sucha, Zembrzyce, Turbacz, Rajbrot). Nie były to jeszcze prace systematyczne. Toteż wyników ich n:3 razie nie ogłaszał. Ale nabierał coraz większego doświadczenia, choć sam 'Próbę wprowadzenia H. Derdowskiego: O panu mowy kaszubskiej do Czor/i,iśc;m co do Pu.ck" literatury mamy w po sece jachol (1880). poemacie �433 432 przyznc.je, że gdyby nie usilne nalegania Rozwadowskiego, to klo \\'i~. czy zostalb.'· dialektologiem. Wycieczki te daly Mu dużo sposobnoś::.i d') osluchania się z mową ludową różnych typów, nauczyły Go trudnej szt~t\.:i nawiązywania hezpośrednich kontaktów z mieszkailcami wsi, ).;tón,:'(jakże cZGsto!) nieufnym okiem spogla,dali na każdego (zwlaszcza obcego) inteligenta, b:dy' doskonałym ćwiczeniem w umiejętności swobodnej pOg'lwędki z chłopami, kobietami, dziećmi wiejskimi. w czym z biegiem CZ8..'ll doszedl do mistrzowstwa. Można powiedzieć, że od tej chwili zda:;>'! pocstawę i warunki we własnej osobGwości, by się stać dialektoiogiem. Drugie z kolei studium gwaroznawcze Nitscha stanowią Dwie gwa 1'y ma/opolskie CV!aterialy i Prace Komisji ,Językowej Akademii Umiejętności. Kraków 1907. t. II, s, 357-:378). Materiał zbiuaJ. pracując jako profesor w Gimnazjum św, Anny. Dcstarcz:di ,\fu go dwaj .T2g0 uczniowie z sió:lmej k18sy' gimnazjalnej, z których jeden pochodzil ze INsi Krzyszkowice (w powiecie myślenickim), drugi ze Swidówki (w powiec!" bocheńskim) Glów:1:'ł uwagę zwrócił Nitsch na zasadnicze zj awiska fonetyczne, z pominięciem drobnych szczegółów. Z fleksji znalazły się tu tylko ciekawsze fakty'. W podobny sposób potraktowal też słownictwo. Nitschowi szło nie tylko o opis tych gwar, lecz także o określenie ich związku z innymi gwarami małopolskimi. Z porównania ze stanem, stwierdzonym w sąsiedn.ich wsiach, wy'nika, że gwara Krzyszkowic należy do zachodnio-małopolskich, gwarę Świdówki trzeba zaliczyć do wschodnio-pólnocno-malopolskich. Na południe od Swicló"vki zaczynają się gwary poógórskie o jednej nosówce, W lutym 1904 roku Nitsch wyjeehał do Paryża do pracowni fonetyki E'k5perymentalnej (instrumentalnej) ks. ,J. P, Rousselot'a. Ale ani pracownią, ani jej kierownikiem i jego opieką nad studiującymi nie był zachwycony, Przyszłemu pracownikowi na polu dialektologii studia fO:letycznoeksperymentalne bardzo się mogły przydać. Nitsch wprawdzie s1{ończyJ pracę nad polskimi nosóv,;kami i "vyniki jej ogłosił pl. Kilko uwag o wymowie nosówek w )Jolszczyźnie li.terockiej (Materiały i prace Komisji .Językowej Akademii Umiejętności, Kraków 1907, t. III, s. 293-303), ale do k0l1ca życia nie przeceniał wartości i znaczenia tych badań dla językoznawstwa, Dotychczasowe prace dialektologiczne Nitscha były tylko szkicami, charakteryzujclcymi gwary pojedynczych wsi. Nit~ch jednak rychło zrozumiał. że dla uzyskania poglądu na całokształt zagadnienia musi się .:la razi2 zrez~'gnować z dokładnego opisywani" pojedynczych gwar na rzecz więk· szych obszarów, a nawet caly'ch prowincji 7, Tym samym niC' może to byt lj. G Za jego pl'zykładE..'ln sp. r,,:. Klich, pracu,i3c jako polonista w ~~!rnnaz.iunl \v Dębicy. \'" podob~1Y sposób zebj'ar ~;;poro n13teria!u bwarowego i apisHl gw-arę BOl'kó\v NizillSkich \l,,' po\viecie mieleC'!tinl. k~órr:t się ukazała pt. Nn1"zec1.e u:si Borki Nizińskie. Krakó\\HH"i. Prace Komisji Jęz:\'iz()\vcj i\.kademii Un1iejętności. 111' 2. ; Za\\"sze jedna}< bardzo \\"~"soko ceilil porz;~dne opracowania mono,gnlfic7.ne (zob. np. recenzje:; prac F. Srene!"3 \\' .. Roczniku Sla\Vistyczn~ m;', Kl'ai\.ó\\' 1!139. t. XV} opis szczegółowy i wyczerpujący, Ale uzupełnienia można przeC1ez dodać później, Takie opracowanie - mimo pewnych luk - pozwoli wglądnąć w zróżnicowanie i wzajemny stosunek poszczególnych gwar w obrębie dużej dzielnicy, Poprzednie badania na Kaszubach B nasunęły Mu myśl wytyczenia południowej granicy narzecza kaszubskiego. Toteż udał się do tzw, Prus Zachodnich, tj, na Pomorze po lewym brzegu Wisły, O niekaszubskich dialektach tej prowincji naukowych prac właściwie nie było, poza powierzchownymi informacjami J, Łęgowskiego (dra Nadmorskiego), które zresztą miały charakter etnograficzny, Wyłoniła się tu dość wielostronna problematyka: stopień zróżnicowania gwar pomorskich (Nitsch wyróżnił dialekt kaszubskiego Zaborza, Borów Tucholskich, Krajny wraz z okręgiem złotowskim i Kociewia), południowa granica kaszubszczyzny, przebiegająca w przeszłości dalej na południe 0, stosunek gwar pomorskich do Wielkopolski, cofanie się kaszubszczyzny skutkiem wdzierania się właściwości z innych narzeczy, np, polskiego ś, ź ltp. Pierwszy raz został ustalony naukowo zasięg kaszubszczyzny na południu, Mimo cofania się cech pomorskich właściwości językowe pozwalają zaliczyć do kaszubszczyzny jeszcze dialekt sworzyński (Swornegacie), boryszkowski, brzesko-lesińsko-wieleński i grabowski. Z czysto polskich gwar zbadał Nitsch dialekt złotowski, tucholski (borowiacki), kociewskie (kociewski właściwy, skarszewsko-tczewski, wyzińsko-miszewski). Krótką stosunkowo charakterystykę od strony fonetycznej i fleksyjnej każdego z tych dialektów dopełniają uwagi o słowotwórstwie, słownictwie i teksty gwarowe, Badania te ujawniły tak ciekawą właściwość, jak brak a ścieśnionego (a) w dialekcie kociewskim, dość wyjątkowy brak paralelizmu w rozwoju głoski, odpowiadającej ogólnopolskiemu ę i grupy e+ N pod Skarszewem (zamby, gasi itp, ale ciymno, z bratym) w przeciwieństwie do dalszego obszaru, gdzie się mówi nie tylko zamby, gamba, pianta, piańć, gasty 'gęsty' lecz także: ciamno, Ian 'len', dzianny 'dzienny' itd. W ten sposób obraz językowy Pomorza Gdańskiego zarysował się jasno i przejrzyście, Te osiągnięcia naukowe stały się dla Nltscha bodźcem do podjęcia dalszych badań, tym razem nad dialektami Prus Zachodnich, leżących po prawym brzegu Wisły. Było to w roku 1905, Badania w terenie trwały parę miesięcy, a rezultaty ich były również poważne. Nitsch wyodrębnił tu S. 131-144), Sam zresztą po drugiej a wymarłej gwarze północno-śląskiej !imia, "Przegląd Zachodni", Poznań 'Por, s, 43D-431. wojnie światowej napisał dość duży artykuł wsi Chwalimia koło Babimostu (Diafekt Chwa1951, rocz. VII, t, III, s. 428-449), 9 Por. też Próba kwestionariusza gwarowego (Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Toruń 1911, t, II, s, 33-39); Zachodnio-pruski kwestionariusz gwarowy (ibid" t. II, s, 87-95); Trzecia seria kwestionariusza gwarowego (ibid" Toruń 1916, 1917, t. III, s. 201-204, t. IV, s, 15-19); Gostycyn i Cekcyn (Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Toruń 1912, t, XIX, s. 87-95), 28 "Lud". t. XLV �434 dialekt chełmiński (między dolną Drwęcą i Wisłą), który należy do zespołu starych gwar polskich, jak tego dowodzi obecność a ścieśnionego (a), rozwój e długiego w i, o w u, grupa świ wymawiana jak w języku ogólnopolskim, tj. w postaci śfi (np. śfiat, śfinia) oraz udżwięcznianie spółgłoski zwartej i szczelinowej w połączeniach międzywyrazowych przed samogłoskami i przed spółgłoskami m, n, ń, ł, l, r, j (tzw. półotwartymi). Wprawdzie o dialekcie chełmińskim pisał już dość dawno autor szkolnej gramatyki A. Krasnowolski 10, ale opis jego jest niedokładny i nie daje jasnego wyobrażenia o niektórych ważnych cechach, np. o zakresie używalności a itp. Dialektowi chełmińskiemu przeciwstawiają się nowsze: grudziądzko-wąbrzeski (między Drwęcą po Brodnicę i w dorzeczu dolnej Ossy), malborskolubawski (rozciąga się on od Malborka nad górną Ossą, Drwęcą i Welą, a kilku wsiami wkracza do Prus Wschodnich) i dialekt ostródzki (po lewym brzegu dolnej Drwęcy, a w Prusach Wschodnich sięga po Grywałd). Podobnie, jak kociewski, również i te dialekty nie posiadają a, a malborskolubc:wski i ostródzki mieszają szeregi cz, clź, S2, Ż i Ć, dź, ś, ź itd. W czerwcu 1906 r. przewędrował Nitsch Prusy Wschodnie. Sięgający tu z Prus Zachodnich dialekt ostródzki nie mazurzy, podobnie jak dialekt warmijski (w okolicach Olsztyna). Reszta diałektów tamtejszych należy do mazurzących. Zbytnio się one między sobą nie różnią, ale wyraźniej wyodrębniają się okolice Niborka na zachodzie, a na wschodzie dialekt lecko-olecki. Obszar ten z braku czasu został zbadany bardziej szczegółowo tylko w północno-zachojniej części (tj. koło Ostródy i na Warmii), inne tereny tylko dorywczo. Wyniki tych prac przedstawił Nitsch w sposób bardziej popularny' w artykule pt. Charakterystyka porównawcza dialektów zachodnio-pruskich, Roczniki Towarzystwa Naukowego Toruńskiego, Toruń 1906, t. XIII, s. 161-194 (+mapa); Charakterystyka dialektów polskich w Prusiech Wschodnich, ibid, Toruń 1907, t. XIV, s. 167-183 (+mapa). W całości studia z tego obszaru ukazały się pt. Dialekty polskie Prus Zachodnich, część I i II (Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności, Krakóvr 1907, t. III, s. 101-284 + mapa, s. 305-395 + mapa); Dialekty polskie Prus Wschodnich (ibid., t. III, s. 397-484 + mapa) II. Teraz jeszcze zbadanie dialektów między dawną południową granicą Prus Wschodnich a Bugiem dałoby już dobry przegląd gwar całej północnej Połski. Dialekty polskie Prus Zachodnich miały się stać podstawą habilitacji Nitscha z językoznawstwa słowiańskiego. W skład komisji habilitacyjnej 10 Por. Język ludowy polski w ziemi chełmińskiej, "Album uczącej się młodzieży polskiej, poświęcony J. J. Kraszewskiemu z powodu jubileuszu", Lwów 1879 (s. 285-312). 11 Por. też Język Polski w Prusiech Wschodnich, "Prusy Wschodnie przeszłość terażniejszość" (Książka zbiorowa), Poznań 1932, s. 141-154; Język po!skt Pomorza i Prus Wschodnich", "Słownik Geograficzny Państwa Polskiego", Warszawa 1937, t. l, s. 195-204 + mapa. 435 wchoćzili J. Łoś i J. Rozwadowski. Rozwadowski wybrał jako pracę habilitacyjną Stosunki pokrewieństwa języków lechickich (iVlateriały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności, Kraków 1907, t. III, s. 1-57). .Jego zdaniem przyszły samodzielny pracownik naukowy powinien pokazać, że jest zdolny nie tylko do napi~ania pracy o charakterze materiałowym, lecz także do formułowania proalemów naukowych, że potrafi wobec nich zająć należytą postawę i zdobyć się na samodzielną koncepcję przy ich rozwiązywaniu. Przewód habilitacyjny został przeprowadzony w 1905 roku. Następnym obiektem badawczym K. Nitscha stały się gwary śląskie. Pierwsze próbne wycieczki o<]"ry! w 1905 r. po Slasku Cieszyńskim, którego północno-zachodnie gwary opisał J. Bystroń 12. W następnym roku przewE;:drował tę dzielnicę w całości. Zaczął od Raciborszczyzny. I tu miał już poprzednika w o~obie L. Malinowskiego, który zwiedził Cieszyńskie, Raciborskie, Kozielskie, Opolskie aż poza Kluczbork. Pominął tylko Śląsk Dolny (Brzeskie, Namysłowskie, Sycowskie) 13. Na każdym kroku mógł się Nitsch przekonać o ścisłości i trafności obserwacji, poczynionych przez Jego profesora. Nitsch zwrócił też uwagę na najbardziej na zachód wysunięte wsie polskie (Lubsza w powiecie brzeskim, Bie~trzykowice w Namysłowskiem, Dziadowa Kłoda i Ose w Sycowskiem). Wyniki tych badań o~łosił w pracy pt. Dialekty polskie Slq~ka (Materiały i Prace Komisji JęzYk~wej Akademii Umiejętności, Kraków 1909, t. IV, s. 85-356 + mapa); drugie wydanie ukazało się w "Wydawnictwach Śląskich: Prace Językowe, h:raków 1939, nr 5. Okazuje się, że Sląsk jest pod względem językowym dość silnie zróżnicowany i to więcej na południu, niż na północy, co łatwo wytłumaczyć fizjograficznymi właściwościami kraju. Najwyraźniej odcinają się tu dialekty czadeckie (Oszczadnicy. Skalitego, Czarnego i Swierczynowca), dialekt jabłonkowski (na południu Sląska Cieszyńskiego) i głogówecki (w okolicy Korfantowa, głównie po lewym brzegu Odry). Cały Śląsk jest jak gdyby terenem ścierania się wpływów językowych Małopolski i Wielkopolski. Toteż izofony, wyznaczające zasięgi szeregu zjawisk, przebiegają przeważnie w kierunku od południowego zachodu na północny wschód (wymowa dawnego a długiego w postaci dyftongicznej au, au, au, ou na północnym zachodzie i monoftongicznej na południowym wschodzie; przejście eł=au od doliny Lizwarty na północ; dyftongiczna wymowa 12 Por. O mowie polskiej skim, Rozprawy Wydziału t. XII. s. 1-110. w dorzeczu. Stonawki i Lucyny w Księstwie CieszyńFilologicznego Akademii Umiejętności, Kraków 1887. " Gwarami śląskimi zajmował się też zmarły VI 1906 roku ks. M. Przywara, proboszcz w Książęcej Nowej Wsi (w powiecie sycowskim, dziś kępińskim), po którym pozostał rękopis, składający się z trzech części (część czwartą, zawierając~ materiały do slownika. doda! ks. F. Skiba). Rękopis otrzymał od ks. Skiby śp. ks. dr E. Szramek, proboszcz w Mikolowie (potem w Katowicach), który go zlotył w Bibliote"e Sejmowej w Katowicach. Obecnie znajduje się on w Bibliotece Sląskiej w Katowicach. 28* �436 437 staropolskiego o długiego w postaci óy na północnym Sląsku; różna wymowa połączeń -ił, -y~, -iła, -y~a, -iły, -yfy; różna wymowa e, ~o,,:stałegO ze ściągnięć; wytworzenie się wtórnego j po samogłosce, po ktorej następuje spółgłoska miękka itd.) u. Dużo uwagi poświęcił Nitsch w tej pracy pograniczu śląsko-morawskiemu i zasięgom kilku właściwości tego pasa pogranicznego. Niektóre z nich są znamiennymi archaizmami (przedniojęzykowo-zębowa wY,mowa l, frykatywne rż, utrzymanie się starej grupy rżi, z nowszyc~ z~s w~mowa -ę w postaci -ym lub -yn itd.). Również ciekawy szczegoł uJawma się na wschodzie Śląska. Mianowicie zachodni zasięg rozwoju -ch ~ -k (na plecak, bylek) jeszcze do dziś stanowi granicę językową od stron.y Małopolski, odcinając w ten sposób obszar z Pszczyną, lVIik.oł.owe.m,KatOWIcami, Bytomiem, Tarnowskimi Górami aż niemal po Lubllmec Jako dawn~ ziemię małopolską, które weszła w skład Śląska od roku 1,1~8. Tu tez należy zasięg wyrazu ig~a w postaci jig~a gdy na Śląsku własclwym występuje forma jegua 15. W pewnym se~sie negatywną cechą gwar śląskich jest brak paralelizmu w rozwoju głoski, stanowiącej odpowiednik ogólnopolskiego ę i grupy e+ N. Mówi się więc na Górnym Sląsku zymby, gynś itd. oraz ciymny, ziymia, ale w Opolszczyźnie stale: zamby, gq(n)ś, ga(n)sty!G, lecz ciymny, korzynie itd itd. Również w 1906 roku K. Nitsch wespół z I. Steinem przejechali w poprzek środkową Małopolskę od Zmigrodu i Dukli aż poza Ulanów, tj. po granicę dawnego zaboru austriackiego dla ustalenia granicy mazurzenia. Wyniki tej wycieczki zostały ogłoszone w pracy pt. Zapiski gwarowe ze ziymia, środkowej Galicji. Wschodnia granica mazurzenia i zapiski gramatyczne z tego obszaru, gwara Kobyla pod Frysztakiem, z mapką (lVIateriały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności, Kraków 1915, t. VII, s. 183-234). Monografie terytorialne stanowią drugi etap w pracy dialektologicznej i s~ownikowe Nitscha. Zbadawszy w ten sposób trzy wielkie prowincje polskie, mając też sporo własnych danych z Wielkopolski, z zaboru austriackiego (Galicji), w oparciu o dawniejszą i nowszą literaturę dialektologiczną mógł się Nitsch zdecydować na pełniejszą próbę charakterystyki gwar polskich oraz ich podziału. Dysponował tu przede wszystkim danymi z fonetyki, w słabszej mierze z fleksji, najmniej zaś ze słownictwa, które zresztą do dziś 11 por. też XIII, nr 48, s. ,; Spotykana przez Polskie gwary ślqskie, "Wiadomości Literackie", Warszawa 1936, roCZ. 17. W okręgu przemysłowym forma osiedlających się ludzi z zachodnich powiatów lO Litera n w nawiasie oznacza, że poprzedzającą sowo jak w wyrazach awans, kwadrans, kontredans jeg':fa została Śląska. samogłoskę itd. tam przeniesiona wymawia się no- Eie zestało w pełni zebrane, a Uogólnienia te zawarł w kilku skich, Sprawozdania z czynności 1909, Kraków 1910, t. XLIV, zesz. tvm mmeJ opracowane i wykorzystane. publikacjach: Próba podzia~u gwar poli posiedzeń (Akaoemii Umiejętności), rok 8, s. 3-6; Próba podziału gu;ar polskich (Versuch einer Einteilung der polnischen Mundarten), Bulletin International de l' Academie Polonaise, Classe Philologique, (Cracovie) 1909, s. 154.-160; Próba ugrupou;ania gu;ar polskich (z mapą), Rozprawy Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, Kraków 1910, t. XLVI, s. 336-365 (i odbitka); Mowa ludu pol3kiego (z mapą), Kraków 1911 (s. 162 + mapa) 1'. Są to próby, na jakie w ówczesnych warunkach można się było zdobyć. W ujęciu zagadnienia Nitsch wykazał daleko posuniętą w~trzemięźliwość i ostrożność sądu. Dowodem tego jest fakt, że na mapie, dodanej do Mowy ludu polskiego, linia zasięgu zachodnio-południowego typu udźwięcznienia międzywyrazowego, tj. przed nagłosową półotwartą (m, n, ń, l, l, r, j) względnie otwartą (samogłoską) przebiega wprawdzie tak, jak dziś na zachód od Opatowa i na południowy zachód od Sandomierza, ale urywa się na prawym brzegu Wisły, gdzieś w rejonie Baranowa, bo dalszy jej przebieg był Nitschowi jeszcze nieznany. Naszkicowany w tych pracach obraz gwar polskich utrzymał się na stałe, a w świetle później~zych i dokładniejszych badań zyskał pewniejsze i trwalsze podstawy; poprawki objęły tylko niektóre szczegóły. W roku 1910 otrzymał Nitsch nominację na profesora nadzwyczajnego filologii słowiańskiej w Uniwersytecie Jagiellońskim. W najbliższych też latach przeprowadził uzupełniające badania, obierając jako bazę wypadową Tarnobrzeg, gdzie nauczycielem języka niemieckiego był brat Profesora, Józef Nitsch IS. W ten sposób mógł stworzyć pełniejszy i w szczegółach bardziej wykończony obraz układu gwar polskich i ich wzajemnych związków. Syntezę tę zamknął w pracy pt. Dialekty języka polskiego, "Język polski i jego historia", Kraków 1915, część II, s. 238-343+ mapa 19 i w "Gramatyce języka polskiego", Kraków 1923, s. 409-520 + mapa. Praca ta wyszła też w zbiorowym wydaniu pism polonistycznych Nitscha (Kraków-Wrocław 1954, t. IV, s. 7-115) i osobno (Kraków-Wrocław 1957, Nakładem Zakładu im. Ossolińskich). Już samo tylko wyznaczenie dOJ<ładnej granicy języka polskiego 0.0, 11 Praca napisana bardzo żywo i zajmująco, ma charakter popularno-naukowy. Przeznaczyl ją Autor dla szerokich kręgów polskiej inteligencji, którą we wstępie pragnąl zapoznać z podstawowymi zagadnieniami dialektologicznymi i ich znaczeniem dla nauki. 18 W okresie międzywojennym pracował w Mielcu. Zmarł w początkach drugiej wo.iny światowej w szpitalu we Lwowie. "Por. też CLassement des paTlers polorlais, "Bulletin de la Societe de Linguistique de Paris", Paris 1919, nr 66, s. 122. '" Problem zasięgu języka polskiego i jego narzeczy zajmował Go bardzo żywo, .iak tego dowodzi szereg artykułów: Polsko-czeska granica językowa, ,.Świat Sło- �439 438 zarówno zwartego obszaru, jak również wysp polskich, rozsianych v.;ówcza~ na obszarach innojęzycznych na wschodzie, na południu i zachodzie 11, było bardzo poważnym osiągnięciem. W ogólnej części pracy mamy przegląd różnorodnych zjawisk gwarowych i ich rozmieszczenie na obszarze polszczyzny. Druga część, szczegółow1, zawiera charakterystykę poszczególnych dzielnic pod względem dialektologicznym, przy czym omówione zostały też zachodzące między nimi związki i przeciwieństwa. Całemu kompleksowi gwar polskich przeciwstawił Nitsch narzecze kaszubskie, które się wyraźnie różni od innych gwar Polski, co nie oznacza, że nie widział i nie doceniał tych cech, które łączą oba te obszary, tak nierówne co do ~wej wielkości (np. inicjalny akcent środkowych Kaszub i taki sam akcent w dialekcie podhalańskim itp.). Nie idzie tu zresztą o takie właściwości, jak c, dz, s, z w miejsce ogólnopolskich Ć, dź, Ś, ź albo Ć, dź, odpowiadające ogólnopolskim miękkim k, g (kiedy, ginqć), czy e zamiast i, y, u w pozycjach, w których w staropolszczyźnie występowały samogłoski krótkie itd. Ważniejsze są właściwości, dla których dość trudno znaleźć odpowiedniki w innych gwarach polskfch . .Jest ich jednak zaledwie kilka: 1) rozwój dawnej grupy -01- między spółgłoskami w postaci -01(np. polkac, dość wyjątkowe zresztą na Kaszub2.ch. por. polskie p1ókar.) i 2) zmiękczenie spółgłoski wargowej przed ar, pochodzącym z dawnego miękkiego r sonantycznego (cwjardi, umjarti, gdy w gwarach reszty P<Yl:ski jest twardy, umarty); 3) wymowa wouk 'wilk', pouny 'pełny', koubasa; 4) zanik nosowości samogłos:!k w otoczeniu spółgłosek miękkich: trzi.>c 'trząść', trzese 'trzęsie' itp. Waźna jest też 5) wymowa typu Starogard, wiański", Kraków 1907, rocz. III, t. I, s. 201·-211; Reichte ~as Kaschubische einst weiter na ch Silden!) "Mltt"Uung"n des Vereins fUr kaschubische Volkskunde", Leipzig 1910, t. I, s. 191-194 por. też przyp. 9); Nowe dane o gTanicach dialektów po!s1~ich, Sprawoz;<1anlrl Aka<1emii Umiejętności, Kraków 1915, t. XX, nr 7, s. 4--j;; W sprawi" graniclI poloko-TU.ki.;, "Głos Narodu", Kraków 191&, rOcz;. XXIV, nr 9, s. 1-2 (z 22 lut.go 1D10, wydani" popołudniowe); Z w,chodnie; graniclI polszczyzny. Granica zwartego obszaru jęzllka polskiego na histoTyczne; Litwie, "Kultura Polski", 1917, t. I, s. 21-2~; Llmltes tlnguistiques polono-tscheque et slovaque (Paris 1919): Limite. tingui.tlquu polono-Isch"que et polono-slovaque (Bez miejsca druku); O języku polskim. Obszar, narzecza, pokrewieństwo, dzle;e, opracowania, Warszawa, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Zakopane, Wilno 1921, Biblioteczka Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego nr l (drugie wydanie); Granice państwa a granice języka polskiego. 1. Polacy na dawnych Węgrzech, ..Język Polski", Kraków 1920, t. V, s. 97-101 i w ..Kurierze Wileńskim", Wilno 1925, nr 27, 28, 29, 31; Idem. II. Granica czesko-polska (ibid., Kraków 1921, t. VI, s. 41-46); Idem. III. Granica polsko-niemiecka na SLqsku (ibid., Kraków 1922, t. VII, s. 97-102); Idem. IV. POłudniowa i zachodnia graniclI Wielkopolski (ibid., Kraków 1923, t. VIII, S. 33-37); Idem. V. Zachodnia granica polskiego Pomorza (ibid. Kraków 192ł, t. IX, s. 45-51). Idem. VI. Północna granica polsko-niemiecka. (ibid. Kraków 1925 t. X, s. 129-135). "Por. np. artykuł Język polski w Wileńszczyźnie, "Przegląd Współczesny", Kraków 1925, t. XII., S. 25-32. Stanowi on podstawę naszych wiadomości o nowej polszczyźnie, która się tworzyła na podłożu litewsko-białoruskim. Warblewo Krowieki (por ogólnopolskie itd.). Tarno-gród, Krowodrza Karwodrza, KaTwincI, : Karwieki Niezależnie od tego zarysował się podział Polski na; 1) dialekty pólnocno-polskie i 2) południowo-polskie. Pierwsze sięgają po lewym brzegu Wisły od Bałtyku po Noteć, Kanał Bydgoski, Wisłę, a dalej na wschodzie i północnym wschodzie obejmują obszar dorzecza dolnego Bugu i Narwi. O ich łączności decyduje zrównanie wymowy samogłosek i, y, zasięg wymowy śfynia, śfat, śfanty, wymowa wargowych miękkiCh w rodzaju chiknóńć (lub siknóńć) 'fiknąć', jara (hiaTa, ziara, żara) 'wiara' itd. Na zna::znym obszarze brak takźe a (Kociewie, większość dialektów na prawym brzegu Wisły z wyjątkiem Warmii i dialektu kurpiowskiego). Panuje tu więc wymowa ptak, sad, gadać, ma, siać w przeciwieństwie do starych gwar polskich, gdzie się mówi ptak, sad, gadać, ma, siać itd. Gwary te łączą się pod tym względem z pasem dialektów kresów wschodnich, które również {l nie posiadają. Granica rysuje się szczególnie wyraźnie na lewym brzegu Wisły, gdzi'O' l'ozlewiska Noteci wytworzyły bardzo trwałą zaporę takźe pod względem etnograficznym. Mniej juź zgodnie przebiegają te same izofony na prawym brzegu Wisły, tworząc pęk, ułożony dość wachlarzowato. W szczególności do dialektów północno-polskich naleźy z pewnych względów narzecze kaszubskie (wraz z Zaborzem) 22, niekaszubskie już dziś dialekty pomorskie na lewym brzegu Wisły (Borów Tucholskich czyli borowiacki, kociewski), a dalej krajniacki wraz z okręgiem złotowskim. Prawobrzeżne zaś rozpadają się na dialekty tzw. dawniej Prus Zachodnicjl (starszy chełmiński, i nowsze grudziądzko-wąbrzeski, malborsko-Iubawski) wschodnio-pruskie (ostródzki, warmijski, niborski, na wsch. łecko-olecki) i mazowiecko-podlaskie, spośród których odrębne stanowisko zajmuje enklawa kurpiowska, a ,na północnym wschodzie dialekt w okolicy Suwałk. Do grupy południowo-polskiej naleźą; narzecze wielkopolskie z Kujawami, narzecze śląskie i małopolskie, mianowicie: dialekt podhalański ze swoim archaizmie c·i, dz·i (~c i, dz i, czi, dżi), s·i, z·i (~szi, żi): c·isto dop. l. mn. piniyndz·i, s·ić, z·ito; gwary podgórskie o jednej nosówce (w okolicach Limanowej, Suchej, Andrychowa, Kęt, Oświęcimia, Myślenic wraz z południowo-wschodnim skrawkiem Sląska, ściślej: powiatu pszczyńskiego); narzecze centralne na obszarze dawnego województwa sieradzkiego i łęczyckiego 23, na którego północno-wschodnim krańcu rozciąga się ,nbszar dawnego księstwa łowickiego 24 (Łowickie z czasem zostało przyłączo" Por. s. 430-431. '" Por. Z. Stieber, Izoglosy na obszarze dawnych województw łęczyckiego i sieradzkiego (Monografie polskich cech gwarowych, Kraków 1933, nr 6). "Por. H. Koneczna, Dialekt KSięstwa Lowickiego ("Prace Filologiczne", Warszawa 1929, t. XIV, s. 257-413 i artykuł w Biuletynie Polskiego Towarzystwa Językoznawczego (Kraków 1948, zesz. VIII, s. 128-129) i w Sprawozdaniach z Posiedzeń �440 441 ne do Mazowsza); gwary środkowo-północnej Małopolski, zamknięte w granicach: Wisła od Radomia w górę, dolny San (mniej więcej po Leżajsk), Rzeszów, Dębicę, Tarnów, Bochnię, Kraków, Miechów, Kielce, Radom, Wisłę, pozbawione nosówek z nawarstwionymi wpływami mazowieckimi w północno-wschodniej części (wymowa pies-maly, wós-jedzie, nogamy, wsiamy, chlopamy, my 'mi', a między Wisłą i Sanem: śfynia i w różnym rozmieszczeniu śfat, śfaty 'święty' udźwyc 'udżwignąć' mikly 'nikły', dzieciak, prosiak, psiak itd.); wreszcie obszar gwar między Wisłokiem i Lublinem a językową granicą polsko-małoruską, które się formowały przy współudziale elementu małoruskiego i pozbawione są ci i nie mazurzą. Ciekawe, że pod względem fonetyczno-morfologicznym nie zaznaczył się specjalnie niczym szczególnym dialekt sandomIerski. Pewna jego odrębność ujawniła się dopiero w zakresie słownictwa 25. Równocześnie wystąpił drugi podział Polski na 1) narzecza południowozachodnie i 2) północno-wschodnie. Granice ich wyznacza linia zasięgu dwóch typów udźwięcznienia międzywyrazowego. Na południowym zachodzie znajduje się narzecze wielkopolskie, chełmińsko-dobrzyńskie (z północno-polskich dialektów tylko ono naleźy do starych gwar polskich), narzecze śląskie, małopolskie i prawdopodobnie dawnych Grodów Czerwieńskich. Są to dzielnice, które wchodziły od zarania historii w skład państwa Piastów. Cechuje je wymowa: piez-maly, gloz-niski, noz-ladny, tlog-ludzki, chlob-jedzie, modz-owocu, jag-igla itd. Do narzeczy północno-wschodnich należą dialekty pomorskie, Prus Wschodnich, Mazowsza i Podlasia. Oczywiście z pewną ekspansją tych, czy owych cech naleźy się liczyć. Tak więc typ ra(n)kamy, nOfjamy, dziećmy występuje nie tylko na Mazowszu, lecz takźe koło Radomia, Opoczna, Łodzi, Sieradza oraz na Kujawach, a w górze Wisły w Sandomierszczyźnie (aż poza Nowy Korczyn nad Wisłą, po obu jej brzegach). Wymowa mazowiecka -ewi przesunęła się na obszar Łowickiego (wujewi, a nawet po spółgłosce twardej chlopcikew', wolewi). Dość znaczny obszar zajmuje wymowa śfynia, śfat; z jednej strony sięga ona pod Chełmno, a na lewym brzegu Wisły na Kociewie aż po Gdańsk, z drugiej zaś strony na obszar Puszczy Sandomierskiej między Wisłę i San. Węższy nieco pas zajęły archaiczne formy 1. osoby 1. mn. niesiem, chodzim, zrobim itp. Natomiast zachodnio-południowy typ udźwięcznienia międzywyrazowego cofnął się na obszar Lubelszczyzny i Sandomierszczyzny 26 pod wpływem narzecza mazowieckiego. Typ ten moźe przesunąć się z Wielkopolski na Pomorze; stąd formy typu jezdam 'jestem' (z udźwięcznieniem t na a) w dialekcie borowiackim. Komisji Językowej Towarzystwa Naukowego t. III, s. 29-35, 36-49, t. IV, s. 83-92. teka "Por. J. Czekanowski, Slawistyczna t. III, tO Por. s. 449. s. Wstęp do historii 151-154 (drugie Warszawskiego, Słowian, wydanie Warszawa 1949, 1952, Lwów 1927, Lwowska Bibliow Poznaniu 1957, s. 270--272). Z tego typu prac zasługuje na uwagę także Mapa narzeczy polskich Kraków, Warszawa, Lublin, Łódź reprodukowana później w Gramatyce języka polskiego R. K u b i ń s k i e g o i T. L e h l' - S P ł aw i ń s k i e g o (Lwów, Warszawa, Kraków 1927) 21. Barwna ta mapka uwidocznia podział Polski na narzecza: kaszubskie, sięgające niegdyś daleko na IJołudnie aż poza Tucholę (do wysokości Grudziądza) i w pobliźe Starogardu; wielkopolskie, śląskie, malo:polskie, (przy czym okolice Łęczycy i Sieradz" 'Z.ostały określone jako narzecze centralne), mazowieckie, kujawsko-chełmińsko-kociewskie, przejściowe chełmińsko-mazowieckie; nadto narzecze kresowe, formujące się na południowym wschodzie w oparciu o podłoże, a przynajmniej wpływ małoruski, w Augustowskim zaś i Suwalskiem o białoruski, w mniejszym stopniu litewski, jak mazowieckie częściowo na podłożu staropruskim i jaćwieskim. Podział ten i granice poszczególnych narzeczy wiąże Nitsch z dawniejszymi granicami plemiennymi. Tu leży źródło i przyczyna tego faktu, źe wykazują one zadziwiającą trwałość, rwąc się tylko na niektórych, stosunkowo nielicznych i nie długich odcinkach. Bezpośrednio potem ukazały się rozprawki w rodzaju: Monografie polskich cech gwarowych. F'onetyka międzywyrazowa. Małopolskie ch. Z mapą Kraków 1916 nr 1 2 i Praslowiańskie l' ibid., Kraków 1916, nr 329• pr~ynoszą one s;ntety~zny pogląd na niektóre zjawiska gwarowe, typowe dla dialektów polskich. Praca, dotycząca udźwięcznienia międzywyrazowego, stanowi uzupełnienie tego, co juź ogłosił w Materiałach i Pracach Komisji Językowej Akademii Umiejętności (Kraków 1912, t. V, s. 393422 + mapa) 30. Idzie tu nie tylko o zasięg terytorialny dwu typów udźwięcznienia międzywyrazowego, lecz także o nawiązania do dialektów wschodnio-slowackich, północno-wschodnio-morawskich, "laskich", a na obszarze małoruszczyzny do dialektów łemkowskich i bojkowskich. Uzupełnienie tych prac stanowi Wybór polskich tekstów gwarowych (Lwów 1929, Lwowska Biblioteka Slawistyczna, t. X) ze wstępem i schematyczną mapką, ilustrującą podział języka polskiego na narzecza, dialekty i poddialekty. Zbiorów tekstów było dużo, ale nie wszystkie były na takim poziomie, który by mógł zadowolić dialektologów. Nitsch wybrał możliwie najlepsze z nich, a dla uzupełnienia i pogłębienia naszej wiedzy z objaśnieniami, 2" 21 Brulion tej mapy (w dwóch kopiach) zachował się przed drugą wojną w zbiorach Zakladu Antropologiczno-Etnologicznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (zob. J. Czekanowski, op. cit., s. 158). " Ukazala się już siódme wydanie tego podręcznika (Wroclaw 1957, Zaklad Narodowy im. Ossolińskich). "Dalsze numery opracowali uczniowie Nitscha: M. Malecki, Archaizm podhala'ński, Kraków 1927, nr 4; A. Otrębska, Stryj, wuj, swak w dialektach i historii języka polskiego, Kraków 1929, nr 5; Z. Stieber, Izoglosy na obszarze dawnych województw łęczyckiego i sieradzkiego, Kraków 1933, nr 6. "Por. s. 449, �443 442 o dialektach polskich .12 zwrócił się do wszystkich dialel<:tologów i językoznawców w Polsce z prośbą o zapisanie i nadesłanie próbek gwar, znanych zapisującym i często stanowiących specjalny przedmiot ich badań. Apel nie przeszedł bez echa. Na 323 tekstów 39 autorów (wśród nich było wielu młodych adeptów nauki o języku) dostarczyło 172 nowych tekstów, tj. ponad 56%. Dzięki temu powstała książka, stanowiąca praktyczną ilustrację zróżniczkowania obszaru pol~kiego pod względem językowym. Po książkę tę sięga przede wszystkim każdy studiujący polonista, a jest ona też wielką pomocą dla każdego, kto pracuje nad językiem polskim, a nawet nad innymi językami słowiańskimi. Przed śmiercią zdołał Nitsch przygotować drugie, ulepszone i poprawione wydanie tej książki ,,,Taka była droga, która Go wiodła od początkowo skromnych jeszcze studiów gwaroznawczych do objęcia całości zagadnienia w jednej z najtrudniejszych wówczas, bo najmniej zbadanych dziedzin językoznawstwa polskiego. W pracy nad dialektologią polską Nitsch dokonał osobiście więcej, niż wszyscy polscy dialektologowie razem. Tymi osiągnięciami została zamknięta pierwsza wielka epoka w rozwoju dialektologii polskiej 32 i zarazem główny okres pracy dialektologicznej K. Nitscha. Mogłoby się więc zdawać, że skoro zasadnicza synteza została w dialektologii osiągnięta, to właściwe zadanie zostało już wykonane. Nitsch jednak zdawał sobie sprawę z tego, że Jego ujęcie ~tanowi tylko dość szeroki'2 ramy, które trzeba wypełnić bogatszą, bardziej szczegółową treścią i stosownie do tego wiedzę naszą uściślić. Tu jego twórcza inicjatywa znalazła dalsze pole do działania. Podstawę podziału dialektów polskich stanowią w dotychczasowych pracach Nitscha zjawiska fonetyczne i fleksyjne. Słownictwo zostało uwzględnione w bardzo słabym stopniu. Na ten fakt zwrócił uwagę A. M e i 11 e t ("Bulletin de la Societe de linguistique de Paris", Paris 1919, t. XIX, s. 206-209). Słownictwo bowiem, jak tego dowodzi przykład dialektu sandomierskiego, może nieraz dostarczyć bliższych danych do dokładniejszej charakterystyki dialektu i wyznaczenia jego zasięgu, których można nie uzyskać przy wykreśleniu izofon i izomorf. Brak jednak w Dialektach języka polskiego szerszego omówienia słownictwa nie oznacza. że Nitsch go nie doceniał. Rzecz miała się całkiem przeciwnie, o czym świadczy komunikat Nowe dane o granicach dialektów polskich (Sprawozdania z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności, Kraków 1915, t. XX, nr 3, s. 2-3). Jednakże w ówczesnych warunkach trudno było to zagadnienie "por. też Cieszyn-Katowice " Działalność W sprawie naukowego 1929, s. 58-61. Malinowskiego można .zbioru ocenić tekstów jako ślaskich, . pewnego ..Zaranie rodzaju okres rozwinąć szerzej z powodu braku materiału. W tym kierunku polską naukę wyprzedziły znacznie inne kraje 33. Przyszedł też czus na badania słownikowe i związane z nimi zagadnienia geografii językowej. Rodzą się nowe zadania. newe pomysły i nowe kon·· cepcje. Po raz pierwszy problem ten zarysował się w Monografiach poLskicil cech gu:arowych (nr 2 i 3) 34. Jego rozwinięcie i pogłębienie stanowi referat Z zagadnień polskiej geografii językowej (Sprawozdanie z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności, Kraków 1915, t. XX, nr 7, s. 6-7) głównie zaś Z geografii wyrazów poLskich ("Rocznik Slawistyczny" Kraków 1918, t. VIII, s. 60-150). Warto się tej pracy przyjrzeć bliżej z uwagi i na jej genezę, i jej instruktywność oraz ścisły związek ze zjawiskami kultury ludowej i ich terytorialnym rozmieszczeniem, co stanowi także przedmiot badań etnograficznych. Nitsch pokazał tu jasno, że można i należy pogłębić wiadomości o zróżnicowaniu dialektów polskich. badając geograficzny zasięg wyrazów. Z tego stanowiska rozpatrzył ich kilkanaście. Są to dość pospolicie na obszarze ziem polskich używane: 1) nazwy kilku zwierząt (wilga nietoperz, kogut); 2) nazwy z zakresu kultury materialnej, a więc: nazwy niektórych części drewnianych budynków (przycieś, płatew, krokwie, banty, kalenica), niektórych części stodoły (boisko, bojowisko czyli klepisko, SąSiEk albo zapoLe, a w związku z tym też sąsiecznica lub zapolnica, tj. niskie przepierzenie z drzewa lub desek, oddzielające zapole od boiska), pewnych części wozu (sierdzień lub sworzeń, obartel, kierownik albo ry- 3" czan). Materiału do tej pracy dostarczyły Nitschowi jego własne badania w terenie i w obozie jeńców-Polaków z armii rosyjskiej w Planie 36 (zdobył tą drogą wiadomości ze stu miejscowości dawnego zaboru rosyjskiego). Część danych uzyskał od uczniów szkół średnich za pośrednictwem nauczycieli polonistów jako odpowiedzi na odpowiednio zredagowane i rozesłane po szkołach kwestionariusze. Ogółem dysponował materiałem z około 400 punktów, niezbyt równomiernie rozłożonych. Nie zawsze były to wiadomości jakościowo równe, ale po wyeliminowaniu niepewnych danych materiał ten można było przedstawić na mapie. Mimo tego pojawiają się na nich jeszcze białe plamy, dowód wielkiej sumienności i uczciwośc; naukowej Autora. "por. "Jahrbuch der Bayerischen Akademie der Wissen5chalten" (Mi.inchen). s. 155--168: P. K l' e t s c h m e r, Wortgeographie der Umgangsprache, Gottingen 1916-1918. " Por. s. 441 i przypisek 29. "' O wyrazie tchór.z i jaźwiec-borsuk Sląskie". gwarowych, nr 2 i 3. 3i Por ... sprawozdania wstępny. 1916. t. XXI, nr 4. s. 6-10. na rok 1913 hochdeutschen z posiedzeń por. K. i czynnośCi Nitsch, Akademii Monografie po!sldch Umiej<:tności", cech Kraków �445 444 Nie idzie tu tak dalece a ilość opracowanych wyrazów, lecz a sposób podejścia do zagadnienia. Nitsch kładzie bardzo silny nacisk na zasięg geograficzny różnych nazw, używanych na oznaczenie jednego i tego samego przedmiotu. Każdy z nich posiada nie tylko swoją własną historię, lecz takżo: swoje charakterystyczne rozmieszczenie. Na pierwszy rzut oka przebieg linij zasięgu poszczególnych nazw jest tak samo niezrozumiały i chaotyczny, jak to się widzi na mapie izofon i izomorf. Jednakże zbadanie pewnego zespolu wyrazów może przy dokladniejszym wytyczeniu granic zasięgu doprowadzić do spostrzeżeń. dających dużo do myślenia. Ugrupowanie terytorialne według znaczeń przyniosłoby bardzo cenne dane dla dziejów kultury rodzimej i zjawisk importowanych, co jest ważne także dla etnograficznego podziału kraju na prowincje. Pewne połacie kraju przeciwstawiają się zwykle innym, np. wielkopolsko-śląska-małopolski", przycieś, bant, kalenica w odróżnieniu od mazowieckiego podwalina, jętka, strop, albo: małopolsko-wielkopolskie boje -ow- )sko, pomorgko-mazowieckie klepisko, śląskiemu gumno 3., czy małopolsko-wielkopolska-pomorskie zapole mazowieckiemu zasiek, śląskiemu sąsiek. Prócz tego mazowieckie podwalina. 'przycieś', strop 'kalenica' wykazują związek z nazwami, występującymi na obszarze maloruskim, mimo że Mazowsze pierwotnie z Rusią bezpośrednio kontaktu nie miało, oddzielone od niej terytorium, zamieszkałym przez JadŻwingÓw. Z drugiej strony wyrazy sierdzień i sworzeń, używane w Wielkopolsce w części Małopolski, występują na obszarach, na których nie zarysowuj a się jakieś widoczne granice plemienne, czy polityczne. Ponieważ nazwy t~ istnieją także w innych językach słowiańskich, więc stąd płynie naturalny wniosek, że jest to szczątek dawnych stosunków prasłowiańskich 38. Bardzo też podobna jest wschodnia granica zasięgu kokota i zachodnia kura (kuraka) oraz form dróga i droga. Fakty te zostały wywołane jakimiś przyczynami, których w tej chwili nie da się jeszcze wykryć. Jedno wydaje się bardzo prawdópodobne: że te obszary musiały się niegdyś w pewnym sensie wyodrębniać od pozostałych 39. j Sworzeń, obartel, gumno mimo różnych granic zasięgu mają to wspólne, że występują na obszarze, który mając własne cechy językowe i kulturalne, oscylował między Polską a Czechami. Północny jednak Sląsk ciążył raczej ku Wielkopolsce (por. sierdzi€i~, kozły, banty, ka/onka, latoperz, boguwola). " Gumno istnieje w Małopoisce, lecz w znaczeniu lony od podwórza (obory), co wszystko razem tworzy " Por. też Jodla, świerk, smrek, ("Lud Słowiański, 222 + mapa). 'plac przed stodołę', obejście (uobyście). Kraków 1931, t. nA, oddzies. 206- " Zob. też. K. N i t s c h i E. M l' a z Ó w n a: Mazowieclde wyrazy przyrodnicze. 1. Gryka z mapą ("Lud Słowiański", Kraków 1929, t. lA, s. 245-256 + mapa); 2. Ch.aber (Centaurea Cyanus) z mapą (ibid., Kraków 1931, t. n A, s. 92-114); 3.S01wra (Populus Nigra lub populus Alba) z mapką; 4. Jegla=jodla (Pieca Excelsa, (ibid., t. II A, s. 191-205). 7. drugiej jednak strony na południowym Śląsku występuje łąkoć 'dzwono (u koła)', które łączy Śląsk z obszarem czeszczyzny. Gdy sierdzień i kokot sięgają głębokiej przeszłości, kryjąc w sobie echa jakichś dawniejszych stosunków, to inne fakty świadczą a kierunkach nasilenia wpływów postronnych, które są nowszego pochodzenia (szwela, te/want, fargi lub felgi, ryczan itd. itd.). Wskazują też one na różne drogi inwazji tych germanizmów np. refa, jest zapożyczeniem z narzecza dolnuniemieckiego, rajfa zaś (rafa, raf, rachwa) z górnoniemieckiego. Ta odrębna terminologia gospodarczo-budowlana dowodzi jakiejś odrębności kultury, względnie oddziaływania innych kompleksów kulturowych na dany obszar. Są to zjawiska ściśle wiążące się z etnografią. Wszystkie te i późniejsze prace i artykuły, doty'czące słownictwa, zawierają w sobie zawiązki koncepcji przyszłego kwestionariusza do atlasu języka polskiego. Wiele z tych elementów mogło też znależć się w atlasie etnograficznym. Pracę nad geografią językową i stworzeniem atlasu językowego uznał Nitsch po pierwszej wojnie światowej za jedną z najpilniejszych potrzeb polskiego językoznawstwa. Takie atlasy posiadają już kraje romańskie 40 Nitsch pragnął nim objąć nie tylko zwarty obszar Polski etnograficznej. lecz również te terytoria polskie, które od Polsld oddzieliły granice polityczne, a więc wiele wysp polskich, które od wieków żyły w rozproszeniu wśród ludności innojęzycznej (za Karpatami, na ziemiach ruskich i litewskiej). Poglądy i postulaty swoje co do istoty i zagadnienia atlasu językowego wyraził w artykułach: O atlas językowy województwa łódzkiego (Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznegc, Łódż. 1929/30, s. 158-164) i (wespół z M. Małeckim): Plan ogólnopolskiego atlasu językowego ("Sprawozdania Akademii Umiejętności", Kraków 1939, t. XLIV, lS. 46-50) 41. Przed rokiem 1920 nie było w Polsce warunków do podjęcia imprezy naukowej na tak wielką skalę. Brak było przede wszystkim ludzi. Praca nad wyszkoleniem młodych pracowników naukowych w zakresie językoznawstwa zaczęla się na dobre dopiero od roku 1894, tj. od czasu działalności w Krakowie J. Baudouin'a de Courtenay. Przyszedł potem •• Tj.: Francja (J. Gillieron i E. Edmont: Atlas linguistique de la France, Paris 1902-1915, zesz. 1-35; Table de l' Atlas Linguistique de la France (Paris) 1912; Supplements, t. I (pariS) 1920; por. też M. T h a m a s: Atlas linguistique de la France, Compte rendu, Paris 1904), Włochy i południowa Szwajcaria (por. K. J a b e l' g, Der Sprachatlas ais Forschungsinstrument, Halle 1928; K. J a b e l' g i J. J u d, Sprach.und Sachatlas Italiens und Siidschweitz, Zofingen 1928-1940); Katalonia i Rumunia (S. Puscariu i S. Pop, Atlasul linguistic roman, Ciuj 1938). Po pierwszej wojnie światowej geografię językową spopularyzowali uczeni francuscy: twórca Atlasu języka francuskiego J. G i 11 i e l' a n (Etudes de geographie linguistique, paris 1922), a zwłaszcza M. D a u z a t (La geographic linguistique, Paris 1922). " To samo w Bulletin lnternationale d' Academie Polonaise, Cracovie 1939. Classe Philologique, s. 26-31. �446 J. Rozwadowski i pod ich okiem dojrzewał dopiero Nitsch. Ale Nitsch poza własną indywidualną pracą naukową nie rozwinął jeszcze w pełni działalności pedagogicznej mimo, że już od roku 1910 był nadzwyczajnym profesorem. Pierwsza wojna światowa oderwała młodzież od studiów. Od 1917 do 1920 roku Nitsch pracował już jako profesor zwyczajny w Uniwersy:.. tecie Jana Kazimierza we Lwowie. Ale w okresie lwowskim tylko jeden H. Oesterreicher (zmarły w 1942 roku) okazał wybitne' zainteresowanie językoznawstwem, a i to nie dialektologią. Sytuacja uległa znacznej zmianie po pierwszej wojnie światowej. Wróciło wiele młodzieży z wojny, napływali licznie do uniwersytetów studenci, którzy ukończyli szkołę średnią ju:?: w Polsce Niepodległej. Dzięki usilnej pracy naukowej i pedagogicznej przybył Polsce szereg doskonale przygotowanych dialektologów, którzy mogli z powodzeniem rozpocząć pracę badawczą w terenie. Nitsch - wbrlOw opinii G i 11 i e r o n e'a - stał na stanowisku, że materiał do atlasu językowego powinni zbierać ludzie, mający najlepsze przygotowanie w zakresie dialektologii, którzy swymi studiami gwaroznawczymi wykazali swoją umiejętność i przydatność do tego rodzaju badań. Tacy ludzie już byli. Sama jednak rzecz poszła w odwłokę z powodu braku odpowiednich środków materialnych. Polska, odbudowująca się z największym wysiłkiem ze zniszczeń wojennych, nawiedziona długotrwałym kryzysem ekonomicznym, mając przez to do pokonania ogromne trudności gospodarcze, nie mogła ponosić znaczniejszych wydatków na długotrwałe i kosztowne bad:mia terenowe, jakkolwiek ówczesny dyrektor Funduszu Kultury Narodowej, dr F. Michalski nie odmawiał poparcia żadnej rzetelnej inicjatywie badawczej. Mimo tak niesprzyjających warunków K. Nitsch wespół ze swym uczniem i współpracownikiem śp. M. Małeckim podjęli się opracowania takiego atlasu, obierając za przedmiot badań szeroko pojęte polskie Podkarpacie. Siatka zbadanych punktów nie jest bezwzględnie równomierna. Wynikło to z naturalnych przyczyn, tj. z ukształtowania pionowego kraju, gdzie większe zróżnicowanie językowe widać w okolicach górzystych. Zresztą rygorystyczne stosowanie tej zasady okazało się wielokrotnie błędnym, nawet w terenach całkowicie nizinnych. Uwzględniono 34 punktów :~obszaru polskiego, a dla porównania - jeden z czeskiego, dwa ze słowackiego i dwa z małoruszczyzny. Badania rozpoczęto zimą 1929 roku. Za podstawę kwestionariusza służyły wyniki dotychczasowych badań oraz własne zbiory M. Małeckiego i K. Nitscha. Kwestionariusz pod względem ilościowym stopniowo się rozrastał od 700 do 942 pytań. W ramach jego uwzględniono zjawiska gramatyczne, główny jednak nacisk spoczywa na słownictwie, przy czym dane, dotyczące kultury materialnej, dodał K. M o s z y ń s k i, który też uważnie przejrzał cały kwestionariusz. Tak powstał Atlas językowy polskiego Podkarpacia (Kraków 1934). Stanowisko swoje i metodę pracy przedstawili autorzy w części, zawierającej objaśnienia, gdzie podano 447 wykaz badanych miejscowości i ich krótką charakterystykę, charakterystykę informatorów, przebieg badań, tytuły map, kwestionariusz terenowy, w którym poszczególne pytania ułożono w pewne pokrewne grupy (zabudowania gospodarskie, wieś, wóz, inne narzędzia gospodarskie), uwzględniając specyfikę terenową (np. charakterystyczne przejawy kultury pasterskiej w górach) itd. Na końcu znajduje się wykaz wyrazów atlasu. Zebrany materiał rozmieszczono na 500 mapach. S1anowi to prawie 53% zawartych w kwestionariuszu pytań. Nie wszystkie zjawiska występują jasno i wyraźnie w terenie i nie wszystkie szczegóły można w sposób zadawalający przedstawić na mapie. Rezultatem tego ogromu pracy jest jednak dzieło, które - mimo, że nie Jest jeszcze w pełni doskonałe, co autorzy sami zaznaczają stać się mogło początkiem i wzorem dla przedstawienia w podobny sposób stosunków językowych w innych dzielnicach Polski, w całej Polsce, także w innych krajach słowiańskich i niesłowiańskich. Wobec tych konkretnych osiągnięć i widocznych stąd korzyści naukowych potrzeba pełnego atlasu, który by stanowił dalszy etap w syntezie dialektologicznej Polski, dawała ~ię odczuć coraz silniej i stała się pilną potrzebą w nauce polskiej. Zrozumiano to dobrze później, kiedy po wybuchCl drugiej wojny światowej masy łudności zostały siłą toczących się wypadków i barba1rzyńs'kich metod hitlerowców wynucone lie !',wych odwiecznych siedzib. Po wojnie rozpoozął się ruch migra-cyjny spowodowany przez zmiany w strukturze społecznej i ekonomicznej narodu. To mieszanie się ludności z różnych okolic Polski, coraz intensywniejsze oddziaływanie szkoły, książki, prasy, radia grozi, że różnice dialektologiczne ulegną szybkiej niwelacji, znikną cechy charakterystyczne dla dawnego układu stosunków językowych i plemiennych. Dążność do ocalenia dla nauki tego, co jeszcze uratować można, wywołała żywy odruch naszych sfer naukowych. Łączy się z tym bardzo ożywiona akcja badań terenowych na polu oialekto-logii i etnografii. Jednym z jej przejawów była myśl opracowania atlasu językowego dla całej Polski, choćby na razie w skromniejszym zakresie. W ten sposób problem atlasu gwar polskich stał się po drugiej wojnie światowej w całej pełni aktualny. Na podstawie dotycnczasowych wyników (por. Monografie polskich cech gwarcu:ych, Z gecgrafi.i wyrazów polskich, kwestionariusz do Atlasu językowego polskiego Podkarpacia i inne) nowy kwestionariusz do Malego atlasu gwar polskich przygotowali Z. S t i eb e r i K. D e j n a. Zawiera on 602 pytań. Po przejrzeniu go przez K. M os z y ń s k i e g o, dyskusji na jego temat, ustaleniu sieci głównych i kontrolnych punktów rozpoczęli dialektologowie ze wszystkich polskich ośrodków uniwersyteckich pracę zbieracką. W trzy lata póżniej (tj. do 1953 roku) materiał został zebrany w całości ze stu punktów zasadniczych i 66 dodatkowych. Z różnych innych źródeł (z badań Z. Stiebera, z Atlasu polskier;o Podkarpacia, ze S!ownika gwar polskich J. Karłowicza) uzyskano dane �449 448 jeszcze z okolo stu punktów. W badaniach uwzględniono nie tylko zwarty obszar etnograficzny Polski, lecz także polską mowę kresów wschodnich, która obecnie rozbrzmiewa na Ziemiach Zachodnich nie tylko w diasporze, lecz nieraz w dość jeszcze zwartych grupach. Bezpośrednio po zamknięciu ~tadium zbierania (materiał podlegal jeszcze bacznej kontroli) rozpoczęto prace kartograficzne pod kierunkiem Nitscha, który mimo wieku, zmęczenia i bardzo osłabionego wzroku nie wypuszczał kontroli ze Swych rąk. Owocem tych wysiłków jest pierwszy zeszyt tego atlasu, obejmujący 50 map z objaśnieniami, który ukazał się w roku 1957 (drugi zeszyt wyszedł w 1959 r.). Takiego dzieła nie posiada dotąd żaden kraj słowiański 42. Inicjator i jego właściwy twórca ujrzał pierwsze wyniki swych wieloletnich dążeń i wysiłków; niestety nie danym Mu już było dożyć chwili jego zakończenia. W oparciu o ten wzór Nitsch projektował w przyszłości wielki atlas językowy Polski, regionalny atlas zachodniej Wielkopolski, inni zaś dialektologowie planują atlasy dalszych dzielnic (Pomorza, Mazowsza, Lubelszczyzny, Kielecczyzny, Sląska). Trzeba też wspomnieć o licznych recenzjach prac dialektologicznych i innych, które Nitsch ogłaszał np. w "Roczniku Slawistycznym" i innych czasopismach. Oceny te są ważne dlatego, że stanowią one jeden z czynników, współdziałających w krystalizowaniu się poglądów na istotę zjawisk gwarowych, metodę ich badań wśród polskich przedstawicieli tej dyscypliny. Nie można również pominąć ważnego kierunku badań, zapoczątkowanych przez Nitscha. Badania te dotyczą przeszłości dialektów polskicb i ich dawniejszego ugrupowania. Zanim zabrał w tej sprawie głos ze stanowiska teoretycznego (Co to jest dialektologia historyczna, Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Kraków 1948, zesz. VIII, s. 119-120), w każdej niemal rozprawie dialektologicznej rzucał uwagi, naświetlające różnorodne zjawiska ze stanowiska historycznego, starając się odgadnąć przyczynę takiego, a nie innego rozwoju. W ten sposób wydobywał w miarę postępu swych badań i rosnącego materiału wiele faktów, które mogły dać podstawę do wnioskowania o zróżnicowaniu dialektycznym Polski w dawnych wiekach, względnie pozwalały na odtworzenie w pewnym stopniu bardziej pierwotnych granic zasięgu niektórych cech, np. kaszubskich na Pomorzu, mazurzenia, szerokiej wymowy ogólnopolskiego ę itd. Sposobności do takich dygresji nigdy Nitschowi nie brakło, bo dysponował On nie tylko bogatym materiałem z żywych gwar polskich, lecz także posiadał doskonałą znajomość zabytków staropolskich. Sama hipoteza o wielkopolskim podłożu dialektycznym polskiego języka literackiego na~uwała w tym względzie niejedno spostrzeżenie. Właściwie znaczna część stiej "Dotąd ukazał się tylko k wostoku ot Moskwy, Atlas russkich narodnych Moskwa 1957 (pod redakcją goworow centralnych R. J. Awaniesowa). obla- ł badań dialektologicznych Nitscha miała na celu wyjaśnienie zjawisk z przeszłości języka polskiego, a więc miała nastawienie historyczno-językowe. Różnica między dialektologią współczesną a historyczną polega tylKo na tym, że pierwsza pragnie wysnuwać pewne wnioski o przeszłości języka na podstawie współcześnie btniejącego sytemu gwarowego, gdy druga czyni to ~amo, ale w oparciu o materiał, wydobyty z zabytków, wnioskując o pewnych różnicach w języku minionych wieków z odmiennej (nieraz błędnej) pisowni. Określenie pewnego faktu jako dawnego zjawiska dialektycznego jest możliwe tylko dzięki znajomości dzisiejszego stanu gwar. Idzie tu więc nie o jakieś odrębne cele badawcze, lecz w pewnym stopnfu może o trochę inną metodę, która dlatego musi by"ć odmienna, ponieważ różna jest w obu kierunkach podstawa materiałowa (źródła). Wynika więc stąd, że na dialektologię historyczną składa się z jednej strony metoda filologiczna, z drugiej zaś opisowo-dialektologiczna z możnością przerzucania pewnych współczesnych zjawisk w dość odległą przeszłość. Nitsch skłonny jest określać pierwszy kierunek badań terminem: dialektologia filologiczna lub dialektologia staropolska. Dialektologia historyczna sygnalizuje, że jakieś zróżnicowanie w obrębie języka w danym momencie historycznym istniało, ale tylko wyjątkowo zdolna jest je zlokalizować (gdy przypadkowo wiemy, skąd pisarz, albo czasem drukarz pochodził). Ale zdaje się, że w żaden sposób na podstawie danych filologicznych, których dostarczają zabytki pisane, nie jest w stanie wyznaczyć geograficznego zasięgu zasygnalizowanej cechy. Za pierwsze studium, dotyczące przeszłości naszych gwar, trzeba uznać pracę Polska fonetyka międzywyrazowa. Studium z geografii języt,'owej (Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności, Kraków 1912, t. V, s. 393-422 + mapa). Nitsch wykazuje, że w trójkącie między Radomiem, Lublinem i Krasnymstawem na północnym wschodzie, a Sochaczewem, Radomiem, Baranowem (nad Wisłą), Leżajskiem (nad Sanem) istnieją dwa rodzaje wymowy: pies-lapie, wós-jedzie, sat-maly itd., a obok tego: niózem 'niosłem' wiózem, wieg-em przezlH 'wiek przeżyłem' itd. Na pozór jest to pewne przeciwieństwo. Nitsch jednak wysuwa hipotezę, że pierwotnie cały ten obszar miał w pełni udźwięczniającą wymowę mif:dzywyrazową, lecz właściwość ta się cofnęła z wyjątkiem tych wypadKów, gdy spółgłoska zwarta i szczelinowa znalazła się przed zakończeniem czasu przeszłego -em, -eś, (niózem) itp. Cofnięcie to trzeba przypisać wpływom narzecza mazowieckiego, gdzie się mówi: prók-niski, sat-mały, u;ós-jedzie, kot-lapie itd. Drugą pozycją w tym dziale jest rozprawa Z historii narzecza malopolskiego ("Symbolae Grammaticae in honorem Ioannis Rozwadowski", Kraków 1928, t. II, s. 451-465), w której rozwija swój pogląd na genezę beznosówkowej wymowy na obszarze Małopolski środkowo-północnej, na której też występują formy typu Tsioda, rziódlo. Rozwija on tu myśl, że �450 wąska wymowa e w miejsce ogólnopolskiego ę je~t rezultatem niedokładnego przejęcia wielkopolskiej wąskiej wymowy ę, uważanej za lepszą od małopolskiego q (tj. a nosowego). Dotyczy to nie tylko nosówki przedniej, lecz 1akże tylnej, gdyż dla konsekwencji systemu q występuje tu w postaci O, Wreszcie niedawno pojawiła się praca Co wiemy naprawdę o dialektach staropolskich ("Język Polski", Kraków 1954, t. XXXIV, s. 225-244). Polemizując z W. T a s z y c k i m na temat genezy i chronologii mazurzenia, wskazuje, że między rokiem 1450-1750 dokonała się niezmiernie żywotna i na szeroką skalę ekspansja cech mazowieckich na terytorium Małopolski, Kujaw, Wielkopolski, Kociewia aż po Gdańsk (a więc na część Pomorza). Dopiero później poszły w tym kierunku studia E. N i e m i n e n a, W. T a~ z y c k i e g o, W. Kur a s z k i e w i c z a, S. R o s P o n d a, S. U r b a ńc z y k a i innych, ale ten dział badań zawdzięcza swe narodziny K. Nitschowi. Intensywna działalność naukowa K. Nitscha zaznaczyła się także w dziale słownictwa gwarowego. W momencie, gdy rodziła się nowoczesna polska dialektologia, zaczął wychodzić Słownik gwar polskich J. Kar ł o w i c z a (1900-1911). Było to niewątpliwie ważne wydarzenie, zwłaszcza gdy się zwaźy, że tak olbrzymiej pracy dokonał tylko jeden człowiek. Ale też dzieło to w wykonaniu doskonałe nie jest. By takie przedsięwzięcie mogło się udać, musi się je podjąć po odpowiednim przygotowaniu. W owej chwili było na to jeszcze za wcześnie. Oczywiście dobrze się stało, że i taki indek~ wyrazowy powstał, ale nie mógł on oddać takich usług, jak to sobie wyobrażał jego twórca. Do Słownika Kar ł o w i c z a wszedł materiał, ogłoszony tylko do roku 1896. A właśnie na przełomie XIX i XX wieku dialektologia polska wchodziła na nowe tory, gromadząc bardzo obfity i ciekawy materiał i fonetycznie naj pewniejszy. Zdajemy sobie dobrze sprawę z tego, że Kar ł ow i c z nie mógł go już uwzględnić i znamy przyczyny tego faktu. Z tego względu po pólwiekowej z górą pracy potrzeba nowocześnie pojętego słownika gwarowego staje się bezprzecznie konieczna. Oczywiście korzystamy nadal z Kar ł o w i c z a, bo niczym podobnym jeszcze dotąd nie dysponujemy. Dotychczasowe słowniczki, które można znaleźć w każdej monografii gwarowej, mają ~pecjalny charakter. Zawierają one wyrazy, różniące się od ogólnopolskich pod względem formy, budowy słowotwórczej lub znaczenia. Tymczasem w słowniku idzie o możliwie pełny zasób wyrazów, używanych w gwarach. Trzeba by więc mieć do dyspozycji przynajmniej po jednym pełnym słowniku z każdego głównego narzecza polskiego '1. " W Niemczech Zachodnich wychodzi obecnie pełny slownik gwary okolic Góry ~w. Anny, opracowany przez R. O 1e s c h a. M. K u c a I a zebrał kilka tysięcy wyrazów Z gwary podmyślenickiej, a S. G 1i n k a z gwary podostrolęckiej. W opracowaniu znajduje się pełny słownik i:wary lasowsk.1ej wsi Grębowa S. Bąk a. 451 Sprawa ta nie jest łatwa, słownik taki może zrobić tylko ktoś, kto daną gwarą mówi od dziecka i posiada doskonałe przygotowanie dialektologiczne. Ale liczyć się trzeba z tym, że praca nad takim słownikiem musi trwać przynajmniej rok przy wyeliminowaniu innych zajęć i bardzo intensywnym tempie. I to nie gwarantuje pełni materiału, bo tego nikt dać nie jest w stanie. Ale najważniejsze luki zostałyby w ten sposób wypełnione. Slownik Kar ł o w i c z a objął mowę polską z obszaru etnograficznego Polski, a także z prowincji ruskich i litewskich, jakkolwiek zaczerpnięty nieraz ze żródeł bardzo niepewnych (np. Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego Wacława z Oleska, 1833 itp.). Wiele tu wyrazów niepolskich, użytych przez pisarzy, a więc inteligentów, które Kar ł o w i c z wciągnął niepotrzebnie, stwarza to bowiem fałszywy obraz co do wpływów i roli słownictwa ruskiego na język polski. Zresztą wiele z nich jest tylko książkowych, w słowniku gwarowym zbędnych. Pewniejszy jest materielł z Litwy, z której Kar ł o w i c z pochodził, choć tę Litwę pojmuje bard za szeroko. Zachodnie połacie Polski są slabiej reprezentowane. Z 'WielkDpolski \\względnione są tylko zbiory O. K o l b e r g a, a Slownik języka pomor.kiego ... S. R a m u ł t a Kar ł o w i c z zupełnie zignorował. A tymczasem i ten materiał powinien wejść do słownika gwarowego (co nie jest sprzeczne z postulatem osobnego słownika kaszubskiego), nadto wyrazy gwarowe, \1żywane przez ludność polską spoza zwartego obszaru polskiego. Ta nierównomierność materiału stanowi jeden z braków słownika. choć winy Kar ł o w i c z a w tym nie ma. Zadaniem dzisiejszej dialektologii jest te terytorialne luki uzupełnić. U Kar ł o w i c z a brak ścisłej geografii wyrazów, choć sprawa ta obcą mu nie była. Brak porządnego wykazu źródeł. Skróty ich, które podaje Kar ł o w i c z (np. Rozpr. VIII, 102) nic nie mówią. Ażeby się w rozmieszczeniu geograficznym wyrazów jako tako zorientować, trzeba zaglądnąć do każdego źródła. Na to jednak musi się posiadać pod ręką specjalną i bardzo zasobną bibliotekę, co jest przecież utopijnym marzeniem. Wielka, więc za~ługę ma J. Łoś, który na końcu szóstego tOqlU Siownika. . .. podał wykaz najważniejszej literatury. Nie jest on i tak pełny. ale trudno żądać, żeby ktoś przerzucał całe stosy roczników np. . Kłosów", by z nich wydobyć parę niepewnych przykładów. I tu więc wykaz nie orientuje dokładnie w rozmieszczeniu geograficznym wyrazów, nie mówiąc już o żródłach rękopiśmiennych lub o informacjach ustnych. których skontrolować nikt nie jest w ~t<1l1ie.Przy uwzględnieniu geograficznego rozmieszczenia wyrazów nie idzie o wyliczanie każaej miejscowości w obrębie jednolitego pod danym względem obszaru, skąd pochodzą odpowiednie wyrazy, czy ich warianty, lecz raczej o wyznaczenie punktów najdalszego ich zasięgu, a ewentualnie jeszcze o podanie odizolowan~'ch punktów. Transkrypcja w Slowniku ... jest nieraz bardzo dziwaczna i dość nh~- �452 konsekwentna, na <.;zym najgorzej wychodzą formy kaszubskie. Rezultatem tego są błędne formy i fałszywe hasła (bachro zamiast bahro, łżekwjat zamiast łżykwiat itd. itd.). Jest to rzecz znana, że materiał gwarowy zapisują różni ludzie w różny sposób. Otóż ta niejednolitość utrudnia i pracę nad słownikiem i korzystanie z niego. Powinno by się więc tę mozaikę doprowadzić do jakiegoś unormowania, z tym jednak zastrzeżeniem, by nie zatracać fonetycznej strony wyrazów. Trzeba tu zająć stanowi~ko jasne i ostrożne. Za dobry pomysl K. Nitscha należy uznać wprowadzenie haseł w ogólnopolskiej postaci fonetycznej. Pod jednym hasłem winny się znaleźć wszystkie jego warianty fonetyczne. Odmienne choć pokrewne formacje słowotwórcze muszą stanowić odrębne hasła. Oczywiście różnice fonetyczne i słowotwórcze musi się rozpatrzyć także ze stanowi~ka geografii językowej. To samo dotyczy też różnic znaczeniowych. Na to Nitsch kładzie bardzo silny nacisk. Przy wyrazach, oznaczających jakieś zjawiska z zakresu kultury materialnej, Nitsch stoi na stanowisku, że potrzebne są odpowiednie rysunki. a dla przedstawienia stosunków na ziemiach polskich schematyczne mapki oraz najważniejsza literatura naukowa w skrótach, których wykaz trzeba dołączyć. Słownictwem gwarowym Nit~ch interesował się od początku swych badań dialektologicznych. Wówczas jednak dążąc do ustalenia podziału dialektów polskich, uważał za najważniejszą rzecz dokonać tej charakterystyki pod względem fonetycznym i fleksyjnym. To też materiały do słownika gromadził tylko przygodnie, o tyle, o ile się one wyłaniały przy badaniu zjawisk systemowych. Tego też później niejednokrotnie żałował. Z upływem czasu i ten dział został w należytej mierze uwzględniony. Po pierwszej wojnie światowej podjął akcję rozsyłania odpowiednio zredagowanych kwestionariuszy, które docierały do wielu ludzi, najczęściej nauczycieli. Istotnie trochę odpowiedzi nadesłano. Niektóre z nich były bardzo wyczerpujące i pewne, bo pochodziły bądź od autochtonów, którzy odczuwali p~ychiczne wartości dźwięków, bądź od studiujących dialektologów. Dla potrzeb przyszłego słownika gwarowego powstała przy Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie tzw. Słownikarnia prof, K. Nitscha, gdZie gromadzono materiał słownikowy z całej Polski, który szczęśliwie przetrw2ł okres drugiej wojny światowej. Akcja z kwestionariuszami po początkowych wynikach bardzo osłablrt, ale Profesor w dążeniach swych nie ustawał i drugich do pracy zachęcał. Prof. Nitsch miał co do istoty słownika gwarowego duże wymagania. <\ poglądy swoje na jego koncepcję wypowiedział częściowo w recenzji Słownika gwar polskich J. Kar ł o w i c z a ("Rocznik Slawistyczny", Kraków 1911, t. IV, s. 199-243), a ostatnio w referacie, wygłoszonym na posie· dzeniu Komitetu Językoznawczego w dniu 25 pażdziernika 1956 roku. Naj 453 tym dziełem zdołał tylko przeprowadzić prace wstępne, wysunąć szereg postulatów, w~kazać kierunek. Uporządkowano około 20 tysięcy haseł, przygotowano kilkanaście artykułów do zeszytu próbnego i na tym koniec. Prędko się ten słownik nie ukaże. Oto w wielkim skrócie naukowy dorobek K. Nitscha w zakresie polskiej dialektologii. Prócz tego poświęcił On wiele czasu i energii dla organizacji nauki polskiej jako prezes Polskiej Akademii Umiejętności, Polskiego Towarzystwa Językoznawczego i Komitetu Językoznawczego. Na podkreślenie zasługuje przede wszystkim jego praca pedagogiczna nad wychowaniem licznych pokoleń nie tyIKo nauczycieli-polonistów, lecz takźe pracowników naukowych w dziedzinie językoznawstwa: slawistów i historyKów języka, głównie zaś dialektologów. Szkoła Jego była twarda i surowa. Nitsch bezwzględnie tępił, nieuctwo, próźniactwo, ale każdy przejaw iskry Bożej starał się wydobyć na jaw i rozdmuchać ją w gorejący płomień. Rezultaty tych długotrwałych usiłowań są naprawdę imponujące. Pomijając lakt, że Jego uczniami są T. Lehr-Spławiński i M. Rudnicki, którzy bliżej dialektologią się nie zajmują, trzeba przecież wymienić innych. Pierw~zym był nieodżałowanej pamięci M. Małecki (zmarły w pełni sił w 1946 r.). Pozostali inni: Z. Stieber, dziś chyba najwybitniejszy dialektolog polski ze szkoły Nitscha (uczniem Stiebera jest K. Dejna), częściowo W. Kuraszkiewicz (który choć doktorat zdobył w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, to przecież habilitował się w Krakowie i przynajmniej przez pewien okres pozostawał pod bezpośrednim wpływem Nitscha), S. Urbańczyk, A. Zaręba, E. Pawłowski, M. Karaś i szereg młodszych. Nitsch osobiście nie zajmował ~ię dialektologią innych narodów słowiańskich. Ale doskonale rozumiał doniosłość tych badań na tym polu. Zarazem uświadamial sobie także konieczność ścisłej współpracy dialektologii i etnografii. W tym celu założył w 1929 r. wespół z K. M o s z y ńs k i m czasopismo Lud Słowiański (wychodziło do 1939 roku), poświęcone dialektologii i etnografii słowiańskiej. Nitsch był redaktorem działu dialektologicznego. Uczniowie jego zdobyli tak doskonałe przygotowanie, że zaważyli w bardzo slłnym stopniu na stanie i dziejach badań nad dialektami słowiańskimi: bułgarsko-macedońskimi (M. Malecki), chorwackoserbskimi (M. Małecki), małoruskimi (W. Kuraszkiewicz, Z. Stieber), białoruskimi (L. Ossowski), słowackimi i łużyckimi (Z. Stieber). Nitsch stworzył w Krakowie nie tylko nowoczesną szkołę dialektologiczną, lecz pośrednio pod Jego wplywem formowała się też dialektologiczna szkoła warszawska, i zalążek szkoły poznańskiej, i dawnej lwowskiej, a także łódzkiej itd. Nasuwa się pytanie, dlaczego w czasopiśmie poświęconym etnografii, mówi się tyle o Człowieku, który całe życie był językoznawcą i badaniom językowym poświęcił wszystkie swoje siły. W dziejach ludzkości język jest czynnikiem, warunkującym rozwój kultury. W formach językowych czlo .. �454 wiek złożył ślady swoich przeżyć, dziejów i doświadczeń. Z tego dorobku całych generacji korzystają w pełni pokolenia następne, rozwijając, ud::>skonalając osiągnięcia i wyniki doświadczeń swoich przodków. A przecież wytwory kultury ludzkiej stanowią przedmiot badań szeroko pojętej et~ografii. Wypada więc nieco poznać dżwignię tej kultury, jaką je.st język, jego funkcję, "mechanizm" i prawa rozwojowe. Dialektologia, przedmiot szczegółowych zainteresowań Nitscha, należ" do tych dyscyplin, które najściślej się z etnografią wiążą· Gwarowe fakty językowe, wśród których brak np. desygnatów na oznaczenie subtelnych i skomplikowanych zjawisk psychicznych (żaden chłop w takie subtelności terminologiczne się nie zapuszcza) są przedmiotem badań dialektologa przede wszystkim z uwagi na ich formę zewnętrzną. Dialektologowi mniej chodzi o to, co ludzie mówią, bo ważniejsze dlel niego jest to, jak mówią. Zwraca więc on uwagę na brzmienie wyrazu, jego budowę słowotwórczą, stosunek do innych wyrazów w zdaniu, ujawniający się bądź w końcówce, nieraz z dodaniem przyimka. Oczywiście językoznawcę obchodzi też znaczenie wyrazów. Fakt ten stanowi jakby pomost między dialektologią i etnografią. Bo właśnie te same formy językowe, będące desygnatami, używanymi czy to na oznaczenie materia.1nych przedmiotów, wytworzonych pracą człowieka, czy pewnych pojęć o świecie, jego wyglądzie i budowie, procesach w nim się dokonującycf', o człowieku samym, jego życiu materialnym i przeżyciach duchowych (folklor) staje się czymś, bez czego etnografia obejść się nie może. I ona oczywiście musi się w pewnym stopniu liczyć ze zmienną formą wyrazów, a jeszcze więcej z odmienną zawartością ich treści, co jest uzależnione od środowiska, terytorium, nieraz od nieco odmiennego kształtu, czy budowy wytworów kultury materialnej itd. itd. Nitsch przeto, stwarzając syntezę dialektów gwar polskich, umożliwił i ułatwił niedaleką już chyba syntezę etnograficzną. Gromadząc swe materiały gwarowe (słownikowe, tekstowe), dostarczał go również i to w doskonałej, wiernej formie etnografom. Ileż bowiem w napisanych tekstach gwarowych np. z Luzina, czy w Wyborze polskich tekstów gwarowych znajduje etnograf danych do filozofii chłopskiej, ludowych wierzeń, czarów, zabobonów, zwyczajów, obyczajów, wiadomości meteorologicznych, faktów z codziennego życia i pracy człowieka itd. Nitsch miał wielkie zrozumienie nie tylko dla językoznawstwa, bo to przecieź rzecz naturalna, lecz także dla innych dyscyplin, jak literatura, muzyka, w szczególności zaś dla etnografii. Nie takie to znowu dawne czasy, gdy przed M a l i n o w s k i m dialektologia i etnografia tworzyły właściwie jeden wspólny dział pod nazwą ludoznawstwa. Oddzielenie się ich przyniosło obu naukom znaczne k"orzyści (sformułowanie własnych celów badawczych, metod), ale równocześnie też zaszkodziło, bo przedstawicieL? jednego i drugiego kierunl~u pracowali bez wzajemnego porozumienia się. 455 Tymczasem i etnografowi jest potrzebna pewna znajomość zasad językoznawstwa, dialeKtolog zaś odniesie wielkie korzyści ze znajomości przynajmniej pewnych działów etnografii. Nitsch stał na stanowisku, że nie można być dobrym dialektologiem, nie znając należycie przynajmniej materialnej kultury wsi. Dotyczy tf) przede wszystkim słownictwa w zakresie kultury materialnej. Nie wystarczy zapisać nazwę jakiegoś przedmiotu, trzeba ściśle określić jej znaczenie, C'. to jest niemożliwe bez znajomości samej rzeczy. Zwracał już na to uwagę i silnie podkreślał w drugiej części Atlasu polskiego Podkarpacia (s. 13-17). Szło o to, by dialektolog zapoznawał się z tymi zjawiskami nie w toku badań, kiedy popełnione pomyłki mogą się ujemnie odbić na ich wynikach, lecz raczej uprzednio, przed wyjazdem w teren. Przedmioty, mające sW~l treść dla etnografów, nie są czymś same w sobie jasne dla dialektologa. Nitsch tę materialną stronę chłopskiego życia poznał doskonale, choć z pewnością nie przyszło to od razu. Dla człowieka urodzonego i wychowanego w środowisku miejskiej inteligencji nie była chyba to rzecz latwa. Oceniając tę sprawę na podstawie własnych doświadczeń, zachęcał do studiów etnograficznych młodych pracowników naukowych. Silnego związania się z etnografią dowodzą prace atlasowe Nitscha. W kwestionariuszu do Atlasu gwar polskich znajduje się mnóstwo faktów, dotyczących kultur.y materia1nej wsi, np.: hodowli zwierząt, uprawy roli, uprawy różnych ro.ślin (zbóż, okopowizn), ich dalszej obróbki (len, konopie), rodzajów pożywienia, sposobów jego przyrządzania, ubiorów, budownictwa, sprzętów domowych, narzędzi pracy, rzemiosł i zawodów itd. itd .••. Czuwając nad tokiem pracy przy atlasie językowym, Nitsch nie spuszczał z pola swej uwagi postępów prac przy atlasie etnograficznym. Nie bacząc na swój wiek i zdrowie, przyjeżdżał nawet do Wrocławia, by wziąć udział w organizowanych konferencjach dyskusyjnych etnografów i dialektologów dla ustalenia kwestii wspólnych, przedyskutowania spornych i uzgodnienia sprzecznych niekiedy poglądów i stanowisk". Toteż dziś ze szczerym podziwem i głębokim wzruszeniem spoglądamy na te owoce rzetelnego trudu całego życia Profesora. Wśród przeszło siedmiuset prac, artykułów i notatek jest spora ilość obszernych monografii językowych. Z talentem do obserwacji żywej mowy z jej subtelnymi odcieniami i różnicami trzeba się urodzić. Ale to jeszcze nie wystarcza; trzeba się nad tym także ciężko napracować. W osobie Nitscha te dwie właściwości złączyły się w sposób mało spotykany. Istotnie pracowite było .Jego życie. A dążność do twórczego, naukowego dociekania tajników i procesów "Por. nadto K. Moszyński, Zasługi Kazimierza Nitsclta dla etnografii Polski Słowiańszczyzny, "Język Polski", Kraków 1959, r. XXXIX, s. IOll-103. " Niezapomniany był udział Prof. Kazlmierza Nitscha w konferencji poświęconej Polskiemu AtlaSOWi Etnograficznemu w dniach 6-8 czerwca 1955 r. we Wrocławiu. Przyp. Red. �457 456 mowy żywej towarzyszyła Mu wszędzie, nawet w naj cięższych chwilac!l Jego życia, w niemieckim obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. Ubyła z szeregu polskich uczonych wielka postać. niezwykła indywidualność, nie tylko z racji Jego własnej twórczości i osiągnięć naukowych, lecz także przez fakt, że sam obdarzony talentem twórczym, umiał go rozdzielić na wiele cząstek, natchnąć Swoim Duchem uczniów i wzniecić w nich ideę służenia nauce polskiej. Mimowoli przychodzą tu na myśl słowa rzymskiego poety: Exe.gi monumentum aere perennius Regalique situ pyramidum altius, Quod non imber edax, Non Aquilo impotens Possit diruere aut innumerabilis Annorum series et fuga temporum; Non omnis moriar multaque pars mei Vitabit Libitinam ... Istotnie: non omnis, bo żyje wśród nas w Swoich dziełach, we WGzięcznej pamięci i w sercach wielu uczniów i wychowanków. LITERA TURA PRZEDMIOTU ku uczczeniu pamięci prof. Kazimierza NitsóH; C.Język Polski", Kraków 1959, r.XXXIX, s. 81-106 z referatami: Redakcji, Z. Klemensiewicza, S. Grzybowskiego, Z. Stiebera, W. Kuraszkiewicza, S. Rosponda, F. Sławskiego, T. Lehr-Spławińskieg0. K. Moszyńskiego, E. Ostrowskiej). Bąk, Kazimierz Nitsch i dzieło Jego życia: synteza polskiej dialektologii, "Rozprawy Komisji Językowej Wrocławskiego Towarzystw3 Naukowego", Wrocław 1959, t. II, s. 17-30. G a je k, Polski Atlas Etnograficzny, "Annales Universitatis M. CurieSkłodowska", Lublin 1947, Supplementum l, Sectio F, głównie ro~dział II: Zdobycze geografii językowej i iclt wplyw na etnogra.fię i etnologię" (s. 6-8). H r a b e c, Wykaz bibliograficzny prac naukowych Kazimierza Nitsch:1 do końca roku 1933, "Slavia Occidentalis", Poznań 1933, t. XII, s. 354-369. K l e m e n s i e w i c z, Przemówienie... wygloszone przy wręczani:; Akademia S. J. S. Z. księgi ±a!obna pamiątkowej "Inter Arma" prof. Kazimierzowi Nitschowi w dniu 6 lutego 1944, "Inter Arma", Kraków 1946, s. IX-XII. Z. K l e m e n s i e w i c z, Kazimierz Nitsch. Szkic charakterystyki uczonego, "Język Polski", Kraków 1958, r. XXXVIII, s. 321-322. Z. K l e m e p. s i e w i c z, Przemówienie nad grobem Prof. Kazimier.w Nitscha, "Język Polski", Kraków 1958, t. XXXVIII, s. 322-325. Z. K l e m e n s i e w i c z, Kazimierz Nitsch 1874-1958, "Zycie Szkoły Wyższej", Warszawa 1958, rok VI, nr 11, s. 149-151. T. K o t a r b i ń s k i, Przemówienie nad grobem Prof. Kazimierza Nitscha, "Język Polski", Kraków 1958, t. XXXVIII, s. 321-322. W. Kur a s z k i e w i c z, Prace prof. Kazimierza Nitscha w zakresie historii języka polskiego, "Język Polski", Kraków 1954, r. XXXIV, s. 19-27. T. L e h r - S P ł a w i ń s k i, Kazimierz Nitsch. W 60-lecie urodzin, "Przegląd Współczesny", Kraków 1934, nr 154, s. 258-269. T. L e h r - S p ł a w i ń s ki, Zaslugi Kazimierza Nitscha na polu slawistyki, "Język Polski", Kraków 1954, r. XXIV, s. 34-39. Maly Atlas gwar polsk'ich, "Język Polski", Kraków 1958, r. XXXVIII, s. l-S. S. !VIa z a k, Prof, dr Kazimierz Nitsch przyjaciel Sląska, "Kwartalnik Opolski", Opole 1959, r. V, zesz. l, s. 69-82. K. N i t s c h, Moje wspomnienia językowe, "Język Polski", Kraków 1957, 1958, r. XXXVII, s. 71-77, 224-236, 308-315; r. XXXVIII, s. 68-77, 154-159, 301-307. K. N i t s c h, Rec. Slownika gwar polskich J. Kar ł o w i c z a, "Rocznik Slawistyczny", Kraków 1911, t. IV, s. 199-243. H. O l e s i ń s k a, Kilka uwag o wzajemnych stosunkach ilościowych w slownictwie gwar polskich, "Język Polski", Kraków 1956, r. XXXVI, s. 289-299. E. O s t r o w s k a, Profesor Kazimierz Nitsch nauczyciel popularyzator redaktor organizator nauki, "Język Polski", Kraków 1954, r. XXXIV, s. 40-57. E. P a w ł o w s k i, Ze wspomnie7i o profesorze Nitschu, "Język Polski", Kraków 1959, r. XXXIX, s. 122-128. S. R o s p a n d, Kazimie7'z Nitsch (1. II. 1874-26. IX. 1958), "Rozprawy Komisji Językowej Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego", Wrocław 1959, t. II, s. 9-16. Por też "Czas", Kraków 1934. J. R o z wad a w s k i, Kazimierz Nitsch, "Slavia Occfdentalis", Poznań 1933, t. XII, s. 350-354. :VI. R u d n i c k i, Przed laty ... , "Język Polski", Kraków 1954, r. XXXIV, s. 57-62. F. S ł a w s k i, Badania leksykograficzne prof. Nitscha, ibid., r. XXXIV, s. 27-34. I. S t e i n, Prof. Kazimierz Nitsch tv moich wsromnieniach, ibid., r. XXXIV, s. 62-64. Z. S t i e b e r, Kazimierz Nitsch jako dialektolog, ibid., r. XXXIV, s. 8-Hl. Z. S t i e b e r, Kazimierz Nitsch, "Poradnik Językowy", Warszawa 1959, z. 166-7, s. 2-5. W. T a s z y c k i, Kazimierz Nitsch. W sześćdziesiątq rocznicę urodzin, "Język Polski", Kraków 1934, r. XIX, s. 166-172. K. W Y k a, Kazimierz Nitsch (1. II. 1874-26. IX. 1958), "Nowa Kultura", Warszawa 1958, rok IX, nr 41 (446), s. 3-6. �459 458 A. Z a l' ę b .~: O pot.rzebie studiów pomocniczych dLa diaLektoLogii, "Język Polski, Krakow 1955, r. XXXV, s. 51-59. prac naukowych Kazimierza N;w. Z u l' o W s k a, Wykaz bibliograficzny tscha od r. 1934-44, "Intel' Arma", Kraków 1946, s. XIII-XIX. W. Z u l' o W. s k a - G ~ l' e c k a, Bibliografia prac naukowych prof. Kazimierza Nttscha 189::J-1955, Kazimierza Nitscha "Wybór pism poLonistycznych", Wrocław 1954, t. I, s. VII-XXXIX, t. IV, s. 488-490. E. O s t l' o W s k a, Wspomnienia o K. Nitschu, Pamiętnik Literacki Warszawa- Wrocław 1959, r. L, s. 733-751. ' LUDWIK CHOMINSKI W .dniu 28. ~ty~znia 19.58 r. zmarł w Warszawie po krótkiej chorobie Ludwik Chommgkl, zasłuzony działacz ludowy urodzony w 01 . . W'J' ., .. ' szeWle na l enszczyzme z ojca Aleksandra i matki Jadwigi z Horwattów z 1890 r. Wychowany przez rodziców w zasada~h patryjotycznych i szczerze postępowych, po ukończeniu gimnazjum rosyjskiego w Wilnie udal się do Krakowa, gdzie ukoń'czył studia uniwersyteckie na wydziale rolniczym w 1912 roku i uzyskał stopień mgr inż. rolnrka. Po powrocie do stron rodzinny,ch rozpoczął nie strudzoną działalność na polu społecznym i rolniczym organiz.ując k6łkaro)nicze i związek hodowlany, pracując jako wice-prezes Wileńskiego towarzystwa rolniczego, równocześnie .zarganizawał zimowe kursy rolnicze. W czasie okupacji niemieckiej 1915--1918 był członkiem wydziału politycznego "Komitetu Polskiego" i jego Zarządu 2 ramienia lewicy oraz prezesem polskiego niepodległościowego Związku Litwy. Ruchliwy i energiczny organizator założył tajny "Biuletyn Wileński" i tajn€ pismo "Unia dla wsi". W roku Mgr inż. Ludwik Chomiński 1918 założył drukarnię pod nazwą "Lux" w Wilnie, która dotrwała pr:l. . wie do roku 1935, jak również fotoc~e~Illgrafle "':'. r. 1927 na spółkę z Ludwikiem Rakowskim, artystą techIllklem. ROZWIJa na tym posterunku niestrudzoną działalność wydawniczą. Z tłoczni i fotochemigrafii Chomińskiego wychodzą na świat liczne przepiękne książki, przy stałej współpracy artystów grafików M. Rouby, K. Adamskiej Rouba jak również Jerzego Hoppena, obecnie prof. Un. Toruńskiego, Ludomira Sleńdzińskiego, obecnie prof. Un. Jagieilońskiego, ś.p. Ferdynanda Ruszczyca i wielu innych. Wydawnictwa te były z uznaniem omawiane w prasie krajowej i zagranicznej. Tak "Sluby" Przybyszewskiego uznane zostały w wydaniu wileńskim Chomińskiego jako jedna z 4 najpiękniejszych pod względem graficznym książek polskich na wystawie graficznej w Kopenhadze i uzyskały nagrodę. Ku upamiętnieniu drukarstwa Wileńskiego - którego początki sięgały roku 1525 - wydaje w r. f92.~ żródłowe dzieło Ludwika Abramowicza "Cztery Wieki Drukarstwa w Wilnie (1525-1925). Kilkadziesiąt książek na najwyższym stopniu sztuki graficznej wyszło z tłoczni L. Chomińskiego, - lecz zapotrzebowanie na książki nie były w przedwojennej Polsce ze zrozumiałych powodów tak wielkie, żeby' mogło zrekompensować wydatki. To też borykał się wydawca z wielkimi trudnościami finansowymi, lecz nie dawał się złamać i bronił tej pla~ówki 5łużącej kulturze polskiej z zapałem i entuzjazmem, nie zważając na d<>ficyt. Za czasów tzw. "Litwy Srodkowej" był Chomiński naczelnym' redaktorem pisma codziennego "Kraj". Następnie wydawal i redagował gazetę ludową "Odrodzenie" i równocześnie rozpoczął w Polskim Związku Ludowym "Odrodzenie" akcję organizacyjną i uświadamiającą radykalnego ruchu chłopskiego Wileńszczyzny, którego siłę wykazał zjazd odbyty w Wilnle w 1921 roku, dokąd przybyło 6000 delegatów pod przewodnictwem posła B. Stolarskiego ź "Wyzwolenia". Chomiński był także posłem na "Sejm Wileński". W Sejmie ustawodawczym był Chomiński jedynym przedstawicielem Wileńszczyzny zasiadającym w klubie ludowym. Na terenie Sejmu rozwinął szeroką działalność, będąc członkiem komisji rolnictwa i reform rolnych i zagranicznej i referentem licznych ustaw i uchwał. W 1928 roku przy nowych wyborach odrzucił on propozycję mandatu ze strony 3 stronnictw ludowych i samotnie walczył z antydemokratycznymi posunięciami 5anacji, zamieszczając artykuł w ,.Przeglądzie Wileńskim" L. Abramowicza i w piśmie "Tydzień" Thugutta. Mając więcej czasu, poświęcił się Chomiński pracy organizacyjno rolniczej, był czas jakiś prezesem Giełdy Zbożowej i Lniarskiej w Wilnie następnie delegatem polskiego Tow. Handlu Kompensacyjnego na 4 województwa wschodnie. Był też prezesem .. Towarzystwa Bibliofilów". W latach 1939-1944 przebywał na Wileńszczyźnie. Pomimo złego stanu zdrowia czynna jego natura nie pozwoliła mu próżnować to też w latach od 1946 do 1948 był dyrektorem ,.Centralnego Instytutu Kultury", gdzie zainicjował szereg prac organizacyjnych upowszechnienia �460 461 kultury, zwłaszcza wartościowszych elementów kultury ludowej - taki2h, jak: stroje ludowe, muzyka, taniec, pieśń i sztuka ludowa. Od 1949 r. poświęcił się opracowywaniu dzieł przyrodniczych, popularnonaukowych, jak "SIadami życia na ziemi", "Przemiany Zycia", "Od czeg:J zależy pogoda", oprócz tego ogłaszał liczne artykuły w "Problemach" i w "Dzienniku Ludowym", a ostatnio był członkiem redakcji tyg. "Orka·'. Gorące dni październikowe w 1956 r. w Polsce poderwały go jeszcze raz do aktywnej działalności w umiłowanych dziedzinach pracy w ramach odradzającej się wówczas stołecznej organizacji Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego oraz Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Za działalność swoją został w 1957 r. odznaczony Oficerskim Krzyżem Polonia Restituta. Zapalony społecznik i dobry organizator, rolnik hodowca, bibliofil i miłośnik teatru i sztuki, drukarz i wydawca przepięknych książek, redaktor i polityk - w kaźdej z tych dziedzin był pełen entuzjazmu. Przemiły rozmówca, pełen dowcipu i humoru, nie potrafi ujść z pamięci tych wszystkich co go znali. Ludwik Chomiński, szczery demokrata, człowiek pracy niestrudzonej, patriota bez kszty szowinizmu był człowiekiem wielkiego serca i rozumu. Euzebiusz Krzysztof Łopaciński Kwaśniewski Z DZIAŁALNOSCI ETNOGRAFICZNYCH TOWARZYSTW ZAGRANICĄ • NAUKOWYCH Mimo istniejącej, a ostatnio rozwijającej się coraz pomyślniej wymiany naukowej - dostępne w Polsce wiadomości o działalności etnograficznych towarzystw naukowych zagranicą są nadal dość skąpe. Wiadomości te można zaczerpnąć prawie wyłącznie z krótkich wzmianek kronikarskich w czasopismach etnograficznych, czasami także z obszerniejszych spra·· wozdań o stanie badań etnograficznych w poszczególnych krajach. Korzystanie z nich utrudnia fakt, że prawie nigdy nie są tłumaczone. ani streszczane w językach obcych. Niewiele też z nich dostarcza danych o a k t uLl l n y c h iosach i strukturze organizacyjnej tych towarzystw. Nakoniec są one rozproszone w publikacjach z różnych krajów i okresów. Z tych względów, zestawienie niniejsze, z pewnością niekompletne i nie zawsze wystarczająco aktualne - może oddać pewne usługi. W miarę moźliwości starałem się zestawić cele i zadania a także metod y i ważniejsze środki działania etnograficznych towarzystv; naukowych z~ ~zczególnym uwzględnieniem różnic, wynikających z rozmaitego pojmowania zakresu działalności takiego towarzystwa oraz pewnej specyfiki towa• Referat wygłoszony na XXXII Walnym Ludoznawczego w Szczecinie. Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa rzystwa etnograficznego w porównaniu do towarzystw naukowych, pracujących w innych dziedzinach wiedzy. Podobnie jak każde towarzystwo naukowe, etnograficzne towarzystwo r.aukowe grupuje grono specjalistów, zajmujących się teoretycznymi problemami swej wiedzy dla celów teorii i praktyki. Ze względu na szeroki wachlarz reprezentowanej problematyki może ono gromadzić oprócz etnografów - wielu zainteresowanych specjalistów z dyscyplin pokrewnych, zwłaszcza antropologów, archeologów, historyków, językoznawców, muz::kologów, socjologów. Ale podczas gdy w innych naukach już samo zbieranie materiałów wymaga przeważnie wiedzy i wykształcenia specjalisty w etnografii otwiera się w tym zakresie szerokie pole do działalności amatorskiej, szczególnie w krajach, objętych w mniejszym stopniu niwebjącym działaniem nowoczesnej cywilizacji. Dlatego towarzystwo etnograficzne objąć może szerokie rzesze regionalistów, kolekcjonerów, pamięt;ikarzy, twórców ludowych i wogóle wszystkich miłośników swojszczyzny. Odrzucenie tej zasady grozi towarzystwu etnograficznemu nie tylko oddaleniem się od społeczeństwa, ale wprost oddaleniem się od bazy źródłowej, która w tak znacznym stopniu tkwi 'Vol tradycji tego społeczeństwa; przyjęcie zasady oznacza specjalnie silne położenie nacisku na akcję popularyzacyjną. Nieraz odczuwają brak tej więzi ze społeczeństwem badanym specjalne etnograficzne instytuty i placówki naukowe. Brak ten może być usprawiedliwiony chyba tylko w krajach, których wysoki stopień rozwoju zniwelował znacznie zróżnicowanie kulturowo-etniczne i skierował zainteresowania ich etnografów prawie wyłącznie na ludy egzotyczne - bądż też w krajach o zbyt niskiej kulturze, by nauka mogła znależć wśród spcłeczeństwa zrozumienie i pomoc. Z drugiej strony trzeba się jednak zastrzec przeciw zacieśnianiu działalności niektórych towarzystw etnograficznych do zbieractwa i popu1aryzacji; wydaje się rzeczą bezsporną, że zadania te mogą być spełniane właściwie tylko w ścisłym powiązanill z nurtem prac naukowo-badawczych. Rozmaicie jednak określają swą strukturę i zadania poszczególne towarzystwa pracujące na polu etnografii. Można tu wyróżnić trzy zasadnicze grupy. Pierwszą z nich stanowią towarzystwa grupujące nieliczne gron0 uczonych specjalistów, ograniczające się w swej działalności głównie do dyskutowania i publikowania przedstawionych przez członków prac; towarzystwa takie, pracujące podobnie jak szereg towarzystw poświęconych innym naukom - można określić jako towarzystwa typu akademickiego. Drugą grupę stanowią towarzystwa, których działalność i tematyka badawcza ma profil wyraźnie regionalny. Powstają one zwykle w regionach, podkreślających specjalnie silnie swą odrębność kulturowo-etniczną (np. Bretania, Szkocja). Tego typu stowarzyszenia bywały wykorzystywane nieraz do celów politycznych (np. Verein fUr Kaschubische Volkskunde, lub Beskidenverein). Regionalistyczny charakter noszą też niektóre towa- �462 rzystwa turystyczno-krajoznawcze, obejmujące swymi zainteresowaniami także zagadnienia etnograficzne. Do trzeciej grupy zaliczyć można większość etnograficznych towarzystw naukowych, które rozumieją swe zadania szeroko, stawiając sobie za cel nie tylko prace naukowo-badawcze, ale i organizowanie zbieractwa amatorskiego i pozyskiwanie coraz to nowych rzesz współpracowników przy pomocy akcji popularyzacyjnej. Połączenie tych funkcji pozwala oprzeć cały szereg akcji badawczych o ankiety (przykładem może być Niemiecki Atlas Etnograficzny), pozwala na ściślejszą więź z praktyką (np. w dziedzinie wzornictwa przemysłowego) oraz na zorganizowanie bardziej wszechstronnego serwisu informacyjnego. W niektórych krajach działalność towarzystw etnograficznych jest bardzo niewielka, względnie nie istnieją one wcale, a funkcje ich starają się spełniać niekiedy z powodzeniem specjalne instytuty i placówki naukowe: rzadko jednak potrafią one prowadzić swe prace badawcze bez uszczerbku dla akcji popularyzacyjnej. Stosunkowo najlepiej rozwija się zwykle współpraca towarzystw etnograficznych z muzeami etnograficznymi, jak również i akcje inicjowane przez muzea. Kolekcjonerski charakter penetracji muzealnej ma sam w sobie dużo elementów popularyzacyjnych. Tym niej mniej wydaje się, że zadaniom, związanym z badaniami etnograficznymi najlepiej sprostać może właśnie etnograficzne towarzystwo naukowe, posiadające zaplecze w szerokim gronie członków - pracowników nauki i amatorów - oraz - jak w niektórych krajach - w pozostającym w jego ramach instytucie badawczym f muzeum. Luki w przedstawionym poniżej zestawieniu wynikły nie tylko z tego, że z niektórych krajów nie można było odnależć nawet nazwy działających w nich towarzystw etnograficznych. Być może, że towarzystwa fakie wcale tam nie istnieją. Orientację utrudnia też terminologia: w Ameryce problematyką etnograficzną zajmują się z reguły towarzystwa antropologiczne, z drugiej jednak strony etnografia i folklorystyka traktowane są oddzielnie. Towarzystwami etnograficznymi w przedstawionym powyżej rozumieniu nie są przeważnie organizacje międzynarodowe, zajmujące się problemami etnograficznymi: organizacje te mają jednak podobny, choć szerszy zakres działalności i obejmują nią towarzystwa etnograficzne - podobnie zresztą jak i instytuty i inne etnograficzne placówki badawcze. W ramach UNESCO działają takie organizacje jak Conseil International des Sciences Sociales, Conseil International pour la Documentation des Sciences Sociales, które wydają BULLETIN INTERNATIONAL DES SCIENCES SOCIALES i z których inicjatywy powstała Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ełhnolo~iques. Zagadnieniami etnograficznymi zajmuje się też w pewnym stopniu Conseil International de la Philosophie et des Sciences Humaines 19, avenue KlE~ber, Paris 16e, France. Działalność międzynarodowych stowarzyszeń naukowych koordynuje Conseil Intcrnational des Unions 463 Scientifiques. W ramach International Music Council działa International ł'olk Music Couneil. Pod egidą UNESCO działa również niedawno zorganizowany Comite International du Filme Ethnographique, którego przewodniczącym jest G. Smets (Belgia), a sekretarzem generalnym J. Rouch (FrancJa). Poprzez istniejące w większości krajów Komisje Narodowe rozwija SW,} działalność jedno z naj aktywniejszych międzynarodowych stowarzysze!'l etnograficznych - Commission Inłernationale des Arts et Traditions Populaires (CIAP): jednym z najpoważniejszych organów tego stowarzyszenia jest LAOS, którego redaktorem naczelnym jest Sigurd Erixon: Zagadnienia etnograficzne wchodzą m. in. w zakres działalności Międzynarodowego Stowarzyszenia Historii Religii. Inter-American Society of Anthropology and Geography 10 , Frisbie Pl., Cambridge, Mass. USA, ogranicza swą działalność do krajów Ameryki; Wydaje ono czasopismo ACTA AMERICANA. Po tym pobieżnym wyliczeniu pora przystąpić do zestawienia i - w miarę możności - scharakteryzowania działalności etnograficznych towarzystw naukowych w poszczególny.ch krajach. A r g e n t y n a: Associacion tucumana de folklore, Tucuman. Organ: BOLETIN DE LA ASSOCIACION TUCUMANA DE FOLKLORE. Bliższych danych o działalności brak. A u s t r i a: Osterreichische Gesellschaft f tir Anthropologie, Ethnologie und Prahistorie. Wydaje MITTEILUNGEN DER OSTERREICHISCHEN GESELLSCHAFT FUR ANTHROPOLOGIE, ETHNOLOGIE UND PRAHl. STORIE oraz WIENER BEITRAGE ZUR KULTURGESCHICHTE UND LINGUISTIK. Adres: Museum fUr Volkerkunde, Laudongasse 15-19, Wien 65/VIII. Towarzystwo ma prawdopodobnie charakter elitarno-akademicki współpracuje ściśle z Institut fur Volkerkunde uniwersytetu wiedeńskiego: kierowanym przez Wilhelma Koppersa. Verein flir Volkskunde. Wien, to towarzystwo rozwijające wszechstronną, ożywioną działalność na polu etnografii już od lat pięćdziesięciu (założone w r. 1907). Prowadzi ono AR CHI V DER OSTERREICHISCHEN VOLKSKUNDE oraz wydaje OSTERREICHISCHE ZEITSCHRIFT FUR VOLKSKUNDE na łamach którego drukuje poza artykułami naukowymi także szereg ankiet. Ankiety te, dzięki rozgałęzionej sieci korespondentów terenowych, członków Towarzystwa przynoszą obfite materiały, służące jako podstawa do opracowań naukowych. Jest to m. in. dużą zasługą redaktora naczelnego czasopisma Leopolda Schmidta, bardzo aktywnego naukowo i organizacyjnie. Towarzystwo organizuje również udział swych przedstawicieli w wielu konferencjach międzynarodowych. B e l g i a: Societe Royale BeIge d' Anłhropologie et de Prehistoire, 20, rue Baron de Castro, Bruxelles, którego organem jest BULLETIN DE LA SOCIETE ROYALE BELG E D'ANTHROPOLOGIE ET DE PREHISTOIRE. Jest to towarzystwo typu akademickiego, obejmuje swymi zainteresowaniami prace z zakresu etnologii (zwłaszcza ludy egzotyczne) oraz folklor, prowadzi �464 465 prace naukowo-badawcze i wydawnicze. Jest subwencjonowane przez Ministerstwo Oświaty. Istniało też w Belgii Socil~te Beige de Folklore, które wydawało BULLETIN DE FOLKLORE, jednakże w latach powojennych nie dotarły do nas żadne wiadomości o jego działalności. Niektórymi sprawami, związanymi z etnografią zajmuje się natomiast Federation Touristique de la Province de Brabant, wydająca czasopismo BRABANT. W rubryce "Kalendarz turystyczno-folklorystyczny", znajduje się żywo prowadzona kronika żyda kułtury ludowej, uwzględniająca takie jego przejawy, jak festyny, procesje, koncerty muzyków ludowych itp. Poza tym w czasopiśmie omawiane są niektore problemy związane z zabytkami historycznymi i folklorem. B r a z y l ia: Sociedad Brasileira de Antropologia y Geografia - bliższych danych o działalności brak. Sociedad Brasileira de Folklore - bliższych danych o dzialalności brak. Poza tym działa też na terenie Brazylii Club Internationale de folklore Natal - danych o działalności również brak. B u ł g a r i a: Blgarsko Narodoucno Druzestvo, OboriSte 1, Sofia, organ: BLGARSKI NAROD, którego ostatnie numery, które dotarły do nas pochodzą z r. 1947. Brak danych, czy towarzystwo kontynuuje swą działalność. Towarzystwo prowadziło szeroką akcję inwentaryzacji zabytków kultury ludowej, stworzono sprawnie pracującą sieć ok. 1800 krespondentów terenowych, przeważnie spośród nauczycieli, którzy zbierali w swoich okolicach materiały etnograficzne oraz eksponaty muzealne 1. Blgarski Narod charakteryzuje obfitość krótkich, opisowych wzmianek i komunikatów o charakterze materiałowym; formę tę, tak częstą np. w czasopismach archeologicznych - rzadko można niestety spotykać we współczesnych czasopismach etnograficznych. Na uwagę zasługuje również prowadzony przez czasopismo serwis informacyjny, podający adresy badaczy i kolekcjonerówregionalistów z zaznaczeniem, jakimi materiałami dysponują, a jakich materiałów poszukują. C h i n y: Ethnological Society of China, wydaje BULLETIN OF THE ETHNOLOGICAL SOCIETY OF CHINA, - bliższych danych o działalności brak. Nie wiadomo także czy istnieje obecnie Chinese Folk-Lore Society wydające przed wojną JOURNAL OF THE CHINESE FOLK-LORE SOCIETY. C z e c h o s ł o Vol a c j a: Narodopisna Spolecnost Ceskoslovenska, Praha III, Vsehradova 2. istniała od r. 1906. Organem jej był wychcdzący do r. 1956 NARODOPISNY VESTNIK CESKOSLOVENSK"2'. Tcwarzystwo prowadziło akcje zbierania materiałów etnograficznych m. in. z dziedziny rolnictwa, budownictwa, rzemiosła, plastyki, strojów ludowych, ceramiki, l str. Vakarelski 405-407. Christo: Etnografia bułgarska po 1944 r. LUD t. XXXVI. r. 1949, prac w drzewie oraz gadek i przysłów, gromadząc tylko w latach 1953-5.~ ok. 25000 fotografii, 10000 kart materiałowych, 460 rysunków i 170 akwarel.. Na tej podst2wie opraco"wano ok. 800 stron specjalnych studiów. Akcja popularyzacyjna pozwoliła na stworzenie gęstej sieci korespondentów _ członków towarzystwa. W oparciu o nich zainicjowano i rozpoczęto prace przygotowawcze do Etnograficzno-historycznego Atlasu Czechosłowacji. UtrzymY'vvano stały kontakt z muzeami i z innymi czasopismami etnograficznymi oraz z instytucjami, zajmującymi się praktycznym zastosowaniem niektórych osiągnięć etnografów (Agroprojekt, Wyższe Szkoły Rolnicze W _ działy Architektury). W r. 1957 towarzystwo uległo reorganizacji, Ogra~iCz;Jąc swą działalność jedynie do popularyzacji 2. W czer",::,cu 1956 r., na życzenie Czechosłowackiej Akademii Nauk powstała ..Spolecnoct. Ceskoslovenskych NarodopisciI przy Czechosłowackiej Akademu Nauk, ktora ma odtąd przejąć wszystkie prace naukowo-badawcze Posunięcie to nie wydaje się szczęśliwe, gdyż oderwanie organizacji badar; naukowych od pracy oświatowej i popularyzacji wiedzy może szczególnie w dziedzinie etnografii - pociągnąć za sobą utratę tej bazy źródł~weJ, Jaką daJe bezpośredni kontakt z szerokimi rzeszami miłośników kultu~y ludowej. ?źywioną działalność na polu etnografii rozwijają też niektore koła regIOnalnego stowarzyszenia Valassky Kruzek. . D a n i a: Foreningen Danmarks Folkeminder, Kopenhaga, wydaje czasopIsmo FOLKEMINDER oraz wydawnictwo ciągłe, obejmujące dotąd juź 64 to:ny prac z zakresu całokształtu duńskiej kultury ludowej 3. F l n l a n d i a: Suomen Tiedseura, Helsingsfors, Snellmansgatan 9-11 wydaje czasopismo ARSBOK-VUOSIKIRJA. ' . Oprócz tego zagadnieniami etnograficznymi zajmuje się Suomalais Ugrilalsen. Scura (Towarzystwo Fino-ugryjskie), Helsingsfors, Saatytalo, które wydaje JOURNAL DE LA SOCIETE FINNO-OUGRIENNE. Badania nad folklorem prowadzi również istniejące od r. 1931 Su omałaisen Ki~jallisuuden Seura (Towarzystwo Literatury Fińskiej) Helsingsfors, Hallltusgatan 1, które wydaje czasopismo SUOMI oraz STUDIA FENNICA, (Rev.ue de Linguistique et d'Ethnographie Finnoises). Towarzystwo prowa~zl od r. 1859 wspaniałe archiwum folklorystyczne, obejmujące JUZ ostatl11o ok. 1250000 pozycji. :0. F r a n c j a: Societe d'Ethnographie de Paris,95 Boulevard Saint Michel Paris 5e, załoźone w r. 1859, organ: L'ETHNOGRAPHIE. Jest to towarzy~ st.w~ typu ,akademickiego, skupiające nieliczne grono specjalistów i podróźnlkow, ktorych studia i materiały z badań nad kulturą różnych ludów Europy i świata są zamieszczane w organie towarzystwa. Towarzystwo odbywa posiedzenia naukowe, na których wygłaszane są referaty, co jest , Narodopisny Vestnik Ceskoslovansky 'Znamiel'owska Prlifferowa Maria: LUD t. XLIII. r. 1958. 30 "Lud", t. XLV r. 1953,nr 1-2 str. Ludozna"'st\vO w' k "rajach 107-117i 157. skandynawskich, �467 466 również notyfikowane w postaci krótkiej kroniki. Oprócz tego L'Ethnographie zamieszcza rozprawy teoretyczne, niekiedy także krótkie ankiety. Societe d'Ethnographie Fran<;aise rozwija za to najbardziej ożywioną i wszechstronną działalność. (Adres: Musee National des Arts et Traditions Populaires, Palais de Chaillot, Paris 16e). Organami jego są: ART,:j ET TRADITIONS POPULAIRES, FOLKLORE PAYSAN, LE FOLKLORE VIVANT oraz powielany biuletyn informacyjny LE MOIS D'ETHNOGRAPHIE FRAN<;AISE. Przy pomocy tych organów towarzystwo prowadzi zorganizowaną akcję zbierania materiałów: na wymienienie zasługuje tu szczególnie zbieranie materiałów o francuskim budownictwie ludowym, prowadzone według szczegółowo opracowanego, jednolitego schematu-kwestionariusza. Wnikliwe i dobrze udokumentowane materiały z różnych zakątków Francji, publikowane w Arts et Traditions Populaires w formie niewielkich opracowań monograficznych są dzięki temu porównywalne w każdym szczególe. Prowadzone są też i inne, liczne ankiety. Dział "Consultations des Services" informuje o prywatnych zainteresowaniach etnograficznych członków towarzystwa, ułatwiając w ten sposób wzajemne kontakty naukowe. Towarzystwo pracuje w ścisłej współpracy z Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires na zewnątrz, a z Musee des Arts et Traditions Populaires w kraju. Przy muzeum towarzystwo prowadzi bogate archiwum fotograficzne, filmowe oraz nagrań dźwiękowych, a także posiada doskonale zaopatrzoną bibliotekę. Cały szereg prac o charakterze dokumentacyjno-technicznym prowadzi dla towarzystwa specjalna instytucja, Laboratoire d'Ethnographie Franc;aise. Przewodniczącym Towarzystwa był zmarły w 1'. 1957 wybitny folklorzysta A r n o ł d van G e nn e p a sekretarz generalny towarzystwa George-Henri Riviere reprezentuje etnografię francuską na kongresach międzynarodowych - m. in. ostatnio w Sao Paulo. Większe prace publikowane są w wydawnictwie ANNALES DE LA SOCIETE D'ETHNOGRAPHIE FRAN<;AISE. Towarzystwem typu akademickiego, ale o profilu regionalnym jest Societe Dauphinoise d'Ethnologic et d'Archćolog'ie, mające swą siedzibę także w Paryżu. Organem jego są PROCES-VERBAUX MENSUELS DE LA SOCIETE DAUPHINOISE D'ETHNOLOGIE ET D'ARCHEOLOGIE. Oprócz posiedzeń naukowych i prac wydawniczych działalność jego obejmuje pogadanki radiowe oraz wycieczki naukowe. Jeszcze innym działającym w Paryżu towarzystwem etnograficzno-regionalnym jest F~deration Folklorique d'ile de France. Scczególnie aktywnym towarzystwem, o typowo regionalnym charakterze i historyczno-etnograficznych zainteresowaniach jest Unvaniez Arvor (Federation regionali!:te de Bretagne), Vitre, 21, rue Saint Louis, którego czasopismo BRO VREIZH (Le Pays Breton) zawiera obok poważniejszych artykułów - żywo redagowany dział anegdot historycznych i etnograficznych, dowcipne teksty gwarowe, nuty pieśni ludowych oraz krótkie informacje o ciekawostkach etnograficznych dla turystów, tak, że może być przeczytane z zainteresowaniem także przez czytelnika, nie interesującego się pecjalnie etnografi.ą. Oprócz tych wszystkich towarzystw działają jeszcze przy Musee de I'Homme, Place de Trocadero, Paris 16e dwa stowarzyszenia etnograficzne o ściśle określonym zakresie zainteresowań. Są to: Societe des Americanistes, które wydaje JOURNAL DE LA SOCIETE DES AMERICANISTES, oraz Societe des Oceanistes, które wydaje JOURNAL DE LA SOCIETE DES OC£ANISTES. H i s z p a n i a: Sociedad Espa.i'iola de Antropologia, Etnografia y Prehistoria, Pasco de Atocha 11, Madrid wydawało czasopismo SOCIEDAD ESPANOLA DE ANTROPOLOGIA, ETNOGRAFIA Y PREHISTORIA, ACTOS Y MEMORIAS, którego ostatnie dostępne u nas zeszyty pochodzą jednak z r. 1935. Znajdujące się w nich artykuły etnograficzne poświęcone są etnografii Hiszpanii i krajów Ameryki łacińskiej oraz kulturze ludów egzotycznych. O tym, czy towarzystwo istnieje obecnie i jakie są formy jego działalności - danych brak. H o l a n d i a Koninklijke Veceeniging "Indisch Instituut", Amsterdam O., Mauritskade 63. wydaje czasopismo JAARVERSLAG VAN DE KONINKLIJKE VEREENIGING "INDISCH INSTITUUT" oraz wydawnictwo ciągłe i\1EDELINGEN VAN DE AFDELING VOLKENKUNDE. Bliższych danych o jego działalności brak. T n d i e: Ethnographic and Folk Culture Society, Lucknow. Organem towarzystwa jest czasopismo THE EASTERN ANTHROPOLOGIST, któreg:> redaktorami są D. N. Majumdar i C. von Furer-Maimendorf. I r l a n d i a: Folklore Ireland Society, które wY'daje czasopismo BEALOIDEAS. Bliższych danych o działalności towarzystwa brak. I z l' a e l: I[r:O.el Folklore Society, P.O.B. 314, Tel-Aviv. Czasopismo: YEDA-'AM. Towarzystwo zorganizowało już dotąd dwa kongresy folkloru żydowskiego. Badania towarzystwa obejmują rodzimy folklor żydowski na całym świecie. Sekcja badań literatury ludowej wydaje też osobne, miesięczne komunikaty. Oprócz tero działa w Izraelu koło badaczy żydowskiej sztuki ludowej "Ginza", które zajmuje się zbieraniem materiałów i eksponatów, urządzając ciekawe wystawy (np. kontraktów ślubnych, puszei~ na wonne zioła, lamp chanukowych itp.). J a p o n i a: Thc Japanese Society of Ethnology, 132 Shimohoya, Hoyamachi, Tokyo. Organem towarzystwa jest MINZOKUGAKU-KENKYU, (The Japanese Journal of Ethnology). Krótkie streszczenia angielskie artykułów pozwalają się zorientować, że są one poświęcone etnografii Japonii oraz kulturze ludów egzotycznych, zwłaszcza azjatyckich. Powszechna, niestety regula niepodawania kroniki naukowej w językach obcych nie pozwala na zorien towanie się w formach działalności towarzystwa. J u g o s I a w i a: Etnolosko Drustvo Jugoslavijc, Beograd, Stud. trg. 13, założone zostało przed II wojną światową, a reaktywowane dopiero w 1957 r. 30' �468 Jest to towarzystwo typu akademickiego, zrzeszające 185 członków zwyczajnych i 25 nadzwyczajnych. Członkowie zwyczajni posiadają bierne i czynne prawo wyborcze do władz To\varzystwa i są przeważnie etnografami i pracownikami naukowymi, zaś członkowie nadzwyczajni to studenci i amatorzy, nie korzystający z pełnych praw członkowskich. Przewodniczącym towarzystwa jest prof. Borivoj Drobnjaković. Towarzystwo zamierza rozpocząć wydawanie czasopisma ETNOLOŚKI PREGLED. Oprócz tego istnieje w Beogradzie Savez Folklorista, stowarzyszenie o charakterze bardziej powszechnym, zrzeszające 6 towarzystw folklorystycznych istniejących w poszczególnych republikach jugosłowiańskich. Członkarni tego towarzystwa są przeważnie amatorzy miłośnicy kultury ludow~j Co dwa lata towarzystwo odbywa swój zjazd, a wygłoszone na nim referaty i powzięte uchwały publikowane są w ZBORNIKach towarzystwa. Prezesem tej organizacji jest prof. Vasiljević. M e k s y k: Sociedad Folklorica de Mexico wydaje ANNUARIO DE L.\ SOCIEDAD FOLKLORICA DE MEXICO. Bliższych danych o działalnośd brak. Zgodnie z amerykal1ską terminologią, traktującą etnografię, jako "socill anthropołogy" problemami etnograficznymi zajmuje się prawdopodobnie w Meksyku także Sociedad Mexicana de Antropologia. N i e m c y: Verband der deutschen Vereine fiir Volkskunde jest założonym w r. 1904 stowarzyszeniem niemieckich organizacji i placówek, rozwij,!.jących działalność na polu etnografii. W r. 1937 organizacja ta zrzeszała 180 niemieckich towarzystw, muzeów i nstytutów etnograficznych. Z okazji 50-łecia zrzeszenia ukazała się w r. 1954, w Stuttgarcie publikacja pt. VERBAND DER DEUTSCHEN VEREINE FUR VOLKSKUNDE. Deutsche Gesellschaft fiir Volkerkunde, któregc przewodniczącym był zmarły w r. 1956 sławny etnolog i językoznawca Wi l h elm S ch m idt kontynuuje swoją działalność także na terenie Niemieckiej Republiki Federalnej. Z działiłlności tego stowarzyszenia znane nam są tylko wiadomości o kongresach, organizowanych po wojnie we Frankfurcie (1946). Hamburgu (1947), Moguncji (1949). Także i z działalności dolnoniemieckiego Verband fiir Volks- und Volkerkunde (NRF) znana jest tylko wiadomość o XXIX zgromadzeniu towarzystwa, które odbyło się w Bochum w 1955 r. O Deutsche Gesellschaft fiir Folklor brak również wszelkich danych. Arbeitsgemeinschaft fiir Deutsche Volkskunde, którego organem był" DEUTSCHE VOLKSKUNDE chyba nie kontynuuje swej działalności po wojnie. Warto jednak o niej wspomnieć, gdyż była to specyficzna w swoim rodzaju organizacja, stojąca na usługach partii hitlerowskiej, spełniająca pod pokrywką działalności naukowej funkcje propagandowe. Znaczenie propagandowe i polityczne etnografii zostało tu \vięc wyjątkowo dobrze docenione. O istnieniu i pracach tak aktywnych niegdyś prowincjonalnych 469 towarzystw etnograficznych niemieckich, takich jak towarzystwo lub saskie - brak wszelkich danych. N o r w e g i a: Działa tu Norsk Etnologisk Samfunn, o któreo'o ności brak bliższych danych. '=' heski'?, działal- Nie wiadomo, czy kontynuuje obecnie swoją działalność Norsk Folkeminnelag, s~owarzyszenie utworzone przy Instytucie Badań Tradycji Ludowych. ktore publIkowało serie wydawnictw folklorystycznych. .N ow a ~ e J. a n d i a: Polynesian Society. Wellington, stowarzyszenie zaJmujące SIę problemami etnografii Polinezji, wydaje JOURNAL OF THE POLYNESIAN SOCIETY. Bliższych danych o działalności brak. P e r u: Działa tu powstałe ok. r. 1953-4 Sociedad Peruana de :Folklore. Cuzco, którego organami są ARCHIVOS PERUANOS DE FOLKLORE oraz BULETIN. Ma ono na celu systematyczne badanie wszelkich przejawów folkloru, zrzeszenie wszystkich, pracujących nad tymi zagadnieniami na terenie kraju oraz koordynację i organizację badań. p o r t u g a l i a: Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia" któlego organem są TRABALHOS DE ANTROPOLOGIA E ETNOLOGIA. Lharakt.er .czasopisma pozwala przypuszczać, że jest to towarzystwo typu ctkademlcluego. Brak w nim wszelkich wiadomości o sprawach organiLacyjnych. R u m II n i a: Cercul de Studii Folklorice, O pracy towarzystwa wszelkich danych brak. Bucuresti 5, str. Titus 27. S t a n y Z j e d n o c z o n e A. P.: American Ethnological Soeiety, Hunt:r College, 695 Park Avenue, New York 21, N.Y. Towarzystwo zajmuje ~lę ca.łokształt.em zagadnień etnograficznych i etnologicznych. Wydaje wydawmctwa CIągłe: MONOGRAPHS OF AMERICAN ETHNOLOGICAL SOCIETY oraz PUBLICATIONS OF AMERICAN ETHNOLOGICAL SO. CIETY. W r. 1956 towarzystwo liczyło 433 członków, w tym 12 dożywotnich, 364 zwyczajnych i 57 studentów. Prezesem towarzystwa jest Dorothy L.Kern. . American Folklore Society, Philadelphia, którego organem jest JOURNAL OF AMERICAN FOLKLORE zajmuje się badaniami folkloru na terenie całych Stanów Zjednoczonych oraz publikuje prace, dotyczące zagadnień folkloru innych krajów, z całego świata. Towarzystwo grupuje raczej specjalist6w-pracowników naukowych, ale równocześnie koordynuje w pewnym stopniu działalność naukowa i popularyzacyjną regionalnych towarzystw etnograficznych w poszczególnych stanach, jak np. Texas Folklore Society, North Carolina Folklore Society, Colorado Folklore Society, New Mexico Folklore Society, które również posiadają nieraz własne wvdawnictwa, organizują wykłady naukowe oraz takie imprezy, jak pokazy t~ńców ludowych, koncerty muzyki ludowej, wystawy itp. Zgodnie z amerykańską terminologią zagadnieniami etnograficznymi zajmuje się American Anthropological Association, 450, Ahnaip Street �471 47lJ dowych. Działalność ta ma na celu nie tylko dokumentację naukową ale i opiekc; nael jednym z ważnych elementów turystycznej atrakcyjności kraju. S z \'7 (; C j a: Jest to kraj chyba najbardziej masowego ruchu stowarzyszeh etnograficznych, mimo, że niektóre z nich powstały stosunkowo niedawno. HllOlogiska Sallskapet powst&ło w r. 1931 przy Muzeum Nordyckim w Sztokholmie. Przewodniczącym jest S i g U l' d E r i x a n. Skupia ono nie tylko pracowników naukowych i studentów, lecz wszystkich miłośników kultury ludowej. Przy tymże muzeum istnieje też Forcningen for svensk kulturhistoria zajmujące się wogóle historią kultury szwedzkiej. Towarzystwa te prowadzą z pomocą swych członków zorganizowane akcje naukowo-dokumentacyjne, a naj ciekawsze materiały zebrane przez korespondentów p\'tblikuje Muzeum Nordyckie w specjalnym powielanym wydawnictwie MEDDELANDEN FR.AN ETNOLOGISKA UNDERSOKNINGEl': (Komunikaty z badań etnologicznych). Ożywioną działalność rozwija również założone w 1'. 1943 Samfundet fOr svensk folklivsforskning, działające przy Instytucie Etnograficznym. Wydaje ono czasopisma naukowe LAOS, FOLK LIV oraz LIV OCH FOLKKULTUR, współpracuje z innymi instytucjami etnograficznymi przy badaniach dla Szwedzkiego Atlasu Etnograficznego. W Goteborgu działa zachodnioszwedzkie Vastsvenska ł'olkeminnesforeningen, o charakterze częściowo regionalnym, które prowadzi bogate Zechodnioszwedzkie Archiwum Etnograficzne (liczyło ono w roku 1937 ok. 140000 pozycji) 4. Oprócz poprzednio wymienionych działają jeszcze w Szwecji masowe stowarzyszenia Hembygdsforening (125 000 członków!) i Hembygdsforbund, które mają na celu ochronę rodzimej kultury ludowej i jej zabytków. W i e l k a B l' Y t a n i a: The Folk-Lore Society, clo Royal Anthopological Institute, 21 Bedford Square, London WC I, którego organ, FOLKLORE zamieszcza oprócz artykułów sprawozdania organizacyjne oraz krótkie notatki materiałowe (np. sam zapis przysłowia, lub opis zwyczaju ludowego) z całego świata ze szczególnym uwzględnieniem Wielkiej Brytanii i kolonii. English Folk Dance and Song Society, Regent's Park road 2, London NW 1. Wydaje ono JOURNAL OF THE ENGLISH FOLK DANCE AND SONG SOCIETY. Bliższych danych o jego działalności brak. Scottish Anthropological and Folklore Society, Edinbourgh, które wydaje PROCEEDENGS OF SCOTTISH ANTHROPOLOGICAL AND FOLKLORE SOCIETY. Jest to towarzystwo typu akademickiego o profilu regionalnym. Działalność jego obejmuje głównie urządzanie posiedzeń naukowych z referatami, które są następnie publikowane w czasopiśmie towarzystwa. Czasami towarzystwo ;lrządza imprezy w rodzaju Festiwalu Muzyki i Tańca Ludowego, połączonego z koncertem muzyki ludowej i balem, na którym tańczono stare tańce szkockie (r. 1948). W r. 1955 towarzystwo liczyło H7 Menasha, Wisconsin. Organem jego jest AMERICAN ANTHROPOLOGIST, gdzie zamieszczane są także rozprawy z zakresu "social anthropology" Niezwykle żywo redagowanym organem informacyjnym jest powielany BULLETIN OF AMERICAN ANTHROPOLOGICAL ASSOCIATION, zawierający kronikę naukową i organizacyjną, wzmianki o wszelkich zmianach personalnych w antropologicznych i pokrewnych instytucjach naukowych, a nawet ogłoszenia o poszukiwaniu pracy przez pracowników naukowych, o wolnych stanowiskach oraz o sprzedaży i zamianie księgozbiorów naukowych. Niedawno, bo na 54. dorocznym zjeżdzie American Anthropological Association w r. 1955 powstało osobne Society for Ethno-Musicology. Ma ono wydawać ETHNO-MUSICOLOGY NEWSLETTER. Przewodniczącym tego stowarzyszenia jest Willard Rhodes, wiceprzewodniczącym Mieczysław Koliński. S z waj c a l' i a: Schweizerische Gesellschaft fiir Anthropologie und :Ethnologie, Anthropologisches Institutder Uniwersitat, Sempersteig 3, Zurich 1, organ: BULLETIN DER SCHWEIZERISCHEN GESELLSCHAFT FUR ANTHROPOLOGIE UND ETHNOLOGIE. Jest to towarzystwo typu akademickiego ograniczające swą działalność do posiedzeń naukowych i prowadzenia wydawnictwa, dzi3łające w ramach Schweizerische Naturforschende Gesellschaft. W r. 1945 liczyło ono 82 członków. Schweizerische Gesellschaft fiir Vo1kskunde, Basel Augustinergasse 19 rozwija natomiast wszechstronną i ożywioną działalność. Wydaje ono SCHWEIZERISCHES ARCHIV FUR VOLKSKUNDE oraz czasopismo popularnonaukowe SCHWEIZER VOLKSKUNDE. Pierwsze z nich zawiera rozprawy naukowe, systematycznie prowadzony dział omówień bieżącej literatury etnograficznej w wygodnym układzie problemowym (a więc w rozdziałach, zatytułowanych np. "pasterstwo", "narzędzia rolnicze" itp.) oraz kronikę odczytów i zebrań naukowych. Drugie publikuje materiały. t1l1kiety, omawia badania i sprawy organizacyjne, przyznaje nagrody za działalność naukową, prowadzi dział pytań i odpowiedzi. Towarzystwo prowadzi prace nad Szwajcarskim Atlasem Etnograficznym, w dużej mierze w oparciu o własną sieć korespondentów terenowych. Z ramienia towarzystwa działa szwajcarski Volkskundlisches Institut, który prowadzi zakrojone na szeroką skalę badania nad budownictwem ludowym, posiada ogromne archiwum pieśni ludowych i obficie zaopatrzoną bibliotekę. W r. 1945 towarzy~(wo liczyło 740 członków. Oprócz tego istnieje GeographischEthnographische Gesellschaft, Zahringerstrasse 6, Zurich 1, które wydaje GEOGRAPHICA HELVETICA i SCHWEIZERISCHE ZEITSCHRIFT FUR. LANDER- UND VOLKER.KUNDE (wydawane również w wersji francuskiej i włoskiej). Schweizerischc Trachtenvcrein na koniec jest stowarzyszeniem, którego celem jest zbieranie i podtrzymywanie tradycji szwajcarskich strojów lu- • Folk 6 r. 1937 nr 2 sir. 206. �473 472 członków. Na terenie "'';ielkiej Brytanii działa również Gypsy-Lore Society poś\'iięcone badaniom nad folklorem cygarlskim. Posiada ono czasopismo .JOURNAL OF THE GYPSY-LORE SOCIETY. W ę g l' y: Magyar Nćprajzi Tarsasag, Budapest VIII, Kanyves Kalman karut 40. Organem towarzystwa jest ETHNOGRAPHIA. Prowadzi ono prace naukowobadawcze i popularyzacyjne w sekcjach: folklorystycznej, etnograficznej i kultury materialnej, współpracując ściśle z muzeami i innymi instytucjami etnograficznymi. W ł o c h y: Societa di Etnografia Italiana, Palazzo Firenze, Roma, prowadzi ożywioną i wszechstronną działalność. Organem towarzystwa jest czasopismo LARES. Podległą towarzystwu instytucją jest ,Centro per la documentazione e la difcsa deI folklore italiano'. Owocem zorganizowanej akcji jest m. in. seria dwudziestu etnograficznych monografii włoskiego budownictwa ludowego w poszczególnych prowincjach. LARES zamieszczają oprócz artykułów naukowych i recenzji także kronikę naukową i krótkie, informacyjne notatki żródłowe. Towarzystwo ma również duże zasługi na polu organizowania krajowej i międzynarodowej współpracy etnografów; urządza szereg informacyjnych konferencji i kongresów. Societa Romana di Antropologia, które wydawało czasopismo RIVISTA Dl ANTROPOLOGIA, zajmujące się również problemami etnograficznymi przekształcone zOiStalo w r. 1937 w Instituto Italiano di Antropologia. Z. S. R R: O Obscestve Ljubitclej Estetstvoznanija, Antropologii i Etnografii, które wydawało MEMUARY ETNOGRAF1CESKOGO OTDELA OBŚCESTVA LJUBITELEJ ESTETSTVOZNANIJA, ANTROPOLOGII I ETNOGRAFII nie ma żadnych wiadomości i prawdopodobnie już oddawna nie istnieje. Ostatnie znane zeszyty czasopisma pochodzące z r. 1925. Sekretarzem naukowym towarzystwa był wtedy Wł. Bogdanov. Dymit!' I{randżalow Z DYSKUSJI "KARPACKIEJ" PRZEPROWADZONEJ PODCZAS XXXI WALNEGO ZGROMADZENIA PTL WE WRZEŚNIU 1956 R W ZAKOPANEM Szanowni Słuchacze Serdecznie dziękuję za to, że poza programem zjazdu w referacie dodatkowym umożliwiono mi przedstawienie niektórych wyników moich badań dotyczących w p ł y w ó W l' U m u ń s k i c h w K a l' p a t a c h, głównie wpływów językowych. Zwracałem uwagę także na inne strony życia w Karpatach oraz na pozostałe argumenty teorii rumuńskiej, które teraz pomijam. , I W czasie swych kilkuletnich badań (1933-38) skupiłem się głównie na zagadnieniu Wołoszczyzny :Y1orawskiej C\Ioravske Vałasko). Ale kwestię wpłvwów rumuńskich na tereny Wołoszczyzny Morawskiej badałem w lamach szerszego problemu wpływów rumUl1skich w całych Karpc;tach. Bardzo dużo badanego materiału sprawdzałem na miejscu w czasie wyciecz-ck letnich i żałuję, że mogłem to uczynić tylko na terenach leżących na południowych zboczach Karpat. Co się tyczy pozostałych aspekt6w życia, punktem wyjścia była tu dla mnie literatura. Pracowałem jako historyk i przy pomocy materiału językowego i etnograficznego starałem się przyczynić do wyjaśnienia kwestii podstawowej, czy naród rumuński w Basenie Karpackim na północ od Dunaju jest elementem pierwotnym, czy też przeniósł się tu z Półwyspu Bałkańskiego. Wyniki moje potwierdziły wnioski znanego uczonego rumuńskiego Aleksandra P h i l i p p i d e g o w jego dwutomowym dziele Pochodzenie Rumunów co do tego, że naród rumuński przesiedlił się z Półwyspu Bałkal'1skiego na tereny na północ od Dunaju po VII w. n. e. Wyniki mych badań nad zagadnieniem wpływów rumuńskich w Karpatach wyszły drukiem już w 1938 r. w książce p.t. Wpływy rumuńskie w Karpatach ze szczególnym uwzględnieniem Wołoszczyzny Morawskiej, którą wydał Instytut Słowiański w Pradze, a która oprócz obszernego streszcz,)nia rumuńskiego i francuskiego zawiera szczegółową analizę teorii o pochodzeniu narodu rumuńskiego, krytyczną anałizę poglądów o Wołochach na Morawach i w Karpatach w ogółe, bardzo szczegółową analizę wyrazów które uważano za wyrazy rumuńskiego pochodzenia, wnioski ogólne i SZC,lCgóło\ve indeksy (przeszło 650 str.). W rozbiorze krytycznym studiów i poglądów analizowałem przyczynki przeszło 30 autorów. Między nimi byli Fr. Miklosich, Fr. Bartosz, L. MaJ.i·nowski, Fr. Pastrnek, J. L. Picz, T. Burada, Vincenc Prasek, J. Szkultety, Józef Valek, L. Sawicki, M. Wędkiewicz, K. Kadlec, N. Jorga, L Nistor, N. Draganu, Gr. Nandrisz, A. Kavuljak, L Kniezsa i inni. W rozbiorze krytycznym wyrazów poddałem analizie przeszło tysiąc wyrazów, które różni autorzy uważali za wyrazy pochodzenia rumuńskie:;o dla całych Karpat lub dla którejś ich części. Już przy analizie literatury wyełiminowałem przeszło 500 wyrazów, które z wpływami rumurlskimi w Karpatach nie miały nic wspólnego, były przytaczane przez różnych autorów tylko mimochodem, bez dokładnej znajomości rzeczy, a które jednak budziły wrażenie jakiegoś masowego wpływu języka rumuńskiego w Karpatach Zachodnich. Dałszych mniej więcej 500 wyraz6w przeanalizowałem w porządku alfabetycznym. Większość z ni8h odrzuciłem również, dlatego że b:;ły to wyrazy innego nieromańskiego pochodzenia i nie można było w nich się dopatrzeć nawet rumul'1skieg·') pośrednictwa, że były przeniesione i szerzone przez etniczny żywioł rumuński, jak to w niektórych wypadkach rzeczywiście miało miejsce. Przy tej pracy stwierdziłem ogółnie, że badacze rumuńscy, którzy re- �474 475 prezentowali teorię o rumuńskim pochodzeniu Wolochów i',Torawskich nic znali ani języka czeskiego, ani słowackiego, ani polskiego, a prawdopodobnie także ukraińskiego. Z drugiej strony o badaczach pochodzenia słowiańskiego trzeba powiedzieć, że nie znali języka rumuńskiego, w sensie rozwoju historycznego tego języka. Jedynie Wędziewicz był romanistą, ale widać z jego studium, że zagadnieniem tym nie zajmował się tak doJ<;ładnie, jako ono wymagało. Bardzo wielu badaczy, jak np. FT. Bartosz, a przerJe wszystkim jeden z najbardziej zasłużonych, Józef Valek, nie znali języka rumuńskiego w ogóle, brali wszystko z drugiej ręki albo postępowali w te:1 SPOSÓD, że podawali jako wyrazy rumuńskiego pochodzenia takie wyra.':y i nazwy miejscowe, które nie były wyraźnie słowiańskiego pochodzenia. O naiwności z jaką traktowano studium tych kwestii w ogóle świadczy fakt, że np. Józef Valek pomagał sobie słownikiem kieszonkowym rumurlsko-niemieckim. Wyniki analizy wyrazów i nazw miejscowych, podawanych jako pierwiastki rumuńskiego pochodzp.nia są w mej książce oprącowane statystycznie w jednej z końcowych części, którą Państwu przeczytam. Opuszczę jednak zbyt długie spisy wyrazów albo nazw miejscowych. Jest to rozdział statystyki "Wyniki rozbioru słów". Zanim przytoczę wyniki tego rozdziału - a będą one polegać przeważnie na liczbach - muszę wspomnieć, że liczby i statystyki w tej analizie materiału językowego tudzież materiału żywego, niestałego, nie mają wartości absolutnej; tego nikt nie może żądać i oczekiwać, jeżeli chce rzeczy dobrze zrozumieć. Z drugiej jednak strony nie można powiedzieć, że "ą bezwartościowe, gdyż nie chodzi tu o jakieś igranie z nimi, jak to napewne chciał zahaczyć Valek w analizie krytycznej swej pracy (str. 127, uw.). W tej dziedzinie musimy mówić ostrożnie, a jeśli tylko liczby mają nam na te sprawy rzycić więcej światła, to nie mamy powodu, abyśmy tę pomoc odrzucali. Wyrazy nie są wielkościami ani arytmetycznymi, ani innymi dokładnie wymiernymi, ale z grubsza policzyć je można na pewno, zwłaszcza jeśli chodzi o liczbę nie wielką, tylko o kilka set wyrazów. Statystyki wyrazów, które podałem z materiału Valka, a zwłaszcza te które przytoczę tutaj, mają z konieczności wartość względną. O wszystkich wyrazach nie możemy się wypowiadać z całkowitą pewnością, z jaką byśmy chcieli i jaką można operować w dziedzinach, gdzie liczby, że tak powiem, są chlebem powszechnym. Ale mimo tej ogólnej względności statystyki liczby mogą nam tu wyznaczyć o wiele pewniej granicę badanego przedmiotu i zmniejszyć poniekąd zamęt, który przeważnie wprowadza zwyczajna argumentacja słowa i domysły. 1V ogóle nie należą, są częśclou;o nie jasne i nieznane, o nich pou;iedzieć, że 2 .żywio/em rumuńskim możemy które liczby na wyrazów pewno nie tu przytoczonych są rHnwńskiego nic razie wsr-ó!- 1. 2. 3. 4. ,S. 6. 7. 8. 9 10. Albim (ukr. miejscowe) Ancifora (wol. miejscowe) Beskid Fereszczyna (ukr. miejsce we) Ferecyna (ukr., pol., sloe., wol.) Hucul Katune (słc. miejscowe) Kihola-Bihola (ukr. miejscow,,) Klywa (ukr. miejscowe) Kobura (ukr. miejscowe) Pian ula (ukr. miejscowe) 12. Prejda -owaty (ukr.) 13. Solagan (ukr. miejscowe) H. Stryszoru (ukr. miejscowe) 15. Szebela (ukr. miejscowe) 16. Tatry 17. Toranko (ukr.) 18. Trojan 19. Lułki (ukr.) 11. II. Dalej musimy oddzielić u;yrazy onomato;:eiczne 1. ber-bir 2. ci, kledzi 3. ciora 4. flondra jak: i bez etymologii, 5. cundra- szu dra 6. curka-surka ,. eza. III. Wyrazy w zasa.dzie o nieruJnuńskie wyłącza nadzwycza.j pośrednictu;o wielkim rozprzestrzenieniu, co rUTJ1Uliski.e: 1. buzdugan (tureckie) 2. caber (ogólnosłow) 3. formafirma (łac.) 'i. guna-houne (łac., og.-slow.) IV. Następnie dzenia trzeba rosyjskiego rumuńskich usunąć albo na języki u;yrazy, ukraińskiego słowiańskie które w języku rumuńskim i oczywiście nie należą w Karpatach. Są to: baj barak (ukr., ros.) 2. halahan-galagan (ukr.) 3. huska (ukr., pol.) 4. kaus-kawusz (ukr., pol., ros. lit.) 5. kłebana 6. mizdra 7. tobiłka 1. (kr.) (ukr., (ukr., są pocho- do wpływów ros.) pol.) V. odrzucone: Z ogólnej wyrazy, nie mają nego: I. Wyrazy ale w każdym musimy najpierw pochodzenia, do wyłączyć pasterstw'1 RumU1iskie wyrazy Aby sprawdzić najpierw z dalszej pospolite i nazu;y miejscowe w języku ukraińskim: wyrazy pochodzenia rumuńskiego na Morawach, trzeba liczby wyrazów odzielić u;yrazy na pewno rumu)iskie~/o �477 476 pochodzenia, Wyrazy teystępujące rumuńskie języku te w języku ukTClińskim, polskim można podzielić ukraińskim i slowackim. na 6 grup, a mia- 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. WyrGzy rumuńskie, arawona bostan buna bunika doga dżyngaszlywyj fortuna B. Wyrazy rumuńskie 1. butuki 2. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. rumu7'l.skie blynda błyndyj bowhar bowharka cara fłekew fołos,-yty fudulia Wyrazy 9. 10. 11. 12. 13. 14. tylko u Ukraińców kamata karcura katusza kłaka kodasz kokona łok 9. 12 13. 14. 15. 16. rumuńskie rumuńskie 12. 13. 14. 15. śa 17. 20. sembryła 6. spindz Ukrai1~ców i Hucu/ów: piżma pomana 19. putera 20. samanaty 2l. saraka 22. szkam 23 tarkatyj 24. t jar 25. 17. 18. bukowińskich Ukraińców mosza 3. bukowińskich na zgarda Pokucill." szwara Ukraińców i w Haliczu: adzymka F. Wyrazy rumuńskie, występujące prawdopodobnie ukraińszczyzny, a zwlaszcza karpackiej. Wyrazy te można jeszcze podzielić a) nazwy miejscowe b) wyrazy pospolite na terenie c a I ej na: a) Wyłącznie jako n a z w y m i e j s c o wena terenie szanej ukraińsko-rumuńskiej, ale przeważnie \v pobliżu wościcwych rumuńsko-ukraińskich, występują: 1. Akryszory 2. Ardżeluczna 16 18. 5 genzura harmasar hergew kamanak kapestra kiptar lew małaj w języku 10. 11. 19 bukolL'ińskich w języku 2. na Bukowinie: moszul muszia 17. part' 18. rezesz 19. stempyraty 20. szopra 21. wenit 15. ; 6. u Hucu/óte: w języku 10. 11. 1. kondury E. 8. tylko czokan 4. handżuga czembor D. Wyrazy teystęy,ujące 3. C. Wyrazy 1. 8. 9. nowicie: A. 7. 3. Arszica (kilkakrotnl0) 4. Baltagul o ludności miegranic narodo- 5. Brebeneskul 6. Breskul Brustur Czerbul Dragulec Faszory Karatura Karatul Kuratulec Łedeskul Leurda Lunga Negrowa Niagryn Niagrowo Pekura 21. Petranka 22. Petros 23. Pietros 24. Pietrosul 25. Pietrikiw 26. Petrykalnyj 27. Petr.iczil 28. Petrosa 29. Pikul-Pikunj Pikuj (kilkakrotnie) 30. Pinu 31. Raduł 32. Raduskul ~3. Ruszor 34. 3,j. 36 37 38. 39. 40. 41. 42. ~3. 44 45. 46. 47 Rotundul Latundur Sekatura (trzy razy) Seketura Strymba Stremba Strimba (dwa razy) Szeszul Szeszory Tejt;sz Turkul Turkulec Tusul (trzy razy) Waskul Obok tych nazw już analizowanych istnieją na granicach narodowościowych rumuńsko-ukraińskich, w ogóle na terenach na południe od Karpat, ale szczególnie w Marmoroszy, liczne jeszcze n a z w y m i e j s c o w e, osad. wód itd. rumuńskiego pochodzenia. Zebrane zostały pośród nazw miejscowych, publikowanych u Petrova, "Nazvy". Ponieważ jednak książka ta zawiera materiał całkiem prymitywny, bez jakiegokolwiek opracowania, przeto dla naszych celów kierować się nią nie można. Dlatego też dalej cytować będę na pierwszym miejscu Dragana Romanii, który nazwy te wyciągnął z książki Petrowa, tylko naturalnie opuszczam wszystko, co według mego zdania na pewno nie jest rumuńskiego pochodzenia, a przytoczę tylko takie nazwy, które bezspornie są pochodzenia rumuńskiego. Jednocześnie zwracam uwagę, że nie można tu liczyć na dokładność liczbową, gdyż często się te nazwy tylko na pozór powtarzają, zwłaszcza kiedy ta sama nazwa miejscowa została zapisana na dwóch albo i więc<?j sąsiednich miejscowościach, jak to często miało miejsce w zbiorze Petrova "Nazvy". Najmniej jest tych nazw, co prawda, na terenach najbardziej odległych od terytorium rumuńskiego. Tak więc w dawnym ok r ę g u u Ż s k i m nazw na pewno rumuńSKiego nochcdzenia (obok nazw pochodzących od wyrazów pospolitych rumuńskiego albo wołoskiego pochodzenia w Karpatach, jak Kiczery, Magury, Manczuly, ~Irliny, Koliba i osobliwych, jak Podyszur, Pyd Korastavicij) jest tylko kilka: 1. Lokszor (Draganu Romanii 367, Petrov Nauy 60, miejscowość Luta;. 2. Roszkańa (Draganu Romanii 367, Petrov Nazvy 66, Volosjanka). 3. Skereszora (Draganu Romanii 367, Petrov Nazvy 65, Turica). 4. Stinka (Draganu Romanii 367, Petrov Nazvy 62, Podharode). 5. Stinky (Draganu Romanii 367, Petrov Nazvy 59, Huta Polonia). �479 Więcej jest ich poniekąd w dawnym okręgu b e l' e Ż s kim. Przytaczam nazwy: Fry~zinet, Frysenet albo Frysinet Kodiszera albo Kodoszera, Kodroszory, Rapid, Stremtura, Stramtura, Temnatik. Co do pozostałych szczegółów, dotyczących tych nazw, to trzeba zajrzeć do mej książki na str. 434. Najwięcej nazw miejscowego rumuńskiego pochodzenia jest naturalnie w dawnym o krę g u m a l' m a l' o s k i m; w książce na str. 434-438 przytaczam 101 nazw miejscowych, które tu ze względu na brak czasu pomijam. b) Wyrazy w języku 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16 17. 18. 19. pospolite ukraińskim alticja aret'y babana bajur balmusz balta bałyga barza baśka batałew benket bredulec brendusza bukata burdej cynkakora czukurlyj dibie dżigeraj na pewno rU7ilU1iskiego pochodzenia, jako echo kontaktów lestwem polskim: 1. GALBlN, 21. 22. 23. 24. /.5. 26. 27 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 3'1. 38. na~wa monety który 1. bucior, 2. multan, występujqce 3. Pyczor, 39. 40 41 42. 43. 44. 4.5. <1-6. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. ~5. 56. ływada mageran maj menzera nana~zko peskar porńala prażyna proskura ramaszyća rosza sap, -aty, -atol' spuza trandafylj, -fyra tryfoj, -folj turma tuszyra, -yryty wakar należy polska do wyrazu VII. Takich literackie, pochodzenia występujące i kró- jeżdziec, rajtar w Cieszyńskiem, nazwa miejscowa muntean wyraz rodzimego pochodzenia pochodzenia polskiego w Cieszyń- skiem. VIII. Wyrazy pochodzenia rumuitskiego, występujqce Wyrazów rumuńskiego pochodzenia, ku słowackim, nie ma w ogóle. tytko w języku które by występowały s!owackim: tylko w języ- Odrzuciłem: 1. Batiz, gdyż mówić o jego rumuńskim pochodzeniu jest rzeczą ryzykowną ze względu na brak obiektywnych podstaw. 2. Czadca, rodzima nazwa nader miejscowa, który choć jest może pochodzenia rumUllskiego, na pewno przyjęty od Węgrów i wreszcie 3. ficur, to jednak jest 4. vakarka, który jest bardzo wątpliwy, jeśli chodzi o jego rumuńskie pochodzenie, a gdyby nawet zgodzić się na takie przypuszczenie, to jednak jego szczególna i niezrozumiała ewolucja semantyczna szła na pewno dalszą drogą, poprzez język ukraiński, w którym wyraz ten z czasem wyszedł z użycia (chociaż zachował·o się tam wakaT). IX. Oprócz przytoczonych nazw miej~cowych i wyrazów pospolitych rumUllskiego pochodzenia, występujących w języku ukraińskim, w załączonej literaturze podałem jeszcze szereg dalszych, które byłem zmuszony odrzucić z różnych pcwodów. Są to albo wyrazy obce lub rodzime, mylnie wywodzone z języka rumuńskiego, albo też wyrazy onomatopeiczne lub bez etymologii i wyrazy wątpliwe, wszystkie jednak nierumuńskiego pochodzenia. Ogółem jest tu 18 nazw miejscowych i 48 wyrazów pospolitych, przytoczonych w książce na str. 439, których tu wyliczać nie będę. rumuńskiego rumuńskimi putyra rumuńskiego VI. Wyrazy księstwami 2. KAŁARASZ, forma nazwisko 4. Czantoryja, dzermała facernyj fijn ilutur frika fruntasz gard- hard gogoman gros kałusz kapusz karausza koda kokosz konara konfitury korkobeć kurmej kyrża między Odrzuciłem są następujące: 20. historycznych tytko w polszczyźnie: wyrazów je~t mało. Są to najprawdcpodobniej tylko wyrazy gdyż występują wyłącznie w dziełach z minionych stuleci i to Wyrazy rumuńskie Dalej z ogólnej razy rumuńskiego i polskiemu: 1. BUNZ BUDZ 2. BYSZYHA 3. CARYNA wspóLne językowi ukraińskiemu liczby analizowanych wyrazów pochodzenia, które są wspólne 4. FALCZA 5. GYRŁYGA 6. MACZUGA i polskiemu: trzeba wyodrębnić wyjęzykowi ukraińskiemu URMA ~] ŻEREP 7. Odrzucilem tu 32 wyrazy, Idóre mylnie w.y\vodzono z języka rumui'iskiego; niektóre z nich są wyrazami onomatopeicznymi, inne znów wyrazami bez etymologii, jeszcze inne należą do wyrazów wątpliwych. Przytoczyłem je w książce na str. 441. �X. Wyrazy rumuńskie, wspólne językowi Znalazłem tylko: l. DZAMA, 2. KRACZUN (tylko na terenie Słowacji ców) 3. PRASZITBA (od ukr. praszuwaty). Odrzuciłem 1. jako wyrazy, i slowackiemu: ukroiYlskiemu wschodniej, które nie są pochodzenia widocznie od Ukrail1- rumul'1skiego: beteha, 2. czapasz, wyraz 3. tokmyty pochodzenia węgierskiego i śa, tokma, ukrair.skie" tylko na terenie ~cowa ~ która w wypadku, gdyby była poprawna, wymagałaby bezwzględnie rumuńskiego pośrednictwa i byłaby bezspornym dowodem tego, że Rumuni przynajmniej w tym punkcie w najbardziej na zachód wysuniętej części Karpat byli rzeczywiście - jest nader wątpliwa, a wszystki8 inne okoliczności zewnętrzne są zdecydowanie przeciw jej rumuńskiemu pochodzeniu. Zresztą trzeba odrzucić i dalsze wyrazy, na które wskazywali różni ba.dacze jako na wyrazy pochodzenia rumuńskiego, w toku analizy wykazałem, że ich twierdzenia są błędne. Słowacji Wschodniej. 2. XI. WyTCIzy rumuńskie wspólne językowi ukTCIiYlskiemu, polskiemu i sławuc- kiemu. 1. DZER 2. FREMBIJA 3. MAlVIAŁYGA 4. lVIINCZOŁ 5. PLAJ (tylko na terenie Słowacji Wschodniej). Odrzuciłem 18 wyrazów rodzimego albo occego, ale nierumuńskiego pochodzenia, wyrazy bez etymologii i wątpliwe. W książce przytaczam je na str. 442. XII. Wyrazy Wyrazów nie rumuńskie, na pewno Woloszczyzny występujące tyLko na. terenie rumuYlskiego Morawskiej Są tu bądź to wyrazy pochodzenia Wołoszczyzny występujących Morawskiej. tylko na tert'.- nie ma w ogóle. Ze względu na postać czysto fonetyczną można by brać pod uwagę nazwę PEST ALAK, góra w Ostrawicy, która nie znajduje się nawet na terenie Wołoszczyzny Mor., tylko w Cieszyńskiem. W takiej izolacji rumuńskie pochodzenie tej nazwy miejscowej wydaje mi się wręcz nieprawdopodobne, a jej znaczenie (po rumuńsku "na drugiej stronie jeziora") zupełnie nie do przyjęcia. Nazwa mogła powstać chyba jedynie po wybudowaniu rezerwuaru na rzece Białej. Miejscowy historyk wykonałby bardzo pożyteczną pracę, gdyby stwierdził, kiedy wspomniany rezerwuar wodny został wybudowany i jacy mieszkal'1cy żyli wówczas w tej okolicy. Osobiście mam wiele wątpliwości co do rumuńskiego pochodzenia tego wyrazu, który ani dziś, ani w niedawnej przeszłości nie istniał, gdyż nie występuje ona ani na mapach Wojskowego Instytutu Geograficznego Czechosłowacji, ani też na mapach turystycznych, a osobiście stwierdziłem, że i wśród ludu nie jest znany. Jeżeli zaś przypuścimy, że był znany w czasach dawniejszych, to musimy wiedzieć dokładnie, kiedy i gdzie się ta nazwa pojawiła, czy dane żródło jest dostatecznie pewne, czy odczytanie i zapis są właściwe i czy nie chodzi tu o zniekształcenie jakiejś innej nazwy, której sam nie mogę si~ dopatrzyć. Wobec takich niejasnych okoliczności ta jedyna nazwa miej- pochodzenia ~1~batryn Brumov scowa) (n. miej- bądź też u:yrazy po prostu bajt, baj tek 9. Bojatin, Bojatinka (miejscowe) 8. albo wyrazy 14. obcego, łak 7. Vakovna niejasne gasat' miskujes 15. (n. miej- 12. 13. muńka vrzuła jak: wątpliwe, frółka 6. jak: rodzime, 10. 11. jak: ale nierumuńskiego, drak 4. gury 5. kadańa 3. uvijat'śe Nazwy miejscowe 16. Batrna (dwukrotnie) i 17. Batrnka (dwukrotnie) są naj prawdopodobniej formacjami rodzimymi. 18. Bolt jest nazwiskiem i wcale nie musi mieć związku z wyrazem słowiańskim, który narzeczowo występuje w Siedmiogrodzie tylko jako wyraz pospolity i wreszcie 19. usna uzna w postaci Uzgruń może przypominać nazwę tureckiego plemienia Uzów, a co do skrótów us-, jak przytaczał Valek, to nie mamy pewności, czy na prawdę chodzi o ten wyraz. Krótko mówiąc, przytoczonych wyrazó",T nie można uważać za wyrazy na pewno rumul'1skiego pochodzenia i dlatego je odrzucam. Odrzuciłem dalej wyrazy wspólne wołosko-słowackie: są tylko dwa: ostec i terigat', które są rodzime. Wyrazów rumuńskiego pochodzenia, wspólnych rawach i narzeczom słowackim nie znalazłem; nie znaLazłem na Morawach również i diaLektom takich wyrazów, które tylko byłyby Wołochom wspóLne na Mo- Wołochom polskim. Natomiast jedyny wyraz wołoski pukrysza i ukraiński bokrejda jest pochodzenia węgierskiego. Dalszy wyraz wspólny z językiem ukraińskim, to tylko ukraińska forma hrun, która wskazuje na pewno na element narodowościowo ukraiński i wschodniosłowacki na terenie Wołoszczyzny Morawskiej. J1 "Lud", t. XLV �482 483 Wyrazy kom na pewno i Ukraińcom nie rumuńskiego pochodzenia, gdyż musiałem istnieja" wspó~~e Wo!ochom, Pola:· odrzuclc: 1. Czerdak jako wyraz turecki 2. geverec i 3. spina (częste i miejscowe), jako wyrazy pierw!>Ze greckiego, a drugie łacińskiego pochodzenia oraz 4. Lopuszna (n. miejscowa, jest to wyraz naj prawdopodobniej pochodzenia ukraińskiego) Wyrazy wspólne wołosko-slouacko-ukraińskie tylko dwa: 1. DEI\UKAT - ZMENDYKATY Odrzuciłem: 1. krivak, jako wyraz rodzimy pochodzenia 2. GAHURA i 2 hajs, Dalej nie istniej ą wyrazy na pewno byłyby wspólne Wołochom na Morawach, mu, gdyż musiałem odrzucić: jako GAURA - wyraz GAURA węgierski rumuńskiego językowt są rumuńskiego P.ochodzenia, polsktemu t kt~re slowackw- Obecnie muszę wyraźnie na pewno zwrócić uwagę, rumuńskiego że największą pochodzenia sta~.o~ia, część sklad~wC{ wyrazy wsr;ol;te, tj. wyrazy sięgające od Ukramc~w poprzez p~lakow i Słowaków aż na Morawy. Jest ich, co prawda, takze mało, ale JednClk więcej niż dotąd przytoczonych: 1"1. PODISZAR 1. BRYNDZA 10. KOMARNIK 18. REDYKAT 2. CAP 11. KURASTVA-KU19. RUMIGAT 3. CAREK LASTRA ::'0. SIUTY - SZUTY 4. CZUTORA 12. KURNOTA CZUTY 5. FUJARA 13. LAJA 21. STRUNGA 6. GLAGA-KLAGA 14. MERYNDA - ME22. URDA 7. GRAPA-GROPA RYZATY 23. VAKESZA 8. HALBIJA 15. MURGANA 24. VETULA 9. KOLIBA 16. PLEKAT-PLEGAT w całych Karpatach, Znacznie więcej jednak jest wyrazów rumuńskiego pochodzenia. Są to: a) uyrazy 1. facka z zachodu 2. striga uyrazy niemieckiego niesłusznie uważanych za wyrazy" jafera ej naj prawdopodobniej d) 1. 2. 3. pochodzenia 2. geleta 4. putyra cgólno-slowiańskie, 1. czetina 2. czula 3. dił - dział jak: 4. polana 5. turnut' 6 vatra wyrazy na pEwno węgierskiego pochodzenia baganczi 4. pantłyka birka - berka 5. salasz chotar - kotar C. syhla ej wyrazy pochodzenia 1. borsuk pochodzenia 1. multanki g) uyrazy jednak 7. vatrał 8. vojvoda 7. valach tureckiego 2. czoban f) wyrazy 1. Bacza, jako wyraz pochodzenia słowiańskiego, a także 2. pistrula, rodzimego pochodzenia; .. . 3. Bukerysa, Bukorova (jeżeli oczywiście ~u nalezą, ~ me. do put~ra ~~utiereszka itd.) są najprawdopodobmeJ pochoozema węglers lego i wreszcie 4. traka! trakacz pochodzenia niemieckiego. u;yl'azów 1:::) 1. afena 3. mosor - pochodzące nie można 1. gruń - hrun Kikula - Gigula 3. koszar 2. polskiego moldanky i wreszcie ze slowia1iskiego środowiska przypisywać Rumunom. 4. krdel 5. kyczera 6. Magura karpackiego, których 7. pirta zsinczica 8. Jakie są to wyrazy, a mianowIcie do których działów życia ludzkiego i zatrudnienia należą oraz wszy~tko co jeszcze dalej można wywnioskować z dotychczasowych badań, to wszystko wyłożyłem w następnym rozdziale końcowym, po zapoznaniu się z Wołoszczyzną Morawską z jej położeniem, z jej granicami, z jej osobliwościami -- jeżeli ma je w ogóle _ narzeczowymi, etnograficznymi, antropologicznymi i innymi. W końcu pozostawiłem trzeba nadmienić, że z· wyrazów, które z materiału Valka do dalszej analizy, tutaj odrzuciłem wszystkie oprócz dimikat, caTek, plekat', laja, które należą do wyrazów pasterskich. Przytoczyłem dość szczegółowo wielką liczbę wyrazów rumuńskiego pochodzenia, które występuje na różnych terenach językowych Karpat zachodnich. Opuściłem jednak znacznie większą liczbę wyrazów, które różni autorzy nie~łusznie podawali za wyrazy pochodzenia rumuńskiego. Na zakończenie chciałbym zwrócić uwagę, że jeśli chodzi o wyrazy pochodzenia rumuńskiego albo wyrazy niesłusznie za takie podawane, które przyjąłem lub odrzuciłem dla języka ukraińskiego, to obraz wcale nie jest jeszcze pełny. W rzeczywistości zajmowałem się tylko wyrazami i nazwami miejscowymi, które znalazłem w toku swych badall nad wpływami rumuńskimi na Wołoszczyźnie Morawskiej w szerszych ramach Karpat. Ze wzglę31° �485 484 du jednak na zbyt obszerny materiał nie mogłem badań całkowicie wyczerpać, jeśli chodzi o wpływy rumuńskie specjalnie na język ukrail1ski i pol!lki. Jest rzeczą oczywistą, że wyszukiwanie ev.:entualnych dal.szyc~ wyrazów i nazw miejscowych w literaturze topografIczne), etnografIczneJ i folklorystycznej w języku ukraińskim i polskim pozostaje zadaniem na przyszłość. Jest to zadanie mozolne i wiele wymagające od badacza, ale byłby już czas, aby to zadanie wykonać. . Wreszcie chciałbym jeszcze podkreślić, że podobnie jak w innych dzlCdzinach społeczno-gospodarczego i kulturalnego życia ludu w Karpatach, które w książce swej choćby pokrótce uwzględniłem, ale o których tutaj trudno nawet wspomnieć, i tak w dziedzinie czysto językowej trzeba zwracać uwagę na językowe elementy węgierskie oraz na inne wpływy. Względy głównie natury politycznej, które w ciągu minionego stulecia były przyczyną zacierania i bagatelizowania wpływu węgierskiego i nie!lłusznego powiększania wpływu rumuńskiego w Karpatach, dziś już nie istnieją· Obecnie powinniśmy być znacznie obiektywnie.jsi, ponieważ ~Ylko w ten S?oso:J wykonamy słusznie i całkowicie zadame naukowe, ktore przed namI stal. D. Krandżalow Ołomuniec, Czechosłowacja z udziału IV Sprawozdanie V Kongresie Nauk antropologicznych i etnologicznych w Filadelfii w dniach 1-9 VIII 1956 r. Celem określenia charakteru badań naukowych Kongresu i udziału w tych badaniach po!lzczególnych krajów należy rozpatrzyć po kolei 5 zasadniczych aspektów, w których tenże charakter uwydatnia się wyrażnie: 1) jakość pr':lblematyki, w której ogniskują się zainteresowania pracowników naukowych; 2) cele, jakie sobie wytycza nauka w danym społeczeństwie; 2) jakość i ilość materiału, jakim dysponują pracownicy naukowi; 4) rodzaj metody, która jest najczęściej stosowana; tutaj mieszczą się także środki, jakimi posługują się dane dziedziny nauki; 3) wyniki badań oceniane w ramach odnośnej dyscypliny oraz ich wartość dla ogólnego postępu wiedzy ludzkiej. Kongre!l, na który przybyło blisko 700 uczestników miał być przeglądem i podsumowaniem wyników badań przeprowadzonych w 48 państwach świata w dziedzinie antropologii i etnologii (w Ameryce nazywanej "social anthropology"). Zresztą nie tylko pod względem nomenklatury zarysowuje się różnica w sposobie pojmowania antropologii i etnologii w społeczeilstwach Starego i Nowego Swiata. 1) Przechodząc tedy po kolei powyższe 5 aspektów nauki, bezstronny obserwator zauważy, że problematyka etnologii Nowego Swiata dotyczy głównie synchronicznej strony przedmiotów i zjawisk podlegających dociekaniu naukowemu. Natomiast nauka Starego Swiata zadaje sobie pytanie nie tylko, jak to jest np. z danym typem antropologicznym czy z danym cbrzędem, jakie są cechy anatomiczne typu względnie, jaki jest przebieg obrzędu, w jakich warunkach pojawia się dany typ wzgl. dokonuje się obrzęd, ale również skąd się wziął, jakie jest jego pochodzenie, jakie są jego pcwiązania z innymi zjawiskami z zakresu kultury, socjologii, a nawet biologii i fizjologii. Problema tyka badań naukowych Starego Swiata obraca się tedy zarówno w kręgu badań statycznych, dążących do określenia postaci zjawiskowej przedmiotu, jak i jego historii, a wreszcie dąży ona do odtworzenia jego dynamiki, rozwoju i warunków tegoż rozwoju w życiu współczesnym. Jest tedy bardziej wielostronna niż problematyka nauki Nowego Swiata. 2) Tematyka Nowego Świata stawia sobie za cel jak najdokłacfniejszy i j ak najwierniejszy opis zj awiska kulturowego bez uciekania się do informacji pośrednich, fragmentarycznych i obfitujących w różnorodne interpretacje, czasami niejasne, zawikłane lub wręcz sprzeczne. Nastawienie ogólne życia, a więc i nauki idzie po linii praktycznych zainteresowań, zastosowań, rzadziej zaś badacz stara się dotrzeć do żródeł, �486 lub do podstawowych przyczyn i warunków, w których powstaje odnośne zjawisko (geneza). Jeszcze rzadziej zapuszcza się w dociekania teoretyczne dotyczące pryncypiów, mające wykryć ogólne podstawy czy zasady, na których opiera się dana dziedzina wiedzy. Jeśli interesują go jeszcze powiązania między różnorodnymi zjawiskami kultury a pewnymi faldami, dotyczącymi struktury tychże zjawisk, względnie związki cech anatomicznych z warunkami, w których się one znachodzą, to już odniesienia tychże faktów, ich związki z charakterem przyrody, z rodzajem typu anatomicznego lub z dominującą u tegoż typu psychiką czy strukturą języka będzie uważał za zadanie przerastające jego siły i raczej ujmujące niż dodające wagi jego twierdzeniom jako specjalisty w określonej gałęzi wiedzy. ,Jeżeli tedy chodzi o cele czy zadania antropologii i etnologii na najbliższą przyszłość, to w Nowym Świecie są to cele raczej utylitarne, praktyczne niż teoretyczne, np. jak przeprowadzić akulturację tj. przyswojenie cywilizacji amerykańskiej przez Indian Ameryki Północnej w sposób najprostszy, bez najmniej szych wstrząsów, oporów i naruszania zasady swcbody życia, tak Indian jak i Amerykanów. Natomiast do zadań etnologii w ujęciu Starego Świata należą m. in. badania, czy dany typ antropologiczny lub wytwór kulturowy jest wynikiem samorzutnego, spontanicznego rozwoju człowieka względnie społeczeilstwa, czy jest on produktem rodzimym, mieszanym lUb zapożyczonym. Jeżeli zaś zachodzą podobne fakty w dwu odrębnych i odległych od siebie grupach etnicznych, to antropologia i etnologia Starego Świata odczuwa potrzebę określenia czy to podobieństwo jest wynikiem niezależnego rozwoju (konwergencja), czy też zapożyczeniem dóbr kulturowych dokonanym w dawnych, zamierzchłych czasach, a w tym wypadku, czy odbył się tu najazd lub imigracja. Wreszcie interesują ją, jakiego rodzaju przyczyny spowodowały zróżnicowanie się typów antropologicznych lub rozejście się danych grup etnicznych; interesuje ją także pochodzenie odnośnych zjawisk kulturowych dlatego też cele antropologii i etnologii Starego Swiata sięgają dalej w głąb rozwoju odnośnych społeczeństw i niejednokrotnie posiadają charakter dociekań teoretycznych. 3) Natomiast Newy :O:wiat przoduje pod względem ilości materiału. l\Ia on bowiem dostępny nie tylko olbrzymi materiał własny na terenie USA, ale również posiada środki dla przeprowadzenia badań we wszystkich częściach świata, w naj odleglejszych zakątkach. Brak mu tylko materiału wykopaliskowego z pierwszych okresów rozwoju człowieka i jego kultury. 4) W Nowym Świecie przeważa metoda opisowa, którą popiera o ile tylko to jest możliwe eksperyment, praca laboratoryjna, obliczenia statystyczne. Oczywiście film, odlew, spektograf dżwiękowy znajdują tu zastosowanie wręcz ogromne. Stary Świat nie zawsze może sobie pozwolić na kosztowne ekspedycje czy badania laboratoryjne, góruje on jednak wypracowaniem ścisłych, gruntownych i niesłychanie precyzyjnych metod, które np. w jednym z działów etnologii, a mianowicie w etnolingwistyce dają znakomite rezultaty. 5) Wreszcie jeśli chodzi o wyniki badań, to bezwzględna ich ocena w ramach odnośnej dyscypliny nie zawsze wypadnie na korzyść amerykańskiego sposobu badań; dają one wprawdzie rezultaty bijące w oczy swoją wszechstronnością przedstawienia, pro5totą opisu, poglądowością i praktycznym zastosowaniem. Natomiast przy ocenie względnej wartości rezultatów badań naukowych, a więc, gdy się weźmie pod uwagę przydatność, zastosowalność wyników poszczególnych prac do problemów etnologii lub antropologii ogólnej, gdy się rozważy ich wartość dla rozwiązania problemów wiedzy w ogóle, to okaże się, że większą wartość w tym kierunku posiadają prace wykonywane w Starym Swiecie. Przykład: problem powstania mowy ludzkiej jest prawie nietykany w Nowym Świecie - podczas gdy w Starym Świecie najtęższe umysły (plato, Leibnitz) kusiły się o jego rozwiązanie i nie można zaprzeczyć, że wskutek prac podejmowanych w tym kierunku, jesteśmy dziś bliscy jego rozwiązania. Tak samo negatywne stanowisko kół etnologów amerykańskich w stosunku do uznania związku między faktami z zakresu kultury, socjologii i języka uległo w ostatnich czasach korzystnej zmianie właśnie wskutek prac na kontynencie (Szkoła P. W. Schmidt'a, Alf Sonnerfelt). Dlatego nie gdzieindziej, lecz w Ameryce powstał odrębny dział językoznawstwa zwany Ethnolinguistics lub Cultural Linguistics. Również pod wpływem prac językoznawstwa historyczno-porównawczego Starego Świata językoznawstwo amerykańskie zabrało się nareszcie do uporządkowania i przeprowadzenia klasyfikacji języków Ameryki Południowej. Początek jednak w tej dziedzinie dał L e h m a n n, P. W. S c h m i d t i inni. Jeśli idzie o prace Kongresu, to o wynikach odnośnych badań naukowych trudno mówić, gdy się nie ma pełnego tekstu referatów wygłoszonych na Kongresie. Na razie tedy zestawimy udział ilościowy poszczególnych krajów w sekcjach poszczególnych odgałęzień 3 zasadniczych typów tematyki: 1) tematyka ogólnie antropologiczna; 2) tematyka etnologiczna; 3) tema'tyka historyczna. Pierwsza z nich ujmuje człowieka jako jednostkę fizyczną, biologiczn,,! i społeczną; w drugiej jednostką jest plemię, lud względnie naród w aspekcie przestrzennym, a więc pod względem jego cech etnicznych, tudzież jego twórczość i oddziaływanie na inne jednostki etniczne; trzecia tematyka ujmuje jednostkę rasową lub etniczną i śledzi rozwój typu antropologicznego, jednak nie samego w sobie, ale w ścisłej łączności i powiązaniu z pozostałymi typami rasowymi lub grupami etnicznymi. l) Pierwszą tedy grupę tematów cechuje problematyka głównie sta- �tyczna, niekiedy dynamiczna (proces rozwojowy ontogenetyczny), a już rzadko kiedy hi~toryczna. 2) Cel jej dotyczy już to postaci zewnętrznej typu antropologicznego, ~połecznego lub kulturowego, już to jego struktury wewnętrznej, względnie funkcji jaką typ ten ma do spełnienia. Wreszcie celem tym może być zba· danie związków, podobieństw i różnic między poszczególnymi typami rasowymi, między różnymi rodzajami struktury społecznej i kulturowej oraz warunkami życia. W koncu cel ten może dotyczyć pryncypiów, tzn. owych ogólnych zasad i metod na których wspiera się gmach antropologii w szerokim znaczeniu tego wyrazu. W pierwszym wypadku dotyczącym zewnętrznej postaci przedmiob badań będzie to cel ściśle poznawczy, specjalistyczny; w drugim dotyczy on związków, jest praktyczny, wyznaczający niejednokrotnie normę postępowania ludzkiego w danych warunkach życia, wreszcie w trzecim, gdy chodzi o dotarcie do źródła podstaw antropologii jako nauki, jest to cel pryncypialistyczny. 3) Materiał naukowy w tej grupie tematów zbierany jest w mIeJscu ograniczonym (np. badanie antropometryczne mieszkańców kraju, z którego pochodzi autor referatu), lub materiał zbierany wszędzie, innymi słowy, będzie on nieograniczony pod względem miejsca. Pod względem czasu jest on w przeważnej mierze synchroniczny, głównie zaś będą stanowiły go przedmioty konkretne (ciało ludzkie oraz związane z nim zjawiska biologiczne i spoleczne). Rzadziej zaś (najczęściej w wypadku problematyki dynamicznej) są to obserwacje dotyczące zachowania gię organizmu ludzkiego lub pewnej grupy społecznej przy zmianie warunków życia lub otoczenia. 4) a) Metoda jest albo czysto opisowa (obraz, opis, pomiary) albo opis jest połączony z analizą struktury i funkcji przedmiotu, albo wreszcie obok opisu i analizy jest podana synteza. Synteza może się wyrażać we wnioskach prowadzących do praktycznego zastosowania wyniku badań w życiu współczegnym (np. organizacja życia, prawo, wskazówki do postępowania w akulturacji, a więc dotyczące kierowania przyswajaniem kultury przez elementy etniczne obce danej kulturze). b) W tematyce antropologicznej stosuje się metodę porównawczą, dającą zestawienie podobiel1stw i różnic w przestrzeni. c) W zależności od warunków w jakich się przeprowadza odnośne badania stosuje się najczęściej metodę śledzenia przedmiotu badań w warunkach naturalnych, a więc jest to metoda terenowa. Rzadziej badania antropologiczne lub socjologiczne dokonują się yv warunkach sztucznych, a wted~' metoda ma charakter laboratoryjno-eksperymentalny (kierowanie rozwojem i dobór warunków wpływających na rozwój w wypadku problematyki dynamicznej). !) W ramach tematyki antropologicznej c1ziałów nauki, a mianowicie: 1) 2) 3) 4) 5) 6) tematyka antropologię fizyczną antropologię stosowaną organizację społeczną . akulh.:rację organizację polityczną i pra\\io teorię wartości Kongresu obejmowała 20 referatów 10 13 17 10 3 r a z e m: 73 referaty I tak przy ogólnej przewadze referatów pochodzących z Nowego Świata, zrozumiałej choćby ze względu na bliskość miejsca Kongresu, wyrażającej się liczbą 170 referatów tj. 610/0 ogólnej liczby w stogunku do 109 tj. 39~/0 ze Świata Starego - pewne dzialy byly reprezentowane wyłącznie przez referaty z Nowego Świata, a mianowicie: Teoria wartości - 3 referaty z USA. Etnolingwistyka - 5 ref. (4 z USA i l z Puerto Rico) Ekonomika - 3 ref. z USA Archeologia N. Świata - 21 ref. z N. ŚW. Sztuka - 5 ref. (4 z USA i 1 z Australii) Inne działy wykazują znaczną przewagę amerykańskich referatów, a miancwicie: Muzeologia (12 N. Sw.: 1 St. Sw.) - 92010N. SW. Akulturacja (14 N. Sw.: 3 Si. Św.) - 82°1:1 N. Św., Etnomuzykologia (10 N. Sw.: 2 St. Św.) - 830/0 N. Sw. Etnopsychologia (6 N. Sw.: 2 st. Św.) - 75010N. Sw., Etnologia (17 N. Sw.: 11 Si. Sw.) - 60010N. Sw., Antropologia stosowana (7 N. Św.: 3 st. Św.) - 700/u N. Sw., Dyfuzja i etnohistoria (7 N. Sw.: 4 St. Sw.) - 64% N. Sw., Organizacja polityczna i prawo (6 N. Św.: 4 Si. Św.) - 60"/0 N. ŚW. Folklor (4 N. Sw.: 1 st. Sw.) - 80% N. SW. W szeregu działów zachodziła równowaga między ilością referatów ze Starego i Nowego Świata. Są to następujące działy: Rasa i ewolucja człowieka (10 St. Sw.: 9 N. Św.), Polarny kompleks kulturowy (3 St. Św.: 4 N. Sw.), Religia (6 St. Sw.: 5 N. Sw.), Lingwistyka (3 St. Św: 6 N. Sw.), Organizacja społeczna (6 St. Sw.: 7 N. Sw.). Wreszcie w kilku działach ilość referatów zgłoszonych ze Starego Świata wykazuje przewagę: są to: 1) Etnografia; 2) Antropologia fizyczna; 3) Prehistoria; 4) Etnoagrikultura. �491 490 Okazuje się, że umysłowość uczonych w N. SW. jest w większym stopniu zainteresowana funkcją przedmiotu jego związkami z innymi niż samym przedmiotem. Stąd zrozumiałe, że intresuje ich więcej etnologia niż etnografia, etnolingwistyka, jako język związany z etnosem czy też jako funkcja etnosu, więcej niż lingwistyka sama dla siebie. Podobną funkcję stanowią etnopsychologia i etnomuzykologia, a nawet sztuka, w rozumieniu twórczości zbiorowej narodu czy plemienia, o jakiej mówi etnologia, a nie twórczości indywidualnej, artystycznej, o jakiej mówi historia sztuki. Na praktyczny kierunek zainteresowań uczonych N. SW. wskazuje również ilość referatów z zakresu teorii wartości, ekonomiki, organizacji politycznej i prawa, antropologii stosowanej, akulturacji, muzeologii i folkloru. Archeologia Nowego Świata jest silnie reprezentowana w referatach N. ŚW. ze względu na bogactwo i dostępność odnośnego materiału naukowego. Przeciwnie mały stosunkowo udział nauki N. SW. w pracach antropologii fizycznej tłumaczy się z jednej strony brakiem materiałów wykopaliskowych z najstarszych epok rozwoju człowieka, z drugiej wymienioną cechą umysłowości amerykańskiej, którą więcej interesuje funkcja przedmiotu niż sam przedmiot. Co do mniejszego stosunkowo udziału nauki amerykańskiej w badaniach prehistorii i etnoagrikultury, to zaważył tu, jak się zdaje rodzaj problematyki, która w obydwu wypadkach jest raczej historyczna niż statyczna: poza tym, w wypadku etnoagrikultury, Ameryka rozporządza na swym terenie mniejszym i mniej różnorodnym materiałem dotyczącym rozwoju narzędzi oraz metod gospodarki rolniczej niż Europa, Azja czy nawet Afryka. Ograniczymy się do podania tytułów i ilości niektórych referatów. Etnolingwistyka USA -- Tonalność w komunikacji sygnałowej i folklorze ludu Efik. D. Simmons, Connecticut. USA - Etnolingwistyka Plemienia Navaho. J. Ca,sagrande. USA - Urbanizacja języka Guarani jako problem językowy kulturowy, P. Garvin. USA - Badania znaczenia ruchów ciała. R. Birdwhistell. Porto Rico - Zrozumiałość Iwmunikacji (językowej) i podstawy międzyetniczne H. Wolff. Lingwistyka USA - Synonimy i homonimyafiksowe w języku Proto-Siouan. F. M. Voegelin. USA - Pokrewiellstwo języków Tsimshian i Chinookan. D. H. Hymes. Austria - Siriono w Boliwii wschodniej: język monosylabiczny. P. E. Giertler, Tyrol. USA - Od fonemu do morfemu: Fleksje aspektu ,"sobowego w języku Cuzco Quechua. ,J. Lauriault. USA - Ogólna klasyfikacja języków Ameryki Środkowej i Poludniowej .. J. Greenberg. Polska - Dane językowe dla rozwiązania chamickiego problemu w Afryce. R. stopa. Kraków. ZSRR - Pochodzenie języka Hausa. D. A. Olderogge. Belgia - Język Pigmejów Bambuti w Kongo Belgijskim. A. Burssel15 Japonia - Porównawcze studium japońskich i koreańskich nazw geograficznych. Sh. Kanazawa. USA - Przyczynowe i nieprzyczynowe interpretacje podobieństw językowych. C. F. Voegelin. USA - Nawarstwienia stapiania się morfemicznego w języku ProtoMazatec. S. Gudschinski. Przechodząc do technicznej strony zorganizowania zjazdu, rozmieszczenia referatów pod względem czasu i miejsca, wypada zaznaczyć, że organizacja zjazdu była znakomita i funkcjonowała bez najmniejszych zakłóceń w 5-ciu różnych sekcjach obradujących równocześnie. Sesje ogólne (wspólne) odbywały się zwykle wieczorem. Sesji takich było 3. W pozostałe dni zjazdu o tejże porze odbywały się pokazy filmów etnograficznych; wobec dużej ilości zgłoszonych filmów pokazy te odbywały się czasem równocześnie w 2 oddzielnych salach. Referaty specjalityczne w liczbie 279 były wygłaszane w czasie od 9-tej do l2-tej przedpołudniem i od godz. H-tej do l6-tej, czasami do l7-tej popołudniu. Każdy referat specjalistyczny trwał 20 minut, po nim następowała lO-minutowa dyskusja. Referaty na sesjach ogólnych trwały znacznie dłużej, najczęściej około 45 minut. Aby zorientować się obiektywnie, jak przedstawiał się udział Polsld, zrobiono odrębne zestawienie liczby zgłoszonych referatów, a obok podano liczebność danego narodu. Oczywiście liczby te (procenty) mają charakter jedynie ogólnie orientacyjny. Każdy bowiem poszczególny wypadek udziału w takim a nie innym zakresie wymaga uwzględnienia i omówienia szeregu czynników, które siEi na ten udział złożyły. Udział ten nie może być tedy jedynym mfernikiem dorobku i dynamiki twórczości naukowej danego narodu (pań~twa) w dziedzinie antropologii l etnologii. Ponieważ jednak stanowi on do pewnego stopnia spontaniczną manifestację tegoż dorobku względnie wymienionej dynamiki twórczości umysłowej, wobec tego korzystamy z tej okazji, aby przy uwzględnieniu całego szeregu zastrzeżeń podać odnośne liczby. Najpierw tedy podamy owe zastrzeżenia. Otóż prężność czy dynamika twórczości naukowej w pewnej dziedzinie wiedzy ludzkiej zaleŻ)' od wielu czynników: 1) od siły biologicznej danego narodu (liczba jego członków), �492 493 2) od bogactwa i środków materialnych. jakimi rozporządza nauka w danym kraju, 3) od zainteresowań naukowych społeczeństwa (zaopatrzenie nauki i naukowców, skąd wynika ilość zamówień społecznych na prace naukowe), 4) od długotrwałości tradycji i twórczości naukowej (niepodległość, własny byt państwowy danego narodu), 5) od specjalnych warunków predy~ponujących dany naród w kierunku badań naukowych tego, a nie innego rodzaju (np. charakter narodowy, uzdolnienie, warunki geograficzne, nastawienie na praktykę lub teorię, na metodę laboratoryjno-eksperymentalną lub książkową itp.). 6) od ułatwienia technicznego naukowcom wzięcia udziału w Kongresie (m. in. od miejsca zjazdu naukowego), 7) od przypadkowego zbiegu okoliczności sprzyjających lub przeszkadzających wzięciu udziału w zjeździe naukowym. ..._-----_ .. - -_._-._ .._-" S t a r y! ,biJ ... --:-1 -:--~--.:--:§ ~--------II--'-Procentowy ... .~ udział w Kongresie _ , E .~ 'f) 0.0 i ell c .. uj c.> .. • , 12 i 'u c I ~ c i -- ~ . 3,721 i proc., . N o-~-~" -- t I ~ Udział: liczba ref. j proc.' Ludność: w milionach i proc. ---~ Z ~igj ____ i B.8 1135 I i-- 0,51! Ó,63 0,~8 5 I Świat ~ ~I .~_~ 44 20 1,46 _ _! _.._. " ••. i ~ ~,321. i 0.36 [1 0.65 1 3 1,B 56 4.08 1. Udział znacznie P. Rico Haiti Austria Dania Ekwador II wyż~zy niż wypadałoby 4 razy wyższy ! 43 3,13 3 7 3 3 I i 1,7 27,44i 0,12 I L=-_.__ .J fz< ~ 3 2 i I 3.7 0,27 _-- 2 2 2 biologiczna (liczba ludności) państw - Anglia, uczestników ._-------- gl~1 lłl~I~lillg t:1~.~ ~: ~I~I !~J_.~..I~L~.j~_~~\~ g ~ ~---II-·--~-[9 1,8 i 0,72 , 0,36 I 3,24 3 12 1 12 1,OB 0,36 0,72 I 2 0,36 0,72 1 I BB \17 6,22 1,24 I ,13,5 i I I 1,B \ 0,36 1,OB I 1,44 -.. --------.~-_.-.--- I I I ~ 5-----1~-~3-1~·- ,I ------·--f-····--·-,··-------I-··--·,···~·;·--·-· I 50 26 18,6 4,9 7,4 9,B 48,B 24 13 214 3,65 1,90 0,62 0,35 0,54, 0,71 I 3,56 1,75 0,94 15,62 -1--1 ;-I--T- l \-~ \ --------I-----·--I~-~.. ~I_l~LJ_JJ IJJ...! IJJ._' ~ I I i ; ],OBI ---- ... _ narodu 3 razy wyższy 3 Udział nieco wyższy, prawie odpodiadający liczebności narodu. CSR, Hiszpania, Holandia, Norwegia, Węgry, U. Pd. Afr. --, ----- I ell ,3,5 , 0.25' 10,5: 376 ! ~i : 0,72 29 L:~;0,76 ! z liczebności Israel USA Belgia Francja Szwajcaria I i i._.__ .__ . '1 0,12; ;.... 19 8 3 II 5 I 1 I 6,84 2,88 1,88 I 1,81 0,36 ! 2 ~ i i 7,1 51 ~ I ,I "I!!,'I l' ~ --------------- .._ Ludnos'c' . milionach ii '" ~.~ ~::t:::t:..:; I' 10 4 4 i3 3,6 1,44 1,4,( i 1,08 4,32 a dynamika II 1 l c I,;l '" I <t: -< ~ al ,:.,.; i Q ! I -----------------_._----------------Udział: I' I łi czba ref. i proc. W _-_ _ ell Świat .--_ .. Nie wdając się w ścisłą analizę pOWyższych cyfr i rozpatrując udział w pracach Kongresu jedynie w związku z pierwszym czynnikiem (siła biologiczna, liczebność danego narodu) zestawienie powyższe daje następujące wyniki: 0,31 ' J- ~~.65!~~~---I I 3 l,OB i ..-1-2:-. 0 1 0,36 2: :1 0,72 j , I i I I I I 1153 143,08 I , 167 I J 2,19 I I �III Udział nieco niższy niż wypadałoby NRF, Polska, Szwecja, Portugalia, IV Udział znacznie Indie ZSRR Turcja Brazylia z liczebności narodu. Jugosławia, Australia, Meksyk, Peru. niższy *. 16 razy niższy 11 4 Japonia Włochy Argentyna 3 razy niższy 2 2 3 Jakkolwiek w referatach dopuszczonych było 5 języków, a mianowicie angielski, francuski, niemiecki, włoski i hiszpański, to jednak olbrzymi<; większość referatów (86%) była wygłoszona wyłącznie w języku angielskim (Język gospodarzy), po nim szedł język francuski (11%), a na końcu niemiecki (1,5%) i hiszpański (1,5%). Referaty, których słuchałem, prawie wszystkie stały na wysokim poziomie; uczeni, biorący udział w kongresie to ludzie niezwykle skromni, wolni od jakiejkolwiek pozy i tupetu. Zauważyłem, że i nasz dorobek naukowy ma swoje miejsce w bibliotekach USA. Nasz "Przegląd Antropologiczny" jest wyłożony do wglądu w Lectorium Muzeum w Filadelfii, a moje "Die Schnalze" spotkałem w Bibliotece Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku. Roman Zofia Stopa Staszczakówna UW AGI O ZESZYCIE PROBNYM POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO Na temat Zeszytu próbnego P.A.E. nadesłali recenzje z k l' a j u: prof. dr Sto Bąk (Wrocław), prof. dr K. Dobrowolski (Kraków), doc. dr M. Frankowska (Poznań), prof. dr L. Kaczmarek (Lublin), prof. dr J. Kostrzew-ski (Poznań), mgr K. Kwaśniewski (Wrocław), mgr M. TrawińskaKwaśniewska (Wrocław), doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa (Warszawa), prof. dr K. Majewski (Warszawa), prof. K. Moszyński (Kraków), doc. dr J. Pazdur (Warszawa), pracownicy Katedry Etnografii Uniwersytetu w Łodzi pod kier. prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej, pracownicy Zakładu Etnografii Uniw. Warszawskiego, prof. dr lVI. ZnamierowskaPrufferowa (Toruń), prof. dr R. Reinfuss (Kraków), doc. dr Z. Stami* Mały stosunkowo udział w Kongresie państw o wysokim Indie, ZSSR, Japonia, Włochy, a nawet Turcja tłumaczy się nych zastrzeżeń zdecydowanie negatywnym wpływem na okoliczności wymienionych w punktach od 5 do 7. poziomie nauki jak. w myśl wyżej poda-o udział w KongresiE' rowska (Kraków), mgr A. Szymczak (recenzja przedyskutowana na zebraniu naukowym II Pracowni Dialektologicznej P.A.N. pod kier. prof dr W. Droszewskiego), prof. dr J. Wąsowicz (Wrocław), prof. dr A. Zierhoffer (Poznań). Uwagi z z a g l' a n i c y nadesłali: *. Prof. dr E. Burgstaller (Zentrastelle fur den Volkskundeatlas in Osterreich Linz), prof. dr H. DalkeI' (Verband der vereine fur Volkskunde E. V., Stuttgart), prof. A. Haberlandt (Wiedeń), prof. dr V. Kiparsky (Biblioteka Uniwersytetu - Sekcja słowiańska, Finlandia-Helsinki), prof. dr S. Erixon (Stockholm), doc. dr D. Stranska (Praha), dr P. J. Meertens (Koninklijke Nederlandes Akademie. an Wetenschappen, Amsterdam), dr M. Zender (Institut £lir geschichtliche Landeskunde del' Rheinlande an del' Universitat Bonn); Prof. dr Dymitr Krandżalow - (Olomouc CSR). O g ł o s z o n o l' e c e n z j e d l' U k i e m: R. We i s, Schweiz. Archiv Volkskunde, Band 54 (1958), Bucherbesprechungen Comptes-rendus de livres. S. 160-161. Nadesłane do Redakcji PAE uwagi recenzje i listy oraz przeprowadzona dyskusja nad Zeszytem próbnym w dniach 24-26. L 1959 r. we Wrocławiu sprowadzają się w zasadzie do następujących zagadnień: A. Uwagi o g ó l n e odnośnie wydawnictwa. B. Zagadnienia m e t o d o log i c z n e (cel i zadania P.A.E., analiza możliwości i ograniczeń metody kartograficznej, zakres tematyki, baza materiałowa, ujęcia chronologiczne i ilościowe w Atlasie, problem Ziem Odzyskanych, mapowanie zjawisk językowych). C. Uwagi s z c z e g ó ł o w e odnośnie treści Zeszytu próbnego P.A.E. (strona graficzno-techniczna Atlasu, treść poszczególnych map 1-17, dokumentacja Zeszytu próbnego). Nadesłane z kraju i wygloszone na konferencji 24--26. L 1959 r. we Wrocławiu uwagi ogólne o Zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego podkreślają pożyteczność tego wydawnictwa i zaliczają go do b. ważnych osiągnięć etnografii polskiej. Polski Atlas Etnograficzny zdaniem recenzentów stanowi duży krok naprzód w metodyce prac atlasowych, jest bowiem najbardziej nowoczesnym atlasem etnograficznym spośród tych jakie się dotychczas ukazały. Kilku recenzentów m. in. zwracała u"vagę na piękną s;:atę graficzną tego wydawnictwa; "Forma zewnętrzna bardzo piękna ... " (prof. dr A. Zierhoffer), lub "Zeszyt próbny przedstawia się zewnętrznie biorąc bardzo dobrze" (prof. K. Moszyński), "druk poszczególnych map i tekstów wykonany został bardzo starannie i czysto, co pozwala przypuszczać, że i całość Atlasu wypadnie w druku również nienagannie" (Prof. dr R. Reinfuss). Uwagi nadesłane z z a g l' a n i c y odnośnie Zeszytu próbnego również zawierają pozytywne oceny. Poniżej cytujemy fragmenty recenzji wybit• Patrz Przypisy na kOllCU. �497 496 nych specjalistów z zakresu kartografii etnograficznej: (prof. S. E l' i x o n) " ... I have receh'ed your magnificent atlas together with a summ ary and indication list for which 1. I thank you. " In my opinion your contribution to the ethnographic cartography of Europe is of the greatest value ... " (prof. E. B u l' g s t a 11 er); "Mit ausserordentlicher Freude empfing ich Ihre Sendung mit dem sehr schon ausgearbeiteten ersten Teil Ihres Ethnographischen Atlas. Erlauben Sie mir, dass wir Ihnen zum Erscheinen dieses wichtigen Werkes auf das herzlichste gratulieren. Ihr Werk hat aus nich t nul' gezeigt, dass in del' volkskundlichen Kartographie methodisch immer noch neue Wege beschritten werden konnen, die in ihrer Wirkung iiberraschen, sondern dass sich fiir Polen dieselben kulturgeographischen Fragen ergeben, mit denen uns auch wir beschaftigen ... ". (dr J. M e e l' t e n s); " ... The execution seems very successful to us. I like to compliment the draughtsman as well as the printer. The addition of drawings on those maps that ask for it, is very welcome. It semms an advantage to us that each issue is going to have maps of similar thematic contens; this forwards the surveayability of the map ... We have no doubt that the PAE wi~l be a very useful contribution to the atlas of European folklore ... " (R. We i s s); " ... Zur Technik ist zu sagen, dass eine Musterkarte (mapa Darstellungsmanieren (Punktmanier, Flachenmanier, beide kombieniert, einfarbig, mehrfarbig, zusammenfassende Grenzlinien und Linienbiindel) geboten wird, alles graphisch gut gemacht und mit klaren Einsicht, dass nur die Punktmanier das wissenschaftliche Rohmaterial eines Quellenwerkes geben kann... Jedes Land muss zunachst seinen Atlas nach seinen eigenen Tendenzen und Gegebenheiten formen. Darum bleiben vorlaiifig der europaischen Koordination in technischer methodischer und inhaltlicher Hinsicht enge Grenzen gesefzt ... " W dyskusji nad założeniami Polskiego Atlasu Etnograficznego zastanowiano się m. in. nad profilem jego i celami, którym Atlas ma służyć. Podstawę dyskusji stanowił przede wszystkim wstęp opracowany przez J. G a j k a zamieszczony w suplemencie wydanym do Zeszytu próbnego PAE s. 7-15, jak i sam Zeszyt próbny. Tym sprawom poświęciła dużą uwagę w swoJeJ recenzji doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa, w której autorka zajmuje się rozbieżnościami w rozumieniu zakresu, tematyki i roli Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz omówiła konsekwencje tych różnych stanowisk. Zdaniem recenzentki motywem wysunięcia prac atlasowych na czołowe miejsce prac etnograficznych - "nie było założenie metodologiczne uznające metodę kartograficzną za czołową metodę pracy etnograficznej, lecz traktowanie pracy atlasowej jako środka umożliwiającego najszybciej pokrycie całej Polski szeregiem punktów badawczych i dostarczenie wyczerpującego materiału źródłowego dla syntetycznego opracowania historii 17) aBer polskiej l:ultur." ludowej. Każdy z wlą::zających się w tę pracę etnografów myślał a materiale tego typu któryby umożliwił mu zbliżyć się do zrazu·· mienia jego specjalnie interesujących zagadnień i epok". Stąd zdaniern recenzentki mimo jednolitej zgody na zalożenia atlasu powstały pewn;; nieporozumienia przy jego realizacji, wynikłe z odmiennych wymaga!'! stawianych kwestionariuszom, badaniom terenowym, gęstości sieci, jal{ i szybkości wyciągania wniosków z materiału zestawionego przez Atlas. Mimo tych różnic według doc. Kutrzeby-Pojnarowej "materiału atlasowego nie można traktować inaczej niż większość materiału uzyskanego na drodze innych badań terenowych tzn. jako materiału ilustrującego rozwój kultury ludo"vej z końca XIX i I połowy XX w. i trzeba mu stawiać te same wymagania, jakie stawiamy wszystkim innym pracom terenowym - pełności i sumienności opisu, jego reprezentatywności (popartej ujęciami iloś~iowymi) i przedstawienia dynamiczności opisanych zjawisk, której zrozumienie już na tym etapie pracy jest konieczne, gdyż wymagany przez na~ "dynamiczny" obraz narastania zjawisk nie może być mechanicznym. zestawieniem chronologicznym opisywanych w sposób statyczny faktów". Drugi cel Atlasu wig recenzentki to "zestawienie archaizmów kultury tradycyjnej w ich geograficznym występowaniu jako podstawy rekon·· strukcji pierwotnych zespołów kulturowych". Ze względu na szybką niwelację reliktów kultury ludowej, recenzentka drugi cel Atlasu uważa "za jak najbardziej palącą potrzebę i za fundamentalne zadanie Atlasc!". Następnie autorka stwierdza "w obu wypadkach wydaje się możliwe zmniejszenie liczby punktów badanych, gdyż nie zmienią one obrazu jaki uzyskujemy. Jedynie ze względu na możliwości uchwycenia większej liczby dziś nam nie znanych różnych form kulturalnych epok minionych gęsta siatka w tym wypadku ma pewne uzasadnienie (ale nie ze względu net wnioski z zasięgów, które napewno zwłaszcza na granicach zasięgów ułegły przesunięciom dziś już nie do zrekonstruowania). utrzymanie gęściejszej siatki możnaby zrekompensować ściślejszym dobraniem tematów badali, któreby ilustrowały zróżnicowanie w przeszłości na wybranych przykładach z różnych dziedzin kultury (bez szczegółowego wyczerpania opracowanych tematów). Następnie przez zmniejszenie ilości punktów zwiększyć ich pełność i wiarygodność przy eksploatacji, oraz przyśpieszyć tempo prac atlasowych". Zdaniem następnych dyskutantów wydany Zeszyt próbny PAE jest pewnego rodzaju wypadkową przedstawionych założeń, bowiem już sama metoda kartograficzna wyznaczyła w pewnym stopniu zakres tego przedsięwzięcia (mgr Trawil'1ska-Kwaśniewska). Jednakże zarysowały się różnice w stanowiskach recenzentów odnośnie zakresu metody kartograflcznej. Według prof. R. Reinfussa, doc. J. Burszty, doc. Kutrzeby-Pojnarowej kariografia etnograficzna jest tylko techniką obrazowania przestrzennego. stąd zawężenie P.tlasu do charakteru źródła. Według innych "dobór ba32 "Lud", t. XLV �499 498 danych zagadnień, sposób przeprowadzenia typologii, zestawienie poszcze·gólnych elementów na jednej mapie, lub w obrębie jednego tematu stanowią pewnego rodzaju syntezę, ktćra zależnie od jakości opracowaI1, może mieć znaczenie mniejsze lub większe od czysto źródłowego, ale z samego założenia nigdy nie może stanowić tylko źródła" (mgr Kwaśniewski, mgr Trawińska-Kwaśniewska). "Z tego punktu widzenia powstaje w PAE kilka typów kartogramów o różnych podstawach metoaologicznych, aspiracjach poznawczych, merytorycznej treści opisowej" (mgr Trawińska-Kwaśniewska). Pracownicy Zakładu Etnografii IHKM we Wrocławiu szczegółowo omówili charakter kartogramów w świetle dotychczasowej praktyki PAE, poruszyli sprawę szczegółowych metod, dróg na jakich powstają kartogramy, jednakźe dyskusja ta wybiegła nieco poza ramy dyskusji nad Zeszy tem próbnym P AE. "zmierzać (~o zatn:cinil,nia w PAE wypróbcwanych eksploratol'ów" (doc. M. Frankowska, prof. St. Bąk). W związku z badaniami i opracowaniem kartogramów wysunięto postulat dużej wagi. MaDy Zeszytu próanego noszą bowiem w swej astatecznej postaci znamiona konfliktu pomiędzy poszczególnymi stadiami opracowania; ;jkładaniem kwestionariusza, badaniami terenowymi, systematyką roboczą i ostateczną, uwidocznioną na mapie. Kontrowersja ta wynikła z faktu, że poszczególne etapy pracy wykonują r07.ne osoby, stąd postulat, aby l;:westionariusze przygotowywali przyszli autorowie tematu, do których należaloby sprawdzenie kwestionariusza w terenie przez przeprowadzenie bildań sondażowych, następnie należy zaostrzyć wymagania odnośnie wyników badań terenowych z zakresu ujęć ilościowych i chronologicznych. Podnoszono również znaczenie badań kontrolnych (doc. A. KutrzebaPojnarowa, mgr Kwaśnh:wski, mgr Trawińska-Kwaśniewska). Podstawową bazę materiałową PAE uzupełniają inne materiały (literatura, archiwa, muzea), postępowanie takie uznano zgodnie za słuszne, ponieważ konfrontacje materiałów nowszych ze starszymi źródłami stwarza możliwości wykrycia przemian kulturowych. Zwracano jednakże uwagę, czy nie należałoby na mapach wprowadzić zróżnicowania znakowego między materiałami zdobytymi w terenie a zaczerpniętymi z literatury czy archiwów (doc. Frankowska, prof. St. Bąk, doc. Kutrzeba-Pojnarowa). Równorzędne trakt(Jwanie tych źródeł wprowadza zdaniem recenzentów nieja,;ności, tymbarciziej, że w niektórych mapach np. 17 w tytule podano stan z 1950-55, tymczasem w uwadze końcowej zaznaczono, że mapę uzupełniono materiałem z innych źródeł pochodzących z lat 1873-1935 (doc. Frankowska). Stwierdzono również brak w Zeszycie próbnym bliższego określeni.1 (indeksów) materiałów pochodzących z Innych źródeł, niż badania PAE (prof. R. Reinfuss). W związku z materiałami określanymi jako inne źródła podnoszone, że raczej należałoby rezygnować z nanoszenia ich na mapę w wypadku, gdy nic nowego nie wnoszą do zasięgu wyznaczonego w oparciu o badania PAE, zbyt duże bowiem ilości punktów na niektórych obszarach zdaniem recenzentów, sugerują nasilenie występowania mapowanego zjawiska (doc. Z. Stamirowska). Z zagadnieniem różnicowania źródeł na mapach wiąże się sprawa ujęć c h r o n o log i i i n a s i l e n i a w kar t o g r a m a c h P A E. Ogólnie stwierdzono, że czas występowania lub zanikania omawianych w Atlasie zjawisk kulturowych jest zagadnieniem zbyt wielkiej wa,;i, by można je pominąć, to też podkreślano, że ~zkoda, iż nie wszystkie mapy w Zeszycie próbnym uwzględniły zagadnienia chronologii w jednakowym stopniu (doc. M. Frankowska). Stąd propozycje, "aby na wszystkich mapach W związku zaś z Zeszytem próbnym i założeniami Atlasu, który ma u k a z a ć z l' Ó Ż n i c o wan i e p r z e s t r :1 e n n e P o l s k i, zwrócono uwagę, że kartogramy Zeszytu próbnego uwidoczniły przede wszystkim podział Polski na połudn.-zach. i półn.-wsch., ukazując granicę między postępowym a bardziej zacofanym obszarem Polski (mgr K. Kwaśniewski). Zdaniem recenzenta, wynik ten ma niewątpliwie znaczenie dla praktyki społeczno-gospodarczej, jednakże autor podkreślił, że celem Atlasu jest zestawienie materiałów rzucających światło na starsze formacje kulturowe jak to czyni np. mapa 3 lub 9. Proporcje między tymi kartogramami, niekorzystne według recenzenta w Zeszycie próbnym, nie powinny być zachowane w przyszłych zeszytach Atlasu. Z uwagi na to, "że jednym z zadań PAE ma być wykrycie faktów kulturowych charakterystycznych dla Polski" postawiono pytanie "czy i jak będzie się czytelnikowi przekazywało wiadomości o faktach kulturowych z punktu Polski niezróżnicowanych" (doc. Z. Stamirowska). Prace nad PAE opierają się na dwóch zasadniczych bazach ź l' ód ł o w y c h; materiałach pochodzących z literatury i nieopub1.ikowanych zbiorach archiwalnych i muzealnych. W odniesieniu do pierwszej podstawowej grupy materiałów PAE podnoszono, że sieć wsi PAE jest za rzadka. stąd pomijanie zjawisk na obszarze ich reliktowego występowania, to też należałoby zwiększyć ilość punktów badanych (doc. J. Burszta, prof. M. Priifferowa, doc. M. Frankowska). Przeciwne sugestie wysunęła doc. Kutrzeba-Pojnarowa, zdaniem której należałoby zrezygnować raczej z tak gęstej sieci na rzecz przyśpieszenia dokonania zdjęcia terenowego zaplanowanej tematyki PAE. Następnie zwrócono uwagę, że w badaniach PAE wzięła udział zbyt duża kadra terenowa (109 osób w ciągu trzech lat), co odbiło się niekorzystnie na porównywalności materiałów terenowych (pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi, mgr A. Szymczak, doc. Z. Stamirowska). Zalecenia: - l �500 ujednolicić chronologię lub wprowadzić cownicy Zakładu Etnografii U.\V.). 501 tylko stan współczesny" (Pra- Zagadnienie chronologii i nasilenia według recenzentów mogą być ujęt~ w ramy ogólnej kategorazacji ale nie mogą być pominięte i powinny być. potraktcwane raczej łącznie jak np. na mapie 15 (mgr Trawińska-Kwaśniewska). Zwróc:>t1Ojednakże uwagę, że przy określaniu chronologii zjawisk kulturowych etnograf napotyka na dość duże trudności, ponieważ precezyjniE' datowat~e bywają jedynie niektóre zabytki kultury materialnej, w pozostałych zaś wypadkach etnograf opiera się na chronologii podawanej przez informatorGw. "Granica błędu dochodzi tu do 20 lat i więcej -- zaś jeżeli cały okres objęty pamięcią informatorów nie przekracza 80 lat, to je t;;; błąd bardzo poważny. Wydaje się, że na podstawie relacji infermatorów terenowych można ujmować zjawiska tylko w kategoriach "bylo i jest", "nie było a jest", "było a nie ma", "nie było i nie ma" (mgr K. Kwaś.niewski). W dalszym ciągu recenzent stwierdził, "że periodyzacja wprowadzona na mapach 3, 4-7, 14, 15 może nawet czytelnika wprowadzić wprost w błąd, ponieważ wyodrębnione daty (okresy) nie są datami przełomowymi, lecz zostały użyte orientacyjnie, pozwalając umiejscowić zjawisko bliżej w czasie". Następnie recenzent podkreślił, że na żadnej mapie w Zeszycie próbnym PAE poszczególne okresy nie utworzyły zwartych zasięgów o charakterze izochron. "Mimo tego niepowodzenia kartografia etnograficzna putrafi stworzyć podobne kartogramy; przykładem właściwego rozwiązania może tu być mapa 10 czy 15, gdzie właściwie ustawiona typologia pozwoliła na wyodrębnienie stref przejści.owych, mówiących dobitnie o kierunku l prędkości cofania się i postępowania zjawisk, dając właśnie zasięgi o ch~1" rakterze izochron". Na koniec recenzent zauważył, że "ujmowanie zjawis!.; w okresy ma sens jedynie przy równoczesnym zobrazowaniu ilościowee;~. nasilenia występowania tych zjawisk, połączone kategorie czasu i ilości mogą dac pełny obraz zaniku, czy rozprzestrzeniania się zjawisk". Je::!.. nakże w odniesieniu do ujęć ilościowych w Atlasie podniesiono pewne zastrzeżenia mimo, "że uwzględnienie ilościowego natężenia występowania badanych zjawisk wydaje się w Atlasie rzeczą pożądaną. Z drugiej jednak strony nie można zapominać, że Atlas nie może na podstawie danych z 338 wsi operować statystycznie wielkimi liczbami; charakteryzowanie tak dużego obszaru przy tak niewielkiej ilości punktów, metodą reprezenbcyjną - może się w zasadzie ograniczyć tylko do uzyskania danych o wy .. stępowaniu, lub niewystępowaniu zjawiska. Dane ilościowe, nawet je"źeli są precyzyjne nie mogą służyć - pochodząc z jednej tylko wsi - do charakterystyki jednego areału. Tak więc przy metodzie reprezentacyjnej można i należy sumować proste odpowiedzi "tak" lub "nie", zaś skrzyżowanie tej metody z metodą szczegółowych ujęć ilościowych może dać przy braku dostatecznie wielkich liczb za duży margines błędu. Nie znaczy to że z ujęć ilościowych Atlas ma wególe zrezygnować. l'vlożna używać stojących co dysr::ozycji szczegółowych danych statystycznych. Klasycznym ujęciem odpowiadającym możliwościom Atlasu na podstawie własnych tylko żródeł będzie jednak ujmowanie zjawiska w kategoriach wyłącznego występowania, równowagi czy przewagi danego zjawiska, w celowym zestawieniu kilku wypierających się zjawisk na jednym 'kartogramie. I tu zatem najważniejsza jest wnikliwa i wszechstronna analiza typologiczna zjawiska, która może jedynie wyznaczyć poszukiwanie strefy przejściowej, których nie potrafią wyznaczyć wyrywkowe dane ilościowe" (mgr K. Kwaśniewski). W sprawach ujęć chronologicznych w Atlasie zabrał również głos prof. Dobrowolski zalecając; ,;w komentarzach do map byłoby pożądane podanie w granicach możliwości czasu powstania pewnych elementów (hipotetycznie np. pewne typy obory dające się określić - jeżeli chodzi o czas wprowadzenia) - na podstawie źródeł pisanych". Dużo czasu poświęcono w dyskusji sprawie potraktowania Ziem O d z v s k a n v c h w Atlasie. Recenzenci podkreślali, że problem Ziem Odz) ~kanyCh "jest trudny, jednakże w Zeszycie próbnym został poprawniej rozwiązany niż w ;\1ałym Atlasie Gwar Polskich (Prof. Bąk, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi). Nie wszyscy jednak dyskutanci byli zgodni co do łącznego traktowania Ziem Odzyskanych, np. prof. Dobrowolski pisze: ,.największym uchybieniem jest włączenie Ziem Zachodnich bez zaznaczenia odrebności zaludnienia tych ziem. Konieczne byłoby wydobycie elementów kult'ury związanych z grupami ludności polskiej na tych terenach w okres:;e przed II wojną, słowińskiej i serbołużyckiej oraz wykonania studium kartograficznego podającego rozmieszczenie grup ludności napływowej (m. in. zwartych grup ludności napływających z różnych regionów etnogr8.ficznych Polski)". Dyskutanci językoznawcy podnosili, że Ziemie Odzyskane nie są obszarem jednolitym pod względem procentu ludności autochtonicznej, czy polskiej, zaznaczając, że poszczególne obszary różnią się zarówno stopniem zgermanizowania jak i zachowania ,.•polskości" oraz odmienna jest "polskość" naniesiona toteż sugerowano zaznaczenie granic politycznych (doc. Z. Stamirowska). Przeciwne stanowisko reprezentowali etnografowie (doc. Burszta, prof. Czekanowski, prof. Gajek) zwracając uwagę, że etnograf odnośnie badań na Ziemiach Zachodnich jest w nieco odmiennej sytuacji aniżeli językoznawca. Wiele zjawisk mapowanych w PAE nie kształtuje się według granicy politycznej, posiadają one bowiem zasięgi szersze, niekiedy środkowoeuropejskie. Nie ma więc obawy przy analizie tych zjawisk, p~minięcia ważnych zjawisk wspólczesnych, czy bliskiej przeszłości. Zgednie stwierdzono, że ze względu na dynamikę zjawisk należy dokładnie uzupełnić wyniki badań terenowych z Ziem Zachodnich, danymi zawartymi w literaturze, archiwach, oraz prowadzić badania na Ziemiach Odzyskanych szczególnie skrzętnie tam, gdzie zachowała się ludność polska �502 sprzed 1939r. Przy czym zaznaczono, że dane archiwalne lub zawarte w literaturze nie stwarzają możliwości i konkretnych podstaw co typologii opartej ,o for,mę i funkcję wytworu. Natomiast badania terenowe oparte o bezposredmą obserwaCję i wywiad z ludnością autochtoniczną i osadnikami z innych części Polski pozwalają na stwierdzenie co ludzie zastali co przywieżli i co zmienili (prof. J. Gajek). Następnie w stanowiskac; dyskutantów zaznaczały się różnice, czy każc.orazowo wprowadzać na kartogramy to, co zostało przeniesione po roku 1939 (doc. M. Frankowska prof .. J. G~jek). Zgodnie natomiast podkreślono, że nie należy rezygnOWal~ z notowama przeniesień i zmian na Ziemiach Odzyskanych w zakresie ._ tworów i ich funkcji. Nawet w wypadku, gdy obraz jest niepełny, nie :~_ lez~ r~zygnować z notyfikowania przeniesień, które nasuwają ciekawe wm?skl o drogach wędrówki ludności przesiedlonej i o jej składzie. Wysumęto postulat, aby badania terenowe prowadzili na Ziemiach Odzvskanych najlepsi pracownicy terenowi Atlasu (doc. J. Klimaszewska). ..' . W dyskusji odnoszącej się do zagadnienia m a p o wan i a z j ;.j_ W l ~k J ę z y k o w y c h w Atlasie Etnograficznym wypowiadali sie p~zed~ ~szystkim językoznawcy, których dezyderaty zmierzały do uszcze~ golowlema map etnograficznych przez uwzględnienie zagadnień typu fonetycznego. lub słowotwórczego, (prof. Doroszewski, doc. Stamirowska, mgr W. PomIanowska). W dyskusji zwracano jednakże uwagę na brak d::>sta.. teczn~go 'przygotowania etnografów w zakresie zapisu fonetycznego, na~tęp:1Ie, ze. zbytnie uszczegÓło~ienie map etnograficznych zagadnieniami JęZyKowymI, przerosłoby zadame PAE i opóźniło jego wydanie. Pod sumowuj.ąc d.yskusję między językoznawcami a etnografami, prof. J. Gajek ~twIerdz~ł: "PAE .stawia jednak na pierwszym planie zagadnienie formy l funkCjI wytworow, z czym wia,że się niewątpliwie i strona języko"va, zwłaszc~a leksy~alna, a na dalszym zaś planie fonetyczna. Materiały językowe w111ny byc tylko wtedy w pełni uwzględniane w PAE: 1) gdy brak odpowie~nich skartowań językowych, 2) gdy zróżnicowanie przestrzenne w oparCIU o materiał językowy pokrywa się z wynikami kartogramów etnograficznych". W związku z rozbieżnym zakresem uwzględnienia materiałów językowych przez etnografów na mapach etnograficznych, wysunięto wniosek o opracowanie ogólnych zasad normujących uwzględnienie materiału językowego na mapach PAE (doc. J. Klimaszewska). Następnie zalecono, aby RedakCja PAE posiadała stałego konsultanta językoznawcę (doc. Stamirowska). A n a l i z a s t r o n y t e c h n i c z n o - g r a f i 2 Zn e j A t l a s u oraz kontrola wiarygodności materiału terenowego skupiła największą uwaoe recenzentów i dyskutantów. Przy czym podkreślić należy, że brak wyjaśni:t~ ?d .R~da~cji PAE, że w Zeszycie próbnym uchwałą Komitetu Redakcyjnego SWIac:cmle zrezygnowano (ze względów oszczędnościowych) np. z druku 503 tekstów objaśniających poszczególne kartogramy, indeksów zestawiających materiały pochodzące z innych źródeł aniżeli badania PAE, następnie -ograniczone możliwości w dysponowaniu ilością kolorów na mapach, ora:" że zamieszczono jedynie w Zeszycie probnym pojedyncze kartogramy stanowiące części opracowanych tematów - spowodował, że recenzenci braki te podnosili, jako uchybienia. Ogólnie podkreślano przyjemną, estetyczną szatę graficzną Atlasu, przejrzystość i czytelność map. Niemniej w szczegółowych uwagach wskazano na pewne niedociągnięcia, oraz wysunięto postulaty do ewentualnej realizacji w przyszłych zeszytach Atlasu. Zdaniem prof. Zierhoffera "wszystkie kartogramy, wchodzące w skład Zeszytu próbnego, mogłyby mieć podziałkę 1 : 4 mil., bez szkody dla rzeczy. Wtedy i Atlas mógłby mieć format 4°, a więc znacznie poręczniejszy. Jakieś nieliczne, wyjątkowo bogate w treść mapy, mogłyby być wydane l : 2 mil. i złożone we czworo" . Jednakże wszyscy pozostali recenzenci opowiedzieli się za zachowaniem ska,li 1: 2 mil., zaznaczając, że bardzo korzystne jest wprowadzenie map w dwóch skalach 1: 2 mil, i 1: 4 mil. (doc. Z. Stamirowska). Uwagi i zalecenia prof. J. Wąsowicza odnosiły się w zasadzie do map podkładowych PAE: 1) mapy l : 2 mil. osłabić kolor sieci podkładowej i wykonać bardziej delikatny rysunek, poprawić rysunek sieci rzecznej, Zastąpić raster ręczny wzdłuż wybrzeża morskiego i na jeziorach przez raster mechaniczny. 2) Przy mapach podkładowych 1 : 4 mil. zastąpić rysunek siatki orienta-cyjnej przez linie punktowe, co zwiększy ich czytelność. Donieść rysunek wybrzeża Zalewu Kurońsldego oraz uzupełnić opis stopni przy lewej ramce. 3) Użyć bardziej nowoczesnych czcionek przy napisach legend i objaśnień, Unikać kombinacji ko~orów, które wywołują odmienny kolor. Ta ostatnia uwaga odnosiła się do zastosowanych rastrów na mapach 4-7, 10-13, którym ogólnie zarzucano małą czytelność, ze względu na dużą gęstość linii. Licznie wypowiadano się za ujednoliceniem systemu znakowania tzn. wprowadzenia umownych znaków o stałym znaczeniu np. puste kółko ozn<1czałoby brak występowania zjawiska. Przy czym proponowano utrzymani<' podobnych (kształtem) znaków na oznaczenie typów i odmian (doc. Kutrze·· ba-Pojnarowa). Za udany pomysł uznano w Atlasie wyrażenia oboczności znakami kombinowanymi, jak i łączenia techniki płaszczyznowej z punktową (dor. Z. Stamirow~ka). W dyskusji w sprawach użycia w PAE umownych znaków zwrócono uwagę, aby uwzględnić i~tniejące z tego zakresu instrukcje normując>;, znakowania dla atlasów europejskich. (prof. WI. Antoniewicz, prof. lVI. Prlifferowa). �504 505 2:ywą dyskusję powodowała sprawa użytych kolorów - ogólni" zalecano nie ograniczanie ilości kolorów na poszczegóTnych mapach, jeżeli miałoby to zwiększać ich czytelność, następnie aby intensywnością barw:!, oddawać nasilenia występowania zjawiska. J.VI a t e r i a ł r y s u n k o w y zdaniem recenzentów wykonany jest w Zeszycie próbnym z punktu graficznego dobrze i czytelnie, podkreślono natomiast błędy rzeczowe rysunku soch (prof. R. Reinfuss, doc. KutrzebaPojnarowa). W odniesieniu do rysunków zarzucano również, iż niekiedy stosowano go zbędnie np. przy mapie spichrzy, na której nie uwzgłędniano konstrukcji spichrzy lecz jedynie ich występowanie (prof. R. Reinfuss, Pracownicy Katedry w Łodzi). L e g e n d y redagowane są naogćł w formie zbyt obszernej, zdaniem prof. R. Reinfussa. "Szczególnie podtytuły niejednokrotnie powtarzają treść ty.tułu głównego, zawierają niepotrzebne definicje kartografowanych zjaWIsk a czasem określają treść mapy w sposób nie zupełnie precyzyjny. Zbyt obszerne i nie zawsze szczęśliwie sformułowane są objaśnienia do poszczególnych sygnatur. W legendzie mapy, na miejsce czołowe w podtytule WYSuwa się date prowadzonych badań terenowych, która stanowi oczywiście ważną infm'~ mację, ale wystarczyłoby ją podać petitem w uwadze na zakończeniu legendy". Natomiast doc. Stamirowska stwierdziła; "przy obecnej koncepcji całości bardzo dobre jest umieszczenie w legendach dość obszernych objaśnień do mapy, wkraczających poza zakres legendy tradycyjnej". W dalszej części recenzentka zaznaczyła, że jednak tekst legendy mapy l winien być raczej przeniesiony do wstępu, przerósł bowiem komentar; do mapy. Ogólnie odnośnie legend zabrał głos prof. St. Bąk, który zwrócił uwagę na niezręczności stylistyczne w partiach legend dotyczących określenh autorstwa i kierownictwa naukowego. Z kolei zestawiamy próbnego. uwagi szczegółowe Mapa 1. Stala sieć Polskiego Atlasu J. G a .i e k i Z. S t a s z c z a k ó w n a. do poszczególnych Etnograficznego. map Zeszytu Opracowanie: Przede wszystkim podnoszono geometryczny układ punktów stałej sier.i P AE. proponując zagęszczenie punktów na pewnych obszarach Polski następnie przyjąć zasadę zmiany punktów wtedy, gdy wymaga tego pro~ blematyka przeprowadzanych bada!l terenowych (doc. J. Burszta). Dużą niejasność i wątpliwość budziło zestawienie liCzbowe przebadanych punktóvi w poszczególnych jatach, podane jako objaśnienie w legendzie' (Pracownicy Zakładu Etnografii w Łodzi, mgr A. Szymczak, doc. J. Klimaszewska). Podnoszono, że znak objaśniający ma odpo\viednika na mapie. w legendzie miasta wojewódzkie nie 6 'I I j Treść legendy przerosła objaśnienia samej mapy i winna \',',d;ug recenzentów ulec skróceniu (prof. R. Reinfuss, doc. Z. Stamirowska). Stwierdzono brak na mapie jednego punktu stałej sieci (Dragacz) a wykazanego w indeksie (doc. J. Klimaszewska). Objaśniający w legendzie system znakowania areał wlmen zdaniem recenzentów być wielkości sieci przyjętej na mapie, oraz oznaczony sygnaturami, ktÓre rzeczywiście na mapie istnieją. (prof. M. Prufferowa). Mapa 2. Podział administracyjny Polsk.i. Opracował H. P i a s e c k i. Według opinii prof. J. Wąsowicza mapa ta "wymaga rewizji i kontroli: granice "uciekły" w wielu wypadkach od rzek, którymi w rzeczywistoś:i przebiegają", kontroli wymagają również granice kilku powiatów, następnJe recenzent podkreślił, że nie jest dobry czarny kolor granic na szarym pojkładzie siatki. "Praktyczny pożytek z tej mapy jest naogół niewielki o ile nie zo~tanie ona wydrukowana na przeżroczystej kalce co pozwoli na łatwe porownanie granic powiatów z kartografowanymi zjawiskami". Następnie recenzent stwierdził, że "analogiczna przeżroczysta mapa powinna zostać opncowana w podziałce 1 : 4 mil." (prof. R. Reinfuss). Zwrócono uwagę, że mapa podaje podział administracyjny z dnia 1. XII. 1956 r., natomiast załączony indeks powiatów podaje z dnia 31. XII. 19~6 r. (mgr A. Szymczak, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi). Podniesiono również brak w legendzie znaku oznaczającego miasta wojewódzkie (prof. M. Prufferowa). Mapa 3. Występowanie soch jako narzędzi do arId. Opracował ~1. P ck r o p e k pod kier. doc. A. Kutrzeby-Pojnarowej. Przede WSZystk1~ pod~ kreśl ano że łączenie we wspólnym procesie zanikania sochy zelazneJ i drewnianej :iest niesłuszne. Socha drewniana zanikła istotnie, natomi~st żelazna która typologicznie jest formą skrzyżowaną z pługiem i w SWOIm wąski~ zasięgu używana jest do czasów obecnych, wcale nie jest zjawiskiem zanikającym. Niewyodrębnienie sochy żelaznej oddziel~ą s~gnaturą powoduje, że mimo uwagi w legendzie, optyczny obraz zamkama sochy prze~.stawiony na mapie został wypaczony, ·gdyż socha drewniana na PodlaslU zaginęła w okresie znacznie wcześniejszym niż to możnaby sądzić ~a podstawie sygnatur" (prof. R Reinfuss, prof. K. Moszyński, Pracowmcy Zakładu Etnografii U.W.). Zdaniem zaś mgr Trawińskiej-Kwaśniewskiej, "nie można chyba mapować tylko cech determinujących (właściwości) ani .tylko drugorzędnych (przypadłości) ale czasem i cechy typowe w znaczemu charakterystyc.znc np. mapa 3 budząca sprzeciw recenzentów zestawieniem sochy d,,:upollc~wej, łopatkowej oraz żelaznej na jednym kartogramie ~vYdaJ: SIę c?onaJ~ mniej poprawna jeśli nie bardzo dobra. Co tu przYJąc za Istot~e. cz:" stwarzać dość sztuczny w pewnych wypadkach podzial na da,,~ne l no,:",e: ograniczając kartowanie do zjawisk synchroniczn~'ch, czy nacIsk połozyc , ,. i i �507 506 na proces trwania jednej formy mimo zmian (materiału i pewnych elementów konstrukcji) określonych wyraźnie cech. Tendencje do typizowania historycznego i formalnego, konkretnego idealnego nie występują w PAE jako tendencje przeciwstawne, ale jako dopełniające". Odnośnie mapy 3 podnoszono, że "zastrzeżenia budzi sformułowanie tytułu "występowanie soch". Po pierwsze czemu "występowanie" skoro cał~' atlas poświęcony jest występowaniu tych czy innych zjawisk, po drugiE' czemu "sochy" w liczbie mnogiej. Czy r:.ie byłoby słuszniej "socha jako narzędzie orki". Podtytuł również ujęty jest niewłaściwie" (prof. R. Reinfuss). Wypowiedzi tej przeciwstawia się recenzja mgr Trawińskiej-Kwaśniewskiej, w której autorka podkreśla, że "bardzo słuszne wydaje się tu w ty_o tule mapy określenie "występowanie", bo wbrew temu co sądzi prof. R. Reinfuss tylko mała część map w PAE jest, czy będzie poświęcona wy .. stępowaniu. W tym też przekrojowym ujęciu porządkującym zdaje się wyczerpywać jeden z podstawowych celów PAE - jego funkcja dokumentacyjna, znaczenie dla utrwalenia zjawisk współcześnie występujących w kulturze ludowej". Następnie autorka omówiła charakter kartogramów syntetycznych. Zastrzeżenie budziło brak występowania na Ziemiach Zachodnich nazwy socha (mgr A. Szymczak, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi, Pracownicy Zakładu Etnografii w Warszawie). "Na mapie 3 widać bardzo wyrażnie, że socha jako narzędzie orki, byla w użyciu do początków XX wieku głównie po prawym brzegu Wisły. SIady w nazwach występują też po lewym brzegu tej rzeki. Zainteresowanie budzi północny zachód (dorzecze Noteci). Nie wiadomo bowiem, czy te ślady sochy są miejscowego, rodzimego pochodzenia, czy też są importowane przez przesiedleńców po II wojnie światowej. Brak co do tego objaśnień w legendzie". (prof. st. Bąk). Odnośnie strony graficznej mapy 3 zwrócono uwagę, że sygnatury są za duże oraz ogólnie podkreślano wadliwe rysunki soch, co zaznaczono już przy charakterystyce materiału rysunkowego. Mapy 4.-7. Proces zanikania orki w zagony. Opracowali: Z. B i a ł y i J. K l i m a s z e w ska. Zdania recenzentów odnośnie oceny tych map są podzielone. Według jednych "są to kartogramy jedne z najlepszych, gdyż ukazują zmiany zjawiska w czasie, tu na przestrzeni 3/4 wieku. Takie ujęcia dynamiczne są oczywiście - nie potrzeba tego uzasadniać - najlepsze i życzyćby sobie należało, aby ich, gdzie ze względów faktograficznych jest to możliwe, było jak najwięcej. Stanowią one same w sobie b. łatwo czytelną syntezę zjawiska o bardzo dużej wymowie historycznokulturowej" (doc. J. Burszta). Również dodatnią ocenę o tych mapach nadesłali pracownicy Ka tedry Etnografii w Warszawie pisząc: "Mapy świetne-najlepsze ze wszystKich w Zeszycie próbnym" oraz doc. Frankowska "do najbardziej czy·telnych map, jasno ujmujących obrazowar.e na nich zagadnienia zaliczam mapG 6 - zanikanie orki w zagonie". Kilku recenzentów wykazywało jednakże wadliwy tytuł tych map, które obrazują "st<ll1" a nie jak sformułowano "proces" (prof. R. Reinfuss, mgr A. Szymczak), dopiero zestawione razem posiadają pewne elementy syntetyzujące w zakresie procesu. "Nie mogą jednak (zdaniem mgr Tpwinskiej-Kwaśniewskiej) pretendować do ujęcia procesu i to nie tyEw z tego powodu, że nie odpowiadają na pytanie "dlaczego" stosuje się, czy nie stosuje (która to odpowiedż jest może naj trudniejsza do ujęcia kartograficznego) ale przede wszystkim dlatego, że nic nie mówią o tym "do czego w jakich sytuacjach" ten sposób orki jeszcze (czy już nie) jest (czy był) stosowany. Analiza czynności, jej przedstawienie kartograficzne, wyma!!a konieczności tych bliższych określeń, samo dochodzenie poprzez fu nkcj~ do motywacji obiektywnej (a nie subiektiwnych relacji informatorów nie dającej się mapować) jest podstawową dyrektywą roboczą płynącą z naszego materiału terenowego. Wydaje mi się, iż odpowiedź na pytanie o funkcję mogłaby zmienić treść kartogramów np. w tym kierunku, że narzuciłaby inną periodyzację, nie mówiąc już o zasadniczej zrnianie intepretacji. Zależność tego reliktowego zjawiska od rodzaju uprawy wystę·puje zupełnie wyrażnie w obrębie jednej wsi i zanika wraz z określonymi gatunkami roślin (nieraz niezależnie nawet od jakości gleby, stosuje się orkę w zagony przy uprawie pros3 a nie stosuje się przy uprawie ziemniaków d.a których stc30wano ją w XIX wieku - a w takiej sytuacji określenia "stosowana wyłącznie", "zarzucana", "już nie stosowana" nic nam nie daje" . . Brak tekstu objaśniającego (według mgr K. Kwaśniewskiego) nie pozw;la domyślać się z jakimi uwarunkowaniami wiążą autorowie te dość rozproszone zasięgi: czy są one wynikiem uwarunkowań fizjograficznych (których występowanie w danej wsi scharakteryzowano być może zbyt pośpiesznie cały areał), czy też powstały wskutek niedokładnej typologii i przedstawienia na jednej płaszczyżnie takich uwarunkowań jak nawodnienie, tradycja czy stary układ gruntowy (jako czynnik utrzymania się zj~wiska) oraz postępu wiedzy rolniczej, melioracji i komasacji (jako czynmków jego zaniku)". Brak podobnych uwarunkowań stwierdził prof. Sto Bąk pisząc "mapki te zbytnią wyrazistością się nie odznaczają. Bez objaśnień, względnie bez hydrograficznej mapy nie można rozstrzygnąć, czy orka w zagony je~t 1) gospodarczą koniecznością, 2) czy jest tylko szkodliwą (dla gospodark~) tradycją. Zagony są konieczne tam, gdzie są grunta podmokłe". Podkreślono również pewne niedociągnięcia materiałów terenowyc\-j; brak danych z Ziem Zachodnich następnie, że w Opoczyńskim orka 'vV z:lgony jest" stosowana i obecnie, oraz, że wydają się błędne materiały z Podlasia (Pracownicy Etnografii w Łodzi). < I �508 Prz\ ocenie strony graficznej tych map stwierdzono, że ze względu 'lr.l gęste rastrv, są one mało czytelne. zwlaszcza pr;:~' odcyfrowaniu zasięgów przy pomocy sieci PAE. Podnoszono również brak numeracji kolejnych map. Prof. R. Reinfuss zaznaczył, że mapa posiadająca luki materiałem .." (białe plamy) nie powinna być w Atlasie drukowana przed uzupełnienie~ braków.w terenie, przeciwnego zdania jest doc. Kutrzeba-Pojnarowa, któf3 L:.waz~,.ze Jest to słuszne i właściwe podejście, świadczy bowiem o skrupulatnosCl .autora, z tym, że oczywiście należy zmierzać, aby braki były jaknaJmllleJsze. Mapa 8. Sieny zqbkowane i gładkie. Opracowali: A. N a s z i J. P aw low ska. "Sluszny jest w zasadzie tytuł główny mapy. Związek formy sierpa z fu.nkcJą wyszedlby dopiero \vówczas gdyby te funkcje (sprzęt zboża, ś~iname .trawy) z?stalyby na tej samej mapie oznaczone oddzielnymi sygnat~raml. Wartosc omawianej mapy polega na tym, że pokazuje przerzut slerna .. ząbko,:,anego na teren~' zachodnie w związku z przesunięciami ludnosclOwyml po II wojnie świ.atowej. Poza tym stan z roku 1953/54 nie wydaje się naj szczęśliwszy dla wykazani.a powiązań między formą sierpa a "Jego funkCJą" (prof. R. Reinfuss). Kilku recenzentów zaznaczyło, że legenda oraz połączenie znaku zielol~egC z czerwonym raz u góry raz u dolu, czyni mapę nieczy·telną (doc. .J. Burszta, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi, mgr A. Szvmcza],: prof. R. Reinfuss). . ; ~alączon~ rysu~~i. sieq::ów zdaniem recenzentów wadliwe, ponieważ LraK zasadmczeJ .r0zmcy między gładkim a ząbkowanym sierpem, następme brak wskazan do zamieszczenia ich na tej mapie (prof. R. Reinfuss. prof. M. Prufferowa). . Prof .. Bąk zw~ó~ił uwagę, że "na kilka lat przed I wojną światawą zaczęły Się pOJawlac między Wisłą a Sanem sierpy gładkie używane tylko do cięcia wikliny i chwastów, przywozili je do wsi chłopi wyjeżdżając; na roboty ~o Niem~ec". Była to forma nowsza, uboczna, na mapie jednakże tej formy Sierpa me wykryto, toteż zdaniem recenzenta należałoby powyższa uwagę uwzględnić może w tekstowym objaśnieniu do mapy. . Mapa 9. Formy cepów. Opracowali: J. G a j e k i Z. S t a s z c z a k ó w n a. Rec.?~zen.ci ~odkreślili, że "mapa opracowana bardzo przejrzyście, ni0 nasuwają Się zadne uwagi krytyczne" (Pracownicy Katedry Etnografii w ŁodzI, mgr A. Szymczak). Zaznaczono, że jest to jedna z bardziej dopracO\~anyCh m~p. w Zeszycie próbnym (doc. Kutrzeba-Pojnarowa, mgr Trawll1sk~-Kw~sl1l€wska, mgr K. Kwaśniewski), zwracając uwagę "na bardzo Wlerne l przejrzyste wykonanie rysunków wiązań cepów, które na tC] mapie są istotnie potrzebne" (prof. R. Reinfuss). .JednakŻe zalecano, aby tytuł map~' ująć luócej ,.trzy główne form..,- cepów stan z roku 195354" następnie że redakcja legendy w części C rlie jest szczęśliwa. "Jeżeli rysunki zakończenia bijaka daje się \V trzech ujęciach, potraktowane powinny one zostać w sposób identyczny. \V związiw z pow'yższym należy zwrócić uwagę na brak kapicy na rysunku górnym b. Rysunek 1 powinien pozostać połączony ze znakiem i legendą pod nr \ zaś rysunek 2 ze znakiem i legendą pod nr 4" (prof. R. Reinfuss). Następnie prof. R. Reinfuss stwierdził niemożność sprawdzenia kilku sygnatur z braku odpowiedniego indeksu. Map~' Hl, 11, 12, 13 w skali 1:4 mil. Mapa 10. Wspólzależność zasięgu różnych cech sierpa. Opraco\\<1Ji' A. N a s z i J. P a w ł o w ska. Podkreślono dobrze zredagowany tytul mapy (prof. R. Reinfuss). stępnie postawiono pytanie "co znaczy sierp "duży" i "maly" g:lzic granica między nimi" (pref. R. Reinfuss). Mapa 11. WSJ;ólzależność zasięgIL różnych Opracowali: A. N a s z i J. P Przede wszystkim t.wrócono uwagę na mapy "współzależność ... zależności" (prof. prof. NI. Prufferowa, Pracownicy Katedry Szymczak) proponując zmianę na "Zasięg jego , ¢ I funkcji. jego funkcji". Mapa 12. Nazu;a ogniwa wiqżqcego J. G a j e k i Z. S t a s z c z ak ó w n a. Mapa nie budziła zastrzeżeń, jedynie cech sierpa 1.V zcl1eżności Należ~' oel a w ł o w ska. wadliwie sformułowany tytllł R. Reinfuss, doc. J. Burszta, Etnografii w Łodzi, mgr A. cech sierpa na tle zasięgów dzierżak życzenia z bijakiem. Opracowali: językoznawców odnośni".: kartografowania różnic słowotwórczych i fonetycznych. Mapa 13. Wspólzależność różnych cech cepów na tle za.sięgów ich );oelstawowych form. Opracowali J. G a j e k i Z. S t a s z c z a k ó w n a. Uwagi recenzentów ograniczyły się do graficznej strony mapy. Zaznaczono bowiem, że czarne znaki punktowe są mało zróżnicowane i mylą przy odczytywaniu (prof. R. Reinfuss), zdaniem innych recenzentów ,.mapa jest bardzo czytelna, przejrzysta, kartograficznie rozwiązana bardzo dobrze" (mgr A. Szymczak). Ogólnie do 4 map łącznie podnoszono braki techniczne tzn. brak kolejnej numeracji map, co utrudnia ich czytelność, następnie użycie Z3 gęstych rastrów (prof. R. Reinfuss, doc. J. Burszta, prof. M. Prufferowa. doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi), Mapa 14. Występowa.nie spichrzy jako oddzielnych budynków. Opracował J. B o h d a n a w i c z pod kier. J. G aj k a. \V odniesieniu do tej mapy przede wszystkim zgłaszano uzupełnienia 00 podanego zasięgu występowania spichrzy: "w wyniku mapy np. cała Wielkopolska pozbawiona jest w zupełności spichrzy chłopskich. Tymczasem występują one zarówno w żródłach historycznych, jak i dzisiaj jeszcze w tf!l'enie. Tak np. z pocz. XIX w. spotykamy spichrze na terenie Wielkopolski �510 511 północno-zachodniej (np. wsie Runowo, Jedrzejowo, 5ie'dlisko pow, Trzcianka) w północno-wschodniej Wielkopolsce (np, wieś Durowo pow, Wągrowiec) <) także na południu Wielkopolski. Na tym ostatnim terenie spichrze trafiają się do dziś (np. wsie Korpysy pow, Ostrzeszów, Uciechów pow. KI'CJtoszyn), Wydaje się, że sprawa ze spichrzami w Wielkopolsce jest następ~jąca: w XVII,I i I poło XIX W. nie było ich w gospodarstwach pańszczyź .. manych, a takze w gospodarstwach chłopów czynszowych, ale biedniejsz~ch. Były natomiast z reguły we wsiach czynszowych u chłopów zamozmeJszych (sołtysi i chłopi okupni) a także we wsiach pańszczyżnianych u :VYJątkoweJ kategorii chłopów (np, wybrańców). Jako takie pozostały tu I tam do dziś, już nie koniecznie u chłopów zamożnych. Kwestia spichrzy Je~t zatem n~ tym terenie sprawą wielkości i kategorii gospodarstwa chłopskIego, a takze typu społeczno-gospodarczego i prawnego wsi" (doc. J. Burszta). Podobne uzupełnienia z obszaru Wielkopolski zgłosiła doc. M. Frankowska, zaś z obszaru Kujaw prof. Priifferowa. P:of. Reinfuss zgłosi! zastrzeżenia w związku z ujęciami chronologicznymI spichrzy: "ze sposobu przedstawienia na mapie i sformułowania objaśn~enia do występowania spichrza w 3 przekrojach chronologicznY~h wymka, że po I wojnie światowej spichrzy było znacznie więcej niż w okresach pop.rzednich cz~li, :vraz z postępem czasu następuje rozwój ilościowy terytoI'lalny tego zJawIska. Czy o taki wynik Chodziło autorowi?". "Na mapie 14 nie została zaakcentowana sprawa szerzenia się spichrzy wolnostojących, jako zjawiska nowego na obszarze występowania komó~, czy obszarach rozwiniętej gospodarki zbożowej" (mgr Trawińska-Kwaśniewsk a). ze względu na użycie 12 sygnatur przy dwóch tylko kolorach. Wysuwano propozycje, aby tego rodzaju mapy rozwiązywać przy użyciu większej ilości kolorów. Zdaniem prof. R. Reinfussa "redakcja tyt.ułu i podtytułu niezbyt szczęśliwa. Możnaby ująć następująco: "przechowywanie ziarna na strychach i wyżkach domu mieszkalnego". Wiadomość o czasie badań terenowych jest tu zbędna. Tymbardziej, że odnośną informację zawiera bardzo słusznie "uwaga na końcu legendy". Następnie recenzent zauważył, ŻE: : "interesujący jest przypadek 532 P25 pV (Wodzierady pow. Łask badany przez Cz. Ciszkiewicza i B. Olszowy) gdzie jeszcze po I wojnie światowej zWYCZ:1j przechowywania ziarna na strychu był "powszechny lub wyłączny", a po II wojnie światowej "nie jest znany". Takich przykładów nie powinno się nanosić na mapę bez sprawdzenia i usunięcia ewentualnej nieścisłości". Mapa 16. Lokalizacja piwnic w obrębie gospodarstw chłopskich. Opracowała B. M a t u s z e w s k a pod kier. J. Gajka. Mapa 16 jest typowym przykładem kontrowersji między kwestionariuszem, który nie pytał o ilościowe występowanie typów piwnic we w~i, a ostatecznym wynikiem mapy co recenzenci podkreślili: "na dobro autorki tej mapy zaliczyć należy, że mimo niepełności kwestionariusza starała się wydobyć zgodnie z założeniami Atlasu określenia ilościowe z material.ów jakimi rozporządzała, daje się jednak odczuć brak ujęcia czasowego" (doc. M. Frankowska). Mgr Trawińska-Kwaśniewska zauważyła, "że przy występowaniu piwnic pod domami nie ma określonej bliżej lokalizacji a dla interpretacji zjawiska nie jest rzeczą obojętną czy określenie "pod domami" oznacza pod komorą, sienią, co charakteryzuje jeszcze pewne obszary w Polsce, czy też "pod domem" to jest pod izbą, pod piecem co jest znamienne dla innych obszarów. Jakkolwiek w posiadaniu autorki mapy może się znajdować 20 map szczegołowych, to nie można w jednej mapie z tego tematu dać tak ogólnego sformułowania lokalizacji bez zaznaczenia "gdzie" i z "jakiego okresu", Doc. Kutrzeba-Pojnarowa zabrała głos odnośnie wiarygodności materiału terenowego PAE "dysponuję m. in. materiałem porównawczym z pow. brzozowskiego. Piwnice wolnostojące (sklepy) występowały tam jedynie w gospodarstwach bogatych nie można więc mówić o przewadze, a w każdym razie nie można mówić o tym zagadnieniu nie biorąc pod uwagę zróżnicowania społeczno-gospodarczego wsi. Piwnice pod domami (gruby) są obecnie przeważające, przynajmniej w tych wsiach, które znam. Nie wydaje mi się prawdopodobne, by materiał atlasowy z sąsiednich wsi oparty przede wszystkim na badaniach z r. 1955 mógł dać tak odmienne wnioski" . '?I Odnośnie nazw gwarowych spichrzy uwzględnionych na mapie zabrał głos doc. J. Burszta "Skoro w mapie tej jest mowa o występowaniu nazwy sypnia i podobnych do oznaczenia spichrza, powinno się moim zdanie~ śle.dzić Występowanie. tej nazwy z jej obocznościami nie związanej ze spIchrzem a~e z miejscem przechowywania zboża np. w Wielkopolsce w XVIII w. I w I poło XIX powszechnie występowała nazwa "sypnia" itp. na oznaczenie składania zboża (przeważnie to miejsce na strychu). Nie podobna, aby termin ten tutaj do dziś zaginął". Opowiedziano się również w odniesieniu do mapy spichrzy za skróceni~m podtytułu (prof. R. Reinfuss), następnie za usunięciem rysunków. ktore do tej mapy nic nie wnoszą (Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi prof. R. Reinfuss). ' Podkreślono poprawne rozwiązanie graficzne jedynie do mało różniących się rastrów. mapy Mapa 15. Przechowywanie wymłóconego s n e I' Ó w n a pod kier. J. Gajka. Opracowała Przede wszystkim zwrócono uwagę, zboża. że mapa jest trudna z zastrzeżeniem M. M e y_ do odczytania .1 '-~--"---"--"-"---'--"-'--=-------=-=iiiiiiiiiiliii _ �51:> 512 Prof. R. Reinfms zgłosił poprawki stylistyczne do legendy mapy 16: "caly podtytuł jest zbE;dny. Niezbyt szczęśliwa redakcja objaśnień do sygnatur", ,.występują" i "zDznacza się wyraźna" jest niepotrzebne. Treść w nawiasie przy sygnaturze 1 i 2 równieź niepotrzebna, bo jeśli "wyłącznic" piwnice pod domami. to tym samym brak piwnic wolnostojących". Mapa 17. Znaczenie lCyrazu obora. Opracował K. K w a ś n i e \\' s ki pod kier. J. Gajka. Mapa 17 w poró"vnaniu do innych map Zeszytu próbnego budziła najwięcej zastrzeżel'!. Doc. Kutrzeba-Pojnarowa pisze: "na podstawie znanego mi materiał'-l ter;:nowego stwierdzam w mapie 17 brak oznaczenia znanego mi z terenu Kurpiowszczyzny określenia ,.obora'· na zespół budynkćw gospodarczych (ustawionych w czworokąt). Za fałszujące obraz uważam wprowadzenie w mapie inn go oznaczenia nazwy obora niedawno wprowadzonej obok innego sposobu oznaczania występowania tej nazwy (bez określenia w jakim czasie, może teź nie dawno). Całą tę mapę uważam zresztą za wielkie nieporozumienie i wydaje mi się, że bez powtórnego jej przerobienia i skontrolowania niektórych danych nie moźe znależć się w Atlasie". Podobne zastrzeżenia zgłosiła doc. J. Klimaszewska, zdaniem które~ "nie uwzględniono na mapie znaczenia nazwy "obory" jako pomieszczenia dla wszystkich zwierząt. Sprawa ta nie byla wyrażnie sprecyzowana w l·egendzie. Mapa sprawia wrażenie opartej na niekompletnych danych, tote~: wymagałaby jeszcze badań kontrolnych". Następnie doc. J. Klimaszewska uważa, iż we wszystkich innych punletach należy nanieść czarne kolory, gdyż i co do nich nie ma stwie.rdzenia, czy wyraz jest stary czy nowy. Również doc. Frankowska uważa mapę 17 "za najbardziej zagmatwan"l i nie odpowiadającą tytułowi". Podnieść należy, że recenzenci językoznawcy zwracali uwagę na sposób ujęcia mapy 17 nie wysuwając odnośnie jej wyników z punktu widzenia SWOjEgOstanu wiedzy żadnych zastrzeżeń (prof. Doroszewski, doc. Stamirowska, mgr W. Pomianowska). Prof. R. Reinfuss proponował odmienną treść legendy, zdaniem autor.} bardziej przejrzystą. Graficzne opracowanie mapy nie nasuwało uwag krytycznych, a naw~t przeciwnie podkreślono, że "kombinacja znaków i zasięgów na mapie 17 jest prawdziwymosiągnie;ciem" (dr l\1eertens, Amsterdam, R. Weiss, Bazyle3.). W -związku z kwestionowaniem wyników badall terenow~'ch z obszaru Podlasia w zakresie mapy 17 - mgr Trawińska-Kwaśniewska przedst:lwiła uzupełniający materiał zebran~' c210wo, który w całej pełni potwierdził wynik mapy 17. Z KORESPONDENCJI NADESŁANEJ DO PROF. JOZEFA GAJKA REDAKTORA POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO Prof. S. E r i x o n Stockholm dnia 15. X 1958 Otrzymałem Pański wspaniały Atlas razem z tekstem i indeksem i dziękuję Panu za niego. Napiszę o nim w następnym numerze 1959 r. w naszej publikacji "Folk Liv", w której jestem redaktorem. Przed tym nie mogłem opublikować recenzji w innych wydawnictwach, ale potem uczynię to .l przyjemnością. Według mojej opinii Pański wkład do kartografii etnograficznej Europy ma bardzo dużą wartość. Szwedzki Atlas, który niedługo zostanie opublikowany pod moją redakcją zostanie wysłany albo bezpośrednio Panu, ałbo Połskiej Akademii Nauk, ale nie jestem pewien, czy Pan go już nie dostał. Jeżeli Pan go dostał proszę mnie o tym zawiadomić możliwie jak najwcześniej. Doc. D. S t r praha an sk a dnia 10. IX 1958 Otrzymałam próbny zeszyt Polskiego Atlasu Etnograficznego wraz z tekstem i uprzejmie za niego dziękuję. Napiszę recenzję do naszych czasopism w Pradze, jednak dziękuję również za zaproszenie do napisania recenzji w waszych czasopismach. Richard Wei s s (Recenzja) Schweiz. Archiv fur Valkskunde. Band 54 (195g) Polska była w swoim czasie pierwszym państwem, które wydało Atlas Etnograficzny, mianowicie Atlas Kultury Ludowej w Polsce K. Moszyr1skiego, który ukazał się w Krakowie 1934-1936 r. Uczony ten należy także do Komitetu Redakcyjnego nowej pracy. Przedłożony zeszyt próbny daje pierwsze pojęcie o technice, metodzie i zawartości najnowszego szeroko zakrojonego Atlasu Etnograficznego, który jest opracowany z dużym nakładem pracy. Prace wstępne rozpoczęto w 1946 r. W latach 1953-1955 zebrano materiał poprzez badania terenowe zespołu 19 pracowników naukowych, a materiał ten oprócz materialnej obejmować ma także kulturę społeczną tl I i duchową· Zbieranie materiału uzupełniane jest na bieżąco także z literatury i muzeum. Następstwem tego jest fakt, że sieć badań zmienia się z mapy na mapę. Dlate~o numerowanie miejscowości w sposób stały (jak w szwajcarskim Atlasie Etnograficznym) nie wchodzi w rachubę. Mapy w skali od 1:2 milj. zawieuj~ siatkę orientacyjn~ (jak w niemieckim atlasie etnografic:mym) za pomoc~ której każda miejscowość może być zlokalizowana z dokładnością do 5 km2• Map:o. :2 przedstawia podział administracyjny dzisiejszej Polski. Mapa 3 uwidac:.mia rozprzestrzenienie prymitywnej sochy, która Występuje tylko 33 "Lud". t. XLV �514 515 w Polsce wschodniej wzgl. w tradycjach sięgających 1860 r. Podobnie jak ta karta mapy 4, 5, 6 i 7 są typowymi mapami ukazującymi regresję mi3nowicie zjawisko, jak zanikały zagony wytworzone przez dawny sposób orki w latach 1875-1953 ku Polsce wschodniej, a specjalnie płd.-wschodniej. Mapy te mają skalę 1:4 milj. i przedstawione są metodą powierzchniowi). Jest to doskonały obraz przestrzenny w sensie rozprzestrzeniania się kultury z zachodu na wschód, wzgl. wschodniego opóźnienia szczególnie ważne stwierdzenie, które wogóle nie powinno być rozprzestrzeniane zwłaszcza w naj nowszych czasach. Także pozostałe mapy od 8-16 poświęcone są specjalnie kultywowanej na wschodzie etnologii agrarnej - ząbkowane i gładkie sierpy, wiązania cepów, typy spichrzów. Mapa 17 zawiera problem słowno-rzeczowy wynikający ze słowa "obora". Co do techniki można powiedzieć, że jest to mapa wzorowa wszystkich sposobów reprezentacji kartograficznej (metoda punktowa kombinowana z metodą płaszczyznową jednobarwną, wielobarwną zbiegającą się w zasięgi linearne i zgrupowania tych zasięgów. Wszystko dobrze zrobione graficznie przy jasnym uświadomieniu sobie, że tylko metoda punktowa może dać materiałom naukowym wartość żródłową. Legendy i wstęp w jl;-zyku polskim i angiel,skim. PAE ma się ukazyw2ć w zeszytach od 15 do 25 map. Dopiero komentarze mogą wskazać co oczekuje się od kompleksowego zestawienia faktów przestrzennych jeżeli chodzi o "etniczną jedność Polski", i jak rozwiązane zostaną problemy wysiedlania, przesiedlania i zamieszkania specjalnie w niemieckiej dawniej Polsce zachodniej. Każdy kraj kształtuje i musi kształtować swój atlas według własnych tendencji i warunków. Dlatego nakreślono wąskie granice europejskiej koordynacji tych atlasów pod względem technicznym, metodycznym i zawartości. Możliwości porównawcze pod względem treści stwarza dla P AE w zakresie etnologii agrarnej i form budowlanych pierwsza część atlasu etnograficznego szwedzkiego, która ukazała się w 1957 roku, a która omawia tereny sąsiadujące z Polską poprzez Bałtyk. sar. 160-161 Dr Ernst Bur gst a ller Linz dnia 1. XI 1958 Z ogromną radością otrzymałem przesyłkę pierwszej części bardzo pięknie opracowanego Pańskiego Atlasu Etnograficznego. Pozwoli Pan, że złożę Panu naj serdeczniejsze gratulacje, z powodu ukazania się tego ważnego dzieła. Dzieło Pańskie wskazało nam nie tylko to, że w kartografii etnograficznej mogą być wytyczane zawsze jeszcze nowe drogi metodyczne, które zadziwiają swoimi osiągnięciami, lecz ilo że W Polsce istnieją te same problemy kulturowo-geograficzne, którymi i my się zajmujemy. Spodziewamy się, że w krótce będziemy mogli przesłać Panu pierwszy zeszyt naszego aus t·nac k'lego a tl asu etnografl'cznego utrzymywanie kontaktu z nami. I' prosim.v• Pana Amsterdam Dr. P. J. l'vI e e l' t e n s Królewska Holenderska Akademia o stal<' 19. I. 1959 Nauk Por;rzez Bibliotekę Królewskiej Akademii otrzymaliśmy Zeszyt p~ób~y Polskiego Atlasu Etnograficznego. Pragnę pogratulować Panu ukazame Sl~ tego zeszytu. Musi to być dla Pana wielka satysfakcja zobaczyć dzieło ~o całym trudzie jaki Pan włożył w jego przygotowanie. Wykonanie wydaJe się nam bardzo szczęśliwe chciałbym wyrazić swoje uznanie zaró:vno ryscwników jak i drukarzowi. Dodanie rysunków do tych map, ktore tego wymagają jest bardzo pożądane i udane - wydaje się nam też bardz.) korzystne, że każdy zeszyt ma zawierać mapy o podobne? tematyc~. To powiększa przejrzystość mapy. Zadziwia trafna kombinaCJa zn~ku I powierzchni na mapie 17. Bezwątpienia PAE będzie bardzo pozytecznym wkładem do Atlasu Etnograficznego Europy. Dr M. Z e n d e l' Institut fUr Geschichtliche und der Univ€Tsitat Bonn Landeskunde Der Reihnland~ 29. X. 1958 Za pośrednictwem Pana Profesora Dolkera przekazany mi został ~ier:vszy zeszyt etnograficznego Atlasu Polski. Przestudiowałem go z wlelkl~ zainteresowaniem i jestem bardzo szczęśliwy, że obecnie także i inne kraJe wydają atlasy etnograficzne, które uważamy za nie2.wY~le p~żytecz~e w wyjaśnieniu ponad narodowych powiązań życia lud~. W medługlm cz~sJe prześlę Panu pierwszy i drugi zeszyt nowego wydama atlasu etnografIcznego niemieckiego. Prof. V. K i p a l' sk y Helsinki 10. X. 1958 Dziękuję Panu bardzo za wspaniały zeszyt próbny polskiego. Atla~u Etnograficznego, który otrzymałem. Byłbym bardzo rad z otrzymama takze dalszych zeszytów. Prosi Pan o uwagi: mógłbym wysunąć sugestję umieszczenia na mapach starych granic politycznych nie tych z lat 1918-1939, lecz naprawdę starych z lat 1815-1914. Uderza mnie jak jasno dziś jeszcze ukazują się stare granice jako zasięgi etnografi~z~e. Podob~y wypadek mamy w Finlandii gdzie dziś jeszcze można zauwazyc w badamach terenowych starą granicę między Rosją i Szwecją· Prof. Arthur H aber landt Wiedeń 15. X 1959 Aby zaoszczędzić dodatkowych wydatków dałoby się, moim zdaniem, niektóre mapy sporządzić w mniejszej skali niż zwykle. Przez to ~ysk~łYbY one tylko na przejrzystości. Możnaby przeto, bez utraty preshzu I b'3z 33' �p 516 u~zczerb~u dla .nauki, mapę 3 - typy soch, sporządzić w skali 1/4 powlerzchn!, tak Jak mapa 4' to samo dotyczy mapy 8 - ty py slerpow. . . . .' Takze ma~ę .14, p~~lmo nagromadzenia sygnatur dla typowania śpichrzy, wydało mi Się mozl1wym pomniejszyć do skali 0, tak samo mapy 15 i Iii. ~~ do "optycznych postulatów", według których sygnatury na mapie muszą ISC razem.mo~ę się również powołać na argumenty bardzo energicznie przedstawIOne mi w Zycząc d a l szyc h t . .. swoim czasie przez H. Hassingera p~s ę.pow w pracy I najlepszego rezultatu pozostaje z koleżeńskim pozdrowlemem. o L E M I K W "Kwartalniku Historii Kultury Materialnej" w nr. 4 z 1958 r. ukazała się recenzja na temat mojej monografii Strój biłgorajsko-tarnogrodzki opublikowanej w ramach "ATLASU POLSKICH STROJOW LUDOWYCH" pióra Juliana B a r t y s i a, któremu jestem winna szereg wyjaśnień. Recenzent zarzucił mi: "zupełnie ahistoryczne podejście do omawianego problemu". Taki sam zresztą zarzut stawia on wi~kszości monografii strojów wydanych dotychczas przez P.T.L. Odnośnie stanowiska w tej sprawie nie będę z recenzentem polemiwwać ponieważ zdecydowanie mija się on i I I • z prawdą· . Z tej to właśnie ahistoryczności podejścia, zdaniem recenzenta, wynikło w mojej pracy szereg błędnych stwierdzeń. W pierwszej części recenzji aut:Jr cytuje szereg źródeł archiwalnych, między innymi opisy gospodarstw rolnych w Ordynacji Zamojskich z r. 1872. Niektóre z nich były drukowane z Encyklopedii Rolniczej. Ogólnie nie wnoszą one niczego nowego do zagadnienia, o czym świadczy najlepiej cytat przytoczony w recenzji. Wynika to stąd, że wspomniane opisy pochodzą z okresu czasu, do którego sięgała pamięci najstarszych ludzi w latach 1948-1956, gdy prowadziłam badania terenowe. Dostarczyły one obok szczegółowych informacji, kompletnego materiału rzeczowego, pochodzącego właśnie z drugiej połow~' XIX w. Nie jestem więc przekonana co do konieczności sięgnięcia dn wzmiankowanego źródła. Podobnie również przedstawia się wartość źródłowa ksiąg notarialnych. Recenzent opierając się na wynikach badań prowadzonych przez W. Kulę i opublikowanych w jego pracy o włościańskim przemyśle domowym. tkackim w Królestwie Polskim w latach 1846-1865, poddaje w wątpliwość moją informację, że sukno na sukmany i chołosznie było robione prz<'z miejscowych wiejskich tkaczy. Dla zachwiania wartości mojej informacji, posłużył się tutaj porównaniem liczby warsztatów w powiatach augustowskim i zamojskim, który sąsiaduje z biłgorajskim. Cały tok rozumowania jest w tym odcinku recenzji niewłaściwy, a wyciągnięte zeń wnioski fałszywe. Absolutnie nie można porównywać warsztatów tkackich w takich powiatach jak Augustów i Zamość, wyprowadzając stąd wnioski dotyczące ich możliwości produkcyjnych samego sukna. Charakter tkactwa, jako rzemiosła ludowego był i jest w tych powiatach zupełnie różny. W Augustowskiem tkactwo przybrało formę spontanicznie uprawianego przez kobiety domowego rękodzieła o bardzo szerokim zakresie wytwórczości, a w Zamojskiem podobnie zresztą jak i w Biłgorajskiem, miało ono charakter wyspecjalizowanego rzemiosła, wyrabiającego tylko tkaniny odzi",· żowe. Stąd właśnie wypływa różnica w liczbie krosien podana przez W. Kulę w latach 184.6-1865. W Augustowskiem było ich 13.881 a w Za- �519 518 mnie fakty z tego zakresu są tak przedstawione w recenzji, że wz~ac~ia~ą argumentacJę. Wyraźnie w tym wypadku podkreś1iła:n' obok Istl11el11a pewnych wytworów kulturowych również ich formę, ktora prze.de wszystkim przemawia za powiązaniem z kulturą wołoską· Zgadzam SIę z rece.n~ zentern, że w tym stanie badań trudno mówić o wpływach kultu? ,,:ołOSkl;J, w okolicy Tarnogrodu i Bilgoraja. Nie znaczy to Jednak, ze m?WIC me nal.ez; i jestem przekonana, że sygnalizując pewne fakty, u.::zymł~m słuszl11€ . Ogólnie recenzja poza informacjami dotyczącymi wytworstwa ma~0riału na strój, a zwłaszcza przejścia od płóciennictwa konopnego ~o ln1)nego w XIX w. nie wnosi zupełnie niczego nowego do opracowaneJ przeze mojskiem 340. Na tej podstawie recenzent wyprowadził wniosek, że taJo liczba krosien nie była \II stanie obsłużyć produkcją sukna miejscowej ludności. Przeczy temu jednak najprostszy rachunek.Recenzcnt stwierdz8, że \II latach 1846 do 1865 przypadało w powiecie zamojskim na jedno krosno 437,54 głów ludności .. JeŻeli przyjmiemy, że co czwarty mieszkaniec był dorosłym mężczyzną, to na jedno krosno przypadnie 109 osób. Przeciętnie sukmana była noszona przez 10 lat, więc na jedno krosno przypadało wykonanie materiału na jedenaście sukman rocznie, Biorąc pod uwagę, że na przełomie XIX w. część kobiet nosiła sukmany głównie jako strój obrzędowy, można podnieść liczbę sukman, przypadającą na jedno krosno do 16-tu, czyli około 112 łokci sukna. Na spodnie, tzw. "chołosznie" wychodziło około 2 łokci sukna, co przy szybszym ich niszczeniu (przeciętnie co trz:, lata) należy przyjąć że roczne zużycie sukna na 109 mężczyzn, wynosiło 72 łokcie. Łącznie daje to sumę 184 łokci sukna na jedno krosno. Prz:: przyjętej przez recenzenta produkcji rocznej krosna 525,29 łokcie jest t':l ilość o wiele mniejsza i z powodzeniem mogła być pokryta przez miejscową produkcję. Oczywiście tkacze biłgorajscy, zwani knopami, zajmowali 5;'~ również wyrobem różnego gatunku płótna. Zachodziła w ich pracy specjal:· zacja materiałowa. Jedni z nich zasłynęli jako wytwórcy płótna, inni za~ tkanin sukiennych. Odnośnie sugestii recenzenta, że część sukna produkowanego przez biłgorajskich kno;:;ów musiała być sprzedawana małomiasteczkowym kupcom, nie mogę dać wiążącej odpowiedzi, bo nie przepre>wadziłam szczegółowych badań dla tego zagadnienia. Muszę jednak stwierdzić, że recenzent i w tym wypadku nie jest konsekwentny w głoszonych poglądach. Najpierw twierdzi on, że liczba krosien była za mała, by mogLl pokryć miejscowe zapotrzebcwanie na sukno, następnie, że część suktlil musiano sprzedawać małomiasteczkowym kupcom i z kolei, że ludno~ć wiejska część swego zapotrzebowania na sukno i sukmany pokrywała n:ł jarmarkach, kupując je u handlarzy. Tok rozumowania nie jest tutaj logiczny. W południowej części powiatu biłgorajskiego nie było w tkactwie ludowym, pod koniec ubiegłego wiekil systemu nakładczego. Tkacze wiejscy wykonywali sukno na zamówienie gospodarzy z powierzonego surowca, za co otrzymywali wynagrodzenie w gotówce lub w naturze. Nie widzę powodów, aby 50 lat wcześniej miol.ło być inaczej. Poza tym bardzo zdecydowanie przeczy przyjętemu przez recenzenta rozumowaniu, zgromadzony w Muzeach materiał rzeczowy. Wszystkie sukmany w liczbie 16-tu pochodzące z terenu objętego zasięgiem stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, są uszyte przez wiejskich krawcó\\' z sukna domowej roboty, co zostało stwierdzone ponad wszelką wątpliwość. Natomiast z informacji terenowych wynika, że zdarzały się wypadki kupowania sukna, zwłaszcza na "chołosznie" u miejskich handlarzy. Były tj jednak wypadki bardzo sporadyczne. Nie jest też słuszne stanowisko recel>zenta odnośnie zagadnienia wpływów kultury wołoskiej. Stwierdzone prZl;ze mnie monografii. Barbara Kaznowska-Jarecka Protokół z XXXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawcz~go: które odbyło się 6-8 września 1957 r. w Szczecinie w sali KonferencYjneJ P.W.R.N. Wały Chrobrego 4. Pierwszy dzień obrad 6. września 1957 r. O godz. lO-tej s2kretarz generalny PTL prof. Józef G a j e k d.okonał otwarcia XXXII Walnego Zgromadzenia. podkreślił znaczenie pohtycznl' Zjazdu w Szczecinie, którego program w części naukowej dotyc.zy Pomorza Zachodniego. Następnie powitał przybyłych gości: przed~t~wlclel~ :tnografii czechosłowackiej Ludwika Kunza,. przedst~wlclela . Mll1lst.er.stwa Kultury i Sztuki, Ministerstwa Oświaty, ZWiązku Nauczycl.elstwa polskiego. Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabyt~o:" przedstawicieli Wojewódz.kiej i Miejsk:icj Rady Nar·odowej w S~::~eclJll~. Z kolei odczytał depesze i listy nadesłane przez Sekretarza p~lskleJ Akademii Nauk - prof. dr st. Arnolda, prof. dr Juliana Krzyzanowsklego i prezesa P.T.L. - prof. dr Tadeusza Seweryna, który z powodu złego stanu zdrowia nie mógł przyjechać na Zjazd. . Obradom przewodniczył prof. dr Jan C z e k a n o w s k i. Protokoł0.walt: Bolesław Garyga, Adam Glapa, Anna Łyszczówna i Zofia Staszczakowna. Przed południem zostały wygłoszone trzy referaty: . . l. Prof. dr Gerard L a b u d a wygłosił odczyt inauguracYJny pl.: "Rodzl~C podstawy i obce nawarstwienia kulturowe na Pomorzu Zach::>dmm. w okresie nad nad • I wczesnego feudalizmu". . Zupełnie słusznie; potwierdzają budownictwem ludowym tego pieśnią tego obszaru. Przyp. ,.' .. d' Z st zczakówny to rowmez wymkl ba an. a s. .. . obszaru i A. C z e k a n o w s k l e J wymkl badan Redakcji. �521 520 2. Dr Kazimierz S l a s k i: "Przemiany etniczne na Pomorzu Zachodnim w okresie wczesnego feudalizmu". 3. Dr Tadeusz D e l i m a t: "Elementy polskie i słowiańskie w budowie łodzi rybackich nad Bałtykiem". Po południu wygłoszono następujące referaty: 4 Dr Agnieszka D o b r a w o l s k a: "Z problematyki odzieży ludowej na Pomorzu Zachodnim". 5. Dr Tadeusz W rób l e w s ki: "Pomcrze atlasów etnograficznych". 6. Prof. Józef G a j e k: "Pomorze Atlasu Etnograficznego". Zachodnie zachodnie w świetle w świetle badań niemieckich Polskiego (Wymienione referaty są drukowane w tomie szczecińskim Prac i Materiałów Etnograficznych, Szczecin 1959 r.). W dyskusji nad wygłoszonymi referatami głos zabierali: Wacław Petsch. prof. Witold Doroszewski, prof. Maria Znamierowska-Priifferowa. ob. Chrząszczyński. prof. Jan Czekanowski, prof. Józef Gajek, mgr g?rbert Wilczewski, prof. Feliks Markcwski i inni. W. Petsch określił referat prof. Labudy jako niezwykle interesujący. w którym jednak nie było nacisku na wniesienie nowych naświetleń d:> zagadnienia Polskiego Pomorza. Następnie w związku z referatem dr Slaskiego podał szereg danych dotyczących zasady przeprowadzenia grani::etnograficznych państw po pierwszej i drugiej wojnie światowej. Wypowiedż prof. Doroszewskiego dotyczyła zagadnień językowych związanych z nazwą "Bałtyk", "naród" i "narodowość". Prof. M. Priifferowa wyrażając się z uznaniem o wszystkich referatach omówiła sprawę pochodzenia nazwy "Ostsee", wiążąc ją z elementami fińskimi a nawet ugryjskimi. W związku z referatem dra Tadeusza Delimata prof. Priifferowa zauważyła, że dotyczył on dziedziny, w której mam~' 2 a mało materiału aby tworzyć szersze uogólnienia. Prof. Czekanowski nawiązując do referatów prof. Labudy i prof. Gajka mćwił m. in. że materiały antropologiczne nie wskazują na to, aby ek~pansja skandynawska polegała na przebywaniu tutaj większych mas ludności. i że o wyparciu ludności autochtonicznej z tego terenu Europy ni,." mr:glo być mowy. Antropologia na tych terenach wykazuje ciągłość osadnictwa ludności tego samego typu. Odmienny charakter miała wypowiedź działacza P.T.T.K. na PomorzL1 Zachodnim ob. Chrząszczyńskiego. Wyraził on żal pod adresem historyków i etnografów, że np. w Koszalińskiem w ciągu I3-tu lat nie zostały opracowane zabytki historyczne, choć jest wiele grodzisk, które są w ogól.:, nietknięte. Jego zdaniem aktywizacja Ziem Zachodnich musi się zacz"l~ od dokładnego poznania tego terenu. Wypowiadając się w tej sprawie w głosie końcowym prof. Labuda wyTUził pogląd, że centralne insty·tucje naukowe w kraju nie są w stanie opracować wszystkich monografii regionalnych, zadania te powinny by,; podejmowane przez regionalistów. Zadaniem ich jest przede wszystkim opracowanie szczegółowych tematów związanych z regionem, w którym działają· Drugi " I 1, ~I i, I. ~ , \ dzień obrad - sesja przedpołudniowa. Przewodniczyła prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Protokołowała Zofia Staszczakówna. Mgr Zbieniew R a d a c ki wy"'łosił referat pt.: "Budcwnictwo wiejskie na Pomorzu Zachodnim". Referat był ilustrowany przeźroczami. Z kolei mgr Henryk L e s ii! s k i wygłosił referat pt. "Zródła do historii kultury materialnej Pomorza Zachodniego w świetle woj. archiwum w Szczecinie". W związku z referatem mgr Lesińskiego prof. W. Doroszewski zapytał czy w materiałach woj. archiwum są dane statystyczne dotyczące składu ludności w poszczególnych wsiach Pomorza. Zakład dialektologii w Warszawie zamierza przeprowadzić badania na Pomorzu, przed tym jednak chciałby znać skład ludności, aby odpowiednio badania zorganizować. W. Jan Karpowicz w nawiązaniu do referatu dr Slaskiego informuje, że w Bibliotece wojew. w Szczecinie znajduje się szereg cennych pozycji z zakresu onomastyki (np. "Adres W Buch" lub Kalendarze), z których można wybrać tysiące nazwisk polskich. Następnie p. Karpowicz podał kronikę wydaną w XVIII w. w Berlinie. w jęz. polskim pt. ,,0 prawach dla obywateli państw pruskich", która zawiera materiał etnograficzny, następnie poinformował, że uporządkowane archiwum w Białogardzie zawiera również dużo materiału etnograficznego (legendy, podania itp.). Dr Tadeusz Wróblewski podkreślił, że referat mgr Radackiego zawierał wiele cennych danych z zakresu budownictwa Pomorza, niemniej kwestia pochodzenia domu podcieniowego nie jest jeszcze wyjaśniona. Niemieccy uczeni nie uznali dotąd słowiańskiego pochodzenia domu podcieniowego. Dr Wróblewski zwrócił uwagę, że przede wszystkim należałoby dokładnie ckreślić występowanie domu podcieniowego, ustalić jego cechy charakterystyczne f dopiero wówczas będzie można mówić o genezie tego typa budownictwa. Następnie zwrócił uwagĘ, by ostrożniej ustosunkowywać się do hipotezy prof. Moszyńskiego dotyczącej pochodzenia domu symetryczno-dwuizbowego, hipoteza ta bcwiem nie jEst jeszcze potwierdzona. Mgr Suzanowicz mówił o roli P.T.L. w dziale administrowania gospodarowania na Ziemiach Zachodnich. Między innymi poruszył sprawę wyjazdu części Sl"wińców z Polski, na skutek braku dostatecznej opieki. Prof. Gajek wyjaśnił, że w bogatym programie XXXII Zjazdu brak czasu na cmawianie tego typu prac. Profesor stwierdził, że Towarzystwo dysponuje skromnymi środkami finansowymi, niedużym zespo- �• 523 522 lem pracowników i w żadnym wypadku nie może nastawiać się na praktyczne działanie. Z kolei stwierdził, że praca badawcza w regionie to nil' kwestia etatu, czy pieniędzy, ale sprawa zainteresowania całego spoleczeristwa, sprawa pogłębiania wiadomości i samodzielnego działania. Inż. Józef Lewicki zapytał mgra Radackiego, czy nie miał możliwoś2i 5ięgnięcia do starszych żródeł np. z XVI w., to mogłoby być bardzo interE'sujące, np. czy nie było tu śladu ziemianki. Z kolei zapytaj, czy referent nie spotkał konstrukcji przysłupowej. Prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska zapytała w jakim stanie są materiały z zakresu rybołówstwa. Prof. Roman Reinfuss: w związku z referatem mgr Radackiego stwierdził, że wątpliwości w interpreta::,ii materiałów są słuszne, następnie podkreślił, że nie wykorzystujemy w pełni metod badawczych. Zdaniem prof. Reinfussa przy pomocy metody kartograficznej czy lingwistycznej otrzymujemy tylko rezultaty względne. teraz natomiast otwiera się inna droga badawcza przez zastosowanie metody konkretno-historycznej. Z kolei profesor omówił możliwości otrzymania rezultatów przy posługiwaniu się metodą konkretno-historyczną. Mgr Maria Fryczowa nawiązując do dyskusji nad budownictwem Pomorza zwróciła uwagę, że ogólnie ustaliło się jakoby dla Kujaw typowy był dom podcieniowy (Gloger, Kolberg), tymczasem jej badania terenowe wskazują, że formy nietypowe zostały potraktowane w literaturz(~ etnograficznej za charakterystyczne. Po wyczerpaniu dyskusji mgr Krzysztof K w a ś n i e w s k i wygłosił referat pt. "Z działalności etnograficznych towarzystw europejskich", w którym przedstawił formy i metody oraz zakres działalności towarzystw. Obrady popołudniowe - godz. l6-ta Przewodniczyła prof. Zawistowicz-Adamska. Protokołowali: Zofia Staszczakówna i Bolesław Garyga. Mgr Stanisław S w irk o sekretarz redakcji "Literatury Ludowej" złożył sprawozdanie z przebiegu prac redakcyjno-wydawniczych, następnie zwrócił się z apelem do uczestników Zjazdu o propagowanie czasopisma i zdobywanie prenumeratorów, oraz o udział w ogłoszonym konkunie folklorystycznym. Prof. Józef Gajek zwrócił uwagę, aby Oddziały na swoim terenie przygotowały materiały do poszczególnych zeszytów "Literatury Ludowej'. Mgr Bolesław Gawin, podkreślił, że zespół redakcyjny "Literatury Ludowej" pracuje dotąd bezpłatnie, a czasopismo ma stale kłopoty finansowe, to też mgr Gawin zwrócił się do uczestników Zjazdu, aby każdy postarał się pozyskać dla czasopisma przynajmniej 10 prenumeratorów. Dr Olga Gajkowa zwróciła się do przedstawiciela Min. Oświaty o propagowanie i nabywanie wydawnictw P.T.L. które mogą stanowić literatmę pomocniczą w bibliotekach szkolnych i nauczycielskich. Przedstawiciel Min. Oświaty p. Kuran w odpowiedzi stwierdził, że Ce~ltralna Biblioteka nie podlega Min. Oświaty, natomiast jeśli chodzi o rozprowadzenie wydawnictw P.T.L. za pośrednictwem Ministerstwa :- n3.)lepiej żeby Towarzystwo przysłało swoje wydawn ictwa i zwróciło SIę o Ich zakup. Mgr Witold Armon zapytał, czy redakcję "Literatury Ludowej" interesują artykuły treści folklorystycznej spoza obszaru Polski. Prof. Józef Gajek sformułował wniosek: "Uczestnicy XXXII Walnego Zgromadzenia zwracają się do Ministerstwa Oświaty, aby w ramach n~uczania literatury i jęz. polskiego wprowadzić elementy folklorystyczne srodowiska w którym szkoła się znajduje". po' zakończeniu dyskusji przystąpiono do sprawozdań z pracy Oddziałów. Sprawozdania złożyły następujące Oddziały: Gdańsk, Katowice. Kielce, Kraków, Limanowa, Lublin, Łódż, Mszana Dolna, Olsztyn, Opole. Poznań, Szczecin, Toruń, Wałbrzych, Warszawa, Wrocław, Zakopane. Trzeci dzień obrad, niedziela Przewodniczył prof. dr Witold 8 września Doroszewski. 1957 r. godz. 9-ta Protokołowali: Adam GlapC1 Anna ŁysZCZćwn2. Przyjęty został następujący porządek obrad: I. a) Odczytanie protokołu z XXXI Walnego Zgromadzenia w Zakopanem. b) S P r a w o z d a n i e finansowe Komisji Rewizyjnej. c) Sprawozdanie z działalności Zarządu za okres 1956/57. II. P l a n o wan i e a) Preliminarz na rok 1957/58 b) Dyskusja. c) Wnioski i uchwały. III. Zamknięcie XXXI Walnego Zgromadzenia. Protokół z XXXI Walnego Zgromadzenia w Zakopanem odczytała dr Zofia Staszczakówna. Protokół po wniesieniu poprawki został przyjęty. . Sprawozdanie finansowe złożył kol. Czesław Stankiewicz w zastępstWIe prof. Wokroja, poczym sprawozdanie Komisji Rewizyjnej odczytał ~rof. Tadeusz Zygler. Sprawozdanie z działalności Zarządu za okres 19;)6/57 wygłosił prof. Gajek. We wstępie sekretarz Towarzyst.w~ zaznaczył, ~e w sprawozdaniu przedstawi problemy węzłowe, szczegolme poruszy za·gadnienie aktywizacji Oddziałów, pracę wydawniczą P.T.L., p'race. badawcze, sprawy biblioteki, archiwum i zagadnienie popularyzacJl. Ogolm·= prof. Gajek stwierdził, że obecnie udział Odd~~ałów v-: pracach Towarzystwa jest zbyt mały. Zarząd nie może zaspokolC matenalnyc~ potrzeb Od~ działów. Oddziały w ośrodkach gdzie nie ma Katedr powlllny stwarzac �• 525 524 duje się w druku. Literatura Ludowa powstała dzięki wielkiemu wysiłkowi mgr Stanisława Swirki, i mgr Bolesława Gawina za co należy się im gorące podziękowanie. Wielki wkład w to wydawnictwo włożyli także panowi'2 profesorowie J. Krzyżanowski i W. Doroszewski, którym Sekretarz Towarzystwa również gorąco podziękował. W momencie przystępowania do druku nie posiadano żadnej kwoty w preliminarzu. Dzięki zainteresowaniu lVIinisterstwa Oświaty widzimy możliwość szybkiego rozprowadzenia jej numerów i druk dalszych. Bardzo pożądana jest sprzedaż "Literatury Ludowej" sobie warunki pracy szczególnie w oparciu o pomoc finansową Ra:! Narodowych. Prace wydawnicze. Do 1952 r. P.T.L. było w pełni wydawcą swych tytułów. Po tym roku na zlecenie PAN Towarzystwo część swych wydawnictw oddało do druku Ossolineum: Lud, Prace i Materiały Etnograficzne, Prace Etnograficzne, a r·óźniej od 1957 r. Bibliotekę Popularną P.T.L. Poza tymi tytułami P.T.L. wydaje: Atlas Polskich Strojów Ludowych, Archiwum Etnograficzne z Biuletynem Etnograficznym P.T.L. i Literaturę Ludową. Wydawnictwa te wykazują prężność i sprawność. Gorzej przedstawia się druk tytułów Towarzystwa w Ossolineum. Dlatego Zarząd wystąpił z wnioskiem co PAN o zwrot wydawnictw własnych. Z podobnymi wnioskami wystąpiły też inne towarzystwa. W naszym memoriale do PAN zwróciliśmy uwagę, że potrafimy znacznie zmniejszyć koszt niektórych pozycji. ?ewna poprawa zaistnieje w 1958 roku. PAN przyznała nam 117 arkuszy y.;ydawniczych. Przemiany ogólne w kraju i decentralizacja otwierają ogromne możliwości dla P.T.L. Wojewódzkie Rady Narodowe w swych budżetach mają pozycje, z których Oddziały winny korzystać. Istnieje np. możliwość wydania zeszytów "Literatury Ludowej" w oparciu o fundusze P.W.R.N. we Wrocławiu, Szczecinie i in. Wygłoszone na Walnym Zgromadzeniu w Szczecinie referaty zostaną także wydane dzięki funduszom W.R.N. Prace i materiały gromadzone w Oddziałach powinny być wydane przez Wydziały W.R.N. Aby pozycje te nie zaginęły i łatwiej były dostępne dla etnografów winny być włączone w tytuły wydawnicze P.T.L. z zaznaczeniem instytucji finansującej. Następni.? sekretarz Towarzystwa przystąpił do omówienia poszczególnych tytułów wydawniczych. Atlas Polskich Strojów Ludowych .. W roku 1957 ukazał się "Strój Zagórzan" i.,~trój sandomierski", które należy uznać za jedne z lepszych zeszytów. W przygotowaniu do druku znajduje się zeszyt Kaznowskiej "Strój biłgoraj ski", Świeżego - "Strój podlaski" i Dekowskiego - "Strój sieradzki". Dotychczas ukazało się 19 zeszytów co stanowi 'l:l zaplanowanych monografii. Każdy następny zeszyt wydawać możemy po sprzedaniu 60°/" poprzednio wydrukowanego. Za pomoc w rozprowadzeniu książek prof. Gajek złożył podziękowanie mgr Gawinowi i mgr Kuźmiczowi. Następnie zaapelował do wszystkich członków aby poważnie zajęli się propagandą wydawnictw Towarzystwa, podkreślił, że Atlas jest serią wydawniczą rozchwytywaną za granicą. Niestety instytucje powalane do rozpcwadzenb książek nie wywiązują się należycie, z czego wynika strata nie tylko dla Towarzystwa ale i dla Państwa. Czesi na podobne wydawnictwa znajdują zbyt w kraju, tłumaczą też te same publikacje na kilka języków i sprzedają je za granicą. Jeśli chodzi o ,.strÓj kaszubski" do Walnego Zgromadzenia w Gdańsku powinien być gotowy. Literatura Ludowa. Dotychczas ukazały się już dwa zeszyty. trzeci znaj'- przez Oddziały. Archiwum Etnograficzne. W skład jego od 1956 r. włączyliśmy Biuletyn Informacyjny P.T.L. Archiwum zawiera prace opisowe; wydajemy je w formie powielanej. Kilkanaście prac czeka na półce na opublikowani,:. Oddziały winny się starać o fundusze na wydanie prac swych członków. Biuletyn Informacyjny P.T.L. zawiera kronikę ruchu naukowego w kraju, za granicą, sprawy związane z muzeami i wystawami, wiadomości dotyczące życia kultury ludowej, noty bibliograficzne oraz dział "omówienia" zawierający sprawozdania z najważniejszych poczynań w dziedzinie etn'lgrafii. Wśród młodego pokolenia etnografów biuletyn ma uznani~, ale słabe są wyniki jego w zbycie, chociaż nakład wynosi 600 egz. Redaktor mgr Krzysztof Kwaśniewski prosi o współpracę· Pocztówki jako uboczny produkt wydawniczy, zostały wydane jednakże spodziewane efekty finansowe zawiodły. Sprzedaż pocztówek przez Oddziały winna być formą popularyzowania osiągnięć P.T.L. Prace przygotowywane do druku: Lud t. 43 i 44 znajduje się w Ossolineum w druku. Część materiału z ostatniego tomu będzie musiała pójść do 45 t. Prace i Materiały Etnograficzne. Kolejny tom zawierający korespondencję Oskara Kolberga ukaże się w 1959 r. "Pamiętnik z podróży do Afryki" J. Czekanowskiego i praca R. Noconia "Dzieje, kultura i upadek Inków" według zapewnień Ossolineum mają się ukazać w bieżącym rokt:. Prace Bibliot·eki PoItularnej P.T.L. Burszty - "Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej", Glapy i Kowalskiego - "Tańce i zabawy wielkopolskie" są w przygotowaniu do druku w Ossolineum. Praca L. Węgrzynowicza _ Indeks z "Orlego Lotu" i "Materiały etno~raficzne z powiatu Limanowskiego" w ramach Archiwum winny ukazać się w najbliższych miesiącach. Także w ramach Archiwum w najbliższym cza~ie ukażą się prof. Bąka oraz prof. Schrama opisy zwyczajów weselnych. B i b l i o t e k a. Wiele szczegółów podała Komisja Rewizyjna w swym sprawozdaniu. Prof. Gajek uważa za wskazane podkreślić, że jest ona największym zbiorem etnograficznym w kraju, lecz członkowie mało z niej korzystają· P r a c e b a d a w c z e wykonywane • Sł\: al w formie zleceń na pisanie �". 527 526 artykułów do wydawnictw, b) w postaci tadari terenewych, na które Towarzystwo zdobyło, dzięki ogólnym przemianom nieco pieniędzy. W ciągu minionych 5-ciu lat P.T.L. badań terenowych nie prcwadzilo. W celu kontynuowania badań Oddziały winny w oparciu o R.N. tworzyć sobie bazy finansowe. Zakre~ i tematyka badań winna się skupić na a) inwentaryzacji zjawisk etnograficznych, b) przedstawieniu nowych procesów adaptacji osiedleńców na Z.O. P o P u l a r y z a c ja. Prowadzono ją w formie referatów i odczytów. Efekty są jednak nikłe a zasięg mały. W celu podniesienia poziomu popularyzacji najbliższy okres należy poświęcić doskonaleniu kwalifikacji naukowych członków P.T.L. I w tej dziedzinie Oddziały nie powinny czekać na Centralę, lecz same rozpocząć prace. Obecnie jako naczelny postulat stawia się usamodzielnienie Oddziałów pod względem naukowym, i finansowym. Kończąc swe przemówienie sprawozdawcze prof. Gajek dziękuje m. in. najmniejszemu Oddziałowi w Limanowie za jego żywotność i pracę. Sprawozdanie Sekretarza zebrani przyjęli i zatwierdzili jednogłośnie. Z kolei Kol. Stankiewicz odczytał preliminarz na rok 1958. Nad preliminarzem wywiązała się dłuższa dyskusja poczym przystąpiono do odczytania wniosków. Zgłoszone przez uczestników XXXIIW. Z. wnioski przeczytała pwf. Zawistowicz-Adamska - cz!on'3k Komisji wnioskodawczej. Wniosek l. Walne Zgromadzenie zaleca Zarządowi P.T.L. zgłoszenie akcesu do prac Towarzystwa Ziem Zachodnich, którego celem jest naprawienie krzywd i daleko idąca pomoc dla rdzennej ludności Ziem: Mazur i Warmii, Pomorza, Ziemi Lubuskiej i Słąska. Wniosek 2. Walne Zgromadzenie zwraca się do C.Z.M. i O.Z. z usilną prośbą o interwencję u najwyższych władz w celu jak naj śpieszniejszego przydzielenia Muzeom i działom etnograficznym w Polsce poważnych funduszów na zakup ostatnich ginących zabytków kultury i sztuki ludowej, szczególnie na Ziemiach Odzyskanych. P.T.L. zorganizuje w tej sprawie delegację do najwyższych władz państwowych. Wniosek 3. Walne Zgromadzenie zleca Zarządowi skierowanie do Prezesa Rady Ministrów i do Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Prezesa P.A.N. prof. T. Kotarbińskiego delegacji z memoriałem w sprawie przydzielenia Warszawskiemu Muzeum Etnograficznemu pomieszczenia w Stolicy. Sprawa ta budzi najwyższe zaniepokojenie wśród etnografów i jest kompromitującą· Projekt memoriału w załączeniu. Projekt petycji uczestników XXXII Zjazdu P.T.L. do Premiera i Ministra Kultury i Sztuki. Uczestnicy XXXII Walnego Zgromadzenia P.T.L. zwracają się do Obywatela Premiera (Ministra) o przydzielenie Warszawskiemu Muzeum Etno- t graficznemu (Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej) budynku w centrum miasta. Warszawa posiadała przed II wojną światową poważne zbioryetnograficzne, polskie i obce, pomieszczone w gmachu przy ul. Krakowskie Przedmieście 66. Były one odpowiednim warsztatem pracy naukowej dla stołecznego ośrodka badań etnograficznych, mającego europej~ką sławę oraz jedną z największych atrakcji dla zwiedzających Warszawę swoich i obcych. Niestety, zbiory te spłonęły całkowicie w pierwszych dniach wojny. W roku 1946 powstało Muzeum Kultur Ludowych pomieszczone tymczasowo w maleńkim i zniszczonym pałacyku w Młocinach. Dzięki energii ówczesnego Kierownika Muzeum udało się szybko zgromadzić poważne zbiory etnograficzne polskie i egzotyczne, tak że musiano powiększyć bazę lokalową w Tarchominie oraz prowizoryczne pawilony postawione obok pałacyku w Młocinach. Rozwiązania te nie mogą jednak przesłonić faktu, że Muzeum w obecnych warunkach nie ma żadnych szans rozwoju, a zgromadzone z trudem eksponaty narażone są na zniszczenie. Lokale obecne są zbyt szczupłe, aby rozwinąć ekspozycję w sposób odpowiadający potrzebom stołecznego muzeum kultury ludowej. Po zniszczeniu jednej z prowizorek musiano na zarządzenie Ministerstwa Kontroli _ zwinąć ekspozycję etnografii pozaeuropejskiej i ograniczyć ją do w y .. stawy strojów ludowych w samym pałacyku (7 małych pokoików). Wskutek braku kredytów r;ałacyka nie odnowiono i nie przystosowano do potrzeb muzealnych. W związku z czym nieopalane sale i zaciekające dachy nie mogą gwarantować odpowiedniej konserwacji zbiorów, ani zapewnić ciągłości pracy nad nimi. Społeczna funkcja Muzeum jest obecnie minimalna. Okropne warunki w jakich pracuje personel naukowy ubezwładniają jego poczynania, a administrowanie instytucją rozrzuconą obecnie w trzech bardzo oddalonych od siebie punktach miasta jest wedle dotychczasowych doświadczeń - wręcz absurdalne. Sztuka ludowa polska jest niezmiernie atrakcyjna dla wszelkich akcji wystawowych za granicą. Muzeum Warszawskie mogłoby prowadzić ją na szeroką skalę i na należytym poziomie. Jednakże w obe~nych warunkach jest to całkowicie niemożliwe. Stolica kraju demokracji ludowej winna oDrazować całość kultury narodowej a nie kulturę warstw i klas gospodarczo przodujących. Wszystkie kraje demokracji ludowej zorganizowały już dawno w~paniałe muzea etnograficzne w Pradze, Budapeszcie, Bukareszcie itp. Nasza kultura i sztuka ludowa, również bogata, pod pewnymi względami ciekawsza aniżeli u pozostałych narodów nie ma odpowiedniej reprezentacji w stolicy. Członkowie P. T. L. uważają ten stan rzeczy za niedopuszczalny i proszą Obywatela Premiera o sprawną interwencję i szybkie i skuteczne poparcie starań Muzeum. �529 528 Wniosek 4. Walne Zgromadzenie P.T.L. doceniając powołanie przez Ministerstwo Oświaty szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych zarazem apeluje do Ministra Oświaty o wrrowadzenie e t n o g r a f i i jako przedmiotu nauczania do programów wyższych klas zakładów kształcenia nauczycieli. oraz o wprowadzenie elementów etnografii do geografii i literatury. Wniosek 5. Walne Zgromadzenie prosi Zarząd Główny P.T.L. by ten zwrócił si~ do przewodniczących wszystkich Wojewódzkich Rad Narodowych orn wybranych Miejskich Rad Narodowych z prośbą o współpracę i o udziel"nie jak najdalej idącej pomocy wszystkim Oddziałom P.T.L. w ich pral:ach naukowo-badawczych, publikacyjnych i społeczno-oświatowych oraz o zatrudnienie etnografów na stanowiskach referentów, instruktorów oświato\'Tych, kierowników referatów popierania twórczości ludowej. Wniosek 6. Walne Zgromadzenie domaga się aby P.T.L. było reprezentowane :la wszystkich międzynarodowych zjazdach etnograficznych a w szczególności dotyczących sztuki ludowej i folkloru. Wniosek 7. Walne Zgromadzenie prosi Zarząd Główny P.T.L. o zorganizowanie etnograficznych (terenowych i muzealnych) w y c i e c z e k z a g r an i c z n y c h w ramach grupowej wymiany bezdewizowej. Wniosek 8. Walne Zgromadzenie zleca Zarządowi nawiązanie kontaktu z Krajowym Związkiem Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego i uzyskanie zgody tegoż Związku na udział etnografów jako rzeczoznawców przy organizowaniu warsztatów terenowych (w charakterze nadzoru etnograficznego) . Wniosek 9. Prof. Priifferowa zwraca się do Zarządu, by zajął się rozt'Jczeniem opieki fachowej nad naukowo-badawczą działalnością Oddziałów P.T.L. Proponuje powołanie przez Zarząd Główny spośród członków czynnych P.T.L., przygotowanych zawodowo - konsultantów społecznych. Wniosek 10. Mając na myśli rozszerzone zadania na odcinku prac badawczonaukowych i rozwój prac społeczno-oświatowych w Oddziałach P.T.L. Walne Zgromadzenie apeluje do Zarządu Głównego o podwyższenie wynagrodzeń pracowników. Wniosek n. Zarząd Główny P.T.L. zwraca się do wszystkich Muzeów i wybranych Oddziałów P.T.T.K. z prośbą o wystawienie gablot z wyduwnictwami P.T.L. Wniosek 12. Oddział Olsztyński P.T.L. proponuje odbycie XXXIV Walnego Zgromadzenia P.T.L. w 1959 r. w Olsztynie. Wniosek 13. Walne Zgromadzenie P.T.L. przyjmuje na swego członka zasłużonego etnografa morawskiego dr Ludwika Kunza z Brna. Waiosek H. Walne Zgromadzenie zobowiązuje Zarząd Główny do zorganizowania przed upływem 3-ch lat sesji naukowej w Białymstoku poświęconej Podlasiu i terenom Soąsiednim. WniNek Iii. Walne Zgromadzenie P.T.L. gorąco dziękuje Oddziałowi P.T.L. w Szczecinie za wysiłki poniesione nad zorganizowaniem XXXII Walne<;o Z~rcmadzenia Vf' Szczecinie. Wniosek 16. Walne Zgromadzenie zwraca się do Ossolineum z prośbą o przyśpieszenie wydania Kwestionariusza gwaroznawczego, który' jest również hardzo pożyteczny dla prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Pol5kiegc Atlasu Etnograficznego. Wniosek 17. Zgromadzenie prosi Ministerstwo Oświaty o zorganizowanie kursów etnografii dla nauczycieli. Prof. Zawistowicz-Adamska w dalszej dyskusji stwierdziła, że wydawnictwa wydawane w poszczególnych Oddziałach mogą nieco obniżyć poziom publikacji P.T.L. Z tego względu uważa, że każda pozycja, która ma pójść do druku i ma być finansowana przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze musi być przedłożona Zarządowi Głównemu i musi otrzymać jego aprobatę, co w ogóle nie wyklucza zaznaczenia jaki Oddział tę pozycję przygotował do druku i jaka instytucja czy instytucje ją sfinansowały. Dalej, w swym przemówieniu prof. Adamska mówiła o potrzebie nadesłania serwisu na temat Zjazdu, o potrzebie reorganizacji Komisji Popularyzacji. Walne Zgromadzenie zaleciło zlikwidowanie Komisji Popularyzacji Wiedzy a sprawy związane z działalnością tej Komisji powierza prowadzić Oddziałowi Łódzkiemu. Dr Malicki podkreślił ważność szybkiego opublikowania materiałów zebranych z okazji Zjazdu. Mgr Kamocki zwrócił uwagę na możliwość wprow8!dzenia etnografii do podręczników szkolnych. Prof. Gajek w nawiązaniu do przedmówcy zaznaczył, że w zakresie historii i geografii istnieje instrukcja o wprowadzeniu etnografii do podręczników. Nie ma jej jednak w odniesieniu do podręczników jęz. polskiego gdzie należałoby wprowadzić folklor. Ob. Smoczkiewicz informuje, że na terenie Rzeszowskiego są zbieracze posiadający pokaźne zbiory etnograficzne. Ze zbiorów ich korzystają różni r;.racownicy, lecz nie zawsze podają źródło i nie honorują ich pracy. Pożądanym jest aby Min. Kultury i Sztuki szkoliło swych pracowników w dziedzinie etr.ografii, szczególnie tych, którzy pracują w terenie. Współpraca P.T.L. z Domami Kultury i Wydziałami Kultury winna się zacieśniać. 06. Zaręba z Kielc złożył Centrali P.T.L. podziękowanie za szybkie przesłanie książek z biblioteki. Redaktor Chomiński podkreślił potrzebę i konieczność badania nowej kultury na Ziemiach Odzyskanych Popularyzacja może znaleźć miejsce na łamach pisma "Orka", które zaprezentował zebranym. Mgr Kuźmicz zakomunikował, że współpraca z Z.N.P. istnieje już od roku. Ob. Michejda z W -wy uważa, że wniosek pierwszy o pomocy dla ludności miejscowej jest najważniejszy i należy omówić go szczegółowo. Prof. Gajek zaręczył, że problematyka wyrażona w tym wniosku była już omawiana. P.T.L. w tej sprawie wysłało do Komisji Sejmowej memoriały. 34 "Lud", t. XLV �530 531 Ob. Przychodzińska z Min. Kultury i Sztuki widzi wyraźnie rysującą się współpracę z P.T.L. Mgr Judenko zaprojektował powołanie Komisji do spraw Z.Z. Dr Gajkowa poinformowała, że tem łódzki znajduje się w opracowaniu tak, jak i Ziemia Chełmińska Ks. Łęgi. Praca doc. Burszty ukaże się w 1958 r. Z nadsyłanej prasy widać, że problematyka etnograficzna wzbogaca się. Szkoda tylko, że etnografowie nie podpisują swoich artykułów drukowanych w prasie codziennej. Apeluje do młodzieży, aby podpisywała swe artykuły. Dr Ludwik Kunz podziękował za zaproszenie na Zjazd i mówił o potrzebie współpracy między etnografami polskimi i czeskimi. Prof. Doroszewski omówił formy popularyzacji i zaznaczył, że ważną form '-i popularyzacji wiedzy jest styl mowy i pisma,. który winien być prosty, jasny, dojrzały. Następnie zwrócił się do Towarzystwa aby wpłynęło na Ossolineum na przyśpieszenie druku Kwestionariuszy z zakresu gwary, zawierających bogaty materiał etnograficzny. Badanie stosunków ludnościowych na Z.O. jest zagadnieniem bardzo ważnym. Winno ono być wprowadzone jak najszybciej. Ob. Gawron z Limanowej zaznaczył, że w terenie nie zawsze' spotyka uczciwych badaczy, niektórzy z braku znajomości środowiska czy też przez wygodę pomijają dobrych informatorów. Cenne materiały w pow. Limanowskim zebrał prof. Reinfuss. Prof. Gajek. Na zakończenie obrad wezwał wszystkich obecnych by minutową ciszą uczcili pamięć zmarłych członków Towarzystwa: prof. dr Bożenę Stelmachowską, prof. dr Juliana Kleinera, prof. dr Feliksa Prz~'jemskiego z Krakowa, inż. Franciszka Osińskiego z Przemyśla, St<1nisława Wallisa ze Śląska i mgr Czesława Ciszkiewicza z Łodzi. XXXII Walne Zgromadzenie zamknął prof. Witold Doroszewski podziękowaniem za udział w obradach oraz Oddziałowi Szczecinskiemu za pracę' i trud włożony w doskonałą organizację Zjazdu. Po zakończeniu obrad uczestnicy udali się na dwudniową wycieczkę etnograficzną· Zwiedzano Ziemię Pyrzycką, wyspę Wolin i wybrzeże w okolicach Międzyzdrojów. Adam Clara Oddz. Kraków Limanowa " Lublin Łódź Mszana Dolna Olsztyn Opołe Poznań Katowice Toruń Warszawa " Wrocław Wałbrzych Zakopane Koła Zarz. Łask f, i 269.55 439.20 116.91 425.60 260.98 344.20 180.60 392.20 526.58 91.29 588.80 198.29 411.25 33.22 300.- 05.108.15 Banki Centr. i Oddz. N.B.P. Poznań Lublin Łódź Toruń P.K.O. Kraków Odbiorcy Dostawcy Współpracownicy Rozliczenia' z pracownikami Surowce Gotowe wydawnictwa Różnice kalkulacyjne Wydawnictwa nieukończone 5.799.75 675.31 2.015.22 153.25 3.629.99 12.273.52 11.360.85 4.120.64 81.765.74 312.05 58.508.96 496.307.45 142.991.55 112.301.96 1.316.093.19 B I L A N S Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dn. 31 grudnia 1956 f .. Aktywa Ruchomości Drobne sprzęty Biblioteki Centrali i Oddz. Kasa - Centrali Oddz. Jelenia Góra Pasywa 66.905.87 7.953.31 529.44 -.04 74.859.1lI 316.183.H Fundusz amortyzacyjny Odbiorcy Dostawcy Współpracownicy Rozliczenia z pracownikami 34" 57.466.13 11.404.22 6~.328.57 16.888.93 6.768.37 �533 532 Majątek Towarzystwa: 1.031.254.32 129.982.65 stan z 31. 12. 55 wzrost w 1956 r. 1.161.236.97 1.316.093.19 Wrocław, dnia 31 grudnia 1956 r. Księgowy (-) Czesław (-) Stankiewicz Skarbnik Doc. dr Franciszek Wokroj I R a c h u n e k w y n i k ó w z a r. 1956 Straty Wydatki 93.795.:n 157.919.0,) 158.146.18 74.844.33 1.883.40 129.982.S!) działu popularyzacji wiedzy naukowego Koszt własny sprzed. wydawnictw Rabaty udzielane Podatek obrotowy Zwiększenie funduszy r I 616.571.-Zy ski Subwencje: 355.000.10.000.2.000.- Pcls:cZl Akad. Nauk Min. Kult. i Sztuki Min. Budowy Osiedli wydawnictw Sprzedaż Składki Inne wpływy 367.000.239.185.0!) 8.846.50 1.539.45 --_._- 616.571.Wrocław, dnia 31 grudnia 1956 r. Skarbnik Księgowy (-) CzesŁaw (-) Stankiewicz doc. dr Franciszek Wokro; Neymanowa, Leon Roppel, L. Cehak, Franciszek Wokroj, KrzY5ztof Wolski, Ryszard Kukier, Stanislaw Blaszczyk, Roman Reinfuss, Irena Chruścielowa, Kazimierz Pietkiewicz, Maria Gomolec, Janusz Kamocki, Władysław Oszelda, Tadeusz Bibliński, Władysław Fretek, Jadwiga Pawłowska, Maria Biernacka, \'1. Szkulimowska, A. Jachmina, Bronislawa Jaworska, Włodzimierz Antoniewicz, Wanda Jostowa, Henryka Wesołowska, Edmund Kłos'kowski, Józefa Bednarowska, Janusz Optołowicz, Bolesław Garyga, M. Woźniak, Maria Kwaśniewska, Eugeniusz Jaworski, Jan Czekanowski, Piotr Orzechowski, Maria Suboczowa, Maria Polakiewicz, Józef Gajek, Kalina Antoncwicz, Stefan Deptuszewski, Zofia Majcherowicz, Halina Nowosad, Karol Bałon, Jerzy Topolski, Czesław Łuczak, Tadeusz Delimat, Kamal Safwat, Barbara Zagórna, Jan A. Zaremba, Feliks Markowski, Zofia Strawińska, Tadeusz Zygler, Józef Jastrzębski, Antoni Sledziewski, Barbara Michejdzianka, Halina Olędzka, Jan Sadownik, Krzysztof Makulski, Sławoj Szymkiewicz, Jan Burda, Zbigniew Jasiewicz, Olech Podlewski, Julian Machnocz, Łukasz Kumor, A. Matyniak, A. Nasz, Julian Krzyżanowski, Klara Prillowa, Zofia Poczobutt, Józef Bojar, Barbara Bazielich, Adam Wanke, Krystyna Kaczko, Longin Malicki, Tadeusz Wróblewski, Józef Burszta, Stanisław Świrko, Maria Turczynowiczowa, Walerian Sobisiak, Bolesław Kuźmicz, Tadeusz Zebrowski, Kazimierz Zurawski, Krystyna Klęsk, Halina Mikułowska, Gustaw Morcinek, Paweł Tomaszewski, J. Woźnicki, Irena Nachorayska, Stanisław Krzywicki, A. Podgórska, W. Garczyń ski, Sebastian Flizak, Anna Szyfer, J. Drozd, A. Wojciechowska, Teresa Szałowska, Florian Domocik, Adam Glapa, Zofia Staszczakówna, Stika (Brno) Alicja Gerlach, Zenon Jankowski, A. Szumanowa, J. Semenki, S. Wałągiewicz, Emanuel Guzik, Aleksander Oleszczuk, Maria Fryczowa, Jadwiga Orynżyna, H. Lewegh, Tyszkowa, Antoni Zwolak, Maria Kamocka, Tadeusz Seweryn, Marian Dietukiewicz, Wojciech Blażkowskl~ Teresa Wąsowicz, A. Zagórna, Janina Dydowiczowa, R. Horoszkiewicz, Cz. Kurek, Maria Woleńska, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Stanisław Gajewski, Anna Łyszczówna, Ksawery Piwocki, RobertWildhaber (Bazyleja), Dimitr Krandźalov Ołomuniec), Crhak (Opawa). Program XXXIII Walnego Zgromadzenia w Cieszynie str. 534. Protokół z XXXIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniach 19-21 września 1958 r. w C i e s z y n i e Obecni: Irena Bukowska, Jan Maciejewski, Janusz Świeży, Bronisława Dekowska, Jan P. Dekowski, L Lechowa, J. Lech, J. Dudkiewicz, Jadwiga Kucharska. Jan Broda, Wojciech Hejno5z, Stanisław Hiż, .JÓzef Ligęza, Ludwik Dubiel, Aleksandra Tyszkowa, Czesław Witkowski, Halina Szewczykowa, Zbigniew Szewczyk, Bernadetta Turno, Magdalena Meres, Zofia • Pierwszy dzień obrad - .piątek 19 września 1958 r. 1. Otwarcie XXXIII Walnego Zgromadzenia Powołanie Prezydium, Uchwalenie porządku obrad. Przemówienia. 2. Odczyty inauguracyjne: "Tradycje ludoznawcze na Śląsku Cieszyńskim - Dyr. L u d w i k B r o ż e k 3. "Prace naukowo-badawcze w zakresie etnografii w związku z Millenium" Prof. K a z i m i e r z D o b l' o W o l s k i �535 534 4. ,,0 potrzebie bada!'l etnograficznych w poszczególnych regionach Polski" 5. Dyskusja w której udział zgłosili: J. Burszta, A. Oleszczuk, M. Znamierowska-Prlifferowa, R. Reinfuss, J. Gajek, T. Seweryn i inni. Zwiedzanie Muzeum Etnograficznego i zabytków miejscowych. "Sląska wieczornica ludowa". Występ Zespołu Pieśni i Tanca Ziemi Cieszyńskiej. Drugi dzień obrad - Sobota :':0 września uraz Jarosława Stizka z Brna, Safwata Kamala z Kairo. Następnie odczytał nadesłane telegramy do Zarządu Głównego. Do Prezydium zostali powołani: Ob. Julia Pach era, profesorowie: Roma;1 Reinfuss, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Naczelnik Kazimierz Pietki~wicz, Doc. Józef Burszta i Dyr. Ludwik Brożek. W imieniu Oddziału Sląskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego powitał przybyłych gości doc. Józef L i g ę z a, podkreślając ważnoŚĆ problematyki Zjazdu. W imieniu P o l s k i e jAk a d e m i i N a u k zabrał 'głos Prorf. dr Włodzimierz A n t o n i e w ic z, który powiedział między innymi, że Walne Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego stają się z roku na rok liczniejsze i poważniejsze i urastają do rozmiarów kongresów etnograficznych. Zaznaczył, że dobrze się składa, że Zgromadzenia te odbywają się co roku w innej miejscowości. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w gronie towarzystw naukowych skupionych w P.A.N. wysuwa 5ię na czołowe miejsce. Poważne osiągnięcia P.T.L. ma na odcinku publikacji naukowych. "LUD" "Literatura Ludowa", piraca N o c o n i a o Inkach, B u r s z t y "Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej" są pozycjami, spełniającymi ważną rolę. Te właśnie osiągnięcia oraz skupienie wokół siebie licznej ilości etnografów przeznaczają Polskie TGwarzystwo Ludoznawcze do poważnej roli w organiza::ji mającego po\vstać. Instytutu Etnograficznego. W końcu przemówienia Prof. Antoniewicz osobno podkreślił poważny wkład P.T.L. w dziale popularyzacji nauki, którego metody mogą służyć innym organizacjom za przykład. Po powitaniach przewodniczący postawił wniosek o powołanie Komi:>ji wnioskowej w następującym składzie: Naczelnik Kazimierz Pietkiewic?, pl'ofesorowie: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Franciszek Wokroj, Tadeusz Zygler; wniosek ten w głosowaniu został przyjęty jednomyślnie. W drugim punkcie obrad Dyr. Ludwik Brożek wygłosił referat: TTli- 1958 r. Godz. 9-ta 1. "Sląska górnicza literatura ludowa" - A d o l f D y g a c z 2. "Odbicie stosunków społecznych w śląskim folklorze muzycznym" J ó z e f L i z ę g a. 3. "Współczesna twórczość ludowa w Cie5zyńskiem" - B a r b a r a B azielichówna 4. "Z badań nad grupami zawodowymi na Sląsku" - M a r i a Z y w i r s k :1 5. "Stan prac nad śląskim skansenem" - M a r i a S u b a c z o w a 6. Dyskusja. 1. Odczytanie protokółu z XXXII Walnego Zgromadzenia w Szczecinie 2. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej - Prof. J u l i u s z Z b o r o w s K i 3. S p r a w o z d a n i e z działalności Zarządu za okres 1957/58 doc. F r a n c i s z e k Wok r o i 4. Dyskusja 5. P l a n o wan i e 6. Preliminarz na rok 1958'59 ref. Stanisław Gajewski 7. Dyskusja, 8. Poprawki do statutu PTL - ref. prof. F. Wokroj. 9. Wnioski i uchwały. Zamknięcie XXXIII Walnego Zgromadzenia. Przewodniczy Prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Prof. dr Tadeu5z S e w e r y n. Protokołuje mgr Bolesław Kuźmicz. Otwarcia XXXIII Walnego Zgromadzenia dokonał prof. dr Tadeusz Seweryn. W zagajeniu stwierdził, że Zgromadzenie odbywa się w Cieszynie ponieważ w tym mieście przy pomocy P.W.R.N. w Katowicach znaleźliśmy najodpowiedniejsze warunki; nieobojętnym też było dla organizatorów, że Cieszyn należy do starych miast posiadających chlubną kartę w historii kultury polskiej. Glównym celem Zgromadzenia to opracowanie form włączenia się polskich etnografów w obchody rocznicy tysiąclecia istnienia Palistwa Polskiego. Z kolei Prezes przywitał gości zagranicznych: Roberta Wildhabera z Bazylei, Dymitra Krandżalova z Ołomuńca dr J. Crhaka z Opawy dycje • ludoznawcze na Sląsku Cieszyńskim. Po referacie Preze5 Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przywita! przybyłego Gustawa M o r c i n k a, członka Zarządu Głównego P.T.L. i przedstawicielkę C.P.L. i A. - Panią Jadwigę Or y n ż y n ę. W zastępstwie prof. Dobrowolskiego, który miał wygłosić odczyt pt. "Prace naukowo-badawcze w zakresie etnografii w związku z Millenium" przewodniczący otworzył dyskusję na w/w temat; prof. Seweryn zwrócił uwagę na ważność rocznicy w dziejach narodu oraz na podejmowane prace przez inne towarzystwa i instytucje. Z kolei prof. Gajek omówił konieczność nasilenia prac związanych z Polskim Atlasem Etnograficznym, Atlasem Słowiańskim i monografiami regionalnymi. Mówił również o potrzebie wydania podręcznika etnografii polskiej, który byłby zmodernizowanym i dostosowanym do potrzeb obecnej chwili podręcznikiem A. Fischera. Brak bowiem akademickiego podręcznika etnografii Polski odbija się ujem- �537 536 nie na pracy dydaktycznej. W sumie w~zystkie prace etnograficzne z okresu obchodu Tysiąclecia winny być szczególnie nasilone. Z lwlei prof. Czekanowski, oceniając wypowiedzi przedmówców podkreślił wielką wagę słów i sformułowań nie inicjujących nowych prac, lecz kładących nacisk na ukOl'1czenie i pogłębienie prac już zaczętych. W ramach problemu"o potrzebie badań etnograficznych w poszczególnych regionach Polski" pierwszy zabrał głos doc. J. B u r s z t a, który w swym referacie poinformował zebranych o nikłej ilości prac etnograficznych opracowanych dotychczas na terenie Wielkopolski, oraz o poważnym pla:lie etnografów poznańskich, którzy zorganizowani w polskim Towarzystwie Ludoznawczym w oparciu o Katedrę Etnografii przygotowują o1:::ecnie do druku zbiorową pracę zawierającą ponad 800 stron maszynopisu i ponad 500 ilustracji. W okresie Millenium praca ta składająca się z kilkunastu artykułów będzie poszerzona i pogłębiona do rozmiarów pełnej monografii obejmującej poszczególne dziedziny. Charakterystyczną cechą tych prac jest historyczne ujęcie każdego zagadnienia. Autorzy przedstawiają rozwój i przemiany faktów kulturowych od X-XIII w. po dzień dzisiejszy. A. Oleszczuk w swej wypowiedzi zwrócił uwagę na Pod lasie jako na region zapomniany, mało badany a posiadający wielkie zapotrzebowanie na publikowane pozycje etnograficzne. Prof. R e i n f u s s nacimieniwszy o swoich zainteresowaniach ogólnopolskich nawiązał do wypowiedzi prof. Czekanowskiego, podkreślając wiel!\:ą wagę słów Rektora, aby nie inicjować nowych prac, lecz ukończyć stare i zaczęte. Poza tym zwrócił uwagę i domagał się przyspieszenia badań na terenie całe,go Państwa. Po południu o godz. 17-tej uczestnicy zjazdu zwiedzili miejscowe muzeum i zabytki. O godz. 19-tej spotkali się wszyscy na wieczornicy, na której miejscowy zespół pieśni i tańca dał występ regionalny. Drugi dzień obrad f • 20. IX. 1958, godz. 9-ta Zebraniu przewodniczyła prof. Zawistowicz-A d a m s k a, protokółowała mgr Jadwiga Kucharska. Po krótkiej dyskusji poszerzono porządek dzienny o dyskusję nad referatami wygłoszonymi w pierwszym dniu. Prof. Zawistowicz-Adamska stwierdziła, że referat dyr. B r o ź It a był cenny, obszerny i wiele nauczył obecnych. Prof. Seweryn stwierdził, że zagadnienie poruszone w dyskusji przez prof. Gajka wymaga rozszerzenia. Wydawnictwa takie jak "Literatura Ludowa" i "Atlas Polskich Strojów Ludowych" w zestawieniu z wydawnictwami zagranicznymi stawiają nas na pierwszym miejscu. "Polski Atlas Etnograficzny" obudził na IV Kon- • grlsie Slawistycznym w Moskwie duże zainteresowanie. Nie wykluczone, że Polska będzie skupiać agendy atlasowe państw słowiańskich. Prof. S e w e r y n podkreślił, że na czoło naszych prac atlasowych wysuwa się zagadnienie poruszone przez prof. Gajka a dotyczące procesu rozwoju kultury polskiej. Przewodniczący w dłuższym przemówieniu poruszył zagadnienia kształtowania się Państwa Piastów, w skład którego wchodziły: Małopolska, Sandomierskie, Sieradzkie, Wielkopolska, Mazowsze, Chełmińskie, Kaszuby, Pomorze, Gdańskie i Szczecińskie, oraz Ziemia Lubuska i Śląsk. "Polski Atlas Etnograficzny" umożliwia odtworzenie tych warstw kulturowych, które były lepiszczem cementującym różne plemiona wcho .. dzące w skład późniejszego Państwa Polskiego. P. H o r o s z k i e w i c z poruszył problem opracowania monografii wsi, które winny pogłębić naszą wiedzę o poszczególnych regionach. W monografiach tych należy uwzględnić daty i nazwy odnoszące się do miejscowości. Dyskutant zwrócił etnografom uwagę na heraldykę wiążącą się z XII i XIII w. a zawierającą elementy ludowe i mogącą stanowić powaźne źródło dla etnografów. Zwraca również uwagę na wieś Wolny Kadłub, która wykupiła się z poddaństwa i do dnia dzisiejszego prowadzi wspólną gospodarkę. Podnosi takźe sprawę badań nad powstaniami chłopskimi na Śląsku z lat 1848/49. Mgr Matyniak nawiązuje do słów prof. Seweryna odnośnie przesunięcia daty powstania Państwa Polskiego. Porusza również sprawę tajnych aktów watykańskich zawierających materiał historyczny dotyczący Europy Wschodniej. Zdaniem p. Zurawskiego nie ulega wątpliwości, źe Państwo Polskie powstało wcześniej przed 966 rokiem. Pan Jan Zaremba poruszył kwestię źelaza, jako jednego z czynników mających wpływ na kształtowanie się gospodarki w okresie panowania Piastów. Badania nad prymitywną produkcją źelaza zapoczątkował jeszcze przed wojną inż. Radwan. Badania te są obecnie kontynuowane. Prof. Gajek zwraca uwagę na konieczność skierowani'l dyskusji na konkretne problemy etnograficzne. Uważa, że ważnym jest, czy i o ile etnografia może oświetlić procesy powstania polskiej formacji etnicznej, czy i o ile członkowie P.T.L. mogą się włączyć swoimi pracami w problematykę Millenium *. Poseł K u m o r zwraca uwagę na stanowisko naczelnych władz państwowych i partyjnych w sprawie obchodów Tysiąclecia. Zaznaczył, że Towarzysz Gomułka krytycznie podszedł do ujęcia Millenium przez fiistoryków skupiających się głównie na początkach Państwa Polskiego. Obowiązkiem naszym - zdaniem Posła - jest zająl~ się całym okresem, wydobyć z niego wszystko to, co było postępowym, dokonąć wielkiego zrywu i wyzwolić nowe zasoby energii na odcinku naszej pracy. Prof. Seweryn uważa, że dyskusja winna się jednak zakończyć z a l e c e n i e m d l a Z a r z ą d u G łów n e g o. Zdaniem Przewodniczącego w okresie Millenium należy zakończyć wydawanie "Atlasów Polskich Stro• Patrz: Prace i Materiały Etnograficzne. Zeszyt specjalny. Sląskiego" Nr 1 R. Katowice-Cieszyn 1959 str. 144-147. Nadbitka "Zarania �539 538 JOw Ludowych" oraz edycji dzieł Osk a raK o l b e r g a. Jeśliby napotykano na trudności w pubJikowar..iu materiałów, należy ograniczyć się zgodnie z tezami Engelsa do zagadnień naczelnych związanych z pożywieniem, odzieżą i narzędziami. P. N e u m a n stwierdziła, że w rysującym się programie millenialnym została pominięta problematyka małych miasteczek, którą w projektowanych pracach należy także uwzględnić. Mgr Ś w irk o zaznacza, że "Literatura Ludowa" włącza się do akcji millenialnej. W okresie uroczystości Tysiąclecia zamierza zebrać możliwie pełny 1 bogaty materiał folklorystyczny ilustrujący stan tych zagadnień w omawianym okresie. W celu zrealizowania tego problemu redakcja "Literatury Ludowej" zwróciła się z odpowiednim apelem do swych czytelników. Niezależnie od tego w najbliższym okresie zamierza wydać kilka numerów poświęconych Ziemiom Zachodnim i Północnym. Zwraca również uwagę na trudności w opublikowaniu nowej księgi przysłów polskich, która ukaże się dopiero w 1960 r. Z kolei zabrała głos prof. Z a w i s t o w i c z - A d a IT. s k a, podsumowując dyskusję zaznaczyła, że nas etnografów interesują również poczynania archeologów, historyków, antropologow, językoznawców ponieważ te dyscy .. pliny poruszają zagadnienia etnograficzne i swymi osiągnięciami zapładniają etnografię. W podobny sposób na nie oddziaływuje także i etnografia. W sumie zespół tych nauk nawzajem się uzupełnia. Przystępując do realizacji programu prof. Zawistowicz-Adamska podała do wiadomości, że referat Adolfa Dygacza "Śląska Górnicza Literatura Ludowa" nie może być wygłoszony, ponieważ autor uległ wypadkowi. Z kolei przystąpiono do wygłoszenia następujących referatów: "Odbicie stosunków s'połecznych w ślą.skim folklorze muzycznym" - J. L i g ę z ~, Współczesna twórczośĆ ludowa w Cieszyńskiem" - B. B a z i e l i c h ó w n a, ::Z badań nad grupami zawodowymi na Sląsku" - M. Z Yw i r s k a w zastąpstwie której wygłosił referat miejscowy etnograf. Ostatni referat stanowił odczyt mgr M. S u b o c z o w e j pt. "Stan prac nad śląskim skansenem". Referaty są wydrukowane'. W dyskusji zabrał głos prof. J. K r z y ż a n o w s k i, który podzielił się spostrzeżeniami z pobytu w Stanach Zjednoczonych. Stwierdził olbrzymie zainteresowanie polonii w U.S.A. polską literaturą etnograficzną, szczególnie dziełem Kolberga, ,.Ludem", Wisłą", Pra,cami i Materiałami etnograficznymi" oraz dziełami archeologicznymi i etnograficznymi. W sprawie nabycia tych pozycji zwracają się instytuty naukowe do polskich placówf'!': dyplomatycznych lecz bezskutecznie. W związku z brakiem w kraju podstuwowych prac z etnografii prof. Krzyżanowski projektuje stworzenie w P.T.L. nowego seryjnego tytułu wydawniczego, w ramach którego przedrukowywano by cenniejsze, klasyczne prace etnograficzne, które są dła pracowników naukowych trudno dostępne. Realizację tych reedycji etnogra., Patl'z: 1959. Nadbitka Pracl' i Mat. .. Zarania Etnogr. Ślaskiego" tom Nr śląski. 1. Zl'szyt specjalny. Katowice-Cieszyn ficznych uważa za istotny wkład etnografów polskich do odbudowy kultury polskiej w okresie Millenium. VI celu realizacji tego zadania przedkłada konkretny wniosek. Prof. Gajek w krótkim przemówieniu podkreśla że obowiązkiem członków P.T.L. jest także czytanie i zakup wydawnict; Towarzystwa oraz ich propaganda i sprzedaż. Z kolei prof. ZawistowiczAdamska jako przewodnicząca zebrania podała komunikat mówiący o wolnych posadach dla etnografów w muzeum w Tarnowie i w Białymstoku po czym udzieliła głosu przedstawicielce CPL i A Pani J a d w i d z € O r y n ż y n i e, która w wypowiedzi swej scharakteryzowała obecny stan sztuki ludowej, wskazała żywe ośrodki w zakresie h~ftu, tkactwa, 'stroju ceramiki, wycinanki, oraz zwróciła uwagę na możność eksportowania tych :vyrobów ~ zdobywania dewiz, zaznaczając, że w Warszawie np. w ciągu Jednego miesiąca samych wycinanek sprzedano za 50000,- zł. Wielki popyt na w,ytwory sztuki ludowej w miastach powoduje jej regenerację. Na tym zakonczono obrady przedpołudniowe. Obrady popołudniowe godz. 17-ta Przewodniczy prof. Tadeusz S e w e r y n, następnie prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Protokołowali: mgr Jadwiga Kucharska i dr Adam GIapa. Posiedzenie zagaił prof. Seweryn, który zaznaczył, że obrady popołudniowe poświęcone są sprawom organizacyjnym. Przed rozpoczęciem obrad Prezes powitał w imieniu wszystkich zebranych i udzielił głosu stypendyście przebywającemu w Polsce Safwat Kamalowi z Kairo i dr Robertowi Wildhaberowi, dyrektorowi muzeum w Bazylei. Z kolei PrzE:\vcdniczący podał porządek obrad i prosił dr Zofię Staszczakównę o przeczytanie protokołu z XXXII W.Z. Następnie prof. Zygler przeczytał sprawozdanie Komisji Rewizyjnej stwierdzające prawidłową gospodarkę Zarządu i poruszające sprawę oddziału wrocławskiego. Po nim w zastępstwie prof. Gajka sprawy wydawnicze za okres 1957/58 zreferował dr Adam Glapa, który podał do wiadomości, że w okresie sprawozdawczym wydrukowano 106,5 arkuszy a obecnie w druku znajduje się 112 arkuszy. Sprawozdanie to od strony budżetu i preliminarza przedstawił księgowy P.T.L. Stanisław Gajewski. W preliminarzu na rok 1959 przewiduje się po stronie dochodów i wydatków kwotę 1 407 439,- zł. Po zreferowaniu tych spraw Przewodniczący zarządził dyskusję, [Ii) czym przystąpiono do głosowania nad przeczytanymi protokółami i sprawozdaniami. W głosowaniu oba protokoły tj. z XXXII Walnego Zgromadzenia i protokół Komisji Rewizyjnej zostały przyjęte przez wszystkich. "przy jednym głosie wstrzymującym się. Z kolei Przewodniczący zarządzi! głosowanie nad v o t u m z a u f a n i a dla Zarządu Gł., obecni przegłosowali wniosek przy 3-ch głosach wstrzymujących się i 3-ch przeciw, na ()gólną ilość obecnych na sali 68. Przeciwnikami votum zaufania byli Pa-nawie K. Zurawski, A. Matyniak i doc. A. Nasz. �541 540 Preliminarz Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z05tał przyjęt~· w glosowaniu przez większość, przy 4-ch glosach wstrzymujących się. Z kolei doc. Wo kro j zreferował pożądane poprawki w Statucie P.T.L. Projekty poprawek dotyczyły: w § 1 - zamiany słowa "Stowarzyszenie" na "Towarzystwo"; w § 20 - przyjazdu na Walne Zgromadzenie delegatów Oddziałów anie członków; w § 21 - podejmowania uchwał zwykłą większością (przez Zarząd Główny); w § 23 - odwolania się członków do sądu koleżeńskiego; w § 33 zatwierdzania nowoprzyjętych członków przez Zarząd Główny; w § 37 dotyczącym Komisji Rewizyjnej i jej działalności w zakresie spraw wydawniczych, redakcyjnych, kontroli gospodarki Oddziałów itd.; w § 39 - funkcjonowania sądu koleżeńskiego. Pl) zreferowaniu tych poprawek prof. Seweryn zaproponował przegłosowanie poprawki dotyczącej tylko § 33. W odpowiedzi na to rozwinęła się dyskusja w której prof. Zygler zapytał, jak długo będzie trwać okres od zgłoszenia się na kandydata do przyjęcia i akceptacji członka przez Z3.rząd Główny; dyrektor Swieży zapytał, od kiedy należy płacić składki. Profesor Seweryn odpowiedział, że zebrania Zarządu odbywają się co kwartał, a składld należy zbierać od dnia zatwierdzenia członka przez Zarząd Główny. Dr Flizak stwierdził, że w Oddziale w Mszanie Górnej są członkami tylko te osoby, które zatwierdził Zarząd Główny. Pan J. Zaręba był zdania, że dwustopniowość jest pożądana. Po zatwierdzeniu kandydata przez Zarząd Główny, kandydat staje się dopiero pełnoprawnym członkiem PTL. Dalej nadmienił, że projektowane poprawki do Statutu PTL nie uderzają w jego demokratyczne zasady, lecz dbają o dobro całego Towarzystwa. Prof. ZawistowiczAdamska zaproponowała, aby poprawki zostały przedyskutowane w Oddziałach. Oświadczyła również, że PTL jest Towarzystwem naukowym i pewna selekcja jest konieczna. W związku z powyższym prof. Seweryn postawił wniosek dotyczący poprawki w § 33 jako punkt m) o akceptacji członków PTL przez Zarząd Główny. W głosowaniu - 47 głosów opowiedziało się za wnioskiem, 11 głosów - przeciw, 10 - głosów wstrzymało się. Z kolei Przewodniczący przystąpił do czytania wniosków złożonych na ręce Komisji Wnioskowej. Wniosek 1-szy: W związku z rozwiązaniem Oddziału Wrocławskiego przez Zarząd Główny PTL w dniu 14 kwietnia 1958 r. na za~adzie § 51 Statutu PTL, Zarząd Główny postanawia, że dla dobra PTL Zarząd poczyni rychłe starania, aby Oddział ten został powołany' do życia. Za wnioskiem głosowała większość, przy dwu osobach wstrzymujących się. W związku z tym wnioskiem, rozwinęła się żywa dyskusja szeregu osób, które domagały się po przegłosowaniu wniosku, bliższych wyjaśnień. W celu wyjaśnienia sprawy dr Staszczakówna odczytała fragment protokołu z posiedzenia Zarządu Głównego, dotyczący rozwiązania oddziału wrocławskiego. Wyjaśnienie to zostało przyjęte życzliwie i rozładowało gorącą dyskusję. Wniosek 2-gi: W ramach prac związanych z Millenium PTL rozpocznie wydawanie źródeł do poznania kultury ludo- wej, a mianowicie: serię I - O. Kolberg "LUD ... " teksty drukowane i rękopisy; Seria II - podstawowe zbiory i monografie począwszy od pieśni Zalewskiego i Wójcickiego itd. Wniosek przeszedł jednogłośnie. Następne dwa wnioski dotyczyły reedycji dzieł O. Kolberga, to też nie poddano ich głosowaniu, ponIeważ mieszczą się w poprzednim wniosku prof. Krzyżanowskiego. Wniosek oddziału poznańskiego: XXXIII Walne Zgromadzenie PTL zaleca Zarządowi Głównemu zwołanie sesji naukowej poświęconej zagadnieniom polskiego muzealnictwa etnograficznego. Sesj a winna się zająć określeniem funkcji muzeów etnograficznych wzgl. działów etnograficznych w muzeach wielodziałowych, w realizacji centralnie opracowanych planów badawczych. Ustaleniem zakresu i metod współpracy instytutów naukowych z placówkami muzealnymi, traktowanymi nietylko jako zbiornice dokumentacji materiałowej, lecz jako instytucje realizujące plany badawcze. Określeniem roli muzeów mniejszych, jako ośrodków badań regionalnych organizowanych na wzór stacji naukowych. Przedyskutowaniem celowości dotychczasowego pionu organizacyjnego muzeów i działów etnograficznych. Wniosek przeszedł znaczną większością głosów. Wniosek mgr M. Z y w i r s k i e j: PTL powoła Komisję, która zapozna się z osiągnięciami i metodami prac w zakresie badań nad grupami zawodowymi w innych krajach i wypracuje program dostosowany do polskich warunków i pÓtrzeb. Wniosek został uchwalony większością. Prof. Zygler oświadczył na zakończenie dyskusji, że oddział wrocławski winien być zorganizowan~' zgodnie z obowiązującym Statutem. Z kolei prof. Seweryn podziękował oddziałowi katowickiemu w osobach: mgr Marii Suboczowej, doc. J. Ligęzy, dyr. L. Brożka i lVI.Zywirskiej ze: organizację XXXIII Walnego Zgromadzenia w Cieszynie. Uchwalono oso-bne podziękowanie Zespołowi "Pieśni i Tańca Ziemi Cie5zyńskiej". Z kolej zabrał głos doc. A. N a s z, który poprosił o skreślenie go z listy członkó"v PTL. Prof. Gajek poinformował obecnych o jubileuszu pracy kolegi J a n us z a S w i e ż e g o i zwrócił się z prośbą do zebranych, by poszczególne oddziały PTL wysłały swoich delegatów na uroczystości jubileuszowe do Lublina. Naczelnik Pietkiewicz poinformował, że kol. J a n u s z S w i e ż y otrzymał wyróżnienie i nagrodę Mini5tra Kultury. Po tej wiadomości zebrani uczcili kol. J. Świeżego. Na tym zamknięto XXXIII Walne Zgromadzenie w Cieszynie o godzinie 22. W następnym dniu odbyła się wycieczka dwoma autokarami do Istebnej, Jaworzynki, Wisły i Koniakowa, którą prowadzili mgr B. Bazielichówna, mgr L. Dubiel, mgr A. Dygacz, mgr E. Jaworski i J. Tacina. Protokołowali: BoLeslaw Kuźmicz Jadwiga Adam Kucharska GLapa �543 542 Aktywa l. Bilans Polskiego Ruchomości 2. Drobne sprzęty Centrala Oddziały 65205,47 2978,----_._-8032,41 l 530,50 ..--- -----_._------ 3. Bibliuteka Centrala Oddziały 354386,18 19210,13 ---------- ~._----- 373 596,31 4. Kasa Centrala Oddziały 189,80 ___I~~_8-.!-,-~ __ 13771,19 24707,54 8731,25 ._----~-_. 33438,79 Centrala N.B.P. P.K.O. 24562,54 145,- Oddziały 9562,91 -. 6. Odbiorcy z dnia 31 grudnia 1957 r. ----------~- 68183,47 Centrala Oddziały 5. Bank Ludoznawczego Towarzystwa • ------- 1. Fundusz Amortyzacyjny 2. Majątek Towarzystwa Stan z dnia 31. 12. 1956 r. Zwiększenie majątku w r. 1957 8. Odbiorcy 4. Dostawcy 5. Pracownicy 6. Współpracownicy Pasywa 58521,86 1 161 236,97 157802,88 1319046,85 1028,55 152 105,69 1 705,30 63063,15 33438,79 9279,3748.83 69769,25 48907,72 Dostawcy 8. Współpracownicy 9. Surowce 10. Gotowe wydawnictwa 7. magazyn obce własny 11. Różnice kalkulacyjne 12. Roboty w toku - wydawnictwa 724315,31 17 526,38 741 841,69 165534,12 57838,12 nieukończone -----~~~~ (-) 471,40 Czesław Stankiewicz (-) doe. dr Franciszek księgowy Wokroj skarbnik Straty Rachunek wyników __ ._._---~---~-_----------_._---- za r. 1957. . Rabaty Koszt własny sprzed. wydawnictw Wydatki Działu Popularyzacji Naukowego Podatek obrotowy Zwiększenie majątku Towarzystwa 214494,94 465983,09 101 695,50 174696,34 4 706,~5 157809,88 Sprzedaż wydawnictw Subwencje P. A. N. Oddziałów z różnych instytucji Składki Inne wpływy . Zyski ... 685 139,40 350000.69900,- 419900,12 §21,1726.- ------ 1119386,80 1 119386,80 Wrocław, 31 grudnia 1957 r. (-) Czesław Stankieu,;icz księgowy (-) doc. dr Franciszek skarbnik Wokroj �544 545 SPRA WOZDANIE SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału lim an aw sk iega P.T.L. z działalności za 1957/58 r. Siedziba lokalu Zarządu Oddziału mieści się w Internacie Pal'!stwowego Liceum Pedagogicznego w Limanowej przy ul. Świerczewskiego 84. Liczba członków Oddziału na dzień 1. 1. 1959 r. wynosi 27 osób. Skład Zarządu Oddziału, wyłoniony na Walnym Zebraniu w dniu 20. V. 1957 r. przedstawia się następująco: prezes Mgr. Piotr Orzechowski, v. prezes Dyr. Tade~sz Ociepka sekretarz naucz. Ćwik Stefania, skarbnik Ob. Kozdruń JadwIga członek Ob. Walenty Gawron, członek Ob. Józef Kurtycz, członek Ob. Józef Skowron, kom. rewiz. Ob. Tomasz Bieda, kom. rewiz. Ob. Bogacz Franciszek kom. rewiz. Ob. Tadeusz Brajner. Zebrań Zarządu Oddziału w podany~ okresie odbylo się łącznie 11. Zebrań ogólnych członków - 10. W ramach b a d a ń t e l' e n o w y c h prowadzone były opisy zwyczaJow ludowych, obchodzonych w okresie Świąt Bożego Narodzenia na wsi limanowskiej, zwłaszcza interesowano gię zwyczajami chodzenia "z szopką". Zebrano również tekst pełny do zwyczajów weselnych obchodzonych we wsi Strzeszyce pow. Limanowski łącznie z melodiami i opracowano go w formie scenicznej, które w roku ubiegłym inscenizowano na koncertach w powiecie 8 razy. W ramach a k c j i P a P u l a l' y Z a c y j n e j wygłoszono szereg odczytów dla członków Oddziału i sympatyków w Limanowej. Tematyka obejmowała zagadnienia etnograficzne,' obejmujące swym zasięgiem wieś Limanowską i powiaty sąsiednie: "Ziemia Sądecka godna serca" Dr Stanisław Gołąb; "Na wielkim szlaku Zachodniej Sądeczyzny" "Na szlaku Zamków i Grodów warownych Sądeczyzny" "Polska pieśń ludowa" Dr. Prus Wiśniowski "Wieczornica regionalna dla Kursu Centralnego Nauczycieli Geografii Kol. Jan Grzywacz, Piotr Orzechowski "Na zgliszczach pod Snieżnicą" opr. Piotra Koniecznego. "Osadnictwo Kliszczaków, w Beskidzie Wyspowym" w opracowaniu Dr. Prus Wiśniowskie~o. "Wieś Pisarzo:"3 i Męcina jako przykłady wsi królewskiej i szlacheckieJ" w oprac. prof. Gorszczyk a Franc. "Znaczenie etnografii w nauce i jej praktyczne zastosowanie" w oprac. Mgr. Piotra Kaleciaka. "Ziemia Limanowska i sąd~cka w okresie najazdu szwedzkiego" wopr. prof. Kazimierza .GolaChowskleg "Aspekty ludoznawcze wycieczki do Belgii" w opra~owam~ Dr. Prus W:śniowskiego. Z okazji przygotował'! do a b c h a d u m III e n l u m w trakcIe opracowania jest "Historia Limanowej" przez Mgr. Ad.ama Woj~a. Zarzą~ Oddziału przystąpił do zbierania zabytkowych okazow sztukI ludow:J i przedmiotów codziennego użytku, używanych daw~iej w gospodarstwie domowym. Eksponaty te powinny znależć się w prOJektowanym muzeum ziemi limanowskiej. ? Piotr Orzechowski Oddziału L u b e l s k i e g a PTL za 1958 r. O l' g a n i z a c j a O d d z i a ł u. Oddział Lubelski nie posiada własnega lokalu, lecz mieści się w lokalu Muzeum na Zamku. Dzięki nawiązanej współpracy z reaktywowaną Katedrą Etnografii i Etnologii U.M.C.S. Oddział nasz mógł od końca 1957 r. urządzać wspólne zebrania, na których wygłaszano referaty i odczyty. Mimo, że odczyty te były popularne i dostępne nie tylko dla członków, ale i dla innych osób interesujących się tematyką etnograficzną, nie cieszyły się zbyt dużą frekwencją. Dlatego też pod koniec 1958 r. Zarząd Oddziału postanowił zmienić zarówno tematylcę odczytów, jak też i miejsce ich wygłaszania. Postanowiono wprowadzić tematykę raczej egzotyczną, co bardziej interesuje szerokie rzesze słuchaczyoraz po nawiązaniu kontaktu z Klubem Międzynarodowej Książki i Prasy zaczęliśmy urządzać w jego lokalu co miesiąc popularne odczyty z zakresu etnografii ludów egzotycznych. Sposób ten będzie kontynuowany w ciągu 1959 r. W okresie sprawozdawczym skład Zarządu Oddziału nie został zmieniony i przedstawia się następująco: prezes - prof. Janusz Świeży, wictlprezes - dyr. mgr Irena Iskrzycka, sekretarz - mgr Janusz Optołowicz, skarbnik - mgr Teresa Karwicka. W związku z weryfikacją członków Zarząd Oddziału rozesłał do członków wezwania do uregulowania zaległych składek. Na koniec roku liczba członków wynosiła 46 osób oraz 2 instytucje: Związek Teatrów i Chórów Ludowych i Związek Młodzieży Wiejskiej. Biblioteka Oddziału liczy 43 woluminy. Prace badawczo-naukowe a) B a d a n i a t e l' e n a w e: W okresie sprawozdawczym członkowie Oddziału brali udział w badaniach organizowanych przez różne instytucje, a mianowicie: na zlecenie Wydziału Kultury Prezydium WRN w Lublinie przeprewadzono badania terenowe jako dalszy ciąg poprzednio prowadzonych, a mających na celu ustalenie stanu faktycznego z zakresu sztuki ludowej na Lubelszczyźnie. Poza tym poszczególni członkowie przeprowadzili następujące badania: prof. Janusz Świeży - badania stroju regionu zamojskiego i lubartowskiego celem zebrania materiałów do przyszłych publikacji, oraz wykonał projekty strojów ludowych Powiśla dl" Zespołu Świetlicowego w Baranowie, pow. Puławy. Mgr Janusz Optołowicz _ badania garncarstwu ludowego, mgr Teresa Karwicka i mgr Janina Petera - badania w zakresie roku obrzędowego celem zebrania materiału do projektowanej wystawy mU7ealnej oraz do wydawnictwa, mgr Jan Górak - badania budownictwa ludowego. 35 ••LUd", t. XLV �546 547 O d c z y t Y i re £ e r Gl. t :-. W ciągCl 1958 r. wygłoszono następuj.ące O~czyty i referaty: ,. 0t'llczne Lucc'):,zczyzny .cir Brol1i~ła\Va Lir.dert - zagaonlenla c. , b) \V śwk-· He badań językoznawczych. .. Mgr Janina Petera - Kultura ludowa Albann. . c: Prof. Roman Reinfuss - Lul:elszczyzna w badamach .P.L.:>. ,. "I J anl~'sz O"toło'vicz - Etno"rafia w muzeach WOJ. l\lOelsKlego. 1; .gr 1-" k" " ". 1\" T zv Grochalski - Zycie mieszkańców naJwyzszego ~aJ'-l S\\ll,a"" . gr "er , . l t adycje ZWlCizku N a11Mgr Henryk Z"iolakiewicz ReglOna ne r , b czycielstwa .' :3. Z Rozgłośnią PolskiegG Radia w Lublinie w zakresie udzielania konsultacji etnograficznych i reportaży terenowych. 4. Ze Związkiem Młodzieży Wiejskiej w zakresie akcji popularyzacyjnpj i oświatowej. 5. Ze Związkiem Teatrów i Chórów Ludowych - udzielanie poradnictw" IN zakresie strojów i tariców ludowych. o. Z LubElskim Domem Kultury - Woj. Poradnią Kulturowo-Oświatową \\' zakresie konsultacji co do strojów ludowych . :l. I n Polskiego. artykuły lui mgr Janusz Optołowicz - G8.rncarstwo Lubelszczyzny. Wyd. Muzeum Lubelskiego c) P r a c e, r o z p r a w y 1. !\IIgr Teresa Karwicka dowe południowo-wschodniej str. 81. 2. Mgr Janusz Optołowicz - Polskie Towarzys t wo L' cze Ka udoznaw . .. lendarz Lubelski na 1958 rok. Lublin. . . ., Ignacego Dobrzyńsl<iego ;3. Mgr Henryk ZwolaklEwlcZ -- Wycln ankI . , Polska "'zt"lka Ludowa. Zeszyt Nr 2 z 1958. r. ., - . VII i VIII Polskiej 4. 1\Tgr Henryk Zwolakiewicz - Recenzja rocznika Sztuki Ludowej. Lud, t. 43. . ~" NRD ." B·ul·etvn 5. Mgr Irena Isl'.rzyc·ak -- lvluzea , i Ochrony Zabytków. 'V druku: IIlgr Teresa Karwicka LudoweJ'. Prof. Janusz 2wieży _ - ~dowy~. Prcf. Janusz Swieży Mgr .Janusz Optołowicz 1\1,r Teresa Karwid-.a szczy~ny dla wydawnictwa Mgr Irena Iskrzycka 2. W s pół Lubelskie Strój rózgi podlaskl . weselne dla L Cenor. - Atlasu Z . arz. Muzeów dla polskiej Polskich . Lucelskie stroje głów koblecych. - Dzialalność Janusza Swieżego. i mrjr .Janina Pet€-ra - Sztuka ludowa S t k' z u l l' a (; :-'. W ramach zleceń wykonano następujące prace: prof. Janusz Swieży wykcnał rekonstrukcję strojów ludowych regionu lubelskiego i biłgorajskiego dla Wydziah.: Kdtury P.W.R.N. \v Lublinie, rekonstrukcje stroju podhalańskiego dla Lubelskiego Domu Kultury oraz rekonstrukcję stroju Powiśla dla Powiatcwego Domu Kultury w Puławach. 4. O d z n 8. ;,; 2. C n i a. W 1958 roku nagrody za dzialalność naukową, kulturalną i artystyczną Miejskiej Rady Narodowej \V Lublinie otrzymali następujący członkowie Oddzialu: prof. Janusz Świeży, mgr Irena Iskrzycka, mgr Henryk Zwolakiewiez, mgr J'anusz Optołowicz. Niezależnie od powyższego prezes Oddziału prof. Janusz Świeży z okazji 40 lecia pracy społecznej, artystycznej i badawczo-naukowej otrzymał nagrodę Ministra Kultury i Sztuki oraz r:agroćę Wydziału Kultury Prez. vVoj. Rady Narodowej w Lublinie. Janusz Optolowicz SPRA. WOZDANIE z d7.ialalności Lubel- p r a c a z i n s t y t u c j a m i: poprzednich-"" Oddział na tereme Lublma. 1. Z Muzeum w Lublinie i z Katedrą Etnografii i Etnol,Ogii ~M.CS w zakresie akcji popularyzacyjnej,wydawniczej i orgamzacYJn~J,. Z Wydziałem Kultury Prez. Woj. Rady Narodowej Lubllme ,w za2. kresie badań terenowych, organizacji wystaw SZtUkl ludowej l konkursów oraz jako konsultant w sprawach etnograficznych. v: e f or m y p t .. S rOJow Muzeum w Lublinie. Muzeum Lubelskie na Zamku, . . Ja . k' l w latach vV roku sprawozdawczym podoome ., Lubelski współpracował z następującymi instytuC)aml 11 Oddziału ł ó d z k i e g o PTL za 1957-58 rok. W okresie Sprawozdawczym Oddział Łódzki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego liczył 33 członków w tym 18 etnografów. W skład Zarządu Oddziału wchodzili: Prezes Oddziału Prof. cir Zawistowicz-Adamska, V -prez. mgr J. Del~owski, skarbnik dr B. Jaworska, sekretarz mgr J. Kucharska. Członkowie Zarządu: Prof. dr B. Baranowski, mgr M. 1\1isii:ska, B. Kowalec. Komisja Rewizyjna: mgr J. Lech, m!;r J. Jastrzębski, mgr Sobolewski. W okresie Zarządu. sprawozdawczym Oddział Łódzki danie wciągnięcie ludową na naszym 35' odbyło się 5 zebrań Oddziału oraz 5 zebnl'l Polskiego Tow. Ludoznawczego postawił sobie za zado współpracy wszystkich zainteresowanych kulturą terenie, zarówno etnografów zawodowych jak i pracow- �549 548 ników kulturalno-oświatowych. Założenia te realizuje przez aktywr~ą pracę członków Oddziału we wszystkich akcjach k~lturalnych ~a tere~le miasta i województwa, organizowanych przez WydZIały Kultur~ Rad Narodowych, PTTK, szkoły rolnicze i W.O.D.K.O. . Ośrodek Łódzki prowadzi ożywione p r a c e b a d a w c z e. Członkowl,e Oddziału uczestniczą w badaniach organizowanych przez Muzeum~ ~espoł Etnograficzny LH.K.M. PAN i Zakład Etn~grafic~ny U.Ł., a. \~ymkl prac dyskutowane są wspólnie w ramach zebran OddZiału,. na ktorych w!głOszono następujące odczyty: Założenia metodyczne reglOnalny:h badan .ludoznawczych, Mgr J. Dekowski; Zróżnicowanie regionalne ZIem PolskIch, mgr J. Lech. . Koordynatorem i kierownikiem poczynań naukowych J.est Prezes Oddziału Łódzkiego Prof. dr Zawistowicz-Adamska. W okresIe sprawozda",:czym Ośrodek Łódzki w wyniku prowadzonych prac badawczych opubllkował: Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego ~ ~tnograftcznego w Łodzi Seria Etnograficzna Nr 1 1957, Nr 2 1958, Studta t .r:raten~łY do Historii Wsi polskiej w XIX i XX wieku (Biblioteka Etnografll PolsiC! t. 1), Wrocław 1958 r. .. Dużym osiągnięciem łódzkiego Oddziału było uzyskan~e s.ubw.ene.JI W.R.N. na wydanie własnego czasopisma naukowego pt. Łodzkte solLd/a etnogTaficzne. Tom I tego wydawnictwa został przygotow~ny do drul~u z końcem 1958 r. Tom ten otwiera artykuł Prezesa Oddzla~u na temat konieczności organizowania parków etnograficznych (s~.ans.enow). po.nadto wydawnictwo zawiera kilka prac z zakresu etnografa hIstoryczneJ, zamyka je kronika ludoznawcza. " . W ramach a k c j i p o p u l a r n o - n a u k o w e j Oddział Łodz~l łączme z Łódzkim Towarzystwem Naukowym zorganizował serię od~zytow dot~czących kultury krajów europejskich. Były to odczyty następuJ.ące: Badama etnograficzne w Bułgarii, prof. dr J. Gajek; Badania etnografrczne w Cze.. dr B Jaworska' , Wrażenia z pobytu na Węgrzech, mgr ch os ł owaCJI,. A. Szyfer. t B W związku z zapotrzebowaniem szkolnictwa w.~głoszo~o. odczy'Y: a·dania terenowe jako podstawowe źródło etnografa polskIeJ •. mg~ J. De.~ kowski' Wybrane pieśni ludowe woj. łódzkiego na tle obrzędow l. melodll ' h , mgr J . Dekowski' , Obrzędy i wierzenia związane z Bozymk' Nn-. wese l nyc rodzeniem mgr J. Dekowski; Sztuka regionu Łowickiego, mgr J. Dut leWIczówna' Ogólny zarys sztuki ludowej. mgr D. Mikołajczykowa. Włą~zając się do akcji odczytowej PTTK członkowie ~ddziału :vygłOsili następujące odczyty: Zabytki kultury ludowej ~a ~ereme w~J:wodztwa Łódzkiego, mgr J. Lech; Zwyczaje ostatkowe WSI plOtrk~wS~le! mgr D. Mikołajczykowa; Kultura ludowa Księżaków, mgr J. Dutklew~czowna. .. Ponadto Oddział zorganizował oaczyt gościa z NRJ? ~sPHanta J~rJI Knebela "Łużyce dawniej i dziś", pokaz archiwalnych fllmow etnograflcz- nych polskich i obcych oraz pokaz kolorowych przeźroczy połączony z pre .. lekcją J. Bieleckiego pt. Wrażenia z podróży przez kraje Ameryki SrodJwwej i Południowej. W ramach akcji popularyzacyjnej podjął się redagowania i opracowania "Biblioteki Poradnictwa Etnograficznego" wydawanej przez ŁÓdzki Dom Kultury. W okresie sprawozdawczym przygotowano następujące broszury: "Etnografia w pracy świetlicowej". "Gdzie znależć materiały etnograficzne. Poradnik bibliograficzny". "Gdzie szukać materiałów do stroju ludowego". Oddział pomagał wydziałowi kultury W.R.N. w organizowaniu konkursu pamiątkarskiego, konkursu na tradycyjną twórczość ludową regionu wieluńsko-wieruszowskiego i zorganizowaniu wystawy objazdowej sztuki ludowej województwa łódzkiego, do której członkowie Oddziału przygotowali katalog. Biblioteka Oddziału Łódzkiego liczby 83 poz. Jadwiga Kucharska SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału P.T.L. w M s za n i e Dol n ej w 1957 i 1958 r. O r g a n i z a c j a O d d z i a ł u: Oddział liczy 28 członków czynnych płacących składki. Obecny zarząd został wybrany na Walnym Zebraniu w dniu 3D marca 1958 r. Skład zarządu: prezes dr Sebastian Flizak, wiceprezes mgr Piotr Kaleciak, sekretarka mgr Wanda Skułówna. Do zarządu weszli: p.p. Otylia Piwońska i Zofia Kmiecikówna, do komisji rewizyjnej p. Antoni Górszczyk, p. Stanisław Kunicki i p. Sylwester Wystarczyk. Posiedzenia Oddziału odbywały się jak w latach poprzednich w szkole podstawowej nr 2 za zezwoleniem kierownika tego zakładu p. Jana Grzywacza, członka P.T.L. Zarząd odbył w okresie sprawozdaw(;zym 13 posiedzeń zaprotokołowanych. Omawiano na nich sprawy bieżące Oddziału i dyskutowano nad wykonaniem poleceń Zarządu Głównego P.T. L. Zarząd zajmował się sprawą rozprowadzania wydawnictw P.T.L. Postanowiono rozprowadzić publikacje odnoszące się do tutejszego regionu. Ta decyzja okazała się praktyczną. Przedmiotem stałej troski zarządu była biblioteka. która dotąd nie ma stosownego miejsca. Wielokrotnie zastanawiano się też nad znalezieniem środków na druk prac, których autorami są członkowie Oddziału. l P r a c e n a u k o w o b a d a w c z e: Poza przygotowaniem referatów nad Statutem P.T.L. niektórzy członkowie Oddziału prowadzili samodzielne badania na;jkowe a wyniki ogłaszali w wydawnictwach periodycznych. Dr Sebastian Flizak oddał redakcji .,Ludu" artykuł pt. Sidziniarki. Z'Jiorek pL Opowieści ludowe z gór zaopatrzony wstępnym artykułem oddał redakcji ,.WierchÓw'·. Artykuł pt. Nazwiska brzydkie j hańbiqce oddał redakcji "Literatury Ludowej". Stałym przedmiotem poszu- �551 550 kiwań i badań Seb. Flizaka jest kultura duchowa i społeczna ludu w r?gionie Gorców i Beskidu Wyspowego. Mgr Piotr Kaleciak opracował problematykę gospodarstw chłopskich nd terenie powiatu limanowskiego (narzędzia i technika pracy, ekon::>mika tradycyjna, rolnictwo, hodowla, sadownictwo i pszczelarstwo). Józef Konieczny skierował swe wysiłki na zbadanie regionu skrzydlniań·skiego. Jego praca nosi tytuł: SkrzydLna, przeszłość wsi i parafii, Ludność, zjawislca. wieku i problemy XIX społ.eczne i epizody pamiętnikarskie z Lat przełomu na XX. Antoni Górszczyk napisał pracę z zakre3u onomastyki, w której ustalił mechanizm powstawania nazw i przezwisk we wsi Pisarzowej. Pracę te: przyjął prof. dr Taszycki celem wydania jej w czasopiśmie "Onomastica". Dr Tadeusz Prus- Wiśniowski ogłosi! drukiem następujące artykuły: U bocheńskiego zbieracza -- "Ziemia" nr 4 z kwietnia H1.57r. Obóz młodzieży szkoLnej "Turysta" nr 15. z 1. VIII. 1957 r. Stary kościółek w Zakopanem "Nowy Nurt" z 19. X. 1957 r. Karol Hubert Rostworowski "Za i przeciw" z "l. XII. 1957 r. Kościółki drewniane OpoLszczyzny "Nowy Nurt" z 30. III. 1958 r. Prace krajoznawcze na obozie wędrown1im - "Poznaj swój kraj" z kwietnia 1958 r. "Za i przeciw" z 8 kwietnia 1958 r. 1958 r. "Turysta" z 1. VIII. 1958 r. Obóz wędrowny po Spiszu i Pieninach - "Poznaj swój kraj" z 30. XII ~8. Dr Prus-Wiśniowski jest instruktorem krajoznawstwa. W tym charakterze zwiedza szlwły i wygłasza prelekcje z przeźroczami, a przy tym odbywa powiatowe konferencje nauczycielskie o krajoznawstwie. W licznych miejscowościach wojew. krakow3kiego miał dla nauczycieli wykłady o ludoHieroglify - też pismo - Pisanki "Nowy Nurt" z 6 kwietnia Krajoznawstwo na obozie wędrownym znawstwie. R.eferaty naukowe wygłoszone na posiedzeniach Oddziału P.T.L. 14. IV. 1957 r. - Dr Tadeusz Prus- Wiśniowski: "Sztuka ludowa Kliszczaków". Mgr Józefa Bodnarowska: "Stanowisko gwary Zagórzan w ugrupowaniu gwar góralskich", 21. VII. 1957 r. - Walenty Gawron: "Gospodarcze i polity'czne przyczyny rozruchów chłopskich w 1898 r. i 1918 r,", 6. X. 1957 r, - Dr S. Flizak: "Górale w oczach etnografa i antropolog,l". 27, XII, 1957 r. - Stanisław Kunicki: "Wpływ warunków społecznych i gospodarczych na zdrowie ludu w ostatnim 50-leciu", Walenty Gawron: "Gadki i legendy i Limanowszczyzny". 30. III. 1958 r. - Antoni Górszczyk: "Slady dawnych wierzeń na terenie Pisarzowej", Mgr Piotr Kaleciak: "Stanowi3ko etnografii wśród na'Jk i jej praktyczne znaczenie dla życia", Dr S, Flizak: ,.Aspekty :;0cj ~ilne i <:tnografiC'we zbó,ir.ictw;~ karpacJciego". 12. X. 1958 r. - Dr Tadeusz Prus- Wiśniowski: "Ludozm:wcze aspekty wycieczki do Belgii". 29. XII. 1958 r. - Dr S. Flizak: "Dawne ludowe miary pola". .~ k c j a p o p u l a r y z a c j i. Etnografię popularyzowano dragą ref2ratow naukowych, pogadanek i audycji radiow~·ch. Wygłaszano je głównie w szkołac~, obozac~ wakacyjnych. rzadziej w zakładach pracy, w obrębi,~ ~owlatu lIm~~OwsklegO, nowotarskiego i myślenickiego. Należy podkrC'ślić, ze pogadankI I referaty były przyjmowane z radością i wdzięcznością w następuJących zakładach: w Państw, Szkole Winiarskiej w Tvmbarku w szkole podstawowE:j nr 2 w Mszanie n, w szkole pod3tawowej' w Rab;; Niżnej i w szkole podstawowej w Mszanie Górnej, Tematyka referatów dra Sebastiana Fli zak a "Życie chłopów małorolnych i bezrolnych w okresie poddaństwa" - ref, wygłoszony w szkole podst. nr 1 w Mszanie D. d. 29. I 1957 r., w Zasadniczej Szkole Metalowej w Mszanie D. d. 30, L 1957 r, i w szkole podstawowej nr 2 w Mszanie n d. 2. II. 1957 r, "Ustrój wsi polskiej na prawie magdeburskim lokowanej" - fer, wygłoszony w tartaku pallstw. w Mszanie D. d, 1. II. 1957 r. i w Państw. Szkołe Winiarskiej w Tymbarku d. 29. IV. 1957 r. "Strój górali polskich" - ref. wygłoszony w Zasadniczej Szkole Metalowej w Mszanie D, d, 29, V, 1957 r. i w szkole podstaw. w Rabie Niżnej d. 6, VI. 57 r. "Region zagórzański pod względem historycznym, etnograficznym i kulturalnym" ref. wygłoszony na kolonii rizieci pracowników sądowych w Mszanie D, d, 3. VIII. 1957 r. i na obozie młodzieży Zasadniczej Szkoły Górniczej w Mszanie D. d. 8. VIII. 1957 r, "Opowieści ludowe z gór" - ref. wygłoszony w szkole podstaw, w Rab;~ Niżnej d. 25, IX. 1957 r, i w szkole podstaw, w Mszanie G, d. 3, X, 1957 r. "Ludowa wiedza i wierzenia o zwierzętach" - ref, wygłoszony w Zasadr;iczej Szkole Metalowej w Mszanie D. d. 11. X. 1957 r" w szkole podst. na. Łęgach w Rabce d, 17, X, 1957 r" w szkole podst. nr 2 w Mszanie D ri. 24. X. 1957 r. i w szkole podst. w Rabie Niżnej d, 30, X, 1957 r. "Toponomastyka w regionie Mszany D," - ref. wygłoszony na posiE:dzeniu koła PTTK w Mszanie D, d. 14, II. 1957 r, "Mieszkanie chłopskie w rozwoju historycznym" ref. wygłoszony w Państw. Szkole Winiarskiej w Tymbarku d. 19, IX. 1957 r. "Pochodzenie górali" - ref, wygłoszony w Drzewnej Spółdzielni Pracy "Podhale", w Mszanie D. d. 5. X. 1957 r, . "Ludowe pojęcie o naturze" - ref. wygłoszony w Państw. Szkole Winiarskiej w Tymbarku d. 6, IX. 1958 r, "Opowieści ludowe z gór" - pogadanka wygłoszona dla dzieci w ,.Slanecznym Grodzie" w Rabce d. 15, XI 1958 r, �552 553 Tematyka referatów mgr a Piotra K aleciak a "Karczma wiejska i jej społeczne skutki" - ref. wygłoszony na zebra-niu gromadzkim w Podobinie d. 26. V. 1957 r., w szkole podst. w Kasinie W. d. 6. VI. 1957 r., w szkole podst. nr 1 w Mszanie D. d. 17. VI. 1957 r. w szkole podst. nr 2 w Mszanie D. d. 18. VI. 1957 r. "Tradycje pańszczyźniane i ich społeczna rola" ref. wygłoszony w szkole podst. w Pisarzowej d. 31. V. 1957 r. i w szkole podst. nr 2 w Kasinie W. d. 8. VI. 1957 r. "Jak gospodarowano dawniej na wsi" - ref. wygloszony w szkole podst. nr 2 dla kI. VI i VII w Mszanie D. d. 18. XII. 1957 r. i w szkole podst. nr l w Mszanie D. d. 19. XII. 1957 r. "Zbieramy pamiątki dawnych czasów" ref. wygłoszony w szkolepodst. w Pisarzowej d. 28. V. 1957 r. "Z przeszłości naszych okolic" - ref. wygłoszony w PTTK w Mszanie D. d. 9. V. 9157 r. na posiedzeniu PTTK. "Zmiany form współźycia sąsiedzkiego w ciągu wieków" - ref. wygłoszony na zebraniu gromadzkim w Kasinie W. d. 17. X. 1957 r. "Walka nowego ze starym" - ref. wygłoszony na zebraniu gromadzkim w Kasinie W. d. 1. XII. 1957 r. "Procesy o czary w Kasinie W." - ref. wygłoszony na zebraniu wiejskim w Kasinie W. d. 22. XI. 1957 r. "Rozwój kultury ludzkiej na tle dziejów wsi małopolskiej" - ref. wygłoszony na zebraniu wiejskim w Kasinie W. d. 29. XII. 1957 r. Dr Tadeusz Prus- W i ś n i o w s ki: "Architektura ludowa ze szczególnym uwzględnieniem budownictwa Kliszczaków" - ref. wygłoszony wMyśleni .. cach d. 13. II. 1957 r. Radiowęzeł w lVIszanie D. nadał w 3 audycjach artykuły popularyzacyjne dra S. Flizaka': "Słuźba i słuźbodawcy" d. 7. II. 1957 r., ,,0 niektórych zwyczajach wielkanocnych" d. 20. IV. 1957 r. i "Pierwiastki staroźytne w obchodzie święta B.N." d. 24. XII. 1957 r. B i b l i o t e k a: Inwentarz biblioteki Oddziału obejmuje 90 pozycji. Wszystkie publikacje z wyjątkiem 3 zostały nadesłane przez Zarząd Główny P.T.L. Biblioteka mieści się w mieszkaniu prezesa Oddziału. I n n e s p r a w y: Zarząd Oddziału wykonując uchwałę powziętą przez ogół członków na posiedzeniu d. 27. II. 1957 r. wniósł prośbę do Wydziału Kultury i Sztuki przy Prezydium Woj. Rady Narodowej w KraKowie o subwencję na wydanie drukiem prac naukowych z dziedziny historii kultury i etnografii w powiecie limanowskim, których autorami są członkowie Oddziału P.T.L. Podanie to nie zostało dotąd załatwione. Natomiast Oddział korzystał ze subwencji udzielonej przez Gminną Spółdzielnię S. ChI. w I\Iszanie Dolnej, z której pokryto koszta akcji popularyzacyjnej. Członkowie Oddziału P.T.L. w Mszanie D. okazywali nie tylko ideowe lecz także uczuciowe przywiązanie do naszej organizacji. Niektórzy mies?:- • kają daleko od ;\'Isznny D., na krańcach powiatu (w Pisarzowej, w Sowlinach, w Skrzydinej), nawet w obcych powiatach (w Myślenicach, Nowym Targu, Krakowie), mimo to ssytematycznie przyjeżdżali na zebrania. Niektórzy mieszkają w Mszanie D., kilka osób przyjeżdża regularnic z Limanowej nie szczędząc czasu i kosztów, aby utrzymać kontakt z placó\vką kulturalną, w której odnajdują atmosferę duchową sobie sprzyjającą. Se bastian Flizak SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału Olszty ńsk iego PTL za 1957-58 r. Siedzibą OlsztYllskiego Oddziału PTL jest Dział Etnograficzny Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, Zamkowa 2. W chwili obecnej Oddział liczy 45 członków i posiada 2 koła terenowe, jedno w Nowym Mieście Lubawskim, którego członkami są głównie miejscowi nauczyciele i drugie koło w Biskupcu Reszelskim, przy Powiatowym Domu Kultury. Obecny Zarząd Oddziału wybrany został na Walnym Zebraniu we wrześniu 1957 r. W skład Zarządu wchodzą: dr Władysław Gębik - przewodniczący, Emilia Sukertowa-Biedrawina wiceprzewodniczący, mgr Franciszek Klonowski - sekretarz, mgr Janina Gliszczyńska - skarbnik oraz jako członkowie Zarządu: Hieronim Skurpski, Maria Zientara-Malewska i Teodora Modzelewska. Do Komisji Rewizyjnej wchodzą: Jan Boenigk (obecnie wiceprzewodniczący PWRN), dr Tadeusz Grygier i Cecylia Vetu lani. D z i a ł a l n ość o r g a n i z a c y j n a. W roku 1957 zwołano 4 zebrania Zarządu (8. I, 2 VII, 2 IX, 22. X.), a w 1958 roku 5. W czerwcowym zebraniu Zarządu w 1958 r. uczestniczyła delegatka Zarządu Głównego dr Olga Gajkowa. Celem czerwcowego zebrania Zarządu Oddziału było zotientowanie Zarządu Głównego o stanie prac przygotowawczych Oddziału do XXXIV Walnego Zgromadzenia PTL w 1959 r. w Olsztynie. W porozumieniu z delegatem Zarządu Głównego uzgodniono tematy referatów, które zostaną opracowane przez członków i sympatyków Oddziału i które będą wygłoszone na sesji naukowej Walnego Zgromadzenia. Treść 8 uzgodnionych tematów jest związana z historią, kulturą, sztuką ludową i folklorem regionu. Tematykę tę uzupełnioną referatami opracowanymi przez specjalistów. Walne Zgromadzenie bęcizie połączone z podsumowaniem i zamknięciem Obchodu Roku Kajkowskiego. Postać ludowego poety Michała Kajki, symbolu walki o polskość Warmii i Mazur uwypukli w referacie dr WI. G ę b i k, przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Obchodu Roku Kajkowskiego i przewodniczący Oddziału PTL w Olsztynie. Jeden z numerów kwartalnika "Literatura Ludowa", poświęcony będzie regionowi Warmii i Mazur. W tej sprawie odbyła dnia') stycznia 1959 r. w Olsztynie �554 z udzialsm s2krdarzC'. Redakcji ms.r S ~:\\'j~]ci !iCl.rc;da,na której :.lzgodC1bno tematy prac i szatę ilustracyjną. Zarząd GŁówny przyrzekł w ramach prac "Atlasu Polskich Strojów Ludowych", wydać monografię stroju warmińskiego, opraccwaną przez F. KlonO\vs]':iego. W 1957 r. Oddział zwołał 3 Z',,brania naukowe z następującymi referatami: mgr Ryszard Kukier, Charakterystyka dorobku naukowego prof. dr Bożeny Stelmachowskiej; mgr Franciszek Klonowski, Z historii Połskiego Towarzystwa Ludoznawcze~(); mgr Franciszek Klonowski, Z histori i inwentaryzacji wiatrak6w w woj. olsztyńskim. W 1958 r. zwołano również 3 zebrania naukowe z następującymi ref;~ratami: mgr Henryka Klechówna, Dialekty warmińsko-mazurskie; mgr Ryszard Kukier, Pomorze Mazowieckie w podziałach etnicznych; mgr Franciszek Klono\'iski, Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Warmii, Mazurach i Powiślu. P r a c e n a u k o w e. Zarząd Oddzialu w 1958 r. zlecił mgr Jarosławowi Lisakowskiemu badania terenowe nad polską pieśnią ludową na Mazurach. Z prac tych zostanie opracowany i wygłoszony odczyt na Walnym Zgromadzeniu. Szereg członków Oddziału w roku 1957-1958 brało udział w pracach badawczych, prowadzonych przez Muzeum Mazurskie, Pal'13twoW~! Instytut Sztuki, S'tację Naukową Polskiego TowClrzystwa Historycznego w Olsztynie, Centralny Ośrodek dla Inwentaryzacji Budownictwa Ludowego, Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Wydział Kultury PWRN w Olsztynie. Materiały z powyższych badań zostały już częściowo opublikowane. Oto niektóre prace z zakresu kultury ludowej: Franciszek Klonowski, Park etnograf iczny w OLsztynku; W. Ogrodzióski, H. Skurpski i F. Klonowski, Katalog Wystawy Pamiątkarstwa; H. Skurp3ki i F. Klonowski, Warmińska rzeźba ludowa; Władysław GQbik, Michał Kajka Wybór wierszy. Artykuły: F. Klonowski, Z historii i inwentaryzacji wiatraków wojev.:ództwa olsztyr!skiego, zawarty w "Roczniku Olsztyńskim", Tom I, rok 1958, str. 193-222, H. Skurpski, Kultura ludowa Warmii i Mazur i W. Gębik, Literatura !lidowa i jej twórcy na Warmii i Mazurach na przestrzeni ostatnich stu Lat, zawarte są w pracy zbiorowej "Z d'ziejów Warmii i Mazur". Planowana w 1958 r. praca zespołowa członków naszego Oddziału n3.d warmińskim i mazurskim obrzędem weselnym, będzie kontynuowana nadal w 1959 r. Oddział Olsztyński PTL w latach 1957-1958 prowadził ożywioną działalność organizacyjną i popularyzatorską w terenie. Świadczy o tym powstade dwóch kół terenowych i częste prośby o przyjęcie na członków, wpływające z terenu, nieraz z bardzo odległych miejscowości naszego województwa. W terenie wygłoszono w 1957 r. następujące odczyty: dr Władysław Gębik, Folklor w<1rmil1sko-mazurski (na konfer. naucz~'cieli \\. Nowym 555 Mieście Lubawskim); mgr Franciszek Kl::mowski, .Jak prowadzlć badania terenowe nad kulturą ludową (na konf. nauczycieli w Nowym Mieście Lubawskim); mgr Franciszek Klonowski, Z historii P.T.L. (w Powiatowym Domu KlJ.ltury w Biskupcu Reszelskim); mgr Franciszek Klonowski, Kultura materialna, sztuka ludowa, zwyczaje, wierzenia, przesądy ludu warmiri.sko mazurskiego (na kursie przewodn. P.T.T.K.). IV 1958 r. wygłoszono następujące odczyty w terenie: dr WładysIaw Gębik, Literatura ludowa Warmii i Mazur (w Jezioranach, Samulewie, i Reszlu, miejscowościach pow. reszelskiego, na obwodowych konf;:,rencjach nauczycieli); 'dr Władysław Gębik, Folklor warmińsko mazurski i mgr Fra:1ciszek Klonowski, Kultura ludowa Warmii i Mazur w świetle dawnych i współczesnych badan naukowych (na zjeżdzie nauczycieli w OlsztY~lc. zorg. przez Zarząd Główny ZNP i PTL.): mgr Franciszek Klonowski, Typy chałup na Warmii, Mazurach i Powiślu (na ogólnopolskiej konf. Centralnego Ośrodka Inform. dla Inwentaryzacji Budownictwa Ludowego); mgi' .Franciszek Klonowski, Budownictwo ludowe w powiecie szczycieńskim (dla uczniów Państw. Liceum Pedagogicznego w Szczytnie); dr Władysław Gębik, Regionalizm w wychowaniu młodzieży (na zjeździe uczniów w Kwidzyniu i Ełku); Poza tym udzielano ir.formacji i wywiadów do audycji radiowych i telewizji i ogłaszano artykuły w miejscowej prasie. Koł a t e r e n o w e, zarówno w Nowym Mieście jak i BIskupcu, prowadzą ozywioną działaln.ość zarówno badawczą jak i popularyzatof3ką. Koło w Nowym Mieście, którego prezesem jest Alfons Błaszkowski, prowadzi badania nad kulturą ludową Ziemi Lubawskiej, Członkowie tego koła podzielili się między sobą na sekcje, w zależnośc1 od zainteresowań i prowadzą badania nad strojem, folklorem, budownictwem i sprzętarstwem. Kontynuują również akcję zbierania zabytków kultury ludowej. Zamiarem koła jest utworzenia Muzeum Ziemi Lubawskiej. W tej chwili dobiegają k0l1ca prace remontowe w jednej z wież obronnych w Nowym IvIieście Lubawskim, przeznaczonej na siedzibę przyszłego Muzeum. Oddział w Biskupcu, którego prezesem jest Adam Wolański, prowadzi działalność pcpularyzac~·jną. Do pracy koła wciągnięto młodzież starszych klas licealnych z miejscowych szkół średnich. W pracy wyróżnia iiię Jan Bagiński, nauczyciel tamtejszego Liceum Ogólnokształcącego. Oddział dysponuje własnym lokalem, użyczonym przez Powiatowy Dom Kultury. W celu spopularyzowania sztuki i kultury ludowej regionu, OddziClł nawiązał współpracę z Woj. Zarządem' Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" na którego zlecenie wykonał cztery zestawy powiększe1'1 fotograficznych. Każdy cykl/liczył 20 fotoe;rafii, ilustrujących o':)iekty sztuki i kultur} ludowej regionu. Fotografiami tymi wyposażono wnętrza 'Wiejskich D<.Jmów Kultury. Członkowie Oddziału współpracują: z Oddziałem Olsztytiskim Polskiego Towarzystwa Histor~'cznego, Szkolnym Wojewódzkim Ośrodkiem �557 556 Krajoznawczo-Turystycznym, Wydziałem Kultury PWRN i Zarządem Okr€;gcwym PTTK. Biblioteka liczy obecnie ok 50 vol., zasilana jest głównie wpływami Zarządu Głównego i dotacjami Wydziału Kultury PWRN. Biblioteka jc:st dostępna dla wszystkich członków. A. Franciszek Klonowski z działalności SPRA WOZDANIE Oddziału PTL w O P o l u za lata 1957-1958. Oddział nie posiada własnego lokalu. Zebrania odbywają się w pomieszczeniach administracyjnych Muzeum Sląska Opolskiego, przy ul. Mały Rynek 7. Tam też mieści się sekretariat Oddziału. St an or g a n iz a cy j n y Oddziału najwłaściwiej ilustruje lista członków. Tych Oddział liczy obecnie 17. Znamienny jest spadek ilości członków Oddziału z 41 wykazywanych za 1956 r., do obecnych 17 w skład których wchodzi 5 członków nowych z 1958 r. Trudno na tym miejscu osądzić przyczyny tego stanu rzeczy. Ogólnie bodaj należy stwierdzić, że jest on wynikiem swoistej sytuacji środowiskowej, w jakiej znajduje się Opole. Zapewne też w tym odgrywają pewną rolę duże zaniedbania na polu naukowego ludoznawstwa tutejszego regionu i brak na miejscu kadry zaawansowanych i związanych z terenem naukowców etnografów. Gwa specyfika terenu, łącznie z zaniedbaniami w zakresie naukowego rozpoznawania regionu opolskiego oraz - idącym za tym - brakiem popularnej literatury ludoznawczej, nie wytworzyła tu dotychczas owej warstwy miłośników kultury ludowej, jaka jedynie może dać gwarancję pomyślnego rozwoju Towarzystwa. W okresie zimy 1957/1958 Oddział tut. poczynił intensywne próby pobudzenia szerszego zainteresowania zagadnieniami ludoznawstwa i pozyskania pewnej przynajmniej ilości pozytywnych członków Oddziału, licząc tak na pobudzenie członków już zarejestrowanych, jak i pozyskanie no·· wych. W tym celu, na specjalnie starannie przygotowanym zeoraniu, na które przybyło 10 członków i 5 gości, zostały powołane do życia komisje naukowo-b.adawcza i propagandowa. Po kilku próbach działania komisje te jednak stwierdziły swoją bezsilność - wobec braku przygotowanej kadry i środków. Drugą, szerzej zakrojoną próbą aktywizacji członków Oddziału oraz miejscowego społeczeństwa było ogłoszenie na kwiecień i maj 1958 r. jednomiesięcznego, bezpłatnego "Kursu ludoznawstwa" - w formie pogadanek, połączonych z demonstracją zabytków, referatów uczestników kursu, dyskusji i wycieczek terenowych. Rozesłany do wszystkich członków. sympatyków i zainteresowanych instytucji szczegółowy program kursu przewidywał następujące pcgadanki względnie zajęcia zasadnicze: dnia 2/4: Stan i potrzeby wiedzy ludoznawczej na Sląsku Opolskim, 9/4: Co warto wiedzieć o kulturze ludu opolskiego, 16/4: Czy i jak można przyczynić się do poznania i popularyzacji kultury tutejszego ludu, 23/4: Od notatki terenowej - do dzieła naukowego, 30/4: Odkrywamy piękno kultury naszego ludu, 4/5: Jesteśmy na wyprawie naukowo-badawczej. Z planem innej, podobnej akcji zwrócono się w marcu 1958 r. do Komendy miejscowej Chorągwi ZHP. Mianowicie, nawiązując do zgłoszonych odnośnych zainteresowań miejscowych drużyn ZHP, zaoferował tut. Oddział PTL udzielanie bezpłatnych wykładów, konsultacji i przeprowadzenie gawęd na tematy ludoznawcze, stosownie do istniejących potrzeb i zamówień. Równocześnie zaproponowano konkretny, całoroczny plan pracy ludoznawczej w drużynach ZHP, przy czynnym udziale zainteresowanych drużyn w akcji zbierania materiałów ludoznawczych. Przy tej ofercie podano stoscwną tematykę na każdy miesiąc całego roku oraz wzór stosunkowo prostej ankiety do każdego tematu. Prace drużyn miały być oceniane przez komisję ludoznawczą w formie konkursowej, a wyniki publikowane. I ta oferta pozostała bez echa. Innym jeszcze rodzajem działalności popularyzacyjnej tut. Oddz. w roku ubiegłym były k o n kur S Y z nagrodami, fundowanymi przez miejscowe instytucje; a mianowicie: konkurs na kraszanki oraz opisy zwyczajów wiosennych i konkurs na opis stroju ludowego. O ile konkurs pierwszy dał wyniki dość dobre, o tyle drugi, przewidujący odpowiedzi na dość prostą ankietę, nie dopisał zupełnie. Być może, że w jednym i drugim przypadku zostały popełnione błędy organizacyjno-propagandowe - Niemniej podobne wyniki poczynań są dla tutejszych środowisk symptomatyczn~. W końcu wypada jeszcze wspomnieć o akcji popularyzacyjno-dochociowej, wszczętej tu w ub. roku przez sekcję propagandową Oddzialu, a mianowicie wydaniu dwu serii widokówek wielkanocnych, z graficznie opracowanymi motywami ludowymi Opolszczyzny. Odpowiedniejsze wyniki dochodowe tego posunięcia spodziewane są w roku bieżącym. Na skutek omówionych doświadczeń opolski Oddział PTL zdecydowanie idzie po linii ograniczania ilości członl}ów do rzeczywiście zainteresowanych ludoznawstwem i aktywnie pracujących nad zapełnianiem braków w zakresie wiedzy o kulturze ludowej tut. regionu. Dopiero opracowanie zasadniczych zjawisk tej kultury stanowić będzie zdrowe podstawy tutejszego ludoznawstwa i umożliwi właściwą akcję popularyzacyjną. Po tej też linii idą odczyty członków Oddziału, wygłaszane w okresie sprawozdawczym, jak np.: �559 558 l. Kiektóre w y niki bada!''. terenowych przeprowadzanych s!dm Vi 1 9.'57 r. 2. Hoz\\.'ój gospodarki rolnej na ŚląskI": Opol~kim na nich IDO l at. 3. Zagadnienia opolskiej s7.tu1-d na Śląsku przestrzeni Oeo \astat· 1I.1do \vej. 9 Sklad obecnego Zarządu Oddzic:lu PTL w Opolu jest nastęoując.\·: Prezes Ignacy Kużniewski, Sekretarz Stanisław Bronicz, Skarbnik Kazimierz Różanowski, Czlonkowie Zarządu: Ewa Domaradzka, Piotr S\vierc. Komisja rewizyjna: Leonard Sylwester, Roman Sękowski. Stanislaw Bronicz SPRA WOZDANIE z dz:alalności p o z n a ń s k i e g o Oddziału PTL do 31. 1. 1959 r. za okres od 1. 1. 1957 Siedziba Oddziału mieści się przy ul. Chełmońskiego 1. Jednak zecrania Oddziału odbywają się w czytelni Katedry Etnografii Uniwersytetu A. Mickiewicza przy ul. Kantaka 4, a to z uwagi na niedostateczne na razie wyposażenie wymienionego poprzednio łokalu w odpowiedni sprzęt. Liczba czlonków Oddziału. po przeprowadzeniu weryfikacji wynosi n osób. Czynnie zainteresowanych i biorących udział w pracach tut. Oddziału jest ok. 20 osób. Sprawa 1iczebności Oddziału wiąże się ze sprawą opłacania składek przez członków Oddziału. Jak to wynika ze sprawozdar'! kasowych zaległości w składkach za lata ubiegłe są poważne. Obecny Zarząd Oddziału został wybrany na Walnym Zgromadzeniu w dni •.'. 5 lutego 1957 r. Skład jego jest następujący: Przewodniczący dr Tadeusz Wróblewski, zastępca przewodniczącego doc. dr Józef Burszt::l, se1':retarz - mgr .:anina Dydcwicz, skarbnik - mgr Aleksandra Wojciechowska. W skład Komisji rewizyjnej weszli: mgr Sto Blaszczyk, dr A. Glapa, mgr B. Michalakówna, p. W. Jurek. W okresie sprawozdawczym, tj. w latach 1957 i 1958, działalność Oddziału uległa pewnemu przestawieniu. O ile bowiem w latach poprzednich. główne wysiłki były kierowane na działalność popularyzacyjną i odczytową, o tyle w tym okresie na plan pierwszy zostały wysunięte b a d a n i a naukowe. Nie oznacza to jednak, że w okresie sprawozdawczym 1957-1958 działalności popularyzacyjnej zaniechano. Istniała ona nadal w formie akcji odczytowych, prowadzonych przeważnie w ramach współpracy z instytucjami takimi, jak Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich, Młodzieżowy Dom Kultury w Poznaniu, Komisja dla Spraw Kultury przy Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Poznaniu, Wojewódzki Dom Kultury i in. Odczytów o chC:.raUerze popularr.o-nalikowym wygłoszono 16. Treść icll dotyczyła przeważnie regionalnej tematyki wielkopolskiej. W akcji tej wzi~li udział: n'!gr. W. Armon, mgr. St. Błaszczyk, do~. dr J. Burszta, dr A. Glapa, p. I\T. Jurek, mgr B. lVIichalakówna i dr T. Wróblewski. Szczególną uwagę zwrócono na kontakty z powiatowymi Domami Kultury. Prócz akcji odczytowej Oddział prowadził także akcję etnograficzneg0 poradnictwa, z której k0rzy';t;I~' wspomnianE: Powiatowe Domy KuJ bry i W:,dział Kultury \VRN w Po;:n<lniu. Nie bez znaczenia byla także akcja publikacyjna na łamach prasy codziennej oraz nasze wystąpie'lia na miejskich i wojewódzkich konferencjach działaczy kulturalno-oświatowych, domagające się m. in. u m o ż l i w i e n i a e t n o g r a f i c z n e j e k s p o z y c j i m u z e a l n e j p r z e z s t war z e n i e M u z e u m E t n o.. g r a f i c z n e g o w P o z n a n i u (gdyż etnograficzna ekspozycja w Rogalinie została zlikwidowana, a liczne jej eksponaty narażone są na zniszczeni'.:); szerszego poparcia dla badań etnograficznych nad Wielkopolską. Wydaje się, że tej właśnie akcji popularyzacyjnej, obok działalności badawczo-n8ukowej Oddział i Katedra Etnografii UAM w Poznaniu zawdzięcza stosunkowo znaczne obecnie zainteresowanie wojewódzkich wladz administracyjnych a w szczególności. Wydziału Kultury WRN, i przychylność dla spraw wielkopolskiej etnografii. Oddział Poznal'lski posiada stosunkowo szczupłą kadrę aktywnych etnografów. Przy tym na początku 1957 r. Oddział znalazł się w sytuacji dość specyficznej co \,,. pewnej mierze było skutkiem nieprzyjaznej i niedobr"j w skutkach dla etncgrafii akcji. W tych warunkach Zarząd Oddziału po starannym rozważeniu realnych możliwości uaktywnienia zespołu, doszedł do wniosku że byłoby raczej niekorzystne dla etnografii i zamierz"nych badaJI wielkopolskich, gdyby Oddzi8ł w tym momencie wysunął swój samodzielny i niezależny program akcji naukowej, gdy równocześnie podobny program formułuje Katedra Etnografii UAI\T pod kierunkiem nowomianowanego wtedy kierownika Zakładu Historii Kultury Materialnej. Wiadomo, że ostatecznie realizacja tych planów wymagała poparcla finansowego, o które obie instytucje mogły się ubiegać tylko u tych samych instancji tj. w WRN. W interesie zarówno Oddziału jak i Katedry leżało zatem przede wszystkim przywrócić na tutejszym terenie etnografii właściwe miejsce w opinii. Skuteczność odzyskania kredytu i poparcia dlĄ naszej akcji mogło nam zapewnić tylko solidarne wystąpiel:ie Katedry i Oddziału. W tych warunkach Oddział PTL oraz Katedra Etnografii UAM opracowały wspólny plan etnograficznych badań w Wielkopolsce. Przedłożony na zebraniu w dniu 5. 2. 195 oraz w dniu 7. 5. 1959 r. plan uzysk:.lł aj:robat~ Tzłonków Oddziału. Naukowe kierownictwo zamierzonych prac przyjął doc. dr J. Burszta jako viceprezes Oddziału i Kierownik Katedry. W pracach tych Oćdzial wspólpracuje na prawach równorzęcnego partnera. Realizacja planu przewidywała m. in. terenowe badania zespołowe oraz indywidualne. �560 561 W ramach planu pracy na 1957 i 1958 r. leżało: uzupełnienie poprzednio zebranych or<l.zzebranie ncwych materiałów do szeregu zagadnień, a w szczególności do: osadnictwa (doc. Burszta), budownictwa (dr Wróblewski), rolnictwa (doc. Topolski), rybołów~twa (mgr Chmielewski), młynarstwa (doc. Łuczak), urządzenia wnętrza domu (mgr Dydowiczowa), naczyń i sprzętów domowych (mgr Wojciechowska), pożywienia (mgr Michalakówna), tkactwa (mgr Sobisiak), odzieży (dr Glapa), plecionkarstwa (mgr Podlewski), kowalstwa (mgr Jasiewicz), sztuki ludowej (mgr Blaszczyk). W myśl tego planu wymienione tematy należało w 1958 r. opracować w formie szkiców etnograficznych, które złożą się r.a 1-szy tom popularno-naukowej pracy o ludowej kulturze w Wielkopolsce. Plan ten został wykonany. W 1958 r. wymieniony tom został oddany do Wydawnictwa Poznańskiego. W myśl oceny prof. dra G. Labudy tom zawiera dużo cennego i nowego materiału do historii materialnej kultury chłopa wielkopolskiego. Fakt rz teinego zrealizowania naszych planów podniósł niewątpliwie prestiż tak Poznańskiego Oddziału PTL j ak i Katedry Etnografii. W okresie sprawozdawczym 1957-1958 odbyło się 9 zebrań plenarny::h o charakterze otwartym, z referatami mgr. F. Jaśkowiaka (Ethnographica z Bułgarii), dra A. Glapy (Ethnographica z Czechosłowacji), mgr st. Blaszczyka (Sztuka ludowa w Wielkopolsce), doc. dr. J. Burszty (Plan i realizacja badań etnograficznych w Wielkopolsce), dr. H. Laudovej (Z badań nad ludowymi tańcami słowiańskimi), dr. L. Kunza (Z historii etnografii w Czechach i Słowacji), doc. dr. J. Topolskiego (Ethnographica z Francji). Oprócz tego odbyto zebrania o charakterze seminaryjnym, poświęcone problematyce metodologicznej i organizacyjnej, związanej z realizacją etnograficznych badań w Wielkopolsce. Na lata następne został wypracowany plan badawczo-naukowy, również sprzężony z pracami Katedry Etnografii DAM, zmierzający do zebrania dalszych materiałów do etnografii Wielkopolski oraz do opublikowania ich - bądź w formie dalszych tomów o ludowej kulturze Wielkopolski bądź też w formie etnograficznego atlasu ludowej kultury tegoż regionu. Tadeusz Wróblewski SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału PTL w T o r u n i u za rok 1957/1958 O r g a n i z a c j a: Oddział w Toruniu mieści się w lokalu DzTału Etnograficznego Muzeum w Toruniu, od lutego 1959 r. w d. Arsenale, ul. Wały gen. Sikorskiego 19. Skład Zarządu: Prezes - Prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa V-Prezes - mgr lVIaria Polakiewiczóviila Sekretarz Skarbnik - mgr Teresa Myzyk - mgr Jan Rompski (od 3. IX. 57 Mgr Kalina Antonowicz) K o m i ~ jaR e w i z y j n a: Prof. dr Wojciech Hejnosz, Prof. dr Jan Zabłocki, Dr Leon Witkowski. Z e b r a n i a Z a r z ą d u: W 1957 r. odbyło się 5 zebrań Zarządu, a w 1958 r. - 14 zebrań, ogółem 19 zebrań. Oddział liczy 50 członków, Koło w Kcyni 36 czł. P r a c e n a u k o w o - b a d a w c z e. Oddział Toruński kontynuuje prace dotyczące m o n o g r a f i i Kuj a w. Prace te jednak nie rozwijają się dość intensywnie. Najbardziej zaawansowane są problemy dotyczące ustalenia granic etnicznych Kujaw oraz wesela na Kujawach. Do tego tematu oprócz badań terenowych mgr Ryszarda Kukiera Oddział zgromadził materiał drogą ankiety rozesłanej do mieszkańców regionu. Prace dotyczące innych zagadnień kultury ludowej Kujaw zapoczątkowane przez Oddział Toruński częściowo zostały umożliwione dzięki podjęciu tej samej tematyki przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu oraz ośrodek IHKM PAN w Toruniu. Pomoc finansowa Toruńskiego Towarzystwa Naukowego umożliwiła kontynuowanie rozpoczętych z ramienia PTL badań nad tańcem ludowym na Kujawach. Poza tym Oddział nawiązał bliższe kontakty z ośrodkami b a d a n i a i n o t a c j i t a ń c a l u d o w e g o w NRD, NRF, Angli i Czechosłowacji. Członek PTL Roderyk Lange brał udział we wrześniu 1957 r. w Kongresie poświęconym notacji tańca w Dreżnie, gdzie wygłosił referat pt. "Przyjęcie kinetografii do badań nad tańcem ludowym w Oddziale PTL w Toruniu". Poza tym w roku 1958 ob. Roderyk Lange wziął udział w konferencji dotyczącej zagadnień tańca ludowego w Goitwaldowie i Strażnicy (Czechosłowacj a). Mgr Ryszard Kukier kontynuuje prace nad indeksem "Gryfu" i innych wydawnictw pomorskich. Badania terenowe nad sztuką ludową i rzemiosłem artystycznym w pow. Lipno przeprowadziła mgr Eugenia Kwiatkowska. O d c z y t y n a u k a wen a p a s i e d z e n i a c h O d d z i a ł u. R. Lange - Metoda badań tańca lud0:-vego (Toruń, 16. III. 1957 r.), M. Fryczowa - Surowiec używany do budownictwa na Kujawach (Toruń, 22. III. 1957 r.), Mgr Kalina Antonowicz - Zbieractwo i łowiectwo w woj. bydgoskim (Toruń, 30. III. 1957 r.), Maria Fryczowa -.:. Budownictwo ludowe na Kujawach (Toruń, 10. IV. 1957 r.), Mgr Maria Polakiewicz - Przygotowanie pożywienia (Toruń, 17. IV. 1957 i 5. VI. 1957 r.), Mgr Ryszard Kukier _ Granice etniczne Kujaw w świetle ankiety samookreśleniowej (Toruń, 8. V. 57, 15. V. 57 i 22. V. 57 r.), mgr Herbert Wilczewski - Zapiski kociewskie (Toruń, 24. X. 1957 r.), Maria Fryczowa - Konstrukcja chaty ku36 "Lud" t· XL V �562 553 jawskiej (Toruil, 24. X. 1957 r.), Maria Fryczowa - Zabudowania gospodarcze na Kujawach (Toruń, 20. XI. 57 r.), Maria Fryczowa - Zakładziny w budownictwie ludowym na Kujawach (Toruń, 27. XI. 1957 r.), Rodpryk Lange Przyjęcie kinetografii do badan nad tańcem ludowym (Toruń, 28. II. 1958 r.), Roderyk Lange - Koncepcja archiwum tańca ludo\', ego w Lipsku (Toruń, 1. III. 58 r.), Mgr Eugenia Kwiatkowska - Sprawozdanie z pracy terenowej nad budownictwem ludowym w pow. Lipno (19. III. 58 r.), Mgr Ryszard Kukier - Pomorze mazowieckie w podzia-· łach etnograficznych (Olsztyn, 1. IV. 1958 r.), Mgr Maria Szwengrub-Judenko - Etnografia węgierska - z podróży na Węgry (l6. V. 58 r.), Prof. dr Maria Znamierowska-Prilfferowa - Muzealnictwo etnograficzne w Czechosłowacji (Toruń, 12. VI. 58 r.), Dr Ludwik Kunz - Etnografia w Czechosłowacji (10. X. 58 r.), Maria Fryczowa - Sprawozdanie z badań nad sztuką ludową i rzemiosłem w pow. Brodnica (5. XI. 58 r.), Mgr Halina Mikułows).;:a - Sztuka ludowa i rzemiosło na Pałukach (Sprawozdanie z pracy terenowej) Toruń, 15. XI. 58 r.), Roderyk Lange - Festiwal tańca ludowego w Strażnicy (Sprawozdanie z pobytu w Czechosłowacji, Toruń, 10. XII. 1958 r.). Udział w pracach Millenium W związku z obchodem Tysiąclecia Państwa zgłosił na razie prowizoryczny program. Prezes dr Maria Znamierowska-Prilfferowa weszła do wystawowo-muzealnej, ochrony zabytków oraz Konkurs Polskiego Oddział Toruński Oddziału Toruńskiego Prof .. sekcji naukowo-badawczej, publikacji. folklorystyczny Do ważniejszych prac Oddziału należy niewątpliwie kontynuowanie konkursu na gromadzenie materiałów dotyczących folkloru ludowego oraz opieka nad artystami ludowymi. Konkurs folklorystyczny ogłoszony po raz trzeci w r. 1958 (poprzednie hyly ogłaszane w latach 1955-56) dał bogaty i cenny materiał. Szczególnie cenny (odznaczony I-szą nagrodą) materiał Leokadii Boniewicz obejmuje 700 stron n:kopisu, dotyczy wielu zagadnień etnoaraficznych związany::h z Ziemią Chełmińską. Materiał ten w formie powieści obyczajowej ilustruje życie rodziny chłopskiej w latach 1860-1909. Inne cenne materiały dotyczą bajki, zwyczajów, przesądów, sposobów leczenia. P o p u l a l' y Z a c ja. W'latach 1957/58 r. wygłoszono ogółem 31 o d c z yt ó w p o p u l a l' n y c h w Toruniu i w terenie. W akcji tej brały udział następujące osoby: Mgr Kalina Antonowicz - Wierzenia i przesądy ludu kujawskiego (Toruń, 1957), Mgr Kalina Antonowicz - Ochrona zabytków kultury ludowej (Toruń, 1957), Mgr Jan Rompski - Kaszubska literatura ludowa (Luzino, pow. Wejherowo 1957), Mgr Jan Rompski - Kaszubska literatura ludowa (Strzebielino 1957), Mgr Halina Mikułowska _ Sztuka ludowa na Kujawach (Ciechocinek i Inowrocław), lVIaria Fryczowa _ Początki kdoznawstwa w Polsce (Toruń 1957), Maria FrycZQwa _ Polskie grupy etniczne (Toruń 1957 r.), Mgr Jan Rompski - Kaszubska literatura ludowa (Kartuzy 1957 r.), Mgr Maria Polakiewicz - Rola Kolberga w ludoznawstwie (Toruń 1957 r.). W 1958 1'. wszystkie odczyty popularne wygłoszone zostały w ramach "Dni O:,;wiaty, Książki i Prasy" przeważnie dla szkół w Toruniu oraz częściowo w tE'renie na Kujawach w okresie 8. V. - 25. V. 58 r. Maria Fryczowa - Ochrona zabytków kultury ludowej (5 razy w Toruniu), Mgr Kalina Antonowicz - Zwyczaje ludowe na Kujawach (5 razy w TOTCllliu) Mgr Halina Mikułowska - Polska sztuka ludowa (1 raz w Toruniu, .1 razy: w.pow. V'iłoclawek i Inowrocław), Maria Dzwoniarek _ Polskie stroje lUGowe (2 razy w Toruniu), Hanna Makowiecka _ Drzeworvt ludowy (2 razy VI Toruniu), Janina Myślińska Architektura ludo~a (2 raz;' w Toruniu). Z 2 S pół t a n e c z n y im. Oskara Kolberga utworzony z inicjatywy PYL przy współdziałaniu Działu Etnograficznego Muzeum w Toruniu dał w 1958 r. 7 występów w Toruniu i 1 w terenie. Dochód został przekazany na budowę Muzeum Etnograficznego. Inauguracyjny występ zespołu odbył się w Toruniu 12. V. 58 r., następnie przedstawienie dla PCK w Toruniu 18. V. 58 r., publiczny pokaz ze sprzedażą cegiełek na Muzeum Etnograficzne - 19. V. 58, występ dl" Zespołu Metodycznego wychowawców 24. V. 58 r., występ dla PCK Chełmży - 29. V. 58 r. występ publiczny z okazji Międzynarodowego Dnia Dziecka - 1. VI. 58 r. oraz występ dla Wojskowego Szpitala Okręgowego w Toruniu 14. VI. 58 r., a także występ zespołu łącznie z oryginalną kapelą pałuck;:! z Kcyni w sali Muzeum w Toruniu w dniu 10. XII. 58 r. W s pół p r a c a z i n s t y t u c j a m i. Toruński Oddział PTL ściśle współpracował z Działem Etnograficznym Muzeum w Toruniu i Zespołem Etnograficznym IHKM P AN w Toruniu oraz Wydziałem Kultury MRN w Toruniu, Wydziałem Kultury WRN w Bydgoszczy, Polskim Radio w Bydgoszczy, Towarzystwem Naukowym w Toruniu i innymi instytucjami. Wydział Kultury MRN w Toruniu w ramach współpracy ofiarował Oddziałowi PTL 7 matryc i powielił bezinteresownie 1400 egz. ulotek zawierających warunki konkursu folklorystycznego oraz 700 egz. formularzy do badań nad tańcem ludowym. Wydział Kultury WRN w Bydgoszczy przekazał Toruńskiemu Oddziałowi PTL 10000 zł w r. 1957 dzięki czemu opracowano na podstawie badar'J terenowych na Pałukach jeden ze~taw tańców ludowych oraz uzupełnienia do katalogów ludowych instrumentów muzycznych, stroju ludowego Kujaw i zwyczaju zakładzin w budownictwie ludowym na Kujawach. Poza tym z tejże dotacji zakupiono 42 książki do biblioteki PTL, opłacono 7 delega~ji. �565 564 zakupiono 2 aparaty fotograficzne wraz z dodatkami oraz sprzęt pomocniczy do prac terenowych. W 1958 r. Oddział PTL otrzymał dotację z Wydziału Kultury WRN w Bydgoszczy w wysokości 10000 zł. Z sumy tej opłacono ]jadania terenowe w pow. Lipno, zakupiono 45 książek do biblioteki PTL, oddano do oprawy najbardziej zniszczone książki w ilości 32 voluminy, opłacono 21 odczytów popularnych, delegacje i nagrody w związku z konkursem folklorystycznym na sumę 868 zł. B i b l i o t e k a. Biblioteka Oddziału o charakterze etnograficznym dzięki darom i zakupom liczy 354 pozycje. Kalina Antonowiczowa SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału PTL w Wał b r z y c h u za okres lat 1957-58 O r g a n i z a c j a O d d z i a ł u. Oddział PTL w Wałbrzychu powstał w czerwcu 1952 r., początkowo jako Koło Oddziału Sudeckiego PTL w J0leniej Górze, a następnie jesienią 1955 r. podniesiony do rangi Oddziałt:. Mieścił się przy ul. Zytniej 3/2, a od czerwca 1958 r. przeniesiony został do meiszkania Sekretarza Oddziału L. Lubowieckiego przy ul. Ogińskiego 12/6. Oddział liczy H-tu członków stałych i jest zrzeszeniem o charakterze amatorskim, z uwagi na brak wykształconych etnografów. Skład Zarządu Oddziału: inż. J. Lewicki - Prezes, dr A. Szyperski Vice-Prezes, L. Lubowiecki - Sekretarz, St. Rossowski - Członek, T. Gretschel - Członek, E. Sagan - Członek, inż. K. Wycisło - Członek. Zebrania Zarządu w latach 1957-58: 11. I. 57 r., 24. IV. 57 r., 4. VII. 57 r., 25. X. 57 r., 11. XI. 57 r., 24. I. 58 r., 25. VI. 58 r. P r a c e b a d a w c z o - n a u k o we. Członkowie tut. Oddziału kol. kol. Eufrozyn Sagan i Lesław Lubowiecki prowadzą, rozpoczęte jeszcze w 1956 r., badania nad pochodzeniem i strukturą kamiennych krzyży, rozsianych po całym Dolnym Śląsku, zwanych potocznie "krzyżami pokuty". Dotychczas ustalono ilość tych krzyży na naszym terenie, ich rozmieszczenie i charakterystykę, podania ludowe oraz zebrano cały materiał poniemiecki w tej sprawie, który w obecnej chwili poddawany jest tłumaczeniu i badaniu pod względem prawdziwości danych. Szereg zabytków sfotografowano wzgl. naszkicowano oraz wykonano opisy techniczne. Opublikowano notatkę informacyjną w Gazecie Robotniczej Nr 63 z 1958 r. W rezultacie tej notatki nawiązano kontakt z inż. Ficnerem zam. w Jegłowej pow. Strzelin, który ogłosił odpowiedż w Gazecie Robotniczej Nr 70 z dnia 29 marca 1958 r. Pan inż. Ficner nadesłał nam następnie ciekawy materiał uzupełniający oraz szereg wyraźnych zdjęć. Celem w/w badali jest zebranie obfitego materiału do historii kultury zycji centrum etnograficznego we Wrocławiu. Dolnego Ślą~ka, do dyspo- A kc j a p o p u l a r y z a c y j n a. Staraniem Oddziału zorganizowano nast. odczyty: w dniu 6. L 57 r. "Geologia ziemi wałbrzyskiej i jej wpływ na kulturę" (opracował i wygłosił kol. E. Sagan), w dniu 26. V. 57 r. "Tatry i Zakopane w przeszłości" (opracował i wygłosił kol. St. Ros~owski). Ten drugi odczyt wzbudził duźe zainteresowanie społeczeństwa wa1brzyskiego. Członkowie Oddziału przygotowują materiały do pracy zbiorowej pod nazwą: "Szkice ludoznawcze". W latach 1957-58 współpracowano z Wydziałami Oświaty i Kultury MRN w Wałbrzychu, Kołem Miłośników Historii, Teatrem Lalki i Aktora oraz Muzeum Miejskim - odnośnie popularyzacji etnografii na tutejszym terenie. Nadmienić należy, że Kierownik Wydz. Kultury MRN kol. T. Szczęśniewski i Kierownik Muzeum Miejskiego kol. E. Sagan, są członkami naszego Oddziału. Członkowie Oddziału kol. kol. dr A. Szyperski i T. Gretschel przejawiają dużą działalność na polu publikacji popularnych broszur na temat przeszłości Wałbrzycha i okolicy. Dzięki poparciu "Trybuny Wałbrzyskiej" wydano już szereg broszur z cyklu: 1. Węgiel wałbrzyski, 2. Zamek Ksiąź k. Wałbrzycha, 3. Pochodzenie słowiańskie nazw miejscowości, 4. Z przeszłości miasta, 5. Tkactwo. W dniu 29. VI. 57 r. zorganizowano wycieczkę etnograficzno-krajoznawczą na trasie Wałbrzych-Radków-Kudowa Zdrój-Duszniki Zdrój. W wycieczce wzięło udział 22 uczestników z różnych środowisk naszego miasta. Kierownictwo organizacyjne - L. Lubowiecki, kierownictwo naukowo-popularyzacyjne dr A. Szyperski, autobu~ wypożyczony przez Teatr Lalki i Aktora. B i b l i o t e k a. Biblioteka tomów: Oddziału jest szczupła i liczy ledwie 57 U wag i koń c o we. W 1958 r. Oddział nasz przeźywał okres pewnej stagnacji, powstałej wskutek przyczyn natury organizacyjnej. Obecnie tj. w 1959 r. ponownie wznawiamy cykl odczytów popularyzacyjnych i wycieczek oraz zamierzamy ukończyć zbieranie materiałów. Odczuwamy brak fachowego kierownictwa, ze względu na brak etnografów. Ponadto teren wałbrzyski je,st trudny do opanowania, a nawet do kontynuowania drobnej działalności. Pomimo tych trudności nie mamy zamiaru rezygnować z naszych celów, do których dochodzimy wprawdzie wolno, ale mamy nadzieję - skutecznie. Lesław Lubowiecld I ! ! �566 567 SPRAWOZDANIE • z działalności Oddziału PTL w Z a k o p a n e m za 1957 r. Oddział PTL w Zakopanem został założony w 1954 r. Siedzibą Oddziału jest Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, ul. Krupówki 10. Walne zebranie odbyło się w marcu 1957 r.; wybrano na nim obecny Zarząd w następującym składzie: Przewodniczący mgr Wanda Jostowa, zastępca przewodniczącego dyr. Maria Bujakowa, 5ekretarz mgr Helena Sredniawa, skarbnik Wanda Bratkowska, Komisja Rewizyjna prof. dyr. Juliusz Zborowski i Janina Szymańska. Z e b l' a n i a n a u k o w e. W okresie sprawozdawczym odbyły się 4 zebrania. T e m a t y k a z e b l' a ń: Inwentaryzacja zabytkowych budynków w Zakopanem. W. Jostowa - Sprawozcfanie ze Zjazdu PTL w Szczecinie. W. j,)stowa - Muzealnictwo w Czechosłowacji (w związku z odbytą podróżą naukową)· Z e b l' a ń Z a l' z ą d u odbyło się 6; poświęcone były: Organizacji inwentaryzacji zabytkowych budynków na terenie Zakopanego i organizacji naukowej wycieczki do Czechosłowacji. Oddział liczy 17 członków. Składki za 1957 r. i 1958 r. pobrano. P l' a c e n a u k o w o - b a d a w c z e. Ze względu na niewielką ilość członków oraz okoliczność, że skład personalny Oddziału zbliżony jest do składu Podhalańskiej Komisji Opieki nad Zabytkami PTTK uchwalono na zebraniach obu organizacji społecznych wzajemną współpracę· Stąd sprawozdanie Oddziału PTL w Zakopanem musi zazębiać o pracę Podhalańskiej Komisji Opieki nad Zabytkami. Nadto ponieważ prace podjęte przez nas mają charakter długoterminowy musimy w sprawozdaniu cofnąć się do działalności ubiegłych lat. W pracy naukowej Oddziału należy rozróżnić dwa działy: A dział badań zespołowych, prowadzących do realizacji zadań muzealistycznych bądź konserwatorskich. Konkretnie są to: a) organizacja muzeów skansenowskich na Orawie i Podhalu, b) d05tarczenie MRN materiałów dotyczących zespołów zabytkowych objektów na terenie Zakopanego w celu uwzględnienia ich w planie urbanistycznym Zakopanego. B. Dział badań naukowych prowadzonych przez poszczególnych członkó\v Oddziału, których celem jest publikacja opracowanego zagadnienia. Oddział PTL włączył się w pracę Podhalańskiej Komisji Opieki n<id Zabytkami nad organizacją skansenow5kiego Muzeum w Zubrzycy Górnej na Orawie prowadzoną przy ścisłej współpracy z Wojewódzkim Konserwa. torem Dr. H. Pieńkowską. Idea założenia w Z u b l' Z Y c y G ó l' n € j s k a n s e n o w s k i e g o m u z e u m powstała w rezultacie darowizny • \V XLVI tomie Ludu zostaną zamieszczone reszty Oddziałów PTL (Przyp. Red.). sprawozdania z działalności na rzecz Państwa Polskiego, dokonanej w 1937 r. przez ostatnich spadkobierców rodziny Moniaków, sołtysów i zasadźców Zubrzycy Górnej. Był to cenny dar, gdyż drewniany, kurny dwór Moniaków, którego nowsza część pochodzi z 1784 r. a starsza zapewne z XVII w. stanowi zabytek wysokiej klasy w skali ogólnoeuropejskiej. Stojący na swoim naturalnym stanowisku wraz z budynkami gospodarczymi i parkiem o pow. 4 ha. stanowił punkt wyjścia dla dalszych prac nad organizacją Muzeum polegającą na przenoszeniu na teren muzeum typowych dla Orawy objektów architektury mieszkalnej, gospodarczej i przemysłowej. Oprócz przeniesionej jeszcze w 1954 r. karczmy pochodzącej z XVIII w., przeniesiono w 1957 r. typową, mniejszych rozmiarów niż dworek chłopską "chatę z wyżką" wraz z budynkiem gospodarczym. Skansenowskie muzeum w Zubrzycy pozostaje pod opieką Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Komisji Opieki nad Zabytkami i Oddziału P.T.L., administracyjnie pod zarządem P.T.T.K., któremu Ministerstwo Kultury i Sztuki oddało dworek w użytkowanie i które stworzyło w Zubrzycy Orawski Ośrodek TurystycznoKrajoznawczy. Dwór Moniaków wraz z budynkami gospodarczymi przeznaczony jest na ekspozycję kultury ludowej Orawy, chata służy jako mieszkanie dla personelu Ośrodka, karczmę przeznaczono na schronisko turystyczne. Akcję gromadzenia muzealiów typu ruchomości prowadzimy za kredyty P.T.T.K. Zarządu Głównego, w wys. rocznej 6000-10000 zł. Dotychczas ukończono ekspozycję lewej połowy dworku, składa się na nią: wnętrze czarnej izby, białej izby, dwu komór i sieni. Jedną z szop przeznaczono na wystawę sprzętu gospodarczego, drugą na wystawę architektury Orawy. W związku z oddawna i wielokrotnie poruszaną w Zakopanem sprawą konieczności przystąpienia do organizacji skansenowskiego muzeum dla terenu Podhala obydwie współpracujące organizacje w porozumieniu z Parkiem Narodowym Tatrzańskim opracowały projekt muzeum na wolnym powietrzu, które zlokalizowane byłoby na łąkach stanowiących własność Parku Narodowego Tatrzańskiego, naprzeciw wlotu do doliny Kościeliskiej i w samym wlocie do doliny. Kirowa Woda zostałaby wykorzystana dla zainstalowania obiektów t e c h n i k i c h ł o P s k i e j. Rozległa polana Kira Miętusia, położona za Bramą Kantaka, przeznaczona została n a s k a n s e n p a s t e l' s k i, dla pasterstwa typu polaniarskiego, zaś na stokach doliny Kościeliskiej po~ożone hala Stoły i hala pod Upłazem z naj starszymi w Tatrach szałasami stanowiłyby muzeum pasterstwa typu halnego. Należy podkreślić, że w projekcie tym część skansenu ilustrująca pasterstwo tatrzańskie znalazłaby się na swoich naturalnych stanowiskach. Projekt przedłożono Ministerstwu Kultury i Sztuki i Konserwatorowi Wojewódzkiemu. Równocześnie podnoszą się w Zakopanem głosy wysuwające inne projekty lokalizacyjne skansenu. W związku z pracami nad planem urbanistycznym Zakopanego Oddzia) �569 568 P.T.L i Komisja Opieki nad Zabytkami podjęły się na zlecenie Konserwatora Wojewódzkiego przeprowadzić inwentaryzację opisową zabytkowych zagród na terenie Zakopanego. Celem pracy był wybór zabytkowych zespołów przeznaczonych do zachowania w planie urbanistycznym Zakopanego. Prace powyższe w których zinwentaryzowano 54 zaoytkowe zagrody doprowadziły do utworzenia kilku zespołów zabyfków. Są to: górna Olsza, osiedla Pardołówka i Mrowce 2) Harenda 3) wlot do ul. Kościeliskiej ze starym kościółkiem i cmentarzem .4) droga do Rojów. P r a ce n a u k ow e J u liu sz człon k ów Zb or ow sk i opracował O d d z i a łu. Legendy historyczne, góralskie, Autor bierze pod uwagę wszystkie materiały z XIX i XX w. drukowane lub w rękopisach. Nadto część materiałów pochodzi ze zbioru autora gromadzonego od 19I1 r. Tematyka legend dotyczy rzeczywi~tych lub fikcyjnych najazdów na Podhale. J u l i u s z Z b o r o w s k i - Fragmenty z dziejów muzealnictwa i b'l.dań etnograficznych na Podhalu. Autor zajmuje się początkami muzealnictwa na Podhalu i naj starszymi dziejami Muzeum Tatrzańskiego oraz dziejami Sekcji Ludoznawczej Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w latach 1911-1914. J u l i u s z Z b o r o w s k i - Drobne materiały etnograficzne z nieich powstanie, znanych Wan rozwój i wpływ na piśmiennictwo. - rękopisów. d a B r a t k o w s k a -Kamienne figury przydrożne na Orawie i Podhalu. Autorka rozpoczęła prace inwentaryzacyjne. Wanda Jostowa i Mirosław Michałowski Badania nad gospodarką chłopską na torfowiskach oprawskich i nowotarskich. Na podstawie obserwacji w terenie, wywiadów, danych statystycznych i studiów archiwalnych autorzy wyróżniają rodzaje gospodarczego wykorzystywania torfowisk przez miejscową ludność. Wan d a J o s t o w a - Badania nad wyposażeniem chaty orawskiej w XIX w. Autorka zamierza opracować wyposażenie domu orawskiego oraz przeprowadzić porównanie z wyposażeniem domu podhalańskiego. Wan d a J o ~ t o w a Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich. Autorka zajmuje się emigracją zarobkową, chronologicznie wcześniejszą, skierowaną na Węgry i "do Polski" tj. na niziny, które to wędrówki poprzedzały silną falę emigracji zarobkowej do Ameryki. Dwa studia na powyższy temat o zawężonym zakresie zostały opublikowane w Wierchach T. XXII i XXIV. W i t o l d P a r y s k i Nazwy ludowe w dolinie Małej Łąki w Tatrach. Opublikowane: Onomastica R. III. 1957 z. 1. W i t o l d P a r y s k i - O wyrazach angielskich w gwarach spiskich i podhalańskich. Opublikowane: Język Polski. 1957 R. 37. J a n P a w l i k o w s k i. "Moi sąsiedzi". - Autor, który od naj młodszych lat żył blisko ze swymi góralskimi sąsiadami opowiada historię kilku ićh rodzin w ciągu czterech pamiętanych przez siebie pokoleń. Oprócz osooistych wspomnień za żródło wielu szczegółów z dawniejszych czasów Zakopanego służą mu relacje naocznych świadków zawarte w starej korespondencji rodzinnej. S r e d n i a waH e l e n a - Drzeworyty ludowe w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego. Autorka zajmuje się opracowaniem grupy kilkunastu drzeworytów o tematyce religijnej oraz jednego o tematyce zbójnickiej z uwzględnieniem tła hi~torycznego. Do działalności naukowej Oddziału również zaliczyć należy nawiązanie kontaktu z Muzeum w Pre~zowie, w celu zorganizowania w drodze wymiany wycieczki naukowej do Czechosłowacji. Ze względu jednak na trudności formalne wycieczkę przełożono na przyszły rok. D z i a ł a l n ość p o p u l a r y z a c y j n a. Odczyt y 1. Wanda W i d i g er "Zabytki sztuki ludowej w Normandii" wrażenia z podróży, wygI. dnia 15. 11. 1957 w Muzeum Tatrzańskim. 2. Wanda W i d i g e r "Zabytki sztuki ludowej w Normandii" wygł. dnia 22. 11. 1957 w Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem. 3. Róża D r o j e c k a "Władysław Matlakowski i jego badania nad sztuką i kulturą ludową Podhala" wygI. 3. 12. 1957 w Bibliotece Miejskiej w Zakopanem. 4. dyr. Juliusz Z b o r o w s k i "Z historycznych legend góralskich" wygł. dnia 10. 12. 1957 r. w Muzeum Tatrzańskim. W celu popularyzacji Muzeum Ziemi Orawskiej rozesłano do wszystkich Oddziałów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 500 sztuk przewodnika po Muzeum w Zubrzycy Górnej, opracowanego przez W. Jostową. Do stałych zadań Oddziału P.T.L. w Zakopanem należą konsultacje udzielane osobom zainteresowanym kulturą ludową Podhala. B i b l i o t e k a O d d z i a ł u składa się z 42 voluminów, stanowiących przeważnie dary Zarządu Głównego P.T.L. Wanda Jostowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/924b64d2e59e87290d0364c78c376d00.pdf 2fd999f63413861fe4654481431f3f49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:166 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s.2-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L u D ORGAN POLSKIEGO TO\VARZYS1'WA LUI)OZNA WCZEGO ORGAN F DE LA ~OCn;T(: POLO!\ A\SE IYI:~Tl-fNOLOGU: Z A t O Ż O N Y W ROK li 1895 OGÓLNEGO ZBIORU TOM XLVI ZA HaK 1960 - .. , ..... PL WROCł:,AW POLSKIE TOWARZYSTWO W R a C Ł A W LlDOZ?\AWCZ£ 1961 �KOMITET REDAKCYJNY K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA, J. GAJEK, A. KUTRZEBAPOJNAROWA, J. MATuSZEWSKI, M. ZNAMIEROWSKAPRUFFEROWA, R. REINfCSS T. SEWERYN, T. SZCZlJRKIEWICZ SPIS RZECZY L Rozprawy Teof il C h c d z i d l o. Karaga,si - Tefalary. Monografia etno- Str. 9 ~~~M S t e f a n I n g lot, Sląska literatura rolnicza i 'cz,2sopismaod XVIXVIII w. juko źródła do dzi-ejów wsi i rolnidwa . \1 i oC h a ł S t 2 S z k Ó w, S,p.rawy o "Z?lbranie sławy" w sądownictwie wiejskim Malo;J,obki XV-XVIII wieku . H a l i n a M y ( n i k ó w n a, Flisactwo nad górną Solą :vI a l' ia B y t n a l' - S u b o c z o w a, Układ prz,estrzenny ruchów -ludnościowych wpcw~fcie or,:Jolskim . R o l e s l a w G a l' y g a, Zasady klasyfikacji narzędzi uprawy ziemi. Zagadnienia systematyki elementów kultury materialnej l' a d e u s z D z i e koń s k i, Formy i technika wykonania męskich lu.dowy.ch nakryćgbO'\vy . REDAKTOR JĆ)ZEf GA]EK II. S op r a w o SOWIETSKAJA (Anastazja ETNOGRAFIJA 7.:,oj an;j a A. N. ZSSR, Moskwa 172 [96 259 19'56, z. 1-3 Kojdeckc:) Wróbleu:ski) 155 165 rece'nzje 315 Husskij folklcr. Materialy i issljedowanija (t. III, izdstielstwo AN ZSSH. M-l, 1958, str. <H6) (Kazimierz Strzala) . I. P. P o t a p o w, Narody juźnroj Sybirt, NowC'sybiifsk 1953 ss. 190, 16.0. (Tadeusz 135 354 358 . r P. R a b o s z n o w a, Russkcje Narodnoje Krużewo "Chudożcstwiennyje Promysly HSF8R". Moskwa 19.5'0,str. 45 - te.bl. barw. 6, il. 71 (Oiga Mulkiewicz) .J o s e f ]\If a c li l' e k. Valasi na Tesinsku epo 30 lete valce (v 2 .polovi-ne l'1-stoleti) SlezsJ{y Sb(lrnik 52, 1954, 1-2 s. :K-102. (ALeksander .)o s e f I? o L S K I E T O W A R Z Y S T waL u Da Z N A W CZ E Redakcja, Wrocław. Nankcra 4 W R a C L A W 1961 Nakład 1820 egz. Obj. arkuszy wyd. 49.50. arkuszy druk. 44 + 2 wkl. Oddano do składania 1. VIlI. 1960. Podpisano do druku 24. III. 1961. Druk ukończono w marcu 19fil. Papier ilustr, kI. III. 80 g, 61 x 86. Zam. 513/9. E - 3. Cena zł 88,DRUKARNIA UNIWERSYTETU 1M· A. MICKIEWICZA - POZNAŃ'. FREDRY 10 '\ Nyrck) K . 361 363 u d l a c e k, Prispevo·k k stu.diu wzniku staro·s10vanskeho Siove.nsky Narodo,pis, rocnik V. 19'57 orneho pol'nohospodarstva cislo 1, str. 3-44 z Hi ryc. (Jerzy Wic1ou:icjski) . :\ n t o n i n Va c l a w i k, G€nese· obratnich piachet, koutnice a uvodnice. Prispevky k lidovym obradum roclinnym. lidovemLl umen;. a kroji. Nadbitka z pracy: "F'ra:Jku Wollmanovi ksedmdc,atir.am" Brno 1958 str. 482-529. (Adam Glapa) . Cianci i grada za kultLlrn~l istoriju is:ocne Bosne, t. l, T'Jzla 1957, ss. 256 (Zb'.gniou: Jasiowie'!) . 368 :>75 376 �7 6 ANTHROPOS (Fr('iourg-Pcsieux) tom .~2 z. l-o, 1~;j7 (TndeiLSz W:,"ri- AN'THROPOS t. 3.3, 1958, zesz. 1-2, 3-4. 5-G. Fr: ..burg Szwajcaria L'ETHNOGRAPHIE, t. 50, 1955 (Paris 1956) . L'ETHNOGRAPHIE, t. 51, 1956 (Tcdeusz Wróbleu;::ki) . p a u l S c h e u e l' m e i er, Bauernwerk in Italie:1 df~r ita!ienischel~ und riHorcmanischen Schweiz, Cz. L Zurich 19·n (Z. S.) . Wal t e l' E s c h er, Dorfgemeinschaft und Silvestersingen in St. Antonien. Ein Beitrag zurn Problem Gemeinscr.aft und Brauch. Schriften der :':'ch\veizeri~che·n G£se,llscha.ft fur V{),lksk~tr1ck, Band 31. BL<chdruckerei G. Krebs VerlagsbuC'hhandlung A. G, Basel 191.7 (Maria Fryczou;a) . ,,1000 Ostereli,~;:, und Ostergebackeaus ganz Eumpa" (Sonderheit d,,>.!" Zeitschrift "Der He,chwacht.Er'· Marz 1957, Verlug Paul Haupt. Bern) (M. Frzeidziecka) USTERREICHISCHER VOLK2KUNDEATLAS, Li:1z/DonRu 1959, red. E. Burg3,taller i A. Helbok. ),1; m "'P, wykaz ,pU11t~tów '. l;:ome.ntarz..e I (Kl'zysztof Kwa.śniewski) (Krzysztof ci E dictionary "Laos". t. "CURRENT T h e o d or'2 Aleutian Arts and \ 403 408 ..109 .• 24 1957, ';3.• . . ' zbiory etnograficzne w MU:Sf~ede l'Hemmc '\ 449 451 451 45 .• 457 460 w Par~'żu (Wanela 463 IV. Kro -!31 HO u zea .Tosto1Va) n n a K o wal s k a - L c w i c k a, Z2intE:reso\var~ia ;;merykanistyczne w Polsce po II wojnie światcwej . .\ z t. E' k - A 11o 11i rn. Zdob~'Cie :\Teksyku, Tłumacz.enie i opraC'owa~i'~ )A . Polskie +28 437 .•50 . IILM ~, 4"- i x o n. Ake Hultkn'.:1tz. i Laurits Bodker: International ci regiC)nal etirc:pe8:1 anthrc<pology and folklore. Gdb, III. 195.5 Ko:.:enhaga (T, W,) ANTHROPOLOGY". z, l (Andrzej Waligórski) P. B a n k. Botanical and dhncbctanical Studie3 in the 131<1<lds.P2per5 cf the Michigan Academy of :':cier-ce. Letters. vol. XXXVIII. 19:53, s. 415-431 (Tadeusz Wró. Glapa) SI r. l' och sccial kuls. 62. map 24. rys. 44 433 i) (Adam e n a T u r n a u, Wytwórczość tekstylno-odzieżowa w manufakturach warsz.awski'ch w XVIII \X,;,iekuPrzegląd Historycz.ny, t. XLVIII zesz. 4 str. 727-750 (Adam Clapa) .J ó z e f Li g ę z a, Zarys kultury ludowej rejonu bytomskiego, "Dz.ie· więć wieków Bytomia - szkice z dzi~jów miasta i Ziemi Bytom, s·kiej", praca zbiorowa ;pod reda.kcją Franci.szka Ryszki. Stalinogród 1956 r. s. 313-339 (M. Meysner-Rostuorouska) . STUDIA I MATERIAŁY DO HISTORII KULTURY WSI POLSKIEJ w XIX i XX w. Zajęcia pozarolnicze. Współdziałanie gospodarcze. Biblio-teka Etnografii Polski~j, onr 1, Wrocław 1958. PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE, tom XJII. Pol. Tew. Ludozn., Wro· cław 19~9; LODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE, t. I, Pol. Tow. Ludozn. Oddział w Łodz.i, łJódź 1959 (Zofia Staszczak) . S e w e l' y n C o s z c z y ń s k i, Dziennik podróży do Tatrów. Opr. Stanisław Sierotwiński. Biblioteka Narodowa, S. I, nr 170. Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1958 (Aleksander Zyga) p o l e m i k a (Krystyna Czerniewska) . .\ 13 . bleusk 191 I L Materiel] KH:aśniewski) T 397 -i-2!J ATLAS OVER SVENSK FOLKKULTUR tur. Red. Sigurd Erixon. Uc1devalla f: u r 388 414 Kwaśr.i.eu;ski) BAFSSLER-AHCHIV. BEJTRAGE ZUR V()LKERKUNDE. Neue Folge, terny T. IIr·-V. 18:-;2, 1P5~-1957. Berlin D, Reim"l' VeTlag (Tadeusz Wl'óbleu;skij W (. l f L i.ick; n g, Trach t:,:nleben in Deutsehla,nd. I Schaum'ou!rgLippe. EinfUhrung von Martha Bri::gemeier. In~titut f Lir Deutsche Volkskunde aill der Deutschen Akademb der Wissenschaften 2,11 I3€din. Akacemie- Verlag: - BerHn 1958. Str, 99. w tym tekstu ?ol. reszta ilustra'cje. (AdC!111 Gl,a .ra) ATLAS DER DEUTSCHEN VOLK~KUNDE. Neue FoIge. Red. Mathias Zender. IvIarburg 1958. 12 map, 1959 - te,kst s. 232 (Kr;;?J.~ztof S i Tadeu,za :vIi!cwskiegc. Biblioteka Narodowa, Seria II Nr 110, Zakład Narodow~' Ossolińskich, Wrocław-Kraków 1959, s. XCIX + 160, 2 mapy, 6 ilustr. (R. H. Nocoń.) . .r ci n C z e k a ,1a 'IN s k i, W gląb lasów Aruwimi. Dz.iennik wypra".;\· do Afryki. PRACE ETNOLOGICZNE, t. VI, Pol. To'"" Lud., Wroclaw 1958, s. 401 (Jerzy Grocholski) :'II i e c z y s ł a ',V Le p e c k i, Od Amazonki do Ziemi Ognistej. Warsz.awa 195il, s. 400 (Janusz Bohdanowicz) A d a rn N a h l i k, Tkaniny z XIII-XlV-wiecznego cmentarzyska w miejscowości .Równina Dolna, pcw. Kętrz.yn Ro-cznik Olsztyński" t. I, Olsztyn 1958. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 171- SU' 378 blqwskl) n ik a Wspomnienie a Profesorze Leonie Halbanie (Helena Ja1'oclzka) . Dr J a n i n a T u wan ó w n a (Tadeusz Dzi2koński) K r z y s z t o f K w a ś n i e w s ki, Etnografi8 w Polsce - Placówki i pracownicy Sprawozdanie z prac Zakładu Etnografii 1. H. K,!VI.·· P, A, N. we Wrocławiu za 1960 r. (J. G.) . B r () n i "ł a w a K o P c z y ń ska - Ja\\' (\ r s k a, Badania nad pasterstwem \',' Rumunii . 471 -ł76 H8 ..98 508 �8 •Stl' Z koresipondencji Sprawozdanie z działalności 515 Oddziału BiałostockiEgo PTL p H A w y 520 Sprawozdanie z działalności Oddziału Gdańskiego PTL (Lorzq;ll 52l Malicki) Sprawozdanie z działalności Oddziału Kielecki'E'go PTL (Aleksandra 523 Dobrowolska) SJprawozdanie Nizińska, z działalności lHałgor:.ata OddZJiału Krakowskiego PTL (Iren" Matuskówna) Sprawozdanie Sprawozdcvnie z działalności Oddziału Ślą~kie,go PTL (Maria Żywirska) z XXXIV Walnego Zgromadzenia PTL w Olsztynie (Anna Łyszcz i Józef Lech) Sprawozdanie z całokształtu prac PTL w 1959 r. (O. G,) Sprawozdanie roczne z pracy w BIbliotece P T. L. za 1959 r. (AnEo 525 526 528 535 TEOFIL CHODZIDLO KARAGASI - TOFAŁARY Wstęp. 1. Zródła etnograficzne o Karagasach. II. Kraj i ludność. Administracja. III. Kultura materialna. Gospodarcze podstawy bytu Karagasów. IV. Kultura spalec2.lla Karagasów. l\lalżeństwo, rodzina, ród i szczep, plemię. V. Kultura duchowa. ReUgia i etyka. VI. Wiedza. VII. Analiza kulturowo-historyczna. 537 Wir]:Szowa) Sprawozdanie (Irena z o (Zygmun: Ciesielski) Łyszcz- R z działa'lności Komitetu Kclbergowskiego za rok UJ.~~l 538 Chruiicie/owa) V. B i b l i o g r a f i a Bibliografia et:1ograd'ii po.lskiej za mk 19,,)6-1958. slaw Gawin Indeks XLVI t. Ludu wyk. O. G. Streszczenia w jęz. ang. i ros. wyk. Spis rycin Spis treści w jęz. ang. i ros. E. Jeleniewski Opracował B o l e· 541 636 668 69;; 697 W s tęp P.olska literatura etnDgraficzna nie posi'ada żadnej monografii a nawet obszerniejszego artykułu na temat Karagasów. Ni'e lepiej p:rzedsitawia się ~Iprawa w li,t€lratrurze zagrarnicznej, gdzlie 'poza dwoma krótkimi ,artykułami i kilkoma krótkimi nDtatkami, 1'ozprDszonymi pD różnych czasopismach i dzi·ełach podróżników, prawie nic nie pisano o Karaga$lach. Najwięcej, ho ponad 900/n literatury D Ka.ragasach z,ostał<>opracowanej w języku rosyjskim. Lecz i ta literatura, w p0l'6wnaniu do literatury traktującej D in.. nych szczepach jest stos'llnkDwo mala (T o() kar i e w S. A., Etno· graf w narodów ZSRR. MOE.kwa 1958, str. 430). To słabe zaint·2· resJOwan'ie się Karag:asami pochodzi <prawdopodohnie stąd, że s'zczep ten był mały i kc'Czował w trudno dOlStę'pnej tajdze gór Sajańskich. Mimo znikomej liczby. bo na początku naszego stulecia liczył zaledwie 'około 40005Ób, szczep ten jest jednak bar', dzo ciekawy jako .~:ltO'sunkowD d'olxze zbadany przykład, ilustrujący przeobrażenia i rozwój jego pierwotnej kultury zbieracz.omyśliwskiej pcprzez wyższe my~;]istvvo i hodowlę renów aż do całkowitej utraty świadomc,ści odrębnośd etnicz.nej. Rewolucja Październikowa głęboko zmieniła warunki bytu tego nielicznego szczepu. W 1930 r. został zorganizowany "Tofałarskii nacjDnalnyj rejDn" z administracyjno-kulturalnym ośrodkiem w Ałygdżerze. który \VSzedl w skład Niżnieudinskiego rejonu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dec5331c0724fd2c25c1488ff962abd.pdf a104bea318d7d153fb9ccc2ac0f5db29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3689 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3466 Title A name given to the resource "Tam gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.124-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Tam gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła" Szkic o królu , błaźnie i nowej demiurgii Monika Sznajderman W pamiętnym artykule Kapłan i błazen (Rozważania 0 teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia) Leszek Kołakowski stworzył brzemienną w filozoficzne konsekwen­ cje i w wartości opozycję, która na dobre zadomowiła się w polskiej myśli filozoficznej. Antagonizmowi kapłanów 1 błaznów, które to filozofie są „w każdej niemal epoce (...) dwiema najogólniejszymi formami kultury umysłowej'" od­ powiada antagonizm pomiędzy filozofią, stwierdzającą ist­ nienie absolutów i filozofią negującą je. Ta ostatnia wyraża się, wedle Kołakowskiego, w błazeńskiej postawie „negatyw­ nej czujności wobec absolutu jakiegokolwiek" , ta pierwsza zaś - filozofia kapłańska - w kulcie „dla ostateczności i oczywistości uznanych i zawartych w tradycji" . Autor opowiada się przy tym jasno za postawą błazna - postawą wątpiącą, kwestionującą, demaskatorską i nieustannie snującą obrazoburcze refleksje nad przeciwnymi racjami. Jednym ze spadkobierców retoryki Kołakowskiego jest Adam Michnik, któremu posłużyła ona do analizy politycznej, egzystencjalnej i filozoficznej kondycji polskiego intelektualisty: „zrozumieć duchowe dylematy naszego inteligenta - pisze Michnik - to tyle, co ogarnąć i opisać przestrzeń rozpostartą pomiędzy dziełem kardynała Wyszyńskiego a dziełem Witolda Gomb­ rowicza" . Te dwa, kluczowe dla autora nazwiska - symbole stanowią horyzont postawy kapłańskiej z jednej i błazeńskiej z drugiej strony. Który z nich, pyta Michnik, ma rację? Kapłan czy błazen? Wyszyński czy Gombrowicz, jeden podkreślający znaczenie polskiego katolicyzmu dla polskiej kultury, jej trwania i siły, drugi wyśmiewający jego miałkość i za­ kłamanie. Jeden piewca narodowo-religijnej tradycji, w ob­ rębie której polski intclctualista powinien umieć znaleźć swe miejsce, drugi obnażający stereotypowość i jałowość takiej postawy. Tak jak współczesna kultura polska, także i my, pisze Michnik, „polscy niepokorni inteligenci, żyjemy między modlitwą kardynała Wyszyńskiego i szyderstwem Witolda Gombrowicza, między prawdą Kapłana i prawdą Błazna." Słuszność, konkluduje autor, należy po trosze do obu tych racji. 2 1 4 5 Utarty schemat opisu postawy kapłana i błazna, bezreflek­ syjne i stereotypowe ujęcie tematu poddał wnikliwej krytyce także - choć z innych nieco pozycji - Ryszard Lcgutko w kapitalnym eseju Podzwonne dla błazna*, w którym pokazał, że błazen może mieć również zupełnie inną twarz, że błazeństwu zagrozić może spotwornienie. Jeśli bakteria nie napotka w środowisku na żadne przeciwciała, rozmnaża się - pisze, jakhy wtórując mu, Janusz Węgielek. - Tak samo błazeństwo. Przed spotwornieniem może uchronić błazeństwo jedynie dotykające go spojrzenie krytyczne lub podejrzliwe. Spojrzenia te naciskając ograniczają." 7 „Konkluzja (Kołakowskiego - MS) - pisze Legutko - głosi, iż. w całości myśli ludzkiej da się odnaleźć stały antagonizm 124 dwóch tendencji - absolutystycznej i antyabsolutystycznej. Tę pierwszą symbolizuje kapłan, tę drugą - błazen. Kapłan ma cechy starca, jest strażnikiem absolutu, twórcą katechiz­ mu, obrońcą przeszłości, tradycji i świętości, konserwatystą pragnącym zachować to, co już przestało istnieć, wierzącym w harmonijny i jednolity system wartości, stróżem ortodoksji i mitologii skupiającym pod swoją opieką większość ludzi, mającym skłonność do fanatyzmu i rygoryzmu. Błazen zaś posiada cechy młodzieńcze: jest sceptycznym obserwatorem społecznego porządku nie należąc nigdy do niego całkowicie, jest nieufny, aktywny, krytyczny, kwestionujący oczywistość, reprezentujący wyobraźnię, pluralizm, indywidualność, szy­ derstwo, wskazujący na napięcia między ludzkimi ideałami, opowiadający się za tym, co przyszłe, możliwe, niosące nadzieję." Schematowi temu odmawia Legutko jakiejkol­ wiek realności, ukazując jednocześnie jego koniunkturalny, dziejowy charakter. 8 Demaskując ideologiczną wizję młodego Kołakowskiego krakowski filozof rozważa także filozoficzne i czysto prag­ matyczne skutki konsekwentnie stosowanej lak właśnie rozu­ mianej postawy błazeńskiej. W świetle jego rozumowania błazen nie jest już zgoła tym sceptycznym, przenikliwym, śmiałym i zbawiennym dla kultury nowatorem. Staje się postacią na wskroś złowieszczą. Walcząc z absolutyzmem i ortodoksją opowiada się po stronie herezji i rewizjonizmu. Odrzucając przeszłość i wszystko, co w kulturze zastane („Nie miało już sensu zastanawianie się nad prawdą lub fałszem proponowanych treści, skoro stanowiły one zaledwie maskę, pod którą kryły się historyczne trupy'"') nasyca kulturę nieustannym niepokojem nowego. To nowe jest wszakże nic mniej, a często bardziej ideologiczne niż stare. „Niebezpiecz­ ną pokusą heretyka - zauważa Legutko - jest to, iż skłonny jest on sądzić, że istnieje jakaś prawda, którą ludzkość do tej pory przeoczyła i że można ominąć cały trud, jaki dotychczas włożono w uporządkowanie ludzkiego doświadczenia. Here­ tyk znajduje się dlatego bliżej ideologii niż ortodoksja." Stąd też „heretycki program nigdy nie jest empirycznie spraw­ dzony i zawsze przynosi więcej skutków nieprzewidzianych niż zaplanowanych." W miejsce dogmatu pojawia się zatem, pisze Legutko, nowa heretycka ideologia". „Jest zadziwiają­ ce, że rewizjoniści, którzy nie zniżyli się do tego, żeby ortodoksję mierzyć miarą prawdy - wszak była ona niczym więcej jak sekciarstwem i fałszywą świadomością, a zresztą w świetle kolektywnego solipsyzmu prawda bezwzględna nic miała większego sensu - i interesowali się jedynie jej represywnymi skutkami, nie wzięli pod uwagę, że skutki błazeństwa mogą być także złowieszcze. To właśnie sojusz błazeństwa i herezji był najczęściej źródłem ruchów totalitar­ nych, podczas gdy ortodoksja dawała co najwyżej impuls politycznemu i umysłowemu autokratyzmowi" , podkreśla 10 11 12 �Lcgutko. Zgodziłoby się z nim zapewne wielu myślicieli i pisarzy, a wśród nich przede wszystkim Tomasz Mann, który bronił się przed takim właśnie błazeńskim obliczem współ­ czesnego świata ; nieco później to samo zauważył także twórca słynnej dychotomii. Opowiedział się wówczas zdecy­ dowanie po stronie kanonu sacrum, a przeciwko „błazcńskiej chimerze", „wedle której człowiek wyzwolić się może total­ nie, wyzwolić od wszystkiego - od wszelkiej tradycji i od wszelkiego sensu zastanego, i że sens każdy może być dekretowany lub zniesiony w każdej chwili mocą arbitralnej woli lub kaprysu - chimera ta, miast otworzyć przed człowie­ kiem perspektywę boskiego samotworzenia, zawiesza go w ciemnościach." 11 14 Na podobną prawidłowość zwrócił także uwagę Jean Starobinski w swoich Trzech esejach, poświęconych rewolucji francuskiej, jej „słonecznemu mitowi". Tam, pisał, „gdzie bije czarne serce Rewolucji, fermentuje jej płodny chaos. Jest to symboliczne miejsce królobójstwa; gwiazda zaranna nowych czasów jest jedynie jego odwróconą repliką" . Z chwilą upadku monarchii każdy może stać się prawodawcą, bo - w odpowiedzi na akt zniszczenia czyli królobójstwa - ot­ wiera się ogromna, pusta, całkowicie jednorodna przestrzeń, powstaje amorficzny świat, chaosu, pozbawiony jakichkol­ wiek reguł, norm i sankcji; otwiera się więc miejsce dla dokonania nowej demiurgii. Ale ta błazeńska demirugia niuchronnie pozostanie jedynie chimerą, bowiem „ogarnięta szałem anarchii wolność nie może przybrać stałej formy, 0 jakiej marzy" . Tam, gdzie w obrazach kultury, w dziełach literackich 1 filmowych pokusilibyśmy się o odszukanie śladów tak pojętej „błazeńskiej chimery" uderza wrażliwość na płynące z niej zagrożenia. Obrona przyjmuje formę mitologicznego sankcjonowania pierwotnego ładu, boskiej demiurgii, co dojrzały już Kołakowski wyraził słowami: „pewien pod­ stawowy kanon prawd i reguł winien być raczej broniony niż atakowany" . Stąd w kulturze współczesnej, gdy błazen samozwańczo sięga po laury i przywileje dostępne dotąd tylko bogom i królom - ich ziemskim namiestnikom - staje się bohaterem ironicznego antymitu. Mit kosmicznego ładu jest jednym z najstarszych mitów we wszystkich kulturach i reli­ giach. W wiekach średnich i renesansie, symbolicznym obrazem tego ładu był „nieruchomy firmament niebieski, a uosobieniem na ziemi król - pomazaniec" . Wszelka zmiana kryła w sobie szyderstwo, a wykrzywiona twarz jej inspiratora każe widzieć w nim błazna - niegdysiejszego fou du roi. Tylko on bowiem potrafi w miejsce ładu wprowadzić chaos, a z mitu uczynić farsę. 15 16 17 18 Europejska mitologia postaci króla i indoeuropejska etymo­ logia tego pojęcia dostarczają wielu dowodów na sakralny charakter jego wizerunku. Pisze o tym Marc Bloch w znakomi­ tej monografii, poświęconej francuskim i angielskim władcom - cudotwórcom, których dotyk uzdrawiał poddanych. Po­ stępujący od renesansu, szczególnie nasilony w X V I I i XVIII wieku zanik wiary w te cudowne właściwości przypisuje on wysiłkowi pewnych elit, które pragnęły nadać instytucjom politycznym pozór absolutnego realizmu, a z porządku świata wyeliminować wszelką nadnaturalność. Zbyteczne dodawać, że były to wysiłki daremne. Bo, paradoksalnie, w akcie negowania istnienia sacrum kryje się przecież jego afirmacja. Nawet w akcie królobójstwa powinniśmy dostrzec raczej 19 przejaw wiary w nadnaturalny, boski charakter królewskiej władzy, aniżeli świadectwo jej sekularyzacji. Jak słusznie zauważa Roger Caillois: „Z krwi władcy rodzi się boskość narodu. Gdy kat ukazuje ludowi głowę monarchy, zaświad­ cza, iż dokonała się zbrodnia, ale zarazem, skrapiając obec­ nych krwią królewską, udziela zebranym mocy ściętego władcy" . „Wola króla jest potężna (numinous). Jest w niej jakiś rodzaj boskiej bezgraniczności" - notował pewien XVII-wieczny duchowny i polityk ; i , jak pisał w swoim, poświęconym symbolice charyzmy, królów i centrum szkicu Geertz, nie był on w swym sądzie ani pionierski, ant też odosobniony . 20 21 22 Wydaje się, że wiara w święty chrakter władzy przetrwała w kulturze do dziś. I chociaż na przykład Mircea Eliade, szukając obecności sacrum w świecie współczesnym, w zja­ wisku mauzoleum Lenina dostrzega jedynie jego przeżytek w porównaniu z imperialnym kultem Mao Tse Tunga. to w micie Stalina świętość jaśnieje według niego wyraźnie. „Nie wiem, jakie wyobrażenie samego siebie miał Stalin - mówi Eliade. - Ale proszę przeczytać wiersze, jakie o nim pisano: jest opisywany jako słońce, jako Niezwykły Czło­ wiek. Może nie są to obrazy transcendencji, ale na pewno wskazują na coś ponadludzkiego. Mit Stalina wyrażał tęsk­ notę za archetypem." Zaś w eseju The „Blue Blood" Cruise nad XX-wieczną mitologią królewskiej błękitnej krwi za­ stanawia się Roland Barthes. Pokazuje, jak przez chwilowe wyrzekanie się swych przywilejów i przywdziewanie masek zwykłych śmiertelników, królowie i książęta paradoksalnie potwierdzają jedynie i umacniają sakralny charakter swego wizerunku. A najciekawszą kontynuację wiary w boski - pod pozorami sekularyzacji - charakter władzy upatruje Barthes w sejentystycznym mnienaniu, iż „królewski rodzaj" zdefi­ niować należy poprzez czystość rasy, symbolizowaną przez błękitną krew. Temu właśnie służy, według niego, gromadze­ nie przedstawicieli europejskich domów panujących na współczesnej arce - greckim jachcie Agamemnon. Powstaje w ten sposób coś w rodzaju etnograficznego rezerwatu, gdzie zagrożone gatunki mają szansę schronić się, unikając skalania zwykłą czerwoną krwią. „Ucieleśniają się tutaj sięgające dwóch wieków wstecz tematy - temat Boga - Króla i Króla 23 24 - Boga" - konkluduje Barthes. Wiara w boski charakter władzy do dziś znajduje zresztą swe odzwierciedlenie w języ­ ku potocznym. Bo przecież jeszcze prezydenta Francji François Mitteranda nazywano w Paryżu „Bogiem"... A co mówi nam etymologia? „Opierając się wyłącznie na języku włoskim, celtyckim i hindi - to znaczy na językach, stanowiących przeciwległe bieguny (zachodni i orientalny) świata indoeuropejskiego, 'rex' należy do bardzo starej grupy terminów, związanych z religią i prawem - pisał Emile Benveniste w Le vocabulaire des institutions indo-européen­ nes. - Bliskość łacińskiego terminu 'rego' z greckim 'orego' - 'rozpościerać się w linii prostej" (...), przestudiowanie starożytnych łacińskich znaczeń przedrostka 'reg - ' (np. w 'regerefines', 'eregione', 'rectus','rexsacrorum')sugeruje, że władca, bardziej kapłan aniżeli król w nowoczesnym sensie tego słowa, byl kimś, kto posiadał moc wyznaczania dogod­ nych miejsc pod budowę miast i ustalania reguł prawa." U Homera słowo ororekhatai oznaczało ruch koni na całej szerokości linii, zaś w języku augurów regio to punkt osiągnięty w linii prostej, wyznaczonej na ziemi lub niebie, 25 125 �a następnie przestrzeń pomiędzy tymi liniami. Określenia rego, regere, rectus, regio, oznaczając punkt, przestrzeń wyznaczoną sakralną mocą króla, mają także znaczenie metaforyczne, odpowiadające prawu, normie, regule, praw­ dzie w sensie moralnym. Nic dziwnego więc, że w przytoczo­ nej przez Josifa Brodskiego angielskiej grze słów, pojęcie ruler oznacza zarówno władcę, jak i linijkę. Pisząc o Piotrze I , cesarzu-wizjonerze, Brodski zauważa: „Cieśla i nawigator, ten władca zadowalał się przy projektowaniu swego miasta jednym instrumentem - linijką. Rozpościerała się przed nim płaska równina i miał wszelkie dane, by odnosić się do niej jak do mapy, gdzie linie proste są najkorzystniejsze. Jeżeli nawet są w tym mieście zakręty, to nie dlatego, że tak zostało zaplanowane, lecz dlatego, że byl kreślarzem niestarannym - c o rusz palec ześlizgiwał mu się z linijki i kreska wiła się pod paznokciem."^ Dlatego właśnie między innymi Dostojewski nazywa Petersburg „najbardziej obmyślonym miastem świa­ ta" , gdzie car, wedle słów Mickiewicza, „wszechmocność woli swej pokazał" . 27 28 Prostotę i ład ustanowionego przez władcę porządku fizycz­ nego i etycznego zarazem przeciwstawić można krętactwu, perfidii, kłamstwu. Nie bez znaczenia jest zatem fakt, że, jak podaje Słownik etymologiczny języka polskiego Franciszka Sławskiego, słowo błazno znaczyło w XV wieku trefnisia i głupca, kroczącego złą drogą. Czeski błazen był obłąkańcem i wariatem, a w języku bułgarskim pojęcie to wiązało się z pokusą, błądzeniem, błędem, zgorszeniem. Piotr I zupełnie niechcący wytyczył jakieś krzywe. Krzywizna jest bowiem domeną błaznów, a nie władców. Król stwarza więc świat od nowa, a jego działania noszą znamię aktu religijnego. Przed budową miasta czy świątyni wielki kaplan-władca wyznacza przestrzeń świętą określając tym samym zasięg sfery profanum, terytorium obcych. Król był zatem demiurgiem i to, co stwarzał, było dobre. Musiało być dobre, skoro ucieleśniało prawdę, normę, regułę. Po stronie przeszłości pozostaje chaos i ciemność, jak pustkowia poza granicami uświęconej przestrzeni. „Teologia władzy zwierzchniej - pisał Paul Ricoeur - jest głęboko zakorzeniona w teogonii; Bóg jest w gruncie rzeczy Królem, jest panem i posiadaczem ziemi, cały Kosmos pojmowany jest na kształt Państwa." * W teologii władzy zwierzchniej można zatem usłyszeć dalekie echa dramatu stworzenia, wraz ze znamionu­ jącym go symbolicznym stosunkiem Król - Wróg, który, jak pisze francuski filozof „staje się stosunkiem w całym tego słowa znaczeniu politycznym" ". W boskim dramacie stwo­ rzenia zawsze mieściły się bowiem, podobnie jak na planie ziemskim, próby obalenia ustanowionego ładu, a członkowie tej, jak to określa w jednym ze swych esejów Maria Janion „olbrzymiej opozycji" - Prometeusz, Tantal, Iksjon, Syzyf czy upadłe anioły w tradycji kabalistycznej - zdają się częstokroć cywilizatorami. Niemniej jednak tylko w relacji antycznej - w zaginionym zakończeniu dramatu Ajschylosa i u Hezjoda- mit prometejski przewiduje końcowe pojednanie bohatera z bogami. W każdym przypadku te próby demiurgii po demiurgii, choćby ich intencją było dobro ludzi, tworzą mitologiczny scenariusz podważania boskich wyroków. Bunt ten jest tragiczny i od początku skazany na zagładę. Jego sprawcy zawsze zostają ukarani. A jednak próbują wciąż od nowa walczyć; lak, jak walczy młody, odsunięty od tronu i zesłany przez starego króla na prowincję książę; jak grecki 2 3 31 126 wanaks, walczący z basileusem. Błazeński podstęp, jakim dla dobra ludzi posługuje się stary tytan, Prometeusz - oszustwo, którego łupem padają bogowie przy podziale ofiary - slawia go po stronie odwiecznych antagonistów władzy, po stronie tricksterskich postaci z pogranicza, kpiących z powagi wład­ ców tego świata. A jednak owo „dobro ludzi", którym legitymuje się zarówno Prometeusz, j ak i upad łe an ioły (, .Zaskakuj ące jest to podobieństwo zbuntowanych aniołów do greckiego kontestatora bogów - Prometeusza" ) jest pojęciem względnym. Krzysztof Dorosz w eseju Faust współczesny czyli de pacto hominis politici cum diabolo umieszcza mit prometejski z źródeł nowożytnego mitu fauslycznego - od Fausta renesan­ sowego, który zaprzedał duszę diabłu po Fausta współczes­ nego, Fausta społecznika z mitologii komunistycznej. Tylko, jak pisze Dorosz, „Humanistyczny mit marksistowski nie pozostawia żadnych wątpliwości co do zbawczych mocy greckiego tytana. W perspektywie chrześcijańskiej natomiast Prometeusz musi być mimo wszystko uznany za typ upadłego anioła, a nie zbawiciela." Niezależnie od swych intencji Prometeusz staje się uzurpatorem, próbującym złamać boską umowę z ludźmi. Podobnie jak zbuntowane anioły uosabia mitologiczną figurę Wroga. Upadłe anioły za swą pychę i nieposłuszeństwo skazane zostaną na zamknięcie w kręgu ciemności, przykucie łańcuchami do czarnej góry i wieczne potępienie. Prometeusz - na przykucie do skały Kaukazu i w końcu, jak w przypowieści Kafki, na zespolenie ze skałą, na zapomnienie, na utratę racji istnienia. 32 33 Ogień ukradziony bogom przez greckiego herosa jest w istocie tym samym, co nauki przekazywane ludziom przez archontów; wiedza o wyrabianiu złotych i srebrnych przed­ miotów oraz ozdób, o sposobach malowania twarzy i bar­ wienia tkanin, o gwiazdach, księżycu, przyszłości. „Czuwają­ cy", niczym Prometeusz, uczyli ludzi „patrzeć w przód". Czyny te cytowany przez Dorosza Denis de Rougement nazywa „skrótem na drodze do boskości", inspirowanym chęcią dorównania bogom i ubóstwiania człowieka. „Oto dlaczego - pisze Dorosz - ogień wykradziony bogom, jabłko zerwane z drzewa poznania dobra i zła, tajemnice wyniesione z nieba przez zbuntowanych aniołów z legendy kabalistycz­ nej, budowa wieży Babel, czy magia udostępniona Faustowi po zaparciu się wiary, są przykładami metafizycznej utopii, wiecznie ponawianą próbą obejścia ludzkiej kondycji, próbą szturmu niebios i posiąścia Boga. A jak wynika z naszych wywodów tego rodzaju próba nie może obyć się bez pomocy sił demonicznych, które do dyspozycji człowieka oddają swoisty środek wywyższenia - magię." Prometejski ogień zatem to, według Dorosza, atrybut istoty homo magus, a nie Opatrzności, a czarna magia, będąca atrybutem zarówno greckiego herosa, jak i zbuntowanych aniołów z księgi Henocha stanowi dominującą cechę i mechanizm anielskich i prometejskich darów dla ludzkości. Za pierwowzór Prome­ teusza uznać można uprawiających czarną magię buntow­ ników z Atlantydy, za jego potomka zaś - renesansową postać doktora Fausta, który jest w istocie greckim półbogiem, „przefiltrowanym" przez chrześcijańską, niezwykle wyost­ rzoną świadomość walki dobra ze złem. Można powiedzieć, innymi słowy, że „renesansowa historia doktora Faustusa wydobyła na powierzchnię pakt z ciemnymi mocami, 'im­ plicite' zawarty w prometejskim micie"". 34 �I Może być więc Prometeusz - w micie marksistowskim i - zbawicielem i dobroczyńcą ludzkości, wnoszących w jej historię ferment nowości, ale - w optyce chrześcijańskiej - z całą pewnością nie można utożsamiać go z Chrystusem. Wręcz przeciwnie. Z punktu widzenia mitologii wcześniej­ szych niż komunistyczna - na przykład mitologii greckiej i biblijnej - jest grecki heros (i jego późniejsze wcielenia) boskim antagonistą, uzurpatorem, marzącym o boskich prero­ gatywach, czarownikiem - alchemikiem, posługującym się czarną magią, samym Księciem Ciemności wreszcie. Podob­ nie błazen w filozoficznej metaforze i jej praktycznych konsekwencjach, jak tego dowodził Ryszard Legutko. Z jed­ nej strony, w relacji z kapłanem, uosabiać może mądrość, sceptycyzm, przenikliwość, wolność myśli i czynu, rew­ olucyjny zamęt, młodość i świeżość. Jako taki jest wcieleniem anarchii, Z drugiej jednak strony filozoficzne i realne skutki takiej postawy okazać się mogą wręcz przeciwne, prowadząc do fanatyzmu, absolutyzmu, zmysłu totalitarnego i, gorszej niż ortodoksyjna, ideologiczności. Istotą „chimery" błazeńskiej i prometejskiej jest wolność, która stwarzać ma świat od nowa, wedle zasad zupełnie dowolnych i pozbawionych jakiejkol­ wiek wyższej niż doczesna sankcji. Tym, co łączy greckiego półboga z takim właśnie blaznem jest zatem, po pierwsze, kontakt z ciemnymi mocami i posługiwanie się magią w celu kreacji nowego ładu, nowego świata, nowej filozofii i sztuki, po drugie zaś - błądzenie, będące w istocie „metafizycznym skrótem na drodze do boskości", odzwierciedlające zanego­ wanie uznanego kanonu wartości i zboczenie z drogi prawdy, prawa i normy; błądzenie, które w języku pojęć chrześcijańs­ kich tłumaczy się jako grzech. Postawa taka ma zresztą swoje przejawy w pozornie odległych dziedzinych życia i w roz­ maitych epokach, bo „czy nie tu biorą leż początek znane przekonania o obowiązującym poniekąd, anarchicznym rady­ kalizmie środowisk akademickich, o wywrotowej roli in­ teligencji twórczej?..."" 1 * * * Wróćmy do nasyconej znaczeniami relacji król - błazen w strukturze dworu, przenosząc ją na płaszczyznę symbolicz­ ną: możemy teraz powiedzieć, że król jest w tym kontekście bogiem, błazen zaś - jego odwiecznym antagonistą i prze­ śmiewcą, mitologicznym worgiem i zarazem człowiekiem najbardziej pośród całego dworu do króla zbliżonym. W prze­ ciwieństwie jednak do wszechmocy i mądrości władcy, którego poczynania mają sankcję wyższej instancji, posługuje się on sztukami magicznymi, których tombakowy połysk do złudzenia przypominać może szczere złoto. Błazen zatem to odwieczny przeciwnik wszelkiego ładu, zarówno kosmicz­ nego, jak i ludzkiego, odwieczny buntownik; to homo magus, utopijny kreator nowych wspaniałych światów. Mitologia pierwotnego ładu pozwala więc sformułować pewne refleksje związane ze sposobem istnienia błazna w topografii dworu i w symbolicznej geografii społecznej. Staremu światu z jego nienaruszalnym porządkiem, staremu królowi, rezydującemu w centrum, przeciwstawiony jest młody król, książę, błazen (często błazen kuszący księcia jak Falstaff młodego Henryka), wizja nowego ładu, będąca w istocie wizją chaosu, peryferie, margines, granica. Przy czym zdarza się, że ów stary, zagrożony ład pozbawiony jest w istocie swej sakralnej mocy. Tak jest na przykład w kręgu kultury greckiej, gdzie zupełnie świeckiej postaci basileusa przeciwstawiona zostaje siła wanaks, postaci o pewnych znamionach boskości. Tym drugim pojęciem określani są, według Arystotelesa, młodsi bracia i synowie panującego, najczęściej przezeń odsunięcia od tronu i zepchnięci na geograficzne i społeczne peryferie królestwa. Niemniej jed­ nak centrum i peryferie pozostają, wbrew pozorom, w stanie niezmiennej równowagi, a stary i młody król uzupełniają się wzajemnie w u ni wersu m monarchii. 37 Podobnie sprawa wygląda z błaznem. Niektórzy, jak na przykład W.H, Auden, uważają go za prostaczka, przez którego przemawia jednak „głos boga". Tak jak król jest nad-, tak błazen pode zło wiekiem. „Sytuacja królewskiego błazna nie jest łatwa - pisał poeta - . Jasne jest, że król używa go jako swego rzecznika jedynie od czasu do czasu" ". Sytuacja taka skazuje królewskich błaznów na islnienic peryferyjne, mar­ ginalne, obdarzając ich jednocześnie od czasu do czasu mocą, która może zagrozić porządkowi świata. Jest bowiem błazen jedyną osobą, która może przemawiać do króla nie jak poddany, lecz jak ktoś mu równy. Jakaś intuicja tej zasad­ niczej równości i podobieństwa losów władców i ich błaznów kryła się w słowach umierającego karla Tirliti, bohatera opowiadania Heinricha Heinego Noce florenckie, który „pła­ kał z powodu tragicznego zgonu wielkiego cesarza, który go nawet nie lubił i który na św. Helenie skończył w podobnym stanie, całkiem jak ja obecnie kończę - dodał - zapomniany, opuszczony przez wszystkich królów i książąt, pośmiewisko dawnej wspaniałości" ''. Możemy także wspomnieć jedną ze scen w powieści Limy Raj: oto dwa strachy na wróble, w strojach błazeńskich, grają na tarasie w szachy. Jeden z nich trzyma w rękach gońca. Bohater „przypomniał sobie, że po francusku gońce nazywają się 'fous', szaleńcy i że przed­ stawia się ich zwykle w strojach błaznów. Ten drugi strach tkwił w oczekiwaniu na przesuwającą się ukośność, na owo szaleństwo, które - niczym zbłąkaną gwiazdę - miała wydzielić z siebie noc, na skok, jaki wykonuje błazen w swym groteskowym lańcu. Na stole ktoś wypisał węglem fragment z wiersza Mathurin Regniera: Les Fous sont aux eche.es les plus proches des rois szaleńcy w szachach są najbliżsi królom" ". Ów związek najwyższego z najniższym, mądrego władcy z jego kalekim, bełkoczącym błaznem, prostoty i najwyższej mądrości z szaleństwem, z ową „ukośnością, którą ma wydzielić z siebie noc" tak podsumował Willeford: „Bełkoczący głupiec uosabia jedną z naszych prototypowych relacji z numinosum. Król także musi pozostawać w kontakcie z numinotycznymi mocami; musi wykorzystywać je, kiedy są użyteczne i sprzeciwiać się im, gdy zagrażają królestwu destrukcją. Błazen stoi u boku króla, stanowiąc w pewnym sensie jego odbicie, symbolizując jednak także zagubiony dawno temu aspekt sylwetki władcy, który został praw­ dopodobnie poświęcony przy zakładaniu królestwa; aspekt, bez którego ani król ani jego królestwo nie są kompletne." 3 3 4 41 Ta „redukcja ejdetyczna" monarchii do jej wspólnej, królewsko-błazeńskiej istoty najpełniejszy swój, klasyczny już wyraz znalazła w Królu Learze; choć nie mamy tu do czynienia z błaznem, który aspiruje do pozycji króla, lecz z królem, który po przejściu szkoły błazeńskiej filozofii, ogołocony z majestatu, realizuje ową błazenską mądrość. Błazen, jako jego mentor, towarzyszy mu w tej drodze. 127 �„Blaznem nazywasz mnie chłopcze?" - pyta Lear. „Wszystkie inne tytuły porozdawałeś, a z tym się urodziłeś" - odpowiada błazen. Błazen Leara ukazywany był na wiele różnych sposobów: jako klown, idiota, szaleniec, prorok, ironizujący filozof wreszcie, który zawdzięcza swe istnienie Erazmowi z Rotterdamu. Błazeństwo Leara, mądrego błazna i niemąd­ rego włady, pokazał na ekranie, w realiach japońskich, Akiro Kurosawa. W filmie Ran Learem jest przywódca jednego z klanów samurajskich, książę Hidetora. Tłem - szesnastowieczna, targana walkami Japonia. Nie ma tu, jak u Szekspira, trzech córek, są trzej synowie. Inny jest pejzaż, inne szczegóły. Inny nieco błazen - postać wyraźnie androgyniczna. Istota i główne wątki dramatu pozostały jednak te same. Jest błazen, który swemu panu podaje na ostatku koronę z trzciny. 1 Hidetora, niczym Szekspirowski Lear, na podobieństwo Ofelii, błąkać się będzie na czworakach po pustkowiach, wśród zielsk. „Ran" znaczy po japońsku chaos. Błazeńskie władztwo Leara realizuje się na obrzeżach świata, w miejs­ cach opuszczonych, na ugorach, w czasie apokaliptycznym, kiedy płoną zamki, a ludzie popadają w zamęt i obłąkanie. Na marginesie warto zaznaczyć, że mamy w filmie Kurosawy interesujące nawiązanie do starego japońskiego podania o śle­ pym, wypędzonym na pustkowia i zdetronizowanym księciu Semimaru, wędrującym po obrzeżach królestwa i grającym na lutni. Ślepota Semimaru jest ślepotą Leara; w istocie jest jasnością. Mit o wypędzonym księciu - muzyku przywołuje symboliczny obraz outsidera - aktora - komedianta, w którym uczestniczy także figura błazna i który spotykamy we wszyst­ kich epokach i we wszystkich kulturach. 42 Tu, powtórzmy, bardziej niż z realizacją błazeńskiej chime­ ry, mamy do czynienia z przenicowaniem i doprowadzeniem do skrajnych konsekwencji chimery królewskiej, którą w osta­ tecznym rozrachunku tylko do błazeńskiej można porównać. Degradacja chimery królewskiej uwidacznia się w miarę degradacji Leara i Hidetory. Sztuki Szekspira (podobnie jak film Kurosawy) to jednak zupełnie inny rozdział historii. Król Lear, w swej groteskowej, jak sugeruje Jan Kott , istocie wyszydza i ośmiesza mit kosmicznego ładu, zamieniając go w mit upadku. Można go porównać do świata beckettowskiej groteski, gdzie wszystko staje się sceną błaznów. Ośmieszona zostaje wiara Leara w czysty majestat, czystą istotę króla; wiara, która jest wszak podstawą mitu kosmicznego ładu. Mit ten okazuje się śmieszny i anachroniczny. Prawdziwe jest dopiero szaleństwo Leara i Hidetory, szaleństwo, które jest przejściem na pozycje błazeńskie. Szekspir - a za nim Kurosawa - realizują więc jakby mit kosmicznego ładu a rebours. Absurd oczywistości, absurd wszelkich absolutów, świat czysto błazeński są tutaj ostatnią racją rzeczy. Świat u Szekspira pozbawiony jest absolutów. „Różnego rodzaju bezosobowe i wrogie mechanizmy zastępują Boga, naturę, Historię" - pisze Kott. Tyle, że tutaj nie błazen stwarza taki świat oddzielnym aktem demiurgicznym i swą wolą. Błazen pomaga jedynie, swymi naukami, obnażyć jego istotę. Świat taki po prostu jest, a ludzie muszą dostosować się do jego upadku i do rządzących nim absurdalnych reguł. Wszyscy stają się błaznami. Wszyscy zdegradowani zostają, a jedno­ cześnie wywyższeni do roli błaznów. Wszystko się kończy. Ta wizja nie jest totalitarną wizją nowego ładu - to wizja chaosu, której znakomitym zobrazowaniem, także poprzez swój sym­ boliczny tytuł, jest film Kurosawy. To nie kolejna realizacja 43 44 128 mitu prometejskiego - to kolejna realizacja mitu upadku. Bo, jak słusznie pisze Kott, „Król Lear jest tragicznym szyderst­ wem ze wszystkich eschatologii, z nieba, które obiecują na ziemi i z Nieba, które obiecują po śmierci, z teodycei chrześcijańskiej i z teodycei laickiej, z kosmogonii rozumnej historii, z bogów, z dobrej natury i z człowieka." 45 * * * Tam, gdzie królewskim błaznem był karzeł, to właśnie jego kalectwo mogło być znakiem, pozwalającym rozpoznać w nim królewskiego antagonistę, królewskie alter-ego; wy­ brańca a rebours, czyli istotę przeklętą. Groteskowe ciało karła, noszące znamię kary bożej, wpisuje się w karnawałową wizję świata. Równie często erotyczne, jak pozbawione wszelkiej erotyki, fascynujące i odpychające zarazem, przy­ ciągające i budzące obrzydzenie, ciało karła staje się sym­ bolem zła. Tytułowy bohater opowiadania Karzeł Par Lagerkvista pełni na dworze swego pana, księcia Mantui, znienawi­ dzoną rolę błazna. Jest mądrzejszy od swego otoczenia („Nikt jednak nie jest wielki dla swego karła" ), uosabiając zarazem nieludzką, wręcz demoniczną figurę Wroga. W swej szaleń­ czej wizji (a widzi i wie więcej niż zwykli śmiertelnicy, obdarzony prometejskim darem przewidywania) pragnie, niczym stwórca, rządzić ludzkimi losami. Pragnie ferować wyroki śmierci. „Sprawowałem moją straszliwą władzę nad ludźmi" - powie na zgliszczach księstwa, wśród ruin stworzo­ nej przez siebie krainy śmierci; „Z rozkoszą, jakiej nigdy dotąd nie doznałem, a która była tak gwałtowna, że niemal traciełm zmysły, czułem swoją moc tutaj na ziemi. Czułem, jak świat przeze mnie napełnia się zgrozą i zagładą i zmienia z wspaniałej uczty w miejsce zniszczenia i strachu." Jak mityczny Wróg, zagrażający od wieków twierdzy na Pustyni Tatarów z powieści Dino Buzzatiego, czy budowniczym Chińskiego Muru w opowiadaniu Kafki, jak zło, które przychodzi znikąd lub właśnie skądinąd, karzeł Lagerkvista jest także istotą z innego świata. „Ale słyszałem, że my, karły - powiada - pochodzimy z rasy starszej od tej, która zaludnia dziś świat i że dlatego jesteśmy starsi już w chwili, gdy się rodzimy. Nie wiem, czy to prawda, ale w takim razie bylibyśmy praistotami.'"" Na wzór greckich buntowników i herosów, na podobieństwo upadłych aniołów karzeł skazany zostaje za swe próby obalenia świętego ładu na wieczne cierpienia w lochu, przykuty, niczym Prometeusz, niczym Aza i Azael, łańcuchem do ściany. 46 47 1 Taki jest też mściwy błazen Barkilphedro z Człowieka śmiechu Wiktora Hugo. „Kto rozśmiesza królów - pisze francuski pisarz - w innych budzi strach." Toteż Barkilphed­ ro „Silny był potęgą błazna". Stał się motorem wydarzeń na dworze. „Szkodzić, szkodzić, za wszelką cenę - i niech się dzieje, co chce!" W końcu ponosi jednak klęskę. Trochę innym, choć równie mściwym błaznem, był Hop Frog z opowiadania Edgara Allana Poe pod tym samym tytułem. Jego ostatnim błazeńskim żartem było spalenie żywcem króla i siedmiu jego kompanów podczas karnawałowej zabawy w zamku. Błazen nie próbuje jednak zająć tutaj miejsca władcy. Jest tylko demonem zniszczenia. 49 50 51 �Mitologia kosmicznego ładu zdawała się, pomimo wszyst­ ko, skutecznie bronić uświęconego porządku przed próbami jego obalenia, chociaż wspomniane tutaj postaci złych błaz­ nów są już wyraźną zapowiedzią pewnych zmian, jakie w tym dość statycznym obrazie świata wprowadza kultura współ­ czesna. Pomimo wciąż żywej wiary w sakralny charakter władzy coraz częściej podważany bywa mit pomazańca bożego i „nieruchomego firmamentu", czego przejawem są próby dokonania - choć nie uświęcenia! - największego bluźnierstwa: nowej kosmogonii na gruzach starego świata. Coraz częściej zasiąść chce błazen na królewskim tronie; i bywa, że coraz częściej mu się to udaje. Doskonale ilustruje to przytoczona przez Michała Głowińskiego czeska piosenka satyryczna z okresu międzywojennego: Od tej doby panoval Kat, błazen a kral. (.-). A tak z kata a błazna V znikł a hodnost sverazna, Vylihnul se novy tvor, Błazen diktator." który rodzi jednak wyłącznie pokraczne, koślawe, w najwyż­ szym stopniu niedoskonałe twory. Pomiędzy intencją i reali­ zacją nie ma tu żadnego przełożenia, żadnego gładkiego przejścia. Jest tylko jakby krzywe zwierciadło. Poeta dopoW I C Pomiędzy ideę I rzeczywistość Pomiędzy zamiar I dokonanie Pada cień. 55 „Tak to Prometeusz budzi się ze snu o potędze jako kafkowski Grzegorz Samsa', pisze Kołakowski i jest to jedno z najstraszliwszych zdań jego książki o prometejsko - marksowsko - marksistowskiej utopii" - uważa Maria Janion. Ale możemy przecież przypuszczać, że nie ma w tej przemia­ nie nic dziwnego. Innego wcielenia być po prostu nie może. Wszak Prometeusz zawsze był tricksterem. I tutaj domyślamy się sprawki jego dalekiego błazeńskiego potomka. Zdążyliś­ my się już zresztą przyzwyczaić do jego dowcipów. „Sens egzystencji w krzywym zwierciadle nie jest obcy znakomitej większości mieszkańców prometejskiego królestwa zarozu­ miałych proroków Historii. W realizację mitu wierzą już tylko ludzie niespełna rozumu, naiwni i hipokryci." Prometejski „świat na opak", którego wnikliwego opisu dokonuje w swym eseju Dorosz, świat, będący w grunce rzeczy realizacją „błazeńskiej chimery" w czystej postaci, jest według niego poprzedzony nie tyle „zdradą" mitu, co mitem na opak. „Tak oto - podsumowuje - Dorosz długofalowe efekty 'metafizy­ cznego skrótu na drodze do boskości' - społeczna alchemia okazała się metafizyczną szarlatanerią. Obiecując transmutację ołowiu z złoto, prometejski ogień wraz z magią Fausta w gruncie rzeczy dokonują procesu odwrotnego i mniemany raj zamienia się w piekło." " Każda nowa demiurgia okazuje się w efekcie nowym szaleństwem, a jej twórcy - bluźniercami. Współczesne demiurgie, będące w gruncie rzeczy totalitarnymi antyutopiami, mają w obrazowaniu XX-wiecznej kultury charakter zdecydowanie negatywny. Na krańcach świata, w odległych krainach kreują je błazny, karły, szaleń­ cy. Obrazy tych nowych stwórców, utrzymane w tonacji błazeńsko-groteskowej najczęściej nasuwają przypuszczenie, że mamy do czynienia nie z prawdziwym, prawowitym władcą, pomazańcem bożym, a jedynie „Marchołtem na tronie". 56 57 Piosenka ta ma związek z niezwykle istotnym dla naszych rozważań faktem: otóż opozycja błazen-król wzbogacana bywa często o trzecią postać, układając się w triadę błazen -król - kat. Ten ostatni zawsze uosabiał w kulturze niesławny aspekt monarchy, brał na siebie skalanie przelaną krwią. Zgroza, jaką budził, była odpowiednikiem splendoru monar­ chy. „Monarcha i kat pełnią więc funkcje podstawowe, a zarazem symetryczne - pisał Caillois - : jeden w blasku i chwale, drugi - w mroku i pohańbieniu." Wiele ich łączy z błaznem: wszyscy trzej są w zasadzie nietykalni i podobnie w społeczeństwie izolowani. Kat spełnia wobec króla podobne funkcje, co błazen i zajmuje w stosunku do niego podobną pozycję: o ile króla uznać można za uosobienie sakralnej figury kapłana, o tyle kat i błazen przypominają raczej kapłanów na opak. Już we wspomnianych obrazach złego, mściwego błazna wyczuwalna była bliskość tych dwóch postaci. We współczesnej zaś mitologii błazna, której noś­ nikami są przede wszystkim kino i literatura, a jednym z bardziej znamiennych wyobrażeń ów „novy tvor - błazen diktator" jedność postaci błazna i kata jest jeszcze wyraźniej­ sza. Na wszystkich poziomach kultury - od tzw. kultury wysokiej po niską, ludową, popularną, masową - zależnie od terminologii - owocuje obrazami złego błazna i jego szalo­ nych demiurgii na opak; owocuje obrazami, jak to określił Michał Głowiński, „Marchołta na tronie" . 53 54 • * * Analizą postaci „Marchołta na tronie": króla - błazna i błazna - króla na pewno warto się zająć. Teraz jednak pozostańmy jeszcze przez chwilę przy obrazie tych nowych kosmogonii, błazeńskich demiurgii i spójrzmy, jakie one właściwie są, oraz - na ile podważyć mogą mit kosmicznego ładu czyli, innymi słowy, na ile sankcjonowane są przez kulturę. Przyjrzyjmy się zatem choćby mitologii komunistycznej i jej urzeczywistnieniom; która tak często wprowadza na tron właśnie błazna. U jej źródeł leż. leży prometejski humanizm. 5 Oto na przykład film Wernera Herzoga Aguirre, gniew boży. Jego akcję rozpoczyna objawienie się szaleństwa w boskiej woli stworzenia świata na jego krańcach. Błazeńska antyutopia przyjmuje tu wymiar tragiczny. Jak w tragedii greckiej, a nawet jeszcze wcześniej. (,JPierwszy i główny temat pre-tragiczny nie jest specyficznie grecki, pojawia się we wszystkich kulturach, ilekroć inicjatywa prowadząca do przewiny przenoszona jest na pierwiastek boski i już jako boska żeruje na ludzkiej słabości, przybierając kształt bos­ kiego opętania" *) przedstawiony tu został człowiek - błazen - demiurg zaślepiony i doprowadzony do zguby przez bogów. Jest Aguirre pierwiastkiem zła „wyizolowanym" w efekcie dramatu stworzenia z pierwotnej jedności boskiej; jest ofiarą zesłanego przez bogów poczucia nieumiarkowanej, tytanicz­ nej, zazdrosnej potrzeby wielkości; jest wreszcie-lastbutnot least - gwałcicielem zakazów, które przystoją ludzkiej skromności. 5 129 �Efekt jest żałosny i śmieszny; końcowa klęska - tak jasna i oczywista, jak logika greckich tragedii. Peruwiańska rzeka wiedzie grupę hiszpańskich konkwistadorów ku nieuchronnej zgubie w głębi dżungli. Tam ma dokonać się nowy akt stworzenia. Daleko od świata, ludzi, cywilizacji. „Tam, gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła", mówi się w filmie. W prze­ strzeni nietkniętej przez Boga i człowieka ma miejsce nowy początek, nowy czas. W tym odwróconym micie kosmogonicznym Aguirre mia­ nuje się bogiem, szydzącym z już stworzonego świata. „Ożenię się z moją córką - mówi. - Damy początek nowej dynastii". Powiela tym samym akt kazirodczy, który w wielu mitach świata zapoczątkować ma jego narodziny. Wyznacza także swego namiestnika na ziemi. Tym nowym władcą, cesarzem, jest gruby, wystraszony kastylijski szlachcic. Ob­ darzony niezwykłą tuszą, żarłocznością, niezdarnością, nie pozbawiony jest on wszakże pewnego sprytu, właściwego klasycznym, błazeńskim bohaterom jarmarcznych przedsta­ wień i maskom komedii dell'arte, Koronacja nowego króla, przypominającego w tym momencie sceniczną, burleskową ofiarę jest czystym obrazem z farsy. Dekretem detronizującym króla Kastylii i władców habsburskich oznajmia się jedno­ cześnie o objęciu całych połaci dzikiej ziemi we władanie przez nowych rządców. „Cały świat będzie nasz - krzyczy w zapamiętaniu Aguirre. - Odbierzemy Trynidad Hiszpanom i Meksyk Cortezowi." Z czasem farsa przyjmuje postać czystego karnawału. Szaleństwo stworzyło ten świat, ale ma on w sobie (poprzez postać Aguirry) zarówno coś z fatalizmu tragedii greckiej, jak i (poprzez postać błazeńskiego króla, który w końcu, zgodnie z logiką karnawału, ginie) coś z tradycji ludowego święta śmiechu, ustanawiającego czasowe odwrócenie wartości i znaków, Nowy porządek Aguirry jest w istocie karnawałowy, opaczny. Mnisi kaptur zamienia się w kaptur kata, odbywa się parodia sądu. Tworzenie w głębi dżungli czyni z aktu demiurgii jej własną parodię. W sterującym tą łodzią szaleńców Aguirze Indianie, zgodnie z pradawną legendą, widzą przybywającego z daleka boga - podobnie, jak boga widzi w sobe sam Aguirre. Sam siebie nazywa przecież „gniewem bożym". Ale niedługo potem będzie już tylko władcą trupów swoich towarzyszy i skaczących po pokładzie małp ; nadal jednak w głębi swego 60 PRZ ' L . Kołakowski, Kapłan i błazen (Rozważania o teologicznym dziedzi­ ctwie współczesnego myślenia), w: Pochwała niekonsekwencji. Pisma rozproszone z lat 1955-1968, Warszawa 1989, t. I I , s. 178 Tamże. Tamże. A. Michnik, Kłopot, w: Obecność, Londyn 1987, s. 197 Tamże, s. 217 R. Legutko, Podzwonne dla błazna, w: Bez gniewu i uprzedzenia, Szkice o książkach, ludziach i ideach, Paryż 1989, s. 26-41 J. Węgielek, Karamazowszczyzna kontra Starzec Zosima, w: Mam ciało, Warszawa 1989, s. 209 • R. Legutko, op. cit., s. 28 ' Tamże, s. 34 Tamże, s. 35 • " Tamże. • • -Tamże. Piszę o tym w szkicu Kapłan czy błazen. Metafory Don Kichota u Manna i Kafki, który ukazał się w: „Konteksty" 1995, nr 3-4 L . Kołakowski, Jeśli Boga nie ma..., O Bogu, Diable, Grzechu i innych zmartwieniach tak zwanej filozofii religii. Znak, Kraków 1988, s. 151 1 3 4 5 s 1 10 12 13 130 szaleństwa, głosić będzie apoteozę zdrady, buntu przeciwko bożemu stworzeniu. Tam, gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła, kończy je błazen. Błazen tragiczny, mający w sobie coś z Prometeusza; coś z buntującego się, upadłego anioła. Anielską część natury Aguirre upamiętnia w filmie obraz jego eterycznej, właściwie nieistniejącej córki. Albo inny bohater Herzoga - Cobra Verde: szalony władca z afrykańskiego wybrzeża, ex-bandyta, od nowa ustanawiający swą arbitralną wolą wszystkie reguły stwo­ rzonego przez siebie świata. On również ponosi klęskę. Wśród współczesnych „opętanych demiurgów" należy także choćby tylko wspomnieć bohatera Czasu Apokalipsy Coppoli - kapitan Willard jest przecież, podobnie jak Aguirre, wcieleniem Kurtza z Jądra ciemności Josepha Conrada. Jak, skądinąd słusznie, zauważa Paul Sirianni , bohatera Herzo­ ga odróżnia od bohatera Conrada brak daru mowy, swoista niemota; Kurtz przecież tak wspaniale przemawiał, właś­ ciwie tworzył szalonym słowem, w czym odczytać możemy nawiązanie do biblijnej teologii Słowa. W końcu jednak nawet to okazuje się nieważne. Kurtz też musi umilknąć. „Pan Kurtz - on umrzeć" - brzmi wyrok XX-wiecznej kultury, który można przecież zrozumieć jako próbę obrony przed zagrożeniem ze strony tych współczesnych demiurgicznych wizji. Błazeńskie cechy nowych demiurgów - kar­ łowatość, okaleczenia, deformacje ciała, ich opętanie oraz karnawałowe, antycywilizacyjne, z zasady aintelektualne kreacje świata układają się w obraz niepokojący, a nawet apokaliptyczny. Obawy filozofów zyskały potwierdzenie i konkretne zobrazowanie. Ma rację Ryszard Legutko. Zbyt często błazen - w myśl potocznego wyobrażenia młody, wolny od ortodoksyjności i wszelkiej ideologii heretyk - nakłada płaszcz dyktatora i szaleńca. A „Marchołt na tronie" nie jest już wrogiem absolutyzmu i wyrazicielem krytycznej, sceptycznej, wszystko kwestionującej prawdy, jakim był jako po pro stu Marchołt. Jest śmiertelnie poważny, a prawda, jaką narzuca, ma rangę dogmatu i wymaga aktu wiary. „Błazeńska mądrość - pisze Głowiński, - pod­ niesiona do rangi i godności prawa, wyklucza istnienie wszelkich innych typów mądrości." Pomimo całej mitologizacji sylwetki błazna- tak w filozoficznej metaforze, jak w myśleniu potocznym - ten zwiastun nowego coraz częściej staje się zwiastunem klęski. 61 62 63 PISY " J, Starobinski, Trzy eseje, przeł. M . Ochab „Res Publica" 1989, nr 7 (25), s. 8 " Tamże, s. 4 Por. R. Legutko, op. cit., s. 35 Por. J. Kott, Góra i dół albo o wieloznacznościach Prometeusza, w; Zjadanie bogów, Szkice o tragedii greckiej, Kraków 1986, s. 23 " Por. M . Bloch, Les rois thaumaturges, Paris 1983 R. Caillois, Żywioł i ład, Warszawa 1973, przeł. A. Tatarkiewicz, s. 205 Cyt. za: C. Geertz, Centers, Kings, and Charisma: Reflections on the Symbolics of Power, w: Local Knowledge. Further Essays in Inter­ pretative Anthropology, New York 1983, s. 123 Geertz analizuje w swoim szkicu „symbolikę władzy" i fenomen charyzmy na trzech różnych przykładach: elżbietańskiej Anglii, Maroko za Hasana i Jawy za rządów Hayam Wuruka. Przytacza także bogatą biliografię, dotyczącą tego problemu, m.in. E. Kantorowicz, The King 's Two Bodies: A Study in Medieval Political Theology (Princeton 1957); R.E. Giesey, 77if Royal Funeral Ceremony in Renaissanse France (Geneva 1960); R. Strong, Splendor at Court: Renaissance Spectacle and the Theater of Power (Boston 1973); E. Cassirer, Myth of the State (New Haven 1946). M . Eliade, Próba labiryntu. Rozmowy z Claude - Henri Rocąuetem, 17 18 20 21 1 3 23 �Warszawa 1992, przeł. K Środa, s. 168, Kult Stalina także jest tylko zwieńczeniem długiej tradycji boskiej czci, jaką oddawano władcy, O toż­ samości carów rosyjskich z Chrystusem pisza w książce 'Car i bóg. Semiotyczne aspekty sakralizacji monarchy w Rosji ' (Warszawa 1992, przeł H. Paprocki) B- Uspienski i W . M . Żywow. Analizują oni paralelizm wizerunku monarchy i Boga od czasów bizantyjskich aż do chwili upadku monarchii oraz proces narastającej w miarę upływu czasu sakralizacji stosunku do władcy. R. Barthes, The „Blue Blood" Cruise, w; Mythologies, New York 1972. s, 32-34 E. Benveniste, Le vocabulaire des institutions indo-européennes, t. II (pouvoir, droit, religion), Paris 1969, s. 9 J. Brodski, Przewodnik po przemianowanym mieście, przel. A. Mietkowski, w: Śpiew wahadła, Paryż 1989, s. 50 Tamże, s. 53 Por. R. Przybylski, Dostojewski i przeklęte problemy, Warszawa 1964, s. 255 " P. Ricoeur, Symbolika zła. Warszawa 1986. przeł. M . Ochab i S. Cichowicz, s. 183 * Tamże, s. 186 Por. M . Janion, Powstrzymać Prometeusza, w: Wobec zła, Chotomów 1989, s, 150 K. Dorosz, Faust współczesny czyli 'de pacto homini polilici cum diabolo', w: Maski Prometeusza. Eseje konserwatywne, Londyn 1989, s. 27 " Tamże. s. 22 Tamże, s. 28 " Tamże, s. 29 Por. L . Stomma, ...wariat czy geniusz?, maszynopis 1981 Tak właśnie opisuje strukturę królestwa Philipp Wolff-Windegg. Określa on starego króla jako upostaciowanie prawa i religii, młodego zaś - jako symbol militarnych podbojów. Stary król pozostaje w kontakcie z normami i regułami, młody - ze sferą nadnaturalności (por. W. Willeford, The Fool and his Sceptre. A Study in Clowns and their Audience, Northwestern University Press 1969, s. 164). W.H. Auden, Balaam i jego oślica, przel. A. Preis-Smith, w: Ręka farbiarza i inne eseje. Warszawa 1988, s. 125 H . Heine, Noce florenckie, w: Noce florenckie, przeł. A. Szczerbow­ ski, Warszawa 1951, s. 81 * J. Lezama Lima, Raj, przeł. A. Nowak, Kraków 1989, s. 492 W. Willeford, op. cit., s. 156 Problemem Leara, jego błazeństwa i błazeństwa jego błazna za­ jmowało się wielu badaczy. Wśród nich na przykład J. Kirsch, Shakes­ peare 's Royal Self. New York 1966 ; J.F. Dauby. Shakespeare 's Doctrine of Nature. London 1961. 24 2 5 u 23 2 1 31 32 M 3S 31 3 1 39 41 4 ! 43 Por. J. Kotl, Król Lear czyli Końcówka, w: Szekspir współczesny, Kraków 1990, s. 150-193 Tamże, s 156 Tamże, s. 169 P. Lagerkvist, Karzeł, przeł. Z. Lanowski, w: Wybór prozy, Wrocław 1986, s. 86 " Tamże, s. 195 Tamże, s. 86 W. Hugo, Człowiek śmiechu, przel. H. Szumariska-Grossowa, War­ szawa 1955, t. I , s. 235 Tamże, s. 239 E.A. Poe, Hop-Frog. przeł. B. Leśmian, w: tegoż. Opowieści niesamowite, W L , Kraków 1976 " M . Głowiński, Portret Marchołta, w: Mity przebrane. Dionizos, Narcyz, Prometeusz, Marchołt, Labirynt, Kraków 1990, s. 120. Piosenkę autorstwa dwóch czeskich satyryków, Jifi Voskoveca i Jana Wericha, Głowiński przytacza za: A co bósnik. Antologia ceske poezie 20. stoleti, Prahja 1963 " R. Caillois, op. cit., s. 198 Por. M . Głowiński, op. cit., s. 120-128 " T.S. Eliot, Wydrążeni ludzie, przeł. Cz. Miłosz, w: Wybór poezji, Warszawa 1988, s. 60 M . Janion, op. cit., s. 155 K. Dorosz, op. cit., S. 39 ** Tamże, s. 43 " P. Ricoeur, op. cit., s. 201 Na marginesie zauważmy, że jest to stary błazeński wątek. Willen1'ord przytacza podanie, mówiące o tym. jak kalif Hanin al-Rashid uczynił swego błazna Buhlula władcą wszystkich niedźwiedzi, wilków, małp i osłów w kalifacie. „To zbyt wiele dla mnie - miał wówczas odrzec Buhlul. - Nie mam aż tak wielkich ambicji, by pożądać władzy nad wszystkimi poddanymi Waszej Wysokości "(por. W. Willeford, op. cit., s. 161. Willeford przytacza tę historię za: J. Doran, The History of Court Fools, London 1858, s. 68). Władza błazna dotyczy tych sfer rzeczywisto­ ści, które nie mogły być poddane władzy króla; sfer wymykających się spod kontroli ludzkiego rozumu. Sfer, związanych z położonym daleko od centrum światem chaosu i nadnaturalności (w Rosji carskiej, podczas satumaliów, nadawano błaznom tytuły Króla Syberii czy Włady Samojedów). " Por. P. Sirianni, Podróż Aguirre do jądra ciemności, przeł. J. Uszyński, „Film na świecie" 331-332, 1986 " Eliot, op. cit., s. 57 " M . Głowiński, op. cit., s. 126 44 45 44 4 1 49 w 51 54 56 57 60 131 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b65ca66e2ffb67c4ee33b2106afd62f4.pdf 11d6a2b5cba50fd38e379aa7c398db79 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5398 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5016 Title A name given to the resource Nowojorskie domy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.21-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vidler, Anthony Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTHONY VIDLER awiedzony dom jest niewątpliwie najpopularniejszym toposem dziewiętnastowiecznej niesamowitości. Jako motyw przewodni zarówno literackich fantazji, jak i odrodzenia stylów historycznych w architekturze, opisywany w baśniach, horrorach i powieściach gotyckich, zapoczątkował specyficzny rodzaj pisarstwa, który pod koniec wieku został utożsamiony z romantyzmem. Właśnie taki dom stał się ulubionym miejscem niesamowitych wydarzeń; swojski charakter siedliska historii rodu i nostalgii, ostatniego, najbardziej intymnego schronienia dla prywatności, tym bardziej pogłębiał grozę inwazji obcych duchów. Zagłada Domu Usherów Edgara Allana Poego jest tego modelowym przykładem: "Gdy po raz pierwszy zamajaczył mi przed oczyma, targnęła mą duszą sam nie wiem dlaczego - nieuskromiona żałość. [... ] nieuskromiona, bowiem uczucia tego nie koiły owe na wpół rozkoszne, gdyż spowite poezją wrażenia, jakich zazwyczaj doznaje umysł na widok najgroźniejszych naturalnych przejawów okropności i spustoszenia".' W wyglądzie opisanego przez Poego Domu Usherów nie było jednak nic takiego, co m<?głoby wyzwolić przeczucia "upiornych zwidywań". "Załobne mury" i "okna zgasłym podobne źrenicom" były opustoszałe, lecz wszelkie przejawy spustoszenia odnosiły się bardziej do fantazji narratora niż do jakiegoś niezwykłego detalu budowli. Patrząc obiektywnie, stare posadzki, rzeźbione stropy, obicia na ścianach i rycerskie trofea wyglądały dość znajomo. "Atmosferę" spowijającą dom, grobowe wyziewy "podnoszące się ze spróchniałych drzew, szarych ścian i głuchej topieli", trudno było uznać za "ulotne wrażenia", oczywiste efekty sennych marzeń. Świadomość zakorzenienia tych właściwości w domu, w każdym jego kamieniu obdarzonym fatalną mocą - świadomość, że sam dom był niesamowitą mocą- przyszła powoli, bezwiednie, wbrew rozumowi; wobec całkowicie normalnego otoczenia brak widocznej grozy wzbudzał tym większy niepokój. To co znajome N wywoływało niepokojące wrażenie niezwyczajności: "Aczkolwiek otaczające mnie przedmioty [... ] różniły niewiele lub nie różniły się wcale od tych, do których nawykłem od dzieciństwa; aczkolwiek rozpoznawałem niezwłocznie te rzeczy, tak dobrze mi znane, mimo to nie wychodziłem z podziwu, iż zwyczajne zjawiska mogą rozniecać takie niezwyczajne urojenia".Z W tym modelowym, nawiedzonym domu Poego można było odnaleźć wszelkie oznaki nawiedzenia starannie zebrane od romantycznych poprzedników pisarza. Miejsce było opustoszałe, mury bez wyrazu i prawie dosłownie "bez twarzy", okna "podobne źreni­ com", ale bez oznak życia- "zgasłe". W dodatku była to skarbnica wielu wieków pamięci i tradycji wpisanych w mury i przedmioty: w ściany "wyblakłe doszczętnie w przebiegu wieków", w pokruszone kamienie, pociemniałe meble, sklepione i mroczne komnaty. Tak naprawdę było to prawie muzeum, rodzaj kolekcji się Nieswojskie domy* Niektóre języki nowożytne nie mogą oddać naszego wyrażenia "niesamowity dom" inaczej, jak tylko przez opis: "dom, w którym straszy". Sigmund Freud, Niesamowite podobnej do zbioru Alexandra du Sommerard w Hotel de Cluny, zachowanej dla upamiętnienia rodu. Ród prawie wymarł - pochłonięty przez historię, która wyziewami z grobu, z rodzinnej krypty, wypełnia­ ła tę żywą niegdyś siedzibę; jej mury przypominały "stare wiązania drzewne, co butwieją od dawna w zatęchłym, nie przewietrzanym podziemiu". 3 Dom był więc kryptą przeznaczoną do własnego pochówku; to wydarzenie zapowiadała "zaledwie widoczna rysa", która poczynając od dachu zbiegała w dół. We wnętrzu znajdował się namalowany przez Ushera obraz jego własnego grobu, przedstawienie, które poprzez swoją "abstrakcyjność" wydało się narratorowi najbardziej niesamowite: Pewien fantastyczny, mniej wszakże w abstrakcjach zaprzepaszczony utwór mojego przyjaciela postaram się, acz nieudolnie, nakreślić tu w słowach. Nieduży ten obrazek przedstawiał wnętrze jakiegoś niezmiernie długiego, prostokątnego podziemia czy tunelu o niskich ścianach, gładkich i białych, pozbawionych wszelkich przerw i ozdób. Niektóre szczegóły uboczne miały naprowadzać na domysł, że tunel ten znajduje się niesłychanie głęboko pod powierzchnią ziemi. Na całej jego ogromnej przestrzeni nie widniało nigdzie wyjście ani pochodnia lub jakiekolwiek inne, sztuczne źródło światła, a jednak powódź jaskrawych blasków roztaczała się wszędzie i zatapiała czeluść upiorną, nieodgadnioną poświatą. i Porzucone domy, rzeczywiste czy też wyimaginowane, wywierały na widzu podobne wrażenie. Domy na wyspach Jersey i Guernsey opisane przez Victora Hugo - wierne obrazy jego własnego wygnania na obczyźnie - podobne były do Domu Usherów, z tą tylko różnicą, że nie były "nawiedzone" przez jakiegoś wymyślonego ducha rodziny, lecz przez zabobony mieszkańców wysp. Zdarza się czasem na Jersey lub Guernsey, na wsi, a nawet przez jakieś puste zakątki lub przez ludną ulicę, napotykamy dom o zabarykadowanym wejściu; ostrokrzew tarasuje drzwi; okna parteru zabite są deskami przypominającymi jakiś ohydny plaster; okna wyższych pięter są jednocześnie otwarte i zamknięte, gdyż wszystkie futryny są zaryglowane, lecz wszystkie szyby wybite. iw mieście, że przechodząc Taki dom, zabity przez własną pustkę oraz przesądy panujące w okolicy, "jest domem nawiedzanym [une maisan visionee]. W nocy przychodzi doń diabeł". 5 �chii romantycznych gatunków niesamowitość była blisko powiązana - choć zaskakująco odmienna - z bardziej majestatyczną i poważną "wzniosłością", podstawową kategorią tęsknoty, nostalgii i nieosiągalnego. Usiłując zdefiniować szczególne uczucie wywołane przez Dom Usherów, Poe odróżnił je wyraźnie od bardziej przerażających wrażeń towarzyszących zazwyczaj wzniosłości: "Zlodowaciała, zniżyła się, omdlała dusza - potępieńczym zrozpaczeniero przepoiła się myśl, której żadna tortura wyobraź­ ni ku niczemu wzniosłemu pobudzić nie mogła". 8 Wszystkie podgatunki - groteska, karykatura, baśń, melodramat, opowieść o duchach, horror- tradycyjnie uznawane były za formy wywrotowe wobec solidnych podstaw i transcendentnych ambicji wznio- Spośród wszystkich "umarłych domów" jeden szczególnie fascynował Hugo - opustoszały dom we wsi Plainmont na wyspie Guernsey. W ciągu siedmiu lat Hugo powrócił tam trzykrotnie, aby wykonać szkice domu z różnych stron; uczynił z niego motyw przewodni w Pracownikach rrwrza. Naszkicowany w sepii, niewielki, jednopiętrowy, kamienny domek wyglądał zwyczajnie. Budynek o czterech oknach zamurowanych na parterze, jednych drzwiach, stromym dachu i kominie wydawał się jedynie archetypicznym "domkiem dla dzieci", zwykłą kompilacją podstawowych elementów zamieszkiwania. Jak zauważa Hugo, "położenie jest pięk­ ne, dom w dobrym stanie. [... ] Dom ten, zbudowany z granitu i jednopiętrowy, stoi wśród zieloności. Nie robi wrażenia ruiny. Nadaje się do zamieszkania. Ma grube mury i mocny dach. W ścianach nie brak ani jednego kamienia, a na dachu ani jednej dachówki". Jednak dom uważany był za nawiedzony i pomimo swojej prostoty "wyglądał tajemniczo". Opuszczone miejsce, prawie całkowicie otoczone przez morze, było prawdopodobnie zbyt piękne: "położenie jego jest wspaniałe, a tym samym złowieszcze". Kontrast pomiędzy zamurowanymi oknami na parterze a otwartymi, pustymi oknami na piętrze, "wychodzącymi na ciemne wnę­ trze", nadawał całej budowli niby-antropomorficzny charakter: okna "są jak oczodoły po wyrwaniu oczu". Zagadkowa inskrypcja nad zamkniętymi drzwiami potę­ gowała atmosferę tajemniczości, przypominała o budowie domu i o jego porzuceniu przed Rewolucją: "ELM-PBILG 1780". Również cisza i pustka podkreślały tę grobową aurę: "rzekłbyś grobowiec z oknami, przez które duchy mogą patrzeć na światło dzienne". Hugo wyjaśnia nawiedzenie domu, odwołując się do tajemnic wpisanych w lokalną tradycję. Kim byli pierwotni mieszkańcy domu? Dlaczego dom porzucono? Dlaczego nie ma właściciela? Dlaczego nikt nie uprawia pola? Te pytania - pozostawione bez odpowiedzi z jakichś nieznanych i metafizycznych powodów - potęgowały ogólną atmosferę: "Dom ten jest niepokojący w południe, jakiż musi być o północy? Patrząc nań, spogląda się na zagadkę . [... ] Nie wiadomo. W tych kamieniach jest święta groza. Mrok panujący w zakazanych pokojach jest więcej niż mrokiem: to- nieznane".6 W dalszym opisie Hugo, dom strzeżony przez grozę paradoksalnie staje się schronieniem dla tych, których nawiedzenie nie przeraża; jest to dom przemytników i renegatów, wygnańców i uciekinierów. Tylko ci z marginesu mogą się czuć jak w domu w tak niespokojnej siedzibie. Legenda o przestępstwie tutaj popełnionym, o winie nie do zmazania, która doprowadziła do upadku domu, określa jego teraźniejszość. W taki oto sposób koło historii domu zabijanego przez wspomnienia zamyka obraz grobu zamieszkiwanego przez jego grabieżców: "Dom, podobnie jak człowiek, może stać się trupem. Wystarcza, by zabił go zabobon. Wówczas jest straszny". 7 Jednak tego rodzaju "groza" nie w pełni odpowiada odczuciu opisanemu przez Edmunda Burke'a; w hierar- słości. Odnajdując podstawową przyczynę wzniosłości w grozie, Burke jednocześnie przyznawał, że nie wszystko, co wzbudza grozę, jest wzniosłe. 9 Podobnie Kant w swoich opisach wzniosłości - której źródło znajduje się w umyśle skłaniającym się ku temu, by "nieosiągalność przyrody ujmował myślowo" - nie odnosi jej do wszystkich idei rzeczy nieosiągalnych: We wszelkich próbach osiągnięcia wzniosłego wyrazu kryły się pułapki, takie jak nagłe przejście od rzeczy wzniosłych do przyziemnych, czy nawet do nonsensu. Retorzy - od Longinusa do Jeana Paula Richtera rozpoznali tę skłonność wzniosłości do popadania w śmieszność, w skrajne przeciwieństwo, które posiadało jednak wiele cech podobnych do swojej bardziej poważnej poprzedniczki. "Brzydota - stwierdza Burke - jest raczej zgodna z wyobrażeniem wzniosłości. Nie chcę jednak żadną miarą, by miał ktoś zrozumieć, że brzydota sama jest wzniosłym wyobrażeniem, chyba że łączy się z jakościami, które budzą silną grozę". 1 0 Niesamowitość wydawała się jednak najbardziej przewrotna ze wszystkich kategorii, nie tylko dlatego, że była z łatwością trywializowana, ale również dlatego, że niekiedy była niemożliwa do odróżnienia od wzniosłości. To błędnie zdefiniowane, jednak coraz bardziej popularne wrażenie, Burke zaliczył do odczuć kojarzonych z tajemniczością wzbudzającą grozę, umieszczając je obok nocy i całkowitej ciemności: "jak znacznie noc powiększa nasz lęk zawsze, ilekroć grozi niebezpieczeństwo i jak bardzo myśli o duchach i gnomach, o których nie jesteśmy w stanie utworzyć jasnych wyobrażeń, opanowują umysły".ll Tak wielka była groźba niesamowitości w okresie romantyzmu, że Hegel - w próżnym wysiłku, aby zachować pamięć o autentycznej wzniosłości w hebrajskich tekstach próbował zamknąć drzwi do sfery "zjawisk magicznych, magnetycznych, demonicznych, wytwornej upiorności jasnowidztwa, chorobliwych stanów lunatycznych", wyganiając ciemne moce z jasnej i przejrzystej krainy sztuki. Hegel musiał jednak pogodzić się z powszechnym zainteresowaniem tymi "niepojętymi mocami" wśród jemu współczesnych, chociaż kryje się w nich "niepoznawalna prawda przerażającej, niezrozumiałej i nieuchwytnej grozy",l 2 22 �Anthony Vidler • NIESWOJSKIE DOMY spół cech charakterystycznych. Niesamowitość byłaby podejrzana, dziwna; lepiej określona przez "lęk" niż grozę, czerpiąca swą siłę bardziej z nieokreśloności, utajonego niepokoju niż z jasno określonego źródła strachu, bardziej z nieprzyjemnego nawiedzenia niż z oczywistego objawienia. W tym przypadku angielskie słowo [uncanny- przyp. tłum.] wydaje się bardziej pomocne niż Freud skłonny był przyznać: beyond ken - oznaczające dosłownie "bez wiedzy" - pochodzi od canny, posiadający wiedzę lub lat później Freud wykazał, że jest - czy też wydaje się - kategorią estetyczną, która leży w obszarze tego "co w ogóle budzi lęk", to znaczy w granicach tradycyjnej wzniosłości (N 235).* Jednak Freud wyznaczył sobie zadanie określenia "tej szczególnej cechy, która dopuszcza rozróżnie­ nie w obrębie tego, co należy do sfery lęku, pierwiastka 'niesamowitego"'. Wręcz z przyjemnością podjął badania na przekór "estetycznym wywodom, które [... ] zajmują się raczej tym, co piękne, wspaniałe, pociągające, [... ] aniżeli tym, co temu przeciwne, co odpychające, przykre" (N 235) - czyli badania nad marginesami wzniosłości wbrew jej uznanym źródłom. Dla Freuda niesamowitość była niewątpliwie szczególnie użytecz­ nym narzędziem, dzięki któremu można było wypuścić powietrze z balonu pustej estetyki z korzyścią dla wiedzy psychoanalitycznej. Była to potyczka odzwierciedlająca jego większy atak na psychologię metafizyczną: Ponad osiemdziesiąt więc złowroga, niepokojąca, niesamowitość umiejętność. 13 Psycholog Ernst Jentsch- w eseju z 1906 roku, od którego Freud rozpoczyna swoje dociekania - wykazał istnienie bliskich związków pomiędzy psychologią a języ­ kiem: "Nasz język niemiecki utworzył całkiem niezłą konstrukcję w słowie unheimlich. Niewątpliwie oznacza ono, że ktoś, kto doświadcza uczucia niesamowitości, nie jest całkiem zu Hause [w domu], że nie jest heimisch [swojski], że sprawa jest mu obca". 14 Jentsch przypisał uczuciu niesamowitości zasadniczy warunek- niepewność spowodowaną "brakiem orientacji", poczuciem czegoś nowego, obcego i wrogiego, co ogarnia stary, znajomy, zwyczajny świat. Jak to streszcza Freud, Jentsch Nie ma żadnych wątpliwości co do tego, że należy ono [ "niesamowite"- przyp. tłum.] do dziedziny tego, co przeraźliwe, wywołu­ jące lęk i grozę, równie pewne jest i to, że słowa tego używa się nie zawsze w ostro odgraniczonym znaczeniu, tak że najczęściej zlewa się ono właśnie z tym, co w ogóle budzi lęk. Można jednak oczekiwać, że istnieje jakiś szczególny rdzeń usprawiedliwiający stosowanie specyficznego słowa określającego pojęcie. Chcielibyśmy się dowiedzieć, czym jest ów wspólny rdzeń, który dopuszcza na przykład rozróżnienie w obrębie tego, co w ogóle należy do sfery lęku, pierwiastka "niesamowitego". (N 235) uznaje [... ], że zasadniczym warunkiem zaistnienia niesamowitego uczucia jest niepewność intelektualna. Niesamowite zawsze byłoby więc właściwie czymś, w czym, by tak rzec, nie mamy rozeznania. Im lepiej człowiek orientuje się w świecie, tym trudniej przychodzi mu odnosić wrażenie niesamowitości w rzeczach lub wydarzeniach. (N 236-237) Wrażenie "niesamowitości" było więc uczuciem szczególnie trudnym do zdefiniowania. Nie była to ani wszechogarniająca trwoga, ani łagodny niepokój; niesamowitość lepiej nadawała się do opisania jako coś, czym nie jest, niż za pomocą własnej natury. Dlatego też łatwo dawała się odróżnić od przerażenia i wszystkich silnych doznań strachu. Nie była w pełni identyfikowana z doznaniami parapsychologicznymi: to, co magiczne, halucynacyjne, mistyczne i pozaziemskie, niekoniecznie implikowało "niesamowitość". Nie była również obecna we wszystkim, co wydawało się obce, dziwne, groteskowe czy fantastyczne; stanowiła przeciwieństwo karykaturalności i deformacji, które poprzez swoje przerysowanie nie wzbudzały strachu. Posiadając cechy wspólne wszystkim rodzajom strachu, niesamowitość ujawniała się poprzez swoją nieokreśloność, spotęgowaną przez liczne, nieprzetłumaczalne słowa, które miały wskazywać na obecność niesamowitego w różnych językach. Podjęta przez Freuda próba definicji w oparciu o lingwistykę komparatywną legła w gruzach, zderzając się z unheimlich, inquietant, sinistre, lugubre, etrange, mai asan aise, sospechoso, de mai aguero, siniestroi oczywiście uncanny, słowem samym w sobie nieprzetłuma­ czalnym. Greka oferuje po prostu "xenos" (dziwaczny, obcy), a łacina jedynie locus suspectus, czyli "niesamowite miejsce" (N 237). A jednak, pomimo irytacji Freuda, w ostatecznym efekcie ten kolaż słów wyznacza jeśli nie słowo, to przynajmniej pole skojarzeń, ze- I chociaż Freud kwestionuje granice tego wyjaśnie­ nia- stwierdzając, że definicja Jentscha "nie jest wyczerpująca" - to jednak podkreśla ono pierwszy zwią­ zek pomiędzy niesamowitym a przestrzenią i otoczeniem, związek "orientacji", "rozeznania". Dla Freuda wielorakie znaczenia i skojarzenia niemieckiego słowa unheimlich okazały się bardziej obiecujące. Posłużyły mu do wyjaśnienia działania niesamowitości jako systematycznej zasady, jak również do ostatecznego określenia obszaru niesamowitości w tym, co domowe, swojskie. Umożliwiły również odnajdywanie niesamowitości w doświadczeniu indywidualnym jako nieświadomego produktu powieści rodzinnej. W tym celu Freud świadomie doszedł do definicji unheimlich poprzez znaczenie przeciwstawne heimlich; podkreślił w ten sposób niepokojącą afiliację pomiędzy nimi oraz uznał pierwsze znaczenie słowa jako bezpośredni rezultat tego drugiego. Odwołując się obficie do cytatów z dziewiętnasto­ wiecznych słowników, Freud pozwolił, aby jego argument, by tak rzec, sam się rozwinął (N 237-241). 15 I tak w Warterbuch Daniela Sandersa z 1860 roku heimlich jest definiowane przede wszystkim jako "należący do domu", "nieobcy", "znajomy". Jest łączone z domowym, "lubym i przytulnym", "rozkosznym uczuciem cichego zadowolenia itd., przyjemnym spokojem i pewnym schronieniem, takim jakie wywoływane w za23 �mkniętym, zamieszkanym domu". Sanders przywołuje wiele przykładów: "Zniszczyć samowitość [Heimlichkeit - przyp. tłum.] ojczyzny". "Ciche, miłe i samowite [heimlich- przyp. tłum.] -miejsce, jakiego tylko moż­ na by sobie życzyć". ,,Wyobrażaliśmy sobie, że to takie wygodne, takie ładne, takie przytulne i samowite". ,,W cichej samowitości, ciasno otoczony przez cztery ściany". Fisarze szwabscy i szwajcarscy zdawali się szczególnie podatni na tego rodzaju wyrażenia; Sanders podaje termin w jego lokalnej i malowniczej odmianie [heimelich, heimelig- przyp. tłum.]: "Jak samowity był później wieczór Iva, gdy leżał w domu". "W domu było mi samowicie". "Ciepła izba, samowite popołudnie". "Chata, w której siadywał on często tak samowicie, tak radośnie ... w gronie znajomych". Sło­ wo heimlich odnosi się więc do domowości (Hauslichkeit), bycia w domu (heimatlich) lub bycia w sąsiedz­ twie (jreundnachbarlich) .16 A jednak ukryte za tymi obrazami szczęścia, wyzierające zza przykładów przytaczanych przez samego Sandersa, pojawia się coś, co na pewno nie jest heimlich: "Człowiek, niedawno jeszcze całkiem obcy"; "protestanccy posiadacze nie czują się samowicie ... w otoczeniu katolickich poddanych"; "co z daleka przychodzi... na ogół wcale nie żyje samowicie z ludźmi". Uświadomiwszy sobie wtargnięcie obcego, Sanders zdaje się martwić, że "ten sposób użycia zasługuje na to, by stać się powszechnym, by zachować to dobre słowo od zestarzenia się, ponieważ łatwo je pomylić z [trzymanym w ukryciu]". Sanders obawia się, że heimlich zwróci się przeciwko sobie i przyjmie jako jedyne to drugie, główne znaczenie, czyli "schowane, trzymane w ukryciu, tak aby inni o tym się nie dowiedzieli": "samowicie (za czyimiś plecami) coś czynić"; "samowite miejsce (w którym można skryć własne bogactwo)". Przejście od domu do prywatności, prywaty ("samowita komnata"), do tajemniczego, magicznego ("samowita sztuka [czary]") było zbyt proste. Jak zauważa Sanders, był to niedaleki krok od unheimlich: "w przeciwnym znaczeniu: niesamowicie: niemiło, budząc grozę: 'Który ukazał się prawie obok niego, niesamowicie, upiornie ... 'Odczuwa niesamowitą grozę"'. "Niesamowicie i nieruchomo jak obraz z kamienia". "Niesamowite mgły zwane też mlecznymi".l7 Definiując słowo heimlich w Deittsches Warterbuch (1877), bracia Grimm, niestrudzeni kolekcjonerzy folkloru i mitu, w podobny sposób prześledzili ideę swojskości związanej z domem i domowym ogniskiem, poczuciem bezpieczeństwa, wolności od lęku - swojskości, która stopniowo przekształciła się w coś przeciwnego - nieswojskość: 4. Ze swojskiego, domowego rozwija się dalej pojęcie tego, co ukryte przed wejrzeniem obcych oczu, ukrytego, tajemnego ... "samowicie" stało się słowem oznaczającym ukrycie ... rad w sprawach wagi państwowej, które trzeba trzymać w tajemnicy, noszą miano samowitych radców przymiotnik, który w dzisiejszym uzusie językowym został zastąpiony urzędnicy udzielający 24 słowem "tajny" ... samowity dla poznania, mistyczny, alegoryczny: samowite znaczenie, mysticus, divinus, occultus, figuratus. Inne znaczenie ma słowo "samowite" w podanych niżej przykła· dach, gdzie oznacza ono to, co niedostępne poznaniu, nieświadome: ... Proces nabierania zrwczenia tego, co ukryte, niebezpieczne ... rozwija się dalej, toteż słowo ,,samowite" otrzymuje zrwczenie, jakie skqdinqd posiada słowo "niesamowite" [... ]: "Czasem czuję się jak człowiek wę­ drujący nocą, wierzący i przejmuje w upiory: każdy zaułek jest mu samowity grozą".lB Freud był zafascynowany tym powolnym przechodzeniem domowego, swojskiego w nieswojskie; ucieszył się z odkrycia, że "'samowite' to słowo, które rozwinęło swe znaczenie podług zasady pewnej ambiwalencji, aż w końcu stopiło się z przeciwnym mu pod względem znaczenia słowem 'niesamowite"' (N 241). Również Sanders przytacza fragment potwierdzający ową tendencję: "słówko 'samowite' pośród wielu odcieni swego znaczenia ujawnia także ten, który jest zbieżny z jego przeciwieństwem, to znaczy ze słowem 'niesamowite'". To cytat z dramaturga Karla Ferdinanda Gutzkowa, zawierający zdanie: "My określamy to mianem niesamowitego, pan nazywa to samowi tym". Lecz psychoanalityka Freuda bardziej zaintrygowała pierwsza część cytatu: ,,Wszystkie gry w chowanego są samowite [... ]?" ... Co rozumieją jako samowite? ... - "Cóż... wydaje mi się, że ta rzecz się przedstawia tak samo jak z zasypaną studnią czy wyschniętym stawem. Nie moż­ na przejść nad nimi nie uświadamiając sobie za każdym razem, że kiedyś znowu może się tam pojawić woda". My określamy to mianem niesamowitego, pan nazywa to samowi tym" .19 Znaczenie zasypanej niegdyś studni, z której nieoczekiwanie tryska woda, znaczenie unheimlich porównywane do niepokojącego powrotu, znajduje potwierdzenie w innych przykładach podanych przez Sandersa - tych, które łączą pojęcie unheimlich jako "ukrytego" ze znaczeniem czegoś "pochowanego". Tak jak sen był w pewnym sensie heim'lig, tak cmentarze były "ciche, miłe i samowite- miejsce, jakiego tylko można by sobie życzyć na wypoczynek", a akt pochówku niczym więcej jak "rzuceniem w doły, w samowitości [Heimlichkeiten - przyp. tłum.]". "Mam korzenie l całkiem samowite l" - wykrzykuje autor cytowany przez Sandersa- " l w głębi l jestem ugruntowany". 20 W tym znaczeniu unheimlich zdaje się wyrastać ponad heimlich, innymi słowy, powstaje na nowo po okresie pozornego uśpienia, wyzwala się z oków domowego ogniska. Według Freuda to przypisane znaczenie znajduje potwierdzenie w aforyzmie cytowanym przez Sandersa, a zapożyczonym od filozofa Schellinga: "Mianem niesamowitego zwie się wszystko, co ma pozostać w tajemnicy, w ukryciu ... co zaś wyszło na jaw".Z 1 Właśnie to zdanie Freud uznaje za klucz do swojej interpretacji; jako motyw przewodni całego eseju staje się ono prawdziwą "zasadą", która przywołując prepsychoanalityczną wersję "powrotu wypartego", pozwala Freudowi na wyjście poza pojęcie "niepewności intelektual- �Anthony Vuller • NIESWOJSKIE DOMY rzeczywistości cały argument Niesatego pozornie prostego stwierdzenia, które, zdaniem Freuda, można w pełni zrozumieć dzięki koncepcji wyparcia. Sanders zapożyczył tę trafną definicję z Philosophie der Mythologie z 1835 roku- podjętej przez Schellinga próby syntezy historii religii i antropologii kultów. Schelling łączy początki niesamowitości z początkami religii, filozofii i poezji. Jego pogląd, poprzedzający myśl Nietzschego, zakładał konieczność niesamowitości jako siły, która powinna być okiełznana, jako pierwszego kroku w stronę narodzin poezji. W komentarzu o pieśniach homeryckich, które uważał za najczystszy przejaw wzniosłości, Schelling stwierdza, że były one wynikiem pierwotnego stłumienia, ucywilizowanego ujarzmienia misterium, mitu i wiedzy tajemnej. Podobnie jak element apolliński narodził się z dionizyjskiego, tak i homerycka wzniosłość powstała w wyniku wyparcia niesamowitości: nej" Jentscha. W mowitego ewoluuje wokół Grecja miała Homera, ponieważ miała tajemnice, a to dlatego, z przeszłości - wciąż dominującą i wyraźnie widoczną w systemach Wschodu- i zepchnąć ją z poże zdołała całkowicie ujarzmić zasadę wrotem do wnętrza, do sekretności, do Tajemnicy (z której przecież pochodzi). Czyste niebo nad homeryckimi poematami, sklepienie niebieskie unoszące się nad światem Homera nie mogłyby rozpoście­ rać się nad Grecją, gdyby nie to, że ciemne i tajemne moce tej zasady niesamowitości, które zdominowały wcześniejsze religie, zostały zredukowane do Misteriów (wszystkie rzeczy, które powinny pozostać tajemne, ukryte, nieujawnione, a jednak zostały ujawnione nazwane zostały niesamowitymi); wiek Homera nie mógłby kontemplować zmiany swojej czysto poetyckiej mitologii, gdyby nie to, że prawdziwa zasada religijna została zabezpieczona we wnętrzu, zapewniając w ten sposób rozumowi całkowitą zewnętrzną wolność.ZZ Cytowany powyżej opis "zasady niesamowitości" oprócz tego, że stał się wygodnym punktem wyjścia dla Freuda, gdyż odnosił się do pierwotnego wyparcia, do uśmiercenia ojca ("Homer", stwierdza Schelling, "nie jest ojcem mitologii, to mitologia jest ojcem Homera")23 - był również podsumowaniem idei unheimlich przywoływanej przez romantyków. Jako fenomen zarówno psychologiczny, jak i estetyczny, niesamowitość jednocześnie ustanawia i destabilizuje. Jej działanie zostało zagwarantowane przez pierwotną autentyczność, pierwszy pochówek; stało się silniejsze dzięki powrotowi, który - w dziejach cywilizacji - uległ przemieszczeniu. Coś było więc nie tyle nawiedzone, co ponownie opanowane przez siłę dawno uznaną za umarłą. Romantyczna psyche i romantyczna estetyczna wrażliwość w pełni otworzyły się na tę siłę; w każ­ dej chwili to, co wydawało się swojskie i zapewniające dobre samopoczucie, bezpieczne i wolne od zabobonu, mogło być ponownie zawłaszczone przez coś, co powinno pozostać w ukryciu, a jednak powróciło przez jakąś szczelinę w zasłonie postępu.24 Określając niesamowitość jako rodzaj "ciemnych mocy", które "świadczą tylko o chorobie ducha"i "wciagają poezję w sferę czczej i pustej mglistości", Hegel wymienia wśród jej największych praktyków pisarza E.T.A. Hoffmanna, który uczynił z niesamowitości gatunek sam w sobie. To przede wszystkim aura tajemniczości przyciągnęła Freuda do Hoffmanna. Co więcej, opowiadania Hoffmannawydawały się doskonałymi przykładami "teorii niesamowitości" Schellinga w jej wszystkich możliwych permutacjach. Nieprzypadkowo więc hoffmannowskie systematyczne badanie związków pomiędzy swojskością i nieswojskością, pomiędzy znajomym i nieznanym przerodziło się w równie wyrafinowane badanie roli architektury w przedstawianiu wrażeń - architektury jako narzędzia narracyjnych i przestrzennych przejawów niesamowitości. Hoffmann był architektem amatorem, scenografem i "kolekcjonerem" dziwnych domów; jako pisarz i muzyk najbardziej podziwiał architekta Karla Friedricha Schinkla, u którego zamówił projekty scenografii do swojej opery Undine.25 Jednak szczególne miejsce architektury w hoffmannowskiej idei niesamowitości zapewniało nie tylko niezwykłe uwielbienie, jakim pisarz darzył utalentowanego scenografa. Dla romantyków z pokolenia Hoffmanna podstawowym zadaniem architektury było przedstawianie natury, wiernego mikrokosmosu społecznego i naturalnego świata. Kant uczynił z architektury metaforę całej swojej filozofii, tłumacząc poprzez architektonikę strukturalne związki myśli. Dla młodych Niemców, z następnego po Goethem pokolenia, architektura zarówno w gotyckim, jak i klasycznym wcieleniu była obrazem estetycznej doskonałości - klasycznej jako normy, gotyckiej jako świadka narodzin narodu. Schiller, Schelling, bracia Schlegel, a później Hegel uczynili z architektury centralny punkt estetyki. Holderlin, Novalis i Clemens Brentano odnaleźli pożywkę dla swoich orficznych wizji w świątyniach i forach antycznego Złotego Wieku. Caspar David Friedrich malował ruiny i ślady symbolicznej doskonałości zniszczonej przez czas i żywioły. Hoffmann, pomimo wyraźnej ironii, odnalazł w architekturze namacalny znak muzycznej harmonii niemożliwej do osiągnięcia poprzez dźwięk. Hoffmann również "projektował" z wielką starannością tła dla swoich opowieści, wytyczał przestrzenie, które wywołując wspomnienia, współgrały z psychologiczną naturą charakterów. Były to nie tyle ilustracje prymitywnej gotyckiej grozy, co wybudowane odpowiedniki psychologicznej niesamowitości w architekturze. W opowieściach Haffinanna pojawia się wiele nawiedzonych domów. Na przykład dom archiwariusza Lindhorsta opisany w Złotym garnku wygląda jak każ­ dy inny dom stojący przy ulicy. Jedynie kołatka u bramy zapowiada coś niesamowitego we wnętrzu. Jednak zwyczajne wnętrza bibliotek, ogrodów i biur w każdej chwili mogły się zmienić w fantastyczne, na wpół organiczne otoczenie: pokoje utworzone z palm, lśniące liście pokrywające sklepienie, złotobrązowe pnie �wznoszące się niby naturalne kolumny, tropikalne ogrody nieoświetlane z zewnątrz. Mniej fantastyczna, lecz bardziej niesamowita, opuszczona rezydencja opisana w Das ode Haus [Opuszczony dom- przyp. tłum.] miała- podobnie jak ruina Hugo -drzwi zaryglowane od frontu. Dom - zniszczony, dziwny w porównaniu ze wspaniałym otoczeniem bulwaru - był jak "kwadratowy blok kamienia przeszyty przez cztery okna, o dwóch kondygnacjach, parteru i piętra; ... popękany i popadający w ruinę ... Cztery okna były zaryglowane. Te na parterze były zamurowane".26 Zamek Rossitten w Ordynacji wydaje się romantyczny jedynie z zewnątrz; to ponura ruina przeklęta przez los swoich właścicieli. We wnętrzu panuje atmosfera podobna do wrażenia, kiedy to, co zwyczajne, okazuje się dziwne - atmosfera półsnu wywołana przez nagłą przemianę przytulnego i bezpiecznego w nieprzytulne i niebezpieczne. Żaden z domów nie wyraża tak dobrze charakteru niesamowitości jak dom opisany w opowieści Radca Krespel. Opublikowane po raz pierwszy w 1818, następnie zamieszczone w pierwszym tomie Braci serafiońskich wydanym rok później, opowiadanie podkreśla związek pomiędzy niesamowitością i architekturą, nie odwołując się jednak do marzeń sennych, nawiedzenia czy tajemnicy.27 Opowiadanie rozpoczyna pozornie przypadkowy opis budowy domu. Jak zaznacza narrator, to tylko ilustracja jednej z "najpocieszniej szaleńczych psot" radcy, który był "najdziwaczniejszym z ludzi" (K 9). Dom, dar od miejscowego księcia jako zapłata za prawnicze porady, został zbudowany w głębi ogrodu radcy według jego własnych, cokolwiek dziwnych wskazówek. Po tym jak kupił i zebrał materiały budowlane, przywiózł i pokruszył kamienie, zmieszał wapno i przesiał piasek, radca nie przestał zadziwiać swoich sąsiadów, konsekwentnie odmawiając jakiejkolwiek pomocy architekta - zatrudnił jedynie mistrza murarskiego, robotników i czeladników. Co więcej, nigdy nie zamówił, ani też nie sporządził planu domu, wykopał tylko rów w kształcie regularnego czworoboku, który miał pomieścić fundamenty domu. Zgodnie z jego wskazówkami murarze wznieśli ściany bez okien i drzwi, do wysokości wyznaczonej przez radcę. Pomimo ewidentnego szaleństwa tej procedury, budowniczowie - obficie wynagradzani jedzeniem i piciem -byli raczej zadowoleni. Dnia pewnego Krespel zakrzyknął: "Stój!" iścia­ ny zostały ukończone (K l O) . Następnie Krespel oddał się najdziwniejszej czynności; chodząc po ogrodzie, podchodził do domu z róż­ nych stron, aż dzięki tej skomplikowanej triangulacji "znalazł" odpowiednie miejsce dla drzwi i nakazał przebicie ich w kamieniu. W podobny, pozornie spontaniczny sposób, chodząc po domu, wytyczył okna i ściany działowe, określając ich miejsce i wielkość. Wtedy dom został ukończony. Z okazji zakończenia budowy domu Krespel wyprawił ucztę, podczas której grał na skrzypcach; nie zaprosił swoich przyjaciół, lecz robotników wraz z rodzinami. Efektem jego poczynań był dom, "który od zewnątrz przedstawiał nieopisanie szaleńczy widok, jako że jedno okno nie było podobne do drugiego itd., [... ] wyposażenie wewnętrzne sprawiało jednak wrażenie wysoce oryginalnego, swoistego komfortu" (K 11-12) . Ten krótki, anegdotyczny wstęp służy w opowiadaniu Hoffmanna do przedstawienia szczególnego charakteru muzyka, prawnika i lutnika Krespla. Jego pięk­ na, lecz nieszczęsna córka Antonia, obdarzona niesamowicie harmonijnym głosem, została uwięziona w domu; nie może śpiewać, gdyż taki wysiłek zagraża jej życiu. W dalszej narracji - historii uwiedzenia Antonii i jej ostatniej, śmiertelnej pieśni- opis szalonego domu Krespla może się wydać jeszcze jednym bezsensownym wymysłem właściciela albo co najwyżej zabiegiem literackim. Szalony dom byłby więc jedynie malowniczym fragmentem, poruszającym wstępem do opowieści. Jednak ekscentryczna decyzja Krespla o niezatrudnianiu architekta - którego zawodowe ambicje i ich katastrofalne skutki zostały opisane przez Goethego w "architektonicznej" powieści Powinowactwa z wyboru•- pozwala na odczytanie wstępu Hoffmanna jako fragmentu zawierającego morał. Możliwe, że w błazeń­ stwach radcy Hoffmann subtelnie wyśmiewa mit "naturalnego architekta", mit zarówno epoki Oświecenia, jak i romantyzmu. W tym opowiadaniu architekt był­ by więc bohaterem rousseańskim, który pozostawiony w pierwotnym lesie od razu wiedziałby, jak budować, ustanawiałby prawa architektury, wznosząc pierwsze kolumny i wyznaczając pierwsze podpory. Jako "antynaturalny" projektant, Krespel tworzyłby jedynie nieład w wyniku swoich prymitywnych i niedbałych działań, demonstrując tym samym - tak jak to często demonstrował sam Hoffmann- negatywne wartości sentymentalnych mitów. Podążając tą drogą interpretacji, możemy również przyjąć, że odrzucając pomoc architekta (nowoczesnego profesjonalisty), a zatrudniając murarzy (tradycyjnych budowniczych i geometrów), Krespel staje się wzorem romantycznego mecenasa powraca do "korzeni" prawdziwej, niemieckiej sztuki budowania dzięki odtworzeniu wiedzy cechów rzemieślniczych. Dom Krespla można by też uznać za wzór piękna w architekturze. Fundamenty domu zostały przecież wytyczone na planie idealnego kwadratu. Parniętając o tym, że Krespel był muzykiem, możemy odwołać się do analogii nieustannie podkreślanych w klasycznej teorii, związków pomiędzy architekturą i muzyką, kiedy to architektura odzwierciedla muzykę poprzez geometryczną harmonię . Była to również ulubiona analogia romantyków: Schelling ogłosił, że "architektura jest w ogóle zastygłą muzyką", przytaczając mit Amfiona, który dźwiękiem swojej liry poruszył kamienie, by połączyły się ze sobą i utworzyły mury miasta Teb.28 Idea architektury jako muzyki konkretnej była szeroko 26 �Anthony Vidler • NIESWOJSKIE DOMY dyskutowana. W Maksy71Ulch i refleksjach Goethe zamienił wyrażenie na "skamieniałą muzykę" i przywołu­ jąc mit Orfeusza, określił swoje rozumienie architektury - uznał ją za rodzaj "wyczerpanej harmonii": "dźwięki zanikają, lecz harmonia wciąż żyje".29 W tym znaczeniu dom Krespla można postrzegać jako wielką pozytywkę grającą w imieniu niemej lokatorki Antonii, bezpiecznej po raz pierwszy od chwili, kiedy słysza­ no jej śpiew, kiedy to dom zabłysnął odbitym blaskiem, a okna zajaśniały "niezwyczajnym światłem". Co prawda elewacje szalonego domu niewiele przypominały skamieniałe dźwięki Orfeusza, "rytmiczne ściany" przywołane przez Goethego - lecz przecież Krespel był nadzwyczaj nieortodoksyjnym muzykiem.JO Zgodnie z synestetyczną analogią dom może być interpretowany jako bezpośrednia, kamienna replika muzycznej osobowości Krespla, oddająca nie tylko jego zewnętrzny ekscentryzm, ale i wewnętrzną duszę. Dowiadujemy się, że jego zewnętrzne zachowanie jest w rzeczywistości odbiciem jego wewnętrznych emocji: niewielki krok dzieli swojski dom od domu nawiedzonego - domu, w którym to, co wewnętrzne i bezpieczne, jest jednocześnie tajemnicze, skryte i niedostępne, niebezpieczne i pełne grozy: "słówko 'samowite' pośród wielu odcieni swego znaczenia ujawnia także ten, który jest zbieżny z jego przeciwieństwem, to znaczy ze słowem 'niesamowite'". W tym znaczeniu dom Krespla jest konstrukcją, która zmienia zasadniczy kierunek ruchu niesamowitego, od swojskiego do nieswojskiego - kierunek występujący w większości historii o duchach, w których pozornie swojski dom stopniowo przekształca się w miejsce grozy. Dom Krespla nie stara się ukryć swojej niesamowitości na zewnątrz. Należy również pamiętać, że w czasie budowy domu postępowanie Krespla było wyraźnie niesamowite: -Rozstąpcie się!- zawołał Krespel, pobiegł w jeden róg ogrodu z wolna w stronę swego czworoboku; tuż przy murze potrząsnął niechętnie głową, pognał w drugi skraj ogrodu, podszedł ponownie ku czworobokowi i powtórzył poprzedni manewr. Jeszcze kilkakroć zabawił się tak, aż w końcu wlazłszy niemal spiczastym nosem na ścianę zawrzasnął: - Hej, do mnie tutaj, do mnie tu, ludzie, wybijcie mi drzwi, wywalcie tutaj drzwi! (K 10-ll- podkr. autora) i jął Istnieją ludzie - [... ], z których natura albo szczególny splot w nas, osobnikach normalnych, szaleństwo naszej istoty. Ludzie tacy bywają podobni do cienkobłonych owadów, co przy żywej, widocznej na zewnątrz grze mięśni wyglądają na potworki, atoli wszystko wraca u nich niebawem do właściwej formy. To, co u nas pozostaje zamysłem, u Krespla staje się czynem. (K 26-27) okoliczności zdarł zasłonę, niepostrzeżenie kryjącą Podobnie jak ślepiec prowadzony przez laskę i swój nos, Krespel - w odróżnieniu od normalnych ludzi nie spojrzał na coś, a następnie na to wskazał, lecz podbiegł i dotknął. Jeżeli w ogóle widział cokolwiek, było to "zbliżenie", wizja niemal haptyczna. To wraże­ nie potwierdza dalszy ciąg opowiadania; następnego dnia Krespel poruszał się jak pijany lub jak ślepiec: "wydawało się, że lada chwila coś tam potrąci, jakąś szkodę wyrządzi". A jednak, za sprawą jakiegoś niesamowitego zmysłu, nie stłukł filiżanek stojących na stole i zdołał ominąć wielkie zwierciadło, które początko­ wo wydało mu się pustą przestrzenią. Jedynie niedowidzący mógł zostać oszukany przez zwierciadło, sądząc że nic tam nie ma. Po kolacji, kiedy Krespel wycinał miniaturowe przedmioty z kostek zajęczych, zachowywał się jak krótkowzroczny jubiler, który widzi małe przedmioty w powiększeniu, a duże niewyraźnie. A jednak, w dosłownym znaczeniu, Krespel widzi; to tak jakby świadomie pomniejszał pełną zdolność widzenia, aby wzmocnić inne, głębsze i potęż­ niejsze zdolności. Wyjaśnienie represji oka można odnaleźć w innych opowieściach niesamowitych Hoffmanna, a zwłaszcza w Fiaskunie uznanym przez Freuda za źródło wszelkiej niesamowitości. To historia, która przedstawia "pożądliwość oka" -jakby to określił Walter Pater- we wszelkich możliwych kombinacjach.3 1 Jak zauważa Freud, w Fiaskunie Hoffmann faworyzuje moc oka. I rzeczywiście, dociekliwy czytelnik może doliczyć się opisu ponad sześćdziesięciu par oczu, nie wspominając nawet o worku pełnym oczu niesionym przez legendarnego piaskuna, "tysiącach" oczu w błyszczących okularach wędrownego optyka Coppoli, czy też o nieustannych aluzjach do oczu w opisach Tak więc pozornie "obłędne" gesty i "irracjonalne" wyskoki radcy są jedynie zewnętrznym wyrazem jego ducha - ducha, który pozostaje zdrowy pomimo widocznego szaleństwa, a może właśnie dzięki niemu. Chaos elewacji domu - porównany do poczucia ładu we wnętrzu - stanowiłby więc analogię warunku odwróconego wyparcia. Podobny model odwrócenia pojawia się w całym opowiadaniu - we wszystkich jego warstwach odnajdziemy opozycję pojęć: pozornego szaleństwa, czyli zła, oraz ewidentnego zdrowia psychicznego, czyli dobra. To mise-en-abfme przedstawienia na wspak krystalizuje się i ujawnia w przestrzeni domu. Powyższa charakterystyka zmierza do końcowej obserwacji, która nie skazuje już nas na krążenie wokół domu jako metafory, lecz pozwala nam na przekroczenie progu budowli, której konstrukcja jest zgodna z nastrojem opowiadania i sugeruje metodę jego interpretacji. Jak pamiętamy, dom jest "szaleńczy" z zewnątrz, ale swojski wewnątrz: dom [... ] od zewnątrz przedstawiał nieopisanie szaleńczy widok [tollsten, "szalony", "zwariowany"), jako że jedno okno nie było podobne do drugiego itd., [... ]wyposażenie wewnętrzne sprawiało jednak wrażenie wysoce oryginalnego, swoistego komfortu [Wohlbehaglichkeit, "przytulności", "przyjemności"]. Upewniali o tym wszyscy, którzy przestąpili próg domostwa [... ] (K 11-12) Powracając więc do pojęć użytych już wcześniej, był swojski wewnątrz, lecz nieswojski na ze- dom wnątrz. Obrazował w ten sposób przeczucie Freuda, kroczyć że 77 �spojrzeń, zerknięć rem, produktem sztuki upiększającym można podzielić ją wspaniałe możliwości naturalnego oka, a przez to zazwyczaj oszukują wzrok. Stają się prawdziwymi na- i wizji. Role tych wszystkich okuli na dwa rodzaje. Do jednego rodzaju należą oczy, które widzą wszystko jasno, jak w rzeczywistości. Takie są oczy Klary, "jasne" i "dziecięce", które widzą "tylko tęczową powierzchnię rzeczy ziemskich" (P 255). To oczy, które zatrzymują się na powierzchni zjawisk. Innego rodzaju są oczy obdarzone o wiele większą mocą, oczy piaskuna, a być może także oczy Nataniela; to oczy patrzące w głąb zjawisk, choć zaprószone piaskiem. Te pierwsze, jasne oczy, porównane są do zwierciadeł, odbijają świat zewnętrzny: oczy Klary są jak "jezioro Ruisdaela, w którym przeglą­ da się jednocześnie i przeczysty niebios błękit, i zarazem bogactwo krajobrazu w całej pełni kolorów i kipiącego życia" (P 262). Te drugie, ciemne oczy żarzą się wewnętrznym światłem, płomieniem; nie tyle odbijają, co ukazują, wypychają wewnętrzne moce na zewnątrz, zmieniając i wykrzywiając obraz świata. Posiadaczom tych potencjalnie śmiercionośnych narzędzi zwykłe zwierciadła wydają się pozbawione życia: "Ja mam oczy jak i dawniej, spojrzyj w nie ... "- mówi Klara do Nataniela. "Nataniel spogląda w oczy Klary, ale okazuje się, że są to oczy umarłej, patrzące na niego z wyrazem miłości" (P 265-266). Jednak ci, którzy mają jedynie zwierciadła, ci obdarzeni zwykłymi oczami, nie obawiają się ich utraty: "piaskun nie wydrze mi oczu"- oświadcza Klara (P 257). Ludzie obdarzeni wewnętrznymi, niesamowitymi oczami żyją w nieustannym strachu przed utratą wzroku; oko wewnętrzne, oddzielone od tego fizycznego, również może z łatwością zaniknąć, a nawet zostać unicestwione przez oczy obdarzone większą mocą. Freud interpretuje lęk przed utratą wzroku jako substytut lęku przed kastracją, odwołując się do "relacji zastępczej pomiędzy okiem a członkiem męskim - relacji przejawiającej się w marzeniu sennym, fantazji i micie" (N 245). Zgodnie z tą interpretacją po śmier­ ci ojca Naraniela piaskun pojawia się jako niszczyciel, burzyciel, kastrator; pod jego (wizualnym) wpływem Nataniel odczuwa destruktywny niepokój. W Fiaskunie pojawia się również trzeci rodzaj oczu - mechanicznych kopii, które albo imitują oczy prawdziwe, jak w przypadku lalki Olimpii, albo zwiększają możliwości oczu naturalnych, jak okulary czy teleskopy. Jednak wszystkie te oczy spełniają niesamowite zadania. Lornetka, którą Cappola sprzedaje Natanielowi, umożliwia ożywienie sztucznych oczu Olimpii: "Jednak w miarę jak się jej przypatrywał, wyraźnie budziły się w nich wilgotne jakieś blaski [... ]. Powiedział­ byś, że zdolność widzenia rodziła się dopiero w tej postaci. Stopniowo oczy jej ożywiały się coraz mocniej" (P 271-272). Lornetka ma również moc przemiany prawdziwych oczu w martwe. Kiedy Nataniel, wyjąw­ szy lornetkę z kieszeni, aby obejrzeć dziwny krzak wskazany przez Klarę, spogląda przypadkiem w jej oczy, natychmiast dopada go wizja połamanej Olimpii, drewnianej lalki. Oczy mechaniczne są więc sobowtó- rzędziami naturę. Potęgu­ trompe l'oeil. Sztuka jako sobowtór natury, rozdwajanie niepoludzkiej egzystencji, egzystencji podzielonej na ja i ja obserwujące samo siebie, to temat podejmowany przez Haffinanna i wielu innych pisarzy romantycznych. Opowiadanie Hoffmanna Die Doppelltgiinger [Sobowtóry - przyp. tłum. ] rozgrywa się pomiędzy malarzem i jego sobowtórem oraz podwójnym życiem, jakie można odnaleźć w jego sztuce. W innym opowiadaniu, Diable eliksiry, wątek sztuki dublującej naturę odnosi się do historii Pigmaliona, który mocą swego pragnienia ożywił posąg Galatei. Hoffmann zmienia tutaj historię opowiedzianą przez Owidiusza, zastępując posąg obrazem, który w niesamowity sposób ożywa przed oczami malarza Franceska. W obu przypadkach dublowanie przez sztukę, której udaje się oszukać oko, wiąże się z niebezpieczeństwem. W zakończeniu Sobowtórów malarz Haberland przedkłada czysty ideał w swoim umyśle nad prawdziwą Natalię, a w Diablich eliksirach ożywiona Wenus okazuje się dziełem Szatana. Sztuka, która powstała po to, aby chronić przez zagładą - rysowanie na ścianie konturu cienia ukochanego jest tego przykładem - przerodziła się w demoniczny znak śmierci. Jak wykazał Freud, w taki oto sposób sztuka przejęła cechy niesamowitokojącej dwoistości ści. Sztuka jest więc niesamowita, gdyż przesłania rzeczywistość - również dlatego, że nas mami. Sztuka nie oszukuje jednak z własnej woli, to żądza widza obdarza ją mocą zwodzenia. Jak zauważa Jacques Lacan, historia namalowanych przez Zeuksisa winogron, które ptaki biorą za prawdziwe, nie opowiada o tym, że malarz namalował doskonałe owoce, ale o tym, że oszukano wzrok ptaków, o "triumfie spojrzenia nad okiem". Podobnie historia malarza Parrazjosa - tego, który pokonał Zeuksisa, malując płótno na ścianie z taką wiernością, że Zeuksis poprosił: "no dobrze, pokaż nam teraz, co pod nim namalowałeś" - dotyczy relacji pomiędzy spojrzeniem widza przepełnionym żądzą posiadania a trikiem obrazu. 32 Stąd wywodzi się zło­ wieszcza relacja pomiędzy sobowtórem, który jest jednocześnie maską i przedstawieniem, a złym, nienasyconym okiem, które samo chce się oszukać. Nic dziwnego, że radca Krespel ujarzmił moc oka, świadomie stając się krótkowidzem. Krespel niewąt­ pliwie faworyzował dotyk i słuch - podstawowe zmysły muzyka. Romantyczna mitologia obdarzyła wzrok złowieszczymi zdolnościami destrukcji (złe oko) i obłudy. Dzięki maskowaniu się Krespel osiągał coś w rodzaju upragnionej niewinności, dziecięcej percepcji rzeczywistego świata. Jedynie w ten sposób radca mógł zbudować dom - taki, który nie byłby złowrogim "sobowtórem", zamierzoną projekcją jego najgorszych namiętności, taki, w którym mieściłoby 28 �Anthony Vidler • NIESWOJSKIE DOMY się jego wewnętrzne "ja", całe i niczym niezmącone. Dlatego też na zewnątrz dom wydawał się unheimlich, podczas gdy jego wnętrze heimlich. Jako ślepa transkrypcja, automatyczne pismo niepodzielonej duszy radcy, dom pełnił funkcję drogi powrotnej, przejścia od niesamowitości do swojskości. Profesor uznaje niezwykłe zachowanie radcy za wskazówkę, że "już jutro rano posunie [... ] swym oślim truchtem po wydeptanych koleinach"; w podobny sposób nieswojskie elewacje domu wyraźnie wskazują na swojskie wnętrze. Jak zauważa profesor: "to, co z ziemi powstało, oddaje on ziemi z powrotem, umiejąc przecie zachować to, co z Boga jest" (K 2 7). Zanim nastał wiek analizy, szalony dom radcy pełnił funkcję samozachowawczego mechanizmu. W tym znaczeniu dom był narzędziem terapeutycznym; Krespel odnalazł w masce szaleństwa drogę do odrzucenia świata i do osiągnięcia wewnętrznego spokoju. Był to sprytny sposób postępowania według zasady, którą Haffinann nazwał Serapians Prinzip - zasady, która zjednoczyła świeckie bractwo w cyklu opowiadań pod tym samym tytułem [Bracia serafiońscy przyp. tłum.]. Zgodnie z tym ideałem świat zewnętrz­ ny służył jako dźwignia do poruszenia świata wewnętrznego artysty, wytyczając tym samym granicę pomiędzy poezją a życiem. Dlatego też artysta musiał wypielęgnować w sobie szczególny rodzaj spokoju, Besonnenheit, stan świadomości kontrolujący tworzenie obrazów i tłumaczący bodźce ze świata zewnętrznego na domenę ducha. Jak zaznacza Maria Tatar, "bez tego daru płótno malarza pozostaje czyste, rękopis pisarza składa się z pustych stron, zapis kompozytora pozbawiony jest nut, a artysta zostaje napiętnowany przez społeczeństwo mianem szaleńca".33 Przed nastaniem wieku analizy Krespel zdołał zachować swoje poetyckie "ja" dzięki sztucznej granicy, dzięki domowi, który był szczególnym zwierciadłem jego duszy. Dom Krespla stał się jednym z wielu niesamowitych domów dziewiętnastego wieku, a to dzięki niezwykłej relacji pomiędzy zewnętrzem i wnętrzem. Podobnie jak heimlich i unheimlich, wnętrze i zewnętrze stały się głównymi toposami niesamowitości. Typowe dla opowieści o duchach otoczenie, pozornie swojskie wnętrze, które stopniowo przekształca się w narzędzie grozy, pojawiało się w wielu wersjach - jako radosne domostwo, kiedy to, zazwyczaj po kolacji, mężczyźni palą fajki przed kominkiem, kobiety szyją, a dzieci jeszcze nie poszły spać. Była to nostalgiczna ewokacja veillee, "wiejskiego" obrazu domu i domostwa, pojawiającego się najczęściej w epoce emigracji ze wsi do miasta. W takim bezpiecznym otoczeniu opowieści grozy mogły być smakowane z przyjemnością; wielu pisarzy potrzebowało burzy za oknem dla wzmocnienia kontrastu z zacisznym wnętrzem. Otoczenie opisane przez Hoffmanna w opowiadaniu Niesamowity gość wzbudzało lęk przed nadprzyrodzonym; cztery składni­ ki: "jesień, wichura, ogień na kominku i poncz" wywo- ływały dziwne poczucie grozy. Nastrój ten był doskonale podtrzymywany przez opowieści przypominające słuchaczom o otaczającej ich krainie duchów.34 Thomas De Quincey, adept sztuki wywoływania przerażających snów - niekiedy w sztuczny sposób, za pomocą opium - był również przekonany o potrzebie bezpiecznego miejsca, z którego można by rozpocząć wewnętrzną podróż. Miejscem jego wizji wywoływa­ nych przez laudanum był prosty, biały domek w dolinie Grasmere, należący niegdyś do Wordswortha. Był to swojski domek, "umajony kwitnącymi krzewami", położony w cienistej dolinie, ze skromnymi pokojami pełnymi książek, ogrzewany przez radosne serca.35 De Quincey domagał się również zimy i burzy jako tła dla swych podróży umysłu, niewinnie popijając ze zwyczajnej butelki zwodniczy płyn - przyczynę fantazjowania o architektonicznej wzniosłości, jaką pamiętał z opisów Coleridge'a, który to inspirację czerpał z mglistego wspomnienia rycin Carceri Piranesiego.36 Wpisując się w bogatą tradycję "błędnych interpretacji" Piranesiego - od Horacego Walpole'a począwszy, poprzez Loutherbourga, aż do Williama Beckforda - De Quincey naszkicował pierwszą romantyczną medytację o czymś, co można by nazwać przestrzenną niesamowitością. Przestrzenna niesamowitość nie jest zależna ani od czasowych przemieszczeń wyparcia i powrotu, ani od niezauważalnego przejścia od swojskości do nieswojskości; uwidacznia się za to w powracających otchłaniach wyimaginowanej pustki.J7 Opisany przez De Quinceya pionowy labirynt przedstawia artystę Piranesiego, doświadczającego zawrotu głowy en abfme własnej twórczości, który nieprzerwanie wspina się po niekończących się schodach w przestrzeniach karcerów. Oto słynny fragment: Jeśli się powiodło wzrokiem po płaszczyznach murów, można bydostrzec schody, a na nich idącego po omacku w górę samego Piranesiego. Przesunąwszy wzrok nieco wyżej, można było zobaczyć, że schody się nagle urywają, nie ma na ich końcu żadnej poręczy, a ten, kto dotrze na sam kraniec, nie może już postawić następnego kroku, chyba że w znajdującą się w dole przepaść. Cokolwiek z nieszczęsnym Piranesim się stanie, należy przynajmniej przypuszczać, że jego trud musi w jaki sposób w tym miejscu się zakończyć. Lecz uniósłszy wzrok, dostrzeżesz jeszcze wyżej drugie schody, na których znów widać Piranesiego, stojącego tym razem na samym skraju przepaści. I uniósłszy wzrok jeszcze raz, ponownie dostrzeżesz jeszcze wyżej w powietrzu następne schody i znowu ujrzysz nieszczęsnego Piranesiego, pracowicie odbywającego wspinaczkę w górę, i tak dalej, aż niekoń­ czące się schody wraz z Piranesim giną w górze tej ponurej sali.JS ło De Quincey wykracza poza zwyczajne rozkoszowanie się Burke'a nieokreślonością ruin, wzniosłością i ogłasza w pełni rozwiniętą koncepcję przestrzennej niesamowitości. Arden Reed zauważa tu podobień­ stwa do niesamowitości Freuda zarówno we "wszechmocy myśli" obecnej w sennych wizjach De Quinceya, jak i w przestrzeni niekończących się powtórzeń przestrzeni skonstruowanej w interpretacji, która łączy wszystkie Carceri w jeden łańcuch mentalno-prze- �tości. Wyobrażając sobie pałac zbudowany przez Piranesiego - być może Ampio magnifico collegio - Nodier zestawia "przytłaczającą wielkość" i "wszechogarniają­ cą wspaniałość" zewnętrznego widoku z wnętrzem wypełnionym drewnianym rusztowaniem. Nic nie jest skończone, nic nie jest tu kompletne i jasne: strzennych skojarzeń. 39 Powtórzenie tego rodzaju stwierdza Derrida, nawiązując do powtórzenia przez Freuda nietzscheańskiej afirmacji "wiecznego powrotu" - obdarzone jest szatańską cechą. Komentując tekst Freuda Poza zasadą przYjemności, Derrida zauważa: "Cały tekst posiada diaboliczny ruch, naśladuje chodzenie, chodzi bez przerwy, ale nie przyspiesza; regularnie wyznacza jeden krok naprzód, ale nie pozwala na zdobycie piędzi ziemi".4° Nieustanna potrzeba powtórzenia jest więc niesamowita sama w sobie, zarówno ze względu na skojarzenia z pędem ku śmierci, jak i ze względu na "podwojenie" niezbędne w ciągłym ruchu bez ruchu. Ryciny Piranesiego posłużyły wielu romantykom jako (zawsze błędnie interpretowane) ślady przestrzennej niestabilności oznaczające pęd ku otchłani nicości. Relacja De Quinceya z jego rozmowy z Coleridge'em zapoczątkowała długą tradycję (nad-)interpretacji Piranesiego. Ryciny więzień - opisywane na rozmaite sposoby: jako sny, narkotyczne deliria, wię­ zienia umysłu - stają się labiryntami, po których błą­ dzi artysta, metaforami romantycznego umysłu. W podobny sposób Charles Nodier - nie znając, ale niewątpliwie twórczo interpretując De Quinceyapodejmuje ochoczo ten wątek w opowiadaniu opublikowanym w 1836 roku, o nieprzypadkowym tytule Piranese. To opowieść o protoborgesiańskim charakterze, w której przestrzeń wewnętrznej refleksji jest symbolizowana przez niezliczone biblioteki, repetycję wieży Babel, pozbawione oryginału dublowanie świata w książce.41 Charakteryzując rodzaj choroby nazwanej "monomanią refleksji" (monomanie reflective), Nodier odnajduje dla niej przestrzenną analogię w kaprysach - jak nazywa "zamki w Hiszpanii" Piranesiego. Ten romantyczny bibliofil w zaskakujący sposób odróżnia konwencję wzniosłości, jaką można odnaleźć w obrazach Johna Martina, od dziwnych, wewnętrznych "koszmarów" Piranesiego: Wijące się, skręcone, wielkie schody, głęboki przedsionek i dłu­ daleko w głąb do jeszcze węższych schodów wypełniają prowizoryczne konstrukcje - tak gęsto, że trudno sobie wyobrazić robotników przedzierających się pomiędzy nimi; mogłoby się zdawać, że słyszymy ich lamenty, płacz, krzyki wyczerpania, gło­ du i rozpaczy. gą galerię prowadzącą Podobnie jak De Quincey, Nodier umieszcza w środku tej konstrukcji Piranesiego; stoi z jedną stopą na pierwszym stopniu, ze wzrokiem wbitym we wnętrze, zmuszony przez "przeznaczenie nie do pokonania" do wspinaczki na samą górę. Pojawiająca się w czasie snu Piranesiego "dziwna obsesja" jest zarówno marzeniem sennym, jak i emblematem typowego losu romantycznego geniusza: "Musi się wspinać, pomimo przeszkód i niebezpieczeństw, aby zwyciężyć lub zginąć." Otchłań tego wstępowania przypomina tę z opisu De Quinceya, jednak scena pokonywania kolejnych, powtarzających się etapów drogi ku nieskoń­ czoności została przedstawiona z wielką starannością. O, biedny Piranesi, jakże odnajdzie drogę pomiędzy tymi napiebelkami i kruchymi rusztowaniami, które uginają się i ła­ mią? Jakże przejdzie pomiędzy chwiejnymi słupami połączonymi wą­ skimi i chybotliwymi legarami? ... pomiędzy zwałami źle położonych, wystających bloków kamienia, pod niskimi i niebezpiecznymi sklepieniami... ? Trzeba by niepewnie podążać śladem najlżejszej, zwinnej jaszczurki! Piranesi wspina się mimo to, i choć trudno sobie to wyobrazić, osiąga cel. -Niestety, dochodzi do budowli podobnej tej pierwszej, do której wejście jest równie trudne, stawia przed nim znów te same przeszkody, wymaga podobnego, choć jeszcze większego wysiłku spotęgowanego zmęczeniem, wyczerpaniem i podeszłym wiekiem ... Mimo to Piranesi znów się wspina; musi wspinać się i wspinać, aby dojść do celu. - I dochodzi. Dochodzi do celu, wyczerpany, wyniszczony, załamany, słaby jak cień; doszedł do podnóża budowli podobnej tej pierwszej ... rającymi Ruiny Piranesiego zaraz się zawalą. Jęczą, płaczą ... Efekt jego wielkich budowli jest nie mniej niezwykły. Przyprawiają one o zawrót głowy, tak jakby mierzono je z wysoka, a kiedy szukasz przyczyny tego inspirującego cię uczucia, zaskoczony trzęsiesz się ze strachu stojąc na jednym z gzymsów, widzisz wszystkie przedmioty wirujące w dole przed twoimi oczami, kiedy spoglądasz ze szczytu jakiejś kolumny. Jednak nie na tym polegał koszmar Piranesiego. Jestem pewien, że Martyn (sic] doświadczał koszmaru przestrzeni i tłumu. Piranesi z pewnością doświadczał koszmaru samotności i zamknięcia, więzienia i trum- W taki oto sposób Piranesi wspina się nieustannie w przestrzeni, która - zgodnie z prawami perspektywy malarskiej - zmniejsza się, powtarza "dopóki [budowle] nie znikną w niewyobrażalnej dali". W tym momencie nawet Piranesi - "Piranesi, który spogląda na kolejną budowlę z przerażeniem, który wspina się, idzie i dochodzi, bliski poddania się temu niewyrażal­ nemu smutkowi, gdyż jego cierpienia nie mają końca" - staje się "niewidoczny... jak czarny punkt na nikną­ cym horyzoncie, prawie zagubiony w otchłani nieba." Na końcu Nodier stwierdza z pewną ulgą: "nie ma nic prócz przestrzeni".43 Długa i świadomie wyczerpująca promenade architecturale potrzebna była Nodierowi do wytyczenia przestrzeni "chorobliwego snu", "nieznośnego cierpienia", jako objawów monomanii wewnętrznej refleksji, gdzie ny - koszmaru kogoś, komu brakuje powietrza, aby oddychać, tchu, aby krzyczeć, przestrzeni, aby móc się uwolnić.42 W taki oto sposób Nodier odróżnia ogólną przei bezkres opisane przez Burke'a) od przestrzeni niesamowitego (ciszy, samotności, zamknięcia i duchoty), czyli od takiej przestrzeni mentalnej, w której zatracają się czasowość i przestrzenność. Lęk wysokości wywołany przez wzniosłość pojawia się obok klaustrofobii niesamowistrzeń wzniosłości (wysokość, głębię 30 �Anthony Vidler • NIESWOJSKIE DOMY "wszystkie wrażenia trwają bez końca, gdzie każda minuta staje się wiekiem". Przechadzka stanowi preludium do równie niesamowitej analizy przestrzeni mentalnej Hrabiego G., zamożnego kawalera, który zdecydowawszy o wycofaniu się ze świata, planował odnowienie wnętrz swego zamku według "fantazyjnego planu piranesiańskiego pałacu". Literacka konstrukcja przestrzeni zamku, "labiryntu kamieni", skrywa w sobie samotnię właściciela, który - podobnie jak postać ze stu dwudziestu dni Sodomy De Sade'a- ogradza się od świata siecią przerwanych połączeń, prawie niemożli­ wych do pokonania: "galerii, których obejście wymaga cierpliwości i odwagi; wąskich schodów prowadzących na przemian w górę i w dół, przecinanych ciemnymi, błędnymi korytarzami wiodącymi donikąd ... ". Jedynie wąziutka kładka, po której strach było przejść, wiodła do apartamentu Hrabiego - azylu prawie niemożliwe­ go do odnalezienia, w którym właściciel mieszkał przez trzy lata medytując w samotności, "jak słupnik na swym słupie". Hrabiego w końcu odnaleziono, kiedy spoczywał w spokoju na łożu śmierci. W samym sercu wnętrza przypominającego wieżę Babel zdołał osiągnąć pewien stopień "alienacji", która - jak to podkreśla Nodier - nie była szaleństwem opisywanym przez lekarzy. Podobnie jak zdystansowanie się naukowca (również opisane przez Nodiera) - który pragnąc samotności odcina się od świata w mieszkaniu pełnym sznurów, huśtając się na nich coraz dalej od drzwi- był to rodzaj "dziwnej alienacji uwalniającej wszystkie pozostałe cechy wielkiej inteligencji... fanatyzm perfekcjonizmu".44 Ten wewnętrzny świat był, zdaniem Nodiera, prawdziwym źródłem niesamowitości, ostatecznym miejscem buntu wobec "postępu postępu".45 Przejście od swojskiego do nieswojskiego- dokonujące się teraz jedynie w umyśle - podkreślało niejednoznaczność granicy pomiędzy światem rzeczywistym a snem, pomiędzy światem rzeczywistym a światem duchowym, zatracając tym samym poczucie bezpieczeń­ stwa, jakiego oczekiwali profesjonalni marzyciele. Postępując według przepisu Kanta na osiągnięcie rozkoszy poprzez grozę, poprzez pewną świadomość bezpieczeń­ stwa - "ich widok [przerażających zjawisk natury przyp. tłum.] tym silniej nas pociąga, im większy budzi lęk, o ile tylko sami znajdujemy się w bezpiecznym miejscu" - esteta grozy zdołał odgrodzić się od natury po to, aby rozkoszować się smakiem grozy.* Jednak kiedy źró­ dło niesamowitości przeniosło się do umysłu, takie bariery były trudne do utrzymania, szybko rozpływały się w materii snu, nawiedzając miejsca własnego lęku. Niesamowite staje się więc veillie ["czuwanie" przyp. tłum.], czy też stay-up-late evening, jak to Michael Riffaterre tłumaczy tytuł wiersza Rimbauda.46 Czuwanie pozbawione poczucia bezpieczeństwa, przesłonięte spodziewanym zakończeniem, staje się niesamowite od czasu tych nocy, kiedy to - jak w opowiadaniu Haffinanna - ojciec Naraniela siedzi milczący w fotelu i oczekuje przybycia piaskuna "puszczając tak kłęby dymu, żeśmy się zdawali pływać w ob(P 245), aż do wieczoru - opisanego przez Rimbauda - kiedy gzyms i tapeta stały się częścią snu o podróży, po to jedynie, aby powrócić jako znak normalności, znak śmierci: ogromne łokach" Światło powraca na środkowe sklepienie budowli. Z dwóch sali, wśród byle jakich ornamentów, biegną ku sobie harmoniczne elewacje. Ściana przed czuwającym jest psychologicznym porządkiem następujących po sobie przekrojów, fryzów, powietrznych gzymsów i geologicznych zapaści. - Mocny i śpieszny sen grup sentymentalnych z istotami wszystkich rodzajów wśród wszystkich krańców przywidzeń.41 Z takiego oto spotkania veillee i nowoczesnego miasta Rimbaud wywodzi swoją własną wizję piranesiańskiej otchłani, wizję "Miast" z Iluminacji. W wielu opowiadaniach i veillies - od Hoffmanna do Rimbauda- pojawia się dym, który sprawia, że materia domu rozpływa się, zamienia w głęboki sen. W ten sam sposób dym jako narzędzie wzniosłości zawsze zmieniał w tajemnicze to, co wydawało się zbyt oczywiste. Nic nie wydawało się bardziej spokojne, bardziej swojskie, niż życie narratora opowiadania Melville'a I and My Chimney, kiedy pełen zadowolenia wypuszczał dym ze swojej fajki, siedząc przy równie dymiącym kominie.48 Nie pragnąc żadnych zmian, jedynie utrzymania paktu przyjaźni ze swoim starym, milczącym przyjacielem, kominem, narrator pobudzał wyobraźnię tych, którzy postrzegali coś użytecznego i zdecydowanie "amerykańskiego" w umieszczaniu kominka w sercu domu: tradycję początków osadnictwa, zakorzenioną w antropologii Sempera, a wyrażoną w architekturze domów preriowych Franka Lloyda Wrighta.49 Narrator zapewne kochał swój komin, który dostarczał ciepła w całym domu i gwarantował stabilność jego konstrukcji. W przeciwieństwie do żony komin nie "pyskował"; w symbolicznym sensie był ostatnim bastionem dobrej przeszłości, który strzegł właściciela przed wtargnięciem współczesnych, złych czasów. A jednak- jak narrator często przyznawał- komin był czymś w rodzaju tyrana. Komin- mierzący dwanaście stóp u podstawy, u góry szeroki na cztery stopy - cał­ kowicie uzurpował środek przestrzeni domu, blokował przejście, nieustannie zmuszał mieszkańców do poruszania się po obrzeżach. Obecność komina była tak dominująca, że narrator stał się jego niewolnikiem. Komin był panem domu, "właściciel" komina pozostawał w jego cieniu, ustępował mu na każdym kroku. Co więcej, właściciel obronił komin przed zniszczeniem, stał nieustannie na straży, żeby nie został zburzony bez jego zgody. Tę opowieść przepełnia lęk: lęk przed pozbawieniem "kręgosłupa" wraz z usunięciem komina, lęk przed utratą "poczucia trwałości" zamieszkiwania, lęk przed konfrontacją z żoną oraz - biorąc pod uwagę kształt komina i jego wertykalną siłę - lęk przez utratą męskości. �Komin zapewniał jeszcze jeden rodzaj wsparcia. Był przedmiotem fantazji narratora. Przywołując wspomnienia odległych piramid egipskich i mrocznych, rytualnych ostańców wzniesionych przez druidów, komin został utożsamiony z całą romantyczną historią źródeł - jako prapomnik, jako dający i odbierający życie znak wiecznego ognia i grobów królewskich. Był również narzędziem poznania, obserwatorium wycelowanym w niebo. Nie można było go zmniejszyć - jego nieproporcjonalna bryła nie dawała się sprowadzić do matematycznych wyliczeń architekta (pogardliwie nazwanego Skrybą). Jego czeluście kryły tajemnice, a zewnętrzne ściany były nieprzeniknione i milczące; komin stanowił - jak by to określił Hegel - doskonały przykład symbolicznej architektury jako przedmiot jeszcze nieoddzielony od magicznego świata demonów czy obrazów ludzkich fantazji. Wokół tego grobu w kształcie piramidy rozciągała się przestrzeń domu uzależniona od komina jako źródła poży­ wienia i podpory; dzięki swojej lokalizacji był rodzajem labiryntu chroniącym wnętrze przed zbezczeszczeniem. Powstała w wyniku tego gmatwanina, złożona sieć zależności. Każde pomieszczenie musiało być pokojem przechodnim, w jednym z nich mieściło się aż dziewięcioro drzwi: "prawie każdy pokój, podobnie jak filozoficzny system, stanowił całość samą w sobie lub też przejście do kolejnych pokoi i systemów pomieszczeń- był to szereg wejść". Pokoje zdawały się wytyczać mapę mentalną kogoś, kto śni na jawie: "chodząc po domu, masz wrażenie, że będziesz tak szedł wiecznie i nigdzie nie dojdziesz". I rzeczywiście można było się zagubić: "to tak jakby zgubić się w lesie; chodzisz i chodzisz wokół komina, i jeśli w ogóle gdzieś dochodzisz, to jedynie do punktu, z którego wyruszyłeś, zaczynasz od nowa i znów dochodzisz donikąd".50 Podobny przypadek niesamowitego powtórzenia znajdujemy u Freuda w opisie dziwnego doświadczenia z pewnej dzielnicy prowincjonalnego miasteczka, z okolicy, "w której charakter nie mogłem długo powątpiewać", gdyż w oknach niewielkich domków widać było same umalowane kobiety. waniu drzwi lub przełącznika", by raz po raz zderzyć się z tym samym meblem (N 249). Narrator Melville'a odczuwa podobną bezradność wobec niesamowitej mocy komina i równie niechętnie próbuje doszukiwać się nieświadomych motywacji dla swoich "niezamierzonych" działań. W niechęci narratora do odcyfrowania czy też zinterpretowania hermetycznego komina wyraźnie widać potrzebę ukrycia źródła zależności. To tak jakby próba odczytania zagrażała jego własnemu ciału. Narrator chciał, żeby piramida pozostała pierwotną siłą, przed narodzinami pisma, niepoddającą się jakimkolwiek wyjaśnieniom - podobnie jak hieroglify przed Champollionem. Nawet kiedy architekt- próbując ostatecznie przekonać właściciela, żeby zburzył komin- wymyśla historię o "hermetycznie zamkniętej przestrzeni ... komnacie tajemnic ... ukrytej w ciemnościach", narrator nie chce podjąć poszukiwań. Nie dlatego, że nie wierzy w jej istnienie, wręcz odwrotnie - zbyt mocno wierzy w tajemnice. To, co kryje w sobie komin, swoje i jego piekło, powinno pozostać w ukryciu. ,~ielkie i straszne nieszczęścia" - stwierdza narrator, powtarzając słowo w słowo argument Schellinga - "wynikły z bluźnierczego otwarcia otchłani tajemnicy". Tym sposobem osiągnięte zostało milczące porozumienie pomiędzy przewrotnymi i kojącymi mocami budynku, po to, aby - przynajmniej za życia właściciela - budynek pozostał domem. Przełożyła Gabriela Świtek głównym Tłumaczenie na podstawie:© AnthonyVidłer, Unhomeły Houses [w:] idem, The Architectural Uncanny. Essays in the Modern Unhomely, The MIT Press, Cambridge, Massachusetts, London, England 1999, s. l 7-44. [Przyp. dum.] Redakcja i autorowi za zgodę na przekład. składa podziękowanie wydawnictwu Przypisy Śpiesznie skręciłem w najbliższą wąską przecznicę, byleby tylko to miejsce. Wędrując tak przez jakiś czas bez przewodnika, nagle znowu znalazłem się na tej samej ulicy, zacząłem już wzbudzać zainteresowanie, a moja śpieszna ucieczka zaowocowała tylko tym, że idąc okrężną drogą, po raz trzeci trafiłem w to samo miejsce. Wtedy to ogarnęło mnie uczucie, które mogę określić mianem niesamowitego. (N 249) opuścić Freud porównuje to "niezamierzone powtórzenie", które przekształciło spokojne włoskie miasteczko (Genuę) w miejsce piranesiańskiej klaustrofobii, do zagubienia we mgle podczas wędrówki po górskim lesie, kiedy ktoś "mimo wszelkich usiłowań znalezienia znanej lub oznaczonej drogi za każdym razem będzie wracał na to samo miejsce", lub do sytuacji, kiedy chodzi się po "nieznanym sobie, ciemnym pokoju w poszuki- 10 11 12 * 32 Edgar Allan Poe, Zagłada Domu Usherów [w:] Opowiadania l, tłum. S. Wyrzykowski, Czytelnik, Warszawa 1956, s. 132 Ibidem, s. 135 Ibidem. Ibidem, s. 139-140 Victor Hugo, Pracownicy morza, tłum. M. Korniłowicz, PIW, Warszawa 1955, s. 69-70 Ibidem, s. 179 Ibidem, s. 70 Poe, Zagłada Domu Usherów, s. 132 Edmund Burke, Dociekania o pochodzeniu naszych idei wzniaslości i piękna, tłum. P. Graff, PWN, Warszawa 1968, s. 42-44 lmmanuel Kant, Krytyka władzy sądzenia, tłum . J. Gałecki, PWN, Warszawa 1964, s. 169 [115] . [Przyp. tłum. ] Burke, Dociekania o pochodzeniu naszych idei ... , s. 136 Ibidem, s. 65 Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Wyklady o estetyce, tłum. J. Grabowski, A. Landman, PWN, Warszawa 1964, tom l, s. 389 Cytaty w tekście polskim- podobnie jak w tekście angielskimoznaczono jako "N". Cyt. za S. Freud, Niesamowite [w:] idem, Pisma psychologiczne, tłum. R. Reszke, Wydawnictwo KR, War- �Anthemy Vidler • NIESWOJSKIE DOMY u 14 15 l6 17 18 19 20 21 ZZ 23 24 szawa 1997, s. 235-262. [Przyp. tłum.] Can pochodzi od anglo-saksońskiego can lub cann, tryb oznajmujący od cunnan, "wiedzieć", "móc", odpowiadający holenderskiemu kunnan i niemieckiemu konnen, "wiedzieć". Canny lub cannie znaczy: ostrożny, mądry, wiedzący, uważający, ale także zdolny, ekspert. Stąd pochodzi znaczenie "posiadający nadzwyczajną moc"; "znający się na magii". Tak więc uncanny oznacza: tajemniczy, niezwykły, przerażający, nadprzyrodzony, dziwny, straszny, niesamowity. Uncanny pozostaje w podobnej relacji do canny jak unheimlich do heimlich. Ernst Jentsch, Zur Psychologie des Unheimlichen, "Psychiatrisch-Neurologische Wochenschrift", vol. 22, 25 August, 1906, s. 195. Druga część artykułu została opublikowana w tym samym magazynie, vol. 23, l September, 1906, s. 203-205. Za tłuma­ czenie artykułu Jentscha autor dziękuje Jeannette Treiber, University of California, Davis. Obszerne przedstawienie przez Freuda słownikowych definicjijakby zapraszające czytelnika do uczestnictwa w jego własnych dociekaniach - było oczywiście wyreżyserowane. Jak wykazali krytycy, argument Freuda był precyzyjnie skonstruowany aż do samego końca. Jednak narzucający się rytm słownika, nakłada­ nie się określonych "znaczeń", przypomina raport sądowy. Zestawienie cytatów z wielu słowników, tekstów biblijnych i niemieckich źródeł pozwoliło na umiejscowienie niesamowitości w szerszym polu kulturowym, które - za sprawą Schillera i Schellinga - przybrało na sile w okresie romantyzmu. Efekt kumulacji osiągnięty na tych paru stronach cytatów ze słowni­ ków, przytaczanych bardziej lub mniej dosłownie przez Freuda, było -jak zauważa Helene Cixous - samo w sobie niesamowite. Freud, podobnie jak Sanders i Grimm, nieustająco i obsesyjnie krążył wokół konceptu, delikatnie pobłażając czytelnikowipodobnie jak Holmes pobłażał Watsanowi -aż zatrzymał się na najbłahszym z dowodów, na jednym zdaniu Schellinga, które stało się podstawową zasadą psychoanalitycznej niesamowitości. Por. Helene Cixous, Fiction and Its Phantoms: A Reading of Freud's Das Unheimłiche, "New Literary History", no 7, Spring 1976, s. 525-548. Jak zauważa Cixous, tekst Freuda jest "dziwną, teoretyczną powieścią", "rodzajem teatru lalek, w którym władczy, lecz kapryśny reżyser manipuluje prawdziwymi lub fał­ szywymi lalkami, prawdziwym lub udawanym życiem" (s. 525). Daniel Sanders, Wórterbuch der Deutschen Sprache, 3 vols., Otto Wigand, Leipzig 1860, vol. l, s. 729. Cyt. za Freud, Niesamowite, s. 238 Sanders, Wórterbuch, vol. l, s. 729. Cyt. za Freud, Niesamowite, s. 239 Jacob i Wilhelm Grimm, Deutsches Worterbuch, 16 vols., S. Hirzel, Leipzig 1854-1954, vol. 4, 2, s. 874. Cyt. za Freud, Niesamowite, s. 240 Sanders, Warterbuch, vol. l, s. 729; cyt. za powieściopisarzem i dramaturgiem Karlem Ferdinandem Gutzkowem (1811-1878). Cyt. za Freud, Niesamowite, s. 238 Sanders, Worterbuch, vol. l, s. 729. Cyt. za Freud, Niesamowite, s. 239 Ibidem. Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, Philosophie der Mythologie, 2 vols., Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, 1966, vol. 2, s. 649. Tłum. Eric Randolf Miller. Ibidem. Przywołany przez Schellinga przykład estetycznej niesamowitości- zarysowany w jego wczesnych pracach, a tutaj w pełni rozwinięty- dotyczył rzeźb z frontonu świątyni w Eginie, które były głównymi eksponatami w monachijskiej Gliptotece, zaprojektowanej przez Leo von Klenze. Zdaniem Schellinga, te na wpół prymitywne, na wpół nowoczesne rzeźby reprezentowały szczególny okres w rozwoju sztuki zachodniej. 25 26 27 * 28 29 30 3l 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 W liście z 26 stycznia 1816 roku do Carla Reichscounta von Briihla, dyrektora naczelnego Królewskiego Teatru w Berlinie, Hoffmann zauważa, że do wystawienia jego sztuki Undine najlepiej nadawałby się Schinkel, "który tak doskonale zgłębił prawdziwego ducha romantyzmu". Wcześniej pisarz wyraził pragnienie, aby "zainteresować Schinkla historią Undine". "Pragnę, aby zbudował wspaniały, prawdziwy, gotycki grobowiec". Por. Selected Letters of E.T.A Hoffmann, red. i tłum. J.C. Sahlin, University of Chicago Press, Chicago 1977, s. 254-256. Premiera tej "opery magicznej" w scenografii Schinkla odbyła się 3 sierpnia 1816 roku. E.T.A Hoffmann, Der Sandrnann. Das ode Haus, Philipp Reclam, Stuttgart 1969, s. 46-47. Dom znajdował się przy Unter den Linden 9 w Berlinie. E.T.A Hoffmann, Radca Krespel, tłum. A Rybicki [w:] idem, Bracia serafiońscy, Czytelnik, Warszawa 1960, s. 9-38. Cytaty w tekście oznaczono jako "K". Por. Johann Wolfgang Goethe, Powinowactwa z wyboru (Die Wahlllerwandtschaften), tłum. W. Markowska [w:] idem, Dzieła wybrane, red. S.H. Kaszyński, t. III, Utwory prozatorskie, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2002, s. 137-305. [Przyp. tłum.] Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, Filozofia sztuki, tłum. K. Krzemieniowa, PWN, Warszawa 1983, s. 289 Goethe, Maximen und Reflexionen [w:] Werke, Hamburger Ausgabe, vol. 12, 1953, s. 474 Ibidem. "Zastygłą muzykę" Schellinga Goethe zastąpił wyraże­ niem "niema muzyka" (11erstummte Tonkunst). E.T.A. Hoffmann, Piaskun, tłum. F. Faleński [w:] Opowieści fantastyczne, Czytelnik, Warszawa 1959, s. 243-289. Cytaty z tego opowiadania oznaczono w tekście jako "P". Jacques Lacan, The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis, red. J.-A Miller, tłum. A. Sheridan, W. W. Norton, New York 1978, s. 102-103 Maria Tatar, Spellbounds: Studies on Mesmerism and Literature, Princeton University Press, Princeton 1978, s. 126 E.T.A. Hoffmann, Niesamowity gość [w:] Opowieści, tłum. I. Wieniewska, Towarzystwo Wydawnicze "Ateneum", Warszawa-Lwów 1925, s. 81-133 Thomas De Quincey, Wyznania angielskiego opiumisty i inne pisma, tłum. M. Bielewicz, Czytelnik, Warszawa 1980, s. 117 Najpełniejszą analizę romantycznego łańcucha interpretacji rycin Piranesiego Carceri przedstawia Luzius Keller, Piranese et !es rornantiques fran~ais, le mythe des escaliers en spirale, Librairie Jose Corti, Paris 1966. Keller podsumowuje piranesiańskie fantazje De Quinceya, Alfreda de Musseta, Charles'a Nodiera i Theophila Gautiera, a także śledzi ich wpływ na Balzaca, Hugo, Baudelaire'a i Mallarmego. Modernistycznym spadkobiercą tego mitu ruchu był Siergiej Eisenstein; o jego przekształce­ niach Carceri pisze Manfreda Tafuri, The Sphere and the Labyrinth, MIT Press, Cambridge, Mass. 1988 Por. Mario Praz, Introductory Essay [w:) Three Gothic Novels, red. P. Fairclough, Penguin Books, Harmondsworth 1968. Praz śledzi wpływ Carceri na ZamcZYsko w Otranto (1765) Horacego Walpole'a, Dreams, Walking Thoughts and Incidents (1783) Williama Beckforda oraz na literaturę okresu Rewolucji. Praz cytuje dwa klasyczne studia tych związków: Jorgen Andersen, Giant Dreams, Piranesi's Influence in England, "English Miscellany", nr 3, Rome 1952 oraz Luzius Keller, Piranese et !es rornantiques fra~ais, op. cit. De Quincey, Wyznania angielskiego opiumisty, s. 137-138 Arden Reed, Abysmal Influence: Baudełaire, Coleridge, de Quincey, Piranesi, Wordsworth, "Glyph", no 4, 1978, s. 189-206 Jacques Derrida, Specułations - On Freud, tłum. I. McLeod, "Oxford Literary Review" 3, nr 2, 1978, s. 78-97 Charles Nodier, Piranese, contes psychologiques, a propos de la monornanie reflectille [w:] Oeu11res completes de Charles Nodier, �42 43 44 45 12 vols., Eugene Renduel, Paris 1832-1837, vol. 11, s. 167-204. Na temat toposu biblioteki u Nodiera por. Didier Barriere, Nodier l'homme du livre, Plein Chant, Bassac, Charente 1989 Nodier, Piranese, s. 188-189 (podkr. autora). Cytaty w tekście pochodzą z tego wydania. Nodier, Piranese, s. 193. Po tej długiej wariacji na temat De Quinceya, Nodier zauważa cokolwiek naiwnie: "Rysunek, o którym wspominam, pewnie gdzieś został opisany, ale narysował go Piranesi". Nodier, Piranese, s. 194-200 Zmagania Nodiera były niewątpliwie zmaganiami bibliotekarza rozdartego pomiędzy fetyszystyczną bibliofilią a bibliofobią zrodzoną z nienawiści do nieuchronnego rozmnożenia książe k w epoce druku; por. opowiadanie Nodiera Le Bibliomane [w:] Oeuvres, vol. 11, s. 25-49 (Charles Nodier Biblioman [w:] idem, Wróżka okruchów i inne opowieści, tłum. J. Guze, PIW, Warszawa 1979, s. 264-276). Nodier odnalazł jednak pewien rodzaj spokoju w rym najbardziej heimlich miejscu, w miejscu studiowania w ciszy, w niczym nie zakłócanym odosobnieniu. Biblioteka odgrywająca w topografii Nodiera główną rolę -jak np. w literackiej utopii Mes reveries napisanej w czasie Terroru, czy też jako doskonała architektura biblioteki Maxime w .LAmour et Ie grimoire napisanej prawie trzydzieści lat później - stała się miejscem niemal świętym (por. Barriere, Nodier, s. 28-31). Niezależ­ nie od tego, czy umieszczona w starym zamku czy w pomieszczeniach specjalnie przeznaczonych do tego celu, biblioteka jest określona przez swoją architekturę: "Cały budynek składał się z długiego, prostokątnego pokoju oświetlanego od wschodu i zachodu przez owalne okna- niewielkiego, lecz dobrze pomy- * 46 47 48 49 50 Krajobraz. Fot. Jacek Olędzki 34 ślanego, od strony południowej wychodzącego na ogród" (Nodier, .LAmour et Ie grimoire [w:] Contes, Garnier, Paris 1961, s. 530). Pośrodku prostokątnego pokoju stał długi, czarny stół, identyczny w planie, ustawiony tak, by można było go obejść; na ścianach widać było jedynie skórzane grzbiety książek. Bliskość ogrodu podkreślała związek pomiędzy książkami a wielką księgą natury, niewyczerpanym słownikiem. Wyprzedzając prostokątną formę Bibliotheque Sainte-Genevieve Henri Labrouste'a z wejściem na parterze przypominającym ogród filozofa, Nodier skrupulatnie buduje obszar, w którym jego bohater może odwrócić się od frywolnego społeczeństwa teatru, porzucając "maski" dla "medytacji", jaką może odnaleźć w bibliotece. Jednak w przeciwieństwie do ujarzmionego otoczenia tego azylu bibliofila, biblioteka przybiera złowrogą formę nieujarzmionej wieży Babel. Kant, Krytyka władzy sądzenia, s. 158 [104]. [Przyp. tłum.] Michael Riffaterre, Hermeneutic Models, "Poetics Today" 4, nr l, 1983, s. 7-16 Artur Rimbaud, Czuwania [Iluminacje] [w:] Sezon w piekle. Iluminacje, tłum . A. Międzyrzecki, Prószyński i S-ka, Warszawa 1998,s. 73 Herman Melville, I and My Chimney [w:] Pierre, Israel Potter, The Confidence-Man, Tales and Billy Budd, The Library of America, New York 1984, s. 1298-1327 Por. V. H. Litman, The Cottage and the Tempie: Melville's Symbolic Use of Architecture, "American Quarterły", nr 2, 1969, s. 638. Melville, I and My Chimney, s. 1311 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/521146d5a0b738f0ba3ae283d791f505.pdf 1cd6603d0baa243e1d762c70682340e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5396 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5014 Title A name given to the resource Mój dom Jerozolima / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.5-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pawłowski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GRZEGORZ PAWŁOWSKI Mój dom Jerozolima ąduję. Powietrze przenika orzeźwiający zapach deszczu i lawendy. W rozlanych kolorach świtu powoli zaczynam dostrzegać zarysy ciemnych postaci przypominających kruki, które na żółtym tle zlewają się z jaskrawymi kolorami innych przechodniów. Rozpoczyna się wiosenny poranek. Kieruję się w stronę przystanku autobusowego "Egged", ale zanim znajdę się w Jerozolimie, nie zdołam uniknąć migających obrazów zniszczonych autobusów, czołgów, koloru krwi i uniesionych w górę palestyńskich karabinów. Skażenie telewizyjne wydaje się nie do przezwyciężenia. Po około czterdziestu minutach szczęśliwie docieram do miasta, od wejścia do budynku dworca dzieli mnie już tylko nieliczna grupa pasażerów oczekujących na rutynową kontrolę . Ze spokojem podchodzę do człowieka w policyjnym uniformie, nie spodziewając się trudności, jednak jego czujne oko błyskawicznie rozpoznaje we mnie obcego. Zadając drobiazgowe pytania, policjant sprawnie przeszukuje mój bagaż osobisty. OK, you can go! - dodaje na koniec. Nie ma czasu na roztargnienie, ruszam zatem w stronę wyjścia, mijam kolorowe sklepy i restauracje, ciągle jednak sięgam wyobraźnia do wymarzonych miejsc. Znaki z napisem ",~,~;, /Exit" prowadzą do centralnej części dworca, w której gromadzi się liczna grupa podróżnych. Między głowami dostrzegam umundurowanych policjantów, którzy gestykulując usiłują wyjaśnić zaistniałe okoliczności. Ktoś z tłumu mówi o jakiejś porzuconej walizce, nie zdradzając przy tym cienia emocji czy niepokoju, ot, zwykły fakt, jakby opowiadał o porannych zakupach. Po chwili tłum rusza, sytuacja opanowana, to tylko fałszy­ wy alarm. Wydostaję się na zewnątrz. Oddycham. W głowie tlą się jeszcze ślady nowoczesności, kiedy moim oczom ukazuje się obraz zgoła odmienny. Uliczna fala "czarnych kruków" pulsuje na horyzoncie oka, jakby w nieznanym mi dotąd rytmie, aby zaraz rozpłynąć się L w krętych uliczkach i bramach. Widok pozdrawiających się kapeluszy, ulicznych handlarzy, kamieniczek, balkonów pokrytych zapachem świeżego prania oraz dźwięk żebraczych monet przywołuje na myśl pożółkłe fotogra; fie społeczności polskich miasteczek i wsi, które w zbiorowej pamięci tworzą mgliste znaki minionej epoki. Dziś jednak dotykam przedwojennej cywilizacji, gdyż w przedziwny sposób doświadczam szczątkowych kształ­ tów historii w kolorze. Wyraźnie dostrzegam zbliżające się ku sobie odległe bieguny czasu, które w nieprawdopodobnej symbiozie odnajdują swe miejsce w mojej wyobraźni. Jeszcze nieśmiało poruszam się w tej strukturze, nieufnie postrzegam, lecz zadziwiony urokiem poruszających się cieni z wolna próbuję rozpoznać w nich zaginioną tożsamość. Gdzie jest, był ich świat? Jakże blisko! Odwieczni bezdomni z menorą w walizce przemierzają dziś ciasne uliczki Wiecznego Miasta i pokryte kurzem zbiorowej pamięci, pamięci utraconego domu. Przeglądając się w lustrze tradycji, świadomie wybieram czerń i biel, których dychotomia zręcznością magika oży­ wia pytania i przywołuje tęsknoty za starą Warszawą, Krakowem, Przemyślem czy Drohobyczem, za owocem Świętego Przybytku. Przemykam między postaciami, ocieram się o zapach ubrań i bliskie kadry brodatej siwizny. Nie szukam, lecz pozbawiony kategorii umysłu trwam w oczekiwaniu na następny obraz. Wróciłem latem. Wciąż wracam. zaułki �Me'a She'arim. Ostatnie zakupy przed szabasem. Fot. Grzegorz Pawłowski Wschodnia strona Jerozolimy. Widok z Góry Oliwnej obok kościoła Dominus Flevit. Fot. Grzegorz Pawłowski Ściana Płaczu. Fot. Grzegorz Pawłowski Ściana Płaczu. Szabasowy zwyczaj kupowania zielonych gałązek. Fot. Grzegorz Pawłowski 5. Kompleks pomieszczeń w pobliżu grobu Dawida na Górze Syjon. Fot. Grzegorz Pawłowski 6. Kompleks pomieszczeń w pobliżu grobu Dawida na Górze Syjon. Fot. Grzegorz Pawłowski l. 2. 3. 4. 6 �Grzegorz Pawłowski • MÓJ DOM JEROZOLIMA 7. Me'a She'arim. Szabas. Fot. Grzegorz Pawłowski 8. Skrzyżowanie Me'a She'arim, Shivtei Yisra'el i HaKhoma HaShlishit. Szabas. Fot. Grzegorz Pawłowski 9. Dzielnica Me'a She'arim. Fot. Grzegorz Pawłowski 10. Święto z okazji przybycia nowego rabina na skrzyżowaniu Me'a She'arim, Malkhe Yisrael i Yeshayahu. Fot. Grzegorz Pawłowski ��Grzegorz Pawłowski • MÓJ DOM JEROZOLIMA 11. 12. Święto z okazji przybycia nowego rabina na skrzyżowaniu Me'a She'arim, Malkhe Yisrael i Yeshayahu. Fot. Grzegorz Pawłowski 13. Stylowy sklep z książkami na Me'a She'arim. Fot. Grzegorz Pawłowski 14. 15. 16. 17. Mea She'arim. Mea She'arim. Ściana Płaczu. Mea She'arim. Fot. Fot. Fot. Fot. Grzegorz Pawłowski Grzegorz Pawłowski Grzegorz Pawłowski Grzegorz Pawłowski �18. Cmentarz żydowski na Górze Oliwnej. Fot. Grzegorz Pawłowski 19. Cmentarz żydowski na Górze Oliwnej. Fot. Grzegorz Pawłowski 20. Cmentarz żydowski na Górze Oliwnej. Widok ze wschodnich murów Starego Miasta. Fot. Grzegorz Pawłowski lO � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb3859fd7efd2cfd64939916ad5d8bb8.pdf 17e8de0ca0408a17cbe112e6666a306d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5394 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5012 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY +ANTROPOLOGIA KULTURY • ETNOGRAFIA • SZTUKA+ 2004 rok LVIII nr 3-4 (266-267). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 30 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, FUNDACJA KULTURY SPIS ]AN PAWEŁ TREŚCI II Tryptyk rzymski. Medytacje. (fragmenty).................................. i tożsamość .. ... .. ... .. .. ... .. ... .. ... .. ... .. ... .. ... .. ..... ... .......... .. .. ... 3 4 Mój dom Jerozolima.......................................................... 5 Pamięć GRZEGORZ PAWŁOWSKI WOJCIECH BROJER Założenie Domu Bożego.................................................... 11 ANTHONY VIOLER Nieswojskie domy, przeł. Gabriela Świtek......................... 21 MARIA ROGIŃSKA Droga do domu. Niektóre aspekty modelu świata w rosyjskiej narracji prawosławnej na przełomie XIX i XX wieku ...... ]AN GONDOWICZ Kolekcjoner szczelin ......................................................... ZYGMUNT KRZYŻANOWSKI K wadraturyt, przeł. Ja n Gondowicz ............... .......... .... .. .. . TOMASZ RODOWICZ Dom albo błądzenie w czasie............................................. ANDRZEJ CORYELL Rysunek domu................................................................... 35 45 51 55 64 ETNOLOGIA W PODRÓŻY jERZY S. W ASILEWSKI MACIEJ RożALSKI jACEK 0LĘDZKI ]ACEK OLĘDZKI TOMASZ WIT-SZERSZEŃ Śladami wymyślonej ucieczki............................. ............... 65 Candomble ........................................................................ 77 Pamiętniki poetyckie pustyń ....................... ..................... 85 Cicho i głośno................................................................... 100 Brisees czyli ślady Afryki. O dzienniku afrykańskim Michaela Leirisa ....... ... .......... .......... ........... .......... ... ......... l 07 }ULIA HARTWIG Murzyńska rodzina ........................................................... 114 WOJCIECH Z. DĄBROWSKI Weranda............................................................................ MAGDALENA PROSIŃSKA Karmienie zmarłego........................................................... 115 153 jADWIGA STRZELECKA Wspomnienia Janka- Rozmowa Andrzeja Wilczkowskiego z Janem Strzeleckim.......................................................... ]AN STRZELECKI 163 ,';W górze gwiazdy sobie świecą, z nieba płatki z cukrem lecą... " Rozmowa Andrzeja Wilczkowskiego z Janem Strzeleckim.... 163 jADWIGA STRZELECKA Jana Strzeleckiego życiorys "górski".................................. 172 ]AN STRZELECKI Vittakivi- moja miłość..................................................... ]AN STRZELECKI Z zapisków, notesów, listów............................................... 174 177 WIESŁAW SZPILKA 0 foczeniu .............. ........................................................... 180 �]ULIA HARTWIG ANDRZEJ PIEŃKOS WESPAZJAN KOCHOWSKI ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Na przybycie do domu starego bretońskiego kredensu..... Księga i dom z San Michele .............................................. Budynek............................................................................. 182 185 190 Miejsca, ślady, cienie. Słowo o twórczości Daniela de Tramecourta.................................................... 191 ZABYTKI LECHOSŁAW LAMEŃSKI Konserwować czy restaurować, a może po prostu zburzyć wszystko? ................. ......................................................... EwA KLEKOT do przeszłości .................................................................. ... jOANNA ZALEWSKA AGNIESZKA ŚMIERTKA Zabytki dziedzictwa narodowego- czyli czyje? ............. :... 21 O Wiedza o zabytkach dziedzictwa narodowego na przykładzie Zamku warszawskiego i Zamku Wawelskiego................... BARTŁOMIEJ KOWAL 206 209 Zabytki i przewodniki, czyli skąd wie turysta, co warto zwiedzać... .......................................................... . ANNA KuCJO 203 Zabytki dziedzictwa narodowego a problem stosunku 211 Między turystyką a religią. Doświadczenia dziedzictwa narodowego na przykładzie Zamku Królewskiego i Wawelu.... 212 AGATA KAPTuru<iEWICZ Czy zabytek dziedzictwa narodowego musi być autentyczny... 214 MAJA STACHOWIAK WIESŁAW SZPILKA Władza i polityka w kontekście zabytków dziedzictwa narodowego w opinii zwiedzających.................................. 215 Dowcip.............................................................................. 218 BIOGRAFIA I MIT MATEUSZ BRAUN SEWERYN WISŁOCKI Prawdziwy mit, albo jak Karol Wojtyła został papieżem... 221 Epifaniusz Drowniak ......................................................... 226 WSPOMNIENIA O }ACKU 0LĘDZKIM jERZY S. W ASILEWSKI Człowiek niewygasłego spojrzenia..................................... MAGDALENA ZowczAK "Bania Karmelicka albo antropologia niezwykłości"......... ALEKSANDER ]ACKOWSKI ]acek .................................................................................. RYSZARD CIARKA Pan Jacek........................................................................... ANNA ELEONORA KUBJAK Jacek.................................................................................. LECH MRóZ Badacz osobny ........................................ ;.......................... jACEK OLĘDZKI Życiorys.............................................................................. Jacek Olędzki Bibliografia, opr. Krystyna Dudzińska........ 23 7 239 241 242 244 245 249 252 Jacek Olędzki Filmografia opr. Lubomir Kosiński, Małgorzata PETER MARTYN Kowalska, Krystyna Dudzińska ......... ............. zagrożony zabytek architektury drewnianej . ... . . . ...... ...... ... ('rf ~~ 9_2Ą~ ,vop0 / , .1 f._-~,· l§ " \,·~\ 'c...-_' ,:.- . ._""!su, , ,_f<'- 256 258 261 Contents..... ............ .......... ......... ....... ... .. ........ ........ .. ...... .... 266 Noty o autorach ............................................................... Summaries ............................................................. ............ !"~ O~~~ \QTfV l ~ \ \·»D iil. d... t\.1 ~_l \ . ..? 255 Dawny zajazd Pawła Gur-Mostowskiego w Poroninie- . 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8555072b72a92dfdadc5b2087a101676.pdf 4866a6e8dd46aa40c02cfa268930889f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5390 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5010 Title A name given to the resource Wieczna pamięć / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.237-241 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klinger, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHAŁ KLINGER O d Redakcji W d n i u 19 stycznia 2004 w Teatrze D r a m a ­ tycznym miała miejsce prezentacja " K o n t e k ­ stów" poświęconych pamięci: Pamięć mnienie. Pamięć znawcza jako kategoria kulturowa „Wieczna pamięć" i zapo­ i po­ [ " K o n t e k s t y " n r 1-2 i 3-4/2003]. Spo­ (Eschatologiczny wymiar pamięci) tkanie to, w którym wzięli udział autorzy tek­ stów zamieszczonych w o b u o s t a t n i c h n u m e ­ rach, czytelnicy i przyjaciele pisma odbyło się w r a m a c h spotkań z młodzieżą licealną organi­ zowanych przez Małgorzatę Dziewulską i M a r ­ "Pamięci która pracujesz dla nas c h o ć n a m nie tę M i c h a l a k (Projekt wspierany przez Fundację podlegasz K u l t u r y ) . M i c h a ł Klinger, teolog prawosławny, autor fascynującej niegdyś także książki Tajemnica a u t o r artykułów i szydzisz z nas patrząc na blaknące fotografie Kaina, na osierocone kobiety o symbolu które znów włożyły kolorowe suknie" w "Kontekstach", a także uczestnik spotkań Co w t y m uderza? Niesforna, n i e u k o j o n a wizja! antropologów k u l t u r y w Skawicy w l a t a c h Czego? Egzystencji wobec wieczności. Początku, osiemdziesiątych, po w i e l u l a t a c h pracy w służ¬ raju, dzieciństwa - wobec siły i obecności przemijania, bie dyplomatycznej w Pradze i ostatnio pełnio¬ któremu Kobieta wzbrania się "kolorową suknią". nej misji ambasadora Rzeczpospolitej Polskiej w R u m u n i i , po powrocie do k r a j u przyjął nasze Dramat pamięci zaproszenie do wygłoszenia słowa wprowdzającego do rozmowy podczas tego spotkania. Po¬ 'A propos tego napięcia, jakie czuję w wierszach Ju¬ niższy tekst jest autoryzowanym zapisem tej l i i H a r t w i g : M a m niezbite przeświadczenie, jestem go¬ wypowiedzi. tów go t u bronić, że cała nasza cywilizacja, z której się wywodzimy, i w której żyjemy - czy w i e m y to, czy tego Historia i pamięć, która się wiąże ze środowiskiem nie wiemy, czy t a k uczą w szkole, czy tego nie uczą "Kontekstów", to jest historia pewnego szaleństwa. w szkole - wszyscy jesteśmy jakoś dziećmi Platona, je¬ Szaleństwa i jednocześnie f l i r t u , jakie miały miejsce i , go nadziei i jego wizji wieczności. P l a t o n założył wiel¬ m a m nadzieję, będą miały miejsce w przyszłości - mię­ ką intuicję, że poza naszym życiem t u na ziemi jest ja¬ dzy teologią i etnologią. Inspiracja etnologią - to jest kieś odniesienie, jakiś absolut, który nas przekracza, pewna szansa na przyszłość teologii europejskiej, cho¬ ale zarazem bardzo d o t y k a i dotyczy. Jednocześnie, ja¬ ciaż nie w i e m , czy teologia potrafi tak naprawdę od¬ koś deprymuje o n nas, pozbawia pełni w tej rzeczywi¬ kryć to, co już stopniowo odkrywa etnologia. Ja jako stości, którą tutaj żyjemy hic et nunc na ziemi. A l e ta teolog prawosławny niezwykle sobie cenię te odkrycia opresja absolutu, nie jest negatywna, bo daje n a m na¬ i dlatego uczestniczyłem w t y m szaleństwie, jakie o d 25 dzieję wieczności. W platonizmie jest ta w i e l k a nadzie¬ lat wiąże się z naszymi spotkaniami i które podskórnie ja. Stąd się wywodzą wszystkie wielkie m i s t y k i , wszyst¬ były n u r t e m w i e l u inspiracji i odkryć dla w i e l u z nas. kie wielkie oczekiwania i t e n cały motor, j a k i m a m y Tak, wróciliśmy z Kasią z długiej podróży i - j a k to w kulturze - stąd się wywodzi. mówiła moja babcia: "prosto z korablia na bal" - otwie¬ Z drugiej strony - j a k to pokazał L e w Szestow r a m nowe " K o n t e k s t y " i o d razu widzę, że to jest c u d . był drugi n u r t , który został zepchnięty na margines N a początku dwa wiersze Julii H a r t w i g . . . W pierw¬ przez Platona, n u r t szaleństwa, który Szestow widział szym, pamięć - "piękna siostra", wszechobecna hipo- na początku naszej cywilizacji w "szalonym Sokrate¬ staza nadrzędnej siły "metafizycznej" - gdyż staje mię¬ sie". Prezentowali go, w g Szestowa, w formie czystej 1 - dzy n a m i a bezpośrednim doświadczeniem, odpycha Cynicy, i niektórzy święci - dążąc do pełni doznania nas właśnie poza " n a t u r ę " arete — " c n o t y " , bądź łaski już t u , na ziemi. I c h szaleń¬ ( (fysis): ) stwo polegało na nadziei przeżycia doskonałości i peł¬ "Bo nie n a t u r a rządzi rodziną pamięci n i " t u i teraz", a nie w transcendencji. i pamięć nie jest obrazem a n i n a w e t o d b i c i e m ob¬ Ponieważ jednak t e n n u r t się nie przebił, zdomino¬ razu wany przez metafizykę platońską, odtąd ta " c h w i l a " już ale jakby... osobną obecnością jest nieprawomocna, chrześcijaństwo w swym wyrazie N a k o ń c u dane jest n a m wspomnieć już tylko po¬ pastoralnym n a m nie daje prawa cieszyć się tą chwilą. czątek Judaizm - jak postaram się w dalszym ciągu pokazać - i odległe wegetacje sprzed wygnania z r a j u " do pewnego stopnia tak, do pewnego stopnia nie Finał drugiego wiersza: w f u n k c j i swych różnorakich zależności o d p l a t o n i z m u . 3 - �Szymon Wróbel • D O M O S T W O . B E Z D O M N O Ś Ć . Z A D O M O W I E N I E I tak - t e n w i e l k i n u r t judaizmu, j a k i m a m y w Tal­ S ą ! Teologia ma oczywiście olbrzymi kłopot z n i m i , mudzie zawdzięcza coś P l a t o n o w i . Przytoczę n p . słowa bo są one nieracjonalne -"szalone i nielegalne". Nale¬ Rabiego S i m l a i (Traktat Nidda 3 0 ) , że "gdy dusza ro­ ży do n i c h niewątpliwie wielka i n t u i c j a mesjańska. b dzi się, grzech czyha u wrót". "Grzech czyha u wrót" Masjanizm, d r u g i n u r t dziedzictwa judaizmu, to (to słowa Boga do Kaina) oznacza, że w momencie na­ jest taka koncepcja, która nie da się pogodzić z p l a t o - rodzin człowieka - dusza m u s i zamilknąć, m u s i zapo­ nizmem, gdyż jest historyczna, nawet "realistyczna", m n i e ć Torę, którą znała, zanim przyszła na t e n świat. a nie metafizyczna. N o i m a m y p r o b l e m i jesteśmy N o , to jest p l a t o n i z m ! P l a t o n mówi, że całe życie po¬ oczywiście o f i a r a m i tego rozdwojenia. Z jednej strony t e m polega na wielkiej anamnezie, na p r z y p o m i n a n i u - m i e n i m y się spadkobiercami cywilizacji judeochrze- sobie absolutnych i d e i przez duszę. Tak naprawdę ni¬ ścijańskiej, i de iure powinniśmy być związani objawie¬ czego nie możemy się nauczyć, możemy tylko sobie n i e m mesjańskim, ale z drugiej strony, tak na prawdę "przypomnieć". A nauka - to paideia. Naprawdę - cze¬ i de facto, jesteśmy dziećmi Platona i żyjemy w t y m cią¬ go sobie nie przypomnimy, czego jakoś nie doświadczy¬ głym dramacie przemijania, utraty życia w perspekty¬ m y poza wszystkim doświadczeniem świata, to jest wie wiekuistej. "nie t o " . Jest to wartościowe, ale to "nie t o " . Tymczsem, w samym c e n t r u m mesjańskiej wiary jest niezwykle bulwersująca wieść Tymczasem, Julia H a r t w i g mówi, że jako odległe (gr. euaggelion), wieść o zmartwychwstaniu ciała. N o , a to już jest sza­ wspomnienie raju: leństwo - "głupstwo dla r o z u m u " ! D l a r o z u m u jakby "... na k o ń c u dane jest n a m wspomnieć już tylko 3 "baśń", ale o d Proroków i p o d n a t c h n i e n i e m O j c o w i e początek naszej cywilizacji europejskiej - judeochrześcijańskiej, i odległe wegetacje sprzed wygnania z r a j u . " p o t e m chrześcijańskiej, zawarli tę wieść w credo, które Pamięć raju głosi ją urbi et orbi — że oto "... oczekuję wskrzeszenia umarłych". Wierzyć w ciała zmartwychwstanie m a obowiązek również religijny Z y d . Otóż i problem raju! Należy teraz poszerzyć analizę N o i teologowie są w ambarasie, bo nie da się po¬ 0 wizję biblijną. Tam i wtedy nie było przemijania, nie by¬ godzić k o n c e p c j i zmartwychwstania - k o m p l e t n i e sza¬ ło śmierci w t y m "dzieciństwie", a więc pamięć nie mia¬ lonej, do niczego w ogóle nieprzydatnej w racjonalnej ła właściwie racji b y t u . Jest to przeżycie pełni " t u i teraz", teologii - z koncepcją życia pozagrobowego i całej która jakby nie podlega zewnętrznym procesom przemi¬ 4 eschatologii, którą m a m y zbudowaną we wszystkich jania i przypominania, bo dopiero "przez nienawiść dia¬ systemach religijnych. bła śmierć weszła w obręb ziemi" i panuje n a d synami Koncepcja zmartwychwstania rodzi się w t e n spo¬ l u d z k i m i - jak mówi Salomon. Człowiek traci raj za sób, że Naród obietnicy, ta społeczność, która się zbie¬ grzech i w t y m samym momencie przyjmuje system mo¬ ra p o d Synajem, a p o t e m Kościół - nie przyjmuje do ralny. Po t y m jak człowiek zgrzeszył, Bóg ze smutkiem wiadomości f a k t u przemijania, więc i zapominania, konstatuje, iż "... człowiek stał się... znający dobro tylko k u m u l u j e w wieczny depozyt synów 1 zło...". Zaraz też Bóg mówi m u "... prochem jesteś" i od¬ Izraela i w "obcowanie świętych" tych, którzy "zasnęli z na¬ dala go z raju i o d absolutu, aby poń "nie sięgnął, by żyć dzieją zmartwychwstania" i "śpią w p o k o j u , oczekując na w i e k i " - tak Księgi Mojżeszowe i Salomonowe . 2 obiecanej nadziei" i (pierwszego, drugiego) przyjścia W i e l k i teolog K a r o l B a r t h dodaje (o czym dowie­ Masjasza. działem się nota bene o d ojca Zbyszka B e n e d y k t o w i - N i e może m i a n o w i c i e być tak, że ktoś k t o jest, ży¬ cza): " A d a m zgrzeszył, gdy chciał stać się e t y k i e m " . je z n a m i , l u b żył, wszystko jedno w j a k i m czasie Istotne, że gdy A d a m stał się e t y k i e m , p o d d a n y zo¬ w przeszłości, by mógł umrzeć i być unicestwiony w za¬ stał śmierci, a więc p r z e m i j a n i u i w t e d y zaczęła się hi¬ p o m n i e n i u . O n należy do naszej wspólnoty i nie może storia, a "... odległe wegetacje sprzed wygnania z r a j u " być tak, żeby o n się nie spotkał z Mesjaszem, gdy Ten możemy już tylko "wspomnieć...". przyjdzie... N i e może być tak, by w Jego tryumfie n a d Cały nasz w i e l k i d r a m a t pamięci i zapomnienia jest śmiercią i historią uczestniczyło tylko Jemu współcze¬ więc w y n i k i e m grzechu pierworodnego osiągniętej sne dojrzałości (którą t a k się szczycimy... ) i takiego para¬ p o k o l e n i e . Dlatego "kościom suchym... mówi A d o n a j Pan:... położę na was żyły... i ciało (hebr. basar d y g m a t u egzystencji wobec transcendencji, j a k i nie¬ = gr. sarks — mięso)... i d a m w a m ducha i ożyjecie.... wątpliwie zawdzięczamy P l a t o n o w i . O t o Ja otworzę groby wasze... i przywiodę was do zie¬ m i Izraela." Zbawienie pamięci - ciała zmartwychwstanie 5 M a m y więc fizyczny, cielesny eschaton, wyznaczony przez f a k t ostateczny - zmartwychwstanie ciała. I to m u s i być f a k t fizyczny, żadnych surogatów, żadnych ja¬ Czy istnieją jakieś elementy rzeczywistości i naszej kichś k o n c e p c j i zastępczych. I to zdecydowanie - żad¬ świadomości, które się j e d n a k wymykają t e m u zobo¬ n y c h ! Z n a m y t e n p r o b l e m u świętego Pawła, który sta¬ wiązaniu m o r a l n e m u do platońskiego paradygmatu, rał się ująć tę tajemnicę dyskursywnie . O n był uczo6 c h o ć wymykając się - są nielegalne? 4 �Szymon Wróbel • D O M O S T W O . B E Z D O M N O Ś Ć . Z A D O M O W I E N I E ny, o n był filozofem, znał świetnie filozofię stoicką, " N a końcu dane jest n a m wspomnieć... " tę słodycz znał judaizm i zmagał się z t y m , j a k wyjaśnić, że to cia¬ "sprzed wygnania z raju", a nasze "kobiety... znów wło¬ ło takie marne i liche, ono właśnie ma w czasach Me¬ żyły kolorowe suknie". sjasza się odrodzić. A l e właśnie tak będzie! Św. Jan, Bezbronni wobec śmierci własnie wobec t a k i c h wątpliwości, z całą m o c ą pod¬ kreśla cielesność, której "ręce nasze dotykały" zmar­ 7 twychwstania ciał (ton sarkon). Gdyby chociaż na Zachodzie t e n d y k t a t p l a t o n i - I na t y m polega szaleństwo wiary, które można zmu niósł pocieszenie wobec śmierci. Oczywiście, jest przyjąć bądź nie, że to oto kiepskie ciało, a jednocze¬ silna koncepcja życia pozagrobowego (w istocie - pla¬ śnie jakże piękne, ono jest, zostaje i nie podlega para¬ tońska), a wiara "poszukująca rozumienia" zamienia d y g m a t o w i metafizycznemu. O n o właśnie w t y m stru¬ ewangeliczną wieść o zbawieniu (zmartwychwsta¬ m i e n i u zapomnienia nie bierze udziału. A l b o uwierzy¬ m y w to nasze przemijanie wobec eschatonu, n i u . . . ) w pocieszającą naukę. matafizycznego Czy więc jesteśmy pocieszeni? N o , chyba nie wszy¬ albo właśnie u c h w y c i m y się tej wieści scy! Ciągle nie bardzo ze śmiercią i przemijaniem mo¬ 0 zmartwychwstaniu, że się spotkamy kiedyś z powro¬ żemy się pogodzić. t e m w raju, p o d Synajem, bądź w Jeruzalem świętym. Przytoczę tylko dwa świadectwa, które t e n niepo¬ kój ilustrują i gdzie znów powraca aspekt d r a m a t u Dramat miłości i piękna " c h w i l i " wobec pamięci i zapomnienia. D w a wiersze głęboko ludzkie i religijne zarazem. Jeden wiersz Le¬ M a m wrażenie, że istnieje też i n n y wyraźny prze¬ śmiana - "Las": kaz, który istnieje na przekór, na przełaj wszystkich ra¬ "Pomyśl: gdy będziesz konał - czem się w tej godzinie c j o n a l n y c h k o n c e p c j i przemijania, wieść, która prze¬ Twoja pamięć obarczy, n i m szczeźnie a m i n i e , mawia do każdego z nas, to jest doświadczenie miłości Wszystką ziemię o s t a t n i m całująca tchem? 1 doświadczenie piękna. Te dwa doświadczenia, tak Czy wspomnisz dzień młodości - najdalszy o d ciebie - podstawowe i realne, że m y - ludzie, n a w e t najgłupsi, za tę jego najdalszość, za o d l o t w podniebie, najprostsi, bez żadnego w ogóle wykształcenia, bez za to, że w n o c k o n a n i a nie przestał być dniem? żadnej uznanej ziemskiej wartości, to doświadczenie mamy, tego doświadczenia nie jesteśmy przez n i c po¬ Czy wspomnisz czyjeś twarze, co - wspomniane - zbawieni. To doświadczenie miłości i doświadczenie zbledną? piękna m a to do siebie, że się nie łączy z żadnym sys¬ Czyli, śmiercią znaglony, zaledwo z n i c h jedną t e m e m r a c j o n a l n y m . Miłość nie jest nigdy "legalna", zdążysz oczom przywołać - niespokojny widz? bo się nie łączy z żadną etyką, czy i n n y m i systemami Czy w popłochu t a j e m n y c h ze zgonem zapasów r a c j o n a l n y m i - j a k k o l w i e k w i e l u próbowało ją "oswa¬ zmącisz pamięć i zawrzesz na sto rdzawych zasuw, j a ć " , robiąc z niej różne jej surogaty. N i e m a jednak i w t e m skąpstwie przedśmiertnem nie przypomnisz systemu moralnego, który by się pogodził z miłością nic? żywą - cielesną i ziemską - bo, jak wskazaliśmy - sys¬ t e m m o r a l n y właśnie zrodził się w t y m m o m e n c i e , kie¬ L u b ci może zielonem narzuci się złotem dy człowiek z " r a j u rozkoszy" został wyrzucony. las, widziany przygodnie - niegdyś - m i m o l o t e m , A piękno? Piękno jest tak ściśle związane z miło¬ co go wywiał z pamięci n i e p r z y t o m n y czas?... ścią i tak ściśle związane z naszą cielesnością! Jakoby I , ócz zezem niecałe rojąc nieboskłony, podlega t y m wszystkim procesom zapomnienia, wie¬ łzami d r u h a powitasz - i umrzesz wpatrzony trzenia, znika, a m i m o to - daje sobie radę z tą całą w las nagły, niespodziany, zapomniany las!... " "korupcją" i erozją naszej egzystencji. N i e c h m i ktoś pokaże, że sobie nie daje rady! A l e do czego - jako cie¬ (Uwaga: lesne - pasuje? D o niczego. P l a t o n nie wiedział, co "Pomyśl: gdy będziesz konał - czem się w tej godzinie wariant krótszy, jeśli brak miejsca: z n i m zrobić, j a k sądzę, widząc nieprzystawalność jego Twoja pamięć obarczy, n i m szczeźnie a m i n i e . . . m o c y do sensu dla r o z u m u . Umieścił piękno gdzieś Czy wspomnisz dzień młodości... - z b o k u h i e r a r c h i i idei, zasłonięte przez dobro (kalaga- za to, że w n o c k o n a n i a nie przestał być dniem? tia), które było na szczycie h i e r a r c h i i . Eros zaś był Czy wspomnisz czyjeś twarze... u Platona "po p r o s t u " dążeniem do dobra, do szczytu Czy w popłochu t a j e m n y c h ze zgonem zapasów... h i e r a r c h i i idei. Ta racjonalna k o n s t r u k c j a okazała się w tem skąpstwie przedśmiertnem nie przypomnisz nic? w naszej cywilizacji zupełnie jałowa. Wszyscy "na Za¬ chodzie" ją muszą przyjmować, ale n i k t , k t o doświad¬ L u b ci może zielonem narzuci się złotem czył piękna i miłości - w tę konstrukcje nie wierzy. I c h las, widziany przygodnie - niegdyś - m i m o l o t e m , słodkie, żywe doświadczenie, powszechnie uprawiane co go wywiał z pamięci n i e p r z y t o m n y czas?... poza legalnym paradygmatem zachodniej cywilizacji, I . . . łzami d r u h a powitasz - i umrzesz wpatrzony ściąga ją na jej " m a n o w c e " . w las nagły, niespodziany, zapomniany las!...") 5 �Szymon Wróbel • D O M O S T W O . B E Z D O M N O Ś Ć . Z A D O M O W I E N I E I n n y wiersz, który groźnie kwestionuje n a w e t taką ubogą, szczątkową wartość naszego 0 cudzie! O , cóż za tajemnica, że oddajemy się roz¬ doświadczenia kładowi - (obrazów, wspomnień... ) i jeszcze bardziej kwestionuje Zaiste - z nakazu Boga, który daje też n a m wiecz¬ nas - w naszej hamletycznej metafizyce i jej dyskursie. n y odpoczynek." Wiersz R. M . Rilkego z "Księgi godzin", w przekładzie W i t o l d a Hulewicza: 1 dalej: "Jakiejże słodyczy życia smutek się nie d o t k n i e ! "Już berberysy dojrzały czerwone, Wszystkie najpiękniejsze dogorywają słabe astry w grzędzie. mgnieniem, chwile - jedynym są K t o nie bogaty, gdy lato skończone, I wszystko to bierze śmierć! nie znajdzie siebie i wciąż czekać będzie. A l e w blasku Twojego oblicza, Chryste, i w słody¬ A k t o się lęka zamknąć teraz oczy, Temu, którego wybrałeś, daj wieczny odpoczynek... " czy Twego piękna bo nie wie, czy obrazów tłum potężny czeka w n i m tylko, rychło n o c się zmroczy, I n n y ważny wątek: i w jego c i e m n i w i e l k i się roztoczy: - "Boga ludziom nie dane jest widzieć; t e n jest m i n i o n y starzec niedołężny. N a niego nie śmieją spoglądać i zastępy anielskie Tylko przez Ciebie, o Przeczysta, objawiło się lu¬ N i c doń nie przyjdzie, dzień m u się nie zdarzy, dziom Słowo wcielone... " bo j e m u kłamie zdarzeń wszelkich zrąb; i Ty, mój Boże, j a k głaz, który waży, I pojawia się wątek raju: t a k Ty codzienne pociągasz go w głąb". " C h ó r świętych odnalazł źródło życia i drzwi raju; Powrót do raju n i e c h i ja odnajdę drogę... zgubiona owcą i ja jestem; zawołaj m n i e , Zbawco, i zbaw m n i e . . . " O t o propozycja wizji, której nie mogłem przedsta¬ wić w n u m e r a c h "Kontekstów", bo właśnie byłem "Obrazem jestem niewypowiedzialnej Twojej sławy, w podróży... c h o ć i rany noszę grzechów... C h o d z i m i a n o w i c i e o eschatologiczne wizję "po¬ Uczyń m n i e znów mieszkańcem r a j u . " w r o t u do r a j u " i "wiecznej pamięci", którymi wymyka¬ m y się absolutowi, a które sa zawarte w prawosławnym I modlitwa: obrzędzie pogrzebowym. W tej części Kościoła, który "Boże duchów i wszelkiego ciała, któryś śmierć po¬ jest na Wschodzie, używa się zupełnie i n n e j formuły bił i diabła obezwładnił pocieszenia wobec śmierci. Formuła ta wychodzi z na¬ i żywot światu T w o j e m u darował; szej cielesności, pochyla się n a d bólem, że ktoś odcho¬ sam, Panie, u k o j . . . sługę Twego (imię) w miejscu ja¬ dzi. N a d otwartą trumną - śpiew: "Priiditie posliednieje snym, w miejscu ochłody i odpoczynku... Gdyż Ty jesteś zmartwychwstanie i życie i pokój calowanije...- sługi Twego, który zasnął... " Przyjdźcie, bracia, dajmy o s t a t n i pocałunek umar¬ łemu. Dziękujmy Bogu. Wieczna pamięć O , t e n teraz osłabł, odłącza się o d swoich b l i s k i c h i do grobu spieszy. A czyż dla tego troszczył się o marne i namiętne W końcu prawosławnego obrzędu pogrzebowego, ciało... który j a k widzieliśmy jest zbudowany na obrazach cie¬ O , jakie pożegnanie... j a k i płacz, j a k i szloch w tej lesności i jej d r a m a t u , pojawia się koncepcja, która godzinie! jest wyraźnie wyjęta z Pisma i objawienia Mojżeszowe¬ Ucałujmy będącego przed chwilą z n a m i ; go: w i e l k i h y m n , gdzie śpiewa się tylko d w a słowa: Oddaje się grobowi, k a m i e n i e m zamyka, zamiesz¬ " W i e c z n a pamięć, wieczna pamięć, wieczna pa¬ kuje ciemność... mięć..."- powtarza się bez k o ń c a . W i e l k i płacz i szlochanie, wielkie westchnienia... " P a m i ę ć " jest ujęta w tej l i t u r g i i nie w sensie pla¬ hades i zatrata... " tońskim, nie jako " m e c h a n i z m metafizyczny", który odnosiłby nas do metafizycznego początku i k o ń c a . I znowu: Powoduje ona raczej, że t e n , k t o "zasnął" pozostaje "Płaczę i szlocham, gdy wmyślam się w śmierć z n a m i , o n czy ona z n a m i czeka... i widzę nasze piękno stworzone na obraz Boży, Dlaczego mówię, że to jest związane z o b j a w i e n i e m a teraz leżące w grobie, zdeformowane bez chwały Mojżeszowym? W Piśmie b o w i e m mówi się, że gdy i blasku! ktoś zmarł, "został przyłączony do r o d u swego, do na6 �Szymon Wróbel • D O M O S T W O . B E Z D O M N O Ś Ć . Z A D O M O W I E N I E r o d u swego": "Odszedł i umarł A b r a h a m . . . i został przyłączony do r o d u ( am) swego." Podobnie s "i... Izmael... przyłączony do r o d u swego"; " I umarł Izaak i został przyłączony do r o d u swego." 8 Te wyrażenia wiąża się zawsze, a pewnie i oznaczają - złożenie do grobu rodzinnego i czuwanie n a r o d u przy swych grob a c h . Tak też zaaranżował swą śmierć i pogrzeb pa­ 9 triarcha Jakub, ojciec i e p o n i m l u d u Bożego. 1 0 Dlate¬ go też Mojżesz zabiera z n i e w o l i egipskiej kości Józefa i l u d grzebie je po 400 l a t a c h na p o l u jego ojca, Jaku¬ ba w Sychem. 1 1 A "największy Prorok", Mojżesz - pi¬ sze (jak mówi T a l m u d ) o swej śmierci "we łzach", że " n i k t nie będzie znał grobu jego" i nie dodaje, że "zo¬ stał przyłączony do r o d u swego"... 1 2 Ta trwała o b e c n o ś ć i związana z nią pamieć o t y c h , którzy odchodzą, jest skupiona wokół grobów i naszej cielesności, a "wieczna p a m i ę ć " l u d u przymierza i Ko¬ ścioła antycypuje zmartwychwstanie. W t e n sposób w c h o d z i m y w n u r t "realizmu escha¬ tologicznego", czy i n n y m i słowy - "eschatologii zreali¬ zowanej" i takiej świadomości, jaka nie byłaby możli¬ w a bez tej niesamowitej wieści mesjańskiej. Judaizm i liturgia starożytnego i wschodniego Kościoła z niej i głównie z niej czerpią! Przedstawia ją też kanoniczna i k o n a zmartwych¬ wstania: W jej c e n t r u m Chrystus stoi na pogruchota¬ n y c h "miedzianych w r o t a c h " , i podając rekę p r a o j c u A d a m o w i , wyprowadza go z otchłani hadesu. Za n i m i w tle zebrała się cała ludzkość starego i nowego przy¬ mierza. N i e m a już więcej historii, jest eschatologicz¬ ne, wieczne teraz, n i c nie przemija (oprócz śmierci...). Wszyscy spotykamy się p o n o w n i e - w Raju, p o d Syna¬ j e m , w swiętym Mieście... To wszystko, uważam, spotyka się też w naszym do¬ świadczeniu codziennym; Znów - powraca wiersz J u l i i H a r t w i g o kobietach, które "patrząc na blaknące foto¬ grafie... i . . . osierocone", w żałobie, ale jakby szydząc z pamięci "... znów włożyły kolorowe suknie"... Sola fide — Tol'ko wieroju, Paryż, 1966 Gn. 3,19-23; Sap. 2,24 I kor, 1: gr. moria, skadalon O . C U L L M A N N , Unsterblichkeit der Seele oderAu¬ ferstehung der Toten? S t u t t g a r d , 1962 37,1-14 Ezech, 1 Kor. 15,42-57 I Jan, 1 Gn, 25,8; 25,17; 35,29; 49,29 — 33 R. de V A U X , La Genese, Paryż, 1951, s. 118 Gn, 49,29 — 33 Ex 13,19; Joz 29 — 33 Deut 34 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/548c0ac37d95cac256bb9688fe53b78e.pdf cb47ebfe37050e1df2ac20d86aff3861 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2950 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2754 Title A name given to the resource "Uciekające zdjęcia" - Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.168-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Uciekające zdjęcia" - Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim Zbigniew Benedyktowicz R o k 1992 o b f i t o w a ł wieloma wydarzeniami w życiu K r a k o w a , „ P i w n i c y pod Baranami" i jej przewodnika i Mistrza, Piotra Skrzyneckiego. Wystarczy w s p o m n i e ć o c a ł y m cyklu o b c h o d ó w Święta K o p c ó w , rekonstrukcji Przysięgi Tadeusza K o ś c i u s z k i na R y n k u K r a k o w a i H o ł d u Pruskiego. Z a wszystkimi tymi wydarzeniami - spektaklami kryła się nieodmiennie ich sprawcza, demiurgiczna p o s t a ć , Wielkiego Maga z K r a k o w a - Piotra Skrzyneckiego. Kiedy na jesieni z n a l a z ł e m się w Krakowie, z a s t a ł e m Pana Piotra przy pracy nad kolejnym projektem. P r z y g o t o w y w a ł się do realizacji swego filmu 0 groblach na Groblach. Była to okazja, by p o p r o s i ć o r o z m o w ę na temat, m o ż e najmniej znany w jego wielostronnej a k t y w n o ś c i , mianowicie poroz­ m a w i a ć o jego twórczości filmowej. W listopadzie Pan Piotr żył j u ż realizacją tzw. „ u c i e k a j ą c y c h zdjęć" do tego filmu. Wydarzenia goniły wydarzenia: „ p o drodze" trwały przygotowania, b ą d ź j u ż miały miejsce obchody piwniczne, z w i ą z a n e z innymi wielkimi postaciami K r a k o w a : urodzinowo-jubileuszowe uroczystości p o ś w i ę c o n e D r . Andrzejowi Szczeklikowi; Prof.Henrykowi Markiewiczowi; Jerzemu Turowiczowi. T y m bardziej, w i ę c c h c i a ł b y m , z ł o ż y ć p o d z i ę k o w a n i e Panu Piotrowi, że znalazł czas na r o z m o w ę o tym, co nie mniej leżało mu wtedy na sercu, i za to, ż e w ten s p o s ó b m o g l i ś m y w tym specjalnym „ f i l m o w y m " numerze „ K o n t e k s t ó w " z a p i s a ć i z g r o m a d z i ć tak obszerną d o k u m e n t a c j ę do ś w i e ż o co p o w s t a j ą c e g o filmu, filmu znajdującego się in statu nascendi. Po zapisie rozmowy, czytelnik znajdzie szkic-eksplikację scenariusza autorstwa Piotra Skrzyneckiego O groblach na Groblach oraz dwa wiersze Zbigniewa K s i ą ż k a s t a n o w i ą c e teksty piosenek napisanych do tego filmu. „ U c i e k a j ą c e zdjęcia" to termin techniczno-produkcyjny znakomicie, z praktyki, znany filmowcom, mniej antropologom. Oznacza on zdjęcia, do których trzeba przystąpić natychmiast, gdy obiekty (także np. stany pogody, pory roku itd), k t ó r e chcemy zarejestrować m o g ą przestać istnieć. Inaczej m ó w i ą c są to obiekty, k t ó r y c h z a g r o ż o n e istnienie wymaga s z c z e g ó l n e g o ( c z ę s t o k r o ć p r z y ś p i e s z o n e g o ) trybu pracy tak by u r a t o w a ć szansę realizacji c a ł e g o filmu, w e d ł u g przygotowanego programu. Konkretnie ó w termin słyszałem, gdy padał wielokrotnie podczas narady produkcyjno-realizatorskiej do filmu O groblach..., gdy przygotowywano się do zdjęć, w miesz­ kaniu, w k t ó r y m p r z e b y w a ł niegdyś bohater filmu, tak by z d ą ż y ć przed w y p r o w a d z k ą obecnej właścicielki i lokatorki, zanim mieszkanie to nic opustoszeje, zanim nie zostanie oddane do remontu, po k t ó r y m nigdy więcej n i e m o ż l i w e b y ł o b y zarejestrowanie jego dawnego w y g l ą d u . U r z e k ł mnie ó w termin „uciekające zdjęcia" z w ł a s z c z a t k w i ą c y w nim, jego wymiar metafizy­ czny. M y ś l ę bowiem, ż e w tym metafizycznym sensie „ u c i e k a j ą c y c h zdjęć" kryje się także formuła, k t ó r ą by o b j ą ć m o ż n a f i l m o w ą i n i e f i l m o w ą t w ó r c z o ś ć naszego R o z m ó w c y i Autora, a także o w ą d z i w n ą , tajemniczą aurę j a k a go otacza. Fol. Krzysztof Tyszkiewicz Z . B . I l u d z i . . . P a n i E d y t a nie ż y j e , k i e d y u m a r ł a ? P . S . N i e ż y j e . U m a r ł a jeszcze przed w o j n ą J a r u z e l s k i e g o . N i e s t e t y , n i e żyje... B y ł a bardzo c i e k a w ą , d z i w n ą k o b i e t ą , u w i e l b i a n ą o s o b ą , bardzo z a n g a ż o w a n ą w d z i w n e ś w i ę t a k r a k o w s k i e . O n a te ś w i ę t a p o k o c h a ł a Z . B . P a n i e P i o t r z e , p r o s z ę p o w i e d z i e ć , j a k i b y ł t y t u ł p i e r w s z e g o filmu? P . S . Dwa pawie na złotych sznurkach. S k ą d s i ę w z i ą ł t y t u ł . W ł a ś c i w i e i n a m o p o w i a d a ł a . . . I t a m , n a S a l w a t o r z e , u niej s p ę d z a l i ś m y c u d o w n e W i e l k a n o c e , o n a j e s t to n i to film n i to i m p r e s j a filmowa, b o to nie j e s t film j a k o film. r o b i ł a d r u g i d z i e ń ś w i ą t , t a k i e u c z t y W i e l k i e j N o c y . P i ę k n i e to r o b i ł a , R a c z e j ż y w e o b r a z y - m o ż e t a k to t r z e b a b y b y ł o n a z w a ć . T r e ś c i ą i c h bardzo uroczyście. Pięknie. b y ł a kobieta , E d y t a Sicińska, p r z y j a c i ó ł k a nasza piwniczna, moja, K o c h a ł a koty, a S a l w a t o r p e ł e n jest k o t ó w . O n a m i a ł a taki c u d o w n y Janiny Garyckiej, Austriaczka. Bardzo w a ż n e : egzotyczna uroda, p o m o s t p r o w a d z ą c y d o k u c h n i n a g ó r ę , ż e b y te k o t y m o g ł y s w o b o d n i e E u r o p e j k a , inteligentka, w latach 20-tych, 30-tych, b y ł a z w i ą z a n a w c h o d z i ć . B a r d z o przyjemne. A l e w r ó ć m y do rzeczy. z k r ę g a m i artystycznymi, m . i n . W i t k a c y jej portrety m a l o w a ł , a malo­ I teraz t a k : W i e l k a n o c ł ą c z y s i ę t a m n a S a l w a t o r z e z E m a u s e m , w a ł j e m o ż n a t u p o w i e d z i e ć r e a l i s t y c z n i e , nie p o w i t k a c o w s k u , b a r d z o z wielkim odpustem, p r z y p a d a j ą c y m n a drugi d z i e ń świąt n a p a m i ą t k ę d o b r e to b y ł o . N o c ó ż b y j e s z c z e m o ż n a d o d a ć , b y ł a ż o n ą G a ł u s z k i tej sceny, o k t ó r e j m ó w i E w a n g e l i a , n a p a m i ą t k ę tego w i e l k i e g o 1 c ó r k ą konsula austriackiego, a J ó z e f Aleksander G a ł u s z k a b y ł p o e t ą , spotkania Chrystusa, j u ż po zmartwychwstaniu, n a drodze do E m a u s . bardzo ciekawie z w i ą z a n y m z r o d z i n ą Rostworowskich, bo b y ł K r a k o w s k i E m a u s łączy się z n ó w z Norbertankami b e z p o ś r e d n i o , sekretarzem K a r o l a H u b e r t a Rostworowskiego, stąd zaprzyjaźniła się z tym klasztorem... I j a c h c i a ł e m z r o b i ć w ł a ś n i e taką impresję f i l m o w ą z jego synami, no n a p r z y k ł a d z M a r k i e m R o s t w o r o w s k i m , t y m o d 0 niej, o E d y c i e . s ł y n n y c h w y s t a w , z M u z e u m N a r o d o w e g o . O n a szalenie p r z y j a ź n i ł a P l a n b y ł taki: s p o t k a l i s i ę p r z y j a c i e l e w W i e l k a n o c , k t ó r e j o n a j u ż nie się z „ P i w n i c ą " , kiedy „ P i w n i c a p o d B a r a n a m i " b y ł a j u ż t r o c h ę taka u r z ą d z a , c i k t ó r z y jeszcze żyją, c ó r k a , m ą ż , inni, m i ę d z y i n n y m i w ł a ś n i e „bardzo znana" w Krakowie. M a r e k R o s t w o r o w s k i . ( Z t y c h , c o p r z y c h o d z i l i j u ż p o ł o w a nie ż y j e . ) Z . B A gdzie m i e s z k a ł a ? T o z d a j e s i ę w a ż n e . 1 p o t e m m u s z ą d o t k n ą ć s i ę tego E m a u s u c i ludzie, k t ó r z y p r z y c h o d z ą P . S . N o właśnie... O n a m i e s z k a ł a n a Salwatorze k o ł o klasztoru j ą w s p o m i n a ć . A j ą o g l ą d a m y p r z e z p o r t r e t y W i t k a c e g o w t y m filmie. Norbertanek. Bardzo była z w i ą z a n a z Salwatorem, bardzo lubiła T o o d niej w ł a ś n i e d o w i e d z i e l i ś m y s i ę tej h i s t o r i i , ż e N o r b e r t a n k i S a l w a t o r , b o to j e j p r z y p o m i n a ł o t r o c h ę W i e d e ń , ta g ó r a ( K a l e n b e r g w drugi d z i e ń Ś w i ą t , kiedy trwa c u d o w n y E m a u s , w y p r o w a d z a ł y n a nie K a l e n b e r g ) zawsze tam j e ź d z i ł a . . . B y ł a t ł u m a c z k ą litertury niemiec­ dziedziniec pawie, k t ó r e h o d o w a ł y , i zawsze, j a k o taki z n a k wieczno­ k i e j , m . i n . p r z e t ł u m a c z y ł a T o m a s z a M a n n a Józefa i jego braci. I o n a ści, n i e s k o ń c z o n o ś c i te p a w i e b y ł y w y p r o w a d z a n e . L u d z i e p r z y c h o d z i l i nas z a p r a s z a ł a n a p r z y j ę c i a , takie t r o c h ę snobistyczne... I n n a s p r a w a , o g l ą d a ć te p a w i e , g ł a s k a l i j e . M o d l i l i s i ę . D l a c z e g o p a w i e ? W ł a ś n i e , że wtedy nas traktowano, j a k b o h e m ę , t a k ą t y p o w ą b o h e m ę przed­ j a k o s y m b o l n i e ś m i e r t e l n o ś c i c z y w i e c z n o ś c i , j a k g d y b y to b y ł y t a k i e w o j e n n ą - j a k g d y b y m ó j B o ż e - t a k ą bez p r z y d z i a ł u . . . J ą z n a ł e m ptaki c h w a l ą c e czas Z m a r t w y c h w s t a n i a , czas Wielkiej N o c y . b a r d z o d o b r z e o d k ą d z a p r z y j a ź n i ł a s i ę z „ P i w n i c ą " . U r z ą d z a ł a te c u d o w n e p r z y j ę c i a , p o t e m w y s z ł a z a m ą ż z a S i c i ń s k i e g o , takiego N o to te t r z y e l e m e n t y , i j e s z c z e j e j d r o g a , k t ó r ą c h o d z i ł a z a w s z e j e d n e g o p r z e m i ł e g o c z ł o w i e k a , k t ó r y ż y j e jeszcze... w a ł a m i w i ś l a n y m i d o k a w i a r n i L i t e r a c k i e j - to b y ł b y c z w a r t y element tego filmu - m i a ł y s k ł a d a ć s i ę n a t ę i m p r e s j ę . C ó r k a z n a l a z ł a jej k o s t i u m N o i s t ą d t a k a inwencja. B o j a c h c i a ł e m w j a k i ś s p o s ó b , nie p i s z ą c u k o c h a n y z lat 3 0 - t y c h , p r z e b r a l i ś m y j e d n ą p a n i ą o figurze p o d o b n e j p a m i ę t n i k ó w , z a z n a c z y ć miejsca i sprawy, i ludzi, z k t ó r y m i się do Edyty, i kiedy j u ż o p u ś c i l i ś m y d o m , i p o k a z a l i ś m y Salwator, s p o t k a ł e m w K r a k o w i e . J a c h c i a ł e m z r o b i ć przekaz... jakikolwiek. S a l w a t o r j a k o t a k i e miejsce j e j u k o c h a n e i n a t u r a l n i e k o t y , k t ó r e t e ż D l a c z e g o c h c i a ł e m r o b i ć film? - B o , w y d a w a ł o s i ę , ż e to n a j ł a t w i e j jest u w i e l b i a ł a , j a k p r z e s z l i ś m y przez jej d o m , jej portrety W i t k a c e g o m i w ł a ś n i e z r o b i ć : film, n a k t ó r y m s i ę k o m p l e t n i e n i e z n a m i nie m a m w ł a ś n i e , i l u d z i e p r z y p o m i n a l i ( t u j u ż w k o n w e n c j i realistycznej w t y m tutaj ż a d n y c h s k r ę p o w a ń . M i a ł e m ten p o m y s ł b a r d z o d a w n o z t y m , ż e filmie) swoje k o n t a k t y z n i ą . ( C i k t ó r z y j ą z n a l i . ) A p o t e m p r z e s z l i p r z e z o n się w ł a ś c i w i e „ s p a l i ł " , p e w n y c h e l e m e n t ó w j u ż nie m a , po prostu, p l a c , n a k t ó r y m s z a l a ł E m a u s , ten w s p a n i a ł y E m a u s , c u d o w n y ten w Krakowie. 168 �odpust i udaliśmy się na dziedziniec Norbertanek, gdzie zakonnice właśnie wyprowadziły piękne pawie. A potem z daleka ukazała się jej sylwetka, pod Wawelem, w tym kostiumie przedwojennym. I to byłoby właściwie wszystko. Bo to jest prosta narracja. I na tym miał polegać ten film, że to jest opowieść o miejscu, opisanie kotów i opisanie jej portretów. Ja chciałem tylko tyle pokazać, że ona nam powiedziała 0 tych pawiach... A dziewczyna, która ubrała się w ten jej kostium 1 szła, w tym pięknym oliwkowym kostiumie, szła po tych wszystkich znakach tajemnych, szła i rysowała po murach, żeby zadziwić ludzi... I to także w tym filmie jest jak ona rysuje. Z.B. A złote sznurki?... P.S. Pytasz o tytuł. Dlaczego ten film tak nazwałem?...Bo zawsze zakonnice wyprowadzały te pawie na złotych sznurkach. Z.B. I to pierwsze Twoje doświadczenie filmowe pociągnęło za sobą następne, przy którym teraz jesteś. P.S. Tak, ten pierwszy mój film, to była, można powiedzieć, robota dość amatorsko zrobiona, miałem oczywiście współpracowników zawodowców, operatorem był Jacek Siwecki z Krakowa, ale trzy dni na to zaledwie mieliśmy, bardzo szybko to było zrobione. Montowane było w Warszawie. Ale to już wtedy bardzo się łączyło z tym moim obecnym zamiarem, mianowicie z pomysłem by zrobić taką opowieść 0 placu Na Groblach, gdzie spędziłem 20 lat, przeszło nawet. To bardzo zresztą ciekawa historia. Bardzo przyjaźnię się z Janiną Garycką, jak wiesz, ale ja się tam u niej znalazłem przez moje nieszczęście. Złamałem nogę i nie miałem gdzie mieszkać wtedy. I ona mnie ze szpitala sprowadziła do siebie i tam miałem być tylko chwileczkę, a byłem 20 lat. Przez 20 lat tam zostałem. Ja już się bałem, że umrę na tych Groblach... Z.B. Ten film więc ma być o miejscu bardzo związanym z Tobą. Pamiętam, jak się przyjeżdżało do Krakowa, to właśnie mówiono, że jak ktoś chce Piotra znaleźć, to trzeba wpierw na Groblach pytać, bo Ty byłeś wtedy człowiekiem nieuchwytnym, a Groble były takim adresem Twoim, pewnym, stałym. P.S. Tak było. Tamte czasy stają się coraz mniej dostępne, coraz mniej uchwytne, coraz trudniejsze do opisania, a co dopiero mówić do pokazania. Potem miałem taki pomysł, tylko że u mnie wolno to wszystko strasznie idzie, chciałem zrobić sceny w naszym punkcie spotkań, niestety Kolorowa, kawiarnia, gdzie przychodziliśmy 30 lat, została zlikwidowana, jest tam teraz już bar, taki nowy „piękny", wiesz, jak teraz wszędzie. Z.B. Kraków się strasznie zmienia... P.S. Tak, i trzeba się spieszyć, bo inaczej tego się nie wygra, no i te miejsca, nasze to zupełnie taka już kompletnie zagrożona rzeczywis­ tość. A to nawet już nie tylko z perspektywy czasu śmierci wydaje mi się ważne. Bo jeżeli się spotkamy po śmierci, a mam ten zamiar, to ja tak samo Ci opowiem to, co teraz, bo tamten czas się skończył, no umarł po prostu. Z.B. Ale Groble istnieją, żyją... P.S. I mnie to najbardziej imponuje, ludzie odchodzą, domy zaczynają być, wiesz, zmieniane, malowane. Tu trzeba się spieszyć. Ja wiedzia­ łem, że to są uciekające zdjęcia. Że to jeszcze jest miejsce, które jest do opisania, ponieważ ono jest jeszcze do pewnego stopnia takie samo, a już za trzy, cztery lata ono będzie skończone, bo tam taki wielki hotel budują i tam będą parkingi. A to, co jest dla mnie fascynujące, to to, że ten plac Na Groblach - najbardziej ponury, zapluty plac w Krakowie - właściwie dzięki tej Janinie Garyckiej, gdy żyły jeszcze w tym mieszkaniu dwie stare ciotki, które lubiłem, to był - przez lata - jedyny taki prawdziwy ośrodek, nazwijmy to, artystyczny. Bo tam naprawdę przychodziło mnóstwo ludzi do tej kuchni, i na to podwórko, po którym latały szczury. Ja nie mówię o artystach i ludziach z samej „Piwnicy", bo poza tym, tam wszyscy bywali w tejże kuchni. I z dużym zaciekawieniem, dziś patrzę na to, bo to było dość egzotyczne. I to jest bardzo śmieszne, że to nie była żadna koncepcja, wiesz, estetyczna, czy coś w rodzaju manifestu, czy wymyślonego programu artystycznego, żebyśmy mogli się w tej kuchni spotykać... Po prostu nie było gdzie. To była konieczność. Nocne życie, jak wiadomo, nie istniało. Był tam jeden SPATiF, czy coś takiego, ale zamykali wcześnie. A już mowy nie było o żadnych naszych kabaretowych spotkaniach w „Piwnicy". Po kabarecie w „Piwnicy" nie wolno było zostawać, za żadną cenę, to też paradoks! Pół godziny po kabarecie musieliśmy wychodzić, nie dało rady, natychmiast nas wyrzucali. I pewnego dnia ja zaprosiłem ludzi do tej kuchni, no i potem przychodziliśmy tam prawie codziennie. W nocy... Tam bywała czasem niesamowita ilość ludzi. Ktoś kiedyś przyprowadził 30 czy 20 aktorów, z Moskwy, tam bywał i Łomnicki, 1 Hasior, i Łucja Prus - pamiętam taka była wspaniała itd., itd. Dziesiątki ludzi tam przychodziło rozmaitych, którzy przez „Piwnicę" się przewijali. Była to zupełnie sytuacja dziwna. Tymczasowa. Ale ja wtedy tamto uważałem za rzecz stałą, niezmienną. Trzeba było sobie czas urozmaicać i stąd, w ogóle, ta cała sprawa „Piwnicy". Tak, dziś wydaje się, że to już nie ma sensu, bo czas jest teraz bardzo interesujący, tyle rzeczy dzieje się ciekawych naokoło. Ale jednocześnie mi się wydaje, że to chwilowo tylko. No nie wiem, może to będzie miesiąc, dwa... trzy... Z.B. I co, będzie znowu potrzeba takich miejsc jak Groble, żeby gdzieś uciec, schować się? P.S. Tak, żeby uciec, bo tam jednak to był taki trochę azyl. To była trochę taka ucieczka przed rzeczywistością. Bo ten film właśnie dotykać ma kwestii pewnej tajemnej enklawy, jaką jest „Piwnica" w Krakowie, czy jaką były Groble, zresztą te rzeczy będą się nakładać na siebie w filmie. Bo dla mnie moje bycie na Groblach, w mieszkaniu Janiny, ciotek itd., itd., i jednocześnie moje uczestnictwo w życiu na Groblach (mnie tam bardzo polubili), to rzecz, którą się do dzisiaj zdumiewam. I to zdumienie, że coś takiego jest możliwe, chciałbym wywołać w obrazach. Bo dla mnie ten pobyt jest takim surrealnym przedstawieniem, które trwało 20 lat, z którego ja sobie już zdawałem sprawę będąc tam wtedy. I ten film ma być skonstruowany jak przedstawienie. Ja sobie wyobrażam jedenaście zdarzeń z tych dwudziestu lat, być może trzydziestu, które, dziś już, trzeba będzie zainscenizować. I które są opisane, bo opowiedziałem to jednemu poecie - Zbigniewowi Książkowi, a on ułożył to w wiersz, który stał się tekstem piosenki. Z.B. A kto pisze muzykę? P.S. No, oczywiście, Zygmunt! Zygmunt Konieczny. Nie tylko dlatego, że to znakomity, niezwykły, wspaniały nasz kompozytor. Ale on także był bardzo związany z Groblami. I on to czuje świetnie. Tam się właściwie wychował, nie powiem: ukształtował. Tam jadł jajecznicę u Janiny, zupy u cioci Oli itd., itd. Wiesz On tam żył tak jak my. Żył co noc, bo nie było gdzie żyć. I te noce tam... - to będzie bardzo ważnym elementem. Tam nie ma czasu, tam każda chwila jest ważna... Bo każde takie zdarzenie, każda chwila może się okazać chwilą ostatnią, bo czasem też taka chwila wywołana w obrazie, którą się przywołuje, może się okazać, że to nie chwila wcale, ale że to trwało 20 lat... I ja teraz mam taki pomysł, który jest dla mnie bardzo ważny. Widzisz, te zdarzenia opisane w piosence, która będzie na końcu, ja chcę opowiedzieć mojej własnej babce - co nie będzie w tym filmie wyraźnie powiedziane. - To jest moja z nią rozmowa, takie do niej przesłanie. A ja oglądam te Groble jakbym umarł... Znane jest powiedzenie Marka Aureliusza: Pamiętaj człowieku, jak się budzisz dzisiaj rano, traktuj siebie, jakbyś umarł wczoraj, a dzisiaj zmartwych­ wstałeś i żyj tak, jakbyś chciał. - I to trochę jest taka wykładnia. Boja miałem tę bardzo śmieszną babkę, taką ekscentryczną, bardzo ciekawą, którą lubiłem, ale nie zdążyłem nigdy dobrze jej poznać. Ona mnie fascynowała i fascynuje do dziś. Chodziła w długich pelerynach, w modnych kapeluszach, jako małe dziecko to zauważyłem. Jeździła zawsze wspaniałym samochodem po Warszawie. Potem pojechała do Paryża... Zamordowali ją Niemcy w 41 roku. Czekaj, kiedy Niemcy zajęli Paryż... w 40-tym, to ona została zamordowana w 41 roku. Ja zrozumiałem dopiero potem dlaczego matka tak strasznie płakała w 40 roku na Nowym Świecie. Pamiętam szliśmy wtedy w Warszawie Nowym Światem i ona mnie gdzieś chowała po kątach. I ja mówię: Dlaczego płaczesz? „...No bo Niemcy zajęli Paryż!"- ona powiedzia­ ła...- „Nie zobaczysz już więcej, babki... swojej..." I nie zobaczyłem. Ona została zamordowana w Mauthausen, jak większość tej rodziny. To była niesamowicie fantazyjna kobieta, ta moja babka. I ja jej chcę to moje życie na Groblach opowiedzieć, i o tych zdarzeniach rozmaitych, których tu byłem świadkiem... Chcę jej to powiedzieć tak, jak do matki. Dlatego ona na początku filmu się pojawi, jak jedzie pięknym samochodem z 30-tego roku. To będzie konfiguracja kompletnie niezrozumiała dla widza, ale dla mnie ważna. Ja nie mogę być konferansjerem tych wydarzeń. Bo to będzie takie wspominanie nie wspominanie, wolałbym te zdarzenia opisywać, ale oczywiście komuś, nie sobie. Poza tym ja chcę zrobić przedstawienie 0 groblach na Groblach, ale przedstawienie takie prawdziwe, wiesz, oczywiście dla publiczności, zresztą ono będzie robione z publicznoś­ cią. Tak chciałem. Z.B. Zaczepieniem tych wszystkich wydarzeń jest dom na Groblach 12, bo to był ten ostatni Twój stały adres? P.S. Tak, to dom Janiny, przez który to dom te zdarzenia są jak gdyby obserwowane. Ale ja nie chcę żeby to było o Janinie, ani nawet o jej domu, a tylko o tym, że przez to okno jedno, na świat spoglądałem... 1 to jest zabawne, że ilekroć chciałem opowiedzieć, co tam widziałem, to mi nikt nie wierzył. I po to jest, w ogóle, to przedstawienie: żeby ci mieszkańcy, ci, co jeszcze żyją, wiedzieli o tym, co się wydarzyło, dlaczego tam było tak zabawnie, właśnie poza domem Janiny, który był strukturą podstawową wewnętrzną - tak myśmy na to patrzyli. Ten dom oczywiście będzie opisany, ale nie on tu jest najważniejszy. Przede wszystkim: Groble. Jeżeli uda mi się ten film o Groblach zrobić, to może potem uda mi się i o Janinie opowiedzieć. Bo to jest fascynujące: jej awantura z „Piwnicą". Wyobraź sobie młodą, piękną kobietę, intelektualną, asystentkę, profesorkę Uniwersytetu, i ona nagle kiedyś do tej naszej brudnej „Piwnicy" przychodzi i tu zostaje. Dlaczego tu została, zamiast pisać naukowe prace. Jest przecież doktorką filologii, napisała parę wspaniałych prac, a została malarką obrazów i naszą scenografką wspaniałą. Ileż ona programów zain­ spirowała, ileż tekstów zasugerowała. Z.B. Do dziś jest takim strażnikiem tradycji piwnicznej... P.S. No, tak!... I to wszystko jest dla mnie nie mniej zdumiewające. Że 169 �ona i te ciotki nas przyjęły, jak one temu wszystkiemu uległy... Ale to jest odrębna opowieść, to musiałby być inny film. Może dla jasności tu trzeba dwa słowa o Groblach jeszcze dopowiedzieć. Ja się często nad tym zastanawiałem, skąd się to wzięło. Ta niezwykłość, niesamowitość, dziwność tego miejsca. Czy dlatego, że to jest bardzo blisko tego wszystkiego, czym są Planty, czym jest Wisła, czym jest Wawel. Bo to jest miejsce dziwne. Odizolowane od całego miasta, małe, leżące na uboczu a jednocześnie w samym centrum Krakowa, tuż obok Wawelu, dzwonu Zygmunta. Tam się działy rzeczy niesamowite, mówię Ci, że tam była taka enklawa tajemna. Może przez te podwodne żyły - nie żyły, może przez wpływ Wawelu, i tego dzwonu, procesje - nie pro­ cesje, może to wszystko sprawiło, że nagromadziła się tam ta mieszanina szaleństwa i spokoju małego miasteczka. Tam wydarzało sie mnóstwo fantazyjnych rzeczy, dziwnych rzeczy. Dlaczego fantazyjnych? Oj, to zupełnie jak u Felliniego prawie... Więc jeśli chodzi o ten dom Janiny, i inne domy na Groblach, to będzie taki wystrój zupełnie bez czasu, bez niczego. Opowiadałem Ci pewne zdarzenie, że przez całe lata tam na Groblach, niedaleko mieszkała Joanna Braun, świetna scenografka. (To będzie takie zapożyczenie z Saury w tym moim filmie. To też dobry temat dla rozważań przyszłych filmologów.) I ona chodzi tam po tym placu 30 lat, może już nie taka zgrabna, jak kiedyś (a jednak! jednak!) może już nie taka ładna (a jednak! jednak!), ruda, nadal pięknie ruda. Wpierw chodziła sama, potem chodziła z mężem jednym, potem chodziła w ciąży, potem chodziła z małym dzieckiem, teraz chodzi z dużym dzieckiem, już niedługo będzie znów nowe małe dziecko, czyli będzie miała wnuka czy wnuczkę. I po niej tylko widać, że nic się nie stało, ale że jednak jakieś zdarzenia upłynęły w określonym czasie, i ona jest jak gdyby jedynym realistycznym w tej chwili obrazkiem, reszta będzie siłą rzeczy inscenizacją. (Wiesz, o co mi chodzi: ona odprowadzała do przedszkola tę małą i myśmy się tak spotykali codziennie, i słuchaj ja się nie zorientowałem w tej całej sprawie. Po latach dziesięciu spotykam ją z dziewczyką dużą i pytam gdzie jest ta mała, a ona mówi jaka mała, przecież to jest ta. I wtedy ja się dopiero stuknąłem w czoło i zrozumiałem, że to jest ta sama. Ona ma już dzisiaj dwadzieścia lat.) Będą opisane wszystkie miejsca, z którymi ja byłem związany. Czasami wygląda to dość ponuro, bo to klatki schodowe, wiesz, stare jeszcze, kamienice przedwojenne, pożydowskie, stare place. Otóż - to także jest tajemnica dla mnie - jak przyjechałem do Krakowa, najpierw mieszkałem na ulicy niedaleko Grobli, potem też na Groblach, ale z drugiej strony, vis a vis Janiny pod 3-ką, bliżej Wisły, Powiśla, potem stamtąd się wyprowadziłem, bo już nie mogłem, ale tak naprawdę nigdzie się nie wyprowadziłem, czy jak to powiedzieć: „donikąd", bo nie miałem mieszkania przez trzy lata prawie (dlatego tak dobrze znam Kraków od tej mniej znanej, jasnej jego strony, czy może raczej od tej ciemniejszej, tego podziemnego światka, bo mieszkałem wszędzie, gdzie popadło, codziennie gdzie indziej prawie), no a potem znowu, po tym wypadku ze złamaną nogą zamieszkałem na Groblach, u Janiny właśnie. - To tak jak gdyby życie zawinięte w jednym miejscu... Ale powiadam Ci, ja nie chciałbym, żeby to był film o mnie, te moje miejsca też są tylko dekoracją, ja nawet chcę, żebym tam nie istniał, bo to jest o kimś innym opowieść, nie o mnie. I te zdarzenia będziemy oglądali sobie bardzo pięknie: one się dokonają na oczach widzów, którzy będą przypadkowymi widzami na placu. My ogłosimy, że będzie taki dzień, i że kto chce niech przychodzi. Ja chciałbym tych stałych mieszkańców zaprosić. Zastukamy do drzwi. Wszystkich zaprosimy... Urządzimy ognisko... (Ja już wiem zresztą, że oni wszyscy są dobrze nastawieni do tego pomysłu, niektórzy nawet już przychodzą i pytają - to też znak czasu! - czy mogą przynieść swoje wideo, żeby to zarejestrować, albo czy będą mogli sobie potem ten film, co ma powstać, przepisać, żeby mieć w domu.) To były niby zdarzenia błahe, ale opisane na końcu przez piosenkę powinny nabrać zupełnie innego wymiaru. Z.B. One będą inscenizowane, powiedziałeś jedenaście scen, króciut­ ko, co wybrałeś? P.S. Tam będzie kilka wątków, jeden np. takiego poety Bogdana D., który malował się na biało. Dużo krwi będzie w tym filmie chyba. Ten poeta, kiedy kąpał się, do wody zawsze wlewał sobie tochę krwi zwierzęcej. Tam w jakimś domu zamieszkali malarze, grupa malarzy. Bardzo fajni, młode dziewczyny, chłopcy, pełni czynu, pili wódkę z krwią, podcinali sobie żyły. To było bardzo ciekawe, mimo że przerażające dla mnie, boja nigdy nie brałem w tym udziału. Dwa razy tam byłem, nieprzyjemnie. Wiesz taki rytuał, pili wódkę nacinając sobie palce. Dajmy na to piło dwóch, to ten pierwszy nacinał sobie palec i ta jego krew spływała do szklanki drugiego, a potem ten drugi robił to samo, i ta krew drugiego ściekała do szklanki pierwszego... To był jakiś dziwny artystyczno-demoniczny, satanistyczny obrzęd. A ten Bogdan D., wyobraź sobie, był poetą dość zdolnym, ale szaleńcem. On się przewija w tym filmie cały czas, cztery razy chyba. Matka jego była bardzo ładną kobietą, ojca mniej" znałem, taki przyciszony siedział w domu, nie wychodził. Ona szatnię prowadziła, dwie: w Europejskim i gdzieś tam, wytworna taka, towarzyska, typowa kobieta. Kiedyś poszedłem do niego, bo on przyjaźnił się z Janiną, pożyczał od niej książki i rozmawiał z nią dużo. Matka mi otwiera 170 drzwi. On mieszkał na Groblach obok. Ja mówię, czy jest Bogdan? Ona mówi: jest w łazience, kąpie się. Czy mogę poczekać chwilę? Niech pan wejdzie. O co chodzi? I ja wchodzę do tej łazienki, która jest otwarta; on w wodzie, ale czerwonej. Ja mówię: Bogdan dlaczego ta woda taka czerwona? A on mówi: no wiesz, nie, nie bardzo dzisiaj, bo tylko pół litra krwi. Bo on się w zwierzęcej krwi kąpał, i to było coś tak niebywałego (zawsze zastanawiałem się skąd on tę krew brał, chyba od rzeźnika). Zbierał wiersze, takie tomiki wierszy rozmaitych, sam pisał, ale tych jego wierszy nikt nie wydał, te tomiki zresztą Janinie ofiarował. No a potem, że był nieszczęśliwym i wariatem troszkę, a nawet może bardzo, postanowił zginąć z głodu w lesie, z zimna. Skończyło się to po prostu tym, że zjadły go wilki pod Myślenicami. Został tylko jego portfelik, w którym był jego dowód osobisty i taka kartka. Napisał na tej kartce z zeszyciku - pokazała mi to matka - że jeszcze chyba wytrzyma dwa, trzy dni i wreszcie nastąpi to, na co czeka. - Czyli śmierć. Ale chyba nastąpiła wcześniej, bo wilki go napadły. No więc i taka postać też będzie. ... Ja robię właściwie znaki dla siebie, a dla widza myślę, robi się nastrój niezwykły. Pamiętam, dostałem taki adapterek i miałem jedną taką płytę Mozarta, bodaj Eine kleine Nachtmusik, i ją sobie puszczałem. Ale może raz w życiu, może nie raz, a w każdym razie może tak mi się wydawało, że zakochała się we mnie kobieta, taka mała, drobniutka dziewczyna malarka, pamiętam taka maluteńka kobietka, po prostu chodziła i pisała do mnie listy, i latem, jak było ciepło zawsze miałem otwarte okna, i tę muzyczkę sobie puszczałem, i jeszcze jakieś piosenki stare. I zawsze rano znajdowałem różę, jedną, taką piękną. Słuchaj, i to było fantastycznie piękne. Zresztą motyw tej róży naturalnie jeszcze się przewinie.. .itd.,itd.,itd... A scenki jakie jeszcze wybrałem? Jedna piękna historia: Luiza striptizerka, która też umarła - chciałem żeby ten motyw umierania tam się powtarzał, bo film będzie raczej oparty na tych co umarli, niż na tych co żyją. Ta Luiza zrobiła striptiz na placu całym, na moje urodziny, wspaniałe to było, ludzie zupełnie zwariowali, ze strachu, z przerażenia. Z.B. W którym to roku było? *" P.S. To było w 64, rozebrała się do połowy. Ona przychodziła do nas do Kabaretu, raz występowała chyba nawet w „Piwnicy" troszkę, a była to dziewczyna wysoka o ładnym biuście, ale kompletnie nieporadna, nie umiejąca się nawet rozebrać, i taka drepcząca, nie potrafiąca tańczyć, bo słuchu nie miała, piła dość dużo, i tak zrzucała z siebie te szmaty, pamiętam to było w Cyganerii, zrzucała, a potem tak o, machała ręką i odchodziła (pamiętam, że zawsze po striptizie, babcie klozetowe zbierały te szmatki rozrzucone). Ale ona kiedyś zrobiła rzecz bardzo zabawną, bo była pijana zupełnie, wyszła do tego striptizu, i tak rozebrała się, tylko troszkę potupała, i nagle wyjęła sztuczną szczękę i rzuciła nią o ziemię. I to tak totalny sukces odniosło.(No wyobraź sobie, taki striptiz - sztuczna noga, sztuczne włosy, sztuczne coś tam.) I ja chcę to pokazać. Z.B. Gdzie ona będzie tańczyła? P.S. Będzie tańczyła w Blue Boxie, znaczy ona nie ona, tylko inna, bo te miejsca uległy już zmianie. Ona występowała w Cyganerii. Wszędzie robiła striptizy w Krakowie. Chodziła całą noc przez wszystkie lokale, te najważniejsze. Dalej, zdarzenie dziwne, w którym powiesił sie jeden młody malarz, bardzo fajny, Marek J. Piotr?.. Marek! Żona, bardzo piękna osoba, pojechała na wakacje z dziećmi, dwoje dzieci mieli. Powiesił się na strychu. I ją sprowadzili. Taka para, co to się niby kochała. I ludzie ją prosili, żeby ona dawała po kawałeczku tego sznura, bo to przynosi szczęście, to ona oburzona powiedziała, że mowy nie ma, to mi opowiadał jeden mój znajomy, a potem powiedziała, no dobrze, ale niech każdy płaci po 5 tysięcy... A potem była taka historia na Groblach, tam był taki sklepik na rogu, spożywczy, a potem piekarnia. Dwaj bracia, założyli piekarnię i jeden z nich też się powiesił. I ja chcę użyć tych dwu opowieści i je połączyć: tamtego Marka i tego jednego z braci piekarzy. Bo to też mi opowiadała sąsiadka, że ona tam poleciała zobaczyć jak on wisi, odcięli go naturalnie. I znów zbiegli się ludzie, też chcieli po kawałecz­ ku, a ta wyjąca, rozpaczająca żona powiedziała, a teraz, to po 100 tys. Tak się zmieniły czasy... Z.B. Kiedy to było? P.S. Niedawno, ile to było pół roku, czy coś takiego. Tam śmierć krążyła cały czas, tak jakoś bardzo namacalnie. No więc będzie też i ta moja, dziwna historia... Był taki facet, który mieszkał tutaj, i miał na rogu sklepik, to strasznie śmieszne... nawet chcę wmurować tablicę. Sklepik był na rogu, a on mieszkał, jak gdyby po przekątnej, po drugiej stronie. Oni mieszkali w suterenie, wiesz, w takim maleńkim pokoiku, i on calusieńką noc patrzył, czy tam ktoś go nie okrada, i rzeczywiście raz jak zasnął to... Z.B. Z czym ten sklep ? P.S. Takie tam, kapusta, groch, weki, ciastka, krachle, orzechy stare, świeże bułki, takie duperele. No i on mnie okropnie sekował, okropnie. Ciocia Ola, która była naszą Panią, nosiła, co prawda węgiel, boja nie chciałem. Prosiła, idźże Piotrusiu, zrób chociaż jakieś zakupy. A ja na to, że już wolałbym węgiel nosić, bo on mnie strasznie sekował, on nigdy nie chciał mi sprzedać tych bułek. A ja jak głupi chodziłem �i chodziłem, okropnie mnie wyzywał, wyrzucał z tego sklepiku. Nie mogę iść Pani Olu, bo mnie wyrzucił. Kupże ogórków - wyrzucił, kupże coś tam - wyrzucił, wyrzucił, itd., itd., itd. I pewnego dnia... po latach dziesięciu, dzwoni w środku nocy jego żona do drzwi, i mówi, że mąż ma zawał serca, że jest na pogotowiu i prosi, żebym do niego przyjechał. No i pojechałem, on leżał na korytarzu i złapał mnie za rękę, po jJrostu chciał coś powiedzieć, i umarł. I dlaczego chciał mnie zobaczyć? Nie wiem, co chciał mi powiedzieć, dlaczego mnie wezwał, 0 co mu chodziło? Może po prostu mnie lubił i okazywał to w sposób dość przewrotny, ja to wziąłem też pod uwagę. Ale jak to pokazać, jak to opowiedzieć? To mnie tak zdumiało, że on chciał coś... Ale nie wiem со... I to jest dla mnie tajemnica. To też chciałbym pokazać. To będzie na pewno. Nie pamiętam w tej chwili wszystkiego... Aha, będzie ta wspaniała scena, zupełnie niewiarygodna, o tej facetce z nożem w piersiach... Rano mnie obudzili, żeby lecieć na róg Darłowskiej i Grobli, gdzie leży jakaś facetka z nożem wbitym w serce. Słuchaj - to było tak okropnie śmieszne wszystko razem, bo ona tam była rzeczywiście, krew się lała, a wszyscy dyskutowali, czy można ten nóż wyciągnąć czy nie, a Kamila taka miała piwiarnię, wiesz taka ruda, ta Kamila, jasna gwiazdka. 1 ciągle to piwo, piwo, piwo, a ludzie zamiast pić piwo właśnie przy tej z nożem stali wszyscy, i ona była wściekła, bo to dla niej strata. W końcu przyjechała karetka, ale wyobraź sobie z... lalką ślubną na przodzie. Okazało się, że jeden pielęgniarz brał ślub i pojechał karetką na wesele, słuchaj, i wracali, no i ktoś go zawiadomił, i zapomniał zdjąć tę lalkę cholerną. Ja go zapytałem, dlaczego ta lalka? Bo brałem ślub i zapomniałem zdjąć. Czyż to nie czysty surrealizm, tu leży baba z nożem w sercu, a tu karetka z lalką weselną po nią przyjeżdża... Z.B. Przeżyła? P.S. Naturalnie, przeżyła, bo ona nie miała go w serce wbitego. A jeszcze potem puścili się wszyscy w pościg za tym, co wbił ten nóż, bo ona wrzeszczała, gdzie on uciekł. Żyje do teraz ta pani, ma 50, 80 lat. No a Kamila wreszcie mówi, no to chodźcie na piwo, wzięła, i słuchaj, niebywałe, to do niej niepodobne, ona taka skąpa była, postawiła po raz pierwszy za darmo piwo. Pół dnia to trwało, że tam wszyscy stali przy tej kobiecie, a nie chcieli pić piwa. Jeden tylko tak z tyłu stał, patrzył tylko. Tutaj po tym zdarzeniu będzie takie jedno, które musi być, bo to bardzo ciekawe. Ja zawsze późno wstawałem, a tam było tak, że jak coś się zdarzało, wszyscy się zawiadamiali, jak na wsi. Ja nie zapomnę, jak byłem w Sromowcach kiedyś, stare Sromowce były fantastyczne nad Dunajcem, w takim domku zamieszkałem, to mi poradził Wiśniak, pamiętam, na piętrze piękny był ten dom z jakimś gankiem bardzo ładnym, byłem sam dziesięć dni, bardzo mili ludzie byli tam na dole, ci właściciele. I pewnego dnia tam sobie spałem na tym ganku, było ciepło, a wtem ta baba wrzeszczy: panie, panie, wyjdź pan na ganek i zobacz pan. Ja mówię, co mam zobaczyć? - Jak to co? Kwaśniewski idzie do pracy! Okazuje się, że on nie chodził do pracy 10 lat i nagle coś mu się zebrało, i wszyscy bardzo mu się dziwili, latali żeby go zobaczyć. Z.B. A Ty się obudziłeś i co? P.S. I popędziłem też zobaczyć, nawet nie wypadało nie interesować się. A tak się mówi, że na krzywdę ludzką człowiek nie ma czułości. To tak jak vis a vis, jeden taki był, co wyrzucał dziecko z balkonu, bo się dowiedział, że to niejego dziecko. Tu żona wrzeszczy, a on trzyma tego bachora, z pierwszego piętra na szczęście, i wrzeszczy, że ona jest taka a taka, że to nie jego dziecko, że ona już nie jest jego żoną i że on je zabije i długo je trzymał, długo, długo, aż w końcu ludzie polecieli i przynieśli kołdry i on rzucił w końcu to dziecko, już widząc, że jest bezpieczne. Jakiś taki roczny chłopak, słuchaj, co się to wyprawiało. No też wszyscy się zbiegli, no rzeczywiście to dziecko było, i może on by rzucił, gdyby nie te kołdry, przyjechała milicja i go zamknęła, za usiłowanie zabójstwa. No więc to będzie utkane z takich zdarzeń i z takich małych scen. Z.B. To będzie film fabularny, pełnometrażowy? P.S. Nie, półgodzinny. Z.B. Ty chcesz to wszystko w pół godziny opowiedzieć? P.S. Nie, ja nie chciałbym, żeby to wszystko było takie opowiedziane dokładnie, bo to może być początek, jak ktoś zrzuca dziecko z góry, to niedługo trzeba... I teraz historia jest taka, że tam jest ognisko, które widać z góry, zaczęło się od tego ogniska, i po pół godzinie, ludzie przy tym ognisku śpiewają tę piosenkę, opowiadając to, co widzieliśmy już wszyscy, tak troszkę wiesz, jak u Prousta, że na samym końcu on postanawia napisać książkę, którą ludzie już przeczytali, pamiętasz tam, jak się wchodzi do biblioteki... No i to jest jak gdyby piosenka, którą chcę opowiedzieć, tylko że ona odwraca czas, nie wpierw piosenka, bo to by było już nudne. Zygmunt zrobił taką melodyczną muzykę o tych zdarzeniach, o pieczątkarzach, o Luizie, o zupach u Janiny. Z.B. Co to były zupy u Janiny? P.S. Zawsze ciocia Ola gotowała bardzo dużo zupy, cztery zupy gotowała ta ciocia Ola, i zostawiała nam na noc. Była pomidorowa, kartoflanka, ogórkowa i chyba rosół, i zawsze myśmy te zupy jedli. Zresztą tam będzie śpiewane o tej zupie. Myśmy się przyjaźnili, i to była piękna historia, ta historyjka musi być, z taką prokurator, która miała męża, a mąż ją strasznie zdradzał, był dość zamożny, a ona była nowym prokuratorem, on był dość przystojny, wtedy był jeszcze snobizm na tę gasnącą arystokrację, był z dobrej rodziny, młodszy od niej, a ona była brzydka, taka niebardzo. No i my kiedyś w kuchni właśnie jemy tę zupę, ogórkową, pamiętam do dziś i ta biedna Ola przyszła, Janiny nie było, bo spała, my późno przyszliśmy, i mówi: słuchajcie, lećcie tam szybko, jak usłyszałam, że się okno otwiera, to poszłam do pokoju, Twojego, mówi do mnie, i co zobaczyłam, że na parapecie siedzi ta Hania, chyba Hania miała na imię, i rewolwer wyjęła. To była noc, słuchaj, późna noc, i w tym momencie, jak ciocia Ola to mówi, słyszymy strzał prawdziwy, wiesz, bo to huczy, drzwi otwarte, polecieliśmy tam, a ona, rewolwer leżał już na parapecie, a ona płacze, strasznie płakała i wołała, że zabiła - zabiłam, zabiłam! - wyprowadźcie mnie, bo ja zabiłam męża, a pijana była troszkę, myślała, że zabiła męża, wiesz w takim majaku jakimś strzeliła do niego, a powiedzcie, że mnie zdradził, że mnie zdradził... Odwieźliśmy ją taksówka do domu, a on spał sobie smacznie, jej się tylko śniło po pijanemu, wiesz jakiś majak. I taka scenka musi być w przedstawieniu. Tam jeszcze był taki złośliwy garbus, który latał po tych Groblach, którego też chciałem wprowadzić, to straszny był taki potwór, latał po nocach, jak widział, słuchaj, że nikogo nie ma w domu to walił w okno kamieniem, żeby zbić okno, taki złośliwy, wiesz jak to się mówi garbaty, albo rudy. I to było tak strasznie śmieszne, bo kiedyś go złapali, i mu nalali okropnie, bo on pod drzewami się czaił, i nikt nie wiedział, co tu robi, wszyscy myśleli, że to jacyś chłopcy, chuligani mali, tłuką te szyby, a tu się okazało, że to ten starzec, który latał po tych Groblach jak głupi, i taki też musi być, bo jak garbus rzuca kamieniem, to od razu widać, że złośliwy. Nie ? Tu nie trzeba nic opowiadać. No i jeszcze dozorca tam wystąpi, i będzie pokazany. To jest niebywałe, bo to facet ślepy. Dawniej, jak się płaciło za tak zwaną bramę, to wkładał sobie do oczu nową wielkość pieniędzy, wiesz, czy jest 10 zł, 2 zł czy 1 zł. Jak wiedział, że nie ma 20 zł, czy coś takiego, to w ogóle nie wpuszczał. Stąd myśmy musieli wchodzie przez okno, to też nie z jakiejś anarchistyczno-artystycznej koncepcji się wzięło, to nasze wchodzenie przez okno, tylko z konieczności. Myśmy nie mieli nigdy pieniędzy. No bo jeżeli 20 osób idzie, 20 zł i 20 osób, to była szalona suma, to mogło iść na wino dla dziewczyn, to było 5 litrów wódki, czy coś takiego, za te pieniądze, co trzeba by dać mu na bramę. Poza tym on ma przepuklinę i w dodatku straszny jeszcze dewot, leży plackiem i stroi Matkę Boską nad drzwiami tej bramy. Nie wiem, czy widziałeś ją tak przepięknie ubraną, w kwiaty, takie rozszalałe kwiaty. A jednocześnie mówię o przepuklinie, bo nosi węgiel, zrzuca, taki jest dzielny, monstrualny, on za pieniądze powinien być pokazywany. No i jeszcze w mieszkaniu Janiny będzie tylko, tylko jedna scena bardzo ładna. Bo ona takie wtorki urządza, tam przychodzą tacy bardzo dziwni znajomi, bardzo dziwni, takie towarzystwo między Niebem a Ziemią. A kiedyś właśnie Jurek Gościk, robił mały film 0 Krakowie, on był operatorem, to się nazywało Tajemnice Krakowa. To była cała kronika filmowa poświęcona Krakowowi, inspirowana przez „Piwnicę". Tam między innymi były filmowane Groble, gdy żyły jeszcze ciotki, jest tam też moja matka, która akurat przyjechała do Krakowa wtedy, kiedy to było kręcone. Jest także tamto towarzystwo Janiny. To był taki bal przebierany troszeczkę. I ja chcę zrobić prosty zabieg, żeby ona pokazywała tym swoim współczesnym ludziom tę kronikę sprzed 20 lat, bo to mniej więcej 20 lat temu było. I wtedy ci umarli pojawią się w ten sposób, wiesz, będzie można ich zobaczyć 1 tutaj ona zaistnieje. Z.B. Na zakończenie, wyjdźmy jeszcze poza plany filmowe. Podobno zamierzasz też urządzić spotkanie Królów w Krakowie. W tym numerze „Kontekstów" będzie taki tekst, Przeżyć fikcję, napisany przez Aleksandra Jackowskiego, w którym wspomina on o tych wszystkich Twoich spektaklach-rekonstrukcjach, jak wjazd Ks.Józefa, Hołd pruski... P.S. Kraszewski też był... Z.B. Kraszewski właśnie... Kiedy ludzie przeżywali rzecz zrekonst­ ruowaną, wchodzili w to głęboko, gdzie zacierała się granica między fikcją a rzeczywistością, gdzie brało w tym udział i przeżywało to całe miasto, a teraz zdaje się całą Europę chcesz postawić na nogi... P.S. Tylko wiesz, że ja teraz zamierzam właściwie to odwrotnie, nie „przeżyć fikcję", tylko przeżyć rzeczywistość, jeszcze istniejącą ze strzępów... Ja bym chciał, to jest w tej chwili takafiksacjamoja, żeby przyjechały te domy królewskie panujące do teraz, które są związane z Jagiellończykami, czyli właściwie historycznie jest wszystko w po­ rządku. Wzięły się za to bardzo kompetentne osoby, historycy, heraldykowie, genealogowie itd., itd. Trzeba spróbować, żeby zrobić takie fantastyczne spotkanie. Bo mnie osobiście fascynuje to miasto, autentycznie fascynuje, że to jest królewskie miasto (a dlaczego ja tu przyjechałem, że tu jest zamek, i ta tradycja o świętym kamieniu na Wawelu, to wszystko takie piękne). Mam taką, wiesz, patriotyczną cześć dla tych tradycji, że czuje się to tu, że to jest królewskie miasto. No tu naprawdę byli królowie w tym mieście, i leżą na tym Wawelu, nie jak we Francji, tam nikt nie leży, bo wszystkich wyrzucili z trumien, królowa Elżbieta miała rację, że nie przyjechała na to dwustulecie rewolucji. Byłoby cudownie, gdyby przyjechała do Krakowa. Bo Kraków polega także na obecności królów i królowych. I ja marzył­ bym, żeby zadzwonić do królów i powiedzieć: Słuchajcie, przyjeżdżaj­ cie tutaj... Więc ja chciałbym, żeby to było spotkanie panujących ludzi teraz, pod hasłem, co dwory, królewskie rody ofiarowały w planie kultury Europie. Czyli właściwie to będzie odwrócenie, nie fikcja, to będzie raczej zanurzenie się w jakiejś rzeczywistości. Prawda? Która jednak teraz jeszcze jest. Z.B. Kiedy to ma się odbyć? P.S. To ma się odbyć za rok. Jak się zgodzą. 171 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0c59d5a33fe88a633f49877cd40515f.pdf 8ccbcefc69a9e125d72c684218159ebe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3686 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3463 Title A name given to the resource Epos historyczno-ideologiczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.94-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Epos historyczno-ideologiczny Gazetowa historia w służbie stanu wojennego Janusz Barański Clifford Geertz stwierdził, że etnografia ma pośród nauk szczególny status. Zajmując się tak rozległą dziedziną jaką jest kultura, nie może liczyć na stworzenie - jak to określił - Ogólnej Teorii Interpretacji Kultury. Oczywiście taki trud można by podjąć i niektórzy to robili, z tych teorii był jednak niewielki pożytek (1973, s. 26). Można więc postrzegać kulturę jako folklor i kolekcjonować jego zabytki, można też skupić się na wyszukiwaniu jej cech, by je następnie poddawać systematyzacji, można określać jej instytucje, by dokonywać ich klasyfikacji, można wreszcie widzieć w niej wyłącznie struktury, które będą poddawać się manipulacji (tamże, s. 29). W każdym wypadku będzie to popadanie w tzw. błąd kategorialny, przed którym przestrzegał Gilbert Ryle: uogól­ nianie „ponad" poszczególnymi przypadkami (across cases). Uogólnianie ma się natomiast odbywać „pomiędzy nimi", „wewnątrz nich" (within them) (tamże, s. 26). W wypowiedzi Geertza znajdujemy podobną uwagę skierowaną na ową konkretność indywidualnego i kulturowego znaczenia wszel­ kich symbolicznych przedstawień, o której pisał Cassirer, oraz nieodłączność aktu interpretacji, na co wskazywał Gould, czy wreszcie na kontekst sytuacji, którego ważność podkreślał Malinowski. Semiotyczne pojęcie kultury, takie bowiem propaguje Geertz, jest „sporne z natury", „istotnościowo powątpiewalne" (essentialy contestable) (tamże, s. 29), a to dlatego, że jego przedmiot - symbol - jest zmienny. Szczególnym celem interpretacyjnej antropologii jest więc nie „dochodzenie do zgody", a „doskonalenie sporu". „Analiza kulturowa" jest z natury niepełna, co więcej, ta niepełność wzrasta wraz z zagłębianiem się w przedmiot badania. W tym znaczeniu etnografia to taka dziwna dyscyplina, której najbardziej trafne stwierdzenia są najbardziej „miałkie" (tremendously based) (tamże). W tym znaczeniu poniższe rozważania potwierdzić mogą pogląd Geertza o permanentnej niepełności etnograficznej analizy. Z drugiej strony, są one tyleż próbą interpretacji danego tematu, co ilustracją, na tymże temacie, pewnej zasady interpretacji. W tym sensie artykuł ten nie pretenduje do wyczerpania tytułowego problemu. Również prasa, jako mate­ riał empiryczny, potraktowana została wybiórczo, choć - są­ dzimy -jest to wybór reprezentatywny. Wybraliśmy mianowi­ cie trzy pisma codzienne: „Rzeczpospolitą" (Rz, dziennik rządowy), „Trybunę Ludu" (TL, dziennik PZPR) i „Żołnierza Wolności" (ŻW, dziennik MON). Z racji swojego zasięgu i politycznej rangi - w przypadku dwu pierwszych tytułów, tudzież roli wojska, zwłaszcza w pierwszych latach dekady - w przypadku tytułu ostatniego, wszystkie pisma, obok radia i telewizji, odgrywały decydującą rolę w formowaniu obowią­ zującej rządzących i rządzonych politycznej wykładni. 13 grudnia 198! uznać można za początek minionej dekady. Dokonała się wówczas jakościowa zmiana, która sprawiła, że 94 nowomowa z roku 82 bliższa była w swych typowych cechach tej z roku np. 85, niż nowomowy z roku 81. Stało się tak za sprawą istotnej cezury, mianowicie wprowadzenia stanu wojennego. Dodajmy jeszcze istnienie znaczących różnic w interesującej nas materii pomiędzy okresami „przedsierpniowym" a „pogrudniowym", choć, formalnie rzecz biorąc, była to wciąż ta sama dekada. Trzeba równocześnie zauwa­ żyć, że nowomowa końca dekady ponownie, w obliczu tempa politycznych przemian, zmieniła się znacznie w porównaniu z tą z okresu pierwszych kilku lat po 13 grudnia. Sam moment wprowadzenia stanu wojennego należy uznać za pewien inicjalny akt. Zawieszenie działalności większości organizacji (związków zawodowych, stowarzyszeń i in.) odbywało się równocześnie z restytucją rangi i roli państwa. Był to kolejny poważny krok w odchodzeniu od elementów doktrynalnych marksizmu-leninizmu, a w ciągu pierwszego roku stanu wojennego ich powrót odbywał się powoli i nigdy już nie uzyskały one znaczenia sprzed sierpnia '80czy nawet grudnia '81. Michał Głowiński, status rządzącej partii na początku tej dekady określił mianem „ctatolatrii" (1992, s. 52). Partia komunistyczna ustąpiła państwu część swych funkcji i prerogatyw, „chroniąc" się tymczasem za jego instytucjami. W praktyce chodziło o instytucje wojska i poli­ cji, w państwowotwórczej retoryce mowa była wszelako o instytucjach: parlamentu, rządu, rady państwa, ora/, o na­ wiązaniu do tradycji historycznych. Niektórzy obserwatorzy wskazywali na ogólniejsze zjawis­ ko, mianowicie: proces „faszyzacji" systemu politycznego w całym komunistycznym bloku (por. Kaltenbrunner 1987. s. 407). Proces ten polegał na wchłanianiu elementów tradycji narodowej, a nawet propagowaniu postaw nacjonalistycznych, militaryzmie, pewnych cechach kultu wodza czy juwenilizmie (por. tamże, s. 39). Jeśli chodzi o tę ostatnią, w Polsce utworzone zostało nawet ministerstwo do spraw młodzieży, z Aleksandrem Kwaśniewskim jako szefem tego resortu. Znany jest pogląd Arnolda Toynbee, że komunizm to system, w którym nacjonalistyczne idee znalazły doskonalą inkubatornię. Z procesem faszyzacji związana była kulminacja, i schyłek równocześnie, doktrynalnego elementu realizo­ wanego wszakże przez cały okres powojenny, mianowicie formuły - „narodowy w formie, socjalistyczny w treści" - we wszelkiego rodzaju propagandowych poczynaniach. Wpisy­ wał się on w nowy nieco kształt propagandy minionej dekady. „Jej powołaniem jest spełnienie roli handlarza-pośrednika; partia-państwo jako mocodawca stawia propagandę przed niewykonalnym, na pierwszy rzut oka, zadaniem upłynnienia ideologii, na którą nie ma zbytu" - pisał Paweł Kuczyński (1987, s. 92). Propaganda, jak nigdy dotąd, zmuszona była wykorzystywać wszystko, co było „pod ręką", co dotyczyło również jej własnego językowego uposażenia. „Zaczął się swoisty dramat językowy, w którym nie tylko stawką, ale �i narzędziem była właśnie mowa. Dramat ów to walka 0 symbole i walka na symbole" (Głowiński 1990. s. 129). Niema! równocześnie z wprowadzeniem stanu wojennego sięgnięto po owe symbole. Nic chcemy wyczerpać ich listy, zamierzamy natomiast na kilku przykładach zilustrować mechanizm ich „obróbki", mechanizm mityzacji: „wędrówki" elementów opisu świata pomiędzy różnymi kosmologiami, różnymi poziomami znaczenia (abstrakcji), zwykle z równo­ czesną zmianą kodu. Rok 1982 jest pod względem tej symboliki wyjątkowy, ponieważ władza komunistyczna z nie­ spotykaną dotychczas intensywnością zaczęła wprowadzać do politycznej wykładni wspomniany element „narodowy w for­ mie". Odbywało się to jednak z równoczesnym usztyw­ nieniem polityki bieżącej. Był to rok, w którym odwoływano się po raz pierwszy do pewnych elementów historycznej 1 narodowej tradycji, jeszcze do niedawna marginalizowanych lub nawet zwalczanych. W tym też roku te odwołania były bodaj najbardziej „żarliwe", jeśli chodzi o całą dekadę lat osiemdziesiątych. Dlatego też uznaliśmy, że materiał źródło­ wy pochodzący z tego roku będzie wystarczającą ilustracją przedstawionej w poniższym artykule tezy. O jednym z takich symboli, który pojawił się niedługo po wprowadzeniu stanu wojennego donosiła w trzecim numerze reaktywowana „Rzeczpospolita": 17 bm, w rocznicę wyzwolenia Warszawy, zgodnie Z zaleceniem przewodniczącego Rady Ocalenia Narodo­ wego, min. Obrony Narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, żołnierze Kompanii Reprezentacyjnej Wojska Polskiego wystąpią podczas uroczystej zmiany warty w tradycyjnych czapkach-rogatywkach (Rz 3). Tej informacji towarzyszył historyczny komentarz: Krakuska dołączyła w drugiej kolejności historycznej od czasu kosynierskich przewag pod rozkazami Kościuszki. Wcześniej zaś, powstała z rozpowszechnionego już w XVII wieku kroju czapek, zjawiła się jako znak wojowników czworogranna „ konfederatka " zrzeszonych w Konfederacji Barskiej (,..). Szli piechotą i walczyli konno pod Napoleonem, już ze znakami Orła, rodacy w rogatych czapkach, a brawura kawalerii nadała wręcz „modzie wojskowej" Europy ten fason nakrycia głowy jako strój najbardziej zawadiackich (...). Upadło Księst­ wo warszawskie, wszakże rogatywki (dla konnych zwłasz­ cza formacji) ostały się w Królestwie Polskim, potem Powstaniu Listopadowym, Styczniowym... (tamże). Jest także komentarz polityczny: W rocznicę wyzwolenia, do uroczystej zmiany warty przy Grobie Nieznanego Żołnierza na Placu Zwycięstwa w Warszawie, stanie Kompania Reprezentacyjna Wojska Polskiego, znów po latach w historycznych „rogatyw­ kach". Powrót tego polskiego, wojskowego nakrycia głowy, powrót do pięknych tradycji żołnierskich, właśnie w tym dniu i w tym mieście - ma większe niż tylko symboliczne znaczenie (tamże). Oczywiście trywialny sens miałoby skonstatowanie legitymizacyjnej funkcji tych poczynań, podobnie jak to, że stan wojenny wprowadzono w celu utrzymania istniejącego wów­ czas systemu politycznego. Takie wnioski o charakterze publicystycznym znaleźć jednak można w niektórych pracach z dziedziny politologii czy socjologii, dotyczących podobnej, jak rozważana w tym artykule, problematyki. Przyjęcie natomiast antropologicznej perspektywy teoretycznej, spoj­ rzenie z punktu widzenia „astronoma nauk społecznych", jak powiedział Lévi-Strauss (1970, s. 483)- pozwoli - być może - twórczo sproblematyzować tę kwestię. Ta astronomiczna perspektywa głosi konieczność przyjęcia systemu kultury jako tła, które należy uwzględnić, jeśli chce się zrozumieć znaczenie poszczególnych wytworów; w tym również ideo­ logii, propagandy, nowomowy. Rocznica wyzwolenia Warszawy była pierwszą okazją pozwalającą na rzucenie swoistego „historycznego mostu", dokonania istotnego dla rządzących propagandowego porów­ nania. Jest to jedna z konstytutywnych cech mechanizmu każdej kultury: samoobjaśnianie z użyciem systemów analo­ gii. Zwracał na to uwagę Lévi-Strauss, gdy pisał, że mit jako historyczna opowieść o przeszłości służy objaśnianiu teraź­ niejszości, że „diachronia, w pewnym sensie opanowana, współpracuje z synchronią" (1969, s. 355), że „obrzędy historyczne przenoszą przeszłość do teraźniejszości" (tamże, s. 356). Wzrost znaczenia tej historycznej obrzędowości jest w roku 82 bardzo wyraźny, z równoczesnym zmniejszeniem roli obrzędowości ideologicznej. Wspomniana uroczysta zmiana warty pokazana została, w każdym z rozważanych dzienników, na zdjęciu przed­ stawiającym żołnierski szereg w rogatywkach na głowach, co - na ówczesne czasy - było obrazem raczej niezwykłym. Był to bowiem jeden z pierwszych sygnałów przyjęcia przez rządzących, niektórych odrzucanych dotychczas treści histo­ rycznej i narodowej tradycji. Historycznej symbolice, wypeł­ niającej cały „roczny cykl obrzędowy", przyjdzie się dokład­ niej przyjrzeć. W tym miejscu chcemy zwrócić uwagę na jeszcze jeden element, podobny w swojej formie i funkcji do wspomnianego powyżej, zamykający ten rok obrzędowy. Podobna uroczysta zmiana warty miała miejsce w końcu roku - 29 Xl - w rocznicę wybuchu Powstania Listopadowego: Z okazji „Dnia Podchorążego" przy Grobie Nieznanego Żołnierza odbyła się w poniedziałek uroczysta zmiana warty. Żołnierze wystąpili w mundurach historycznych z okresu Powstania Listopadowego (TL 284). 1 w tym przypadku zdjęcie przedstawiające grenadierów gwardii, zamieszczone w rocznicę niepodległościowego zry­ wu, w organie partii komunistycznej (w pozostałych dzien­ nikach również), ma istotnie większe niż tylko symboliczne znaczenie, jak to sugerował komentarz polityczny: Warty te są widomym symbolem łączącym dzisiejszych podchorążych szkół ludowego Wojska Polskiego z ich bohaterskimi poprzednikami, wyrazem uznania dla bo­ haterów Nocy Listopadowej, za ich wierną służbę Oj­ czyźnie, męstwo w walce, odwagę, ofiarność, zdolność do poświęceń dla kraju i narodu (TL 282). Rogatywka czy mundur grenadiera spełniają tutaj pewną polityczną misję. Poprzez metaforyczne odniesienie do idei patriotycznego czynu, podejmują zadanie metonimii, ustana­ wiając pewną łączność pomiędzy tą ideą, ucieleśnioną w in­ surekcjach i powstaniach doby niewoli, a wojskiem polskim doby stanu wojennego. Ten historyczny most jest więc również mostem semantycznym: ideowa misja konfederatów barskich czy dyktatorów Powstania Styczniowego jest toż- 95 �sama z misją dyktatorów stanu wojennego. Zamieszczone w dziennikach zdjęcia uznać należy za ikony konotujące łączność z patriotyczną tradycją. Stan wojenny i jego adhe­ renci mają zostać „wmodelowani" w większą historyczną i znaczącą strukturę. Symboliczna misja rogatywki (w rozumieniu semantycz­ nym, w odróżnieniu od tego publicystycznego, użytego w przytoczonym komentarzu) jako pewnej kulturowej meta­ fory, możliwa jest zatem do zrozumienia, idąc tropem Richardsa-Wheelwrighta-Ricoeura (por. Barański 1995), w bardzo długim zdaniu wypowiadanym przez dwa stulecia i z uwzględnieniem pewnej poetyki powtarzalności. To ona jest częścią poetyki mitologizowania, która stawanie się, istnienie, trwanie traktuje jako całość, wieczny cykl zdarzeń, a nie izolowane sekwencje, działania etc. (por. Cassirer 1953, s. 111). Władimir Toporów napisał w eseju O kosmologicznych źródłach wczesnohisłorycznych opisów: „Substancjalnie jeden i ten sam element opisu historycznego może być nosicielem różnych znaczeń, aż do przeciwstawnych włącznie, i odwrot­ nie - różne elementy mogą przekazywać jedno i to samo znaczenie" (1977, s. 105). Rogatywka-symbol, część munduru wojskowego również w okresie międzywojennym, wycofana w 1950 roku, stała się z dnia na dzień mocą historycznosymbolicznego reservatio mentalis, posłańcem okresu wcześ­ niejszego. Jurij Łotman napisał kiedyś, że „symbol aktywnie koreluje z kontekstem kulturowym, transformuje się pod jego wpływem i sam go transformuje. Jego inwariantna istota realizuje się w wariantach" (1988, s. 151). W naszym wariancie symbol stał się operatorem zrastania - jak by powiedział Cassirer - różnych politycznych działań, tych XIX-wiedznych i tych ze schyłku wieku XX, zrastania jako immanentnej cechy mito-logiki (por. Barański 1996, s. 39). Wszelkie mitotwórstwo jest zresztą - według Marburczyka -pierwotne wobec historii, która jest wobec mitu drugorzędna i pochodna (1953, s. 5; por. Barthes 1984, s. 234). W tym historycznym dorocznym cyklu obrzędowym do łask wróciły rocznice Powstania Warszawskiego i Odrodzenia Polski. Oto typowy tekst towarzyszący relacjom z obchodów rocznicy Powstania: Na barykadach stolicy walczyli żołnierze Armii Krajo­ wej, Armii Ludowej, a nawet Batalionów Chłopskich z oddziałów przybyłych z okręgu warszawskiego, har­ cerze i członkowie Związku Walki Młodych, robotnicy, inteligenci, komuniści, duchowni. Wszyscy oni, nie żału­ jąc krwi i życia, myśleli o jednym - o Polsce wolnej, sprawiedliwej i niepodległej. Ta jedność na gruncie nadrzędnych racji socjalistycznego państwa jest nam i dzisiaj potrzebna nade wszystko (z wystąpienia prezesa warszawskiego oddziału ZBOWiD, TL 181). Jeśli chodzi o 64 rocznicę Odrodzenia Polski, we wszyst­ kich dziennikach, ku pierwszemu zrazu zaskoczeniu, najdłuż­ sze notatki poświęcono obchodom święta w jednym z prowin­ cjonalnych miast: Uroczystości z ceremoniałem wojskowym odbyły się w centrum Lublina. Na płycie Grobu Nieznanego Żoł­ nierza, a także pod Pomnikiem Wdzięczności Żołnierzom Radzieckim i Pomnikiem Konstytucji 3 Maja, przy któ­ rych żołnierze LWP zaciągnęli warty honorowe, złożono wieńce i wiązanki kwiatów (TL 269). 96 Towarzyszyły temu komentarze w rodzaju przytoczonego poniżej: Pamiętamy o wszystkich uwarunkowaniach odrodzenia po latach niewoli naszej niepodległości, o znaczeniu dla tego faktu Rewolucji Październikowej i uznania przez młode państwo radzieckie prawa do samostanowienia naszego narodu. Gdyby nie było drugiej niepodległości, nie byłoby też Polski Ludowej w 1944 r. Te refleksje historyczne są niezbędne dla wszystkich, zwłaszcza dla młodego pokolenia, aby zrozumieć jaką cenę płaciliśmy w przeszłości za swą niepodległość oraz pojąć ogrom ostatnich zagrożeń dla bytu narodowego ze strony wrogów socjalizmu Polski, rzeczników destrukcji go państwa, siewców anarchii (TL 267). Dydaktyczne zadanie tych refleksji historycznych nie budzi wątpliwości. Oto, poczynając od pierwszego komen­ tarza, zwróćmy uwagę na fakt, że z dziewięciu wymienionych podmiotów (formacji zbrojnych, grup społecznych) biorą­ cych udział w Powstaniu, tylko trzy przynależą semantycznie do konkurencyjnego webec ruchu komunistycznego Rządu Londyńskiego i Delegatury Rządu na Kraj - organizatorów Powstania. Powtórzmy - chodzi o kryterium semantyczne, to znaczy przynależność poszczególnych terminów - wskazują­ cych te podmioty - do słownictwa, którym propaganda posługiwała się opisując społeczne zaplecze ideologii. Te trzy terminy to Armia Krajowa, duchowni i inteligenci, z tym że w przypadku tego ostatniego można mówić o częściowej przynależności również do tegoż zaplecza. Byłaby ona cał­ kowita, gdyby napisano o inteligencji pracującej. Ten termin mieści się bowiem w polu semantycznym nazw kojarzonych z leksykalnym zbiorem opisującym ową społeczną bazę ideologii. Teraz już „konotaty wny skok" do ostatniego zdania, sformułowanego tak właśnie, jak to uczyniono, jest już tylko dziecinną igraszką. Jeśli bowiem dwie trzecie uczestników Powstania Warszawskiego to naturalna baza socjalistycznych idei, powstańcze postawy winny być wzorcem dla tych, dla których droga jest sprawa budowy socjalizmu. Przechodząc dalej do obchodów rocznicy Odrodzenia Polski zauważamy podobny rozkład znaczeń. I w tym przypadku chodzi o przydanie stosownych semantycznoaksjologicznych walorów, które pozwolą to historyczne zdarzenie umieścić w granicach ideologicznej wykładni. Wytłumaczenie dlaczego tego dnia uczczono pamięć żoł­ nierzy radzieckich znajdujemy w komentarzu, który wskazuje na znaczenie powstania państwa radzieckiego dla niepodleg­ łości Polski. Wymienienie jednym tchem - przy tej okazji - obok siebie: Grób Nieznanego Żołnierza - Pomnik Wdzięcz­ ności Żołnierzom Radzieckim - Pomnik Konstytucji 3 Maja wzmacnia wskazaną powyżej wymowę, poprzez umiesz­ czenie tych nośników pewnych idei w jednym szeregu syntagmatycznym. Ten termin wydaje się jak najbardziej uzasadniony. Notatka prasowa jest skrótowym opisem pewnej sekwencji politycznego rytuału, który ma - jak każdy rytuał - odniesienie w określonej mitycznej opowieści. W naszym przypadku tą opowieścią jest pewien „epos historycznoideologiczny", nigdzie wszelako nie przedstawiony w kom­ pletnej wersji i możliwy do rekonstrukcji tylko na podstawie szczątków i fragmentów. W tym eposie kolejne historyczne epizody są wzajemnymi metaforycznymi transformacjami. Stworzenie syntagmatycznego łańcucha np. Konstytucja �3 Maja - Rewolucja Październikowa - Odrodzenie Polski - Manifest Lipcowy pozwala dalej, czyniąc zadość wymogom ideologicznej wykładni, ustanowić stosowne paradygmatyczno-retoryczne asocjacje (por. Leach 1989, s. 41), gdzie związek predykacji przekształca się w związek substytucji. Tym sposobem znaczenie Rewolucji Październikowej czy Manifestu Lipcowego dla sprawy niepodległości Polski staje się przynajmniej równe znaczeniu np. Konstytucji 3 Maja, a może i większe. Wreszcie, pozostając przy przykładzie lubelskich obcho­ dów rocznicy Odrodzenia Polski, pamiętać należy, że to w Lublinie właśnie powstał 7 listopada 1918 Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej pod przewodnictwem Da­ szyńskiego. Istniał on zresztą tylko kilka dni, aż do przybycia Piłsudskiego, któremu oddał się wówczas do dyspozycji. W skład rządu lubelskiego wchodzili nie tylko przedstawiciele socjalistów, ale również ludowców i piłsudczyków. Wydaje się jednak, że „języczkiem u wagi", który sprawił, że historii tego rządu poświęcono najwięcej miejsca w prasowych komentarzach w tę rocznicę, był ów przymiotnik ludowy. To właśnie ta „ludowość" jest „przyczółkiem" pozwalającym zbudować bezpieczny ideologicznie, semantyczny most po­ między marskistowską historiografią a potrzebą uwzględ­ nienia istotnego propagandowo wymogu obecności owego elementu „narodowego w formie". Takich przyczółków wciąż poszukiwano: konotatywnie spetryfikowanych terminów określających historyczne zdarzenia, formacje, postawy etc. Ponadto, z tym miastem właśnie wiąże się historia PKWN i Manifestu Lipcowego, a zatem, w perspektywie historycznoideologicznego eposu, jeden z istotnych epizodów, który kreowany był przez propagandę jako główny „akt założyciel­ ski" powojennego państwa. Powyższe mityzacyjne zabiegi mają jednak pewną ogól­ niejszą podstawę. Już na podanych przykładach-cytatach z prasy widać, że pierwszy ich plan to owe „przyczółki". Gdzieś daleko w tle majaczy Rząd Londyński, Marszalek Piłsudski, nie mówiąc już o tym, że pewnych faktów histo­ rycznych w ogóle się nie przytacza: niedeklaratywnego stosunku Rosji Radzieckiej do kwestii niepodległości Polski, zaniechania udzielenia pomocy Powstaniu Warszawskiemu i in. Nawet takie językowe zabiegi jak w ostatnim komentarzu - Gdyby nie było drugiej niepodległości, nie byłoby też Polski Ludowej w 1944 r. - miały czynić zadość wymaganiom wprzód ustanowionej wykładni ideologii. Istnieje bowiem podejrzenie, że w powyższym przykładzie usunięto w ostat­ niej chwili słowo Rzeczpospolita, by na jego miejsce dać słowo niepodległość. Istotnie, zdanie „Gdyby nie było drugiej Rzeczpospolitej, nie byłoby też Polski Ludowej w 1944 r." żadną miarą nie zmieściłoby się w ideologicznym obramowa­ niu, wręcz by je rozsadzało. Wielu teoretyków nowomowy wskazywało na jej dwie stylistyczne cechy, mianowicie skłonność do hiperbolizacji (powiększanie) i eufemizacji (pomniejszanie) (por. np. Gło­ wiński 1990, s. 15). Wydaje się, że zabiegi takie mają miejsce również w przypadku rozważanego eposu historyczno-ideologicznego. W jego narracji ma bowiem miejsce z jednej strony semantyczne i aksjologiczne nadwartościowanie (po­ większenie) pewnych historycznych zdarzeń, z drugiej strony - niedowartościowanie, marginalizacja (pomniejszenie) in­ nych zdarzeń. By ponownie nie komentować przytoczonych wcześniej przykładów, spójrzmy na kilka innych. Mało zgrabne językowo, żeby nie powiedzieć pokraczne, określenie „druga niepodległość" spełnia swoją funkcję po­ mniejszania. Dużo bardziej poetyckie są takie h i s t o ­ r y c z n e e u f e m i z m y jak np. powstańcza epopea, określenie będące inną nazwą Powstania Warszawskiego (Rz 170) czy wrześniowa epopea - inna nazwa wojny obronnej 1939 r. (Rz 196). Znajdujemy przy tym takie oto komentarze: Ludzie w różnym wieku o różnych poglądach nie pytają o sens walki. Przyświecała nam jedna idea — walka zbrojna z okupantem (z wypowiedzi uczestnika Po­ wstania. TL 171). (...) do końca, z godnością naród wypełniał swe pat­ riotyczne zadania. Nawet wtedy, gdy najwyżsi dostojnicy państwowi opuszczali już kraj uciekając przez most zaleszczycki (Rz 197). Te i podobne retoryczne konstrukcje konotują co następuje: Oto rzeczywistym podmiotem tych historycznych wydarzeń jest lud, naród. Delegatura Rządu na Kraj czy rząd polski wrześniowej doby to tylko instytucjonalne efemerydy, prys­ kające w obliczu zagrożenia jak bańka mydlana, nie mające rzeczywistego społecznego oparcia. Czyż inaczej jak epopeą nazwać można zbrojny wysiłek narodu, bez odpowiedniego rządowego i państwowego wsparcia, narodu, który musiał płacić za tego tzw. rządu i tzw. państwa decyzje? Realne podstawy tego wysiłku mają więc wyłącznie moralny i pat­ riotyczny charakter, hołd należy się narodowi, a wzgarda decydentom. Otrzymujemy zatem i h i s t o r y c z n e h i ­ p e r b o l e : rząd Daszyńskiego w listopadzie 1918, naród polski we wrześniu 1939, Armia Ludowa w Powstaniu Warszawskim itd. Ponieważ w tym historiozoficznym sys­ temie naczyń połączonych pomniejszenie w jednym miejscu wywołuje powiększenie w innym i vice versa. „Cechą myślenia mitycznego - tak jak bricolage'u w pła­ szczyźnie praktyki - jest to, że wypracowuje zespoły o pewnej strukturze na podstawie resztek i szczątków zdarzeń, nie zaś bezpośrednio przy pomocy, innych zespołów o własnej strukturze. Odds and ends, powie­ działby Anglik; inaczej: okruchy i kawałki, skamieniali świadkowie dziejów" - napisał Lévi-Strauss (1969, s. 38). Rozważany w tym rozdziale epos historyczno-ideologiczny jest - według nas - odmianą mitotwórstwa typu bricolage. Pozwolimy sobie na przytoczenie jeszcze jednego obszernego fragmentu wypowiedzi Lévi-Straussa: „Przede wszystkim jednak owe okruchy i resztki mają ten charakter szczątkowy jedynie w oczach historii, która je wytworzyła, nie posiadają go z punktu widzenia logiki, której służą. Niejednorodnymi nazwać je można tylko w odniesieniu do treści; pod względem formy bowiem istnieje między nimi analogia, którą pozwolił określić przykład bricolage'u. Analogia ta polega na wcieleniu w samą formę pewnej dawki treści, równej w przybliżeniu dla wszystkich. Obrazy znaczące mitu, materiały bricoleura, to elementy, które można zdefinio­ wać na podstawie dwojakiego rodzaju kryterium: służyły już one jako słowa należące do mowy, którą refleksja mityczna 'rozbiera' na wzór bricoleura przechowującego tryby rozebranego budzika; i mogą jemu posłużyć w tym samym zastosowaniu lub w innym, byle je choćby trochę oddalić od ich pierwotnej funkcji" (tamże, s. 56-57). 97 ��Nasze szczątki, przyczółki, historyczne hiperbole, histo­ ryczne eufemizmy to dawne znaczone-zdarzenia, grupy ludzi, idee itd. - które w powyższym eposie stały się na powrót znaczącymi. W rękach bricoleura-propagandysty poddane zostają semantycznej konwersji, znaczą one wówczas co innego: nieprzemijalność socjalistycznych idei i krótkowzro­ czność przedwojennego rządu, polskość partyjnych działaczy i obcość rządu emigracyjnego, waleczność żołnierzy Armii Ludowej i nieodpowiedzialność przywódców Powstania itd. Te historyczno-retoryczne powiększenia i pomniejszenia są, poprzez tworzone semantyczne przyczółki (miejsca wspólne) i zrywane mosty, równoczesnym łączeniem i rozdzielaniem, godzeniem sprzeczności lub ich ustanawianiem. Metajęzykowość wskazanych transformacji, czasem zawoalowanych, jest typową cechą procesu mityzacji. Jak sugerowano powyżej, mechanizm ten jest zakorzenio­ ny w pozaczasowym charakterze myśli nieoswojonej (na tę jej cechę wskazywał Lévi-Strauss, 1969, s. 394) i w typie świadomości, którą Aron Guriewicz określił jako „świado­ mość ludową". Jest ona „niefrasobliwa w stosunku tak do chronologii, jak i geografii, i z łatwością przenosi wydarzenia z jednej epoki do drugiej oraz z jednej miejscowości do drugiej" (1987, s. 84). Guriewicz miał na myśli świadomość ludową doby średniowiecza, świadomość która nie była przecież izolowana od całości ówczesnej kultury. Przypo­ mnijmy więc określenia Bergera, opisujące rzeczywistość społeczną krajów tzw. realnego socjalizmu: ustrój neośredniowieczny czy społeczno-feudalny, czy nawet zbliżony do wspólnoty pierwotnej(1976, s. 13). Ustalenia zarówno Guricwicza, jak i Bergera okazują się ważne gdy rozważa się W celu uzupełnienia dotychczasowego wywodu przed­ stawimy przykład historycznej hiperboli, której treść w prze­ ciwstawnej ideologicznie analogii ukazana zostałaby w formie eufemizmu: 0 nowomowie, w tym wypadku o jej historiozoficznych aspiracjach. Przedstawmy teraz przykład główny historyczno-ideologicznej twórczości pierwszego roku stanu wojen­ nego. Akcja tego spektaklu (wydaje się, że jest to uzasadnione określenie) miała miejsce w pierwszych dniach maja 82, dokładnie 1—4 maja. Ten historyczno-ideologiczny dramat poprzedzony został - odpowiednio - pewnymi elementami osobliwego historyczno-ideologicznego kostiumu. Były to zatem owe rogatywki, była propozycja posła Przymanowskiego przywrócenia orłu korony, było wreszcie wprowadze­ nie-podczas marcowej sesji sejmu - Trybunału Konstytucyj­ nego i Trybunału Stanu, które porównywano do Straży Prawa powołanej przez Konstytucję 3 Maja. W trakcie tego spektak­ lu zarówno jego aktorzy, jak i towarzyszący chór, wypowia­ dali się używając historyczno-ideologicznego metakodu, cze­ go przykłady mieliśmy już w przytoczonych wcześniej tekstach. Wreszcie w dniach 3 i 4 maja zebrał się Sejm, którego program obrad przewidywał tematykę bliską tej podjętej przez Sejm Wielki: kwestia realizacji porozumienia narodowego oraz polityka państwa w dziedzinie nauki i kul­ tury (Rz 93). Towarzyszyły temu odpowiednie obrzędy: Gdy więc z perspektywy 56 lat dokonujemy oceny przewrotu majowego i studiujemy jego następstwa, do­ strzegamy nie tylko związek tego wydarzenia z klęską wrześniową I939r. Wiele nauk i doświadczeń z tamtego okresu rysuje się dziś, być może jeszcze ostrzej, gdy patrzymy przez pryzmat szesnastu przedgrudniowych miesięcy, kiedy ekstremistyczne i antysocjalistyczne sity w naszym kraju także czyniły próby obalenia legalnej demokratycznej władzy przy szerokim wykorzystaniu demagogicznych haseł, które jakże podobne są do haseł używanych w maju ¡926 r. Nie jest zatem przypadkiem, że ekstremiści spod znaku KPN tak szeroko szer­ mowali legendą Józefa Piłsudskiego i usiłowali zaszcze­ pić kult dla osoby marszałka jako męża opatrznoś­ ciowego i jako wzór do naśladowania. Czynili jednocześ­ nie wszystko, aby tylko te „prawdy" docierały do społeczeństwa, które godziły we władzę ludową, ustrój socjalistyczny i sojusze z ZSRR oraz innymi krajami naszej wspólnoty obronnej. Ten spisek nie mógł liczyć na sukces. (ŻW 110). Oto jeszcze jedna próbka tego jak mit tłumaczy istniejący porządek w kategoriach historycznych. Znawca nowomowy w Polsce lat siedemdziesiątych - Jerzy Bralczyk - podkreślał, że w tamtym okresie bardzo widoczna była tendencja do „neutralizacji opozycji czasowych" (1987, s. 202), zabiegu mającego wykazywać jedność przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, trwałość pewnych stanów. Tego typu językowe zabiegi nie są już tak częste w rozważanym w tej pracy okresie, pojawiają się jednak tu i ówdzie sformułowania w rodzaju: Rząd nigdy nie odstąpi od linii porozumienia i socjalis­ tycznej odnowy (z posiedzenia rządu, ŻW210). Wyzwoliciele Polski, ludzie radzieccy w Krakowie, w nadwiślańskich wsiach i miastach byli, są i będą zawsze serdecznie witani (ŻW 15). Bralczyk napisał: „Ukazuje się oczywiście trwałość pewnych stanów, ich niezależność od czasu, ale także powiązania między różnymi momentami historycznymi" (tamże, s. 203). Nie wskazał jednakowoż mechanizmu tych powiązań, który usiłujemy zrekonstruować w niniejszym rozdziale. 100 Głównym akcentem bogatego programu obchodów 191 rocznicy uchwalenia przez Sejm Czteroletni Konstytucji 3 Maja jest uroczystość wciągnięcia flagi na maszt Wieży Zygmuntowskiej Zamku Królewskiego w Warszawie (...). Przybywają przedstawiciele najwyższych władz partyj­ nych i państwowych, stronnictw politycznych: I sekretarz KC PZPR, prezes Rady Ministrów, przewodniczący Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego - gen. armii...; tu litania dostojników w kolejności ważności (ŻW 104). Samo posiedzenie Sejmu miało charakter wyłącznie okoli­ cznościowy, dało jednak asumpt do stosownych wystąpień 1 komentarzy: Nie jest przypadkiem, że Sejm PRL właśnie w 191 rocznicę przyjęcia słynnej „ Ustawy Rządowej" - owocu uporczywych, wręcz heroicznych zmagań stronnictwa reform jednego z najbardziej postępowych demokratycz­ nych dokumentów ówczesnego świata - skupi uwagę na tych wszystkich poczynaniach i dążeniach patriotycz­ nych i obywatelskich społeczeństwa, które mają na względzie dobro Ojczyzny, potrzebę przywracania nor­ malnych warunków funkcjonowania państwa, gospoda rki, życia społecznego oraz kontynuację dzieła socjalis­ tycznej odnowy. Nie jest przypadkiem albowiem ludowa �Polska nawiązuje do światłych, demokratycznych warto­ ści i tradycji, do wszystkiego, co nas kształtowało przez dziesięciolecia, co jest naszym rodowodem i dowodem tożsamości narodowej. Historia jest obecna w teraźniej­ szości (Rz 93). Realizacja idei Sejmu Czteroletniego pozostała przez dziesięciolecia li tylko postulatem. Historyczną jednak szansę przyobleczenia ich we współcześnie realne kształ­ ty stwarza nam nasze socjalistyczne państwo (z przemó­ wienia przewodnicącego CK SD, T L 105). Wagę obecności historii w teraźniejszości podkreśla! rów­ nież poscl Przymanowski na sejmowej trybunie, o czym donosiła „Rzeczpospolita": Przypomniał jak przed 190 laty w Petersburgu polscy magnaci podpisali konfederację, ogłoszoną w pierwszym miasteczku przygranicznym, która przeszła do historii jako Targowica, jako obraz dawnej anarchii, dawnych form. Czasy się zmieniają - stwierdził - ośrodki reakcji przenoszą się do innych miejsc. Targowiczanie dzisiaj to pan Giedroyć, pan Najder, Kuroń i Michnik, Ośrodki wzywające do anarchii, do demontażu tak jak wówczas tak i dzisiaj znajdują się za granicą (Rz 95). „Trybuna Ludu" również podjęta ten wątek, w osnowie stosownych ideologicznych treści, gdy pisała o opozycji: Gotowi dla poróżnienia i skłócenia narodu wykorzystać każdą nadarzającą się okazję, próbują niekiedy nawet przeciwstawić dwie sąsiadujące z sobą w kalendarzu daty: i i 3 maja. Nie trzeba być tymczasem szczególnym znawcą dziejów ojczystych, aby orientować się jak bliskoznaczna jest tych świąt wymowa. Ze są one sym­ bolami na tym samym szlaku historycznym walki o nie­ podległość i sprawiedliwość społeczną. Nawiązaniem do wielkiej rocznicy trzeciomajowej są rozpoczynające się dzisiaj obrady Sejmu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Sejmu, który wypowie się w sprawach o ogromnym znaczeniu, związanych z wysuniętą przez Polską Zjed­ noczoną Partię Robotniczą ideą porozumienia narodo­ wego (TL 103). Wszystkie dzienniki podkreślały z naciskiem w jakich okolicznościach odbywały się obrady tak ważnego dziejowo posiedzenia Sejmu: W chwili, kiedy Sejm PRL debatuje nad dalsząnormalizacją życia w kraju, grupy młodzieży dały się sprowokować politycznym inspiracjom krajowych ugrupowań antyso­ cjalistycznych i ośrodków zagranicznej dywersji, od dawna skierowanych na wywołanie niepokojów społecz­ nych (ŻW 104). (...) wyszły ułicę żywioły, które poprzednio i obecnie odpowiadały na nią niezmiennie polityką konfrontacji (Rz 95). 1984, s. 15) winien dostrzec materię poddającą się jego refleksji. A jest to cecha propagandy, wskazana w jednym z poradników dla propagandysty, której główną funkcje określili autorzy jako „integracyjno-dczintegracyjną". Narzę­ dziami natomiast lej propagandy są nic tylko prasa, radio, telewizja, teatr, film, muzyka etc, ale i literatura naukowa, co bez żenady podkreślano w podręczniku pt. Rola propagandy w kształtowaniu świadomości historycznej (tamże). Ta integracyjna-dezintegracyjność (dezintegracyjna-integracyjność) ma w sobie coś z działania magicznego, którego cechy przypisywał już Ernst Cassirer, w klasycznej pracy The Myth of the State, działaniu nowoczesnego polityka. Ten ma bowiem w sobie coś zarówno z homo magus jak i homofaber, magika i wytwórcy, artysty: „Jest kapłanem nowej, zupełnie irracjonalnej i tajem­ niczej religii. Ale gdy musi tej religii bronić i ją propagować postępuje bardzo melodycznie. Niczego nie pozostawia przypadkowi; każdy krok jest dobrze przy­ gotowany i przemyślany. Oto jest ta dziwna kombinacja, która jest jedną z najbardziej uderzających cech naszych mitów politycznych" (1946, s. 282). Filozof podkreśla! również, że owe mity nie wzrastają spontanicznie i nie są wykwitem bujnej wyobraźni: „To dzieła sztuki wytwarzane przez bardzo wprawnych i przebiegłych artystów, charakterystyczne dla XX-go wieku, wieku techniki, w tym również dla swoistej techniki tworzenia mitów politycznych. Powstają one w tym samym celu i w nawiązaniu do tych samych metod jak jakakolwiek inna nowoczesna broń - jak karabiny maszynowe i samoloty" (tamże). Wspomniany poradnik wydany został czterdzieści lat po napisaniu przez Cassirera książki o plilycznych mitach i ich tworzeniu. Jego istnienie, jak i wielu innych, których obszer­ ny wykaz można znaleźć w katalogu rzeczowym każdej biblioteki pod hasłem „propaganda", dowodzi trafności spo­ strzeżeń Cassirera na temat mitów politycznych, które są nie tylko przejawem różnych światopoglądów, ale i wymagają często metodycznej obróbki. Mitów, których racjonalnoirracjonalna, pragmaiyczno-dogmatyczna, rclatywistycznoabsolutystyczna ambiwalencja jest typową cechą jakiegoś nadrzędnego genus proximum. Skoro tak wiele miejsca poświęciliśmy 3-majowemu spek­ taklowi anno domini 1982, chcielibyśmy wskazać na jeszcze jeden, właśnie „naukowy" jego komponent. Wypowiedź, którą przytoczymy, jest autorstwa profesora historii. Ukazała się ona w „Rzeczpospolitej" w kilka dni po obchodach majowych świąt: n a Można bez przesady powiedzieć, że przytoczony materiał jest oczywistym przykładem manipulacji, jaką ówczesne ośrodki władzy - via media - uprawiały. Na pewnym poziomie ogólności i teoretycy pozostający na usługach propagandy, i badacze dokonujący jej deszyfracji zgodni powinni być co do jej charakteru. Każdy etnograf, gdy usłyszy o działalności, która polega na „właściwym łączeniu faktów z różnych dziedzin w nowe całości" (Wojtkowiak, Piontek I W świadomości historycznej - deformacja, zaniedbania, instrumentalne podejście do przeszłości, płynność i koniunkturalizm ocen i sądów dają o sobie znać ze szczególnym natężeniem. Doszło więc do swoistej kata­ strofy umysłowej: oto znaczna część młodych Polaków (ale także tych nie tak już młodych) pozbawiona została elementarnej wiedzy o przeszłości własnego narodu i państwa. Cóż za paradoks! Dzieje się tak w kraju nader uwrażliwionym na przeszłość. Ale natura nie znosi próżni. Tam gdzie nie był obecny mądry historyk, nauczyciel, publicysta z uczciwą pomocą naukową' 101 �- wkradały się półprawdy lub rzekomo-prawdy o tajem­ nicach przeszłości, zwłaszcza najbliższej (Rz 99). Zdanie pierwsze można by, przy odrobinie dobrej woli, zinterpretować jako krytyczną wypowiedź o dzienniku, na łamach którego zagościła, tudzież o wszystkich, którzy wyka­ zują manipulatorskie zapędy. Jednak już w przypadku zdania następnego nie ma wątpliwości, że profesor mówiąc o znacz­ nej części młodych Polaków miał na myśli również tych, którzy toczyli, w pierwszych rocznicowych dniach maja, ciężkie walki z siłami porządkowymi. Miał także zapewne na myśli całą młodzież kontestującą ówczesny polityczny stan rzeczy. Czy ci nie tak już młodzi to dojrzali działacze opozycji, inspiratorzy"! - nie wiadomo. Dalej, należy podejrzewać, że mądrym historykiem jest sam profesor, który oferuje uczciwą „pomoc naukową" i który, dyskontując niektóre półprawdy, może zapewne wskazać prawd inne połowy. Jeśli uwzględ­ nimy późniejsze przystąpienie profesora do rządu, wydaje się, że w przytoczonej wypowiedzi rzeczywiście ma na myśli własną osobę. Jeśli więc nasze uwagi są trafne należy uznać, że profesor nie pił jednak do „Rzeczpospolitej", a raczej do tych, którzy znajdowali się po drugiej stronie barykady. W innym przypadku zresztą redakcja nie napisałaby o nim: Znany z błyskotliwej erudycji i talentów popularyzatorskich prof. Aleksander Krawczuk przypomniał niedawno kilka prawd tak oczywistych i prostych, że aż— zapomnianych (tamże). Wróćmy teraz do przytoczonych wcześniej tekstów, które domagają się interpretacji. Mamy zatem sformułowania w ro­ dzaju: Nie jest przypadkiem, że Sejm PRL właśnie w 191 rocznicę przyjęcia słynnej „Ustawy Rządowej" - owocu uporczywych, wręcz heroicznych zmagań stronnictwa reform..."; (...) ludowa Polska nawiązuje do światłych, demokratycznych wartości i tradycji; Nawiązaniem do wielkiej rocznicy trzeciomajowej są rozpoczynające się dzisiaj obrady Sejmu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Stworzona została tym sposobem, nie wypowiedziana wszakże explicite, strukturalna metafora (analogia), w której jedną stronę tworzy metonimiczny związek stronnictwa re­ form i Konstytucji 3 Maja, drugą natomiast podobny związek Sejmu, PZPR, rządu, słowem władzy PRL i programu poli­ tycznego doby stanu wojennego: stronnictwo reform : Konstytucja 3 Maja :: władza PRL : stan wojenny Mamy równocześnie sformułowania w rodzaju: Historia jest obecna w teraźniejszości; (...) 1 i 3 maja. Nie trzeba być tymczasem szczególnym znawcą dziejów oj­ czystych, aby orientować się jak bliskoznaczna jest tych świąt wymowa. Że są one symbolami na tym samym szlaku historycznym; (...) szansę przyobleczenia ich we współczesne realne kształty stwarza nam nasze socjalis­ tyczne państwo. Dzięki użyciu tych sformułowań powyższa analogia prze­ kształca się, na mocy reguł korelacji i inwersji, w analogię następującą: Konstytucja 3 Maja : stan wojenny :: stronnictwo reform : władza PRL 102 w której poprzednie związki metaforyczne ulegają przekształ­ ceniu w związki metonimiczne. Wskazane bowiem wydarze­ nia historyczne przedstawia się jako epizody tego samego historyczno-ideologicznego eposu, są one zatem częściami tego samego syntagmatycznego łańcucha. Mamy dalej sformułowania: (...) skupi uwagę na tych wszystkich poczynaniach i dążeniach patriotycznych i obywatelskich społeczeńst­ wa, które mają na względzie dobro Ojczyzny (•••); (•••) nawiązuje do światłych demokratycznych wartości i tra­ dycji, do wszystkiego, co nas kształtowało przez dziesię­ ciolecia, co jest naszym rodowodem i dowodem tożsamo­ ści narodowej. Mówią one o wartościach, które można by określić jako racja stanu lub patriotyzm. To one pozwalają teraz na ponowne przekształcenie metonimii w metafory, tym razem metafory tekstualne, gdzie Konstytucja 3 Maja będzie ekwiwalentem stanu wojennego i vice versa, na mocy podzielanej wspólnej cechy - racji stanu, patriotyzmu. Podobnie w przypadku ekwiwalencji: stronnictwo reform - władza PRL (por. Croc­ ker 1977, s. 58). Z drugiej strony mamy sformułowania w rodzaju: Targowiczanie dzisiaj to pan Giedroyć, pan Najder, Kuroń i Michnik. Ośrodki wzywające do anarchii, do demontażu jak wówczas tak i dzisiaj znajdują się za granicą itd. To one, wykorzystując podobne środki przekształceń, jak w przykładzie wskazanym powyżej, doprowadzają z kolei do stworzenia takich oto ekwiwalencji: Targowica = opozycja w PRL i rosyjscy poplecznicy = zagraniczne ośrodki. Metafo­ rycznym miejscem wspólnym jest w tym przypadku postawa polityczna, którą możemy określić jako zdrada. Oczywiście wyróżnione tu figury, na mocy podstawowej opozycji racja stanu - zdrada, wchodzą w stosowne relacje korelacji i opozy­ cji. Nie będziemy jednakże tego wątku rozwijać; byłoby to : niepotrzebne powtarzanie wielokrotnie już stosowanych wcze- , śniej przez strukturalistów procedur analitycznych. Zwróćmy jeszcze tylko uwagę na fakt, że przytoczone teksty i opisy zdarzeń można interpretować również jako skutek użycia pewnych klisz, które nazwiemy: mitologem Konstytucji 3 Maja i mitologem Targowicy, podsuwających wskazane powyżej reguły metaopisu zdarzeń mających miej­ sce w owych pierwszych dniach maja 82. Uzyskujemy wskutek lego obrazy w rodzaju: obradujący o porozumieniu narodowym Sejm i równoczesne demonstracje uliczne. Podo­ bnie jak przed 191 laty... Powyższa interpretacja wskazuje, dla analitycznych po­ trzeb, pewien ciąg transformacji metaforyczno-metonimicznych. W rzeczywistości jednak ma tu miejsce zjawisko, które Anna Palubicka określiła jako: „logika syntetycznego wspólwystępowania" (1984, s. 48). Proces symbolizacji (prze­ chodzenia do kolejnego łańcucha semiologicznego, (por. Barthes 1970, s. 32), ma bowiem charakter niejako „momen­ talny", co jest typowe dla myśli mitycznej, w odróżnieniu od „dialektycznego ruchu myśli" w dyskursie teoretycznym (Cassirer 1953, s. 73). Myśl mityczna zadowala się mianowi­ cie wyróżnieniem początku i końca procesu (por. tamże, s. 54), np. to, co zapoczątkowała Konstytucja 3 Maja, kończy władza doby stany wojennego itd. „Koniec zawarty jest �w początku; początek implikuje koniec" - napisał Edmund Leach komentując myśl wielkiego francuskiego kolegi (1989, s. 54). Tak tworzone konceptualne uniwersum jest również wyróżnikiem działań o charakterze magicznym. Jeśli wskaza­ ne związki analogii (metafory) i związki następstwa-przyległości (metonimii) przejawiają się tutaj w transformacjach terminów i obrazów, mających swoje przedmiotowe od­ niesienie w obiektach i zdarzeniach - historycznych i współ­ czesnych, to zabiegi te mają niewątpliwie charakter per­ swazyjny. I w tym znaczeniu dążą one do osiągnięcia waloru magiczności: związki sympatyczne (metaforyczne) mają, już w momencie ich ustanowienia, stać się związkami kontagialnymi (metonimicznymi) i vice versa. Takie ujęcie wszelkich działań i treści mito-magicznych i perswazyjnych, jak powy­ żej, pozwala zrozumieć, dlaczego istnieje wskazywana przez badaczy równoczesność zabiegów magii sympatycznej i magii konlagialnej (Patubicka 1984, s. 44). Brak wymiaru głębokości, na który wskazywał Cassirer, można stwierdzić zatem również w konstrukcji przedstawio­ nego powyżej eposu historyczno-ideologicznego. Zorkiestrowane epizody i figuratywna ewokacja stanowią mechaniz­ my owej maszyny do niszczenia czasu, jak mawiał o micie Lévi-Strauss. Historyczno-ideologiczna obrzędowość roku 82 nawiązywała w swej formie do koncepcji historii jako wiecz­ nego powrotu. Można rozumieć to również dosłownie: po­ wracały usuwane wcześniej w niepamięć zdarzenia, choć w nowym, ideologicznym kostiumie. Zaryzykować można stwierdzenie, że społeczeństwa tzw. realnego socjalizmu dzieliły z tzw. społeczeństwami zimnymi stosunek do historii, z tym wszelako zastrzeżeniem, że w przypadku tych pierw­ szych chodzi dokładnie o historię podawaną do wierzenia, a nie tę, w którą rzeczywiście wierzono. Z drugiej strony, nie można powiedzieć, że owa historia podawana do wierzenia padała wyłącznie na jałowy grunt. Niejednokrotnie zwracano uwagę na fakt, że w państwach totalitarnych historię wciąż pisano od nowa. Najlepszą chyba literacką ilustracją tej praktyki jest dzieło Orwella; sam autor ukuł powiedzenie: „prawomyślność to bezświadomość"! Po­ kuśmy się o podjęcie pewnej sylogistycznej gry i dopowiedz­ my, że Henri Bergson wprowadził inne sformułowanie, znane z jego filozofii witalizmu, mianowicie: „świadomość to pamięć". Na koniec weźmy stwierdzenie Cassirera: „mit to brak osobowości". Jest oczywiste, że wymienieni autorzy nie użyli terminów „świadomość" czy „osobowość" w ich psy­ chologicznym znaczeniu. Orwellowi w Roku 1984 chodziło o pewną „bezświadomość" zbiorową pośród mas, którymi łatwiej wówczas rządzić. Również Bergson w swojej Ewolucji twórczej mówiąc o „świadomości" miał na myśli raczej coś w rodzaju Diltheyowskicgo „ducha", który funduje świat kultury. Według Cassirera natomiast obecność mitu ogranicza sferę prywatności i indywidualności, tym samym i osobowości - w sensie autonomii nie tylko jednostek, ale i systemów myśli. Słowem, mit dławi krytycyzm. Jeśli zatem, kontynu­ ując tę sylogistyczną grę, zgodzimy się, że państwa totalitarne ograniczały prywatność, zwalczały krytycyzm, promowały natomiast zbiorowe formy życia społecznego (por. Klemperer 1983), w tym - konsekwentnie - zbiorową odpowiedzialność, to w tym dziele walka z pamięcią również miała prowadzić do pożądanego celu: bezświadomości czyli prawomyślności. Przedstawiony powyżej epos historyczno-ideologiczny jest przykładem takiego oddziaływania na pamięć. Efektem dos­ konałym byłoby jej całkowite zniesienie w sensie jej diachroniczności, zachowanie natomiast takiej tytko - jak wskazana powyżej - pewnej „pamięci synchronicznej". „Czas mityczny jest bezczasowy" - takiego paradoksalnego określenia użył Cassirer, i chyba dobrze oddaje ono roz­ ważaną problematykę. Niech potwierdzeniem naszych intuicji będzie wypowiedź z końca minionej dekady autora występującego pod pseudo­ nimem Josef K.: „W Europie Środkowej nie istnieje ciągłość historii. Ta ulega wciąż rozpadowi, epoka i człowiek nie mają czasu na osiągnięcie pełnej dojrzałości. Nie jest to wyłącznie sprawa ingerencji zewnętrznych naruszających histo­ ryczną całość, ponieważ także wewnątrz zachodzi pro­ ces entropii, powolny rozpad świadomości historycznej, erozja niespiesznej rzeczywistości. Materia historyczna ulega korozji wewnętrznej i zewnętrznej" (1989, s. 73). Historia est magistra vitae - można by i w przypadku rozważanego powyżej problemu skonstatować jego ważność z tegoż właśnie ogólnego punktu widzenia. Tak tłumaczy niezbędność swojej pracy każdy historyk, jeśli pominiemy zwykłą ciekawość, od której nie jest wolny nikt. Nie jest bowiem pewne, iż problem nowomowy zniknął wraz ze zniknięciem ideologii, którą nowomowa wyrażała, że łacińs­ ką maksymę należy traktować - ot, jako ogólnikową zasłonę dymną na użytek tych, dla których niezrozumiały jest powód zajmowania się jakimś historycznym niebytem. Rzeczona materia - słowo publiczne, jeśli potraktować je bardziej ogólnie, jest - jak świat światem - problemem nieprzemijalnym, Już Filon z Aleksandrii porównywał ówczesnych polityków do kangurów, brzuchomówców i czarowników, i nie byli to bynajmniej politycy rodem z awangardy klasy robotniczej. Język polityki cieszy się również nieustannym zainteresowaniem zachodniej nauki, pewne tylko zjawiska językowe były typowe dla nowomowy, pewne natomiast dzieliła ona z mową publiczną w ogóle. W szczególności przedstawione powyżej przykłady mitologizacji historii to tylko niewielka część składająca się na proceder uprawiany zawsze i wszędzie (por. np. Tarkowska 1992). Wreszcie, na poziomie ogólnych modi myśli i kosmologicznych zasad objaśniania świata dzieliła nowomowa swe konceptualne podstawy z systemami kulturowymi nader egzotycznymi. Problem jest zatem ponadczasowy -kwestią odrębnych analiz byłoby wyodrębnienie symbolicznych konstrukcji języko­ wych, zideologizowanych i tych uniwersalnych, obecnych w każdym systemie politycznym. Wszędzie i zawsze jednak symboliczne słowo funduje polityczną władzę i polityczną iluzję (Edelman 1977, s. 155). Chcemy przytoczyć jeden tylko przykład z ostatniej doby pokazujący, że symbolu jako politycznej broni używa się bez względu na okres historyczny czy system polityczny. Oto fragment komentarza do rocznicy powstania w Getcie War­ szawskim: Zwyciężyli syjoniści z getta, którzy bronili prawa Żydów do własnego państwa w Palestynie - i dziś tylko łajdak kwestionuje prawa państwa izraelskiego do suweren­ nego bytu (...). Spoglądając na los Ormian w Górnym Karabachu czy Muzułmanów w Bośni odczuwamy nagle z bólem, że tamta historia nie została zakończona. ZMÓW trwa „czyszczenie etniczne" (Gazeta Wyborcza 90,93r). 103 �Nie będziemy wdawać się w podobnie drobiazgową analizę tej wypowiedzi, jak czyniliśmy to wcześniej, choć niewątp­ liwie jest w tych paru zdaniach więcej treści niż się na pierwszy rzut oka wydaje. Wypowiedzi redaktora naczelnego Gazety, którego - o ironio - piętnował niegdyś, jak widzieliś­ my wcześniej, poseł Przymanowski. Zauważmy tylko, że ustanowiono tutaj metaforyczną ekwiwalencję Żydów, Or­ mian, Muzułmanów i - domyślnie - odpowiednio: hitlerow­ ców, azerbejdżańskich nacjonalistów i serbskich szowinistów. Do tak spiętej historyczną klamrą i entymematycznie ustano­ wionej paradygmatycznej struktury „wrzucono" - jakby mi­ mochodem -państwo Żydowskie w Palestynie, metonimicznie obecne w tekście - oczywiście - obok syjonistów z getta. Nie mówi się jednak o Palestyńczykach w Palestynie, ponieważ byłoby to nachalne sugerowanie w tym semantycznym kon­ tekście ich ekwiwalencji z hitlerowcami, etc. Albowiem retoryka nie kodvfikuie takich relacii zaskoczenia które przeciwstawiają sie wszystkim systemom oczekiwań zawar­ tym w kodzie lub w psychice słuchaczy" (Eco 1972 's 129) dażv iedvnie do teeo bv ich wiedze przebudować tylko częściowo" Słuchacze wiedza wszakże o palestyńskich obo zach uchodźców osadnictwie na tzw terenach okunowa ntch J ^ r i i b ^ ^ ó ^ nolityków że Palestyn czy^ZVs3en^ czczenie ^iS^x n ^^^^^Stl^, n T t r / w a T tiki amhirie rlT ednak w i e l k i e rmhlirzne słowo t ™ Zwie" t r i m i e ó w ^ ^ « 0 ^ „skib" 0969,^400™ straussowsKi " Robin Horton zauważył, że w przeciwieństwie do po­ wstających i odchodzących teorii w całej historii europejskiej myśli, świat zdrowego rozsądku zmienił się bardzo niewiele (1993, s. 207). To w nim zakorzenione są wszelkie formy porządkowania rzeczywistości, kosmologie, które - paradok­ salnie - o ile zdołają przekroczyć „Rubikon krytycyzmu", stają się nawet systemami filozoficznymi. Z drugiej jednak strony, ma miejsce szybkie zużywanie się współczesnych mitów, ale równocześnie skuteczniej się one rozpowszech­ niają Porfles 1973, s. 58). Tym bardziej, że w świecie współczesnym, zdominowanym przez zainteresowania opa­ nowaniem świata codziennego, wiedza, która wykracza poza wąską specjalizację jej posiadacza, jest na ogół wiedzą ad hoc, przypadkową i niejasną. „Kryteria adekwatności, reguły proceduralne, strategie osiągania pożądanych celów są trafne tylko w tym stopniu, w jakim muszą być trafne" - napisali w kontekście tego problemu Zimmerman i Pollner (1989, s. 352). Europejczyk bywa wówczas często bardziej podatny na różne formy perswazji niż afrykański tubylec. Granice krytyczności i magiczności są bowiem płynne, uwarunkowane zarówno podmiotowo iak i przedmiotowo zarówno okolicz­ nościami społecznymi, jak indywidualnymi. Mit nie umyka przed niczym, co wydaje się skazane na brak odpowiedzi, co więcej, aspiruje do wszechwiedzy, chce stać się zbiorem tautologii. Albowiem odpowiada na bezwzględne i nie znoszące sprzeciwu wyzwanie nie tylko objaśniania świata, ale również ustanawiania społecznych kompromisów, seksualnych norm, psychologicznych kuracji itd. (por. Gould 1981, s. 183). Bywa złowieszczy, jeśli pozostaje na usługach polityki, lecz sprzyja również osiąganiu jej szlachetnych celów, jakie także się zdarzają. Uznać go należy za pewien teoretyczny i historyczny konstrukt (por. Barański 1995), choć jako kategoria metodologiczna jest przydatny do opisu zjawisk kultury, czego próbkę mieliśmy powyżej. Można go traktować trochę jak hasło wywoławcze odsyłające do bar­ dziej fundamentalnych ziawisk- mityczności performatywności rytualności figura ywności maeiczności stereotypowości składających sie na rozmaite kosmologie partycypacji Tropienie tych ziawisk to trochę działalność na kształt Barthesowskieeo Postulatu- Skoro mit kradnie iezyk czemu nie ukraść mitu?" (1970 's. 55). B I B L I O G R A F I A Barański, J. 1995 Mityczność, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3^1 1996 Kosmologie, „Prace Etnograficzne", z. 34 Barthes, R. 1970 Mil i znak. Warszawa. 1984 Dyskurs historii, „Pamiętnik Literacki", z. 2, s. 225-236 Berger, P. L . 1976 Mit socjalistyczny (tytuł polskiego tłumaczenia), „The Public Interest", nr 44, w pracy zbiorowej bez daty i miejsca wydania. Bralczyk, J. 1987 O języku polskiej propagandy politycznej lat siedemdziesiątych, Uppsala. Cassirer, E. 1946 The Myth of the State, New Haven. 1953 The Philosophy of Symbolic Forms, vol. 3, New Haven. Crocker, J.C. 1977 The Social Functions of Rhetorical Forms, in: J. D. Sapir, J. C. Crocker (eds.), The Social Use of Metophor. Essays on the Anthropology of Rhetoric, University of Pensylvania Press. Dorfles, G. 1973 Człowiek zwielokrotniony. Warszawa. Eco, U . 1972 Pejzaż semiotyczny. Warszawa. Edelman, M . 1977 Political Language. Word That Succeed and Policies That Fail, New York. Geertz, C. 1973 The Interpretation of Cultures, New York. Głowiński, M . 1990 Nowomowa po polsku, Warszawa. 1992 Pierwsze miesiące, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1, s. 49-60. Gould, E. 1981 Mythical Intentions in Modem Literature, Princeton University Press. Guriewicz, A. 1987 Problemy średniowiecznej kultury ludowej. Warszawa. 104 Horton, R. 1993 Patterns of Thought in Africa and the West: Essays on Magic, Religion and Science, Camabridge. Josef, K. 1989 Europa Środkowa: anegdota i historia, „Res Publico", nr 4, s. 69S0 Kaltenbrunner, G.K. 1987 Późny komunizm jako neofaszyzm, „Arka", nr 19, s. 37-43 Klemperer, V. 1983 LTL Notatnik filologa, Kraków-Wrocław. Kuczyński, P. 1987 Prawie chałwa. Fikcja, pozór i milczenie w propagandzie państwa komunistycznego, „Aneks", nr 45, s. 92-106 Leach, E. 1989 Kultura i komunikowanie. Logika powiązań symbolicznych. Wpro­ wadzenie do analizy strukturalnej w antropologii społecznej, w: E. Leach, A. J. Greimas, Rytuał i narracja, Warszawa. Levi-Strauss, C. 1969 Myśl nieoswojona, Warszawa. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. Łotman, J. 1988 Symbol w systemie kultury, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3, s. 151-54 Pałubicka, A. 1984 Przedteoretyczne postaci historyzmu, Warszawa-Poznań. Tarkowska, E. 1992 Czas w życiu Polaków. Wyniki badań, hipoatezy, impresje, Warszawa. Toporów, W. 1977 O kosmologicznych źródłach wczesnohistorycznych opisów, w: E. Janus, M . R. Mayenowa (red.), Semiotyka kultury, Warszawa. Wojtowiak, S. - Piontek, J. 1984 Rola propagandy w kształtowaniu świadomości historycznej, Łódź. Zimmerman, D. H. - Pollner, M . 1980 Świat codzienny jako zjawisko, w: Z. Krasnodębski (red.), Feno­ menologia i socjologia. Zbiór tekstów, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2bf31a12bb6906a464645347066b9d7.pdf 74e9a7436c26bbb20142aa125c254d02 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1363 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1259 Title A name given to the resource Rola Mieczysława Gładysza w badaniach kultury ludowej Karpat / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.115-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Godula, Róża Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 RÓŻA GODULA (Katedra Etnografii Słowian UJ) ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W B A D A N I U K U L T U R Y LUDOWEJ KARPAT* Zainteresowanie Profesora „niezmiernie bogatym — j a k sam to określił — ale bardzo z ł o ż o n y m obrazem kulturowym K a r p a t " nie było przypadkowe. Młodzieńcze fascynacje góralszczyzną, wyrosłe na tle ówczesnego klimatu kulturalnego epoki, powoli się precyzowały. O d wycieczek krajoznawczych w góry, działalności kolekcjonerskiej, pogadanek radiowych, szkiców popularno­ naukowych dochodzi do podjęcia planowej pracy badawczej. Mieczysław G ł a d y s z p o c z ą t k o w o koncentruje się na problematyce związanej z k u l t u r ą ludową Śląska, w tym także Śląska C i e s z y ń s k i e g o . Dopiero później zainteresuje się innymi regionami Polski. W 1954 roku Profesor na stałe wiąże się z krakowskim o ś r o d k i e m naukowym, obejmując Z a k ł a d Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk. Właśnie w Krakowie — z jego żywą tradycją b a d a ń karpackich, systematycznie podej­ mowanych j u ż od X I X stulecia przez różne dziedziny nauki, by c h o ć wy­ mienić historię, j ę z y k o z n a w s t w o , geografię, archeologię, a n t r o p o l o g i ę fizyczną czy etnologię — znajduje sprzyjające warunki do rozwoju tego nurtu swoich zainteresowań. 1 Mniej więcej w połowie lat pięćdziesiątych naszego wieku w środowisku krakowskich e t n o g r a f ó w zrodził się pomysł n a w i ą z a n i a współpracy z krajami karpackimi i z b a ł k a ń s k i m i w celu prowadzenia wspólnych b a d a ń nad k u l t u r ą l u d o w ą r e g i o n ó w górskich (Staszczakówna 1957, s. 519; Szyfelbein * Zakres Uznaliśmy Śląsku. terytorialny działu bowiem za Charakteryzuje słuszne poświęconego twierdzenie go pewna Karpatom Profesora, odrębność, nie obejmuje że region powstała wskutek ten Beskidu Śląskiego. k u l t u r o w o ciąży izolacji od reszty ku Karpat Polskich, spowodowanej specyficznymi stosunkami historyczno-administracyjnymi i osadniczymi na tym dotyczące obszarze — M i e c z y s ł a w historii kultury Gładysz wsi karpackiej, (dalej M. maszynopis polskiej Konferencji Etnograficznej w Rzeszowie G.), referatu Polskie międzynarodowe wygłoszonego (19-20 I I 1968). Dlatego też na prace I I Ogólno­ zainteresowanie M i e c z y s ł a w a G ł a d y s z a k u l t u r ą l u d o w ą Beskidu Ś l ą s k i e g o z o s t a ł o przedstawione w szerszym k o n t e k ś c i e — b a d a ń na Ś l ą s k u . 1 tomie. Szerzej ujmuje to zagadnienie T . D o b r o w o l s k a — zob. a r t y k u ł zamieszczony w niniejszym �116 RÓŻA G O D U L A 1958, s. 410; Reinfuss 1959, s. 10; G ł a d y s z 1961a, s. 340, 1981b, s. 71). Nie była to całkiem oryginalna myśl. O d r ę b n o ś ć Karpat od wielu lat wzbudzała ciekawość badaczy. Swoiste warunki naturalne i specyficzne procesy kulturowe, w t y m j a k ż e istotne — przebieg i charakter osadnictwa, typ gospodarki pasterskiej oraz nawarstwiające się w ciągu dziejów p o w i ą z a n i a z B a ł k a n a m i — zdecydowały o szczególnym u r o k u badawczym tego regionu, penetrowanym przez wielu specjalistów ze środkowej i p o ł u d n i o w e j Europy. N a t u r a l n ą więc koleją rzeczy była dążność, by s k o o r d y n o w a ć prowadzone prace i stworzyć sprzyjające warunki do rozwiązywania r o d z ą c y c h się w trakcie b a d a ń p r o b l e m ó w , wymieniać rezultaty d o c i e k a ń . Idea takiej właśnie współpracy pojawiła się co najmniej na p o c z ą t k u naszego stulecia w gronie n a u k o w c ó w słowiańskich, zajmujących się k u l t u r ą l u d o w ą tegoż regionu (Porićkij 1961, s. 155). Natomiast w okresie między­ wojennym prowadzone były m i ę d z y n a r o d o w e badania nad szałaśnictwem w rejonie k a r p a c k o - b a l k a ń s k i m z inspiracji powstałej wówczas Słowiańskiej Komisji do Badania Szałaśnictwa w Karpatach i na B a ł k a n a c h . J e d n a k ż e z różnych p o w o d ó w ta interesująco z a p o w i a d a j ą c a się w s p ó ł p r a c a została przerwana, a jednymi z istotniejszych były trudności w ujednoliceniu po­ dejmowanej działalności badawczej (Král 1961). D o p o m y s ł u wspólnych b a d a ń wracano jeszcze kilkakrotnie na gruncie różnych dyscyplin, i to za­ r ó w n o w polskich, jak i w obcych środowiskach naukowych, osiągając mniej lub bardziej p o m y ś l n e rezultaty (Gładysz 196la, s. 339-340, 1962a, s. 34-35). W tym kontekście powojenna inicjatywa krakowskich e t n o g r a f ó w zasługuje na szczególne uznanie. N i e m a l ż e od razu wywołała żywy oddźwięk wśród niemałej rzeszy badaczy zainteresowanych p r o b l e m a t y k ą k a r p a c k ą . Odbywały się liczne spotkania i narady, w czasie k t ó r y c h wielokrotnie stwierdzano potrzebę takiej współpracy, dyskutowano jej formy. Wyłonił się projekt zorganizowania m i ę d z y n a r o d o w e j komisji koordynującej badania w Karpatach, zaplanowano też utworzenie pisma „ C a r p a t i c a " — biuletynu informacyjnego Komisji. Starania nabrały realnych kształtów w 1959 roku, kiedy to przedstawi­ ciele Polski i Czechosłowacji podpisali u m o w ę , stając się w ten s p o s ó b członkami — założycielami M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y Ludowej w Karpatach (skrót — M K K K ) (Gładysz 196la). P o c z ą t k o w e dwustronne spotkania między P o l s k ą i Czechosłowacją z czasem zostały rozszerzone. D o M K K K przystąpiła Rumunia, Bułgaria, Węgry, Związek Radziecki, rozpoczęła też współpracę J u g o s ł a w i a . W 1976 roku, w związku z trwającą od lat p o s z e r z o n ą o obszar B a ł k a n ó w działalnością Komisji, postanowiono zmienić jej dotychczasową nazwę na M i ę d z y m i r o d o w ą Komisję 2 3 2 prof, Stronę polską reprezentował prof, dr W. Dynowski ( I H K M P A N ) , a c z e c h o s ł o w a c k ą — dr J . Horák (Instytut Etnografii i Folklorystyki Č S A V ) i dr B. Filova (Instytut Etnografii S A V ) . 3 Współpraca z wieloma krajami przed ich oficjalnym przystąpieniem do M K K K legała na indywidualnym uczestnictwie w pracach Komisji. po­ �117 ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 4 do B a d a ń K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na Bałkanach ( M K K K B ) (Frolec 1981). Trzeba podkreślić aktywny udział Profesora w pracach naukowo-organizacyjnych Komisji. Od 1960 do 1984 roku był członkiem Prezydium, k t ó r e stoi na czele M K K K B , a w latach 1960-1963 wchodził w skład Komitetu Redakcyjnego rocznika „ C a r p a t i c a " , wydawanego w Bratysławie przez Słowacką A k a d e m i ę Nauk. W Komisji Krajowej od p o c z ą t k u jej działalności należał od grona Prezydium, najpierw sprawując funkcję sekretarza, potem przez długie lata był p r z e w o d n i c z ą c y m . Pilnie uczestniczył w licznych konferencjach i seminariach karpackich krajowych i m i ę d z y n a r o d o w y c h . Na wielu z nich wygłaszał referaty, a zawsze brał żywy udział w dyskusji. Był też inicjatorem lub organizatorem szeregu sympozjów poświęconych tematyce karpackiej. O p u b l i k o w a ł kilka a r t y k u ł ó w dotyczących powstania, zasad organizacyjnych, programu działania M K K K B (Gładysz 1961 a, 1962a, 1963a, 1964, 1965b, 1981b,d). Warto też może p r z y p o m n i e ć Jego konsekwencję w nawiązywaniu kontak­ t ó w z uczonymi różnych n a r o d ó w i ich umiejętne podtrzymywanie. Świadczy 0 tym rozległa korespondencja z instytucjami etnograficznymi w Czechosło­ wacji, Bułgarii, Rumunii, Jugosławii, Z w i ą z k u Radzieckim, na Węgrzech 1 oczywiście w Polsce. Są tam informacje o planach Komisji i aktualnie prowadzonych pracach, zaproszenia do udziału w konferencjach i sympozjach, propozycje t e m a t ó w do opracowania i projekty ich publikacji na lamach „Etnografii Polskiej" lub innych czasopism. Istotną rolę w zacieśnianiu współpracy odgrywały osobiste kontakty Profesora, a okazją do bezpośredniej wymiany p o g l ą d ó w , p r ó c z wspominanych j u ż konferencji, były wizyty w zagranicznych p l a c ó w k a c h etnograficznych — w uniwersytetach, akademiach nauk, muzeach- . Nie m o ż n a p o m i n ą ć usilnych starań, których nie szczędził, by Polskiej Komisji n a d a ć instytucjonalną formę. Mieczysław G ł a d y s z kilkakrotnie 5 4 Dokonało się to na posiedzeniu Prezydium MKKK w Smolenicach w Czechosło­ wacji. 5 W latach 1959-1980 Profesor uczestniczył (25-26 I I ) . Bratysława (17-19 V I ) , Warszawa Starý Smokovec (21-24 X I ) 1964 w r. - Kraków Katedrze konf. M K K K ; 1962 r. - (16-19 V) - Etnografii między konf. M K K K ; Uniwersytetu w innymi (23-24 V I I ) 1965 Brnie, w w: 1959 Smokovec (17-20 X ) r. - Martin-Brno Instytucie konf. M K K K ; - Praga (19-25 I X ) - 1960 r. - konf. M K K K ; (10-18 V I ) - wizyta Etnografii ČSAV oraz w Narodowym Muzeum Słowacji i Narodowym Muzeum Moraw: 1967 (11-18 I X ) - r. — K r a k ó w konferencje M K K K ; w Brnie r. — Smolenice pobyt w Katedrze Etnografii Uniwersytetu w Pradze, w Instytucie Etnografii Č S A V , w Muzeum Etnograficznym i Narodowym Muzeum Czech; 1971 r. sta - Smolenice-Bratysława (15-17X1) - konf. M K K K ; 1974 r. - Moravany - konf. M K K K ; 1973 r. - konf. M K K K ; 1976 r. - R o ž n o v k/Radho- Smolenice (1-5 I X ) - konf. M K K K B ; — K r a k ó w — Mogilany (17-21 X I ) — V M i ę d z y n a r o d o w a Konferencja O g ó l n o karpackiego Atlasu Dialektologicznego; 1978 r. 1979 - Kraków - Mogilany (8-12 konf. M K K K B ; 1982 r. - X) - V y s o k é Tatry (6-9 X I I ) - konf. M K K K B ; Szentendre (31 V - 4 V I ) - 1980 konf. r. - konf. MKKKB: Smolenice (27-31 X ) MKKKB. - �118 RÓŻA G O D U L A referował tę sprawę na posiedzeniach Rady Naukowej I H K M P A N i wy­ stępował z p i s e m n ą p r o ś b ą do dyrektora tej placówki. Kilkanaście lat trwające wysiłki zakończyły się dopiero w 1976 roku, kiedy to Komitet Nauk Etnologicznych P A N powołał P o l s k ą Komisję K a r p a c k ą . Funkcję przewodniczącego powierzono Mieczysławowi Gładyszowi, k t ó r y pełnił j ą do 1984 roku. Z funkcją tą łączyły się wielorakie obowiązki. Jednym z istotniejszych było koordynowanie licznych prac podejmowanych przez Komisję. Szczególnego znaczenia n a b r a ł o to w okresie, gdy w skali m i ę d z y n a r o d o w e j r o z p o c z ę t o syntetyczne opracowania wybranych dziedzin kultury ludowej w Karpatach i na B a ł k a n a c h (pasterstwa wysokogórskiego, architektury, folkloru zbójnic­ kiego). W związku z tym w ramach sekcji polskiej — tak j a k i w innych krajach — powstały tzw. podkomisje, czyli zespoły badawcze p o w o ł a n e do opracowania tych trzech t e m a t ó w szczegółowych. Z czasem, wraz z rozszerze­ niem zakresu problematyki badawczej, w czym znaczny udział miał Mieczysław Gładysz, powstał zespół do opracowania karpackiego atlasu etnograficznego, kultury muzycznej górali, zespół informacji o źródłach dotyczących kultury ludowej Karpat oraz podkomisja muzealna . Oczywistą jest rzeczą, że ze strony Przewodniczącego w y m a g a ł o to wielu czynności o charakterze naukowo- organizacyjnym, choćby tylko p r z y p o m n i e ć współudział w wypracowaniu założeń badawczych zespołów, planu ich działalności czy też aktywne uczestniczenie w spotkaniach roboczych poszczególnych podkomisji. Niemal dwudziestopięcioletnia działalność Profesora w Komisji Karpackiej przedstawia się bogato. Trudno oczywiście z a p r e z e n t o w a ć wszystkie Jego przedsięwzięcia, wypowiedzi czy inspirujące pomysły, k t ó r e niejednokrotnie powstawały w trakcie ożywionej dyskusji. N a u w a g ę zasługuje udział Mieczysława G ł a d y s z a w wypracowaniu problematyki badawczej Komisji. Był jednym z t w ó r c ó w planu b a d a ń w Karpatach — projektu strony polskiej, k t ó r y został przezeń przedstawiony na polsko-czechosłowackiej konferencji w Warszawie w 1959 roku. W propozycji tej szczególnie akcentowano konieczność ujednolicenia tematyki, metod i narzędzi badawczych, by uzyskać j a k najbardziej p o r ó w n y ­ walne materiały. Badania terenowe powinny być przeprowadzane synchronicz­ nie we wszystkich wytypowanych miejscowościach. Przy wyborze p u n k t ó w badawczych „ w i n n o się przede wszystkim uwzględnić p o d o b i e ń s t w o w a r u n k ó w geograficzno-gospodarczych, demograficznych i struktury społecznej. W związ­ ku z tym zachodzi potrzeba przeprowadzenia jak najrychlej regionalizacji Karpat w oparciu o granice historyczno-administracyjne, geograficzno6 h Przewodniczącą zespołu d/s pasterstwa została prof, dr B. Kopczyńska-Jaworska. zespołu d/s architektury — doc. dr M . G ł a d y s z o w a , f o l k l o r u z b ó j n i c k i e g o — prof, dr D . Simonides, karpackiego atlasu etnograficznego — prof, dr J. Klimaszewska, k u l t u r y muzycznej górali — doc. dr J. Stęszewski. informacji komisji muzealnej — dr F. o ź r ó d ł a c h — doc. dr A . Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , a pod­ Midura. �119 ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J -fizjograficzne, gospodarcze i j ę z y k o w e " . N a d t o Referent zwrócił u w a g ę na konieczność „ o p r a c o w a n i a bibliografii etnograficznej i stanu b a d a ń nad k u l t u r ą ludową Karpat oraz historii zainteresowań naukowych Karpatami z uwzględ­ nieniem ruchu regionalnego w poszczególnych krajach". Propozycja o b e j m o w a ł a również „sporządzenie wykazu muzealiów etnograficznych i rozpoczęcie serii publikacji najważniejszych w y t w o r ó w " , wreszcie „ o p r a c o w a n i e przeglądu etnograficznych archiwaliów wraz z indeksem m a t e r i a ł ó w zawartych w pu­ blikowanych źródłach historycznych". J e d n a k ż e za najpilniejsze u w a ż a n o podjęcie tych t e m a t ó w badawczych, k t ó r e naświetlałyby pochodzenie kultury ludowej w Karpatach. S p o ś r ó d nich na plan pierwszy wysuwa się opracowanie roli pasterstwa wysokogórskiego w jego całym przebiegu dziejowym (Gładysz 196la, s. 341-342). J u ż wówczas przyjęto, że właśnie pasterstwo stanie się tematem w i o d ą c y m w m i ę d z y n a r o d o w y c h badaniach inspirowanych przez Komisję. W i o s n ą 1960 roku, mimo trudności organizacyjnych, Polska Komisja Karpacka p o s t a n o w i ł a r o z p o c z ą ć badania terenowe nad organizacją pasterstwa wysokogórskiego, k t ó r e kontynuowano w następnych latach. Niezaprzeczalnym walorem tej akcji było to, że prowadzono ją równocześnie na całym obszarze Karpat Polskich, za p o m o c ą tej samej ankiety i kwestionariusza . Dzięki temu uzyskano w pełni p o r ó w n y w a l n e w y n i k i , k t ó r e w przyszłości będą wykorzystane w syntetyzującym ujęciu pasterstwa karpackiego (Kopczyńska-Jaworska 1962, 1981). W penetracjach terenowych uczestniczyły placówki etnograficzne uniwersyteckie i Polskiej Akademii Nauk, także niektóre muzea oraz Śląski Instytut Naukowy w Katowicach ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1962, s. 322; G ł a d y s z 1962a, s. 25). P o ś r ó d innych czynny udział w badaniach brali pracownicy krakowskiego Z a k ł a d u Etnografii I H K M , kierowanego przez Mieczysława G ł a d y s z a . Dostrzegając pilną potrzebę wykonania prac podstawowych, j u ż w 1958 roku Profesor zainicjował opracowanie Bibliografii historii kultury ludowej Karpat. Siedmioosobowe grono e t n o g r a f ó w pod naukowym kierownictwem Mieczy­ sława G ł a d y s z a w k r ó t k i m czasie p r z y g o t o w a ł o pierwszą część Bibliografii [ . . . ] (red. G ł a d y s z 1960). Obejmuje ona okres od p o ł o w y wieku X I X do 1959 roku. Uwzględnia publikacje najważniejsze i najpełniej ujęte, także niektóre przyczynkarskie dotyczące kultury ludowej Karpat Polskich; w niewielkim 7 8 : Pierwszą wersję kwestionariusza opracowała B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a w 1960 roku. Po dyskusji w czasie obrad w Smokowcu w 1961 r o k u p o w s t a ł a druga wersja, w większym stopniu nastawiona podstawa kwestionariusz i wierzenia na badania p o r ó w n a w c z e , poszukiwań terenowych poszerzono m. in. o (Jaworska dział (J. Klimaszewska), ponadto która została 1981. s. budownictwa wprowadzono t y l k o w j e d n y m sezonie przy jego p o m o c y prowadzili Zespól pracował w składzie: W przez MKKK następnych M. uzupełnienia (J. O l ę d z k i ) - 8 przyjęta (oprać. (A. K o w a l s k a - L e w i c k a , M . M a r k u s ) i k u l t u się potem w ł a s n ą wersją ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 85). Gładyszowa), w zakresie (Gładysz badania t a k ż e latach jako ten magię pożywienia 1962a, s. 30). Jednak Słowacy, posługując 1981, s. 85-86). M . Gładyszowa. Z. Szromba. D . T y l k o w a , A . Zambrzycka-Kunachowicz. A. Kowalska-Lewicka, I . N i z i ń s k a . �120 RÓŻA G O D U L A wyborze natomiast prezentuje wyniki nauk pomocniczych, k t ó r e m o g ą posłużyć do głębszej interpretacji zagadnień etnograficznych (Gładysz 1960c, s. I I ) . M i m o zastrzeżeń Redaktora, że to p r ó b a robocza wymagająca uzupełnień i weryfikacji, warto zauważyć, że była to pierwsza tego rodzaju publikacja i c h o ć b y dlatego właśnie znacząca. M i a ł a z o r i e n t o w a ć badaczy Karpat „ [ . . . ] w zakresie i charakterze polskiego dorobku z dziedziny etnografii i nauk pomocniczych" (Gładysz 1960c. s. I I ) . Trzeba d o d a ć , że zadanie to jest ciągle aktualne. Spełniła jeszcze j e d n ą w a ż k ą rolę inspirując badaczy innych krajów. Warto p r z y p o m n i e ć , że j u ż na pierwszej konferencji krakowskiej M K K K w 1959 roku przyjęto wniosek Profesora dotyczący systematycznego opraco­ wania bibliografii karpackich przez poszczególne kraje. W następnych latach b ę d ą trwały prace w Czechosłowacji, Rumunii, na Węgrzech, w Jugosławii i Bułgarii (Frolec 1981, s. 40-41). W 1967 roku ukazały się Materiały do bibliografii węgierskiej (Fóldes, Gyorgyi) oraz jugosłowiańskiej (Damaćinovic, Gavazzi) j a k o kolejne części Bibliografii historii kultury ludowej Karpat, w s p ó ł r e d a g o w a n e przez Mieczysława Gładysza. Natomiast krakowski zespół w nieco zmienionym s k ł a d z i e , lecz nadal pod kierunkiem Profesora, przygotował d r u g ą część bibliografii polskiej za lata 1960-1967 (red. G ł a d y s z 1974c). Ostatecznym celem m i ę d z y n a r o d o w y c h b a d a ń w Karpatach i na B a ł k a n a c h ma b y ć syntetyczne ujęcie kultury ludowej tego obszaru. W związku z tym na wielu posiedzeniach roboczych Komisji, sympozjach krajowych i kon­ ferencjach m i ę d z y n a r o d o w y c h dyskutowano problem wyboru właściwego sposobu badania kultury. Ogólnie rzecz ujmując, zarysowały się dwie koncepcje. Jedna to scharakteryzowane wcześniej badania tematyczne, polega­ j ą c e na jednoczesnym zebraniu materiału na ściśle określony temat, na obszarze całej góralszczyzny w wytypowanych punktach badawczych i przy użyciu tych samych narzędzi. Przypomnijmy, że t a k ą właśnie p r o c e d u r ę zastoso­ wano w pierwszych eksploracjach terenowych Komisji w zachodnim łuku Karpat na temat kultury pasterskiej. Propozycję a l t e r n a t y w n ą , k t ó r ą przyjęto nieco później, c h o ć r o z w a ż a n o j ą j u ż w czasie pierwszych dyskusji, stanowiły badania monograficzne, d ą ż ą c e do ujęcia pełnego stanu kultury na obszarze z a w ę ż o n y m do niewielkiego regionu, a nawet jednej wsi (Gładysz 1972e, s. 65-66). W y m a g a j ą one udziału szeregu dyscyplin. Dopiero bowiem — uzasadniał Kazimierz Dobrowolski — „przez skrzyżowanie k ą t ó w widzenia [ . . . ] na ten sam przedmiot badawczy wyrastają zagadnienia nowe, ukazują się zależności do tej pory nie dostrzeżone, uwidac iją się we właściwej skali [ . . . ] tendencje i prawidłowości г о / \ojo w e " itury (1961, s. 18). Doceniając wartości obu metod p o s t ę p o w a n i a , PJ o i c s o r ostatecznie opowie­ dział się za tą ostatnią. „ B a d a n i a takie — pisał — dotyczą wszystkich działów 9 4 D o z e s p o ł u p r z y s t ą p i ł a A . Pawlicka, natomiast A. K o w a l s k a - L e w i c k a . w t y m etapie prac nie uczestniczyła �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 121 kultury, rozwijającej się w ciągu stuleci w danej miejscowości lub w o k r e ś l o n y m regionie. W tych to wypadkach nie ograniczamy się do gromadzenia m a t e r i a ł ó w etnograficznych, ale także źródeł historycznych, a niekiedy archeo­ logicznych, zmierzając do ujęcia poszczególnych e t a p ó w rozwojowych. Interpretacja przebiegających zjawisk, wykrywanie mechanizmu procesu kultu­ rowego umożliwia podejmowanie problematyki ogólnej, dającej dalekie perspek­ tywy i głębszy sens badaniom etnograficznym". W ten s p o s ó b prowadzone badania „przyczynią się do usunięcia zbyt pośpiesznych i uproszczonych uogólnień, budowanych na podstawie znajomości drobnych wycinków teryto­ rialnych i kulturowych" (Gładysz 1962a, s. 31-32). Jego zdaniem, obrany przez Komisję kierunek badawczy, który prowadzi do poznania m i k r o kultur, jest j a k najbardziej słuszny, daje bowiem gruntowne podstawy do syntetycznego ujęcia kultury ludowej w całym masywie karpackim (Gładysz 1972e, s. 66). D o w o d n y m wyrazem takiej postawy Profesora bylo bardzo szybkie, bo j u ż w 1962 roku. rozpoczęcie b a d a ń na Polskim Spiszu. Opracowanie monografii tego regionu zostało p o w i ą z a n e z planami naukowo-dydaktycznymi Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego, k t ó r ą od 1960 roku kierował Mieczysław G ł a d y s z . W dużej mierze badania były prowadzone przez Zbigniewa Białego, także przez niektórych p r a c o w n i k ó w Katedry; ponadto znaczny udział mieli też magistranci i studenci. Realizowano je poprzez indywidualne wyjazdy w teren, wakacyjne praktyki studenckie oraz obozy naukowe Sekcji Karpackiej K o ł a Naukowego E t n o g r a f ó w im. Kazimierza Moszyńskiego przy K E S U J . Badania spiskie zaplanowano j a k o p r a c ę interdyscyplinarną. W związku z t y m podjęto współpracę z r ó ż n y m i dziedzinami nauki, by j a k najpełniej p o z n a ć i zrozumieć kulturę. Najogólniej rzecz ujmując chodziło o takie dyscypliny, k t ó r e za przedmiot dociekań mają rzeczywistość k u l t u r o w ą i przyrodniczą wsi, człowieka widzianego w kategoriach kulturowych jak i w aspekcie biologicznym; o nauki rozpatrujące społeczną, k u l t u r o w ą egzystencję ludzi, spełniającą się w stałym kontakcie ze środowiskiem na­ t u r a l n y m i " (Biały 1987, s. 46). Badania kompleksowe na Spiszu nie przy­ niosły w pełni sytysfakcjonujących wyników, bowiem oczekiwanie, że w trakcie wspólnych studiów nawiąże się p o m i ę d z y badaczami twórczy kontakt i rozwiązaniu ulegną problemy wnoszone przez poszczególne nauki, spełniło się tylko w niewielkim stopniu (Biały 1987, s. 48). N a podkreślenie zasługuje j e d n a k ż e j u ż samo podjęcie takich b a d a ń w dobie nasilającej się specjalizacji nauk, które operują coraz bardziej hermetycznymi j ę z y k a m i . P r ó b a zmierzenia się z t r u d n o ś c i a m i , powstającymi w toku roboczych k o n t a k t ó w różnych dyscyplin na ich pograniczach, niewątpliwie jest intere­ sującym doświadczeniem. Wymiernym efektem tej współpracy są artykuły i n Ogółem w kompleksowych badaniach naukowych z siedmiu uczelni K r a k o w a . na Spiszu wzięło u d z i a ł p i ę t n a ś c i e dyscyplin �122 RÓŻA G O D U L A omawiające zagadnienia o charakterze interdyscyplinarnym, wspólnie opraco­ wane przez przedstawicieli różnych nauk (Biały, Kobyłecki, Węgrzyn 1972; Biały, G ó r k a 1987) oraz publikacje specjalistów, którzy starają się uwzględnić punkt widzenia także innej — niż własna — dyscypliny (Jaworski, Kobyłecki 1977; P a n k ó w n a 1987; Kaczanowski 1987). Zasadniczym celem b a d a ń na Spiszu miało być całościowe ujęcie kultury ludowej w przeszłości i obecnie ze szczególnym uwzględnieniem procesu p r z e o b r a ż e ń oraz roli i miejsca e l e m e n t ó w tradycyjnych we współczesnym życiu wsi. O wytypowaniu do b a d a ń monograficznych zadecydowała specyfika kultury tego subregionu karpackiego. Tutaj przecież nawarstwiały się w ciągu wieków fale osadnicze, jedne z najbardziej zróżnicowanych pod względem etnicznym, jakie wystąpiły w Karpatach Polskich. Wskutek tego wykształciła się kultura charakterystyczna dla pogranicza etnicznego — j a k określa Mie­ czysław G ł a d y s z — polsko-słowacko-ruskiego. gdzie duży wpływ mieli także koloniści niemieccy i l u d n o ś ć cygańska. Nadto, w niektórych wsiach spiskich jeszcze do okresu międzywojennego p a n o w a ł y półfeudalne formy s t o s u n k ó w społeczno-gospodarczych (Gładysz 1972e. s. 66-67). W pierwszym rzędzie badania zmierzały do przedstawienia podstaw byto­ wania (rolnictwa, pasterstwa, rzemiosła i innych zajęć pozarolniczych) na tle w a r u n k ó w naturalnych, s t o s u n k ó w demograficznych i osadniczych. P r ó c z wymienionych, u w z g l ę d n i o n o inne tematy szczegółowe: budownictwo miesz­ kalne i gospodarcze, wyposażenie wnętrza, niektóre formy reliktowe (in­ stytucję tzw. żelarzy) oraz szeroko r o z u m i a n ą k o n s u m p c j ę . Z czasem problematyka b a d a ń rozszerzyła się, obejmując pozostałe dziedziny kultury, między innymi o b r z ę d o w o ś ć (rodzinną, d o r o c z n ą ) i obyczajowość, twórczość artystyczną. Warto przy tym zaznaczyć, że p o c z ą t k o w o zainteresowania badaczy k o n c e n t r o w a ł y się wyłącznie na środowisku górali spiskich, lecz j u ż w drugiej połowie lat sześćdziesiątych r o z p o c z ę t o systematyczne badania wśród społeczności cygańskiej, od dawna osiadłej na Spiszu. W ten s p o s ó b zostały zainicjowane pierwsze w Polsce systematyczne badania nad Cyganami karpackimi, k t ó r e są do dziś kontynuowane (Biały 1987, s. 45). Rezultatem tej akcji badawczej jest dwadzieścia pięć prac magisterskich, powstałych pod kierunkiem naukowym Profesora oraz dwie rozprawy doktorskie, których był p r o m o t o r e m . Trzeba jeszcze w s p o m n i e ć o licznych publikacjach, głównie artykułach rozrzuconych po czasopismach etnograficz­ nych, które powstały w wyniku b a d a ń prowadzonych na Spiszu przez K a t e d r ę Etnografii Słowian UJ z a r ó w n o w czasie, gdy Profesor był jej kierownikiem, jak też kontynuowanych po Jego odejściu na emeryturę 11 12 ' i Z o b . pozycje: 96, 108. 111. 122. 125. 128, 130, 136. 144-145. 148. 169. 185, 188-189. 194-195. 198, 201. 208, 212 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a 1979). 150, 165, E. K r a s i ń s k a . Żródla chłopskiej wiedzy rolniczej w drugiej polonie XIX i XX wieku <un przykładzie wybranych wsi karpackich I. masz., 1975; Cz. R o b o t y c k i . Tradycja, moralność i obyczaj w środowiska wiejskim wsi Jurgów na Spiszu. Studium elologiczne, masz.. 1977. Ta ostatnia praca została później o p u b l i k o w a n a ( R o b o t y c k i 1980). �123 ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 1 3 w 1973 r o k u . Podsumowaniem, w pewnym sensie, b a d a ń na Spiszu jest pierwszy tom Studiów spiskich, k t ó r y obejmuje zagadnienia ś r o d o w i s k a naturalnego i w a r u n k ó w gospodarowania, problemy antropologiczne i dialektologiczne oraz historyczne uwarunkowania kultury ludowej tego regionu (Polski Spisz 1987). „ R o z w i ą z a n i e splotu zagadnień występujących w kulturze m i e s z k a ń c ó w większych terytoriów nie należy do z a d a ń łatwych — twierdził Mieczysław G ł a d y s z — jeśli nie będzie poprzedzone opracowaniami niewielkich skupisk ludzkich, u k s z t a ł t o w a n y c h w jednolitych warunkach historyczno-geograficznych" (1966c, s. 8). Dlatego też uparcie zmierzał do tego, by powstały etnograficzne monografie pozostałych r e g i o n ó w Karpat. W 1967 r o k u Z a k ł a d Etnografii Polski I H K M P A N w Krakowie przy udziale Katedry Etnografii Słowian UJ rozpoczął tego typu badania w Beskidzie Śląskim pod naukowym kierunkiem Profesora . Jeśli chodzi o Z a k ł a d krakowski, to niemałą rolę w podjęciu prac monograficznych o d e g r a ł o pragnienie Mieczysława Gładysza, by kierowana przez Niego p l a c ó w k a specjalizowała się w problematyce karpackiej. Wyrazem tego są późniejsze prace Z a k ł a d u na terenie Beskidu Sądeckiego i Żywieckiego. Badania w Sądeckiem r o z p o c z ę t o jeszcze w 1961 roku w ramach o g ó l n o k a r p a c k i e j akcji M K K K na temat kultury pasterskiej (Tylkowa 1962). Systematycznie prowadzono je w drugiej polowie lat siedemdziesiątych pod kierunkiem naukowym A n n y Kowalskiej-Lewickiej, a z a k o ń c z o n o opublikowanymi opracowaniami monograficznymi (Kowalska-Lewicka 1980; Studia 1985). Natomiast planowa eksploracja Żywiecczyzny, r o z p o c z ę t a w 1981 roku, trwa n a d a l . G ł ó w n e założenia i s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a był podobny we wszystkich badaniach monograficznych odbywających się w Karpatach. D ą ż o n o do całościowego ujęcia zjawisk i w y t w o r ó w kulturowych, ulegających p r z e o b r a ż e ­ niom w procesie historycznego rozwoju. Badania prowadzono w wytypo­ wanych miejscowościach, reprezentujących niewielkie regiony określone od­ miennością struktury gospodarczej i społecznej, ukształtowanej historycznie (Gładysz 1972e, s. 69). Tak więc Beskid Śląski pozostający w pewnej izolacji od reszty Karpat Polskich, jeszcze w latach dwudziestych naszego stulecia c h a r a k t e r y z o w a ł się d u ż ą zachowawczością k u l t u r o w ą , z wciąż żywymi elementami wołoskimi. W regionie tym szczególnie jaskrawo uwi­ daczniają się z a c h o d z ą c e współcześnie procesy niwelacji tradycyjnej kultury 14 1? B P o w s t a ł o też kilkanaście prac magisterskich, które znajdują się w Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J . 1 4 W latach sześćdziesiątych badania monograficzne prowadzono również w Bieszczadach. Realizował je Zaklad Etnografii Polski I H K M w Warszawie, kierowany przez A. Kutrzebę-Pojnarową. Od 1963 roku podjęto problematykę związaną z kształtowaniem się nowej społeczności wioskowej w regionie zaludnianym przez o s a d n i k ó w różnego pochodzenia — zob. artykuł M . Biernackiej w niniejszym tomie. 1 5 W przyszłości planowane jest monograficzne opracowanie kultury ludowej regionu. W druku dzieci znajduje w Żabnicy się obszerny artykuł w Beskidzie Żywieckim, K. Kwaśniewicz, „Karta Groni", t. 14: „Godnie 1988. święta" w relacjach �124 RÓŻA G O D U L A wsi. Z kolei Żywiecczyzna, k t ó r a wprawdzie sąsiaduje ze Śląskiem, jednak kultura ludowa tego obszaru kształtowała się w odmiennych warunkach historyczno-gospodarczych. Różnicę tę pogłębia niższy niż na Śląsku stopień rozwoju gospodarczego na nizinach, k t ó r e s t a n o w i ą swoiste zaplecze dla przeludnionych wsi Beskidu Żywieckiego (Gładysz 1972e, s. 66-67). Wreszcie Sądeckie, część Karpat Polskich stosunkowo najsłabiej penetrowana przez etnografów. Region zróżnicowany pod względem stopnia zaawansowania w p ł y w ó w kultury masowej, o wsiach zachowawczych oraz będących ich przeciwieństwem — j u ż zurbanizowanych. Badania pokazały różnice we współ­ cześnie zachodzących przeobrażeniach kulturowych na t y m terenie (Kowal­ ska-Lewicka 1980; Studia 1985). Pragnieniem Profesora było monograficzne opracowanie Podhala, k t ó r e Go fascynowało swoją specyfiką k u l t u r o w ą , a „ . . . k t ó r e g o habitus od wielu dziesiątek lat budzi szerokie zainteresowanie". Wieś p o d h a l a ń s k a — pisał — stanowi dla badaczy „ n a t u r a l n e laboratorium, w k t ó r y m m o ż n a o b s e r w o w a ć rolę tradycji w obecnie z a c h o d z ą c y m procesie w z m o ż o n y c h p r z e o b r a ż e ń z a r ó w n o w miejscowej kulturze, j a k też w świadomości jej t w ó r c ó w i o d b i o r c ó w " . K u l t u r ę l u d o w ą na Podhalu m o ż n a zatem r o z p a t r y w a ć z wielorakich p u n k t ó w widzenia. „ P o pierwsze — j a k o produkt pogranicza etnicznego, na k t ó r y m w szczególny s p o s ó b przebiegają procesy kulturowe, p r o w a d z ą c e do wzbogacania z a s o b ó w kultury miejscowej i bliskich p o w i ą z a ń nie t y l k o z k u l t u r ą polskiego zaplecza, ale także z kulturami sąsiednich n a r o d ó w . Po drugie — j a k o e n k l a w ę wśród o b s z a r ó w o tradycyjnych u k ł a d a c h , w której z a c h o w a ł a się najdłużej, a nawet do obecnych czasów, największa ilość w y t w o r ó w archaicznych, spełniających określone funkcje we współczesnym życiu wsi. Po trzecie — j a k o czynnik regenerujący i nadal wiążący społeczność l o k a l n ą i część jej pozostającą w diasporze oraz j a k o bodziec wywołujący nieustanne natężenie aktywności produkcyjnej, a zwłaszcza artystycznej. Po czwarte — j a k o region, k t ó r e g o wytwórczość, a szczególnie sztuka, odegrała i nadal odgrywa swoistą rolę we wzbogacaniu kultury o g ó l n o n a r o d o w e j " (Gładysz 1979, s. 59). C h ę ć poznawania kultury górali p o d h a l a ń s k i c h starał się rozwijać wśród swoich w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i s t u d e n t ó w . Pod Jego kierunkiem p o w s t a ł a dysertacja d o k t o r s k a , później opublikowana (Zambrzycka-Kunachowicz 1974), oraz dziewięć prac magisterskich . O p r ó c z zagadnień podstawowych — 16 1 7 1 6 skiego A . Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z . Uwarunkowanie (na przykładzie wybranych wsi Kotliny Nowotarskiej), pozycji społecznej rzemieślnika wiej­ masz.. 1972. Badania na Podhalu autorka rozpoczęła na początku lat pięćdziesiątych w kilkuosobowym zespole, który zamierzał opracować kulturę l u d o w ą Ludoznawcze, prof. К. regionu. Patronat nad badaniami objęło Moszyński podjął się ogólnej kierownictwo powierzono dr A . Kowalskiej-Lewickiej. Zakładu Etnografii Polski I H K M opieki Polskie Towarzystwo naukowej, a bezpośrednie W 1954 r. w związku z utworzeniem P A N i zatrudnieniem w nim trzech uczestniczek badań, prace nad monografią Podhala weszły w plan Zakładu ( K o w a l s k a - L e w i c k a 1958). n 1979). Zob. pozycje: 95, 103, 119, 166, 171, 180, 189, 205, 207 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 125 dotyczących stanu b a d a ń etnograficznych na Podhalu, wkładu badaczy indywidualnych i placówek muzealnych w poznanie kultury regionu — opraco­ wano też tematy szczegółowe z dziedziny kultury społecznej i duchowej ze szczególnym uwzględnieniem problemu przeobrażeń. Jak j u ż w s p o m i n a ł a m , karpacki program M K K K B częściowo realizowała, w m i a r ę swoich możliwości. Katedra Etnografii Słowian UJ głównie poprzez powiązanie go z planami naukowo-dydaktycznymi. W rezultacie p o w s t a ł o kilkadziesiąt prac magisterskich kierowanych przez Profesora. Zakresem za­ interesowań objęto — o p r ó c z Spiszą, Podhala i Śląska Cieszyńskiego — także inne obszary Karpat, a t o : Żywiecczyznę, O r a w ę , rejon Suchej Beskidzkiej. Gorce, Limanowskie, Sądeckie, Rzeszowskie, Sanockie. Rozrzut tematyczny prac jest szeroki, obok bowiem podstaw bytowania opracowano szereg zagadnień społecznych, także z dziedziny sztuki ludowej, folkloru i muzeal­ n i c t w a . Warto zwrócić uwagę na d b a ł o ś ć Promotora, by dla k a ż d e g o z penetrowanych o b s z a r ó w Karpat Polskich p o w s t a ł o opracowanie stanu i potrzeb b a d a ń nad k u l t u r ą l u d o w ą . Eksploracja Karpat nie została przez K E S U J z a k o ń c z o n a . Nadal prowadzone są badania, najczęściej w formie ćwiczeń metodycznych i praktyk wakacyjnych s t u d e n t ó w , powsta­ j ą też magisteria z poszczególnych r e g i o n ó w poruszające szeroki wachlarz t e m a t ó w . T w o r z ą one p o w a ż n ą p o d s t a w ę ź r ó d ł o w ą dla przyszłych, syntetycz­ nych ujęć kultury ludowej obszaru karpackiego. N i e u s t a n n ą troskę Profesora wzbudzał powiększający się z roku na rok zasób źródeł dotyczących Karpat i ich rozproszenie po archiwach wielu instytucji, nie tylko etnograficznych. C h c ą c rozeznać się w sytuacji, Mieczysław G ł a d y s z kilkakrotnie (w latach 1968, 1977 i 1978) wysyłał odpowiednio zredagowane ankiety do kilkudziesięciu placówek i o s ó b indywidualnych, p r o w a d z ą c y c h badania etnograficzne w Karpatach. Zawierały one szczegółowe pytania o rodzaj i liczbę z b i o r ó w (materiały piśmienne, fotografie, rysunki, taśmy magnetofonowe, filmy), ich zakres tematyczny, terytorialny i czasowy, s p o s ó b wykorzystania. N a d e s ł a n e odpowiedzi potwierdziły przypuszczenia, że w wielu miejscach znajdują się p o k a ź n e i interesujące, nieraz unikalne materiały, a informacja o nich niewielka, często ż a d n a . Oczywiście jest to bardzo niekorzystna sytuacja. Nie uwzględnia się bowiem j u ż istniejących danych źródłowych, nierzadko też m n o ż ą się badania na podobne te­ maty. Dlatego też Profesor wielokrotnie p o d e j m o w a ł starania, by u s p r a w n i ć przebieg informacji. W s p ó ł p r a c u j ą c z muzeami często p o d k r e ś l a ł naglącą p o t r z e b ę opracowania i opublikowania k a t a l o g ó w etnograficznych z b i o r ó w muzealnych i archiwaliów. Jego zdaniem, poszerzanie i u d o s t ę p n i a n i e pod18 l 9 i» Por. pozycje 93, 1979). | g 100, 112, 118, 123. 172, 179, 203. 211 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a Pozycje: 104, 124, 154. 161, 164 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a 1979) oraz praca o sygn. 151 w Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J . �126 RÓŻA G O D U L A stawowych źródeł naukowych poprzez „przedstawienie w możliwie pełnej dokumentacji naukowej systematycznie u p o r z ą d k o w a n y c h obiektów, zgroma­ dzonych w określonej kolekcji, należało zawsze do najbardziej istotnych osiągnięć placówek muzealnych" (Gładysz 1977, s. 7). P o m y s ł opracowania e k s p o n a t ó w etnograficznych podjęło niewielkie muzeum regionalne w Rabce, gdzie p o w s t a ł rozumowany katalog z b i o r ó w sztuki (Jabłońska 1977). Akcentu­ j ą c niecodzienność tego przedsięwzięcia w dziejach polskiego muzealnictwa etnograficznego Mieczysław G ł a d y s z postulował, by pełną d o k u m e n t a c j ą objąć całość z b i o r ó w muzealnych. „ A przecież tego rodzaju katalogi są w rezultacie osiągnięciem badawczo-naukowym o podstawowym znaczeniu dla dalszych losów muzealnictwa, j a k też rozwoju etnografii historycznej" (Gładysz 1977, s. 6). I n n ą ciekawą inicjatywą Profesora był projekt „Etnograficznego Infor­ matora Karpackiego", k t ó r y powstał w 1974 roku. Miał to być biuletyn uwzględniający całokształt informacji o działalności naukowo-badawczej, wydawniczej, muzealnej, oświatowej i innej, prowadzonej przez różne instytucje i osoby indywidualne w zakresie kultury ludowej o b s z a r ó w karpackich. W związku z t y m do wielu p l a c ó w e k i badaczy rozesłane zostały pytania dotyczące prac naukowo-badawczych indywidualnych i zespołowych, pozycji opublikowanych, innych form działalności związanej z Karpatami lub realizo­ wanej na terenie Karpat. Informator przygotowywany w Katedrze Etnografii Słowian UJ miał się u k a z y w a ć dwa razy w roku. Niestety, głównie z przyczyn finansowych i technicznych pomysł ten nie został zrealizowany. Natomiast od 1983 roku w K E S U J trwają prace, kierowane przez A n n ę Zambrzycka-Kunachowicz, nad utworzeniem banku danych o materiałach ź r ó d ł o w y c h dotyczących kultury ludowej Karpat. Inicjatorem przedsięwzięcia był Mieczysław Gładysz. Jego staraniem zespół zajmujący się t y m zagadnieniem został włączony do Polskiej Komisji M K K K B . Zadaniem banku danych jest gromadzenie, opracowywanie i u d o s t ę p n i a n i e informacji o źródłach archi­ walnych z zakresu kultury ludowej w Karpatach. Organizatorzy założyli, iż przede wszystkim zostaną zgromadzone dane o zasobach archiwaliów etnograficznych z terenu Karpat Polskich. W przyszłości tą działalnością mają być objęte pozostałe kraje posiadające ź r ó d ł a dotyczące Karpat. J u ż od paru lat bank informacji systematycznie rejestruje materiały na podstawie specjalnie opracowanych kart informacyjnych, uwzględniających wszystkie te dane, k t ó r e wydają się niezbędne dla s p o r z ą d z e n i a pełnej informacji o źródle. Zamierzeniem t w ó r c ó w banku jest stworzenie optymal­ nych w a r u n k ó w do korzystania ze zgromadzonych danych. P o n i e w a ż zadanie takie m o ż e być spełnione tylko dzięki zastosowaniu elektronicznej techniki przetwarzania informacji, opracowano program komputerowy „ P R O K E S " przeznaczony do obsługi bazy danych o źródłach dotyczących kultury ludowej Karpat ( D u s z e ń k o - K r ó l 1986; D u s z e ń k o - K r ó l , Heller 1988). G ł ę b o k i e zainteresowanie Mieczysława Gładysza etnografią Karpat przeja­ wia się nie tylko w działalności naukowo-organizacyjnej związanej z Komisją. �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y LUDOWEJ 127 Widać je w opracowaniach poświęconych góralszczyźnie. P r z y p o m n i e ć m o ż e warto rozprawy nakreślające sylwetki ludzi mocno związanych z Podtatrzem (Gładysz 1967а, 1970а, 1972а, c, d). Artystyczną działalność Stanisława Witkiewicza, związaną z k u l t u r ą ludową, ujmuje historycznie, w kontekście d o k o n a ń jego p o p r z e d n i k ó w oraz na tle p r ą d ó w naukowych i artystycznych epoki, w której przyszło temu artyście tworzyć. P o d k r e ś l a więc inspirujące znaczenie ruchu, k t ó r y dążył do odrodzenia sztuki o g ó l n o n a r o d o w e j , a ludowej twórczości artystycznej przypisywał podsta­ w o w ą rolę w realizacji tej idei (Gładysz 1970a). Przypomina pierwszych, jeszcze „nielicznych a r t y s t ó w z wolna rozwijających n a r o d o w ą sztukę, m . in. poprzez sięganie do tematyki ludowej" (1970a, s. V I I ) . Uwypukla rolę Józefa Ignacego Kraszewskiego, k t ó r e g o „działalność publicystyczna i naukowa niewątpliwie wpłynęła na ugruntowanie się ambicji posiadania sztuki własnej, o d r ę b n e j " . Kraszewski „wskazuje — pisze Profesor — na walory artystyczne i znaczenie historyczne sztuki ludowej", a we współczesnej m u ludowej twórczości artystycznej „ d o p a t r u j e się kontynuacji form prapolskich" (1970a, s. I X ) . Problemy postawione przez Kraszewskiego — z a u w a ż a Mieczysław G ł a d y s z — b ę d ą wielokrotnie dyskutowane i kontynuowane przez wielu badaczy i a r t y s t ó w (m. in. przez Józefa Ł e p k o w s k i e g o , Jana Karłowicza, Wojciecha Gersona. Władysława Matlakowskiego. Walerego Eliasza-Radzikowskiego). Podejmuje je również Witkiewicz, włączając się w 1886 roku do „akcji badawczej nad a r c h i t e k t u r ą l u d o w ą " , a w dwa lata później „ogłaszając w pierwszej, obszernej notatce u k s z t a ł t o w a n y już właściwie pogląd na w a r t o ś ć budownictwa i ornamentyki góralskiej" (1970a, s. X ) . K s z t a ł t o w a n i e się p o g l ą d ó w Witkiewicza na twórczość artystyczną górali Podtatrza Profesor omawia na tle rozwoju naukowych zainteresowań kulturą ludową Podhala i rozkwitu fascynacji tym regionem Karpat. Podhale w epoce Witkiewicza — przypomina Mieczysław G ł a d y s z — urzeka swoją specyfiką i przyciąga k u l t u r ą o d m i e n n ą aniżeli na nizinach, w szczególności zaś niepowtarzalnym artyzmem rodzimych w y t w o r ó w . A l e równocześnie jest ono „w p o c z ą t k a c h okresu zasadniczych p r z e o b r a ż e ń społecznych i kulturo­ wych, ogarniających ten niedawno odkryty dla szerszego społeczeństwa i rozsławiony n a o k ó ł z a k ą t e k g ó r s k i " (1970a, s. X V I I ) . Fala turystów i kuracjuszy wywołuje zmiany w postawach miejscowej ludności, dostoso­ wującej się do potrzeb przybyszy. Proces zanikania kultury tradycyjnej najszybciej dostrzegalny jest w wyposażeniu wnętrza mieszkalnego, stylu budownictwa, stroju i języku. W tym kontekście prezentuje Witkiewicza ulegającego koncepcji powszechnej sztuki narodowej, artystę tworzącego nowe formy, a jednocześnie oparte na elementach rodzimych, „wskazującego na ory­ ginalne walory artystyczne kultury Podhala i możliwości ich wykorzystania w ce­ lu wzbogacenia stylu narodowego" (1970a, s. X X X V I I ) . Witkiewicz dostrzega zacieranie się cech tradycyjnej kultury miejscowej i aktywnie przeciw­ stawia się szerzącej się tyrolsko-szwajcarskięj manierze w górskich uzdrowiskach Galicji. I wreszcie — co warto zaznaczyć — Profesor uwypukla nie znane �128 RÓŻA G O D U L A bliżej oblicze twórcy stylu z a k o p i a ń s k i e g o . Pokazuje bowiem uważnego obserwatora, systematycznie poznającego k u l t u r ę górali, rejestrującego jej wytwory. Świadczą o tym publikacje Witkiewicza o góralszczyźnie, k t ó r e posiadają charakter zdecydowanie empiryczny, także notatki z r o z m ó w z góralami, rysunki, fotografie (Gładysz I970a). P o d s u m o w u j ą c dokonania twórcy stylu z a k o p i a ń s k i e g o . Mieczysław G ł a d y s z stwierdza, że „akcja Witkiewicza stała się wydarzeniem doniosłym w dziejach rozwoju kultury ludowej Podhala, przywracając jej właściwe oblicze, utrwalając przekonanie wśród górali o wartości ich artystycznego dziedzictwa, tak bardzo z a g r o ż o n e g o w ostatnim ćwierćwieczu ubiegłego stulecia przez wpływy obce, nie związane z p o d t a t r z a ń s k i m ś r o d o w i s k i e m " (Gładysz 1970a. s. X L I ) . Przedstawiając ekspansję stylu zakopiańskiego w różne dziedziny sztuki, jak i w inne regiony (1970a, s. X X V I I I - X L ) , A u t o r konkluduje, iż „styl ten wrócił również do ludu, c h o ć w zmienionej formie (I970a, s. X X X V I I ) . M o ż n a w t y m względzie p o l e m i z o w a ć z Pro­ fesorem. Rodzi się bowiem pytanie, czy rzeczywiście styl z a k o p i a ń s k i „wyszedł z ludu", w jakiej mierze Witkiewicz wprowadził inne jeszcze motywy — ludowe, spoza Podhala, j a k i zaczerpnięte ze stylistyki historycz­ nej. Natomiast fenomen akceptacji przez górali p o d h a l a ń s k i c h form opartych wybiórczo na zdobnictwie ludowym, w istocie zaś mocno przestylizowanych w duchu historyzmu i secesji, niemalże stworzonych na nowo przez przy­ bysza ze Ż m u d z i jest przecież zjawiskiem wyjątkowym i wymaga jeszcze dalszych, pogłębionych b a d a ń (Godula, Węcławowicz 1986). Prezentacja sylwetki naukowej Juliusza Zborowskiego jest bardziej wyczer­ pująca (Gładysz 1967а, 1972а, c, d). P o s t a ć tę widzi Profesor w szero­ kim kontekście czasów, w k t ó r y c h Zborowski „wyrósł i p r a c o w a ł " . Przed­ stawia zatem rozwój naukowy badacza, k t ó r y dzięki studiom języko­ znawczym na Uniwersytecie Jagiellońskim, później lipskim, zyskał gruntow­ ne podstawy teoretyczne do ujmowania zjawisk językoznawczych w pers­ pektywie historycznej. Natomiast pod wpływem ruchu umysłowego, zro­ dzonego „ w młodopolskiej atmosferze ideowo-społecznej i narodowej", zainteresował się k u l t u r ą l u d o w ą , dostrzegając „rozległe horyzonty poznaw­ cze w badaniach etnograficznych" (1972c, s. 19-20). A u t o r p o d k r e ś l a fakt, że Zborowski bardzo wcześnie spostrzegł istnienie ścisłych p o w i ą z a ń między g w a r ą a k u l t u r ą społeczności lokalnej. W ten s p o s ó b stal się jednym z nielicznych — z a u w a ż a Mieczysław G ł a d y s z — którzy dostrzegli złożoność tego problemu wówczas jeszcze, gdy „ścisłe związki j ę z y k a z miejscową k u l t u r ą j a k o wynik narastających p r o c e s ó w historycznych nie były [...] w pełni rozpatrywane" (1972c, s. 17-18). Zborowski najchętniej p r a c o w a ł na pograniczu j ę z y k o z n a w s t w a i etnografii. Tutaj też — stwierdza Profesor — osiągnął interesujące wyniki. Idzie tu o „jego wkład w dziedzinę nazewnictwa. Na podstawie licznych p o s z u k i w a ń terenowych i archiwalnych o p r a c o w a ł szereg a r t y k u ł ó w , cennych dla historii osadnictwa Podhala" (1972c, s. 51). �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y LUDOWEJ 129 W a ż n y m nurtem w naukowej działalności Zborowskiego były studia nad przeszłością i współczesnym życiem wsi góralskiej. Ś w i a d o m i e realizował nowoczesne wówczas założenia badawcze Sekcji Ludoznawczej Towarzystwa T a t r z a ń s k i e g o , której był członkiem. Program zakładał, by nie p o p r z e s t a w a ć na gromadzeniu zanikających w y t w o r ó w tradycyjnej kultury Podhala, lecz u j m o w a ć zjawiska kulturowe w ich „geograficznym rozpowszechnieniu i ewolu­ cyjnym rozwoju, nie wyłączając nawet najświeższych zmian" (Gładysz 1972c, s. 25). „ W swych opracowaniach — komentuje Mieczysław G ł a d y s z — Zborowski niejednokrotnie wnika w r ó ż n o r a k i e procesy przeszłości, aby wyjaśniać z a c h o d z ą c e p r z e o b r a ż e n i a kulturowe. [ . . . ] Chce bowiem widzieć k u l t u r ę l u d o w ą Podhala we właściwej perspektywie historycznej" (1972d, s. 286). Profesor p o d k r e ś l a „wielostronny wysiłek poznawczy", charakteryzujący tego badacza, który zdąża „ d o przekazania przyszłym pokoleniom ginącego » b a ś n i o w e g o ś w i a t a « Podtatrza" (1972c, s. 22). N a tym też polu Zborowski osiągnie ciekawe rezultaty, nie tyle j a k o oryginalny uczony, lecz przede wszystkim j a k o rzetelny badacz, systematycznie g r o m a d z ą c y materiał dzięki głęboko przemyślanym, naukowym zasadom. „ Z tych bogatych z b i o r ó w — stwierdza dalej Mieczysław G ł a d y s z — b ę d ą w ciągu wielu lat czerpać z a r ó w n o językoznawcy, j a k też etnografowie i wszyscy niemal badacze Podhala" (1972c, s. 49). Prezentując niezmiernie liczny dorobek piśmienniczy Zborowskiego zwraca uwagę, że unikał on „[...] nęcących uogólnień, pozbawionych należycie ugruntowanego oparcia, wolał p u b l i k o w a ć wzorowo zebrany i u p o r z ą d k o w a n y materiał terenowy, wiedząc że będzie on służył przyszłym pokoleniom badaczy" (1972c, s. 53). Większość jego prac posiada nieprzemijającą w a r t o ś ć rzetelnego źródła, przekazującego w s p o s ó b mistrzowski atmosferę rozmowy i psychiczne walory n a r r a t o r ó w góralskich. D l a pełniejszej oceny jego d o k o n a ń trzeba d o d a ć za Profesorem, że Zborowski nie potrafił całkowicie wykorzystać bogactwa informacji z zebra­ nych przez siebie m a t e r i a ł ó w i właściwie w opracowaniach „nie wyszedł z fazy przyczynkarstwa nie tylko językoznawczego, ale również etnograficz­ nego" (1972c, s. 49). M i a ł d u ż ą wiedzę o góralszczyźnie, a „jednak nigdy nie p r ó b o w a ł nakreślić bodaj zarysu kultury ludowej Podhala, chociaż w swych planach badawczych, wypowiedziach czy polemikach nieustannie podkreślał potrzebę takiego opracowania. Nie zdołał nawet wykończyć od wielu lat przygotowywanej i zapowiadanej monografii o zasłyszanych zdarzeniach historycznych, tak swoiście odbitych w świadomości m i e s z k a ń c ó w Podhala [ — ] . Niestety Zborowski nie rozwinął na większą skalę systema­ tycznych p o s z u k i w a ń . Przeszkadzał m u nie tylko chroniczny brak czasu, r ó ż n o r o d n o ś ć zainteresowań i o b o w i ą z k ó w , ale także niechęć do jednorodnego przydługiego wysiłku" (1972d, s. 286-287). Kierując się przekonaniem, że ostatecznej oceny uczonego m o ż n a d o k o n a ć , gdy zanalizuje się wszystkie aspekty działalności, Mieczysław G ł a d y s z przedstawia obu t w ó r c ó w w szerszym uwarunkowaniu społecznym. Pokazuje więc Witkiewicza borykającego się z t r u d n o ś c i a m i materialnymi i r ó w n o 9 - Etnografia Polska I . X X X I I I 2 �130 RÓŻA G O D U L A cześnie walczącego o ideową treść własnego życia: człowieka w chwilach z a ł a m a ń , rozczarowanego brakiem zrozumienia i zainteresowania dla własnej twórczości. T a k ż e u w a ż n e g o obserwatora życia społecznego, k t ó r y reagował gwałtownie na niezdrowe stosunki społeczne (1970a). Docenia rolę Zborow­ skiego w popularyzacji wiedzy o życiu ludności Podtatrza, p o d k r e ś l a jego aktywne uczestnictwo w różnych akcjach społecznych, podejmowanych w celu zachowania ginącej kultury miejscowej. Przede wszystkim zaś omawia jego niepośledni wkład w rozwój z a k o p i a ń s k i e g o muzeum, z k t ó r e g o uczyni ośrodek inspirujący i w dużej mierze koordynujący naukowe i kulturalne poczynania dotyczące regionu (Gładysz 1967а. 1972а, c, d). Niezaprzeczalnym walorem prezentacji obu t w ó r c ó w jest żywy język relacji, barwna, p i ę k n a polszczyzna, k t ó r a pomaga w y d o b y ć o s o b o w o ś ć artysty i uczonego. Przedstawiając rolę Mieczysława G ł a d y s z a w badaniu Karpat należy w s p o m n i e ć o ciekawie z a p o w i a d a j ą c y m się opracowaniu dziejów etnograficz­ nego poznawania kultury ludowej góralszczyzny k a r p a c k i e j . Niestety, Profesor nie zdołał go u k o ń c z y ć , d o p r o w a d z i ł r o z w a ż a n i a do czasów neoromantyzmu. Interesujące chyba będzie, gdy nieco szerzej o m ó w i ę treść Jego ostatniej pracy poświęconej K a r p a t o m . A u t o r przypomina p o c z ą t k i poznawania tego regionu w epoce stanisławow­ skiej; rozwijało się ono ze wzrastającym zainteresowaniem zasobami mineral­ nymi o b s z a r ó w górskich. „ R ó w n o c z e ś n i e wywierały wpływ hasła oświecenia, traktujące masy ludowe j a k o »trzon n a r o d u « , a zwłaszcza naukowy encyklope­ dyzm tej epoki inicjujący obiektywne spojrzenie na rzeczywistość k u l t u r o w ą wsi. P o m a g a ł y także hasła rousseau'wskie z ich t ę s k n o t ą do » ż y c i a w stanie n a t u r y « i tendencjami do zajmowania się k u l t u r ą l u d ó w pierwotnych, do których częściowo zaliczano m i e s z k a ń c ó w g ó r " . Ponadto „ [ . . . ] w okresie przedromantycznym, kiedy to pod wpływem rozpowszechniającego się w Polsce osjanizmu następuje rozwój zainteresowań folklorem, również góralskim, s ą d z o n o , że w obyczajach i twórczości ludowej zachowała się » p i e r w o t n a historia i oblicze c z a s ó w zapadłych«, do czego tak skwapliwie powraca ideologia m ł o d o p o l s k a pod koniec X I X wieku" (s. 4-5). N a tym tle eksponuje rolę Stanisława Staszica i Hugona Kołłątaja j a k o tych, k t ó r z y z a p o c z ą t k o w a l i „ n o w e , realistyczne podejście do zbyt jednostronnie d o t ą d interpretowanej rzeczywistości karpackiej", nazbyt często opartej na nie­ kontrolowanych wieściach, k t ó r e wchodząc w obieg społeczny zniekształcały ją (s. 3-6). W okresie pierwszych penetracji terenowych p o d k r e ś l a szczególną pozycję Seweryna Goszczyńskiego j a k o „twórcy projektu systematycznych b a d a ń ludoznawczych, zmierzających poprzez stopniowe opisywanie r e g i o n ó w do całościowego ujęcia kultury ludowej w Polsce. Projekt ten będący pierwszym p o m y s ł e m długofalowej pracy zbiorowej, wywarł znaczny wpływ na przyszłe dzieje b a d a ń etnograficznych w Karpatach Polskich" (s. 8). Etnograficzne opisy góralszczyzny dokonane przez Goszczyńskiego, j a k też innych pisarzy 20 2 , 1 M . G . . Zarys dziejów poznawania kultury ludowej Karpat Polskich, masz., ss. 24. �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 131 związanych z nurtem romantyzmu, w szczególności zaś W a c ł a w a Zalewskiego, Ż e g o t y Paulego, Lucjana Siemieńskiego i Ludwika Delaveaux'a, m i m o pewnych uproszczeń i skłonności niektórych a u t o r ó w do idealizacji życia ludności chłopskiej posiadają „ w a r t o ś ć ź r ó d ł o w ą dla poznania wielu faktów kulturowych, k t ó r e zanikły zupełnie b ą d ź zostały przekształcone j u ż do k o ń c a X I X wieku" (s. 7). Nadto, wśród „zespołu badaczy ubiegłego stulecia, kładących podwaliny pod naukowe poznanie kultury ludowej Karpat Pół­ nocnych" (s. 11) Mieczysław G ł a d y s z wyróżnia L u d w i k a Zejsznera, Wincentego Pola i Oskara Kolberga. Ich niewątpliwą zasługą są rzetelne p r ó b y ujęcia całości kultury ludowej poszczególnych r e g i o n ó w karpackich, prezentujące systematycznie u p o r z ą d k o w a n y własny materiał terenowy oraz p o c h o d z ą c y z o p r a c o w a ń wcześniejszych. Wydatnie wzrastające od połowy X I X wieku zainteresowanie m i e s z k a ń c a m i wsi różnych r e g i o n ó w Karpat i Podkarpacia, k t ó r e powstaje „przeważnie w związku z rozwojem o ś r o d k ó w kuracyjnych, a. później t a k ż e akcji krajoznawczo-turystycznych" przynosi „charakterystyczne dla tego okresu opisy p o d r ó ż y , r e p o r t a ż e , przyczynkarskie wiadomości, a następnie pełne opracowa­ nia atrakcyjnych dziedzin kultury góralskiej. I . . . ] M i m o znacznego nieraz uczuciowego z a a n g a ż o w a n i a , [ . . . ] popadania w skrajność n a c e c h o w a n ą nieraz egzaltacją, p r z y n o s z ą c ą opisy rozmijające się z rzeczywistością [ . . . ] " , wiele z tych relacji — ocenia Mieczysław G ł a d y s z — opartych „ n a bliskiej, bezpo­ średniej obserwacji życia i kultury górali karpackich d o s t a r c z a ł o sporo rzetelnych informacji" (s. 11—12). „ M o m e n t e m p r z e ł o m o w y m w dziejach poznania kultury ludowej Karpat — pisze dalej — jest zorganizowanie w 1873 r o k u [ . . . ] Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, k t ó r a ma p o d j ą ć » b a d a n i a ludności ziem polskich, a zwłaszcza p ó ł n o c n y c h i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h s t o k ó w K a r p a t « zgodnie z wymogami metodologicznymi nowoczesnej etnologii, a więc b a d a ń prowadzonych planowo, według właściwie opracowanych kwestionariuszy, tak by „dawały [...] p o d s t a w ę do przyszłych, należycie udokumentowanych u o g ó l n i e ń czy syntetyzujących ujęć" (s. 13-14). Badania w Karpatach organizuje Sekcja Etnologiczna Komisji, k t ó r ą do 1890 roku kierował Oskar Kolberg, bardzo zainteresowany zbieraniem m a t e r i a ł ó w w t y m rejonie. „ J e d n a k ż e głównym motorem aktywności Sekcji — co mocno p o d k r e ś l a Mieczysław G ł a d y s z — był Izydor Kopernicki [ . . . ] . Metody jego p o s z u k i w a ń terenowych stosowane na obszarze Karpat okazały się na -wskroś nowoczesne, przybierając charakter b a d a ń stacjonarnych. W nich też stosował b e z p o ś r e d n i ą , o b i e k t y w n ą obserwację oraz sposoby indagowania aktywizujące procesy myślowe i n f o r m a t o r ó w . W p r o w a d z a ł r ó w n o ­ cześnie konfrontowanie na miejscu zebranych m a t e r i a ł ó w , zwłaszcza że posługiwał się notacjami gwarowymi. [•..] Założenia metodologiczne Kopernickiego [ . . . ] miały służyć aż do pierwszej wojny światowej wielu badaczom, podejmującym poszukiwania etnograficzne na obszarze Karpat, wpływając na p o s t ę p prac warsztatowych i teoretycznych" (s. 14-15). �132 RÓŻA G O D U L A Omawiając podejmowane wówczas etnograficzne studia nad góralszczyzną k a r p a c k ą , Mieczysław Gładysz stwierdza, że „zaznacza się wtedy zdecydowane dążenie do ujęcia konkretu kulturowego j a k o osadzonego nie tylko w — postulowanej głównie przez r o m a n t y k ó w — przeszłości obyczaj owo-historycznej, ale nade wszystko w realiach społeczno-gospodarczych, uzależnionych od lokalnych s t o s u n k ó w ustrojowych oraz od u w a r u n k o w a ń ś r o d o w i s k a naturalnego, na k t ó r e g o znaczenie wskazywano nieraz od czasów Staszica. Poczęto też coraz częściej z w r a c a ć uwagę na p o w i ą z a n i a kulturowe pomiędzy sąsiednimi obszarami karpackimi i p o d g ó r s k i m i , a nawet odległymi regionami tego masywu, b ą d ź innymi terenami górskimi [ . . . ] . Dostrzegano przy tym o g ó l n o k a r p a c k ą j e d n o ś ć elementów niektórych dziedzin kultury, a szczególnie pasterstwa wysokogórskiego, k t ó r y m interesowano się najwcześniej, bo j u ż w k o ń c u X V I I I wieku w relacjach p o d r ó ż n i k ó w , widząc w nim »jądro« kultury karpackiej" (s. 16). Na rozwój wielorakich zainteresowań oraz s t u d i ó w nad góralszczyzną k a r p a c k ą zdecydowany wpływ wywarły „lata w z m o ż o n e g o ruchu umysłowego, przynoszącego p r z e m i a n ę postaw świadomościowych i rozkwitu na tym podłożu neoromantyzmu polskiego, zwanego w swej wczesnej fazie ruchem m ł o d o ­ polskim" (s. 19). A u t o r przedstawia rolę Stanisława Witkiewicza w nobilitacji sztuki podhalańskiej — wytworu kultury ludowej, który „nie jest j u ż prze­ mijającym obiektem historycznym, ale staje się podmiotem, liczącym się w rozwoju kultury narodowej [ . . . ] . Głębsze zainteresowanie szeroko pojmo­ waną sztuką — komentuje — zaczyna się w tym czasie rozwijać nie tylko przez doszukiwanie się w niej ciągłości tradycji, lecz także oryginalności w rozwiązywaniu r ó ż n y c h założeń artystycznych. P o c z ę t o też w y d o b y w a ć s p o ś r ó d rzeszy t w ó r c ó w ludowych jednostki utalentowane, charakteryzując bliżej ich o s o b o w o ś ć " (s. 17-18). Wzrost fascynacji miejscową k u l t u r ą sprzyja podejmowaniu r ó ż n o r o d n y c h akcji kolekcjonerskich oraz badawczych. Te ostatnie, prowadzone z a r ó w n o przez b a d a c z y - a m a t o r ó w (Władysława Matlakowskiego i Jana Kleczyńskiego), wywodzących się z kręgu m i ł o ś n i k ó w Tatr przybyłych tu z zewnątrz, jak też przez twórczych przedstawicieli młodej inteligencji góralskiej (Andrzeja Stopkę, Józefa Kantora, Wojciecha Brzegę, Władysława Orkana), posiadają­ cych „bezpośrednią znajomość życia i kultury wsi", z a o w o c o w a ł y pracami o dużej wartości poznawczej, przyczyniając się „ d o poszerzenia zakresu informacji pozwalających na uzyskanie coraz pełniejszego obrazu kultury r e g i o n ó w karpackich [ . . . ] " (s. 17-19). Od k o ń c a X I X wieku „ u m a c n i a się coraz bardziej ś w i a d o m o ś ć zanikania kultury tradycyjnej aż do jej całkowitego »rozmycia« pod wpływem szybkich zmian w a r u n k ó w bytowych. Potrzeba jej rejestrowania, sygnalizowana j u ż w połowie zeszłego stulecia chociażby w pismach Zejsznera, Siemińskiego, a szczególnie Janoty, krystalizuje się teraz zdecydowanie w wypowiedziach wielu badaczy", między innymi W ł a d y s ł a w a Matlakowskiego, także Bronisława Malewskiego, by nie w s p o m n i e ć o Witkiewiczu (s. 20). �133 ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J Na tym urywają się r o z w a ż a n i a Profesora. Nie zdążył j u ż zaanałizować wkładu innych badaczy w rozwój s t u d i ó w nad k u l t u r ą ludową regionu, a w planach miał całościowe ujęcie dziejów i podstaw teoretycznych poznawania kultury ludowej Karpat Polskich. Szkoda, że nie zdołał tego zamysłu d o p r o w a d z i ć do k o ń c a , spodziewać by się bowiem m o ż n a wartościo­ wego kompendium wiedzy o rozwoju etnologii karpackiej. C h a r a k t e r y z u j ą c twórczość człowieka o tak bogatej osobowości, pełnego inspirujących p o m y s ł ó w , nie s p o s ó b p o k a z a ć wszystkich jej aspektów. W y b r a ł a m najbardziej — moim zdaniem — znaczące z punktu widzenia rozwo­ j u b a d a ń karpackich. Nie potrafiłabym określić skali ważności trzech n u r t ó w działalności Mieczysława G ł a d y s z a : naukowej, dydaktycznej i organizacyjnej. Przenikały się przecież wzajemnie i w każdej z nich są watki na tyle istotne, że do dziś kontynuowane. LITERATURA Biały Z. 1972 Główne kierunki i cele interdyscyplinarnych badań nad problematyką ..Zeszyty N a u k o w e Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o , „Prace wsi górskich, Etnograficzne", z. 6, s. 43-52. 1987 Polski jej Spisz. Historyczne badania po i jej II historyczne Antropologia, uwarunkowania wojnie światowej, uwarunkowania. Gwary, Ibidem, B i a ł y Z., K o b y ł e c k i A., W ę g r z y n 1972 Z zagadnień ilościowej nad gospodarką Dobrowolski 1961 ku/tury ludowej [ w : ] Polski Środowisko z. 22, s. Spisz. naturalne tego regionu Jedność i sposoby kultury — warunki ludowej gospodarowaniu. 7-57. Z. analizy chłopską w badaniach na Polskim etnograficznych Spiszu/, Ibidem, (w oparciu o studia z. 6. s. 54-103. K. Uwagi o znaczeniu badań nad kulturą ludową w Karpatach Północnych, „Etno­ grafia Polska", l . 5. s. 15-25. D o m a c i n o v i c V.. G a v a z z i M . 1967 Materiały do bibliografii Karpat, Duszeńko-Król 1986 Arbeiten der Karpaten der Jagiellonischen an — baza Polskich, F ó l d e s L.. G y ó r g y i historii kultury ludowej Organisation Queden Universita!. der Informalionshank im Lehrsthul j'iir „Carpatobalcanica". die der die Volkskultur Ethnographic der X V - 1 . s. 25-41. Slaven Bratislava. K. danych o źródłach archiwalnych dotyczących kultury ludowej historii kultury ludowej do Badań Kultury „ E t n o g r a f i a Polska", t. 32. z. 2. s. 95-119. E. Materiały Karpat, der Betrffenden E.. H e l l e r „Prokes" Karpat 1967 [w:] Bibliografia E. Die Duszeńko-Król 1988 jugosłowiańskiej, cz. I I I . W r o c ł a w . do bibliografii węgierskiej, [ w : ] Bibliografia cz. I I , W r o c ł a w . F r o l e c V. 1981 Dwadzieścia w Karpatach lat działalności i na G o d u l a R., W ę c l a w o w i c z 1986 Regionalizm Międzynarodowej Bałkanach, „Etnografia Komisji Polska", t. 25, z. 2. Ludowej s. 35-45. T. a styl narodowy t u r y " , t. 20, s. 79-83. — kilka uwag, „ T e k a K o m i s j i Urbanistyki i Architek­ �134 RÓZA G O D U L A G ó r k a Z., B i a ł y Z. 1987 Zarys problematyki geograficzno-ekonomicznej Polskiego Spiszą, [w:] Polski Spisz s. 145-210. J a b ł o ń s k a T. 1977 Katalog zbiorów sztuki w Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce, Rabka. J a w o r s k i J„ K o b y ł e c k i A . 1977 Próba kompleksowego fragmentu Polskiego ukształtowania Spiszą), krajobrazu wsi górskich (na przykładzie „Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej", nr 133, s. 189-205, K r a k ó w . Kaczanowski K. 1987 Antropologiczne badania na Polskim Spiszu, [w:] Polski Spisz..., s. 211-231. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B. 1962 Szalaśnictwo w Karpatach Polskich w świetle prac zespołowych w roku I960, „Etnografia Polska", t. 6, s. 321-329. 1981 Dyskusyjne problemy syntezy badań nad pasterstwem wysokogórskim. Ibidem, t. 25, z. 2, s. 85-96. Kowalska-Lewicka A. 1958 Badania etnograficzne na Podhalu. Ibidem, t. 1, s. 240-255. 1980 Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Činnost sekce Komise slovanské Sądeckim, Wrocław. Král J. 1961 československé a na Ballkáně za léta 1924-1948, pro výzkum „Slovenský salašnictvi Národopis", v Karpatech t. 9, s. 637-652. i habilitacyjnych wykona­ K u l e s z a - Z a k r z e w s k a T. 1979 Bibliografia etnograficzna prac magisterskich, nych na uniwersytetach polskich Pankówna Warszawa. M.. J. 1987 Polski doktorskich w latach ¡945-1979, Warunki naturalne Polskiego Spiszą, [w:] Polski Spisz.... s. 67-136. Spisz 1987 Polski Spisz. Jedność kultury ludowej i jej historyczne uwarunkowania. naturalne — warunki gospodarowania. nr 1, „Zeszyty Antropologia. Gwary, Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Środowisko [w:] Studia Prace Spiskie Etnograficzne", z. 22. red. Z . Biały. P o r i ć k i j A. 1961 Miżnarodna komisija po vyvčeniu kultury narodiv Karpat. „Narodna tvorčist ta etnografija", R . 5, s. 155-156, Kijew. R e i n f u s s R. 1959 Problem Karpat w badaniach kultury ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", R . ¡ 3 , nr 1-2, s. 3-11. R o b o t y c k i Cz. 1980 Tradycja i obyczaj na Spiszu, w środowisku wiejskim. Studium etnologiczne wsi Jurgów Wrocław. S t a s z c z a k ó w n a Z. 1957 Protokół z XXXI i Konferencji Walnego Zgromadzenia Podhalańskiej Polskiego w Zakopanem, Towarzystwa Ludoznawczego „Lud", t. 44, s. 512-522. Studia 1985 Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław, A . Kowalska-Lewicka (red.). Szyfelbein Z. 1958 Konferencja sprawozdawczo-planująca Kultury Materialnej PAN Działu i Centralnego „Etnografia Polska", t. 1, s. 404-410. IV Zarządu (Etnografii) Muzeów Instytutu i Ochrony Historii Zabytków, �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y 135 LUDOWEJ T y l k o w a D. 1962 Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południowej Sądecczyznie, Ibidem. t. 6, s. 338-347. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A. 1974 Rzemieślnik w społeczności rolników. Wroclaw. Róża Godula D I E R O L L E VON MIECZYSŁAW GŁADYSZ IN D E R F O R S C H U N G D E R V O L K S K U L T U R DER KARPATEN Zusammenfassung Das Interesse bezeichnet von Professor hatte — aber jugendliche sehr Faszinationen Gładysz komplexe für das für das Kulturbild ..auBerst der Bergbewohnertum. reiche — wie Karpaten" die war auf dem er kein Boden es selbst Zufall. des Die damaligen Kulturklimas der Epoche gewachsen waren, prazisierten sich alimahlich. Von den landeskundigen Ausflügen in das Tatra-Gebirge und kurze popularwissenschaftliche Skizzen an, kam es zur Aufnahme planmaBiger Forschungsarbeit. 1954 hat sich M . G ł a d y s z mit dem Zentrum in K r a k ó w festgebunden. Eben in K r a k ó w , schon seit dem 19. Jh. durch verschiedene Wissenschaftszweige Karpatenforschungen, fand er günstige Bedingungen Interesse. Ungefahr um die Mitte der 50er wissenschaftlichen mit seiner lebendigen Tradition der systhematisch unternommenen für die Entwicklung dieses Teils seiner .lahre unseres Jahrhunderts Idee, mit den Karpaten- und Balkanlándern Zusammenarbeit aufzunehmen. die Volkskultur der Bergregione zu forschern. In der Folge wurde entstand um 1959 die die gemeinsam Internationale Kommission zur Forschung der Volkskultur in den Karpaten gegründet. die mit der Zeit ihr Forschungsfeld auf das Gebiet des Balkans erweitert hatte. Von Anfang an nahm M . G ł a d y s z aktiv an der Wissenschafts- und Organisationsarbeit der Kommission der Kommission, jahrelang war er vielen teil, Konferenzen hatte viele Funktionen über Karpaten inne Vorsitzende (u.a. ihrer im Inn- uns war er Mitglied Polnischen des Sektion). Ausland teil, wo Vorstands E s nahm er oft Vortráge an hielt. E r veroffentlichte auch einige Artikel über Entstehung. Organisationsregeln, Tátigkeitsprogramm der Kommission. Gładysz war ein des polonischen Projekts betont: 1. Notwendigkeit, aus 1959. der Mitautoren des In diesem Forschungsplans Vorschlag wurden für Karpaten — u.a. folgende Punkte den Themenkreis, Methoden und Forschungsapparat zu unifizieren, 2. ethnographische Bibliographie und den Forschungsstandbericht zur Kultur der Karpaten zu Verzeichnis Für bearbeiten, 3. das Wichtigste etnographischer wurde die Aufnahme Archiv- dieser und Themen Mussenbestande gehalten. die die aufzustellen. Herkunfi der Volkskultur und dje Ethnogenese in den Karpaten belichten sollten. Wohrend der náchsten einigen Jahrzehnte sollte Professor Gladysz konsequent nach Ausführung dieses Programms streben. Endziel der internationalen Zusammenarbeit soil eine synthetische Auffassung der Volkskultur der Berggebiete sein, es war also von Bedeutung, die entsprechende Das Forschungsweise zu wahlen. E s wurden 2 Konzeptionen in Betracht gezogen: 1. thematische Forschungen, die auf synchronischer Sammlung von Angaben zu bestimmlen Thema in gewahiten Punkten und unter Anwendung derselben Forschungswerkzeuge beruhen, 2. rnonographische Forschungen, die nach der vollstándigen Auffassung des Kulturstandes einer Region strebten und Zusammenarbeit mehrerer Disziplinen erfordern. Den oder eines Wert beider Dorfs Methoden �136 RÓŻA G O D U L A anerkannt zu haben. die Aufnahme 1962 optierte Professor G ł a d y s z für die letztere. dessen eindeutiger monographiseher Forschungen in der Region von Spisz Beweis und 1967 in Beskid Śląski war. Das K a r p a t e n p r o g r a m m der K o m m i s s i o n wurde u.a. durch die A b t e i l u n g des Instituts der Geschichte der Materiellen K u l t u r Ethnographie der Slawen der Jagielloner der P A d W und Ethnographie den Lehrstuhl der U n i v e r s i t á t a u s g e f ü h r t beide Einrichtungen waren von M . G ł a d y s z geleitet. Ais Ergebnis sind einige Ď o k t o r s c h r i f t e n und einige zehn Magisterarbeiten entstanden. deren P r o m o t o r Professor Gtadysz war. sowie Forschungsberichte veroffentlicht worden. Der Themenbereich decken. auBer der Bearbeitungen Spisz und Beskid Śląski, auch die ist weit Regione und die von Forschungsinteresse Żywiec. Orawa. Podhale, das Gebiet von Sucha Beskidzka, Gorce, die Regione von L i m a n o w a , Sącz. R z e s z ó w und Sanok. D i e Notwendigkeit sehend, die Fundamentalarbeit zu machen, berief G ł a d y s z schon 1958 ein K o l l e k t i v . das w á h r e n d 2 Jahre die ..Bibliographie der Geschichte .der Volkskunst der K a r p a t e n " zusammengestellt Forscher in anderen Landern hat. die erste derartige angeregt — in den VerófFentlichung war. Sie hat náchsten Jahren sollten die bibliographische Arbeiten in der Tschechoslowakei, in Rumanien. U n g a r n . Jugoslawien und Bulgarien fortgesetzt werden. 1974 hat das Kollektiv in Kraków unter L e i t u n g von 2. Teil der polnischen Bibliographie vorbereitet. Ursache war der immer zuwachsende Quellenbestand Mangel an Jahren an Information dem über die Lehrstuhl der Professor zur Karpatenforschung, Materialienbasis. Ethnographie die Zerstreuung A u f seine Initiative der Gładysz den s t á n d i g e r Sorge von M . Giadysz Slawen an der wird seit Jagielloner und einigen Universitát ein Informationsbank ü b e r Quellen zur V o l k s k u l t u r der Karpaten gebildet. Tiefgreifendes Interesse von Professor drückt die sich eng auch in hervorragenden m i t dem Tatra-Vorland G ł a d y s z für die Themen aus dem Schilderungen verbunden der waren. Silhouetten Das Werk J. Z b o r o w s k i wurde vor dem H m l e r g r u n d wissenschaftlicher von Karpatenkreis von Menschen aus, S. Witkiewicz und und k ü n s t l e r i s c h e r S t r ó m u n g e n der Zeit dargestellt, in der es ihnen bestimmt war, zu wirken. Sich nach der richtend. daB eine entscheidende aller Aspekte seiner Tátigkeit Beurteilung eines móglich in einem breiten K o n t e x t sozialer, Ein unbestrittener bunter Wert polonischen hervorheben dieser Sprache. ist. betrachtete ókonomischer, Bearbeitungen die die Schopfers nur Gładysz beruht Personlichkeit ihren s c h ó p f e r i s c h e n a u f ihrer des lebendiger Künstlers und der V o l k s k u l t u r N a r r a t i o n und Wissenschaftlers zur Professor N e u r o m a n t i k geführt wurde. kultury ludowej K a r p a t Polnischer Karpaten), der bis Gładysz hatte unter seinen eine v o l l s t á n d i g e Schilderung der Geschichte und theoretischer ethnographischer der Weg Bedingtheiten. hilft. Polskich" (AbriB der Erforschungsgeschichte der Überzeugung Berücksichtigung sogar charakterologischer Die letzte A r b e i t von G ł a d y s z ist „ Z a r y s d z i e j ó w poznawania Zeit mit Erforschung dieser Region. Aber auch dieser AbriB. obwohl nicht Plañen Grundlagen abgeschlossen, ist ein wertvolles K o m p e n d i u m des Wissens ü b e r die A n f á n g e der Ethnologie von Karpaten. In einer Charakteristik der Errungenschaften eines Menschen von so reicher Personlichkeit. voliér die inspirierender bedeutendsten, gezeigt. Es ist auch Ideen, von ist es dem nicht Standpunkt schwierig. die móglich, der alie Aspekte Entwicklung Hierarchie der darzustellen. der Wichtigkeit Es wurden Karpatenforschung dreier Strómungen in aus, der A k t i v i t á t von M . G ł a d y s z zu bestimmen: der wissenschaftlichen. didaktischen und organisatorischen. Sie drangen wohl ineinander durch und jede von ihnen . n t h a l t Faden. die so wichtig sind, daB sie bis heute fortgesetzt werden. Ubersetzt von Barbara Kotowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37a4b6725a450d29bf1aef7055403269.pdf 201ba4a8f3dd3b8360b3a53055c37dda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2953 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2757 Title A name given to the resource Przyroda i pustka w sztuce i myśli Wschodu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.3-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sobolewska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przyroda i pustka w sztuce i myśli Wschodu Anna Sobolewska I . „ W S Z Y T K I E M U SIĘ K Ł A N I A J " „Wszystkiemu się k ł a n i a j " - głosił Roshi Jakucho Kwong w czasie swojego pobytu w Warszawie - „Zaczynasz doceniać wartość wszystkiego i wtedy wszystkiemu się k ł a n i a s z " . Roshi Kwong powiada, że kłaniając się ludziom, drzewom, filiżance z herbatą czy talerzowi zjedzeniem, kłaniamy się sobie - temu, co w nas najcenniejsze. Czcimy święte wizerunki, figury czy obrazy przypominają nam bowiem o tym, co kryje się w naszym wnętrzu. Pokłon i cisza to dwa wymiary zenu. Uważny i pełen szacunku stosunek do przedmiotów m o ż n a odczytać w sztuce Wschodu i w kulturze życia codziennego. Podobno w Japonii do dziś żywa jest tradycja uroczystego palenia zużytych przedmiotów. Ceremonii towarzyszą modlit­ wy i podziękowania. Ponieważ dzisiaj większość przedmiotów codziennego użytku nie nadaje się do spalenia, można w zastęp­ stwie spalić ich wizerunki. W ogień wrzuca się więc fotografie mebli i aut. Podobny stosunek do świata można dostrzec w myśli i sztuce indyjskiej. Na portrecie Gurumayi Chidvilasanandy z aśramu Ganeshpuri pod Bombajem czytamy podpis pod zdjęciem: „Kiedy celem naszej świadomości jest nieustanne radowanie Wszechmogącego na różne sposoby - służba ludziom, służenie drzewom, zwierzętom, Jaźni - przywołujemy boską radość i uniesienie." W tym krótkim przesłaniu ludzie i zwierzęta, Jaźń i drzewa znalazły się na jednym planie. Nie jest to przypadkowe zestawienie. W tradycji religijnej Indii człowiek nie zajmuje uprzywilejowanej pozycji, nie jest panem stworzenia, ale jednym z miliona ogniw żywego łańcucha bytu. Niemniej jednak dopiero w pełni świadome, przebudzone „ j a " może dostrzec substancjalną jedność człowieka i przyrody. Nieżyjący już mistrz Gurumayi, Baba Muktananda, głosił ideę boskości obejmującej wszystko - od Stwórcy do insektów: „Osiągnąwszy prawdziwe poznanie, jogin uważa wszystkie istoty za jedno. Dla niego wszystko jest aham - 'ja' ' W i d z i on równość we wszystkich istotach, drzewach i pnączach.' Dla niego cały świat jest prameya - tym, co znane, moje, z czym jest się jednym."' Wyliczenie drzew, pnączy i o w a d ó w jako naszych dalekich krewnych ma ogromną poetycką siłę. W odczuciu poetów Indii, Chin czy Japonii człowiek jest jednym z przyrodą nie tylko w sensie psychiczno-emocjonalnych czy duchowych analogii, ale najgłębszej, substancjalnej więzi: Wiatr to twój oddech, otwarte niebo, twój umysł, słońce, twoje oko, morze i góry, twoje całe ciało. Te słowa napisał jeden z anonimowych poetów zenu, tłuma­ czonych przez Czesława Miłosza. Prawem paradoksu, pełne utożsamienie się ze światem natury nie ogranicza nas więzami cielesności, ale wyzwala: Kiedy widzę niebo i ziemię jako swój ogród, 2 wtedy żyję poza wszechświatem. Czy natrafiamy tu na odmianę znanego w tradycji europejs­ kiej panteizmu, streszczającego się w formule Spinozy: Deus sive natura? W myśli indyjskiej przyroda nie jest Bogiem, ale j e d n ą z samomanifestacji bóstwa. B ó g , człowiek i przyroda spotykają się w swojej najtajniejszej głębi. T ę relację między światem i absolutem m o ż n a by określić terminem p a n e n t e i z m (pan en theos) - świat jest całkowicie zanurzony w bycie absolutnym, który mimo to pozostaje nieskończony i nieskażony, transcendentny Bóg jest we wszystkim i wszystko jest w Bogu. Jak twierdzi Baba Muktananda byt absolutny jest jak odbicie księżyca w wodzie lub w kroplach rosy: Jedyny jest w jedności i ten sam Jedyny jest w wielości (...) Jest Jednym bez drugiego." Czy może nieskończoność odbija się w rzeczach skończonych jak katedra Beauvais uchwycona przez Adama Zagajewskiego w lusterku samochodu: 3 4 W lusterku samochodu zobaczyłem nagle bryłę katedry w Beauvais; rzeczy wielkie mieszkają w małych przez chwilę. 5 II. „UCIEC Z DUSZĄ N A LISTEK..." Intuicja jedności tajników świata przyrody i ludzkiego wnętrza została wyrażona najpełniej w poezji indyjskiej. Indyj­ ski stosunek do przyrody jak do żywej i boskiej istoty, najściślej spokrewnionej z gałęzią naszego „ j a " , nie jest nam wcale obcy odnajdziemy go w naszej tradycji romantycznej. W poezji indyjskiej regułą jest „ r o m a n t y c z n e ' ' rozszerzenie świadomości podmiotu lirycznego na cały wszechświat. Poeci indyjscy szukali - podobnie jak Mickiewicz - „ojczyzny duszy mojej" w kropli rosy czy na listku: Uciec z duszą na listek i jak motyl szukać Tam domku i gniazdeczka. Poeta Kabir z Benares, z zawodu tkacz (należący równocześ­ nie do dwu tradycji mistycznych - hinduizmu i sufizmu), głosił światu „dobrą n o w i n ę " , że w „glinianym garnku" ludzkiego ciała zamieszkał B ó g : Wewnątrz tego glinianego garnka są altany i gaje i wewnątrz mieszka Stwórca. Wewnątrz tego garnka jest siedem oceanów i niepoliczone gwiazdy. Kwas do próbowania złoty jest tam, jak i znawca oceniający drogie kamienie. W e w n ą t r z garnka rozlega się muzyka wieczności i bije źródło wszelkiej wody. Kabir mówi: Słuchaj, przyjacielu! M ó j ukochany Pan miesz­ ka wewnątrz. (tłum. Czesław Miłosz) 6 Granice między jaźnią a światem zostały tu całkowicie zniesione. To nie jaźń wtapia się we wszechświat, jak się często interpretuje myśli Wschodu (na wzór europejskiego panteizmu), ale cały kosmos mieści się wewnątrz Jaźni. W poezji Kabira 3 �człowiek i przyroda przeglądają się w sobie, nie tracąc swojej indywidualności i piękna. Podmiot wierszy Kabira powracał w swoich wierszach do szczęśliwej „ojczyzny duszy", w której spełnia się zapowiedź jedności, dana w Upaniszadach - „On jest Ja". Kraina ta nie jest romantycznym marzeniem czy wspo­ mnieniem, ale rzeczywistością (czy może Rzeczywistością?). Leży ona w centrum każdego jestestwa, w wewnętrznej prze­ strzeni serca, niedostępnej i bliskiej zarazem. Kabir powiada, jak dotrzeć do tej krainy, która prowadzi w głąb siebie: Jest kraj, w którym nie rządzi smutek, ani zwątpienie, i gdzie nieznana jest groza śmierci. Wiosenne lasy tam stoją w kwiecie i wiatr pachnie roz­ kwitającym „On jest Ja". Pszczoła serca zanurza się tam głęboko i niczego więcej nie pragnie. Indyjska poetka z X V I w., Lalleshwari, również sławiła w swoich wierszach i poematach Boga przenikającego i ożywia­ jącego wszechświat. Jej wiersze, zebrane w tomie Lalli Vakh (Świat Lalli) - podobnie jak wiersze Kabira - były adresowane i do filozofów, i do wieśniaków. Do dziś są recytowane przez wędrownych bardów. Poetycką rekwizytornię jej wierszy two­ rzą zjawiska przyrody, a także przedmioty codziennego użytku, np. narzędzia do produkcji płótna. Przesłanie wierszy Lallesh­ wari jest proste: wszędzie postrzegaj Boga - cały wszechświat jest Jego ciałem. Pan Świata istnieje w formie świata. Wszystkie formy, imiona, działania i religie należą do Sziwy. Cały świat istnieje w Sziwie a Sziwa istnieje w świecie. I w materii, i w świadomości, wszystko jest Sziwą. W słowach indyjskiej poetki, piszącej w dialekcie kaszmirskim, można czasem usłyszeć czysty ton Ewangelii: Promienie słońca nie czynią różnicy. 7 8 Wnikają do wszystkich d o m ó w po równi. Chmury zsyłają deszcz na wszystkich bez specjalnych względów. Po śmierci męża Lalleshwari wyruszyła w świat w po­ szukiwaniu mistrza. Jej spotkanie z guru Siddhanathem, i prak­ tyka medytacji, doprowadziła j ą do ostatecznego wtajemnicze­ nia. Jej wiersze - podobnie jak wiersze św. Jana od Krzyża - są odtąd próbą wyrażenia doświadczenia iluminacji, wykraczają­ cego poza słowa i pojęcia. Lalleshwari opowiada o tajnikach samorealizacji językiem krajobrazu. Krajobraz świata stał się dla niej pejzażem własnego „ j a " . Wszystko stało się nowe dla mnie gdy Siddhanath odmienił moje życie Mój umysł jest nowy, księżyc jest nowy, słońce jest nowe Elementy krajobrazu stanowią tu analogię stanów ducho­ wych. Między jaźnią a naturą nastąpiła wymiana znaczeń. Podobnie w wierszu chińskiego poety L i Po, przytoczonym przez Miłosza w antologii Wypisy z ksiąg użytecznych, dwa szeregi znaczeń, podmiotu i przedmiotu kontemplacji, stają się jednym. Nie ma j u ż praktykującego na tle przyrody, tylko jeden strumień świadomości, który może stać się zwierciadłem świata natury: Ptaki wysoko lecąc przeleciały. Ostatnia chmurka odpływa. Siedzimy medytując, góra i ja. Aż jest j u ż tylko jedynie góra. (Wypisy z ksiąg użytecznych, s. 298) I I I . POEZJA K O N K R E T N A Poeci indyjscy najczęściej wyrażają uczucia religijne za p o m o c ą odniesień do przyrody. Także w poezji chińskiej język przyrody stał się językiem uniwersalnym, służącym do wyraża­ nia pełni ludzkiej kondycji. W swojej antologii Wypisy z ksiąg użytecznych Czesław Miłosz zebrał swoje tłumaczenia wierszy poetów różnych kręgów kulturowych, zestawiając na sąsiednich stronach wiersze, których daty powstania dzielą setki lat. Wszystkie utwory zebrane w tej książce łączy sztuka uważnej, „ c z u ł e j " rejestracji świata, równocześnie intymnej i bezosobo­ wej. Antologia ta jest czytelnym głosem poety na rzecz poezji konkretnej i obiektywnej, zogniskowanej na przedmiocie, a nie na psychicznych perypetiach podmiotu. Zgodnie z myślą taoistyczną i buddyjską taka sztuka obiektywnego patrzenia i odzwierciedlania świata możliwa jest tylko wtedy, gdy umysł artysty jest w stanie spokoju. „ Z a p e w n e taoizm i buddyzm - pisze Miłosz - z ich skłonnościami kontemplacyjnymi, przyczyniły się do tego, że patrzeć znaczyło utożsamiać się niejako z rzeczą, na którą się patrzy, i wzmacniać w ten sposób jej bycie" {Wypisy..., s. 10). Jak to się stało, że w tej bogatej antologii „poezji zro­ z u m i a ł e j " uprzywilejowane miejsce zajmują wiersze poetów Wschodu, a zwłaszcza poetów chińskich? Po prostu poeci Dalekiego Wschodu nie potrzebują programu „powrotu do konkretu", gdyż nigdy nie zerwali kontaktu z przedmiotem i z bezpośrednim, u w a ż n y m oglądem świata. Nie oznacza to wcale eliminacji stanów psychicznych podmiotu. Emocje, sensacje, wyobrażenia są w tej poezji obecne nie wprost, ale za pośrednictwem konkretu - tego, co widać i słychać. W wierszu poety-cesarza Ch'ang Y u „obiektywnym korelatem u c z u ć " są dźwięki dzwonu i krajobraz pochmurnego nieba: Dźwięki dzwonu Leżę w łóżku słuchając klasztornego dzwonu W cichej nocy dźwięk odbija się od pagórków echem Szron zbiera się pod zimnym księżycem Pod chmurnym niebem w głębokościach nocy jeszcze powracają pierwsze tony kiedy ostatnie dźwięczą wyraźnie i ostro Słucham i mogę słyszeć i jedne i drugie, choć nie rozróżniam, kiedy które milkną. Znam więzy i marność świata, ale kto mi powie, kiedy jest chwila, żeby uciec od życia i śmierci? (Wypisy..., s. 300). Podmiot tego wiersza obserwuje, jak nowe dźwięki się różnią, zanim te pierwsze wybrzmiały, nie ma więc żadnej przerwy w istnieniu, które jest płynną przemianą. Nie ma żadnej luki między życiem a śmiercią, a więc i żadnej ucieczki przed życiem. Na niebie poezji chińskiej nieustannie „suną bez celu obłoki" (Lui Tsung). Z a r ó w n o sztuka taoistyczna, jak i buddyjska preferują obrazy tego, co niestałe, będące w wiecznym ruchu, a zarazem zawsze takie samo - jak obłoki na niebie czy spieniony nurt wody. Żywioł wody czy zmienna gra obłoków mają swoje analogie w świecie człowieka. Ludzkie troski, przyjemności czy ambicje okazują się przecież konfiguracjami piany na wodzie czy też obłoków. Nieskończona gra kształtów na niebie może być znakiem roztopienia się jednostki w anoni­ mowości i dali jak w wierszu chińskiego poety Wang Wei Pożegnanie: Zsiadam z konia i piję twoje wino. Pytam, dokąd się wybierasz. Mówisz, że przegrałeś �za :yk żaiąg szy ich lat. lej, bo:zji nie ślą nia ysł zm mi, się sób ,roów ieci do em i to :je, : za szu są I że chcesz zimę spędzić pod Górami Południa. Kiedy raz tam pojedziesz, nikt j u ż nie spyta o ciebie. Tam w górze są obłoki, bez końca obłoki. (Wypisy..., s. 303). „Chińska poezja konkretna", podobnie jak wiersze Kabira i Lelleshwari, jest w istocie poezją d o ś w i a d c z e ń w e w n ę t r z n y c h. Wymiana znaczeń między człowiekiem a przyrodą, a ściślej między naturą a ludzkim wnętrzem, odbywa się najczęściej (jak w wierszu Wang Wei) bez procesu metaforyzacji. Człowiek i przyroda bytują w najściślejszym związku, który jast dla ludzi Wschodu tak oczywisty, że nie trzeba go podkreślać. Tajników przyrody i ludzkiego wnętrza nie muszą wiązać kunsztowne figury poetyckie, wystarczy proste zestawienie czy porównanie symboliczne: Z miejskiej wieży na północ od rzeki Studnie i uliczki prowadzą mnie na kamienne wzgórza, Z pawilonu dla podróżnych w chmurach i w mgle. Widzę, jak słońce zachodzi z dala od górnego miasta Między niebieskie góry odbite w dalekich wodach. Ognisko na brzegu, gdzie przycumowano łódź. Rybacy i ptaki wracają do domu Zmierzch spływa na cichy obszar nieba i ziemi, A moje serce jest spokojne jak szeroka rzeka, (Wypisy..., s. 135). Istotę wschodniego doświadczenia „bycia j e d n y m " zprzyrodą odsłania piękna sekwencja filmu koreańskiego reżysera Yong Kyuna Dlaczego Bodhidharma wyruszył na wschód? W buddyjskiej pustelni żyją dwaj mnisi i dziecko. Samotny chłopiec chciał sobie złowić i oswoić ptaka - tymczasem go zabił. Drugi ptaszek-żałobnik latami czuwa na gałęzi obok pustelni, będąc groźnym memento dla chłopca. Chęć posiadania czegoś na własność stała się źródłem zła i cierpienia. A jednak, gdy starszy towarzysz chłopca, mnich, osiągnął oświecenie, samotny ptak odleciał w przestrzeń, wreszcie wyzwolony od cierpienia. „Przebudzenie" mnicha pozwoliło naprawić błąd innego człowieka i uwolnić ptaka. Oświecenie stało się drogą „odkupienia", jakbyśmy powiedzieli w kategoriach chrześ­ cijańskich. „Bycie j e d n y m " z naturą jest tu i prawdą ontologiczną - współczesnym uczestnictwem w wiecznej „Naturze Bud­ dy' ' czy Jaźni - a równocześnie przesłaniem braterstwa i solida­ rności z każdą żywą istotą. I V . B Y Ć Ś W I A D K I E M PUSTKI 30). nią, rwy luki zed ki" ska :hu, czy ców ski, ami tów jnitVei W jednym z wierszy Lalleshwari pojawia się nieznany wymiar świata przyrody - wymiar p u s t k i , który może się objawiać jedynie w doświadczeniu wewnętrznym: Wówczas czysty nektar księżyca w nowiu zstąpił we mnie nic wlewające się w Nic Rozważając kwestię przyrody w myśli Wschodu, nie możemy pominąć wymiaru p u s t k i . Baba Muktananda powiedział, że celem przebudzonej świadomości jest „by ć ś w i a d k i e m p u s t k i " . W tradycji mistycznej i Wschodu, i Zachodu pustka nie jest nicością w potocznym rozumieniu, ale dynamicznym podłożem bytu. W myśli kabalistycznej nicość jest zagęszczonym światłem - tak nauczał cadyk Nachman z Bracławia (pustka jest Bogiem w Jego najwyższej, najdos­ konalszej emanacji). W Upaniszadach czytamy, jak można przenieść się w bezmiar pustki za pomocą dźwięku Om, naśladując pająka, który „wspina się po nitce na miejsce otwarte"... Poeci indyjscy potrafili celnie konkretyzować nie­ wyrażalne! Osią indyjskiego widzenia świata jest analogia między zewnętrzną przestrzenią kosmosu a wewnętrzną prze­ strzenią duchową jednostki: To, co naprawdę nazywamy Brahmanem, To naprawdę jest dla człowieka zewnętrzną przestrzenią To zaś, co jest zewnętrzną przestrzenią dla człowieka naprawdę jest dla niego przestrzenią wewnętrzną; Zaś ta przestrzeń wewnętrzna jest naprawdę tą przestrzenią wewnątrz serca. To jest pełnia... (...) Jest tak rozległa, jak przestrzeń zewnętrzna, Wewnątrz niej spoczywa niebo i ziemia, Ogień i wicher, słońce i księżyc Błyskawice i gwiazdy, Wszystko... (Czandoghja Upaniszad) „Pustka jest kształtem, kształt jest p u s t k ą " - te słowa, przypisywane Buddzie, recytuje się codziennie we wszystkich buddyjskich świątyniach. Kontemplacja przyrody w aspekcie pustki znalazła się w centrum sztuki buddyjskiej. Ukrytym tematem wierszy zen jest właśnie wszechobejmująca pustka, będąca dynamicznym podłożem bytu i źródłem różnorodnych form istnienia. „Chwila po chwili każdy wyłania się z nicości. Oto prawdziwa radość życia'' - głosi współczesny mistrz zenu Shunryu Suzuki - „Każde istnienie jest rozbłyskiem w bezmier­ nym świecie zjawisk." Czy sztuka jest w stanie naśladować istnienie jako grę rozbłysku i pustki? Reżyser wspomnianego j u ż filmu koreańs­ kiego, Yong Kyun, postawił sobie dwa, wydawałoby się, niewykonalne zadania: sfilmować buddyjską ideę pustki i sfil­ mować moment oświecenia. I na obu polach odniósł sukces. Bohater filmu Bodhidharma wynosi po śmierci mistrza jego zwłoki w drewnianej skrzyni na szczyt góry, by je spalić na stosie. Rozrzucając prochy mistrza, młody mnich sam staje się mistrzem i też będzie musiał spłonąć. Widzimy go na tle pogrzebowego stosu - sfilmowanego poprzez ogień. Później młody mnich rozsiewa prochy mistrza w przyrodzie, starannie sypiąc garściami popiół do wody, w zarośla i na trawę. Rozsypywanie prochów przywodzi na myśl ideę Lukrecjusza z dzieła De rerum natura o wiecznym krążeniu materii w przyrodzie. W buddyzmie m o ż n a odnaleźć podobny „mate­ rializm mistyczny". Ten epizod przypomina mi kulminację klasycznego filmu Satyajita Raya Życie Apu z 1959 roku. Bohater po stracie ukochanej żony wchodzi na szczyt góry, by rozsypać swoje rękopisy. Gęsto zapisane kartki żeglują powoli ponad drzewami. Wbrew pozorom, ten gest nie jest znakiem szaleństwa ani bezpowrotnej utraty, ale początkiem powrotu do życia. A p u zrozumiał, że całe jego życie jest tą rozproszoną w przyrodzie powieścią i postanowił swoim życiem - powrotem do osieroconego synka - dopisać jej dalszy ciąg. 9 1 0 W filmie Yong Kyuna stary mistrz zadał swojemu uczniowi do rozwiązania koan „Kto odchodzi na wschód, kiedy księżyc jest w p e ł n i " . Rozwiązanie koanu przyniosła śmierć mistrza w czasie peni księżyca. Nawiasem mówiąc wszyscy mistrzowie zenu i jogini mają swoje konszachty z przyrodą i odchodzą z tego świata w czasie pełni księżyca. Mistrz odszedł, a po nim odchodzi jego uczeń. Ale czy dowiedzieliśmy się, k t o właś­ ciwie odszedł? I dokąd? Stary mistrz nauczał, że odejście jest zawsze powrotem, a Budda odszedł, by powrócić we wszystkich żywych istotach. Śmierć jest więc nowym początkiem. Potok istnienia nie zna żadnej l u k i . W buddyzmie obrazem oświecenia nie jest odzyskanie domu, „powrót do I t a k i " , ale na odwrót - obrazy odejścia, wykorze­ nienia, „burzenia d o m u " , jak czytamy w Dhammapadam, poemacie, którego fragmenty przypisuje się Buddzie: 5 �Kołowrót wielu narodzin przeszedłem dotąd daremnie Budowcy domu szukając - a rodzić się ciągle to męka. Budowco domu, poznałem cię! Nie wybudujesz domu więcej. Wszystkie twe belki załamane i obalony domu szczyt. Od świata myśl j u ż oderwana, rozwianie pragnień j u ż zdobyte." Czy płonący dom w zakończeniu Ofiarowania Tarkowskiego nie jest właśnie obrazem wyzwolenia w sensie buddyjskim? „Zburzenie d o m u " to przekroczenie granicy między „ j a " a światem. „Posiądziesz cały w s z e c h ś w i a t " - nauczał mistrz, opowiadając uczniowi o oświeceniu. Oświecenie w buddyzmie jest świadomością jedności, która oddaje człowiekowi na powrót cały kosmos jako jego własny „ d o m " . Oświecenie jest zarazem wyzwoleniem od bólu i lęku, gdyż w obliczu nieskoń­ czoności w ogóle nie ma czegoś takiego jak zysk czy strata, bo nic nie jest j u ż obce. Jest tylko wieczna przemienność form istnienia i nie-istnienia. Film Yong Kyuna jest buddyjski - nie tylko w warstwie znaczeń religijnych i kulturowych. Przekazuje buddyjskie w i ­ dzenia świata także poprzez nieuchwytne jakości obrazu filmo­ wego. Nie jest to perspektywa antropocentryczna - człowiek nie stanowi osi świata. Częste są ujęcia jakby z perspektywy ptaka, krowy, drzewa czy ognia - jak u poetów chińskich w prze­ kładach Miłosza. Nieprawdą jest, że buddyzm zaprzecza ist­ nieniu Boga. Buddyzm po prostu m i l c z y o Bogu. Nie ma żadnej potrzeby głoszenia wiary w Boga tam, gdzie każda rzecz piękna czy brzydka, każda żywa istota czy nawet pyłek jest absolutem... W filmie Yong Kyuna pięknie zagrały cztery żywioły. Rzadko można oglądać tak sfilmowaną wodę, ogień, wiatr. Może u Tarkowskiego w Zwierciadle, czy w Dersu Uzuła Kurosawy? Kadry mają wyjątkową czystość. Krajobrazy górs­ kie tchną spokojem. Świat jest przezroczysty. M o ż n a niemal zobaczyć, jak świat wyłania się z pustki. To właśnie pustka wydobywa istotę, „ t a k o ś ć " każdej rzeczy. Niesubstancjonalność widzialnego świata w buddyzmie nie oznacza wcale, że jest on bezwartościową ułudą. Na odwrót - świadomość pustki i przemijania wydobywa piękno świata, jego kruchą doskona­ łość. Niestałość rzeczy jest jedyną „ s t a ł ą " w filozofii buddyjs­ kiej. Świat rzeczy jest pusty i przemijający: Nierzyczywiste wszystkie kształty Ten, kto dostrzeże to rozumem, W niedoli będzie obojętny Taka jest ścieżka oczyszczenia. - czytamy w Strofach o drodze, będących częścią Dhammapadam. W buddyzmie świat jest niesymboliczny, nie jest znakiem ani „księgą". Nie ma niczego poza światem. Żadnej wartości absolutnej, żadnej idei, która dałaby się od niego oddzielić. Ludzka egzystencja jest wyłącznie bytem-w-świecie, mówiąc po heideggerowsku. „Natura Buddy jest ukryta w tym, co zwyczajne" - powiadał patriarcha Hui Neng. Dla istoty oświeconej ciało i duch, samsara (kołowrót narodzin) i nirwana stanowią jedno. Paradygmatem myśli i sztuki buddyjskiej jest idea paradoksalnej jakości przeciwieństw (jeśli można tak to uprościć, bo przecież buddyzm wskazuje na fałszywość wszel­ kich konceptualizacji dyskursywnego umysłu. Idea ta jest również zakorzeniona w zachodniej myśli religijnej. Specyficz­ ne dla buddyzmu nie jest jednak „ b a r o k o w e " wyostrzenie przesprzeczności, ale idea przenikania przeciwieństw: zgiełku i ciszy, spokoju i ruchu, żywej i martwej natury. Obecność pustki - po obu stronach alternatywy - wiąże je w jeden węzeł. V. CICHA NATURA Charakterystycznym motywem sztuki buddyjskiej są obrazy odbite w wodzie, często pojawiające się w wierszach chińskich i japońskich poetów, jak i w filmie Yong Kyuna. M o t y w odbicia ma w buddyzmie szczególne racje filozoficzne. Cały świat jest odzwierciedleniem czystego, doskonałego „umysłu Buddy". Refleksy światła na wodzie są lekcją dla adepta zenu: jego własny umysł ma stać się podobny do czystego zwierciadła, czy też do gładkiej powierzchni wody, by m ó c odbijać wszechświat w czystej, niezmąconej postaci. Tak oczyszczony umysł może odbijać bogactwo form widzialnego świata, lecz także naszą ukrytą istotę, którą jest czysta świadomość. Sens tej idei wyraża Ikuzanchu, japoński poeta tradycji zen: Urodziłem się z boskim klejnotem, który później pokrył się kurzem. Dziś rano, wytarty do czysta, odbija Obrazy potoków i gór - bez k o ń c a . Rozpoznajemy tu analogię drogi duchowej i obróbki kamieni szlachetnych obecną również w europejskiej tradycji ezoterycz­ nej (np. w Golemie Meyrincka). W opinii wielu myślicieli, jak Thomas Merton i Reginald H. Blyth, „duch zenu" jest ponadwyznaniowy, pozareligijny i ponadkulturowy - jak czysta woda. Ten sam ton jest również obecny w największych dziełach kultury europejskiej. Najbar­ dziej buddyjskim wierszem w literaturze polskiej jest dla mnie Nad wodą wielką i czystą Adama Mickiewicza. W wierszu Mickiewicza - podobnie jak u poetów zenu - kwestia odbicia organizuje i materię świata, i materię świadomości. Świado­ mość podmiotu wiersza odbija zmienne kształty świata, nie czyniąc między nimi różnicy. Tak jak istotą skały jest trwanie, tak celem każdego jestestwa jest odzwierciedlanie świata, będącego w ciągłym ruchu. G o d z ą c się na życie w wiecznej przemianie, człowiek staje się tym samym ośrodkiem trwania i spokoju: Nad wodą wielką i czystą Stały rzędami opoki I woda tonią przejrzystą Odbiła twarze ich czarne; 12 13 Nad wodą wielką i czystą Przebiegły czarne obłoki, I woda tonią przejrzystą Odbiła kształty ich marne; Nad wodą wielką i czystą Błysnęło wzdłuż i grom ryknął, I woda tonią przejrzystą Odbiła światło, głos zniknął. A woda, jak dawniej czysta, Stoi wielka i przejrzysta. T ę wodę widzę dokoła I wszystko wiernie odbijam, I dumne opoki czoła, I błyskawice - pomijam. Skałom trzeba stać i grozić, Obłokom deszcze przewozić, Błyskawicom grzmieć i ginąć, Mnie płynąć, płynąć i płynąć. W wierszu Mickiewicza odnajdujemy ten sam ton bezwarun­ kowej zgody na przemijanie, co u poetów Wschodu. Rzecz interesująca, że wariacje poetów chińskich na temat wiecznej przemienności form nasuwają myśl o bezruchu, o tym, że może ten cały ruch i zgiełk świata jest pozorny - jak w kinie... Poeta chiński Ch'en Y u - i w wierszu Podróżując po powiecie Hsiang uważnie bada paradoks ruchu i bezruchu: Fruwające kwiaty z obu brzegów �Czerwono świecą na naszej łodzi. Ludzie różnych kultur uciekali od zgiełku w przestrzeń „pozaW pół dnia robimy l u d z k ą " , by j ą wysławiać na różne sposoby, jak Thoreau 100 li wzdłuż dróg wysadzanych wiązami. w Waldenie czy poeci haiku. Właśnie ukazał się dziennik podróży jednego z w ę d r o w c ó w Wschodu, autora haiku Basho Leżę i patrzę w niebo pełne nieruchomych chmur Z podróżnej sakwy w pięknym spolszczeniu Agnieszki Umedy. I nie pojmuję od razu W zapiskach Basho miesza poezję i prozę o podobnej prostocie Że mnie i chmury notatki, przeplatając własne haiku z wierszami swego towarzy­ Niesie ten sam wschodni wiatr. sza podróży Mangiku. Trudy wędrówki łączą się z radosnym (Wypisy..., s. 132) doświadczeniem wolności wewnętrznej: Fascynacja fenomenem odbicia nie jest tylko domeną sztuki taoistycznej czy buddyjskiej. W książce Sześć medalionów „Rozciągał się przede m n ą piękny widok na góry i pola, na i srebrna szkatułka Gustaw Herling-Grudziński dzieli się morski brzeg. I ujrzałem w tym dzieło stworzenia i [uwierzy­ z czytelnikami zachwytem nad obrazem Vermeera Widok Delft. łem], że idąc śladami tych, którzy nie zboczyli z Drogi Buddy Obraz ten jest kontemplacyjnym przedstawieniem miasta, prze­ i wyzwolili się z więzów wiecznej gonitwy, lęku i cierpienia, glądającego się w wodach zatoki. Herling-Grudziński dostrzegł odkryję w sobie duszę poety - pełną wrażliwości fuga i fantazji. w tym obrazie, podobnie jak w wielu holenderskich „martwych T y m bardziej, że porzuciłem swój dom i nie ma rzeczy, której naturach'' z tego okresu ciszę „czasu zatrzymanego''. Przytacza bym pożądał. Nie dręczy mnie niepokój w drodze, bo wędruję on trafną definicję istoty „martwej natury" francuskiego kryty­ z pustymi rękami. Przedkładam marsz spokojny nad jazdę ka de To 1 nay'a: powozem, a gotowany ryż na kolację z większym zjadam smakiem niż pieczyste. M o g ę zatrzymać się w drodze tam, gdzie „Obrazy Vermeera można bez wątpienia nazwać najdos­ zapragnę i kiedy chcę — odjechać nazajutrz. konalszymi martwymi naturami w sztuce europejskiej, mart­ wymi naturami w sensie pierwotnym, vie silencieuse, still-life, Co dnia tylko dwa miałem życzenia: wieczorem trafić na Still-leben; wyrażają one znakiem rzeczywistość doskonałą, dobrą gospodę, [a rano] znaleźć odpowiednie na moją nogę w której spokój owijający rzeczy i ludzi (traktowanych jako słomiane sandały - tylko takie rzeczy bez znaczenia zaprzątały przedmioty), pozwala odgadywać tajemne między nimi zwią­ myśli. Każda godzina znajdowała mnie w innym nastroju, zki. W obrazach tych trwanie zdaje się zawieszone, życie a każdy dzień nowe przynosił doznania. codzienne nabiera wyrazu wieczności." Spotkanie z człowiekiem [jak ja] owładniętym duchowym szaleństwem sprawiło m i bezgraniczną r a d o ś ć . " Obrazy mistrzów Wschodu są „martwymi naturami" w tym W połowie marca radość jakąś poczułem - sam nie wiem skąd właśnie sensie „ciszy czasu zatrzymanego". Wydaje się, że - i uniesienie, jakby i we mnie drzewa zakwitły wiśniowe. Ta francuski termin vie silencieuse precyzyjnie oddaje istotę tego radość będzie mi przewodnikiem, będzie mnie prowadzić, bo spojrzenia na przyrodę. Chodzi przecież o naturę „ c i c h ą ' ' , a nie oto, w tęsknocie za kwitnącymi drzewami [ogrodów] Yoshino, „martwą". Schopenhauer twierdził, że obrazy holenderskich postanowiłem wyruszyć w drogę. (...) mistrzów „martwej natury" świadczą o wyciszeniu i wygasze­ niu popędu W o l i . Holenderscy mistrzowie wykraczają zatem Ruszamy, ale przed wyjściem jeszcze, dla zabawy, uwiecz­ poza inferalne koło pożądań i lęków. Czesław Miłosz, cytując niliśmy, zwyczajem wędrownych mnichów, na nakryciach Schopenhauera, podkreśla, że sekretem wszelkiej sztuki, zarów­ głowy rzecz taką: no poezji jak i malarstwa, jest dystans i milczenie (Wypisy..., s. »Dwaj towarzysze drogi 12-13). bezdomni we wszechświecie z Buddą.«" Kontemplacja przyrody jednoczy ludzi Wschodu i Zachodu. 1 4 15 1 6 PRZYPISY ' Swami Muktananda, The Secrets of the Siddshas, Ganeshpuri 1976, s. 339 (przekład mój - A.S.) 2 Anonimowi poeci zenu, cyt. za Cz. Miłosz, Zen codzienny, (w:) Dalsze okolice, Kraków 1991, s. 68-69 Por. ks. F. Tokarz, Z filozofii indyjskiej, Lublin 1985, rozdz. 3 W kwestii „teistycznych" i „ateistycznych" systemów indyjskich. 9 Cyt. za H. Le Saux, J. Monchanin, Benedyktyński aśram, Kraków 1986, s. 113 (przypisy). S, Suzuki, Umysł zen, umysł początkującego, tłum J. Dobrowolski i A. Sobota, Gdynia 1991, s. 97 i 94 " Dhammapadam, tłum. S.F. Michalski-Iwieński, Warszawa 1925, 10 5 por. Strofy o starości. Por. Jak trudna jest droga. Wiersze zen Chin i Japonii, wybór 6 i przekład A. Szuba, Kraków 1991, s. 8 Por. H. Blyth, Czym jest zen? Tłum. N. Nowak, „Odra" 1991, nr4 4 Muktananda, tamże, s. 373 A. Zagajewski, cyt. za Miłosz, Wypisy z ksiąg użytecznych, Kraków 1994, s. 161 Kabir, cyt. za Miłosz, Kabir, (w:) Hymn o perle, Kraków 1983, s. 93 Kabir, tam.eż, s. 94 Wszystkie wiersze Lalleshwari cytuję za Lise Vail, He Exists in the 7 8 Form of the World: Kashmir Shaivism and the Poetry of Lalleshwari, „Darshan", 1992, nr 10 (Honoring God's Creation) (przekład mój - A.S.) 12 13 14 Cyt. za G. Herling-Grudziński, Sześć medalionów i srebrna szkatułka, Warszawa 1994, s. 69 15 Matsuo Basho, Z podróżnej sakwy z dodaniem Dziennika podróży do Sarashime, przekład i oprać. A. Umeda, Warszawa 1994, s. 34-35 Tamże., s. 26 16 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f284ddfdc747ce4e9ce0d2713ae1799.pdf b5e01f499541786b72c32738bd677e47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1354 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1251 Title A name given to the resource Polemiki i dyskusje / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.261-266 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K I I D Y S K U S J E „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 1 P L I S S N 0071-1861 UWAGI O MENNONITACH W ZWIĄZKU Z ARTYKUŁEM WOJCIECHA M A R C H L E W S K I E G O O MENNONITACH W POLSCE (O POWSTANIU SPOŁECZNOŚCI MENNONITÓW WYMYŚLA NOWEGO), „ E T N O G R A F I A P O L S K A " , T . 30; 1986, Z . 2, S. 129-145 W ostatnich latach ożywiły się nieco zainteresowania badawcze p o ś w i ę c o n e problematyce kształtowania się oraz życia społeczności mennonickiej w Polsce (por. Kizik 1988 i w druku). Tematyka mennonicka podejmowana jest przez badaczy polskich, zwykle w szerszych kon­ tekstach b a d a ń nad kierunkiem kształtowania -gospodarczymi zastanowić Prus Królewskich nad rozwojem się myśli reformacyjnej, dziejami i sporadycznie tej małej innych społeczności społeczno- ziem polskich.. Warto się bliżej wyznaniowej, tym bardziej że wokół dziejów wyznania nagromadziło się j u ż sporo n i e p o r o z u m i e ń o charakterze z a r ó w n o terminolo­ gicznym, j a k i ściśle historycznym. z lekturą artykułu Przyczynek do tego zagadnienia mennonickiej we wsi W y m y ś l e Nowe (d. Olędry Czermińskie, w obecnym rozważań woj. płockim. szkicem powstał Wojciecha Marchlewskiego, p o ś w i ę c o n e g o kształtowaniu Autor poprzedził zarysowany genezy wyznania oraz kształtowania w związku się społeczności W y m y ś l e Niemieckie) w podtytule przedmiot się społeczności leżącej swoich mennonickiej na terenach polskich do k o ń c a wieku X V I I I (s. 129-134). W. Marchlewski wykorzystał we wstępie nader chaotycznie i bezkrytycznie dobraną literaturę, często noszącą charakter d o ś ć podręcznikowej wiedzy, nie uwzględniając przy tym wielu podstawowych dla z n a j o m o ś c i problematyki publikacji (również w języku polskim), np. Ciesielska (1958), Penner (1978), Wiebe (1952). Braki te wpłynęły na szereg nieścisłości poczynającego swoje zainteresowania mogących poświęcone w p r o w a d z i ć w błąd czytelnika roz­ mennonitom od lektury tego artykułu. Kreśląc nawet krótką charakterystykę anabaptystycżnej myśli religijnej, nie s p o s ó b nie wspomnieć spójną. o tym, że s t a n o w i ł a ona system Powstanie (Marchlewskiego, mennonityzmu s. 129-131), będący j u ż u podstaw nie s t a n o w i ł o skutku kolejnego wyznania. Analizując początki tego systemu również, co przekształcenia wyznaniowego strukturą wynika z liniowo w Niemczech (1524-1525) wiąże właściwie, z kręgiem T h . Münzera oraz A . Karlstadta; rozwijającego się radykalizacji się tradycyjnie, lecz drugi zaś umiarkowany się w reakcji na ograniczność zwinglizmu reprezentowany nie­ Autora niewątpliwie wskazać należy na dwa g ł ó w n e ośrodki tworzenia się myśli anabaptystycżnej. Pierwszy ulegający w trakcie wojny chłopskiej dalece ustaleń byl w Szwajcarii, niezbyt rozwijający między innymi przez W. Reublina, C . Grebela, A . Castelbergera. N i e w ą t p l i w i e pierwsza gmina anabaptystyczna, w której przeprowadzono chrzest dorosłych, powstała w 1525 roku w Zóllikon nieopodal Zurychu. Anabaptyści chrzcąc dorosłych odrzucili tradycyjną interpretację s ł ó w chrystusowych (por. M K 10.14), co przeciwstawiało ich myśl nie tylko tradycji katolickiej (por. Marchlewski, s. 129), ale przede wszystkim wymierzone było w ograniczność idei luterańskiej. Plastyczna redakcja wersetu ( M K 10.14), znana w licznych replikach prac obok walki egzegetycznej stała się — p r z e k r a c z a j ą c ramy wyznaniowe Lucasa Cranacha st., g ł ó w n y m elementem propagandy luterańskiej prowadzonej w X V I wieku, przeciwko praktykom n o w o c h r z e c z e ń c z y m . Na wskutek prześladowania, głównie ze strony wielkich reformatorów, nie tolerujących apostazji i r ó w n o l e g ł e g o rozwoju innego, bardziej radykalnego wyznania, ruch rozproszył się po całych Niemczech i Niderlandach. R ó w n i e ż w Austrii oraz na Morawach d o s z ł o do wykształcenia się na bazie anabaptyzmu dobrowolnych z w i ą z k ó w religijnych, prezentujących różne soteriolo- �262 POLEMIKI I DYSKUSJE giczne wizje roli wyznania (B. Hubmeier, I. Wiedemann, J . Hutter; o d ł a m e m byli znani z działalności również w Polsce bracia morawscy). hutterowców R ó w n o c z e ś n i e w Westfalii i Niderlandach w latach trzydziestych X V I stulecia pod wpływem nauki charyzmatycznego w ę d r o w n e g o kaznodziei Melchiora Hofmanna, anabaptyzm przybrał p o s t a ć analogiczną do radykalizmu Miinzera i p r o r o k ó w ze Zwickau. Skrajni melchioryści, łącząc tradycję chiliastyczne i mistykę odrodzenia z antynomizmem, opanowali w roku 1533 (Marchlewski błędnie podaje r. 1535. por. s, 130) na kilkanaście miesięcy Munster, tworząc tam K r ó l e s t w o Nowego Syjonu pod p r z y w ó d z t w e m Johanna von Leiden. K r w a w a pacyfikacja Münsteru, osłabiając dotkliwe radykalny anabaptyzm, z a k t y w i z o w a ł a p r o p a g a t o r ó w umiarkowanego skrzydła ruchu, prezentującego p o g l ą d y zbieżne z pacyfistyczną myślą M . Sattlera i I. Wiedemanna. Ze względu jednak na to, że anabaptyzm umiarkowany reprezentowany był przez wiele grup, wobec których nazwa mennonici nie znajduje zastosowania (nie wszystkie sekty się r ó w n i e ż do niej przyznawały), przyjmuję dla niderlandzkich umiarkowa­ nych n o w o c h r z e ń c ó w nazwę Dooper lub za Leszkiem K o ł a k o w s k i m (19(55, s. 53-54)~ Doopsgezinde (Taufgesinnten). C z o ł o w y m organizatorem wyznania, które przyjęło nazwę od imienia swojego organizatora (twórcy Fondamentboek), był Menno Simons (Marchlewski mylnie nazywa go Simon Menno, por. s. 129, 130, 132). Samorealizację religijną powinno się wypełniać w zakładanej przez Menno Simonsa niehierarchicznej w s p ó l n o c i e gminnej, wolnej od wpływu świeckiego. K o ś c i ó ł - w tym rozu­ mieniu gmina wyznaniowa — staje się pozorną negacją życia świeckiego (poprzez nieuczestniczenie w nim), b ę d ą c formą kolektywnej emancypacji wartości religijnych od struktur zewnętrznych — „ p a ń s t w o w y c h " ( K o ł a k o w s k i 1965, s. 11-118; por. t e ż : K i z i k , w druku). Pokora wobec władzy jest u m e n n o n i t ó w rozwiązaniem pozornym, polegającym jedynie na uzyskaniu prawnej sankcji na wyznawanie swojej religii, płaceniu p o d a t k ó w lub pra stolae dlá kościoła katolickiego etc. U w a ż a j ą c świat świecki w zasadzie za niereformowalny mennonici pozostawiają go w ręku szatana, usiłując wpłynąć nań czynnie w duchu ewangelicznym, pozbawiając go przy tym wszelkich pretensji charyzmatycznych. C z ł o n k o w i e wyznania zacho­ wują dla siebie w tym dychotomicznym podziale czynne miejsce po stronie „antyświata", nie składając przysięgi (por. Mat. 5.34-5.37) lub deklarując r ó w n i e ż negatywny stosunek do broni (Mat. 5.38-39). Pomimo dogmatycznych założeń, że pewna z b i o r o w o ś ć ludzka m o ż e posiadać wartości charyzmatyczne (mimo że nie są one związane z kastą kapłańską), idee kościoła bezhierarchicznego okazały się d o ś ć beznadziejne w praktyce życiowej społecz­ ności mennonickich w X V I I , X V I I I czy X I X w. Twierdzenie Autora o n i e m o ż n o ś c i wskazania w społeczności mennonickiej jednostek lub grupy, która s p r a w o w a ł a b y funkcję kierowniczą (por. Marchlewski, s. 131), jest dalece nieścisłe, gdyż przejęcie nawet części zadań państwa przez gminę (klątwa jako przykład sankcji karnej) przy stałym nacisku obcego środowiska, p o w o d o w a ł o s t o p n i o w ą petryfikację p o c h o d z ą c e g o z wyboru trójstop­ niowego zarządu gminnego: senior (Áltester) — nauczyciel — diakon. Zarząd ten stopniowo zaczynał d e c y d o w a ć o redystrybucji wartości o charakterze soteriologicznym, co bylo da­ lekie od specyfiki, jaką nadał wyznaniu Menno Simons. R ó w n i e ż p o d k r e ś l o n a przez Marchlewskiego (s. 131) idealistyczna r ó w n o ś ć materialna leżąca u podstaw tworzenia się modelowych, religijnych społeczeństw „równych", nawet w autarkicznych społecznościach m e n n o n i t ó w wiejskich nie znajduje odbicia w strukturze jego c z ł o n k ó w . Reprezentujący tendencje irenistyczne bracia morawscy zarzucali mennonitom oprócz zepsucia moralnego również lichwę (Kot 1923, s. 101-104), a p o b i e ż n a nawet analiza Speziai Consignation aller in West Preussen befindlichen Mennonisten Familłien z 1776 r. (Ludwig 1961, s. 159-269) wskazuje stopień polaryzacji majątkowej, jakiej ulegało to społeczeństwo. Znane są przypadki apostazji z ł o n a mennonityzmu (Lengnich 1900, s. 121-122), a więc niekiedy nawet wyklęcie z gminy (szczególnie miejskiej) nie m u s i a ł o (wbrew Marchlewskiemu, s. 131) o z n a c z a ć katastrofy dla wyklętego. Sądzę, że u podłoża popełnionych przez. Marchlewskiego nieścisłości leży tendencja do statycznego odwzorowania e l e m e n t ó w dogmatyki mennickiej, idei o wielu antynomiach, �POLEMIKI I DYSKUSJE 263 na dzieje gmin i jej c z ł o n k ó w bez próby uwzględnienia cech środowiska, w których przyszło żyć wyznawcom. Trudno się również zgodzić ze stwierdzeniem Autora, że jedyną formą własności u z n a w a n ą przez m e n n o n i t ó w byla dzierżawa (s. 131). Takiej tezie przeczą np. ustalenia M . Boguckiej (1972. 1973) przedstawione w artykułach opartych na materiale p o c h o d z ą c y m m. in. z akt wiceprezydującego burmistrza (z lat 1614-1650), służących do notowania r u c h o m o ś c i po zmarłych mieszkańcach przedmieści Gdańska, gdzie osiedlała się często ludność pochodzenia holenderskiego, w tym wielu m e n n o n i t ó w . Mennonici czynnie zaangażowani w gdańskiej wytwórczości oraz handlu często wchodzili w posiadanie nieruchomości na terenie miasta (Cieślak 1972, s. 112 п., 262, przyp. 64). Szkoda, że W. Marchlewski omawiając rozwój osadnictwa olenderskiego (olęderskiego) nie p o d d a ł analizie treści artykułu K . Ciesielskiej, jednej z podstawowych polskich prac na ten temat. Wykorzystanie tej pracy p o z w o l i ł o b y Marchlewskiemu sprecyzować przytoczoną za I . Bara­ nowskim (1915. s. 70) charakterystykę terminu olender (olęder) oraz osadnictwo olenderskie. Osadnictwo olenderskie nie s t a n o w i ł o jedynie ..kolonizacji terenów bagiennych na Ż u ł a w a c h " (Marchlewski, s. 133, przyp. 4), będąc zjawiskiem szerszym, występującym z a r ó w n o w Prusach Królewskich, Wielkopolsce, jak i rzadziej w dolinie środkowej Wisły. Emfiteutyczne osadnictwo olenderskie było w X V I I i X V I I I w. formą intensyfikacji gospodarki wiejskiej na p ó ł n o c n o -zachodnich obszarach Rzeczypospolitej. Istnienie grupy emfiteutów związane było p o c z ą t k o w o g ł ó w n i e z n a p ł y w e m o s a d n i k ó w holenderskich. Osadnicy występowali wobec właściciela g r u n t ó w jako zwarta i r ó w n o u p r a w i o n a grupa (nieolendrzy zawierali układy jednostkowe), np. mennonicka gmina wyznaniowa reprezentująca wolnych osobiście ludzi. Emfiteuci użytkowali ziemię na podstawie k o n t r a k t ó w określających okres dzierżawy (zwykle 30-40 lat, nieolendrzy o k o ł o 15 lat), w y s o k o ś ć wkupnego (tzw. gotsfenig), charakter s t o s u n k ó w wyznaniowych etc. Olendrzy zbiorowo odpowiadali przed właścicielem za terminowe uiszczanie czynszów, co było dodatkowym obok wyznania elementem pobudzającym solidarność gminy. Termin ..olender" po o k o ł o 1650 r. wraz z zahamowaniem napływu nowych e m i g r a n t ó w holenderskich traci swój etniczny charakter, pozostając jedynie określeniem prawno-ekonomicznym. R ó w n i e ż w drugiej połowie X V I I w. na Ż u ł a w a c h zaczynamy mieć do czynienia z inną formą mennonickiego osadnictwa polegającego na odkupywaniu rJrzez p o s z c z e g ó l n y c h m e n n o n i t ó w g r u n t ó w we wsiach p o ł o ż o n y c h na prawie c h e ł m i ń s k i m , co wpłynęło w znacznym stopniu na rozproszenie społeczeństwa, a nie było bez wpływu na osłabienie więzi religijnych łączących c z ł o n k ó w tej diaspory wyznaniowej. N a l e ż y podkreślić niektóre stwierdzenia Autora, gdyż niejsaność sformułowań zdecydowanie utrudnia zrozumienie artykułu. M o w ę o mszy mennonickiej należy p o t r a k t o w a ć chyba jako przypadkowy lapsus (Marchlewski, s. 131), ale czy zdanie o emigracji ruchu mennonickiego z p ó ł n o c n y c h Niemiec na teren Fryzji (por. s. 131-132) jest jednoznaczne ze wskazaniem Niemiec jako miejsca, z którym należy wiązać powstanie wyznania? D o ś ć problematycznie brzmi zdanie, że „pierwszą osadą mennicką była wieś Tujce (Trigenhof) [właściwa niemiecka nazwa Tiegenhagen—przyp. E . K . ] z a ł o ż o n a o k o ł o 1530 roku przez burmistrza G d a ń s k a Fabera" (Ferbera). Przecież organizator wyznania Menno Simons porzucił K o ś c i ó ł katolicki dopiero w 1536 r. R ó w n i e ż w artykule znajduję sporo b ł ę d ó w w cytowanej literaturze, co każe nieco p o w ą t p i e w a ć w warsztatową rzetelność Autora. D l a przykładu: na p r ó ż n o usiłowałem w posiadanym przez siebie egzemplarzu artykułu K . M ę ż y ń s k i e g o (1961) o d s z u k a ć źródła o d n o ś n i e do cytowanych przez Marchlewskiego danych (por. s. 131-133, 145). R ó w n i e ż w zamieszczonym w zakończeniu artykułu wykazie literatury błędnie podano tytuł prac Baranowskiego, Fotha, Ludkiewicza, Ratzlaifa, Schmidta... N a zakończenie wypada wyrazić żal, że autor dysponując prezentowanym przez siebie nowym i ciekawym materiałem ź r ó d ł o w y m nie skoncentrował swoich rozważań na temacie o k r e ś l o n y m w tytule publikacji. Wspomniane przeze mnie w artykule W. Marchlewskiego nieścisłości raz jeszcze wskazują na k o n i e c z n o ś ć prowadzenia interdyscyplinarnych, krytycznych s t u d i ó w nad dziejami społeczności mennonickiej w Polsce. �264 POLEMIKI I DYSKUSJE LITERATURA B a r a n o w s k i I. 1915 Wsie holenderskie B o g u c k a M. na ziemiach polskich, Gdańska „Przegląd Historyczny", t. 19. 1972 O odzieży mieszkańców t. 32. z. 2. s. 175-188. w I polowie XVII wieku, 1973 Z problematyki życia form „marginesu mieszczańskiego" XVII wieku, „Zapiski Historyczne", t. 38, z. 4, s. 55-77. „Rocznik w Gdańsku Gdański", w polowie Ciesielska K. 1958 Osadnictwo „olęderskie" w Prusach Królewskich i na Kujawach w świetle kontraktów osadniczych, Studia i Materiały do D z i e j ó w Wielkopolski i Pomorza, t. 4, z. 2, s. 219-256. Cieślak E. 1972 Konflikty Kizik E. polityczne i społeczne w Gdańsku w polowie XVIII wieku, Wrocław. 1988 Die Mennoniten Westpreussens unter Friedrich dem Grossen, Friedericianische Miniaturen 1, s. 20-36, J . Ziechmann (wyd.). Bremen, [w dru ku] Polonische Forsclumgen zur Geschichte der Mennoniten, Deutsch-polnische Jahrbuch, Bremen, t. 4. Kołakowski L. 1965 Świadomość religijna i więź kościelna, Warszawa. K o t S. 1923 Ideologia polityczna i społeczna braci polskich zwanych arianami, Warszawa. Lengnich G. 1900 Jus publicum Ludwig 1961 civitatis Gedanensis, O. Gunter (wyd.), Danzig. К. H. Zur Besiedlung Mennoniten des im Weichseldeltas Territorium der durch Stadt die Elhing Mennoniten. und in der bis zur Vbernahme der Gebiete durch Preussen 1772, Die Siedlungen Okonomie der Marienhurg Marburg/Lahn. Mężyński K. 1961 O mennonitach w Polsce, „ R o c z n i k Gdański", t. 19/20, s. 185-255. Penner H. 1978 Die ost- und westpreussischen in ihren kulturellen Mennoniten und wirtschafllichen in ihren religiósen Leistungen, und sozialen Leben Weierhof. Wiebe H. 1952 Das Siedlungswerk niderldndischer Mennoniten im Weichseltal Weissenherg bis zum Ausgang des 18 Jahrhunderts, zwischen Fordon und Marburg/Lahn. Edmund O D P O W I E D Ź N A U W A G I P. E D M U N D A K I Z I K A W Z W I Ą Z K U Z M O I M A R T Y K U Ł E M O MENNONITACH W (O POWSTANIU SPOŁECZNOŚCI MENNONITÓW WYMYŚLA Kizik POLSCE NOWEGO) Z radością przyjąłem w i a d o m o ś ć , że m ó j artykuł wywołał zainteresowanie i odzew w środowisku badaczy zajmujących się problematyką m e n n o n i c k ą w Polsce. Niewiele o s ó b interesuje się tą tematyką, a ostatni poważniejszy artykuł o mennonitach polskich (po polsku) ukazał się na początku lat sześćdziesiątych (Mężyński 1961). D o chwili obecnej brak większego opracowania ujmującego c a ł o ś c i o w o problem m e n n o n i t ó w w Polsce. Wszelkie prace, jakie powstały do tej pory, mają charakter prżyczynkarski. Renesans b a d a ń nad mennonitami m o ż n a , jak myślę, wiązać z powstaniem współczes- �POLEMIKI I DYSKUSJE 265 nych r u c h ó w ekologicznych i pacyfistycznych w Polsce. Tradycja mennonicka dostarcza wielu cennych informacji na temat gospodarki ekologicznej (o czym pisałem w „ M e n n o n i t e Life", 1987) oraz stosunku tej społeczności do wojny i służby wojskowej. Przechodzę obecnie do wyjaśnienia kolejnych uwag p. E . K i z i k a . U w a ż a m , że stawiany mi zarzut nader chaotycznego wykorzystania literatury jest niesłuszny. C h o d z i ł o mi bowiem jedynie o zarysowanie podstawowych informacji d o t y c z ą c y c h mennonityzmu. Nie uwzględniłem całej literatury, gdyż sądziłem, ż e nie wymaga tego zakres artykułu (przypomnę, że c h o d z i ł o mi g ł ó w n i e o przedstawienie historii społeczności mennonickiej W y m y ś l a Nowego). Moje zainteresowania mennonityzmem dotyczą przede wszystkim historii tego ruchu w Polsce, a szczególnie na Mazowszu. Ze względu na to p o m i n ą ł e m np. historię mennonityzmu w Szwajcarii i Bawarii. Omawiając założenia religii mennonickiej przedstawiłem kolejne dogmaty w s p o s ó b modelowy. Pan Kizik twierdzi zaś, że w wypowiedzi tej m o ż n a znaleźć „tendencję do statystycznego odwzorowania e l e m e n t ó w dogmatyki mennonickiej". Obawiam się, że p. K i z i k nie do k o ń c a pojął moje intencje. Prezentując zasady wiary m e n n o n i t ó w chciałem o m ó w i ć kolejne dogmaty, a nie ich realizację. Wiadomo bowiem, że w wielu społecznościach ludzkich istnieje znaczna dysproporcja p o m i ę d z y wartościami, wzorami, ideami wyznawanymi a realizowanymi. Przedstawione w artykule zasady należy traktować modelowo, gdyż wielość o d ł a m ó w kościoła mennickiego świadczy o różnych sposobach realizacji tych d o g m a t ó w . W s p o m n ę jedynie, że we Fryzji pod koniec X V I w. (a więc w okresie istnienia bardzo silnych więzi z mennonitami w G d a ń s k u i na Żuławach) działało wiele grup m e n n o n i t ó w w y w o d z ą c y c h się z o d ł a m u Waterlanders. Byli to Staroflamandowie, Delikatni Flamandowie, M ł o d z i Flamandowie, M ł o d z i Fryzyjczycy, Starzy Fryzyjczycy i in. Próby pogodzenia tych grup przez przybyłego z G d a ń s k a Dirk Philipa z a k o ń c z y ł y się fiaskiem. O historii kościoła mennonickiego w tym czasie świadczy tragiczny, a zarazem komiczny fakt, kiedy to minister Jan van Ophoorn obłożył klątwą wszystkich c z ł o n k ó w kongregacji oprócz siebie i swojej ż o n y (Dyck 1967, s. 97). N a l e ż y sądzić, że pod koniec X V I i na początku X V I I w. ruch mennonicki w G d a ń s k u i na Ż u ł a w a c h był rozbity, o czym świadczą m. in. przytoczone przez p. K i z i k a realizacje niektórych d o g m a t ó w wiary. Moje przedstawienie zasad wiary mennonickiej s p o w o d o w a ł o wiele innych uwag p. K i z i k a , który p r ó b o w a ł weryfikować p o s z c z e g ó l n e dogmaty i ich realizację w życiu codziennym. M ó w i ą c o sprawowaniu władzy w grupie wyznaniowej m e n n o n i t ó w miałem na myśli jej charakter prawny. Wszelkie funkcje religijne i gminne obsadzone były na zasadzie wyboru spośród wszystkich jej c z ł o n k ó w . Władza w gminie wyznaniowej nie miała charakteru autokratycznego, jak próbuje sugerować p. Kizik, lecz demokratyczny. Władze, o których wspomina p. Kizik, miały głos decydujący w sprawach wiary, a nie w sprawach życia doczesnego społeczności wyznaniowej. Starszy zboru zajmował się prowadzeniem spotkań religijnych, diakon dbał o zabezpieczenie materialne zboru, nauczyciel zaś prowadził lekcje katechizmu i religii. Tego podziału nie m o ż n a nazwać „trójstopniowym", jak to sugeruje p. Kizik, gdyż kazałoby to oczekiwać, iż władza religijna była hierarchiczna. Nie m o g ę również zgodzić się ze stwierdzeniem, że władze kościelne przejmowały funkcje władz świeckich. Jeśli p. Kizik przeczytałby m ó j artykuł do k o ń c a , to na s. 139 znalazłby informację, że władze kościoła ewangelickiego nie zgodziły się na prowadzenie przez przed­ stawicieli zarządu gminy ksiąg kościelnych. Dokumenty gminy wykazują, że c z ł o n k o w i e zarządu zboru nie znajdowali się we władzach świeckich (sołtys, ławnicy). Nie zgadzam się r ó w n i e ż ze stwierdzeniem p. K i z i k a , że „idee kościoła bezhierarchicznego okazały się beznadziejne w praktyce", gdyż znane są takie kościoły. Wystarczy tu wymienić Amish (Amish 1963) i H u t t e r s ó w (Hostetler, Huntington, 1980). Stawiany mi zarzut, że dzierżawa nie była j e d y n ą , powszechną formą własności u m e n n o n i t ó w , m o ż n a u z n a ć za słuszny, jednak z niewielkim zastrzeżeniem. W badanej przeze mnie społeczności Wymyśla Nowego dzierżawa byla p o d s t a w o w ą formą własności na całym obszarze zajmowanym przez o s a d n i k ó w olenderskich (do 1794 г.). Po włączeniu tego terenu w granice państwa pruskiego dzierżawę zamieniono na wykup ziemi na własność. W tym �266 POLEMIKI I DYSKUSJE przypadku zmiana formy własności związana była raczej z regulacją prawną, a nie wyrzeczeniem się zasad wiary. Pragnę również wyjaśnić nieścisłość, jaka wkradła się do wywodu p. Kizika. Moim zdaniem gotsfenig to nie wykupne, ale p o d w ó j n y , określany w dokumentach jako „dubeltowy" czynsz, płacony przy podpisywaniu kontraktu i potwierdzający moc umowy. Gotsfenig się dla właściciela ziemi gwarancją, że kontraktujący stawał nie opuści jej przed „wyjściem wolność". Opłata ta zależała również od wielkości przyznawanego areału, który na obejmowała rodzina kolonistów. W tym miejscu pragnę p o d z i ę k o w a ć p. Edmundowi Kizikowi za wszelkie uwagi krytyczne i za to. że sprowadził m ó j „gorący umysł" na drogę spokoju i rozważnego myślenia. LITERATURA Amish... 1963 Amish Society, Baltimore. Dyck C. 1967 An introduction Encyklopedia... to mennoniten history, Scottdale. 1982 Encyklopedia popularna PWN, Warszawa. H o s t e t l e r J . A . , Huntington G . E . 1980 The Huttertes in North America. M a r c h l e w s k i W. 1987 The „hollander" settlements in Mazovia. „ M e n n o n i t e Life", nr 41, s. 5-10. Mężyński K. 1961 O mennonitach w Polsce. „Rocznik Gdański", t. 19/20, s. 185-255. Wojciech Marchlewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd6d053428c1d6714eabdb86a3a9793e.pdf 6c46ff00e7ff7eae93a3952b15474b2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1353 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1250 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.235-260 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R к О N I К А „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 1 P L I S S N 0071-1861 III K O N G R E S M I Ę D Z Y N A R O D O W E G O ETNOLOGICZNEGO I W TOWARZYSTWA FOLKLORYSTYCZNEGO ZÜR1CHU W dniach od 8 do 12 kwietnia 1987 r. odbyl się w Zürichu I I I Kongres Między­ narodowego Towarzystwa Etnologicznego i Folklorystycznego (Societě Internationale d'Ethnologie et de Folklore — S I E F ) oraz zebranie plenarne Zarządu. Ukonstynuowane w 1964 r. S I E F w swojej działalności nawiązało do M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do B a d a ń Sztuki i Tradycji Ludowych (Commision Internationale des Arts et Traditions Populaires — C I A P ) p o w o ł a n e j w 1928 r . ' G ł ó w n y m zadaniem S I E F , tak jak i C I A P , jest integracja europejskich etnologicznych i folklorystycznych środowisk naukowych oraz wymiana doświadczeń badawczych i osiągnięć metodologicznych. Współpraca między badaczami oraz organizacjami naukowymi, koncentrującymi się na studiach nad człowiekiem, w myśl statutu przyczynić się ma nie tylko do rozwoju nauki, ale s t a n o w i ć ważne ogniwo w procesie pogłębiania k o n t a k t ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h . Prezydium S I E F przyjęło „Cykl życia" za temat naczelny konferencji. Szeroki zakres p r o b l e m ó w związanych z tym zagadnieniem, rozumianym z a r ó w n o jako proces indywidualnego rozwoju człowieka, jak i w kontekście życia zbiorowego, uznano za problem szczególnie ważny w aspekcie współczesnych, g w a ł t o w n y c h i głębokich przeobrażeń s p o ł e c z n o - e k o n o micznych. W konferencji wzięli udział przedstawiciele 30 krajów. W skład delegacji polskiej wcho­ dziły następujące osoby: prof, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa (członek Rady S I E F ) , prof, dr Józef Burszta, prof, dr Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , prof, dr Dorota Simonides, doc. dr Jadwiga Kucharska oraz prof, dr Wanda Paprocka. W bogatym programie Kongresu znalazło się 6 referatów w y g ł o s z o n y c h na posiedzeniach plenarnych oraz 164 referaty, które przedstawiono w dziesięciu sekcjach tematycznych. Kongres otworzył przewodniczący S I E F , prof, dr Nils Avid Bringeus. Witając d e l e g a t ó w podkreślił znaczenie spotkania jako jednego z ważniejszych forum służących wymianie myśli, d o ś w i a d c z e ń i rozwijaniu k o n t a k t ó w naukowych p o m i ę d z y etnologami a folklorystami euro­ pejskimi. Wybór miejsca spotkania został zaproponowany przez Schweizerische Gesellschaft für Volkskunde, które z o r g a n i z o w a ł o obecny Kongres przy aktywnej współpracy Volkskundliche Seminar der Universitát Zurich. Szczególne p o d z i ę k o w a n i a za ogromny wysiłek organiza­ cyjny złożył N . A . Bringeus prof. dr. Paulowi Huggerowi, prof. dr. Arnoldowi Niedererowi, dr Ueli G y r z Zürichu, jak r ó w n i e ż sekreatrzowi generalnemu Ulli Bruck ze Sztokholmu. Wyraził również satysfakcję z faktu wyboru na miejsce Kongresu Szwajcarii, która jest atrakcyjna nie tylko jako ważny ośrodek naukowy, ale r ó w n i e ż ze względu na jej walory turystyczne. W czasie obrad plenarnych pierwszy referat wygłosił prof, dr Artur E . Imhof reprezentujący Wydział Historii Wolnego Uniwersytetu Berlińskiego ( R F N ) zatytułowany 1 D z i a ł a l n o ś ć obu tych organizacji omawiano szeroko w następujących artykułach: A. L . G o d l e w s k i , Statui prowizoryczny CIAP. Informacje dotyczące działalności CIAP, „Lud", t. 49: 1965, s. 804-810; A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , / Kongres Etnologii Europejskiej w Paryżu, „Lud", t. 55: 1971, s. 372; B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , / / Kongres Europejskiej Etnografii i Folkloru, „Etnografia Polska", t. 29: 1985, z. 1, s. 231-237. �236 KRONIKA Planowanie kariery życiowej. Badanie konsekwencji wzrostu długości życia i stabilizacji życiowej na przestrzeni 300 lat. N a podstawie zgromadzonego materiału demograficznego z lat 1680-1980 autor dokonal analizy możliwości rozwoju indywidualnej drogi życiowej człowieka i jego aktywności, uzależniając je od długości życia i oddziaływania c z y n n i k ó w zabezpiecza­ jących stabilizację jego l o s ó w . A . E . ł m h o f badając cykle życia w okresie 300 lat wysuwał tezę, że niska średnia życia (wynosząca ok. 30 lat) oraz wysoka śmiertelność w dawnych wiekach uniemożliwiały indywidualizację drogi życiowej człowieka. Zmuszały go do rozwinięcia specjalnej strategii w s p ó l n e g o działania, do tworzenia wartości bardziej trwałych bazujących nie na jednostkowych, ale społecznych działaniach grupy, na zgodności woli i harmonii ukształtowanej na podstawie tradycyjnych s p o s o b ó w zachowania, zwyczajów i religii, a także ladu społecznego o d p o w i a d a j ą c e g o z e s p o ł o m typu Gemeinschali. N i e p e w n o ś ć życia ziemskiego kierowała myśl człowieka i jego działania ku zapewnieniu życia wiecznego. D o k o n u j ą c e się współcześnie przedłużenie przeciętnego wieku człowieka i zmniejszenie śmiertelności w poszczególnych okresach życia p o z w o l i ł o ludziom rozwinąć indywidualne formy kariery. R ó w n o c z e ś n i e pełniejsze korzytanie z życia doczesnego i związane z tym tworzenie się nowych wartości ograniczyło powszechną wiarę w życie wieczne. Jest jednak pewnym para­ doksem, jak stwierdził autor referatu, że właśnie ta swoista sekularyzacja uczyniła życie w s p ó ł c z e s n e g o człowieka krótszym niż jego przodków. Wzrost wiary w długie życie p o w o d o w a ł zarzucenie dawnej strategi i zmianę typu s t o s u n k ó w społecznych z Gemeinschaft na Gesellschaft. Jednostka, uzyskując znaczną nie­ zależność i a n o n i m o w o ś ć , wchodzi ś w i a d o m i e w określone związki dla osiągnięcia zindywidu­ alizowanych celów. Statystyczna ewidencja tych zmian jest widoczna we wzroście liczby rodzin małych. D ł u g o w i e c z n o ś ć ma zasadnicze znaczenie dla zachowania r ó w n o w a g i w po­ dziale na poszczególne okresy życia człowieka. A. E . Imhof zwrócił uwagę na potrzebę włączenia do p r o g r a m ó w badań w większym niż dotychczas stopniu tych, jak określa, „odzyskanych lat". Szczególnie dotyczy to kresu starości, równie ważnej w cyklu życia, jak dzieciństwo i wiek produkcyjny. Martin Segalen z Francuskiego Centrum Etnologicznego w swoim referacie Rodzina i krewni; perspektywy badawcze we Francji zwróciła szczególną u w a g ę na potrzeby badań interdyscyplinarynych w zakresie s t u d i ó w nad rodziną. Od momentu, kiedy przedmiotem badań socjologicznych są środowiska miejskie, staje się rzeczą konieczną jak stwierdziła referentka podjęcie tego tematu również przez e t n o l o g ó w . Pozwoli to wykorzystać i spraw­ dzić wypracowane przez tę dyscyplinę pojęcia i definicje dotyczące małych społeczności. Przykładem takich interdyscyplinarnych studiów są, wg Segalen. ostatnie projekty badań socjologicznych i historycznych nad rodziną obejmujące kilka generacji. Ostatnio zachodzące zmiany w procesie rozwoju ekonomicznego nadają nowe znaczenie rodzinie szczególnie w społeczeństwach zachodnich, które przeszły okres intensywnego uprzemysłowienia. W a ż n y m zagadnieniem badawczym jest również obserwacja zjawiska rozszerzania się zachodnich koncepcji badawczych, dotyczących rodziny, w krajach p o ł o ż o n y c h na kontynencie azjatyckim i afrykańskim. W w y g ł o s z o n y m n a s t ę p n e g o dnia na posiedzeniu plenarnym referacie prof. dr. Ingeborgi Weber-Kellermann ( R F N ) Zwyczaje w rodzinie. Cykl życia a podziały społeczne znajdujemy nawiązanie do myśli zawartych w wypowiedziach A . E . Imhofa. Autorka analizując współ­ czesny kierunek rozwoju społeczeństw zwraca u w a g ę przede wszystkim na proces indywiduali­ zacji jednostki, na odrzucanie tych wartości, które łączyły ją z układem s t o s u n k ó w od­ powiadających dawnemu Gemeinschaft. Zmiany występujące w tym zakresie dokonują się w różnym tempie. R ó ż n e są również w poszczególnych warstwach społecznych możliwości samostanowienia i samorealizacji. Ten nowy układ s t o s u n k ó w społecznych niesie jednak pewne niebezpieczeństwo wynikające z utraty zabezpieczenia, jakie gwarantowała grupa. W dążeniu do przeciwdziałania temu niekorzystnemu zjawisku należy, j a k stwierdziła referentka, znaleźć nowe formy komunikowania się ludzi. W tym zakresie dużą p o m o c ą powinny być badania e t n o l o g ó w europejskich nad cyklem życia w przeszłości i teraźniejszości, m. in. próby interpretacji znaczenia o b r z ę d ó w i zwyczajów. Studia te pozwalają nie tylko �237 KRONIKA zrozumieć i p a n o w a ć nad zmianami, ale także kierować nimi we współczesnym pluralistycz­ nym społeczeństwie. Z przyjętego o g ó l n i e podziału cyklu życia na dzieciństwo, okres aktywności zawodowej i starość I. Weber-Kellerman wybrała do szczegółowej analizy interesujących ją zjawisk okres dzieciństwa, dając szereg przykładów różnic zarysowujących się w procesie historycz­ n o - s p o ł e c z n e g o rozwoju, m. in. w zakresie ubioru, szczególnie kontrastowo i wyraźnie rysujących się w świetle przedstawionego przez referentkę materiału ikonograficznego. Prof. dr John Gillis reprezentujący Wydział Historii Uniwersytetu Rutgers w New Bsunswick ( U S A ) poświęcił swój referat zatytułowany Historycy a cykl życia zagadnieniu chronologizacji o k r e s ó w życia i czynnikom warunkującym ten podział prezentując wwiiki anglo-amerykańskich badań prowadzonych w ciągu ostatnich 20 lat. W przeciwieństwie do przeprowadzanych analiz strukturalno-funkcjonalnych dotyczących chronologii, które ograniczają się do b a d a ń ilościowych cech o g ó l n y c h , pomijając zróżnicowania klasowe, etniczne czy pleć. historycy podejmują analizę e l e m e n t ó w konstytuujących indywidualną drogę życiową człowieka. W zakresie chronologii c y k l ó w życia w poszczególnych okresach historycznych m o ż n a z a o b s e r w o w a ć , jak stwierdza autor referatu, różnice w wyborze kryteriów podziału na poszczególne cykle. N a początku c z a s ó w nowożytnych (1500-1850) podział ten nie był zależny od wieku. P o s z c z e g ó l n e okresy życia były natomiast determino­ wane statusem jednostki i okolicznościami zewnętrznymi. Ścisłe rygory określające postępo­ wanie człowieka prowadziły do wysokiego stopnia rytualizacji, uniemożliwiając indywidualne planowanie drogi życiowej. W okresie 1850-1950 uznawano wiek za naturalny czynnik dzielący poszczególne okresy życia i wyznaczający ich granice. Obecnie (od 1950 r.) brak jednoznacznie określonych w z o r ó w życia powoduje stan niepewności i uczucia braku stabilizacji c z ł o w i e k a w kolejnych fazach jego życia, charakterystyczny także dla początku c z a s ó w n o w o ż y t n y c h , jakkolwiek przyczyny takiej sytuacji są różne w obu okresach. Obserwowana współcześnie r ó ż n o r o d n o ś ć prowadzi do nowej rytualizacji c y k l ó w życia. W tej szczególnej sytuacji duża jest rola etnologa badającego procesy rytualizacji w s p o ł e c z n y m i kulturowym kontekście. W referacie prof, dr Carli Bianko (Włochy) z a t y t u ł o w a n y m Zmiany ról w systemie pokrewieństwa w cyklach życia przedstawione zostały wyniki badań prowadzonych w społecz­ nościach wiejskich Tuscany. N . A. Bringeus zaprezentował w swoim referacie Cykl życia w ohra:ach materia) ikonograficzny p o c h o d z ą c y głównie ze Skandynawii z okresu od średniowiecza do współ­ czesności, analizując prezentowane obrazy w ich kontekście społecznym i politycznym. Średniowieczne obrazy c y k l ó w życia wyryte w kamieniu i przedstawione na malowidłach ściennych k o ś c i o ł ó w wywoływały poczucie marności bytu doczesnego (sic transit gloria mundi). W wiekach średnich przedstawiano cykl życia jako kolo losu stosując wyobrażenia grzechu i cnoty dla umoralnienia i odstraszenia od złego. Ukazywanie życia podzielonego na cykle według wieku h\lo motywem popularnym. Najstarsze przykłady ikonograficzne dzielą życie na cztei\ okresy. Istniały również podziały na siedem, d w a n a ś c i e lub (najbardziej powszechne) na dziesięć okresów. Najwcześniejsze obrazy, jak stwierdził Bringeus. w y w o ł y w a ł y reminiscencje śmierci i życia wiecznego. T o religijne posianie bylo w późniejszym okresie zastąpione c z ę ś c i o w o przez przekazy o treści moralnej i etycznej. Obrazy przedstawiające poszczególne okresy w życiu człowieka wyrażały jego p o s ł a n n i c t w o biologiczne i kulturowe. K a ż d y wiek miał swoje miejsce z odpowiadającymi mu formami aktywności zawodowej i funkcji społecznej. Niezależnie od referatów w y g ł o s z o n y c h na sekcjach plenarnych prowadzone w 10 sekcjach p o ś w i ę c o n y c h następującym tematom. prace Kongresu były 1. C y k l życia: różne ujęcia tematu; badania cyklu życia w różnych krajach: 2. S p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e podstawy strukturalizacji o k r e s ó w życia; badanie cyklu życia w różnych zawodach; grupy wieku: 3. C y k l życia i podstawowe społeczne instytucje; cykl życia i k o b i e c o ś ć ; cykl życia i religijne rytuały; �238 KRONIKA 4. Dzieciństwo, wychowanie, m ł o d o ś ć : 5. Narodziny i chrzest; wybór partnera, m a ł ż e ń s t w o ; ň. Prawne i historyczne aspekty sekularyzacji rytuałów: starość, społeczne oznaki wieku i rangi: 7. Święta i rytuały; śmierć i pogrzeb; 8. C y k l życia jako proces indywidualny; migracje i mniejszości; 9. Słowne przedstawienie c y k l ó w życia; 10. Okresy życia w literaturze popularnej; cykl życia i popularna ikonografia. Referaty były wygłaszane w trzech j ę z y k a c h : niemieckim, francuskim i angielskim (wyjątkowo w jęz. włoskim). Delegacja polska przedstawiła 6 referatów (w pięciu sekcjach). Byly one p o ś w i ę c o n e następującym tematom: Dziecko w rodzinie wiejskiej. Między tradycją a postępem na przykładzie polskim A. Kutrzeba-Pojnarowa (sekcja 4), Życiorysy w świetle polskich pamiętników chłopskich — J . Burszta (sekcja 9), Przemiany w stroju ślubnym robot­ ników Lodzi B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a (sekcja 5), Przekaz wartości etycznych w zbiorach polskiej poezji dziecięcej i młodzieżowej D . Simonides (sekcja 9), Nocne czuwanie przy zwłokach w wietle ludowych zwyczajów— J . Kucharska (sekcja 7). Współczesne zmiany w tradycyjnym przekazie kulturowym w polskiej rodzinie wiejskiej — W. Paprocka (sekcja 2). Problematykę polską podjęła również w swoim referacie z a t y t u ł o w a n y m Szeine Ud. Stereotyp «mądrego Żyda» w żydowskiej i polskiej kulturze ludowej Olga Mulkiewicz-Goldbergowa (Izrael). W trzecim dniu obrad odbylo się zebranie Rady Administracyjnej S I E F . Posiedzenie otworzył A. N. Bringeus. Po podziękowaniu z ł o ż o n y m gospodarzom Kongresu, przedstawi) sprawozdanie z działalności S I E F za lata 1983-1987. w których pełnił funkcję p r z e w o d n i c z ą c e g o . Na zakończenie swego wystąpienia A . N. Bringeus złożył rezygnację z zajmowanego stano­ wiska. Następnie przedstawił w imieniu Rady propozycję nadania c z ł o n k o s t w a honorowego S I E F A. Nidererowi oraz (na wniosek k o l e g ó w polskich) prof, dr Marii Znamierowskiej-Prüfferowej. A. Kutrzeba-Pojnarowa przedstawiła krótki życiorys M . Znamierowskiej-Prüfferowej oraz podkreśliła jej czynny udział w pracach i konferencjach C I A P i S I E F . Obie propozycje przeszły jednogłośnie. Nowym przewodniczącym S I E F został wybrany przedstawiciel Norwegii Reimund Kvideland. Następnie przystąpiono do w y b o r ó w c z ł o n k ó w Rady, przy czym zastosowano zasadę pozostawienia w miarę możliwości — w Radzie dotychczasowych c z ł o n k ó w . Jedynie w kilku przypadkach dokonano zmian na wniosek c z ł o n k ó w Rady proponujących nowych przed­ stawicieli swoich krajów. Z g ł o s z o n o następujące osoby: p. Meuille (Belgia). Vaclav Frolec (Czechosłowacja), Martine Segalen (Francja), Dunja Rihtman-Augustin (Jugosławia), Ute Mohrmann ( N R D ) . Vilmos Voigt (Węgry), Venetia Newall (Wielka Brytania), Giovanni Bronzini (Włochy). Ponadto wprowadzono do Rady przedstawicieli krajów dotąd w niej nie reprezento­ wanych. Zostali nimi: Julio Caro Barocha (Hiszpania), Patricia Lysagh (Irlandia), Halfredur Orn Eiriksson (Islandia). Olga Mulkiewicz-Goldberg (Izrael). Joseph Cassar Pullicino (Malta). A. de Breto (Portugalia), Ueli G y r (Szwajcaria). Przedstawicielem Polski p o z o s t a ł a A . Kutrzeba-Pojnarowa. Po dyskusji ustalono skład zarządu: przewodniczący R. Kvideland (Norwegia); zastępcy: Y . Bromley ( Z S R R ) , A. N . Bringeus (Szwecja), J . Cuisenier (Francja); skarbnik B. S. Frykman (Norwegia). Nowy przewodniczący p o d z i ę k o w a ł zebranym za wybranie go na to stanowisko i gospodarzom za zorganizowanie Kongresu. W dalszej dyskusji B. S. Frykman przedstawiła sprawy komisji do badań kultury robotniczej działającej w Szwecji, która współpracuje z ośrodkami badawczymi w R F N . Z ich inicjatywy ma zostać zorganizowane sympozjum (prace przygotowawcze j u ż roz­ poczęto). R. Kvideland zwrócił się do zebranych o składanie propozycji tematów następnego Kongresu. Y . Bromley zgłosił temat dotyczący zagadnień s t o s u n k ó w etnicznych. Wysunięto �239 KRONIKA również propozycje poświęcenia następnego Kongresu problemom sztuki ludowej. Miejscem I V Kongresu będzie prawdopodobnie Bergen (Norwegia). Na zakończenie należy podkreślić znakomita organizację Kongresu. Obrady odbywały się w d w ó c h gmachach Uniwersytetu. Ogromna liczba sekcji, na których w y g ł a s z o n o referaty w trzech językach, wszystkim nie nie miała jednak zawsze spójną stałych tematyką audytoriów, referatów co spowodowane danej sekcji. To również bylo przede miało wpływ na zakres dyskusji. Organizatorzy bardzo starannie przygotowali imprezy towarzyszące gresowi. W gmachu Uniwersytetu, gdzie odbywały się obrady, zaprezentowano Kon­ wystawę fotograficzną Alberta Nyfelera p o ś w i ę c o n ą chrztom, ś l u b o m i pogrzebom w kantonie Valais w latach 1910-1935. Zorganizowano również wystawę połączoną związanych z problematyką cyklu życia. N a l e ż y przy tym Kongresu bibliografii Bułgarii, Finlandii, obejmującej NRD, prace z lat 1970-1980, Irlandii, Norwegii, Szwajcarii, Zorganizowano również pokaz filmów ze sprzedażą wspomnieć o które wydawnictw wydanej z ukazały się w okazji Austrii, Szwecji, na Węgrzech i w ZSRR. etnograficznych oraz występy z e s p o ł ó w regionalnych. Po z a k o ń c z e n i u obrad Kongresu zorganizowano 5 c a ł o d n i o w y c h wycieczek autokarowych (do wyboru). Zorganizowano wyjazdy i zwiedzanie następujących miejsc: Trogen narodowej wioski dzieci. Bazylei. Lucerny. Einsideln najbardziej znanego między­ w Szwajcarii miejsca pielgrzymek oraz wodospadu Renu. Każdy z uczestników wygłaszanych The Life na Cycle. sesjach Kongresu otrzymał dwujęzyczne plenarnych, jak i w sekcjach streszczenia z a r ó w n o oraz międzynarodową Pełny zestaw materiałów znajduje się w Ośrodku Dokumentacji i referatów biliografię Informacji Etnograficznej P T L , Ł ó d ź , ul. Jaracza 78. Wanda Paprocka AZJA ŚRODKOWA TRADYCJA I ZMIANA. II E U R O P E J S K I E S E M I N A R I U M Ś R O D K O W O A Z J A T Y C K 1 E W LONDYNIE Seminarium (Second European Seminar on Central Asian Studies) p r a c o w a ł o w Londynie w dniach od 7 do 10 kwietnia 1987 roku. Zorganizowane zostało przez dr Shirin Akiner przy pomocy p r a c o w n i k ó w Centrum i Departamentu S t u d i ó w Blisko- i Ś r o d k o w o w s c h o d n i c h (The Centre and the Department of Near and Middle Eastern Studies) Szkoły Studiów Orientalnych i Afrykańskich Uniwersytetu w Londynie. S t a n o w i ł o kontynuację spotkań ś r o d k o w o azjatyckich z a p o c z ą t k o w a n y c h przez I Seminarium z w o ł a n e do Utrechtu przez prof. .1. Waardenburga w grudniu 1985 r o k u . 1 Seminarium językoznawców, w Londynie historyków zgromadziło kultury, przedstawicieli antropologów różnych (etnologów), dyscyplin: socjologów, historyków, ekonomistów, p o l i t o l o g ó w , a r c h e o l o g ó w , d e m o g r a f ó w i m u z y k o l o g ó w zainteresowanych problematyką Środkowej. B y ł o ich w sumie ponad 400. W trakcie Seminarium wygłoszono około Azji 130 referatów zaprezentowanych przez przedstawicieli o k o ł o 20 krajów Europy, Azji i Ameryki. Obecni byli m. in. naukowcy z Chińskiej Republiki w skład której obok p r a c o w n i k ó w Zarządu Religijnego M u z u ł m a n ó w 1 Ludowej, a także delegacja radziecka, instytucji naukowych wchodzili również przedstawiciele Azji Środkowej i Kazachstanu w Taszkiencie. Specjalna Materiały z Senimarium opublikowane zostały w: Utrecht Papers on Central Asia. Proceedings of the First European Seminar on Central Asian Studies held at Utrecht, 16-18 Decemhr 1985, Utrecht, Mark van Damme and Hendrik E . Boeschoten (eds). Turkological Series. No 2. Utrecht 1987. �240 KRONIKA sesja Seminarium p o ś w i ę c o n a została zbiorom środkowoazjatyckim i bibliotekach. W przerwach obrad prezentowano azjatyckiej sztuki dekoracyjnej oraz publikacje slajdy, w brytyjskim muzykę przedstawione i wytwory przez muzeach środkowo- bibliotekę School of Oriental and African Studies oraz w y d a w c ó w . W pracach Seminarium przyjęto szerokie rozumienie terminiu Azja Ś r o d k o w a . nim radziecką Azję Ś r o d k o w ą i Kazachstan, Objęto p o ł u d n i o w ą Syberię, M o n g o l i ę , Sinkiang, Tybet, Afganistan i p ó ł n o c n y Iran. Skoncentrowanie uwagi na wydzielonym terytorium oraz inter­ dyscyplinarny charakter Seminarium pozwalają traktować je jako przejaw atrakcyjności i popularności tzw. „studiów obszaru", rozwijanych w wielu ośrodkach naukowych. W y j ą t k o w o obecnie duże zainteresowanie Azją Ś r o d k o w ą wynika z trzech, jak się wydaje, przyczyn: 1. Bogatej historii i różnorodności kulturowej regionu; 2. G ł ę b o k i c h przeobrażeń społeczno- -kulturowych i konfrontacji na tym terenie, często dramatycznej, odrębnych wzorów kultu­ rowych: kultury islamu, m. in. islamu tradycyjno-ludowego, islamu zmodernizowanego i funda­ mentalizmu islamskiego oraz kultury euroamerykańskiej w ich różnych odmianach i konstelacjach; 3. Wieloletnich już badań. m. in. m i ę d z y n a r o d o w y c h , których przykładem był projekt U N E S C O ..Badanie cywilizacji Azji Centralnej", realizowany od roku I966-. Problematyka antropologiczna (etnologiczna) najszerzej przedstawiona została w ramach Seminarium nich referatów wymienić warto wystąpienie N . Tapper (King's College. London) Kobieta i władza. przez a n t r o p o l o g ó w Perspek­ tywa w małżeństwie wśród brytyjskich. Pasztunów Antony's College, Oxford) Zakres radzieckich: i zmiana R . Tapper wśród (School nomadów Polytechnic) różnych podstaw kulturowych. czesność Dobre w Sinkiangu. Tzw. druga .1. Scarce w ubiorze muzułmanów zachowanie się w ekonomia and w afgańskiego, i zmianą. African G. przez Życie Studies, Mars Uzbekátanie T. Dragadze domowe Londyn) i Y. AItman i Gruzji jako (St. Tadżyków Osiedlenie (North się East wytwór dwóch (Corpus Christi College, Cambridge) Etniczne (Royal Scolish Azji Środkowej Mongolii. tradycją afgańskiego. C . Hann wygłoszonych Turkiestanu nad Oriental Turkiestanu London sportowe Dur ariów dyskusji of Spośród Museum. Edynburg) Kontynuacja gry i nowo­ oraz C . Humphrey (University of Cambridge) Zwyczaje obowiązujące gospodarza i gości. Z dużym zainteresowaniem spotkał się referat znanego ze s t u d i ó w etnoreligioznawczych etnografa ra­ dzieckiego W. Basilowa (Instytut Etnografii A . N . ZSRR Środkowej w i Kazachstanie oraz Polki South Jutland) Rytualizm w życiu pracującej rodzinnym w Moskwie) Islam ludowy w Danii w radzieckiej E . Chylińskiej Azji Środkowej. zanie. Z. Jasiewicz (Uniwersytet im. A . Mickiewicza) wygłosił referat pt. rzemieślników referatów Azji Środkowej. etnologicznych Interpretacja genetyczna i funkcjonalna. była próba dotarcia do czynników Azji (University of Sunnat — obrze­ Wierzenia i rytuały W s p ó l n ą cechą większości sprawczych i mechanizmów kontynuacji i przemiany społeczno-kulturowej zawartych w świadomości i działaniach jednostek i małych, pierwotnych grup społecznych. strzegalne również w opracowaniach Polskie badania wystąpieniem środkowoazjatyckie etnologa, dzięki Stąd też tak przedstawicieli duże zainteresowanie rodziną, innych zaprezentowane referatom niż antropologia zostały, poza orientalistów — j ę z y k o z n a w c ó w do­ dyscyplin. wspomnianym już i literaturoznawcy oraz historyka. Przedstawili oni następujące opracowania: W. D u l ę b a (Uniwersytet Jagielloński) wygłosił referat Legendarne i historyczne wolska (Uniwersytet Jagielloński) Irańska sińska (Uniwersytet Jagielloński, dynastie w pierwszej części rewolucja Szach Name, A. Krasno- jej propagandy, J . Pstu- islamska i język staż stypendialny w Uniwersytecie w Oxfordzie) Zmiany demograficzne w Afganistanie od 1978 roku. natomiast E . Szczepanik (Instytut Krajów listycznyh P A N w Warszawie) m ó w i ł a o Trudnościach II Wojny w radzieckiej Azji Środkowej Socja- w czasie Światowej. Seminaria środkowoazjatyckie. z których następne ma się o d b y ć we Francji, inicjowane są i organizowane przez Central Asian Studies Association. Z a r ó w n o spotkania specjalistów. - Por. B. G . G a f u r o v , meždunarodnogo sotrudničestva L . I. M i r o š n i k o v , Izučenie civilizaci/ po proektu UNESCO, Moskva 1976. Central'noj Azii. Opyl �KRONIKA 241 jak i inne formy działalności Stowarzyszenia godne są uwagi polskich e t n o l o g ó w na ich z a a n g a ż o w a n i e w badania na tym terenie. Azja Środkowa z racji jest regionem poza­ europejskim, który stał się przedmiotem zainteresowania i terenem badań kilkunastu polskich etnologów. Przez wiele lat studia terenowe prowadziła Ekspedycja Mongolska Zakładu Etnografii I H K M P A N , kierowana przez prof. dr. W. Dynowskiego. W Katedrze Etnogra­ fii U A M działał Zespół do B a d a ń nad Kulturą Azji Ś r o d k o w e j , który w roku 1976 zorga­ nizował wyprawę do Afganistanu. N a terenie Azji Ś r o d k o w e j nie zabrakło również badaczy polskich pracujących indywidualnie. W polskich etnologicznych właśnie Azja Ś r o d k o w a jest regionem, dla którego badaniach pozaeuropejskich nagromadzono najbogatsze .materiały z b a d a ń prowadzonych w okresie powojennym i opublikowano najwięcej o p r a c o w a ń . Dorobek polskich b a d a ń etnologicznych w zakresie problematyki środkowoazjatyckiej skłania do kontynu­ acji tych prac i włączenia się do m i ę d z y n a r o d o w y c h studiów nad Azją Ś t o d k o w ą . Zbigniew V ŚWIATOWY K O N G R E S Jasiewicz MONGOLISTÓW, U Ł A N B A T O R , 14-20 W R Z E Ś N I A 1987 Już po raz piąty stolica Mongolii gościła u c z e s t n i k ó w m i ę d z y n a r o d o w e g o Kongresu M o n g o l i s t ó w . T y m razem wzięły w nim udział delegacje z 30 krajów (w sumie ponad 250 o s ó b ) , w tym także z Kampuczy, C h R L i Afganistanu, co miało ważką w y m o w ę p o z a n a u k o w ą . Delegacja polska składała się z trzech o s ó b . Przewodniczył jej prof, dr Bohdan Jaczewski, historyk, zastępca sekretarza Wydziału I P A N . W skład delegacji wchodzili ponadto: doc. dr Stefan K o j ł o (Instytut K r a j ó w Socjalistycznych P A N ) i dr Iwona Kabzińska-Stawarz (Instytut Historii Kultury Materialnej P A N ) . Choroba zatrzymała w Polsce prof. dr. Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o z Instytutu Orientalistyki U W . D o U ł a n Bator przybył jednak inny pracownik tego Instytutu, dr Jerzy Tulisow. Jak podkreślił w przemówieniu powitalnym N . Sodnom (prezes A N M R L ) , „ K o n g r e s jest miejscem spotkania tych, którzy zapisali najlepsze strony światowej mongolistyki, i tych, którzy je dopiero zapiszą w przyszłości". Istotnie, obok wielu znakomitych badaczy, takich jak C h . Bawden, G . K a r a , J . Szima, R . Hamayon, J . Legrand i in., wśród uczest­ n i k ó w znajdowała się znaczna grupa m ł o d y c h , prężnych n a u k o w c ó w (np. delegacje j a p o ń s k a , mongolska, radziecka). M ó w i ą c o dotychczasowych zdobyczach mongolistyki, N . Sodnom w s p o m n i a ł tych wybitnych badaczy, którzy zmarli w okresie 5 lat, jakie minęły od ostat­ niego Kongresu. P a d ł o tu m. in. tak bliskie polskim etnologom nazwisko prof. dr. Witolda Dynowskiego. Poza N i m wymienione zostały także nazwiska L . Ligettiego, G . S. Sandżeewa, C . D a m d i n s ü r e n a i in. P a m i ę ć zmarłych uczczono minutą ciszy. O zadaniach współczesnej mongolistyki m ó w i ł następnie generalny sekretarz Stałego Komitetu Ś w i a t o w e g o Kongresu M o n g o l i s t ó w ( I C M ) S. Luwsanwandan, zwracając m. in. u w a g ę na potrzebę analizy i podsumowania dotychczasowych d o ś w i a d c z e ń naukowo-badawczych w dziedzinie historii Mongolii, ekonomicznego rozwoju kraju, języka, kultury, sztuki, twór­ czości ludowej, archeologii, etnografii, a także na k o n i e c z n o ś ć kompleksowego badania wszystkich sfer życia M o n g o ł ó w , prac w zakresie historii, problematyki społecznej, kultury itp. W dniu otwarcia Kongresu w y g ł o s z o n e zostały ponadto referaty: Sz. N a c a g d o r d ż a , w którym z w r ó c o n o m. in. u w a g ę na badanie procesu zmian społeczno-historycznych w Mongolii i przechodzenia od nomadyzmu do osiadłości, B . M . S o ł n c e w a dotyczący kwestii studiów j ę z y k o z n a w c z y c h i p o r ó w n a w c z y c h w zakresie języka mongolskiego i j ę z y k ó w p o ł u d n i o w o -wschodniej Azji, W . Heissiga na temat r e a l i ó w historycznych w eposie mongolskim oraz A . P. Derewjanki prezentujący dotychczasowe wyniki prac ekspedycji radziecko-mongolskiej w zakresie badania historii kultury Mongolii. Przykłady działania tej ekspedycji, zwłaszcza prac prowadzonych przez a r c h e o l o g ó w , zaprezentowane zostały także na wystawie, 16 — Etnografia Polska, t. 33. z. 1 �242 KRONIKA którą otwarto w pierwszym dniu Kongresu. Pokazano tam ponadto wybrane książki p o ś w i ę c o n e Mongolii dzieła uczonych z wielu krajów. Niestety, zabrakło prac polskich etnologów i językoznawców. Od 15 do 17 września (w godzinach: 9-13 i 15-17) trwały prace w trzech sekcjach. W sekcji I d o m i n o w a ł y zagadnienia związane z historią, e k o n o m i ą i filozofią, w I I z językiem, literaturą i sztuką, hasłem sekcji I I I były natomiast „Związki kultury i cywilizacji l u d ó w mongolskich z Azją Centralną". W sekcji I i II w y g ł o s z o n o po 80 referatów, w sekcji I I I — 65. Uczestnikom u d o s t ę p n i o n o także maszynopisy 34 referatów n a u k o w c ó w mongolskich, które nie zostały zaprezentowane w czasie Kongresu. Zakres tematyczny przedstawionych referatów był niezwykle różnorodny. Wystąpienia w sekcji I koncentrowały się głównie na wybranych zagadnieniach dotyczących rozwoju Mongolii, niektórych p r o c e s ó w i wydarzeń z jej historii, k o n t a k t ó w z innymi ludami Azji Centralnej, źródeł historycznych i archiwaliów. Część referatów dotyczyła k o c z o w n i k ó w ich roli w procesie feudalizacji Mongolii w X I I - X I I I w., jak również w procesie zmian s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y c h , jakie miały miejsce po rewolucji 1921 г., stosunku n o m a d ó w i ludności osiadłej we współczesnej Mongolii, zmian w strukturze społecznej, nowych metod hodowli, przeobrażeń w sposobie życia pasterzy. W części referatów poruszono problemy tradycji i n o w o c z e s n o ś c i w rolnictwie i rozwoju kompleksu agrarno-przemysłowego. Wiele uwagi p o ś w i ę c o n o zmianom społecznym we współczesnej Mongolii, formowaniu się inteligencji, sytuacji klasy robotniczej, kobiety, a także - wspomnianym j u ż zmianom w społeczności pasterskiej. Omawiano też zmiany ekonomiczne w różnych okresach historii Mongolii, zwłaszcza zaś w okresie przejściowym od feudalizmu do socjalizmu. Część przedstawionych tu referatów dotyczyła współpracy naukowej Mongolii z innymi krajami (np. Polską, Bułgarią, Z S R R ) . Tematem referatów było ponadto życie duchowe i jego przemiany, funkcjonowanie klasztorów, składanie ofiar, pochodzenie świątyni Czyngiz C h a n a w Ordosie, terminy oznaczające sakralność władcy. Pojedyncze wystąpienia poruszały problem ochrony środowiska naturalnego w M R L i bezpieczeństwa w azjatyckim regionie Oceanu Spokojnego. Przedstawione zostały ponadto przyczynki do biografii Altan Chana oraz p o d r ó ż n i k a Giovanni Marinoliego. W sekcji I I zaprezentowano referaty j ę z y k o z n a w c ó w , folklorystów, m u z y k o l o g ó w i historyków sztuki. Badacze języka mongolskiego poruszyli m. in. zagadnienia jego struktury, pojmowania niektórych słów, ich genezy, wzbogacania leksyki, tradycyjnych terminów lingwistycznych, z w i ą z k ó w języka mongolskiego z innymi językami oraz p r o b l e m ó w , jakich przysparzają przekłady na języki obce, np. niemiecki; wspomniano ponadto o trudnościach w tłumaczeniu k a n o n ó w buddyjskich. M ó w i o n o także m. in. o nowych metodach badania i opracowywania źródeł i języka (np. z zastosowaniem k o m p u t e r ó w ) . Wiele referatów p o ś w i ę c o n o Tajnej historii Mongołów niektórym stosowanym w niej terminom, formom słów, gramatyce, badaniom leksykalno-morfologicznym nad tym źródłem do historii Mongolii, zmianom w nume­ racji p o s z c z e g ó l n y c h paragrafów, interpretacji itp. Część wystąpień w tej sekcji dotyczyła różnych g a t u n k ó w literatury i folkloru, m i t ó w , literatury o b r z ę d o w e j , przysłów, przede wszystkim zaś eposu jego historii, ewolucji i w y s t ę p o w a n i a poza granicami Mongolii. Przypomniane też zostały postacie niektórych twórców, np. D . N a c a g d o r d ż a , D . Mjagmara i in. O m ó w i o n o ponadto niektóre motywy występujące w twórczości mongolskiej, np. walki wyzwoleńczej, wspomniano także o związkach twórczości literackiej M o n g o ł ó w z literaturą Azji P o ł u d n i o w e j i Centralnej. Wystąpienia m u z y k o l o g ó w dotyczyły głównie badania folkloru, analizy spektralnej śpiewu gardłowego, budowy u t w o r ó w , strojenia instrumentów i jego znaczenia dla odbioru muzyki. Sekcja I I I zdominowana była przez a r c h e o l o g ó w i historyków sztuki. Znalazły się tu jednak r ó w n i e ż referaty na temat różnych a s p e k t ó w badania historii, literatury, antropologii fizycznej, technologii, folkloru i in. Jak j u ż w s p o m n i a ł a m , motywem w i o d ą c y m było zagadnie­ nie k o n t a k t ó w l u d ó w mongolskich z innymi ludami zamieszkujących Azję Centralną w różnych okresach. Wiele miejsca p o ś w i ę c o n o np. etapom zasiedlania Azji Centralnej, prezentacji niektórych stanowisk archeologicznych, problematyce datowania i interpretacji znalezisk. �KRONIKA 243 a także określania ich przynależności kulturowej, rozszyfrowaniu r y s u n k ó w naskalnych, badaniu petroglifów w aspekcie problemu pochodzenia pasterstwa mongolskiego, chronologii z a b y t k ó w archeologicznych, rekonstrukcji w y t w o r ó w kultury materialnej na podstawie odkryć a r c h e o l o g ó w i in. W referatach p o ś w i ę c o n y c h architekturze poruszono zagadnienie e l e m e n t ó w tybetańskich w budownictwie mongolskim, zwłaszcza sakralnym oraz kwestię wpływu r y t m ó w klimatycznych na budownictwo u k o c z o w n i k ó w . Wiele m ó w i ł o się o etnogenezie (m. in. w świetle danych genetyki), kilkakrotnie powracano do problemu H u n ó w , zwracając np. uwagę na heterogeniczność ich składu antropologicznego itp. M ó w i ą c o kontaktach M o n g o ł ó w z innymi ludami Azji Centralnej wspomniano m. in. o ich związkach z Chorezmem. Kontakty ludności mongolskiej z innymi mieszkańcami Azji znalazły odbicie np. w języku poszczególnych l u d ó w . Podczas obrad m ó w i o n o również o związkach języka mongolskiego z językiem tureckim, kirgiskim, osetyńskim. Wspomniano też o leningradzkim rękopisie Gandżuru i przekładzie D a n d ż u r u na mongolski, a także o ormiańskich źródłach z X I I I - X I V w. d o t y c z ą c y c h Mongolii. W referatach poruszano ponadto niektóre aspekty badania kultury duchowej M o n g o ł ó w . N i e k t ó r e wystąpienia informowały o badaniach mongolistycznych, np. w Czechosłowacji, Buriacji, o pierwszych mongolistach brytyjskich i badaniu historii Mongolii w Japonii, a także o dokumentach znajdujących się w archiwach R F N , m o g ą c y c h zainteresować m o n g o l i s t ó w . W sekcji I I I znalazł się również referat o wykorzystaniu wojłoku przez k o c z o w n i k ó w , o technologii p r o d u k t ó w mlecznych w Mongolii i innych krajach, jeden referat zaś dotyczył m i t ó w mongolskich i ich klasyfikacji z uwagi na tematykę, a także udział w przekazie informacji. Jak wynika z podanego przeglądu, na Kongresie przeważały zagadnienia dotyczące historii, ekonomii, języka i literatury, archeologii, organizacji badań mongolistycznych i współ­ pracy naukowej. Badania etnograficzne reprezentowane były natomiast przez wąską grupę specjalistów. Odzwierciedla to aktualne zainteresowania m o n g o l i s t ó w i potwierdza fakt. że niewielu jest dziś na świecie etnografów specjalizujących się w badaniu kultury mongolskiej (niezależnie od tego, że nie wszyscy mogli być obecni na Kongresie). Spośród referatów poruszających zagadnienia bliskie etnografom, moją u w a g ę zwróciło m. in. wystąpienie K . Chabros (Wielka Brytania) zatytułowane Man in lime and space. An interpretation of some symbolic aspects of nomadisation in Mongolia. M ó w i ł a ona m. in. o zwyczajach związanych z sezonowymi przekoczowaniami. Zachowania te w symboliczny s p o s ó b podkreślają sytuację zmiany i n o w o ś c i . Wiele działań pasterzy przybywających na nowe pastwiska wiąże się z oswajaniem i kontrolą przestrzeni, jej konsekracją. Przybysze inkorporowani są przez tych, którzy przyszli wcześniej, czemu towarzyszą r ó w n i e ż specjalne formy z a c h o w a ń . Zmiany koczowisk wplatają pasterzy w rytm natury. Ten ruch jest symbolem życia, ma on także znaczenie dla życia świata. Referat K . Chabros oparty został w dużej mierze na wynikach badań c z ł o n k ó w nie istniejącej już, niestety, ekspedycji etnograficznej P A N do Mongolii, zwłaszcza J . S. Wasilewskiego, L . M r o z a i autorki tego sprawoz­ dania. Interesujące informacje o materiałach archiwalnych zawierających dane na temat historii, wiedzy, kosmogonii, folkloru, obyczajów, s p o s o b ó w zawierania przyjaźni, historii i in. u K a ł m u k ó w w X V I I I - X X w. p o d a ł a E . Taube ( N R D ) . Jej wystąpienie nosiło tytuł Neizvestnye materiały po etnografii i folkloru kalmykov. W przygotowaniu znajduje się obecnie monograficzne opracowanie archiwalnych d o k u m e n t ó w kałmuckich. S. Ju. Nekljudow ( Z S R R ) przedstawił klasyfikację m i t ó w mongolskich p r z e p r o w a d z o n ą ze względu na ich tematykę i udział w przekazie informacji. Wyróżnił on п р . : 1) mity historyczne, d o t y c z ą c e pochodzenia niektórych postaci, powstania świata, nieba, g w i a z d o z b i o r ó w ; 2) mity o życiu pierwszych ludzi, p r z o d k ó w , w o d z ó w plemiennych, genealogiczne; 3) mity, których tematem jest walka, stosunki rodowe, wewnątrzplemienne; 4) mity zawierające wątki religijne, wierzenia szamańskie, buddyjskie i in.; 5) mity i epizody z życia pieśniarzy, bajarzy, przekazujących tradycje. Referat nosił tytuł; Istoričeskoepredanie v centralno-aziatskich tradicijach. Historii ewolucji eposu mongolskiego p o ś w i ę c o n e było natomiast wystąpienie P. Chorloo �244 KRONIKA ( M R L ) pt. Mongolyn baatarlag tuulijn tüüchen chuwslyn asuudal. Korzenie tego gatunku sięgają — według P. Chorloo — okresu H u n ó w ( I I I w. p.n.e.). Kolejnym etapem rozkwitu ustnej twórczości M o n g o ł ó w był wiek X I I I - X I V i X V - X V I I , kiedy to epos rozwijał się m. in. dzięki w p ł y w o m literatury klasycznej i p r z e k ł a d o m obcej twórczości. Z czasem uformo­ wały się cztery centra eposu: kałmuckie, buriackie, zachodniomongolskie i chałchaskie. Eposowi mongolskiemu p o ś w i ę c o n e było sygnalizowane j u ż wystąpienie W. Heissiga ( R F N ) , Historical Realities in the Mongol Epics. W. Heissig wspomniał o wynikach badania folkloru europejskiego, zgodnie z którymi przyjmuje się, że w eposach zawarte są informacje o realiach dawnych czasów, np. o rodzaju używanej broni lub sposobu zaspokajania pewnych potrzeb. W eposie mongolskim m o ż n a również odnaleźć ślady wydarzeń z przeszłości, np. epoki kamienia lub metalu, panowania społeczeństw myśliwskich, pasterskich i in. Wspomnieniem o epoce kamienia jest np. informacja o nożu kamiennym, który okazuje się bardziej użyteczny od metalowego, gdy trzeba np. odciąć p ę p o w i n ę bohatera. Służy on też za oręż przeciwko wrogowi, k t ó r e g o ciało nie poddaje się metalowemu mieczowi. D o kategorii dawnych wierzeń obecnych w eposach, a potwierdzonych np. przez badania etnograficzne przeprowadzone wśród l u d ó w myśliwskich, należą m. in. przekonania o sile kamienia i skały oraz różne pojęcia duszy, czy też np. wiara, iż tylko cały szkielet daje m o ż l i w o ś ć ożywienia zmarłego. W eposach spotyka się często informacje o zamykaniu g r o b ó w lub o zatykaniu ran kamieniem, by zapobiec powrotowi duszy lub jej ucieczce. Epos wskazuje też np. na ewolucję narzędzi i broni oraz. technik posługiwania się nimi. Zagadnienie o b r z ę d ó w przejścia u l u d ó w mongolskich o m ó w i ł a G . R . G a ł d a n o w a ( Z S R R ) . W referacie pt. Vozrastnye perechodnye ohrjady u mongolov i burjat ukazała ona obrzędy towarzyszące zmianie przynależności do poszczególnych grup wieku. Referat oparty byl na materiałach archiwalnych oraz wynikach badań terenowych przeprowadzonych przez G . Gałda­ nowa. Pora w s p o m n i e ć o wystąpieniach c z ł o n k ó w delegacji polskiej. W swoim referacie zatytuło­ wanym Igry mongolskich skotovodov — novaja stadija issledovanij zaprezentowałam pewne propozycje analizy i metody badania gier mongolskich, a także próby interpretacji niektórych z a c h o w a ń ludycznych. Zwróciłam przede wszystkim uwagę na sezonowy p o d z i a ł gier oraz ich związki z cyklem kalendarzowym i rocznym, szukając wytłumaczenia tego typu p o w i ą z a ń m. in. w symbolice gier i ich udziale w procesie komunikowania. Przedstawiłam ponadto hipotezy dotyczące m. in. genezy gier typowych dla początku lata, znakowego charakteru gier, symboliki ich e l e m e n t ó w , a także sposobu interpretowania gier, polemizując przede wszystkim z przyjętym przez badaczy dotychczasowym sposobem widzenia tego rodzaju z a c h o w a ń ludycznych i traktowania ich jak odbicia rzeczywistych wydarzeń — wojny, polowania, wyścigów, sporu k o c z o w n i k ó w , napadu drapieżnika na stada i in. W s p o m n i a ł a m ponadto 0 związkach gier z magią i przypisywanej im przez pasterzy roli daru dla Natury. S. K o j ł o w referacie Nekotorye voprosy teorii i praktiki v period perechoda Mongolii к socializmu poruszył m. in. zagadnienie nacjonalizacji i jej udział w rozwiązaniu problemu agrarnego w kraju pasterskim. Postawił również pytanie, czy treści rozwoju niekapitalistycznego są realizowane w Mongolii w całym okresie przejściowym, czy tylko w jego pierwszym etapie i czy okres przejściowy został j u ż w Mongolii z a k o ń c z o n y . B. Jaczewski m ó w i ł natomiast o organizacji współpracy naukowej między P o l s k ą 1 M o n g o l i ą , o jej tradycjach i obrazie współczesnym (Organizacija pol'sko-mongol'skogo naučnogo vzaimootnošenija), W tym miejscu m o ż n a wyrazić żal, że współpraca ta nie obejmuje j u ż etnologii. Kongres zorganizowany został z rozmachem, ogromnym nakładem wysiłków i k o s z t ó w . N i e m a ł ą pomoc wyświadczyło tu U N E S C O , którego przedstawiciel, G . Malempre, obecny byl przez cały czas spotkania. N a s u w a j ą się jednak dwie uwagi krytyczne. P o k a ź n a liczba referatów s p o w o d o w a ł a , że często b r a k o w a ł o czasu na dyskusję (nawet przy ograniczeniu wystąpień do 10 minut). Dyskusje toczyły się więc najczęściej poza salą obrad, w przerwach i chwilach wolnych od zajęć wynikających z programu. Ograniczenie czasu referatu, aczkolwiek �245 KRONIKA zrozumiałe i konieczne, w y w o ł y w a ł o jednak nerwowy pośpiech, a przestrzeganie tej zasady z żelazną konsekwencją przez p r z e w o d n i c z ą c e g o obrad p o w o d o w a ł o niejednokrotnie przerwanie wystąpienia zasad w najciekawszym momencie, zakwalifikowania p o s z c z e g ó l n y c h np. przed konkuluzją. wystąpień do Kolejna określonych uwaga dotyczy sekcji. Zasady te były dla wielu u c z e s t n i k ó w niezrozumiałe. Jak widać z przedstawionej tu problematyki referatów, zdarzały się wyraźne rozbieżności między hasłem referaty j ę z y k o z n a w c z e znalazły się nieoczekiwanie historyczno-polityczne je usłyszeć i którzy samej dziedziny sekcji a treścią wystąpień. Tak np. w sekcji I lub I I I , etnograficzne — w I , w I I i I I I . Nie zawsze więc wygłaszano je do tych, którzy chcieliby mogliby (lub o się nimi zainteresować zbliżonej tematyce) bliżej. Rozproszenie referatów w trzech sekcjach uniemożliwiło niektórych z nich. D z i a ł o się to zwłaszcza w sytuacji, gdy wystąpienia tego typu w tym samym czasie. Nie zawsze decyzje o r g a n i z a t o r ó w m o ż n a wytłumaczyć z tej wysłuchanie wypadły nieznajomością tematów. Tytuły wystąpień podane były bowiem na d ł u g o przed Kongresem. Trudno tu znaleźć wyjście, które usatysfakcjonowałoby wszystkich uczestników i organiza­ torów. Nie jest nim zapewne ani zmniejszenie liczby wystąpień, ani przedłużenie czasu spotkania, ani też np. wcześniejszy druk referatów i dyskusja nad nimi w grupach o ściśle określonej tematyce. Wprawdzie wystąpienia delegacji radzieckiej i mongolskiej zostały opublikowane w specjal­ nych wydawnictwach kongresowych, referatów mongolskich delegaci nie dla wszystkich były one jednak dostępne na Kongres otrzymali dopiero a wystąpienia m o n g o l i s t ó w radzieckich opublikowano (skróty w dniu zamknięcia w niewielkim nakładzie i obrad, ofiarowano je tylko nielicznym. W tym miejscu chciałabym wyrazić o g r o m n ą wdzięczność Pani G . I . Slesarczuk. Dzięki jej uprzejmości delegacja polska otrzymała trzy komplety wydawnictwa kongresowego, przygotowanego przez A k a d e m i ę Nauk Z S R R , Instytut Vostokovedenija i W s z e c h z w i ą z k o w ą Asocjację Mongolistów. Jeden z kompletów przekazałam bibliotece Zakladu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. Wspomniane wydawnictwo składa się z 5 części, 3 z nich zawierają referaty członków delegacji radzieckiej; w komplecie znajduje się ponadto opracowanie pt. Sovetskoe vedenie ¡917-1987 oraz bibliografia zawierająca wykaz najważniejszych pozycji mongoloz zakresu mongolistyki, jakie ukazały się> w Z S R R w latach 1980-1986. Obydwa opracowania ukazują zarazem podstawowe kierunki i problemy, jakimi zajmują się mongoliści radzieccy. Historycznym wydarzeniem bylo p o w o ł a n i e M i ę d z y n a r o d o w e g o Towarzystwa Mongolistycznego (IMS) z siedzibą O. Lattimore ( U S A ) . w Ułan Bator i wybór jego władz. którego weszło 48 o s ó b . Polskę reprezentuje prof. S. Kałużyński. S. Kojło) weszło do Prezydentem ISM został Wybrano także 7 wiceprezydentów i Komitet Wykonawczy, w skład Sekretariatu Towarzystwa. Celem nowo 12 o s ó b (w tym również powstałej organizacji jest m. in. wzrost udziału uczonych, stowarzyszeń i innych organizacji badawczych w dalszych pracach oraz wzbogacanie metod i form współpracy m o n g o l i s t ó w na świecie. I M S zamierza w y d a w a ć rocznik. „ M o n g o ł Studies" oraz biuletyn informacyjny „ W o r k s of Mongol Studies". Jeśli mowa o wydawnictwach, to należy o d n o t o w a ć , Zawodowych, przede nabyć w którym wszystkim zarówno odbywały mongolskich, najnowsze się obrady, otwarto czasopisma, iż w Pałacu stoisko wydawnictwa prace, jak też dzieła sprzed Kultury Związków oferujące prace uczonych, itp. Można kilkunastu lat. zbiorowe Stoisko tu było cieszyło się ogromnym powodzeniem, stwarzając uczestnikom Kongresu m o ż l i w o ś ć uzupełnienia księgo­ z b i o r ó w o interesujące, a często niezbędne do pracy pozycje. N a zakończenie chciałabym w s p o m n i e ć o imprezach towarzyszących Kongresowi, m. in. o koncercie muzyki mongolskiej, pokazie Szczególną atrakcją byla samolotowa Char Chorinu (Karakorum) walk zapaśniczych, zwiedzaniu Muzeum Sztuki. wycieczka do dawnej stolicy imperium mongolskiego i znajdującego się w jej pobliżu kompleksu, a raczej jego fragmentu, z a b u d o w a ń klasztornych Erdene dzuu. Zabytki te mieszczą się obecnie na terenie somonu-spółdzielni Chudzin w ajmaku owórchangajskim. Znajduje się tu również znane sanatorium z ciepłymi źródłami w ó d leczniczych. Władze spółdzielni — j a k nakazuje tradycja — przyjęły gości z różnych stron świata bardzo serdecznie, częstując kumysem, herbatą z mlekiem, �246 KRONIKA wyrobami mlecznymi. Zorganizowany też został wyścig koni zwierząt na arkan. Wyścigi, podobnie jak zaprezentowany oraz pokaz chwytania tych nam w U ł a n Bator pokaz walk zapaśniczych, przebiegały zgodnie z u ś w i ę c o n y m tradycją porządkiem, z zachowaniem odpo­ wiednich gestów, formuł słownych itp. Czas oczekiwania na uatrakcyjnił występ kilkuosobowego zespołu wokalno-muzycznego przybycie Iwona KULTURA na metę Kabzińska-Stawarz WIEJSKA I MIEJSKA X X WIEKU W KRAJACH III S E M I N A R I U M koni z centrum ajmaku. F I N O U G R Y J S K I C H I SĄSIEDNICH FIŃSKO-RADZIECKIE W L A P P E N R A N C I E ( F I N L A N D I A ) , 2-6 C Z E R W C A 1986 R . W ramach prac Komitetu Współpracy Naukowo-Technicznej między Finlandią i Z S R R w dziedzinie etnologii i antropologii naukowcy obu krajów współdziałają od 1970 r. Podczas spotkań wymieniają poglądy na temat badań nad kulturą własnych krajów oraz d o ś w i a d c z e ń metodologicznych i teoretycznych rozwiązań. W 1974 r. w Helsinkach omawiano kartograficzne metody w etnografii , a w 1984 r. w Moskwie dyskutowano na temat zmian urbanizacyjnych po I wojnie ś w i a t o w e j . Plon obu spotkań został przedstawiony w publikacjach. 1 2 W 1986 r. naukowcy z różnych instytucji w Finlandii i Z S R R spotkali się na seminarium w Lappenrancie - niewielkim miasteczku fińskim niedaleko granicy z Z S R R . Podczas spotkania poruszane były różne problemy nurtujące e t n o l o g i ę obu krajów. Szukano odpowiedzi na następujące pytania: jakie są funkcje miast, w jaki s p o s ó b funkcjonują tradycje we współ­ czesnym mieście, jak powstaje tradycja w nowych miasteczkach? Najciekawsze były informacje ukazujące specyfikę miast fińskich i radzieckich wynikającą z historii tych krajów oraz rozwoju gospodarczego. C h o c i a ż tematem spotkania była kultura wsi i miasta więcej uwagi p o ś w i ę c o n o miastom. Wsie i miasta od niedawna są przedmiotem badań fińskiej etnologii. O d lat sześćdziesiątych prowadzi się badania wsi (grupa n a u k o w c ó w z Uniwersytetu w Turku). P o ś w i ę c o n o je przeważnie warunkom życia ludności wiejskiej oraz ich tradycjom. Najnowsze badania w małej społeczności skupiają się na tradycji ustnej oraz życiu r o b o t n i k ó w ich pracy i warunkach mieszkaniowych. W Z S R R badaniami miast zajęli się w latach pięćdziesiątych przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych: etnografowie, socjologowie i geografowie. Zajmowano się m. in. funkcjami miast od średniowiecza do współczesności, a także przemianami związanymi z wielonarodowością Z S R R , przemianami w rodzinie miejskiej, kontynuacją tradycyjnych e l e m e n t ó w etnicznych. G ł ó w n ą uwagę zwracano na stosunki społeczne, potem dopiero zajęto się kulturą materialną. Odmiennie wyglądało to w Finlandii, gdzie najpierw zajęto się warunkami byto­ wymi ludności oraz stosunkami etnicznymi między Szwedami a Finami (93.2% ludności posługuje się językiem fińskim, 6,6% szwedzkim). 3 W swoim wystąpieniu prof. Matti R e s a n e n z Uniwersytetu w Jyvaskylá przedstawił główne kierunki badań nad miastami Finlandii, Z S R R , Czechosłowacji, N R D , Jugosławii 1 Ostseefinnische Untersuchungen Keskinen Jyváskylassa 2 Der Wandel, der Dorfer dem er sten Weltkrieg, Ergebniss eines Finnisch-Sowietisch Symposion, Heiki 1982. und Stddte II fmnisch - und gegenseitige sowjetisch ethnographisches Beeinflussung Symposjum in der Zeil in Moskau, nach 18-22 April 1983, Helsinki 1985. L ó n n g v o s t , Matti R á s á n e n [орг.]. 3 M. Rásánen, Der weisen der ethnologischen Volk in der Stadt. Stadtforschung. Über die theoretisch-methodischen Annáherungs- �247 KRONIKA oraz Polski. Zwrócił on uwagę, że kraje socjalistyczne koncentrują się na badaniach proletariatu, jego kultury i sposobu życia. W Europie badania nad miastami prowadzone są w ramach projektu siedmiu krajów i koordynowane przez Centrum w Wiedniu. Ich przedmiotem jest głównie problem rodziny wiejskiej i miejskiej. W Europie Zachodniej badania e t n o l o g ó w idą w dwu kierunkach: kultura klasy robotniczej i kultura d u ż e g o miasta. 4 Prof. S. I . B r u k z Instytutu Etnografii A N Z S R R stwierdził, że przy badaniu miast należy u w z g l ę d n i ć strukturę ludności, rolę industralizacji oraz agrarnych p r o b l e m ó w w gospo­ darce. Zwrócił też uwagę, że l u d n o ś ć miejska różni się od wiejskiej parametrami demograficz­ nymi: wielkością reprodukcji, strukturą wieku, aktywnością migracyjną. Poruszył ponadto zagadnienie różnic w nomenklaturze miasta, osiedla czy wsi w zależności od liczby mieszkańców, liczby m i e s z k a ń c ó w na k m , poziomu gospodarki komunalnej: elektryczności, w o d o c i ą g ó w oraz struktury społeczno-kulturowej. Jednym z kryteriów pozwalających odróżnić miasto od wsi jest struktura zawodowa. W badaniach radzieckich miasta ujmowane są z a r ó w n o historycznie, j a k i statystycznie. W mniejszych miastach widoczne jest przenikanie kultury miejskiej i wiejskiej. Najczęściej też na ich przykładzie pokazywane są poszczególne elementy kultury. Szuka się m. in. odpowiedzi na pytania, jakie jest miejsce osiedla miejskiego we współczesnym świecie i jak d ł u g o będą utrzymywały się granice między miastem a wsią oraz miejskim i wiejskim sposobem życia? Prof. Bruk uważa, że na podstawie określenia s t o s u n k ó w między miastem a wsią m o ż n a ukazać charakterystykę s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n ą i geograficzną kraju lub regionu. 2 Kontakty kulturalne między miastem a wsią jako czynnik etnokulturowego rozwoju Rosjan przedstawiła O . R . B u d í n a z Instytutu Etnografii A N Z S R R . W latach osiemdzie­ siątych prowadzono badania etnograficzne w centralnym regionie Z S R R , najbardziej zurbanizo­ wanym. Miasta i centra wiejskie tego regionu są zamieszkane prawie wyłącznie przez Rosjan. W czasie badań starano się m. in. uzyskać o d p o w i e d ź na pytania, j a k liczba k o n t a k t ó w między wiejską i miejską populacją wyraża się w kulturze. Wzajemne oddziaływanie najbardziej widoczne jest w kulturze materialnej (np. w budownictwie obserwuje się wpływy tradycyjnej kultury ludowej). Odmiennie wygląda sprawa stroju, gdzie nowa moda przenikała z miasta na wieś. Obecny ubiór chrakteryzuje się postępującą standaryzacją. Istnieją jednak pewne elementy tradycyjnego stroju rosyjskiego: filcowe buty, rękawice z jednym palcem, chustki, fartuchy itp. 5 Mieszkańcy miast i wsi uczestniczą w festiwalach, tzn. obchodach jubileuszy miast, uroczystościach dla uczczenia wykonywanego zawodu czy rolniczych zwyczajach związanych z kalendarzem, np. w m a ł y m miasteczku Soligalich (region Kostroma) odbywa się festiwal hodowli bydła, który od przeszło 20 lat o b c h o d z ą wspólnie mieszkańcy miasta i hodowcy. R o z w ó j obrzędu weselnego wskazuje tendencję włączenia do uroczystości elementów, które są popularnymi rosyjskimi tradycjami, np. witanie państwa m ł o d y c h chlebem i solą. Elementy zabawowe drugiego dnia wesela wzajemnie się przenikają, np. wiejskie tłuczenie garnków, zamiatanie p o d ł o g i przez p a n n ę m ł o d ą z miejskim odczytywaniem telegramów, pokazywaniem g o ś c i o m prezentów. W ZSRR życia, zwraca styl tworzony ten przebiega problem adaptacji m i g r a n t ó w w mieście, ich włączenie się w miejski sposób uwagę historyków, etnografów, s o c j o l o g ó w . W e d ł u g O . Szkaratana miejski jest przede wszystkim w dużych miastach, w mniejszych i na wsi proces znacznie wolniej. Kierunki i tendencje z a c h o w a ń m i g r a n t ó w są determinowane 6 4 S. I. B r u k , Stádte s O. R . B u d i n a , Cultural of ethnological in der gegenwartigen Well. and everyday life interaction of town und country as a factor development of the Russians (based on the materials of expeditions organized in the 1980-s). 6 O . I. S h k a r a t a n , Migrants behavior (wyniki badań z lat maszynowego). in Leningrad: the character 1976-1977 przeprowadzonych of culture and wśród p r a c o w n i k ó w everyday przemysłu �248 KRONIKA przez zbliżenie kultur i s p o s o b ó w życia w miastach różnych t y p ó w i we wsiach. Współ­ czesne środki masowej komunikacji ułatwiają wzrost interregionalnych p o w i ą z a ń , przyczyniają się do formowania s t e r e o t y p ó w z a c h o w a ń na bazie kultury wielkich miast. Masowa komunikacja ma jednak destrukcyjny wpływ na dawne formy kultury (folklor, sztukę ludową, osobowe). Wielkie miasta nawet z dominującą n a r o d o w o ś c i ą rodzimą są zawsze W Leningradzie np. mieszkają ich przedstawicieli Wszystkie grupy zachowuje mają ich życia m o ż n a reprezentacje swój język, prawie j e d n a k o w ą wiązać więcej niż 100 tradycje podstawę z "odrębnościami narodowości. kulturowe do i kontakty polietniczne. Wielu przyjacielskie działalności. Różnice kultury, a nie np. z różnicami spośród kontakty. w w sposobie standardzie ż y c i o w y m . Podczas przeprowadzonych badań zwracano u w a g ę na liczbę książek w bibliotece prywatnej, uczęszczanie do teatru, organizowanie czasu wolnego, sposób rekreacji oraz ś r o d o w i s k o materialne: urządzenie gospodarstwa domowego, meble, środki transportu i sprzęt sportowy, rodzaje aktywności kulturalnej. W tej ostatniej dziedzinie występują znaczne różnice między leningradczykami a migrantami. Jedną z metod badania miasta w Finlandii na przykładzie analizy źródeł ludnościowych i danych demograficznych dotyczących miasta Lappenranta w latach 1918-1967 (miasto liczące ponad 50 tys. mieszkańców) 7 przedstawił J . Antikainen . Wykorzystał on archiwa oraz materiał statystyczny klasyfikujący i określający m i e s z k a ń c ó w pod względem struktury wieku, płci. Autor stwierdził, że spisy ludności mają ogromną wartość przede wszystkim przy badaniu d u ż y c h miast. N a podstawie materiałów statystycznych, a r c h i w ó w cywilnych i rejestrów o k r ę g o w y c h m o ż n a bowiem ustalić strukturę z a w o d o w ą i rodzaj pracy, określić działające organizacje, scharakteryzować rodziny mieszkające w mieście itp. 8 R ó w n i e ż na podstawie materiału statystycznego Pekka T o i v a n e n ukazał etapy industralizacji miasta Pietrasaari p o ł o ż o n e g o nad Z a t o k ą Botnicką. Pierwszy jej etap miał miejsce w latach sześćdziesiątych X I X w., dzięki cykorii, rozwojowi przemysłu cukrownia). Kolejny etap na przełomie spożywczego wieków to (browar, mechanizacja przetwórstwo fabryki oraz innych zakładów. Nastąpił w ó w c z a s znaczny wzrost liczby mieszkańców, struktura ludności: największą grupą stali się robotnicy, liczba kupców i tytoniu zmieniła się rzemieślników p o z o s t a ł a natomiast na tym samym poziomie, co p ó ł wieku wcześniej. N a początku X X w. nasiliła się emigracja ze w z g l ę d ó w ekonomicznych i politycznych. Do Ameryki wędrowali przede wszystkim Szwedzi, w związku z czym Finowie stali się g ł ó w n ą grupą n a r o d o w o ś c i o w ą w mieście. Sytuacja l u d n o ś c i o w a uległa zmianie, przed i po I wojnie światowej, kiedy Szwedzi wracali do Pietarsaari, a Finowie emigrowali. 9 Kolejny s p o s ó b badania miast Finlandii ukazał T . V i r t a n e n omawiając małą s p o ł e c z n o ś ć osiedla Pihlava k o ł o w różnych Pori. okresach. W Przedstawił 1920 on zajęcia r. w Halssi został ludności założony oraz charakter tartak. D o społeczności osiedla napłynęła ludność wiejska. Zaczęła się tworzyć nowa s p o ł e c z n o ś ć charakteryzująca się cechami agrarnymi. W latach czterdziestych nastąpiła integracja. W p o ł o w i e X X w. dokonywano napraw tartaku. Mimo modernizacji wyprowadzali miał miejsce odpływ pracowników, się. W latach siedemdziesiątych a próbowano mieszkańcy rozebrać osiedla tartak. Na stopniowo początku lat osiemdziesiątych osiedlem zajęło się Towarzystwo budowlane w Pori, wykonując renowację d o m ó w . Napłynęli nowi mieszkańcy i zaczął się nowy okres dla osiedla. Inny rodzaj materiału wykorzystano do ukazania struktury życia codziennego 30 rodzin zamieszkujących w Helsinkach na początku naszego stulecia. N a podstawie p y t a ń kwestionariusza starano się u z y s k a ć dane na temat mieszkania, domu, ś r o d k ó w utrzymania, scharakteryzować rodzinę, jej życie codzienne, 7 J . A n t i k a i n e n , Die Bedeutung fur die Stadtforschung. 8 9 prace domowe oraz kontakty z sąsiadami. Wyniki tych der Bevólkerungsquellen Am Beispie! der Stadt Lappenranta P. T o i v a n e n , The industrialisation of Pietrasaari T. Virtanen, A Pihlava sawmill. small community? As an und der badań Bevólkerunsforschung 1918-1967. (Jacobstad) example Halssi 1860-1910. a residental ares of A �249 KRONIKA 1 0 przedstawiła A . M . Astrom . Przy doborze rodzin zwracano uwagę na z a w ó d głowy rodziny. Jak wykazały badania w latach 1910-1920 większość z przebadanych rodzin miała przeważnie jeden p o k ó j (były to mieszkania w domach drewnianych, dwupiętrowych). Wszystkie czynności ż y c i o w e : jedzenie, odpoczynek, sen odbywały się więc na ograniczonej przestrzeni. W rodzinie robotniczej było od 1 do 6 dzieci. W rodzinach mieszczańskich od 2 do 5. W rodzinach tych była przeważnie zatrudniana służba. W mieszkaniach znajdowała się sypialnia rodziców, p o k ó j dziecinny, jadalnia, salon, p o k ó j głowy rodziny, kuchnia, służbówka, łazienka, ubikacja oraz kredens. Przedstawiciele tej grupy to: urzędnicy, lekarze, wojskowi, kupcy. R ó ż n i e wyglądał dzień powszedni w p o s z c z e g ó l n y c h grupach. W rodzinach robotniczych ojciec pracował od 6 rano do 17, nieraz dłużej. Matka z a j m o w a ł a się domem, często pracowała jako sprzątaczka lub praczka. Dzieci zbierały drewno, o p i e k o w a ł y się m ł o d s z y m r o d z e ń s t w e m . W rodzinach mieszczańskich była rytualizacja życia codziennego: ustalone godziny p o s i ł k ó w oraz o b o w i ą z k i . Matka zajmowała się domem korzystając z pomocy kucharki i p o k o j ó w e k . R o d z i n ę utrzymywał ojciec. Wszelkie stosunki były bardziej czytelne w rodzinie mieszczańskiej niż w robotniczej. Rodzina robotnicza to grupa koherentna: z jednej strony matka i dzieci, z drugiej ojciec. W rodzinie mieszczańskiej widoczne były trzy „pola": matki, dzieci, ojca — podzielone przez matkę. Czas wolny rodziny mieszczańskiej organizowała matka. B y ł o to najczęściej w s p ó l n e czytanie, muzykowanie, słuchanie gramofonu, wizyta s ą s i a d ó w lub u sąsiadów, zajęcia i zabawy dla dzieci: rysowanie, malowanie, modelowanie, teatrzyk. Życie rodzinne i sąsiedzkie r o b o t n i k ó w wyglądało zupełnie inaczej. Wieczorem matka reperowała ubrania, dzieci bawiły się, odrabiały lekcje, czytały książki z wypożyczalni, ojciec czytał gazetę lub wykonywał drobne naprawy w domu. Chodzono do kina lub na festyny. Miejscem zabaw było przeważnie p o d w ó r k o albo ulica. W środowisku wiejskim Finlandii w latach dwudziestych dzieci bawiły się w dużych grupach. Nie miały specjalnych zabawek, zastępując j e różnymi przedmiotami. W tych zabawach odgrywały one określone role. Miejsce do zabaw było pod stołem w izbie lub w warsztacie ojca. Bawiono się w lesie, na polu bez oznaczonych granic. Znaczny w p ł y w na a k t y w n o ś ć w grach i zabawach miały pory roku. W lecie grano w piłkę, urządzano biegi, bawiono się w chowanego, imitowano także prace ludzi dorosłych lub czynności wykonywane w czasie świąt czy o b r z ę d ó w . W zimie w związku z koniecznością pozostawania w domu było mniej miejsca do zabaw. W mieście dzieci bawiły się w piwnicach, na dachach, placach budowy, drogach do szkoły, ulicach, w sklepach. Dzieci wiejskie miały wiele o b o w i ą z k ó w . D z i e c i ń s t w o u p ł y w a ł o im przeważnie na pracy w gospodarstwie. Zabawkami ich były głównie wyobrażenia zwierząt, piłki, wyroby gliniane. W latach trzy­ dziestych zaczęto k u p o w a ć dzieciom zabawki jako prezenty urodzinowe i b o ż o n a r o d z e n i o w e . Dzieci miejskie otrzymywały natomiast po raz pierwszy zabawki mechaniczne, głównie zwierzęta. U w a ż a n o , że dzieci nie powinny za d u ż o się bawić. P r ó b o w a n o od razu p r z y g o t o w a ć je do d o r o s ł e g o życia. W rodzajach zabaw widoczne są sfery zainteresowań dziecięcych, w zabawach zaś pozycja dziecka w społeczeństwie, stwierdził autor kolejnego wystąpienia — B. L ó n n g v i s t . 11 Jedną z nowych form spędzania czasu wolnego we współczesnej Finlandii są spotkania w „pubach". Próbę analizy kultury „ p u b u " podjął P. A l a s u u t a r i . Kulturowe formy życia zostały ukształtowane przez warunki rolniczej produkcji. Zwrócił on u w a g ę na rodziny mieszkające w o k ó ł miast, a zwłaszcza na podział prac kobiecych i męskich. Dyskusyjne jest jego stwierdzenie o p o d o b i e ń s t w i e funkcji p e ł n i o n y c h przez dom, ż o n ę i m ę ż a oraz „pub", portiera (ojciec, kierownik) i kelnerkę (obiekt flirtów, p o s t a ć matki). 12 1 0 dieses A . M . A s t r o m , Die Struktiermg Jahrhunderts. des Altagsleben in 30 Familien in Helsinki 1 1 Bo L ó n n g v i s t , Die Spielverháltnisse 1 2 P. A l a s u u t a r i , The study of the suburban pubpresentation der Kinder im Land-und Stadtmilieu. of the method. am Anfang �250 KRONIKA Radzieckie badania nad rodziną w ZSRR, stwierdził 1 I. A . Griszajew '. wspólne kierunki rozwoju rodzin wśród różnych n a r o d o w o ś c i Z S R R . odnotowują Liczne dane pokazują, że urbanizacja i towarzyszące temu procesy prowadzą do zwiększenia więzi między i żoną, do kształtowania stylu małżeńskich ilustracją jest tych procesów stan stosunków małżeńskich i sposobu i rodzinnych mężem życia rodzinnego. norm w Żywą Estońskiej S R R , gdzie miasta i osiedla charakteryzują się dużym stopniem urbanizacji. Materialne p o ł o ż e n i e rodziny aktualnie w dużym stopniu zależy od z a r o b k ó w kobiet, w wielu rodzinach bowiem żony zarabiają więcej niż m ę ż o w i e . W ocenach cech przypisywanych kobietom i m ę ż c z y z n o m odnajdujemy natomiast ślady tradycyjnych p o g l ą d ó w . Niemal p o ł o w a mieszkańców miast uważa, że głównymi zaletami kobiet są dobre zarządzanie gospodarstwem domowym i oszczęd­ ność. Mniej ważna jest atrakcyjność i urok osobisty. Najniżej oceniano zaangażowanie zawodowe żony oraz jej a k t y w n o ś ć społeczną. U mężczyzn cenione jest dobre następnie poświęcenie się zawodowi zarządzanie gospodarstwem domowym oraz pilność, i działalności społecznej. N a k o ń c u znajduje się urok osobisty m ę ż c z y z n y i jego wygląd. Opinia m i e s z k a ń c ó w wsi na ogół pokrywa się z opinią m i e s z k a ń c ó w miast. Kobiety estońskie twierdzą, że przeważnie rozwiązują większość ważnych p r o b l e m ó w rodzinnych. Liczba rodzin, w których m ą ż i ż o n a wspólnie rozwiązują problemy, wzrasta wśród młodszych grup wiekowych oraz o s ó b z wyższym wykształceniem i poziomem kultury. Wykształcenie kobiet odgrywa dużą rolę w zmianie s t o s u n k ó w rodzinnych. Coraz mniejsze są różnice między rodzinami miejskimi i wiejskimi. Griszajew podkreślił, że opisane procesy nie są charakterystyczne tylko dla E s t o ń c z y k ó w . Występują one także wśród innych grup etnicznych w Z S R R . Kolejny referat p o ś w i ę c o n y był weselu w Estonii. Jak stwierdzili N . Szligina i W. K a t i t s zaczęło się ono zmieniać w końcu X I X w., obrzęd uległ skróceniu. w wiejskiej obrzędowości odgrywał śłub kościelny. Ważną rolę Wesele bez tego elementu znane tylko wśród r o b o t n i k ó w i inteligencji miejskiej. Dopiero w latach pięćdziesiątych w Tartu komisję do spraw obrzędowości. W 1958 r. opracowano rytuał 14 zwłaszcza było utworzono ślubu cywil­ nego. W latach 1985-1986 przeprowadzono badania statystyczno-etnograficzne ludności lapońskiej w rejonie M u r m a ń s k a . Jak podaje T . W. Lukjaczenko'-\ zajmowano się zajęciami ludności, awansem s p o ł e c z n o - z a w o d o w y m , kulturą materialną, językiem, zwyczajami, kontaktami międzyetnicznymi, rodziną itd. Zestawienie e l e m e n t ó w tradycyjnych i współczesnych stworzyło obraz społeczności zamieszkującej te tereny. Badaniami objęto 450 o s ó b od 16 lat wzwyż. W ZSRR Lapończycy mieszkają na wyspie Lovosersk i w okręgu Kola w rejonie murmańskim. Oprócz L a p o ń c z y k ó w mieszkają tam także K o m i , N e ń c y , Rosjanie. Ze wstępnych opracowań wynika, że kontakty międzygrupowe są w a ż n y m czynnikiem p r o c e s ó w etnicz­ nych. Język lapoński u ż y w a n y na Płw. K o l a dzieli się na trzy dialekty: notoserisz, okangisz. Mają one 10 narzeczy, stąd trudności w porozumieniu się. 80% kildisz, Lapończyków zna lapoński, ale tylko 1/3 rozumie swoich r o d a k ó w z różnych miejscowości. Informatorzy podawali, że rozumieją tylko swoich sąsiadów. Utrudnia to rozwój języka pisanego oraz naukę kildisz). w szkole (elementarz wydany jest w W 1985 lapońsko-rosyjski. Obejmuje on 8000 s ł ó w i różnych dialektów. r. ukazał się W codziennych słownik kontaktach u ż y w a się dielektów lapońskich, języka komi i rosyjskiego. P o ł o w a L a p o ń c z y k ó w w rodzinach jednonarodowych mówi w domu po lapońsku, 30% po " I. A . G r i s h a e v , Chandes in the family attitudes of the 1 4 1 ? lapońsku i rosyjsku. Wzrasta Estonians. N . V . S c h l i g i n a , W. K a l i t s , Das modeme Hochzeitzeremoniell in Estland. Т. V. L u k j a t s c h e n k o , R . A . G r i g o r e v a , Etnosprachliche Situation Saamen (nach dem vorlaufigen Angaben der statistisch — ethnographischen 1985-86). bei den Kola Expedition von �251 KRONIKA znaczenie jeżyka rosyjskiego z uwagi na potrzebę jego znajomości w pracy, w rozmowach z kolegami, przy czytaniu gazet i książek oraz słuchaniu radia. Wszyscy Lapończycy zamieszkujący na terenie obszaru m u r m a ń s k i e g o znają rosyjski. Przywiązują jednak dużą wagę do posługiwania się własnym językiem jako symbolem przynależności etnicznej. 1 6 R. Rásánen z Uniwersytetu w Y y v á s k y l á oraz N . Poliszczuk z Instytutu Etnografii AN ZSRR zajęły się świętami p a ń s t w o w y m i swoich krajów. R . Rasanen uważa, że „praktyka świąteczna jest lustrem społeczeństwa". Święta odgrywają dużą rolę w życiu całego społeczeństwa, grup społecznych, rodziny. We współczesnym społeczeństwie zwyczaje związane ze świętami charakteryzują się dużą dynamiką. Zmiany te są odzwierciedleniem przemian p r o c e s ó w społecznych. Przy omawianiu różnych zwyczajów należy uwzględnić obok potrzeb ludzkich także czynniki ideologiczne. Trzeba też zwrócić uwagę na mechanizmy sterowania świętami, czynniki p o w o d u j ą c e manifestacje. Ł a t w o poznać, jak pewne święta panującego systemu s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e g o umacniają się, podczas gdy inne tworzą „przeciwświęta" odpowiadające odmiennej ideologii. R . Rasanen swój referat zilustrowała wynikami badań przeprowadzonymi w Lappenrancie na podstawie analizy prasy od lat osiemdziesiątych X I X w. do sześćdziesiątych X X w. 1 7 W charakterze świąt widoczna jest polityczna historia i społeczny rozwój Finlandii. Znaczny wpływ na strukturę świąt wywarły zwyczaje z c z a s ó w carskich, kiedy to Finlandia była pod panowaniem Rosji. Władza ma zawsze swoich przeciwników, a kultura panujących swoją kontrkulturę. W X I X w. mieszczańsko-liberalna ideologia narodowa i opozycja spo­ łeczna w Finlandii utworzyły swoje święta, symbole, wzory. W świętach miejskich w dalszym ciągu znaczną rolę odgrywały formy zaczerpnięte z uroczystości wojskowych: marsze, parady, muzyka, inspekcje, festyny. W latach dwudziestych i trzydziestych zamiast symboli panujących w okresie caratu wprowadzono tzw. dni flagowe (nastąpiła zmiana barw flagowych z czerwono-żółtych na biało-niebieskie). Pod koniec X I X w. przeciwwagą dla o b c h o d ó w świąt związanych z kultem cara były obchody dni wielkich F i n ó w : Snellmana, Runeberga, Lónrota. O d 1928 r. obchodzony jest dzień Kalevali jako dzień narodowy oraz łączności z narodami ugryjskimi: Estami i Węgrami. D z i e ń niepodległości świętuje się 6 grudnia. Przed wojną obchodzono także 1 maja. Po I I wojnie światowej dawne święta kościelne (np. dzień zmarłych 1, 2 listopada) zmieniły swoje znaczenie. P o z o s t a ł o ś ć kultu b o h a t e r ó w widoczna jest zwłaszcza w świętach obchodzonych przez przesiedleńców z Karelii (czczenie dusz pozostałych na opuszczonych terenach zmarłych). Obchodzone są wieczory p o ś w i ę c o n e z m a r ł y m : na cmentarzu składa się wiązanki. Duchowni odprawiają msze. Władze miasta Lappenranta organizują także Sylwestra, dni flagowe, obchody ku czci „wielkich ludzi". D z i e ń Kalevali (28 lutego), św. Jana (24 czerwca) oraz dzień urodzin gen. Mannerheima (4 czerwca). N . Poliszczuk zwróciła uwagę na historię świąt państwowych w Z S R R , od nowych, tworzonych po Rewolucji do obchodzonych współcześnie. P o c z ą t k o w o charakterystyczne były mityngi i demonstracje, podczas których starano się osiągnąć cele ideologiczne poprzez mowy i obrazy historyczne. N a placach miast o d b y w a ł y się masowe koncerty. W latach dwudziestych popularne były „czerwone śluby" i chrzciny, tzw. „oktiabriny". Aktywizacja procesu tworzenia nowych o b r z ę d ó w miała miejsce w latach sześćdziesiątych. U k a z a ł y się w ó w c z a s wydanictwa zawierające scenariusze o b r z ę d ó w socjalistycznych. Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte charakteryzują się zwrotem ku tradycji etnicznej. Są obchodzone dni miast, wsi, ulic, rejonów i dzielnic. Kultywuje się święta i zwyczaje związane z pracą: dni zawodowe, wieczory ku czci pracy, hołd starym rodzinom robotniczym, święto m ł o d y c h r o b o t n i k ó w . Obchodzone są święta regionalne i narodowe, uroczystości ku czci bohaterów oraz 7 listopada, 1 maja. dzień konstytucji Z S R R , 8 marca. 1 0 R . R a s a n e n , Die ort lichen Festtradition. 1 7 Spiegelung vor herrschender Ideologie und Gegenideologie N . S. P o l i s c h t s c h u k , Rolle der gegenwdrtigen Stadt in der Erhaltung und der Jestuchen Tradition (am Beispiel der Geselschaftfeste). in der Entwicklung �252 KRONIKA Przysłuchując się wszystkim referatom stwierdziłam, że konieczne jest uściślenie roz­ wiązań badawczych i metodologicznych. Zebrani postanowili, że najlepszym rozwiązaniem byłoby przeprowadzenie wspólnych b a d a ń w dwu miastach (jednym w Finlandii, drugim w Z S R R ) oraz prześledzenie historii i współczesnych przemian w e d ł u g wspólnie opracowanego kwestionariusza. Małgorzata Orlewicz DZIEŃ K A R A I M S K I W PIENIĘŻNIE 25 kwietnia Werbistów w 1987 r. Pieniężnie zorganizowano „Dzień w Misyjnym karaimski". Seminarium B y ł o .to już trzecie Duchownym Księży kolei — po islamie z i judaizmie — „ P i e n i ę ż n i e ń s k i e spotkanie z religiami". Obecna sesja p o ś w i ę c o n a została religii karaimskiej, która za p o d s t a w ę wiary ma Pięcioksiąg, a Chrystus i Muhammad są przez nią uznawani za p r o r o k ó w . Karaimi to nie tylko religia, ale także naród. „ D z i e ń karaimski" rozpoczął się uroczystą mszą, po której dokonano otwarcia wystawy pamiątek K a r a i m ó w polskich, przygotowanej w Muzeum Misyjno-Etnograficznym Seminarium. Po wystawie o p r o w a d z a ł dr Aleksander D u b i ń s k i , sekretarz zarządu Karaimskiego Związku Religijnego w Polsce. Przed rozpoczęciem sesji słowo wstępne wygłosił ks. dr Eugeniusz Śliwka, główny organizator„Pieniężnieńskich s p o t k a ń z religiami" i dyrektor Muzeum podkreślając, że chciałby, aby Pieniężno stało się miejscem prezentacji zwłaszcza tych religii, które mają wyznawców w naszym kraju. Ich o b e c n o ś ć jest dobrą nauczycielką życia w okresie wzajemnego porozu­ mienia i dialogu. Oficjalnego otwarcia sympozjum d o k o n a ł ks. mgr Stanisław Piotrowski — rektor Semi­ narium. N a temat Karaimów w Polsce i na Litwie do 1945 r. m ó w i ł a Anna Sulimowicz z Warszawy. U k a z a ł a ona genezę i rozprzestrzenianie się K a r a i m ó w w Europie i p ó ł n o c n e j Afryce oraz historię ich dotarcia na Karaimów w latach 1918-1939 o m ó w i ł pt. Z życia Karaimów trockich Karaimi w Polsce Szymona Pileckiego, miejsce osiedlenia, po tereny w okresie 1945 r. to dawnej szczegółowo Polski i Litwy. Aleksander Sytuację Dubiński w społeczną wystąpieniu międzywojennym. tytuł referatu przedstawionego przez doc. prezesa Karaimskiego Związku Religijnego dr hab. w P R L . Prelegent życie społeczne i status prawny K a r a i m ó w w Polsce ukazał od c z a s ó w wojny do dnia dzisiejszego. Mgr Grzegorz Pełczyński z Uniwersytetu A d a m a Mickiewicza w Poznaniu m ó w i ł o ś w i a d o m o ś c i etnicznej Karaimów polskich. Skupiska karaimskie poza Polską to temat wystąpienia mgr Ireny Jaroszyńskiej z Warszawy. Obecnie żyje na świecie ok. 20 tys. Karaimów, a największe ich skupiska istnieją w ZSRR. Polsce, Izraelu, Turcji i USA. Trzy podstawy nauki K a r a i m ó w : Biblię, analogię i trwałą tradycję przedstawiła Mariola Abkowicz z Wrocławia w referacie pt. Główne zasady doktrynalne i etyczne religii karaim­ skiej. O obrzędowości i obyczajach Karaimów mówiła mgr Kamila Traczyk, zapoznając zebranych ze świętami i postami karaimskimi, a także najważniejszymi wydarzeniami w życiu rodziny karaimskiej, tj. narodzinami dziecka, śłubami i pogrzebami. Sesję p o d s u m o w a ł ks. dr K o n r a d Keler, prowincjał Zgromadzenia S ł o w a B o ż e g o (Księży Werbistów). N a zakończenie „ D n i a karaimskiego" zaprezentowano film pt. „Ostatni Hazzan". reż. E w y Straburzyńskiej z O ś r o d k a T V we Wrocławiu, przedstawiający życie Karaimów polskich. „Pieniężnieńskie spotkania z religiami" są na pewno wzajemnym ubogaceniem i utrwalają we wszystkich uczestnikach szacunek oraz tolerancję dla ludzi inaczej wierzących i myślących. D z i ś najbardziej potrzeba ludziom nadziei, a religia najmocniej tę nadzieję w człowieku wyraża. Sławomir Więcek SVD �253 KRONIKA KULTURA I SZTUKA INDONEZJI 28 kwietnia 1987 r. w Muzeum Archeologicznym w G d a ń s k u otwarto wystawę obrazującą" kulturę i sztukę Indonezji. Eksponaty zaprezentowane na tej wystawie p o c h o d z ą ze z b i o r ó w Muzeum Misyjno-Etnograficznego znajdującego się przy Misyjnym w całości Seminarium Duchownym Księży W e r b i s t ó w w Pieniężnie. Inicjatorem zorganizowania powyższej wystawy był kustosz Muzeum Archeologicznego w G d a ń s k u , mgr Marian Kochanowski. Podczas otwarcia wystawy słowo wstępne wygłosił dr Marian Kwapiński, dyrektor Muzeum Archeologicznego w G d a ń s k u , podkreślając znaczenie wystawy, jak również z b i o r ó w pieniężnieńskich dla polskiej etnografii. Wprowadzenia do wystawy oraz problematyki z nią związanej dokonał dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego, ks. dr Eugeniusz Śliwka. Zaznaczył on w swojej wypowiedzi, iż wystawione eksponaty będące wytworami autentycznej sztuki ludowej Indonezji, w tym również sztuki chrześcijańskiej, są w całości darami polskich misjonarzy pracujących między innymi w Indonezji. Oprowadzeniem po wystawie zajął się mgr autor scenariusza i aranżacji Dariusz Piwowarczyk, student Seminarium, wystawy. Wystawa podzielona została na następujące działy merytoryczne: przedmioty codziennego użytku, tkaniny, ubiór, ozdoby strojów, instrumenty, broń, przedmioty z teatru cieni. Nie zabrakło r ó w n i e ż w y t w o r ó w związanych z tradycyjnym kultem religijnym Indonezji, jak też d e w o c j o n a l i ó w chrześcijańskich. N a j w i ę k s z y m zaintereso­ waniem cieszyły się maski kultowe oraz marionetki z teatru religijnego — wayang. Niemałe zaciekawienie wzbudziła również droga krzyżowa przedstawiona na tradycyjnych indonezyj­ skich batikách. Po uroczystości otwarcia wystawy odbyła się prelekcja ks. dr. E . Śliwki, który w swoim referacie o m ó w i ł wkład werbistów w takie dziedziny nauki, j a k : etnografia, religioznawstwo, muzealnictwo. N i e k t ó r e zagadnienia związane z kulturą i religią indonezyjską przedstawił wieloletni misjonarz na wyspach indonezyjskich, o. Jan Chachorek. Wystawa z pewnością przybliży problemy z zakresu wiedzy kulturoznawczej, ukaże pola i metody pracy misyjnej, a także uczuli wierzących na potrzebę misyjnego zaangażo­ wania. Artur Chludziński SVD DRUGI WYJAZD STUDENTÓW ETNOGRAFII U N I W E R S Y T E T U WARSZAWSKIEGO DO INDII Od 3 września do 20 listopada 1986 r. miał miejsce drugi wyjazd s t u d e n t ó w z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej U W do Indii (poprzedni odbył się w 1984 г.; informacje o nim patrz: „Etnografia Polska", t. X X X : 1986, wane przez tę samą Anna Demska, -Kuśmierz, grupę studentów. D a g n o s ł a w Demski, Mateusz Wierciński, Tym Mariola z. I). Obydwa wyjazdy zostały zorganizo­ razem w Kander, udział 11 Jolanta Mróz, adiunkt w osób: Adamiak- (w tym okresie studentki V roku tłumaczki hindi) oraz Tomasz Fryźlewicz (lekarz). był dr Lech wzięło Kuśmierz, Magdalena Złocka (ówcześni studenci I V i V roku grafii), G r a ż y n a Grabowska i Anna Tarnowska przednio - wyjeździe Jacek etno­ indologii, Kierownikiem grupy — podobnie jak Katedrze Etnologii i Antropologii po­ Kulturowej UW. Efekty prac badawczych z w Katedrze i w Sekcji wystawy fotograficznej w Pałacu dydaktyczną przekazano Sekcji katalogu o m a w i a j ą c e g o 1984 r. były prezentowane na spotkaniach Indologii przy Instytucie Orientalistyki U W , Kazimierzowskim UW. Indologii. Komentarz do tematy opracowane w Indiach materiałem fotograficznym. Część seminaryjnych a także — w postaci fotogramów jako wystawy przygotowano w przez c z ł o n k ó w grupy, pomoc formie ilustrowane �254 KRONIKA D o s t r z e ż o n a konieczność uzupełnienia zebranych materiałów terenowych oraz ś w i a d o m o ś ć ich b r a k ó w stanęły na przeszkodzie wcześniejszych publikacji efektów badań. Indywidualnie natomiast były prowadzone prace, których perspektywę stanowiło przygotowanie rozpraw magisterskich. Jednoznacznie określone zainteresowania zjawiskami kulturowymi Indii i c h ę ć dalszego ich studiowania były przyczyną powstania projektu kolejnego wyjazdu. Myśl zebrania peł­ niejszych materiałów do prac magisterskich, jak i sprawdzenia własnych umiejętności prowa­ dzenia badań terenowych, przyświecała idei kolejnych prac badawczych. Niezależnie więc od prac nad tematami i materiałami przywiezionymi z Indii w roku 1984 podjęte zostały prace organizacyjne przygotowujące następne przedsięwzięcie. Rozpo­ częło je opracowanie projektu badań w Indiach — wybór czasu i miejsca pobytu grupy oraz skonkretyzowanie tematów, które będą realizowane przez poszczególne osoby. Znaczny wkład w przygotowania do wyjazdu (oprócz o s ó b . które wzięły w nim udział) mieli także Danuta Stasik - lektor hindi na U W (której ostatecznie stan zdrowia nie pozwolił na wzięcie udziału w samych pracach badawczych) oraz Andrzej Mirga pracownik Katedry Etnografii Słowian U J . przewidziany na opiekuna jednej z grup tematycznych (którego wyjazd niestety także nie doszedł do skutku). Jeżeli idzie o teren przyszłych badań zdecydowaliśmy, że musi to być obszar kulturowo i j ę z y k o w o zbliżony do tego, który poznawaliśmy w roku 1984. T o , co obserwowaliśmy w Riszikeś wielość świątyń, aśramów, instytucji związanych z kultem, tysiące pielgrzymów, i to, co wiąże się z ruchem pielgrzymowym handel różnorodnymi dewocjonaliami, roz­ maitość j ę z y k ó w , ubiorów, wspólwystępowanie e l e m e n t ó w siwaickich i wisznuickich, nastawienie się niektórych a ś r a m ó w na obsługę przybyszów spoza Indii, głównie z Ameryki Północnej i Europy, stanowiło niezwykle złożoną całość i na tyle s k o m p l i k o w a n ą , że w y m a g a ł o długotrwałych studiów. Jednakże dzięki swojemu charakterowi, pobyt w Riszikeś i później w himalajskich ośrodkach pielgrzymkowych (Badrinath, Kedarnath, Gangotri), dały znaczną s u m ę doświadczeń, bezpośrednie odczucie i u ś w i a d o m i e n i e złożoności kulturowej Indii, oswojenie się z jej wieloelementowością i zasadami funkcjonowania tych rozmaitych elementów. M o ż e m y powiedzieć — wybierając nieco w czas późniejszy — że gdyby właśnie nie pobyt w trudnym i skomplikowanym obrazie Riszikeś, nie byłoby w takim stopniu zadowalających rezultatów kolejnego wyjazdu. Znaczna część pielgrzymów przybywających do Riszikeś p o c h o d z i ł a z różnych rejonów Radżastanu. Wyróżniali się na tle innych i zwracali uwagę ubiorami i bogactwem o z d ó b . Z Radżastanu przybywały do Riszikeś nie pojedyncze osoby czy rodziny, nie grupy zorganizo­ wane przez rozmaite agencje, ale całe społeczności, lokalne wspólnoty z ludźmi starymi, kobietami, dziećmi, z własnym dobytkiem i żywnością, z naczyniami, posłaniami, a nawet o p a ł e m . Lecz także wśród nich m o ż n a było dostrzec znaczne różnice wskazujące na po­ chodzenie z różnych r e g i o n ó w i na przynależność do różnych wspólnot. Rodziły się wtedy pytania o kontekst kulturowy tych społeczności, a chęć znalezienia odpowiedzi kierowała w stronę Radżastanu. W s p o s ó b więc niemal oczywisty Radżastan stał się rejonem, na który zwróciliśmy szczególną uwagę wybierając teren przyszłych badań. Po zapoznaniu się z literaturą etnograficzną dotyczącą Radżastanu zdecydowaliśmy, że właśnie ten rejon będzie przyszłym miejscem naszego pobytu i prowadzonych obserwacji. Czas wyjazdu p o c z ą t k o w o przewidywany był na przełom grudnia 1985 i stycznia 1986, a okres pobytu na dwa i pół do trzech miesięcy. Jeśli chodzi o tematy, jakie mieliśmy zamiar realizować, to w części były one bezpośrednią kontynuacją zagadnień, nad którymi prowadziliśmy prace w Riszikeś, w części uległy przeformułowaniu i uściśleniu; podjęto też tematy zupełnie nowe. Rok 1985 poświęciliśmy na indywidualne prace nad wybranymi tematami, poszukiwanie i studiowanie literatury oraz na uciążliwe prace organizacyjne. Jednym z istotnych e l e m e n t ó w p r z y g o t o w a ń była nauka podstaw hindi prowadzona przez w c h o d z ą c ą w skład grupy D a n u t ę Stasik. Powszechne dosyć trudności finansowe, zdobywanie pieniędzy od różnych instytucji �255 KRONIKA (a szczodrobliwość s p o n s o r ó w była tym razem znacznie skromniejsza) i kolejne bariery administracyjne przesunęły planowany wyjazd na dalsze miesiące roku 1986. Pierwotnie planowany termin wyjazdu podyktowany był między innymi klimatem Radżastanu chcieliśmy nasze prace z a k o ń c z y ć przed upałami i przed porą deszczową. Trudności finansowe zmusiły nas do przesunięcia wyjazdu na czas po monsunie, czyli na początek września. Pierwsza p o ł o w a roku 1986 wypełniona była prócz p r z y g o t o w a ń organizacyjnych cotygodniowymi spotkaniami seminaryjnymi; uczestnicy ich kolejno przedstawiali swoją wiedzę o zagadnieniach, nad którymi pracują, projekty pracy w Indii oraz przygotowywane kwestionariusze. Rozmowy, dyskusje i dostrzegane w ich efekcie braki p o w o d o w a ł y , że do poszczególnych t e m a t ó w powracano niekiedy kilkakrotnie. Krokiem kolejnym były prace nad tłumaczeniem kwestionariuszy na hindi. M i a ł o to ułatwić pracę tłumaczom, a zarazem wprowadzić ich pełniej w sferę podejmowanych zagadnień. Przygotowaniem tłumaczeń zajęła się Danuta Stasik oraz pan Anwar, doktorant U J od wielu lat zamieszkały w Polsce. Dwoje spośród uczestników grupy, najbardziej w pracy zaawansowanych, p r z y g o t o w y w a ł o jednocześnie swoje prace magisterskie wyjazd miał im dostarczyć dodatkowego materiału porównawczego. Przygotowywane i realizowane później w Radżastanie tematy tworzyły kilka grup: I. Zagadnienia związane z sytemem religijnym: a. Kult domowy i świątynny pudża (M. Złocka); b. Ascetyzm indyjski jako alternatywna forma ludzkiej egzystencji (D. Demski); c. Drzewa kultowe w Indiach P ó ł n o c n y c h (M. Wierciński). I I . Tematy związane ze sztuką l u d o w ą : a. Mehendi sztuka zdobienia dłoni i stóp jej symbolika i znaczenie w tradycyjnej rodzinie hinduskiej (J. A d a m i a k - K u ś m i e r z ) ; b. Sańdżia świąteczne zdobienie d o m ó w (A. Demska); c. Techniki tkackie i metody ozdabiania tkanin i w y r o b ó w tkanych w Indiach Północnych (M. Kander); d. Wieś Molela jako miejsce produkcji wyobrażeń b ó s t w lokalnych mediacja między Wielką i Małą Tradycją (I. Kuśmierz). I I I . Zagadnienia dotyczące genezy C y g a n ó w : a. Badania nad grupami Bandżara i Gadulja Lohar (Lech Mróz). Pobyt w terenie nie wprowadził wane tak, jak je planowano, liśmy się. Jedynie były realizo­ i z mniejszymi nawet trudnościami, niż p o c z ą t k o w o obawia­ dodatkowo w zasadzie (na marginesie istotnych własnych zmian. Tematy prac podstawowych) kilka osób zainteresowało się plemienną społecznością Bhilów. Dwukrotnie uczestniczyliśmy w ich tanecz­ nych uroczystościach dokumentacja (w r ó ż n y c h miejscach) i przy okazji wykonana została d o s y ć bogata fotograficzna. W kilka dni po przylocie grupy do Delhi nastąpił wyjazd do Radżastanu. na bliskość ważnych c e n t r ó w religijnych oraz ze względu na tematy dotyczące Z uwagi społeczności koczowniczych (Bandżara i Gadulja Lohar) na podstawie miejsc pobytu wybraliśmy Udaipur, leżący w południowej części R a d ż a s t a n u , w okręgu Mewar. Wprawdzie już w Dehli odradzano nam ten teren przekonując choćby, że Bandżarowie i Gadulja Lohar nie zamieszkują w okolicach Udaipuru, jednakże zawierzyliśmy informacjom p o c h o d z ą c y m z literatury, decydu­ jąc się r o z p o c z ą ć badania właśnie od Udaipuru. Wkrótce przekonaliśmy się, że trudno było o lepszy wybór. Jednak początek pobytu nie był zbyt zachęcający. Wiele czasu zajęły poszukiwania instytucji i o s ó b , które m o g ł y b y służyć nam pierwszymi w i a d o m o ś c i a m i i p o m o c ą w nawiązaniu potrzebnych kontaktów, Lecz j u ż po kilku a także dniach udało badań terenowych. się nam uzyskać bardzo istotną pomoc od radą w wyborze miejsc pierwszych miejscowych instytucji. Przede wszystkim znaleźliśmy r o z m ó w c ó w i zasobne biblioteki w Tribal Research Institute i uzyskaliśmy w od Anthropological Survey Maharana Mewar of Institute India. Najbardziej i osobiście od wydatną dyrektora pomoc tej i opiekę instytucji, dr. �256 KRONIKA P. L . Menarii — p r ó c z pomocy w postaci literatury, w uzyskaniu potrzebnych informacji, znalezieniu odpowiednich r o z m ó w c ó w , w s k a z ó w e k co do miejsca badań. Instytut ten ofiarował nam bezpłatnie, na cały czas pobytu w Udaipurze, zakwaterowanie w swoim hotelu — aśramie, czyli ogromnie d u ż o , zważywszy s k r o m n o ś ć naszych z a s o b ó w finansowych. W bibliotekach tych instytucji znaleźliśmy znacznie więcej literatury i to bardzo wartościo­ wej, niż podczas p o s z u k i w a ń w kraju i poza P o l s k ą (nawet więcej niż w Delhi). Dzięki kierownikowi działu etnograficznego w L o k K a l a Mandal, panu Asha, m o g l i ś m y też o g l ą d a ć tańce Gauri w wioskach Bhilów, kończące cykl o b r z ę d o w y c h uroczystości. W czasie pierwszych trzech tygodni praca w bilbliotekach i rozmowy z pracownikami różnych instytucji przeplatały się z wyjazdami w teren i wywiadami prowadzonymi w Udaipurze. N a s t ę p n e tygodnie przeznaczone były na wywiady i wyjazdy w teren. Takie tematy, jak zdobienie d o m ó w , malowanie dłoni i stóp czy tkactwo, znacznie więcej szans dawały na uzyskanie odpowiedniego materiału w samym, bardzo z r ó ż n i c o w a n y m Udaipurze i jego najbliższych okolicach. Natomiast zbieranie w i a d o m o ś c i na temat Bandżara i Gadulja Lohar musiało o d b y w a ć się głównie poza Udaipurem. W pierwszych tygodniach pobytu cała grupa dwukrotnie wyjeżdżała na kilka Eklingdżi i do Nathdwary. Obie miejscowości sławne są ze znajdujących się tam stanowiących cel licznych pielgrzymek zwłaszcza Nathdwara daje się p o r ó w n a ć z pod względem liczby pielgrzymów. Badania prowadziliśmy w samych miasteczkach bliskich miejscowościach. dni do świątyń, Riszikeś i w po­ Mimo pomocy wymienionych wyżej instytucji, wiele trudu k o s z t o w a ł o ustalenie miejscowości, w których znajdują się większe skupiska grup koczowniczych. Lecz pobyt w Nathdwarze przyniósł efekty także w poszukiwaniu Bandżarów. Nie tylko udało się z l o k a l i z o w a ć ich skupiska, ale także wyjechać do kilku zamieszkałych przez nich wiosek i przeprowadzić tam wywiady. Czasami były to wyjazdy w odległe okolice, leżące w promieniu 40, 60 kilomterów Haldikhati, Rupakhera, Piawli, Samumfara i Bamania. Zwłaszcza ta ostatnia pełni ważną rolę dla Bandżarów, znajduje się tam świątynia i miejsce corocznych pielgrzymek Bandżarów Bamania (jednej z podgrup bandżarskich). W poszukiwaniu materiałów dotyczących sandżi, mehendi, tkactwa, poszczególne osoby odwiedzały też inne wioski okolic Nathdwary. W późniejszym czasie realizowanie t e m a t ó w p r o w a d z i ł o do jedno- lub kilkudniowych w y j a z d ó w do różnych miasteczek i wsi (Gokunda, Barwara, Molela). Większość z tych miejscowości leży w okręgu Mewar. Bardzo dobry okazał się p o m y s ł przygotowania (prócz kwestionariuszy) krótkich ankiet na temat tkactwa, mehendi i zdobienia d o m ó w . Rozdawane w Udaipurze i najbliższej okolicy przyniosły sporo odpowiedzi i potrzebnych informacji. Znaczną pomoc w badaniach nad kultem domowym i świątynnym okazali zaprzyjaźnieni mieszkańcy Udaipuru — Sudhir K u m a r i A . S. Chauhan. Pomagali w nawiązywaniu k o n t a k t ó w z kapłanami, pośredniczyli w rozmowach, pełniąc czasami rolę tłumaczy za co należą im się serdeczne p o d z i ę k o ­ wania. W drugiej p o ł o w i e naszego pobytu w Indiach jeden z u c z e s t n i k ó w grupy (D. Demski) przeniósł się z Udaipuru do Puszkaru na czas d w ó c h tygodni. W y n i k a ł o to z potrzeby poszukiwania r o z m ó w c ó w sadhu. Puszkar z wielością świątyń (i j e d n ą w Indiach świątynią Brahmy), sannjasinami, tłumami p i e l g r z y m ó w dawał znaczną gwarancję znalezienia odpowiednich informatorów, tym bardziej że zbliżało się Święto Światła (Diwali) — Nowy Rok, przypadające na 1 listopada, a później wielkie, doroczne targi wielbłądów. W tym czasie reszta grupy pracowała nadal w stolicy okręgu Mewar i w pobliskich miejscowościach. Celem kolejnych dwu- lub trzyosobowych wyjazdów było A b u Road i Mount A b u (sławny ośrodek pielgrzymkowy) oraz Chittogarh — dawna stolica okręgu Mewar (ważne miejsce w historii B a n d ż a r ó w i Gadulja Lohar) oraz wioska Bandżarakhera w całości zamieszkana przez B a n d ż a r ó w . Przedostatniego października z a k o ń c z o n o prace badawcze. W tym dniu grupa została zaproszona na r o z m o w ę przez maharadżę Udaipuru do Pałacu Śiwniwas, a wieczorem opuściła Udaipur. Dwie osoby pojechały do A d ź m e r u i Puszkaru, a reszta na Wyspę D i u , która do niedawna była enklawą — k o l o n i ą portugalską. Mimo wypoczynkowego i turystycznego �257 KRONIKA charakteru tego wyjazdu, miejsce nie było przypadkowe. Chcieliśmy zobaczyć kolonialno- -europejskie, a zarazem chrześcijańskie pozostałości i wpływ, j a k i wywarły na subkontynencie indyjskim, widoczny w architekturze, sposobie życia, zajęciach, cechach antropologicznych. Z Diu udaliśmy się do Adźmeru dni później wyruszyliśmy do książek i innych publikacji i Puszkaru — z b l i ż a ł y się bowiem targi wielbłądów. Delhi. Większość czasu zajęły nam oraz kontakty z zaprzyjaźnionymi Trzy tu jeszcze poszukiwania wykładowcami Uniwersytetu Delhijskiego — prof. J . P. S. Uberoiem i prof. Veena Das oraz innymi badaczami prowadzą­ cymi prace w zakresie interesujących nas tematów. Wynikiem pobytu grupy w Radżastanie są przede wszystkim wywiady i inne materiały terenowe (ankiety i dokumentacja fotograficzna) oraz d o s y ć bogata literatura. Widocznym efektem jest napisanie d w ó c h prac magisterskich d o t y c z ą c y c h Indii — zdanie egzaminu i uzyskanie tytułu magistra (D. Demski. M . Złocka). W trakcie p r z y g o t o w a ń magisterskie. Poza tym obie tłumaczki grupy p o d s t a w ą syoich p są kolejne cztery prace magisterskich uczyniły r a c materiały przywiezione z Radżastanu. G . Grabowska przygotowała pracę opartą na teksach mewarskich opowieści ludowych, a A . Tarnowska na legendarnych opowieściach Bandżarów. Mamy także zamiar przygotować artykuł do ..Etnografii Polskiej" oraz kilka innych publikacji. N a wiosnę 1987 przewidujemy zorganizowanie wystawy fotograficznej na Uniwersytecie oraz kilka spotkań seminaryjnych w Katedrze Etnografii i Antropologii Kulturowej U W i w Sekcji Indologii U W . W czasie pobytu Muzeum Azji w Radżastanie i Pacyfiku zakupiony został niewielki sztuk, mewarski, m a ł o m i a s t e c z k o w y ubiór zbiór przedmiotów dla malowanych na jedwabiu — 1 0 w Warszawie (kolekcja o b r a z ó w kobiecy wraz z ozdobami oraz zestaw stempli do druku tkanin — 11 sztuk). Wykonana została także dokumentacja fotograficzna poszczegól­ nych etapów i Pacyfiku powstawania obrazów zaowocuje dalszą K o ń c z ą c informację na współpracą jedwabiu. Być może i przygotowaniem o kolejnym wyjeździe s t u d e n t ó w serdecznie p o d z i ę k o w a ć tym. Przede wszystkim w ł a d z o m którzy przyczynili się do kontakt wystawy etnografii realizacji w UW z Muzeum galerii do Indii, naszych prac Azji Muzeum. chcemy badawczych. Uniwersytetu Warszawskiego i wielu osobom różnych instancji uniwersyteckich, które nam p o m a g a ł y . T a k ż e kierownikowi Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej U W Orientalistyki prof, dr Zofii UW doc. dr. Sokolewicz, kierownikowi Sekcji M. Krzysztofowi Indologii. którzy pomagali nam, służyli dobrą W zupełnie szczególny s p o s ó b w Indiach — bez dziękujemy dr. dr. ich pomocy Kumarowi Byrskiemyi wdzięczną nie i jego udałoby radą Indologii przy i tolerowali stałe zajmowanie nam uzyskać współpracownikom kierownikowi działu Sekcji czasu. pamięć zachowamy o osobach i instytucjach się z tych efektów. Antropological Survey Misra — dyrektorowi Tribal Research Institute, jego w s p ó ł p r a c o w n i k o m , panu Kachava. Instytucie oraz innym pracownikom etnograficznego 1 w Lok Kala Mandal a Serdecznie of India, szczególnie i panu Asha. Nade wszystko zaś z serdeczną wdzięcznością myślimy o dr. P. L . Menarii, dyrektorze Maharana Mewar Research Institute, którego serdecznej opiece, pomocy, pośredniczeniu w nawiązaniu k o n t a k t ó w , zdobywaniu literatury zawdzięczamy p o ł o w ę rezultatów naszej pracy. Wszystkim im najserdeczniej dziękujemy. ' ZAGŁĘBIE DĄBROWSKIE I J E G O NA STAREJ F O T O G R A F I I Lech Mróz, Magdalena Zlocka MIESZKAŃCY ( D O 1939 R . ) KONKURS I WYSTAWA Ikonografia, w tym fotografia, stanowi od dawna znaczące źródło w różnych dziedzinach badań humanistycznych, również w etnografii. Traktowana jest wielorako — najczęściej jednak jako pomocnicze narzędzie warsztatu badawczego lub jako wizualne uzupełnienie 17— Etnografia Polska. I . 33. z. I opracowań �258 KRONIKA naukowych, jako ilustracja opisywanych zjawisk. W niewystarczającym stopniu wykorzysty­ wano dotychczas fotografie jako rzeczywiste, masowe źródło zwłaszcza do badań historycznych i etnograficznych. Tymczasem wyniki d w ó c h o g ó l n o p o l s k i c h k o n k u r s ó w , próbujących odtworzyć fotograficzny wizerunek c h ł o p ó w i r o b o t n i k ó w polskich, dały nowy pogląd na znaczenie tego typu źródeł. Próbą kontynuacji tych k o n k u r s ó w (tym razem w wymiarze regionalnym) był konkurs o g ł o s z o n y 3 października 1986 r. w Muzeum Zagłębia w Będzinie przy współ­ pracy regionalnego tygodnika „ W i a d o m o ś c i Zagłębia". Celem jego było zgromadzenie materiałów do wystawy, która miałaby o d t w o r z y ć realia życia politycznego, gospodarczego, kulturalnego i s p o ł e c z n e g o regionu od czasu pierwszych rejestracji obrazu za p o m o c ą fotografii aż po rok 1939. W regulaminie konkursu zaznaczono, że organizatorów interesują fotografie obrazujące pracę w fabrykach, kopalniach i warsztatach rzemieślniczych, dokumentujące działalność w organizacjach i instytucjach politycznych, społecznych i kulturalnych, fotografie i stare w i d o k ó w k i rejestrujące zagłębiowskie ulice miast, osad i wiosek, zabytki, architekturę miejską i zabudowania wiejskie. Prosiliśmy o zdjęcia z życia prywatnego: szkolne, narzeczeńskie, ślubne i żałobne, oraz o d o k ł a d n e opisanie nadesłanych fotografii, zaznaczając, że ich wartość dokumentalna będzie tym większa, im dokładniej zostaną opisane. Konkurs z a m k n i ę t o 30 kwietnia 1987 r. N a p ł y n ę ł o 1457 fotografii, p o c z t ó w e k i szklanych klisz od 51 o s ó b i instytucji. Jury pod przewodnictwem doc. dr hab. Barbary Bazielich i prof. dr. hab. Jerzego Jarosa nagromadziło 18 i wyróżniło dalszych 14 o s ó b . Wystawę c z a s o w ą „Zagłębie D ą b r o w s k i e i jego mieszkańcy na starej fotografii (do 1939 г.)" otwarto 28 października 1987 r. O p r ó c z materiałów uzyskanych drogą konkursu do wystawy przeznaczono najciekawsze fotografie ze z b i o r ó w własnych (m. in. z zespołu 900 n e g a t y w ó w szklanych z atelier Arciszewskich w Będzinie), Muzeum Ruchu Robotniczego im. A . Zawadzkiego w D ą b r o w i e Górniczej, z b i o r ó w prywatnych Stanisława Bocianowskiego w D ą b r o w i e Górniczej oraz o ś r o d k a muzealno-dydaktycznego przy dąbrowskiej „Sztygarce". W ten s p o s ó b sporządzając scenariusz wystawy dysponowano prawie 1800 fotografiami, z których wybrano na wystawę 1/3 zbioru, tj. 600 fotografii i w i d o k ó w e k . Fotografie zgrupowano Rodzina. w 4 działach: Krajobraz, Praca, Życie kulturalne i społeczne. Zgromadzony materiał fotograficzny nie był jednolity pod względem dokumentacji; niektóre fotografie czy kolekcje fotografii posiadały wnikliwie sporządzone opisy, z niezwykle cennymi danymi (wzorcowe pod tym względem było opracowanie 59 fotografii Andrzeja Krakowskiego z Warszawy pt. „ W s p o m n i e n i a o Gzichowie i Zagłębiu D ą b r o w s k i m z okresu 1913-1939 г."), część jednak materiału była takich o p i s ó w pozbawiona. W sytuacji tej zrezygnowano z bogatej dokumentacji uznając, że ten „ ż y w i o ł o w y " charakter wystawy bez dokładniejszych badań nie deprecjonuje jej, pozwala natomiast ogólnie zorientować się w bogac­ twie materiału i jego wartości źródłowej. Rozpisując konkurs zakres przestrzenny celowo „ograniczyliśmy" jedynie pojęciem „Zagłębie Dąbrowskie", bliżej jego nie precyzując. W rezultacie otrzymaliśmy najliczniejsze fotografie z miast Sosnowca, D ą b r o w y Górniczej, Będzina i Czeladzi, sporadycznie zaś z Zawiercia, Siewierza, Myszkowa i S ł a w k o w a oraz okolicznych gmin. T a k zostało Zagłębie D ą b r o w s k i e zaprezentowane r ó w n i e ż na wystawie. Najstarszym eksponatem jest pamiątka związana z powstaniem styczniowym płasko­ rzeźba drewniana przedstawiająca zamek będziński z ukrytym napisem w otoku. O J C Z Y Z N Ę W O L N O Ś Ć R A C Z N A M W R Ó C I Ć P A N I E , z 4 fotografiami rodziny będzińskiej Żyburskich z roku 1886. C a ł o ś ć ekspozycji wzbogacają przykłady stosowanych w ó w c z a s aparatów fotograficznych, p o c z ą w s z y od kamery zakładowej ze statywem firmy F r . Wilde und Sohn z ok. 1890 г., a skończywszy na amatorskim aparacie typu B O X , firmy Eastman K O D A K C o . , Rochester, rok ok. 1923. O g ó ł e m na wystawie pokazano 8 aparatów z wyposażeniem. Wystawa zamyka ponad roczny okres pracy nad materiałami uzyskanymi w drodze konkursu, z własnych z b i o r ó w oraz obserwacji niektórych innych zaglębiowskich placówek kultury. Aby nie zaprzepaścić ogromnej wartości tego zbioru należy podjąć długoletnie �259 KRONIKA nad nim badania, tym bardziej że narzucają one o g r o m n ą liczbę t e m a t ó w do obserwacji: np. rozwoju miast zagłębiowskich, osadnictwa; rozwoju przemysłu, rzemiosła; dziejów instytucji i organizacji społecznych, oświaty, sportu i wypoczynku, teatru i amatorskich grup scenicznych, c h ó r ó w , regionalnych wydarzeń i uroczystości, a wreszcie obyczaju i mody. Andrzej Szymczyk POWSTAŁ OŚRODEK B A D A N I A K U L T U R Y MIASTA I M . P. H U L K I - L A S K O W S K I E G O W Ż Y R A R D O W I E W dniu 19 marca 1987 r. uchwałą Walnego Zgromadzenia c z ł o n k ó w Towarzystwa Przyjaciół m. Żyrardowa p o w o ł a n o do życia Ośrodek Badania Kultury Miasta im. P. Hulki- Laskowskiego. Fakt utworzenia O ś r o d k a jest konsekwencją rozwoju prac badawczych (głównie etnograficznych) p o ś w i ę c o n y c h kulturze miasta, w szczególności zaś środowiska robotniczego Nowo powstały Ośrodek jest p l a c ó w k ą społeczną opierającą się na ścisłej współpracy Towarzystwa Przyjaciół m. Żyrardowa i Mazowieckiego O ś r o d k a B a d a ń Naukowych (Stacja Naukowa w Żyrardowie), a przede wszystkim badaczy reprezentujących różne placówki naukowe czy wyższe uczelnie Warszawy oraz Łodzi. W praktyce Ośrodek jest zespołem badawczym w s p o s ó b m a ł o sformalizowany organizujący się w związku z badaniami nad kulturą miasta p r z e m y s ł o w e g o . Ośrodek uzyskał w krótkim czasie własną siedzibę, otrzymując do dyspozycji (wspólnie ze Stacją N a u k o w ą M O B N ) dawne mieszkanie Pawła Hulki-Laskow­ skiego-. W tej sytuacji Towarzystwo Przyjaciół m. Żyrardowa z d e c y d o w a ł o się również na podjecie p r ó b y utworzenia Muzeum Biograficznego P. Hulki-Laskowskiego z możliwością rekonstrukcji gabinetu pisarza. Będzie to miało również istotne znaczenie dla określenia struktury organizacji pracy merytorycznej Ośrodka. Przewiduje się bowiem utworzenie d w ó c h podstawowych d z i a ł ó w naukowych: 1) badań kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o , 2) badań i dokumentacji twórczości oraz działalności P. Hulki-Laskowskiego. N i e w ą t p l i w i e celem działalności O ś r o d k a będzie kontynuacja dotychczasowych kierunków badań (także prac dokumentacyjnych) oraz upowszechnianie w y n i k ó w prowadzonych prac. Na okres do 1990 r. przyjęto następujące g ł ó w n e kierunki prac badawczych: organizacja badań humanistycznych nad przeszłością i teraźniejszością kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o (Żyrardowa) na tle p o r ó w n a w c z y m (Mazowsze: tzw. linia przemysłowa, inne miasta i osady fabryczne regionu, wybrane ośrodki p r z e m y s ł o w e w innych regionach kraju); wszechstronna popularyzacja wiedzy o kulturze i społeczeństwie miasta p r z e m y s ł o w e g o (sesje naukowe i popularnonaukowe, odczyty, wydawnictwa własne, udział w wydawnictwach obcych itd.); gromadzenie i opracowywanie relacji, w s p o m n i e ń , u t w o r ó w literackich wiążących się z proble­ matyką kultury miasta (kultury środowisk robotniczych); 1 Zob. A. Stawarz, 10 lat badań nad kulturą robotniczą ośrodka żyrardowskiego, „Etnografia Polska", t. X X X : 1986, z. 2, s. 177-182 (tamże bibliografia). - Paweł Hulka-Laskowski (1881-1946), znany żyrardowski literacki, religioznawca. Autor m. in. książki Mój Żyrardów przyczyniła się do zainteresowania etnografów kulturą pisarz i publicysta, krytyk (1934), która w znacznym stopniu środowiska robotniczego Żyrardowa. Pisarz ten wniósł także znaczny wkład pracy w rozwój kultury Żyrardowa. W przygotowaniu do druku znajduje się książka Paweł Hulka-Laskowski pisarz z robotniczym rodowodem (pod red. R . Leszczyńskiego), będąca p o k ł o s i e m sesji naukowej zorganizowanej w 40 rocznicę śmierci pisarza. Imię tego pisarza nosi również Miejska Biblioteka Publiczna w Żyrardowie. �260 KRONIKA popularyzacja dorobku t w ó r c z e g o oraz osiągnięć w działalności oświatowej i kulturalnej P. Hulki-Laskowskiego, patrona Ośrodka. Organizatorzy O ś r o d k a przewidują następujące formy prowadzenia prac badawczych: w ramach ścisłej współpracy O ś r o d k a z instytutami naukowymi i wyższymi uczelniami, w ramach małych z e s p o ł ó w tworzonych przez T P Ż i M O B N , w ramach przygotowywanych rozpraw doktorskich, a także poprzez organizację m ł o d z i e ż o w e g o koła naukowego. D o współpracy z Ośrodkiem zaproszeni zostali specjaliści zajmujący się od lat proble­ matyką kultury miasta przemysłowego. D o Rady Naukowej Ośrodka mającej p r o g r a m o w a ć działalność placówki w c h o d z ą m. in.: prof, dr hab. Anna Żarnowska ( I H U W ) , prof, dr hab. Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a (Katedra Etnografii U Ł ) , prof, dr hab. Maria Ciechocińska (Instytut Geografii P A N ) , prof, dr hab. Rafał Leszczyński, doc. dr hab. Benon Dymek ( A N S ) , dr Andrzej Woźniak ( I H K M P A N ) , dr Marian Gerlich (Śląski Instytut Naukowy), dr Anna Kuczyńska-Skrzypek ( K E i A K U W ) i inni. W skład zespołu badawczego wchodzi obecnie blisko 20 o s ó b reprezentujących takie dyscypliny nauki, j a k : etnografia, historia, socjologia, geografia, kulturoznawstwo. Trzon zespołu stanowi grupa o s ó b , która uczestniczy w badaniach żyrardowskich od 8 do 10 lat. W roku 1987 badacze skupieni w O ś r o d k u wzięli udział w sesji naukowej „Kultura miasta p r z e m y s ł o w e g o X I X — I p o ł o w a X X w." (Żyrardów, 30 I V ) ' . a także uczestniczyli w badaniach realizowanych przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej U W oraz Instytut Geografii P A N . W badaniach etnograficznych (prowadzonych przez studentów) uzyskano ciekawe materiały uzupełniające do tematu „ R o b o t n i c z y savoir-vivre w latach 1918-1939 (Żyrardów)", natomiast badania I G P A N dotyczyły roli Warszawy w życiu kulturalnym młodzieży żyrardowskiej. Raport z tych ostatnich badań prezentowany był w Żyrardowie w styczniu 1988 r. podczas sesji naukowej poświęconej nowemu etapowi badań nad tym o ś r o d k i e m . Ponadto o d b y ł o się kilka s p o t k a ń i seminariów, podczas których c z ł o n k o w i e zespołu omawiali sprawy metodyki badań, gromadzenia bibliografii tematycznej, a także prezentowane były osiągnięcia nauki zachodniej w zakresie etnografii miasta (np. referat dr A . Kuczyńskiej-Skrzypek o badaniach H . Bausingera w R F N ) . Przewiduje się, że w latach 1988-1989 Ośrodek zorganizuje 2-3 sesje naukowe we współpracy z Mazowieckim Ośrodkiem B a d a ń Naukowych, Katedrą Etnografii Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o oraz Śląskim Instytutem Naukowym. W ramach badań własnych realizowany będzie tylko jeden zasadniczy temat: „ D o m rodzina — sąsiedztwo w środowisku robotniczym Żyrardowa w X X w." Ponadto niektórzy badacze wycinkowo będą się zajmowali poszczegól­ nymi dziedzinami kultury miasta (zwyczaje rodzinne i sąsiedzkie, religijność, etos pracy, życie kulturalne). Zasadniczo j e d n a k ż e Ośrodek dążyć będzie do zainteresowania różnych instytutów naukowych i uczelni problematyką kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o w celu prowadze­ nia konkretnych badań przede wszystkim w Żyrardowie lub też prac p o r ó w n a w c z y c h w kilku miastach. N a j w i ę k s z y m problemem w pracy O ś r o d k a jest sprawa uruchomienia własnych wydawnictw. Prawdopodobnie p o c z ą t k o w o uda się zainicjować wydawanie zeszytów naukowych o nie­ wielkiej objętości. Pierwsze zeszyty będą zawierały materiały bibliograficzne oraz metodyczne, także o g ó l n e informacje o badaniach prowadzonych w Żyrardowie i innych ośrodkach. Natomiast prezentacja w y n i k ó w nowych b a d a ń nastąpi p o c z ą w s z y od 1989 r. Ponadto nie wyklucza się możliwości wydawania większych o p r a c o w a ń wspólnie z innymi p l a c ó w k a m i krajowymi. Ośrodek zaprasza do współpracy naukowej oraz wymiany wydawnictw placówki, a także indywidualne osoby, bezpośrednio zainteresowane problematyką kultury miasta, szczególnie miasta przemysłowego. Adres O ś r o d k a : 96-300 Żyrardów, ul. Dzierżyńskiego 34. Andrzej ' Szersze oraz „ R o c z n i k u omówienie przebiegu tej sesji Mazowieckim". Natomiast będzie publikowane materiały z sesji będą „Łódzkich Studiów Etnograficznych" (t. 29: 1989). w Stawarz „Zaraniu drukowane Śląskim" na łamach � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d240c1fc4cfe4ff10b2f82d894dfa1ca.pdf 2c95021f4d27fd1b6d19739e144166cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1357 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1253 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.6 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text E T N O G R A F I A POLSKA XXXIII Zeszyt 2 �POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXXIII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • K R A K Ó W • G D A Ń S K • ŁÓDŹ Z A K Ł A D NARODOWY I M I E N I A OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K 1989 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z REDAKCJI: IWONA WSPÓŁUDZIAŁ CZŁONKOWIE W OPRACOWANIU TOMU: ANNA RADY REDAKCYJNEJ: MARIA KABZIŃSKA-STAWARZ ZAMBRZYCK A-KUNACHOW1CZ. BIERNACKA (PRZEWODNICZĄCA), TERESA DOBROWOLSKA MARIA FRANKOWSKA, J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA, ZBIGNIEW JASIEWICZ, ZOrTA W1CZ0WA. A N N A Z A B R Z Y C K A - K U N A C H O W I C Z , SŁAWOJ SZYNKIEiWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego ¡05 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Maciej Szłapka ©.Copyright by Zakład Narodowy im. OssoliAskkh Printed in Poland Wydawnictw. Wroclaw mi' P L I S S N 0071-1861 Z a k ł a d N a r o d o w y im. O s s o l i ń s k i c h - N a k ł a d : 915 <=gz. O b j ę t o ś ć : ark. wyd. 16,90; ark. druk. 14,5; ark. A . - 1 9 . Papier offset, ki. I I I , « 0 g, O d d a n o do Podpisano do druku 70x100. 1989.09.14. Druk Wydawnictwo. W r o c ł a w sUadania ukończono Wrocławska Drukarnia Naukowa 1989. 1989.01.31. w listopadzie 1989. Zaro. 4095/89. F - 7 . SOKOLE- �Prof. dr hab. Mieczysław Gładysz (903-1984 �SPIS T R E Ś C I Wstęp — Jan Bujak, Teresa Dobrowolska Vorwort Jan Bujak - Mieczysław Gładysz (1903-1984). Życiorys naukowy Mieczysław Gładysz (1903-1984). Wissenschaftliche Biographie. Zussamenfassung . . Teresa D o b r o w o l s k a — Badacz kultury ludowej Śląska Forscher der Volkskultur Schlesiens. Zusammenfassung Zofia Szromba-Rysowa - Moja wieś opolska. Z. etnograficznych badań w Dzierżysławicach koto Głogówka Mein Dorf in der Opole-Region. Aus ethnographischer Forschung in Dzierżyslawice bei Głogówek. Zusammenfassung Danuta T y l k o w a - Drewniane budownictwo ludowe wsi opolskiej Hölzerne Volksbauten auf dem Dorf in der Opole-Region. Zusammenfassung . . Maria L i p o k - B i e r w i a c z o n e k — Ziemia pszczyńska w badaniach etnograficznych . . Die Region von Pszczyna in ethnographischer Forschung. Zusammenfassung . . Róża G o d u l a — Rola Mieczysława Gładysza w badaniach kultury ludowej Karpat , . Die Rolle von Mieczysław Gładysz in der Forschung der Volkskultur der Karpaten. Zusammenfassung Maria B i e r n a c k a — Społeczność wiejska w Bieszczadach po I I wojnie światowej . . Die Dorfgeseilschaft in der Bieszczady-Region nach dem 2. Weltkrieg. Zusammen­ fassung Krystyna Her man o wic z-N owak — Badania karpackie w Pracowni Etnografii ZE I H K M PAN w Krakowie. Kontynuacja kierunku zainicjowanego przez prof. Mieczysława Gładysza Karpatenforschungen in der Forschungsstätte für Ethnographie in der Abteilung Ethnographie des Instituts der Geschichte der Materiellen Kultur der Polnischen Akademie der Wissenschaften in Kraków. Fortsetzung der von Professor Mie­ czysław Gładysz initierten Forschungsrichtung. Zusammenfassung Anna Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z — Etnografia narodów słowiańskich jako przedmiot zainteresowań Mieczysława Gładysza Ethnographie slawischer Völker als Gegenstand der Interesse von Mieczysław Gła­ dysz. Zusammenfassung Karel F o j t i k — Problemy i perspektywy badań czeskiej kultury ludowej w kontekście słowiańskim Probleme und Perspektiven volkskundlicher Forschungen slawischer Zusammenhänge tschechischer Volkskultur. Zusammenfassung Anna P y t l i ń s k a - S p i s s — Muzea na wolnym powietrzu w Polsce Freilichtmuseen in Polen. Zusammenfassung Bibliografia publikacji Mieczysława Gładysza — oprać. Teresa Dobrowolska . . . . 7 8 9 22 25 62 65 81 83 92 93 113 115 135 137 148 '51 156 157 173 175 193 195 219 221 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5466d6d14923eb90f79ea687ababe0bf.pdf 8f92ef75be869e0c2581855f7e374e8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1355 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1252 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.267-313 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N „Etnografia Polska", t. X X X I I I : I A 1989. z. 1 P L I S S N 0071-1861 LUDWIK STOMMA. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w.. Instytut Wydawniczy P A X , Warszawa 1986. ss. 268 Ukazanie się tej pracy poprzedzone „Polskiej Sztuki Ludowej" w latach kierunkach: refleksji nad magią czynników kształtujących zostało artykułami autora publikowanymi na lamach 1978-1979. Zainteresowania ludową XIX-wieczną i metodami wiejską kulturę w całości znalazły się w Antropologii kultury wsi polskiej L . Stommy szły w d w ó c h jej klasyfikacji, a także ludową. XIX Teksty badaniami artykułów prawie w. Książka ta składa się z dziewięciu luźno ze sobą związanych rozdziałów. Wątpliwości, których nie rozprasza lektura pracy, budzi sformułowanie jej tytułu. Posługując się terminem tak szerokim, jak antropologia kultury, autor nie wyjaśnia, co sam za antroplogię kultury uważa. Nie byłoby to konieczne, gdyby koncepcja antropologii kultury czytelna byla w samej pracy. Autor zapowiada w tytule zainteresowanie kulturą wsi polskiej X I X w., a więc kulturą istniejącą w konkretnych ramach geograficznych i chronologicznych. W jednym z przypisów precyzuje jednak, iż rozważania dotyczyć będą polskojęzycznej ludności z a b o r ó w rosyjskiego i austriackiego. Stomma jest uwarunkowany polskimi zapisami materiałów terenowych, ale należy pamiętać, że pewna liczba m i e s z k a ń c ó w wsi znala dwa języki, np. polski i litewski. Właściwość tę należałoby wziąć pod uwagę przy rozważaniach o j ę z y k u jako jednym z w y r ó ż n i k ó w obcości, tym bardziej że autor częstokroć posługuje się materiałami z t e r e n ó w mieszanych etnicznie. Autor nie podaje przyczyn, dla których nie uwzględnił dziejów m i e s z k a ń c ó w wsi zaboru pruskiego, formułuje zaś tezy dotyczące kultury całości ziem polskich. W przypadku braku materiałów terenowych p o c h o d z ą c y c h z ziem zaboru pruskiego należałoby uwzględnić opracowania dotyczące sytuacji społecznej, kulturalnej i gospo­ darczej tych ziem. Informacji ź r ó d ł o w y c h należałoby też p o s z u k a ć w aktach kościelnych. Dzieje ludności wiejskiej pod zaborem pruskim winny moim zdaniem zaistnieć c h o ć b y w tle g ł ó w n y c h rozważań, j a k też skłonić autora do bardziej o s t r o ż n e g o formułowania ocen, w szczególności, gdy pisze o naturze relacji swój obcy, izolacji wsi i jej niskim poziomie kulturalnym. Praca w zamyśle dotyczy kultury wsi XIX-wiecznej. a więc winna być oparta na materiałach p o c h o d z ą c y c h z tego okresu. Autor nazbyt często posługuje się materiałami współczesnymi, nie zaznaczając jednak tego w tekście. Nie powinny one z a s t ę p o w a ć braku informacji w zapisach XIX-wiecznych. W pracy zostały wykorzystane materiały z określonych zazwyczaj miejscowości. Warto byłoby więc zamieścić mapę i zaznaczyć na niej wsie, z których p o c h o d z ą dane źródłowe. Pobieżny rzut oka wskazuje na ich nierównomierny rozrzut. Przeważają materiały z terenów wschodnich i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i c h . Powstaje więc pytanie, na ile zasadne są u o g ó l ­ nienia zawarte w pracy, czy nie została zgubiona r ó ż n o r o d n o ś ć życia i wyobrażeń ludności wiejskiej. Tytuł pracy zapowiada przedstawienie antropologii kultury wsi, a więc społeczności zróżnicowanej, składającej się w większości z c h ł o p ó w , ale też z m i e s z k a ń c ó w d w o r ó w szlacheckich, drobnej szlachty, d u c h o w i e ń s t w a . Bohaterami książki są jednak wyłącznie chłopi, czytelnik nie otrzymuje więc próby opisu całości kultury wiejskiej. W rozdziale pierwszym L . Stomma koncentruje się na o m ó w i e n i u literatury dotyczącej głównie wielorakich a s p e k t ó w relacji swój obcy. Informacje płynące z o m ó w i e n i a są ciekawe, szkoda, że nie podano ich w s p o s ó b bardziej syntetyczny. Najwięcej uwagi, �268 RECENZJE I OMÓWIENIA momentami krytycznej, p o ś w i e c o n o J . S. Bystroniowi i jego Megalomanii narodowej. N a tej pracy opart L . Stomma część swoich w y w o d ó w . Podnosi on znaczenie dydaktyczne Megalomanii narodowej w czasach, w jakich się ukazała, wskazuje na pewne słabości metodologiczne i teoretyczne z owego zamiaru wynikłe. Zabrakło tu jednak szerszego o m ó w i e n i a dorobku i. Obrębskiego, z którego propozycji interpretacji materiałów dotyczących relacji swój — obcy L . Stomma skorzystał. W 1936 r. J . Obrębski pisał: „W koncepcjach jakiejś grupy etnicznej wybija się więc na pierwszy plan stale i niezmiennie wizerunek grupy obcej. Wizerunek własny jest tylko refleksem tych kontrastów, na których podstawie jakaś grupa etniczna definiuje o d r ę b n o ś ć grup innych. T o wszystko, co grapa ocenia jako swoje, własne, różniące od innej grupy etnicznej, zostaje postawione w ten związek jako antyteza tych cech, które stanowią o odrębności grupy obcej. W ten s p o s ó b wizerunek własny grupy jest wtórny i zależny; jest on po prostu negatywem tych wszystkich obrazów, w których ujmuje ona rzeczywistość obcych grup etnicznych" (Obrębski 1936, s. 187). N a stwierdzeniu tym oparta została część pracy L . Stommy. Pojawia się też w niej nazwisko Z . Benedyktowicza. Szkoda, że rezultaty jego przemyśleń nie wpłynęły na s p o s ó b interpretacji części materiałów. Rozszerzając obserwacje J . S. Bystronia i J . Obrębskiego, Z . Benedyktowicz zauważa istnienie obcości wewnątrz grupy własnej, nawet rodzinnej. Wbrew uproszonej interpretacji Bystrbnia podkreśla ambiwalencję w postrzeganiu obcości. Obcy wzbudza strach, a zarazem pociąga i fascynuje (Benedyktowicz. Kateegoria „swój — obcy"). T y m samym spostrzeżenia Z . Benedyktowicza się propozycjami wyjścia poza kwestio­ nariusz badawczy nakreślony przez Bystronia i Obrębskiego. Zapewne relacje swój obcy trudno jest interpretować na podstawie materiałów XIX-wiecznych. Skoro jednak L . Stomma posłużył się zapisami współczesnymi, to m o ż e warto było gromadzić je według zmienionego kwestionariusza, a zasady jego konstrukcji przedstawić czytelnikowi. W rozdziale omawiającym literaturę przedmiotu należało scharakteryzować materiały terenowe wykorzystane w pracy, wskazać, na ile typ zapisu określa zasób uzyskanych informacji. Zabrakło tu także prezentacji o p r a c o w a ń zajmujących się innymi kwestiami podniesionymi w książce L . Stommy. Rozdział drugi nosi tytuł „Wierzenia o obcych". Materiał ź r ó d ł o w y pozwolił autorowi na klasyfikację wierzeń o obcych. Cechy obcości postrzegane są w sferze antropologii fizycznej, języka, pochodzenia geograficznego, w a l o r ó w intelektualnych i moralnych, wyposaże­ nia materialnego, pochodzenia społecznego, wykonywanych zajęć. Autor opisuje owe wierzenia podając przykłady zaczerpnięte c z ę ś c i o w o z materiałów współczesnych. Wykorzystane zostały też materiały zgromadzone przez Bystronia, ale te p o c h o d z ą z różnych epok, wytworzyły je różnorodne kręgi społeczne. Nie jest pewne, czy treści zawarte w bystroniowskich materiałach żyły w kulturze XIX-wiecznej wsi. Opisując wyobrażenia o świecie zewnętrznym autor stawia tezę, iż świat ten postrzegany był jako inny, tamten (według M . Eliadego miejsce chaosu, śmierci, nocy). Nie jestem pewna, czy zaprezentowany materiał uprawnia do wysunięcia takiego wniosku, czy też nie wynika on z milczącego założenia o ostrości podziału na to, co swoje, a co obce. L . Stomma zajął się, jak twierdzi, mitycznym wymiarem owego podziału. Warto jednak bardziej precyzyjnie przedstawić granice swojskiego świata Najbliższą jest granica w ł a s n e g o domu, zagrody, potem wsi czy parafii. Nawet przestrzeń leśna w o k ó ł wsi nie zawsze pojmowana była jako dzika, odległa, obca c z ł o w i e k o w i . L a s był wszak również miejscem działalności gospodarczej. W sferze s t o s u n k ó w międzyludzkich relatywizm wyobrażeń o obcych został przez L . S t o m m ę dostrzeżony. Wspomniał on o młynarzach przynależących do społeczności wiejskiej, a j e d n o c z e ś n i e posiadających cechy demoniczne przypisywane obcym. L . Stomma napomyka też o żebrakach, wkraczając tym samym w tematykę nie podjętą w dalszej części pracy, a dotyczącą o b o w i ą z u j ą c y c h praw gościnności i zarezerwowanego w nich miejsca dla przybyszów z zewnątrz. R o z d z i a ł kończy stwierdzenie, iż „obcy zawsze miał p o z o s t a ć obcym". Wydaje się, że m o ż n a je złagodzić pamiętając o o d m i e n n o ś c i , która bywa czynnikiem podtrzymującym procesy komunikowania się. Autor często posługuje się cytatami z literatury pięknej. Wprowadzanie etnologii w sferę szeroko rozumianej �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 humanistyki jest cenne, ale opinie o obcych A . Fredry, T . Manna lub H . Sienkiewicza podlegają zasadom opisu i krytyki różnym od tych, jakie stosuje się wobec wypowiedzi XIX-wiecznych c h ł o p ó w polskich. „Portret z negatywu" to tytuł trzeciego rozdziału. Autor przedstawia informacje płynące z materiałów w ujęciu tabelarycznym. Stwierdza, że istniały cztery kryteria wyróżniania obcych: j ę z y k o w e , terytorialne, stanowo-zawodowe, religijne. Podaję też listę cech przypisywanych obcym. Wskazuje na możliwości tworzenia kombinacji pomiędzy wymienionymi kryteriami, do których p r z y p a s o w a ć m o ż n a konkretne realizacje społeczne, czyli konkretne postacie. Im z kolei przypisał autor właściwą sumę jednostek obcości. Zabiegi p o w y ż s z e doprowadziły L . S t o m m ę do odkrycia autodefinicji c h ł o p a polskiego X I X i przełomu X I X / X X w. Brzmi ona: jestem tutejszy, jestem c h ł o p e m — rolnikiem, jestem katolikiem. Powyżej przedstawiłam kilka uwag dotyczących sposobu doboru i prezentacji materiału ź r ó d ł o w e g o , czynienia uogól­ nień bez uwzględniania różnorodności terenów, z których p o c h o d z ą zapisy, jak też wykorzysty­ wania informacji współczesnych. Wydaje się. że uwagi te m o ż n a w dużym stopniu o d n i e ś ć do części pracy konstruującej portret z negatywu. Autor wyliczając cechy i jednostki obcości sprawia wrażenie posługiwania się materiałem prawie statystycznym. Sądzę, że warto byłoby z a p o z n a ć z nim czytelnika, wprowadzić go. c h o ć b y na kilku przykładach w sposoby doboru i kwalifikacji materiału. Zaprezentowana autodefinicja została oparta, jak pisze autor, na najważniejszych i posiadających wyraźną hierarchię kryteriach identyfikacji kulturowej. Nie jest to zapewne autodefinicja pełna, uzyskanie takowej jest bowiem niemożliwe. Pozostaje więc kwestia stosowania odpowiednich metod prowadzących do wykrycia autodefinicji cząstko­ wych. L . Stomma przyjął założenie J . Obrębskiego, iż wyobrażenie grupy o sobie jest przeciwstawieniem wyobrażeń tej grupy o obcych. Wnioski Obrębskiego dotyczyły jednak terenów Polesia, a więc o b s z a r ó w o swoistej specyfice etnicznej. Badania J . Obrębskiego ukierunkowane byly na odkrywanie s p o s o b ó w poszukiwania identyfikacji kulturowej (etnicznej) właściwych tamtejszej ludności. Wyraźny podział na swoich i obcych opierał się na różnicach etnicznych, odmienności dziejów i t y p ó w kultur sąsiadujących ze sobą społeczności. L . Stomma zaś poddał obserwacji obszar o innych niż Polesie właściwościach etnicznych i kulturowych. Stąd też założenie istnienia ostrego podziału na swoich i obcych nie wydaje się być równie zasadne, jak w przypadku badań J . Obrębskiego. Wydaje się, że analiza w mniejszym stopniu obarczona p o w y ż s z y m założeniem m o g ł a b y d o p r o w a d z i ć do przedstawienia portretu c h ł o p a w innym, wykraczającym poza rudymentarne kryteria wymiarze. B y ć m o ż e materiał p o z w o l i ł b y na próbę zbadania na przykład relacji między światem dorosłych i dzieci, kobiet i mężczyzn, grup wewnątrz danej społeczności. Wydaje się też, że zebrane materiały dają m o ż l i w o ś ć rekonstrukcji pewnego sytemu wartości o b o w i ą z u j ą c e g o w społeczności chłopskiej. Rekonstrukcja owa m o g ł a b y stanowić wsparcie rozdziału o religijności ludowej. K i l k a pytań rodzi samo sformułowanie autodefinicji. Jakiego terenu dotyczy określenie tutejszości, czy jest to wieś, w której się mieszka, czy też obszar większy? Stwierdzenie „jestem c h ł o p e m rolnikiem" posiada konotacje stanowo-zawodowe. Swoim jest c h ł o p wykonujący zajęcia rolnicze. Jak natomiast postrzegany był np. rzemieślnik wiejski uprawiający ziemię i będący c h ł o p e m ? Pod nazwą „chłopi" kryli się w X I X w. mieszkańcy wsi o r ó ż n y m stopniu z a m o ż n o ś c i i środkach utrzymania. Autor pisze, iż powyższa auto­ definicja dotyczy chłopa polskiego X I X i przełomu X I X / X X w. Wyobrażenia właściwe kulturze ludowej trwają niezależnie od zmieniającej się rzeczywistości, a badacz jest uwarunko­ wany c h r o n o l o g i ą zapisów. Powstaje jednak pytanie, czy w okresie ponad stuletnim zaszły w autodefinicji chłopskiej jakieś zmiany. Czwarty rozdział nosi tytuł „ R ó ż n e wymiary izolacji". Wsparciem tezy o izolacji jest o m ó w i o n a wyżej autodefinicja c h ł o p a polskiego, aktualne są więc uwagi dotyczące jej formuło­ wania. W rozdziale zostały wykorzystane opracowania dotyczące historii społeczno-gospodar­ czej poszczególnych terenów ziem polskich. Izolacja chłopska posiadała kilka w y m i a r ó w : poziomy— geograficzny, pionowy — kulturowy i ś w i a d o m o ś c i o w y . Stomma stwierdza, iż izolację geograficzną przerywała służba wojskowa c h ł o p ó w , udział w pielgrzymkach i wymianie �RECENZJE I OMÓWIENIA 270 handlowej, migracje zarobkowe, żebractwo i zbójnictwo. Autor omawia wymienione czynniki mobilności chłopskiej. Pisząc o służbie wojskowej c h ł o p ó w uwzględniał opracowania dotyczące tylko terenów Królestwa Polskiego. Wedle szacunkowych obliczeń chłopi po odbyciu służby wojskowej stanowili zaledwie 0.41% męskiej ludności wsi Królestwa Polskiego. Nie został dotychczas przebadany udział c h ł o p s t w a katolickiego w XIX-wiecznych pielgrzymkach. Wykorzy­ stywanie do tego celu relacji współczesnych m o ż e d a ć mylące rezultaty. N a l e ż a ł o natomiast p o d d a ć analizie większą liczbę Libri miraculorum. Księgi c u d ó w z Chodla i Krasnobrodu nie są reprezentatywne dla całości o b s z a r ó w ziem zaboru rosyjskiego i austriackiego. Przedstawiony materiał nie uprawnia do publikowania s z a c u n k ó w liczbowych dotyczących uczestnictwa c h ł o p ó w w pielgrzymkach. Refleksje o udziale c h ł o p ó w w jarmarkach, migracjach, a także p o ś w i ę c o n e zjawisku żebractwa, oparte są na niewystarczającej liczbie o p r a c o w a ń . Izolacja posiadała swój wymiar pionowy. C h ł o p , pozbawiony bezpośrednich informacji o świecie, wiedzę o nim czerpał poprzez kontakt z K o ś c i o ł e m , dworem, szkołą, karczmą. Wszystkie wymienione typy k o n t a k t ó w wymagałyby osobnego przebadania. R o l ę Kościoła, a w szczególności kaznodziejstwa, w społecznościach o m a ł y m stopniu znajomości pisma, podkreślano niejednokrotnie (Bystroń 1947; Kloczowski 1966). Próbując badać wpływ K o ś c i o ł a na zasób wiedzy c h ł o p ó w należałoby p o d d a ć analizie m. in. skład społeczny duchowieństwa, poziom jego wykształcenia, zasoby biblioteczne, z jakich korzystali księża. Zapadają w p a m i ę ć przykłady ukazujące księżowską fantazję i niekompetencję (cytowany przez L. Stommę bernardyn m ó w i ą c y o wielorybach), ale też trzeba przyjrzeć się zbiorom kazań, instrukcjom kaznodziejskim i spowiedniczym. Trudno prześledzić bezpośrednie kontakty między księżami a ludnością chłopską, warunkowane c h o ć b y obszarem parafii. Bywały parafie wiejskie, w których działały rady parafialne, a także organizacje o profilu charytatywnym. Parafia jednoczyła l u d n o ś ć z kilku wsi. byla miejscem skupiającym całą z r ó ż n i c o w a n ą s p o ł e c z n o ś ć wiejską. Chciałabym zwrócić też uwagę na związki łączące l u d n o ś ć wiejską ze wspólnotami zakonnymi, które przetrwały mimo kasat z a k o n ó w . Ustalił się bowiem pewien typ kontaktu nieformal­ nego między okoliczną ludnością a zakonnikami. U furty m o ż n a było otrzymać lekarstwo, zasięgnąć porady rolniczej, wymienić towary. Jak w s p o m n i a ł a m , charakter k o n t a k t ó w między chłopami a d u c h o w i e ń s t w e m wymaga szczegółowych badań, toteż nie m o ż n a go oceniać tylko na podstawie treści przysłów. R ó w n i e z ł o ż o n a jest sprawa s t o s u n k ó w między c h ł o p a m i a dworem. L . Stomma nie akceptuje „obrazka dworu chłopskiej wszechnicy i okna na świat", bliższy jest negatywnej ocenie roli dworu w chłopskiej edukacji. Omawiając relacje między dworem a wsią autor przy­ tacza fragmenty p a m i ę t n i k ó w chłopskich oraz wiersz pewnego szlachcica ukazujący wymagania dworu wobec służby. C h c ą c jak pisze Stomma i z o l o w a ć c h ł o p ó w od wszelkich nowin, panowie nakazywali wyrzucanie ze wsi w ł ó c z ę g ó w i żebraków. Uzasadnieniem p o g l ą d ó w autora jest cytat z Wesela W y s p i a ń s k i e g o : „Pan się boją we wsi ruchu". Poruszone zagadnienie nie jest najbardziej istotne w ocenie k o n t a k t ó w między dworem a wsią, natomiast typ argumentacji zastosowany przez autora budzi nieufność, tym bardziej że pojawia się w kilku innych fragmentach pracy. W wielkich dobrach dwór p o z o s t a w a ł odległy, w średnich był bliższy i chłopi mogli o b s e r w o w a ć panujące w nim zwyczaje. Między tego typu dworami a chłopami istniały bezpośrednie kontakty gospodarcze. Wspól­ nie przeżywano część uroczystości religijnych i o b r z ę d o w y c h , o czym autor, jednak nie wspomina. Z okolicznych wsi najmowano do dworu czeladź, która spotykała w nim służbę pochodzenia szlacheckiego. N a l e ż y pamiętać, że właścicielami d w o r ó w był niewielki procent szlachty. Bardziej liczna była szlachta uboga, zaściankowa. Z tą grupą ludności szlacheckiej chłopi mieli kontakty codzienne, częstokroć nacechowane wrogością, ale też wspólnota interesów prowadziła czasem do jej zaniku. Pojawiali się też, acz nie we wszystkich wsiach, pańscy urzędnicy. Reformy przeprowadzone w X I X w. wprowadziły do wsi licznych u r z ę d n i k ó w władzy p a ń s t w o w e j . Wsie tworzyć poczęły nowy typ gminy z wójtem i aparatem administracyjnym. S p o ł e c z n o ś ć wiejska posiadała też swoje elity, których c z ł o n k o w i e przekraczali granice rodzinnych wsi. Sądzę, że całokształt relacji między dworem a c h ł o p a m i przedstawiony został nazbyt �RECENZJE I OMÓWIENIA 271 schematycznie. Bardziej d o k ł a d n e wykorzystanie istniejących o p r a c o w a ń p o z w o l i ł o b y pełniej zarysować problem, nie stawiając go w kategorach właściwych czarnej lub białej legendzie. Podobnie opisał autor rolę karczmy, przeciwstawiając się „licznym etnografom" upatrującym w postaciach w ę d r o w n y c h d z i a d ó w „profesorów wsi". Według Stommy owi dziadowie poprzez swoje opowieści nie rozszerzali h o r y z o n t ó w ludności wiejskiej, a raczej potwierdzali ostry podział ś w i a t ó w na „ s w ó j " i „obcy". Zapisy opowieści dziadowskich są rzadkie, stąd sądy o ich treści winny być formułowane ostrożnie. Broniąc po części owych ..profesorów wsi" chiałabym zwrócić u w a g ę na posiadane przez nich w i a d o m o ś c i historyczne, które trafiały później do pieśni żyjących w środowisku wiejskim. Karczma była miejscem spotkań, r o z m ó w toczących się m. in. w o k ó ł życia gminy. Nie pomijałabym całkowicie tego aspektu życia wiejskiego, nawet jeśli „obcy" pojawiał się w karczmie rzadko, a dialogi między c h ł o p a m i kończyły się „dymieniem z czubów". Pisząc o wpływie szkoły na życie wsi L . Stomma słusznie z a u w a ż a różnice między zaborami, istnienie większej liczby szkół w zaborze pruskim, poprawiającą się sytuację w Galicji i najgorszą w Królestwie Polskim. Liczba szkół oraz poziom jej p r a c o w n i k ó w bywały różne w zależności od regionu i istnienia w nim tradycji o ś w i a t o w y c h . W dobie pozytywizmu i pracy od podstaw pojawiają się na wsi ludzie, pracujący poza instytucjami szkolnymi, a p r o w a d z ą c y działalność na poły o ś w i a t o w ą . Ich wysiłki nie doprowadziły zapewne do zmniejszenia liczby analfabetów wiejskich, ale m o g ł y mieć wpływ na zmianę ich stosunku do nauki i zdobywania wiedzy. Autor nie wspomina też 0 nauczaniu dzieci chłopskich, jakie o d b y w a ł o się we dworach. Bardziej systematycznej obserwacji powinno być poddane czytelnictwo i wszelkiego rodzaju literatura krążąca w środo­ wisku c h ł o p s k i m . L . Stomma pisze o początku ruchu ludowego i postaciach z nim związa­ nych. Wydaje się jednak, że nie zwraca uwagi na wzrost aktywności społecznej c h ł o p ó w na przełomie X I X i X X w. U d z i a ł c h ł o p ó w w bractwach trzeźwości, kasach samopomocy jest zjawiskiem wartym przebadania, tym bardziej iż daje m o ż l i w o ś ć czynienia obserwacji dotyczących postaw c h ł o p ó w wobec własnej i innych grup społecznych. Izolacja pozioma i pionowa prowadzą do izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j , wyrażającej się według autora w powiedzeniu: „ m a być tak, jak jest" oraz „jest tak. jak ma być". N a l e ż a ł o b y tę izolację ś w i a d o m o ś c i o w ą bliżej określić, wszak konserwatyzm bywa tylko jednym z jej a s p e k t ó w . N i e c h ę ć do zmian, to również d o w ó d swoistego stosunku do przeszłości, wartościowania czasu. N a udowodnienie tezy o izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j autor przytacza obszerne fragmenty Konopielki, cytat z p a m i ę t n i k ó w W. Witosa i niezbyt jasno w y ł o ż o n e opinie bliżej nie określonych etnografów o konserwatyzmie, nieufności i pewnej nieracjonal­ ności c h ł o p ó w . Wydaje się to b y ć niewystarczające. Pisząc o rozmaitych wymiarach izolacji autor nie wykorzystał ksiąg parafialnych i ksiąg stanu cywilnego, które zawierają dane dotyczące wyboru m a ł ż o n k ó w , ś w i a d k ó w ś l u b ó w 1 r o d z i c ó w chrzestnych. Na podstawie tych źródeł m o ż n a określić m. in. miejscowości, z których pochodzili m a ł ż o n k o w i e czy też ś w i a d k o w i e ślubów, a tym samym uzyskać informacje dotyczące geograficznych i ś w i a d o m o ś c i o w y c h a s p e k t ó w izolacji. R o z d z i a ł piąty, „Etnologia w rozterkach", zawiera informacje właściwe p o d r ę c z n i k o m historii nauki. Istotne dla dalszej części w y w o d ó w jest tylko zwrócenie uwagi na występo­ wanie w wielu kulturach podstawowych opozycji binarnych, przedstawienie ich w tabeli i zarysowanie kilku p r o b l e m ó w metodologicznych strukturalizmu. Metoda strukturalna posłużyła autorowi do prezentacji zasad rządzących myśleniem ludowym, toteż dyskusjom nad strukturalizmem należało poświęcić w tej pracy więcej uwagi. W kolejnym rozdziale L . Stomma powrócił do zagadnień izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j , koncentrując się na rozważaniach teoretycznych. Jeśli autor u w a ż a za konieczne wprowadza­ nie polskiej kultury ludowej w sferę kultury biblijnej, to należałoby w pracy wykorzystać teksty samej Biblii, a nie książkę T . Manna Józef i jego bracia. Nie wydaje się też zasadne tak częste posługiwanie się fragmentami z literatury pięknej. Idąc za strukturalistami autor przypomina, że zmiana jednego z e l e m e n t ó w struktury powoduje przemiany w całości kultury. Walka o nieużywanie kosy opisana w Konopielce jest więc walką �272 RECENZJE I OMÓWIENIA 0 utrzymanie sensu całości kultury wiejskiej. Problem p o w y ż s z y jest istotny, toteż autor winien przedstawić go wykorzystując materiały XIX-wieczne. Fragmenty Konopielki są sugestywną ilustracją tego zagadnienia, zabrakło natomiast wystarczającej liczby świadectw ź r ó d ł o w y c h . L . Stomma kontynuuje rozważania na temat opozycji orbis interior orbis exterior. N a d o w ó d jej istnienia przytacza wyniki współczesnych badań J . O l ę d z k i e g o dotyczących postaw estetycznych K u r p i ó w . P r o w a d z ą one do wniosku, iż ludności kurpiowskiej podobają się tylko najbliższe, znane okolice. Obszary p o ł o ż o n e dalej, o odrębnych warunkach geogra­ ficznych nie są nawet warte poznania. Współczesne badania terenowe m. in. z okolic Opatowa wykazały, iż l u d n o ś ć wiejska posiada mały zasób wiedzy o ptakach. Dziewiętnasto­ wieczne zbiory materiałów etnograficznych r ó w n i e ż wskazują na n i e z n a j o m o ś ć ptasiego świata. W wyobrażeniach o n i m — j a k sądzi L . Stomma — m o ż n a jednak dostrzec realizację zasady występowania opozycji binarnych. Autor pragnął, jak przypuszczam, przedsiawić izolację ś w i a d o m o ś c i o w ą poprzez ukazanie typu myślenia nastawionego na potwierdzenie niezmienności, odrzucającego to. co pochodzi z zewnątrz i nie z o s t a ł o zaakceptowane w przeszłości. Zmiany naruszają poczucie sensu, pociągają za sobą upadek systemu wartości. Wydaje się, że taka propozycja ujęcia zjawiska izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j wymagałaby badań i refleksji idących tropem myśli zawartych np. w pracy J . i R . Tomickich (1975). K o ń c z ą c rozdział Stomma przytacza typologie kultury proponowane przez kilku badaczy, w tym Bystronia. Niezbyt jasny jest jednak cel jego polemiki z Bystroniem. Autor stwierdza, że istotne w kulturze ludowej są treści przekazu kultury, a nie jego forma. Przypomnieć więc należy, że we Wstępie do ludoznawstwa Bystroń określił ludoznawstwo jako naukę o określonych treściach kulturalnych. L . Stomma kieruje uwagi krytyczne pod adresem etnografów piszących o kulturze ludowej. Sądzę, że polemika ta winna być prowadzona z konkretnymi osobami, a tytuły ich prac należałoby zamieścić w przypisach. Rozdział s i ó d m y zatytułowany „Tablice Mendelejewa" jest według mnie najlepszą częścią pracy, m o g ą c ą stanowić o s o b n ą całość po odpowiednich uzupełnieniach. N a l e ż a ł o b y w ó w c z a s bardziej s z c z e g ó ł o w o przedstawić założenia metodologiczne, według których autor prowadził swą analizę. Warto byłoby też p o d d a ć obserwacji inne, poza wiedzą i medycyną, sfery myśli ludowej. „Tablice Mendelejewa" to katalog opozycji bazowych właściwych danej kulturze. Autor konstruując go posłużył się materiałami zawartymi w XIX-wiecznych zbiorach 1 opracowaniach, a także zapisami współczesnymi. Wywody przedstawione w rozdziale opierają się na wyliczaniu przykładów opozycji występujących w wiedzy i medycynie ludowej. Autor porządkuje materiał tworząc szeregi opozycji, wskazuje też na ich funkcjonowanie w świadomości chłopskiej. Efektem rozważań jest tabela, nazwana przez L . S t o m m ę „ p r o l e g o m e n a do Tablic Mendelejewa tekstu polskiej kultury ludowej X I X w." Nie wyczerpuje ona, jak pisze autor, zbioru opozycji bazowych organizujących ś w i a d o m o ś ć c h ł o p a polskiego w X I X w. Zabiegiem istotnym w tworzeniu tego typu tabel jest d o b ó r materiału egemplifikacyjnego, przeprowadzenie możliwie pełnej kwerendy w XIX-wiecznych zapisach. Zastanawia pytanie o przykłady źródłowe, w których ciągi opozycji nie układają się z tymi, jakie złożyły się na powstanie proponowanej tabeli. Należy też pamiętać, iż przyjęcie innego klucza metodologicznego prowadziłoby do o d r ę b n e g o odczytania tych samych materiałów. L . Stomma pisze zresztą o ograniczonych możliwościach korzystania z tabeli. Przy jej układaniu konieczne jest rozpatrywanie znaczeń poszczególnych e l e m e n t ó w opozycji na pod­ stawie materiałów p o c h o d z ą c y c h z tej samej kultury. Pisząc o tym, iż na Roztoczu Mazo­ wieckim nie wolno jeść ryb o zmierzchu, gdyż sprowadzi to do domu śmierć, L . Stomma przedstawia ciąg skojarzeń: cisza— c i e m n o ś ć — śmierć. C i e m n o ś ć i śmierć są oczywiste, natomiast milczenie ryb nie wynika bezpośrednio z roztoczańskich materiałów. Cisza wydaje się więc być składnikiem poniekąd dodanym przez autora. Rozdział ó s m y p o ś w i ę c o n y jest religijności ludowej, problemowi niezwykle ciekawemu i wyczuwanemu po części intuicyjnie. Autor zapowiada przedstawienie wpływu izolacji na formowanie się modelu chłopskiej religijności w X I X w. Rodzi się wątpliwość, czy zjawisko �RECENZJE I OMÓWIENIA 273 tak z ł o ż o n e , jak religijność, m o ż n a rozpatrywać w proponowany przez autora s p o s ó b . Skutkiem izolacji jest rytualizm, sensualizm i swoiste poczucie m o r a l n o ś c i właściwe religijności ludowej. L . Stomma pisze o niskim wartościowaniu indywidualnych praktyk religijnych przez l u d n o ś ć chłopską. Z a ł o ż e n i e m K o ś c i o ł a katolickiego jest tworzenie wspólnot wiernych, toteż udział ludności wiejskiej w zbiorowych modlitwach, w s t ę p o w a n i e do organizacji przy­ kościelnych nie świadczy o szczególnym wypieraniu się przez nią indywidualizmu religijnego. Autor uzasadnia tezę o wysokim stopniu rytualizacji praktyk religijnych ludności c h ł o p ­ skiej brakiem wiedzy religijnej, tworzeniem fałszywych (niezgodnych z dogmatem) wyobrażeń. Jednakże owe błędy, o d c h o d z ą c e od kanonu wyobrażenia stanowią istotny składnik właśnie religijności ludowej. Z niewiedzy na temat spraw religii wynika też niestosowanie się społeczności wiejskiej do zasad etyki chrześcijańskiej. Podobne p o s t ę p o w a n i e obserwuje się jednak wśród ludzi posiadających spory zasób wiedzy religijnej. S p o ł e c z n o ś ć wiejska dba o zachowanie status quo w obrębie swej w s p ó l n o t y , dlatego łagodnie ocenia występki swych c z ł o n k ó w skierowane przeciw obcym, przybyszom. Sytuacja odwrotna budzi bardziej g w a ł t o w n e reakcje. Należy jednak zwrócić uwagę na surowe traktowanie s p r a w c ó w wykroczeń p o p e ł n i o n y c h wobec instytucji kościelnych. Potrzeba istnienia hierarchii w rodzinach sankcjonowała ostre p o s t ę p o w a n i e wobec dzieci i kobiet. Katalog g r z e c h ó w chłopskich m o ż n a by oczywiście poszerzyć, próbując szukać najbardziej typowych spośród nich w instrukcjach spowiedniczych. Łagodniejsza ocena w y s t ę p k ó w ..swojaków", współplemieńców. nie wydaje się być właściwa tylko s p o ł e c z n o ś c i o m chłopskim. Omawiając to zagadnienie należałoby — jak sądzę — zwrócić uwagę np. na tradycje prawne żyjące w świadomości ludności wiejskiej. Pisząc o sensualizmie przeżyć religijnych Stomma przytacza opowieści o pojawianiu się rozmaitych s a m o z w a ń c ó w . Wydaje się, że należałoby je rozpatrywać w innym, różnym od religijnego planie. Uproszczeniem jest twierdzenie, iż sensualizm przeżyć religijnych został powodowany izolacją społeczności wiejskiej. Ten typ przeżyć tworzył się wraz z formowaniem określonych pojęć doktryny katolickiej. L . Stomma pisze dalej o wrażliwości religijnej społeczności wiejskiej, sakralizacji przy­ rody, świętych patronach, postach. Wszystkie wymienione zagadnienia warte są osobnych omówień. Kościół katolicki nakłada na wiernych o b o w i ą z e k przestrzegania pewnych z a k a z ó w w okresie postu, sami zaś wierni podejmują rozmaite z o b o w i ą z a n i a np. w trakcie trwania misji. Następuje czas, w którym s p o ł e c z n o ś ć wiejska odrywa się od starych, złych n a w y k ó w . Wkracza do niej nowy porządek, trudny do dłuższego przestrzegania. Nowy ład przychodzi z zewnątrz, dlatego L . Stomma widzi wyżej opisane zjawisko jako element walki między orbis interior a orbis exterior. K o ń c z ą c rozdział o religijności ludowej L . Stomma pokusił się o przedstawienie stanu zwanego przez D . Bonhoeffera „przeżyciem głębi". Nie sądzę, aby opisując los zatłuczonego przez c h ł o p ó w karczmarza Lejbusia oraz przypadki pomagania Ż y d o m w czasie I I wojny światowej owo bliżej nie określone uczucie c h o ć w części przedstawił. Lektura rozdziału ó s m e g o pozostawia wrażenie niedosytu. Religijność ludowa nie jest tym samym, co religijność ludu, a autor zajął się tylko tym drugim zjawiskiem. N a l e ż a ł o b y wykorzystać większą liczbę materiałów i źródeł, sięgnąć do literatury kaznodziejskiej, d r u k ó w wydawanych przez K o ś c i ó ł . Pisząc o pielgrzymkach autor p o w o ł y w a ł się na Libri miraculorum, które m o g ą wszak służyć i do badań nad religijnością l u d o w ą . Niewykorzystane pozostały akta kościelne. Socjologowie religii wypracowali metody obserwacji pewnych a s p e k t ó w życia religijnego. Próba ich zastosowania m o g ł a b y przynieść ciekawe rezultaty. Pracę kończy rozdział zatytułowany „ L u d o w o ś ć mityczna". Stomma podkreśla rozdźwięk między sielskim obrazem wsi kreowanym przez badaczy i literaturę a tragicznymi realiami jej życia. Jednym z winnych tego stanu rzeczy jest według autora O. Kolberg, w którego materiałach przeważają teksty pieśni ludowych. Wydaje się, iż fakt ten nie stanowi dowodu na to, że badacz ó w celowo tworzył obraz wsi wesołej i roztańczonej. Bardziej d o k ł a d n a 1» Etnografia Polska, t. 33. z. i �RECENZJE I OMÓWIENIA 274 lektura literatury i czasopism XIX-wiecznych wskazuje, że ówcześni obserwatorzy również dostrzegali podstawowe problemy życia wsi, jak też fakt zachodzących w nim zmian. N a zakończenie uwaga p o d s u m o w u j ą c a . Wydaje mi się, że L . Stomma nie zrealizował zamierzenia zawartego w tytule pracy. C a ł o ś ć w y w o d ó w nie składa się na wykład koncepcji antropologii kultury wsi polskiej X I X w. Autor winien źródeł etnograficznych, historycznych i o p r a c o w a ń . wsi mazowieckiej czy Czynienie uogólnień podlaskiej, nie jest więc są prawdziwe np. zabiegiem był wykorzystać większą liczbę Wnioski, do jakich dochodzi, dotyczące w odniesieniu do ryzykownym, mogącym wsi galicyjskiej. wprowadzić czytelnika w błąd. do M o ż n a natomiast z a p r o p o n o w a ć autorowi, aby pytania zawarte w swej pracy odniósł mniejszego obszaru, wykorzystał kultury wiejskiej przedstawił więcej źródeł, bardziej dokładnie. Jest to a mechanizmy funkcjonowania propozycja zawężająca zamiar badawczy L . Stommy, mniej ciekawa, ale dająca większe szanse rzetelnej realizacji. LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z. mpis Kategoria „swój obcy" w kulturze ludowej i niektóre etnicznej i kulturowej (praca doktorska, archiwum K E i A K problemy identyfikacji UW). B y s t r o ń J . S. 1935 Megalomania narodowa, 1939 Wstęp 1947 Kultura ludowa. Kościół 1966 Warszawa. do ludoznawstwa polskiego, Warszawa Poznań. Warszawa. w Polsce Kościół w Polsce, t. 1, J . K ł o c z o w s k i (red.), K r a k ó w . O b r ę b s k i J. 1936 Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „Przegląd Socjolo­ giczny", t. 4, z. 1-2, s. 177-195. T o m i c c y J. i R. 1975 Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa. Małgorzata HANNA Z A R E M S K A , Niegodne rzemiosło. P a ń s t w o w e Wydawnictwo Naukowe, Warszawa Kat w społeczeństwie 1986, ss. Maciszewska Polski XIV-XVI w.. 144 Historyk gromadzący fakty w o k ó ł problemu ludzkich stereotypów, p r z e k o n a ń i s ą d ó w w naturalny s p o s ó b wkracza w obszar zjawisk o charakterze ponadczasowym, domagają­ cych się refleksji nieskrępowanych p o w a g ą utartych m n i e m a ń czy kapryśną sugestią „zdro­ wego rozsądku". Oczywisty w y m ó g rzetelności i naukowej precyzji nakazuje ostrożność wobec jałowości rzekomo obiektywnych racjonalizacji, dociekliwa zaś, lecz ś w i a d o m a swej podmio­ towości przekora jest tu zaletą nader p o ż ą d a n ą . Realizacja podjętego w tym duchu zamiaru przybliżenia p r o b l e m ó w odległych w czasie ł ą c z y interesującą i w dużej mierze odkrywczą treść z atrakcyjną nic tylko dla f a c h o w c ó w formą przekazu. T a optymistyczna ocena czy też refleksja, narzucająca się czytelnikowi Niegodnego rze­ miosła, jest tym wdzięczniejsza, że zaskakująca (bo jakże odmienna wymowa tytułu). Jednak nie walor treści samej w sobie jest tu decydujący, lecz raczej posmak intelektualnej przy­ gody, czasem niepozbawionej m o z o ł u , jeśli wraz z autorką dzielimy jej wątpliwości i szukamy rozwiązań. Z pozycji etnologa m o ż n a twierdzić, że jest to praca w głównej mierze etnologiczna. �RECENZJE I OMÓWIENIA 275 wnosząca istotny wkiad do b a d a ń , tej dyscypliny. Warsztat historyka z jego niezbędnym zapleczem m e t o d o l o g i c z n o - ź r ó d l o w y m służy tu wypracowaniu w n i o s k ó w nawiązujących wprost do zainteresowań i badań współczesnej etnologii godna zaś uwagi dbałość o rzetelne i możliwie wyczerpujące potraktowanie zagadnienia wyraża się w konsekwentnym poszerzaniu z a r ó w n o faktograficznej, jak i teoretycznej bazy źródłowej pracami z zakresu polskiej i za­ chodnioeuropejskiej etnografii i antropologii kulturowej. Książka powstała w kierowanej przez Bronisława Geremka Pracowni Historii P ó ź n o ­ średniowiecznej Instytutu Historii P A N wiąże się z rozbudowanym przez tego badacza cyklem s t u d i ó w nad subkulturą grup marginesu s p o ł e c z n e g o w średniowieczu i stanowi kolejną znaczącą realizację badań podjętych w duchu „ N o u v e l l e Histoire", tak bliskim praktyce etnologii. Perspektywę badawczą wyznacza tu wszakże nie wewnętrzny opis takiej grupy, lecz co szczególnie istotne problem jej recepcji przez większość społeczeństwa. Wielostronnie ukazana p o s t a ć kata, będącego ekstremalnym przykładem c z ł o w i e k a marginesu, służy odkrywaniu przyczyn ekskluzji społecznej oraz techniki jej stosowania w skomplikowanej siatce determinantów natury rełigijno-ideologicznej, socjologicznej czy ekonomicznej. Wstępna część pracy szkicuje genezę dziejową funkcji i urzędu katowskiego w Polsce związaną z formowaniem się immunitetu s ą d o w e g o i zaprowadzeniem prawa magdebur­ skiego w p ó ź n o ś r e d n i o w i e c z n y c h ośrodkach miejskich. Zachowane przekazy i nieliczne źródła sprzed tego okresu, poparte wnioskami płynącymi z litery wcześniej obowiązujących praw, skłaniają autorkę do twierdzenia, iż nie była w ó w c z a s znana u r z ę d o w a instytucja płatnego egzekutora w y r o k ó w śmierci i okaleczeń. Przekazy te pozwalają również d o m n i e m y w a ć , że p o s ł u g i w a n o się wtedy zbrodniarzami więzionymi lub skazanymi na śmierć, którzy egzekucją wyroku okupywali własną w o l n o ś ć . Pojawieniu się o k o ł o X I I I w. urzędowej funkcji kata towarzyszy odtąd przez wieki charakterystyczny kompleks społecznie kształtujących się przekonań, którego pogłębiona analiza jest przewodnim wątkiem i najistotniejszym rdzeniem problemowym książki. Ujawniają się tu najciekawsze związki p o m i ę d z y historią a etnologią, w praktyce przybierające kształt ponaddyscyplinarnych obserwacji i r o z w a ż a ń o niektórych p r a w i d ł o w o ­ ściach rządzących kulturą i mechanizmach jej modelowania. Treść faktograficzna wzbogacona jest ciągłą obecnością tła teoretyczno-ideowego, w a ż n e g o dla p r a w i d ł o w e g o umiejscowienia faktów we właściwym im, szerokim kontekście kulturowym, oraz ich pełniejszego zrozumienia poprzez uaktywnienie nie tylko intelektualnej, lecz i emocjonalnej strony odbioru. W skonstruowanym przez autorkę obrazie kata u w z g l ę d n i o n e zostały obok jego podstawowych zajęć r ó w n i e ż i te, które w y k o n y w a ł on zwyczajowo w ramach normalnego funkcjonowania średniowiecznego miasta, a które w istotny s p o s ó b utwierdzały jego szczególną pozycję społeczną. M o g ł y to być czynności czy funkcje takie, jak usuwanie z miasta nieczystości, padliny i bezpańskich zwierząt, czyszczenie ulic i cel więziennych, sprawowanie kontroli nad więzieniami, domami publicznymi i prostytutkami, a niekiedy także grzebanie straconych przestępców. Łącząca te zajęcia k o n i e c z n o ś ć obcowania z brudem lub jego metaforycznie poszerzoną sferą odniesień, plami kata piętnem wykraczającym poza fizyczną d o s ł o w n o ś ć „skalania". Jest ono konsekwentnym pogłębieniem sensu p e ł n e g o i nieodwracalnego zbrukania, jakiemu ulega on wskutek stykania się z krwią i wydzielinami ludzkimi w izbie tortur i na miejscach kaźni. Nieuniknionym następstwem faktu „skalania" było pogrążenie osoby w cieniu niesławy i pohańbienia. Stan ten aktywizował profilaktyczne mechanizmy segregacji społecznej, określające specyfikę bytowania infamisa w życiu w s p ó l n o t y gwarantującą jego właściwe oddalenie i izolację. „Ekskluzja jest społeczną realizacją niesławy" (s. 106), odsuwającą o s o b ę n i e g o d n ą na peryferie życia zbiorowości, również w d o s ł o w n y m znaczeniu. K a t zamieszkiwał przeważnie poza murami miasta lub w jednej z otaczających je wież, w kościele zajmował specjalnie wyodrębnione miejsce itd. Wiele praktykowanych z a c h o w a ń , po części zobiektywizowanych w formie s z c z e g ó ł o w y c h zastrzeżeń i zakazów, nosiło w sobie wszelkie cechy antidotum przeciw dominującemu poczuciu niejasnego zagrożenia, jakie wzbudzać musiała jego osoba. Zagrożenie to. którego o b e c n o ś ć dostatecznie potwierdzają źródła i którego zlekceważenie b y ł o b y nieostrożnością, należy — co pozornie zaskakujące — do l ę k ó w całkowicie irracjonalnych �276 RECENZJE I OMÓWIENIA z punktu widzenia potocznego racjonalizmu naszych c z a s ó w . Rozumiejąca egzegeza przeszłości wyjaśnia jednak dobrze sprawę, jak względny w czasie bywa zasób treści współtworzących ideę „racjonalności". Autorka dostrzega znamienną sytuację rozwarcia p o m i ę d z y zwyczajową sferą z a k a z ó w i praktyk związanych z o s o b ą kata a treścią obowiązujących praw. Wykazuje, iż „ m a r g i n e s o w o ś ć pojmowana jest r ó w n o z n a c z n i e z przestępstwem — w s p o s ó b łączny trakto­ wani są ludzie złej sławy, rozbójnicy, włóczędzy, dewianci seksualni, heretycy. Grupy i kategorie — będące przedmiotem ekskluzji społecznej [...] przyporządkowuje się do kategorii lub sytuacji ściganych przez prawo" (s. 190). Natomiast z prawnego punktu widzenia, wbrew potocznej klasyfikacji: „Pojęcie środowiska marginesu społecznego nie jest r ó w n o z n a c z n e ze środowiskiem przestępczym" (s. 109). T o istotne rozróżnienie w obrębie jednego tylko fragmentu rzeczywistości historycznej uświadamia jasno, jak rozległy nurt zwyczajnej codzienności wielu p o k o l e ń płynął i niknął w nie­ pamięci, pozostawiając potomnym ślady niewiele m ó w i ą c e o powszechności, dotyczące z reguły wydarzeń niezwykłych i sytuacji skrajnych. Ś w i a d o m o ś ć ta jest zarazem odpowiedzialnością i imperatywem wskazującym kierunek p o s z u k i w a ń badaczom spod znaku „ N o u v e l l e Histoire". Hanna Zaremska zmierza do zrozumienia z a c h o w a ń społecznych, nadających kształt i duchowe oblicze zamierzchłej codzienności, o której milczą lub s k ą p o wzmiankują źródła. Te najbardziej powszechne, a mimo to najtrudniejsze do uchwycenia momenty, wymykają się opisowi w kategoriach zmian, rozwoju i zdarzeń, p o n i e w a ż przynależą do nieuświadamianych form rzeczywistości kulturowej. W tym miejscu dochodzi do najwyraźniejszego zetknięcia historii z de facto „ p o m o c n i c z y m " dorobkiem myśli etnologicznej. Autorka sygnalizuje j u ż na wstępie wielość zjawisk determinujących badany wycinek rzeczywistości. Szkicując problematykę pracy stwierdza, iż proces marginalizacji tworzą „nie tylko mechanizmy działające w sferze ściśle ekonomicznej, lecz także społeczne i ideologiczne oraz sankcja, jakiej udziela im obowiązująca doktryna" (s. 8). W toku dalszego przewodu konsekwentnie uwypukla treści światopoglądu ludowego, rozważa sens procesów, zdarzeń i postaw społecznych widzianych przez pryzmat wiedzy o sacrum, tabu, strukturze czasoprzestrzeni mitycznej i o b s z a r ó w marginesu. R o z w a ż a ­ nia nad teorią ekskluzji społecznej ilustruje szeregiem interesujących i przeważnie m a ł o znanych szczegółów, wybranych z imponującej biblioteki stricte historycznych oraz literackich źródeł (np. t w ó r c z o ś ć M . Reja). Grupują się one zwłaszcza w o k ó ł problemu „skalania", ukazując obszary rzeczy i c z y n ó w nieczystych w mitycznym obrazie rzeczywistości. Wspomnieliśmy wyżej o różnych czynnościach hańbiących oraz podstawowym zajęciu kata, zmuszającym go do częstego kontaktu z krwią i wydzielinami ludzkimi. Klasyczne studium Edwarda Leacha nad rolą e k s k r e m e n t ó w w systemach mitycznych stanowi tu, m o ż n a sądzić, najbardziej przekonującą interpretację. Szczególny charakter wydzielin ludzkich oraz czynności i rzeczy z nimi związanych lokuje je w obszarze marginesu, obwarowanym cechami fizyczno-moralnego oraz sakralnego tabu. Zrozumiały staje się lęk przed jakim­ kolwiek kontaktem z o s o b ą kata. oczywisty mechanizm izolacji społecznej i ekskluzji, czytelne techniki utrzymywania dystansu. Autorka nie dążyła do wyczerpującego potraktowania etnologicznych a s p e k t ó w problemu, pozostawiając tym samym sporo interesujących p u n k t ó w wyjścia do dalszych badań wiążących się z f e n o m e n o l o g i ą wstydu, tabu słowa i gestu, zmiennością i trwaniem społecznych wyznacz­ n i k ó w „nieczystości", ambiwalencją postaw emocjonalnych względem mediacji itd. Są to propozycje wymagające nieco odmiennych preferencji i założeń, bynajmniej jednak nieodległe od omawianych. Sądzę, że właściwe miejsce znajdzie tu fragment tekstu Paula Ricoeura, kontynuujący niejako w jakże niedościgłej urodzie s ł o w a — rozważane tu myśli: „ P o prawdzie—pisze francuski hermeneutyk—-zmaza nie jest nigdy d o s ł o w n i e plamą, nieczyste nigdy nie było d o s ł o w n i e brudem, zaszarganiem. Prawdą jest też, że nieczyste nie osiągnęło nigdy abstrakcyjnego poziomu c z e g o ś niegodziwego, w przeciwnym razie zniknęłaby cała magia kontaktu i zarażenia. Przedstawienie zmazy utrzymuje się w światło­ cieniu quasi-fizycznego zakażenia, które zbliża się do quasi-moralnej niegodziwości. T a dwu­ z n a c z n o ś ć nie jest wyrażona p o j ę c i o w o . lecz jest przeżywana w s p o s ó b intencjonalny poprzez �277 RECENZJE 1 OMÓWIENIA na poły Zmaza fizyczny, nie jest na poły zaś etyczny plamą, ale jest jak lęk przynależny przedstawieniom plama, jest po prostu nieczystości. plamą [...] symboliczną. [...] Uderzający jest z tego względu przypadek zabójcy. Jak się zdaje, mamy tu do czynienia jakby ze wzorcem i przypadkiem granicznym wszystkich nieczystach k o n t a k t ó w " (Ricoeur 1986, s. 36-37). Cytowane s ł o w a m o g ą być wstępem do dalszych rozmyślań nad zawartymi w książce problemami, dalekimi od wyczerpania i w wielu punktach nie mieszczącymi się w zakresie nowatorskich nawet koncepcji i s p o s o b ó w interpretacji. Bo oto tuż obok faktów „ o s w o j o n y c h " i zgrabnie u ł o ż o n y c h w szablonie opozycji i mediacji pojawiają się niesforne, i bynajmniej nie przypadkowe wątki, tym ciekawsze, że nie poddające lecz znaczące się zbyt prostym ujęciom. Czytamy bowiem o kacie siejącym strach i odrazę, lecz także o kacie kroczącym jak memento doczesnej marności na czele procesji lub spełniającym posługi lekarza — znawcy ludzkiej anatomii i mocy ziół. O kacie obdarzonym szlachectwem i dostojeństwem istniejącym na skrajnie przeciwnym niż monarcha biegunie społeczeństwa jak dziwnej w karykaturalnym odbiciu, się nie tylko izolacji i nietykalności. związanym w bachtinowskich z nim więzami inwersjach karnawału, K a t zabija, lecz zdolny jest lecz także symetrii, w też uzdrawiać; kala aspekcie dotykiem, 187-209). lecz Motyw króla i kata łączy prastare tradycje folkloru i literatury, odleglejsze zapewne dramat Króla i ujawniającej sakralnym woda, w której utonął, m o ż e się stać wodą życia (por. Caillois 1973, s. śmierci tytułów, i wskutek tego, szubienicy Lasu w starożytnej Arycji. Słyszymy wreszcie śmiech kata w cieniu (na kanwie: Geremek 1983, s. 1266-1293), gdzie „mistrz" niż szafotu przybiera postać na wpół trefnisia i szydercy, na wpół zaś ludowego filozofa, straszącego zebranych g a p i ó w monologiem o położeniu ludzkiego żołądka, wygłaszanym z niezwykłej sceny i aż nadto d o s ł o w n i e zilustrowanym. Strach i c i e k a w o ś ć , dramat śmierci i s p r o ś n o ś ć komedii plebejskiej, tremendum i fascinosum, mieszają się i przenikają nawzajem. A przecież to tylko nieliczne z książki Hanny Zaremskiej lub podanych przez nią źródeł. Momenty, raz jeszcze dowodzi i winny nam swej być owocne. Nie różnorodności godzą wiele obietnic, zawsze godnych się z i odsłania łatwizną, wciąż rozsadzają przykłady nowe oblicza, zbyt wybrane w których kultura ciasne są zdrowe ramy - dają ryzyka. LITERATURA C a i l l o i s R. 1973 Socjologia kata, [w:] Żywioł i lad. Warszawa. G e r e m e k B. 1983 Śmiech w cieniu szubienicy: o Wülonie-, „Znak", nr 8. R i c o e u r P. 1986 Symbolika zla, Warszawa. Mirosław M I C H A I Ł G R I G O R I E W I C Z R A B I N O W I C Z , Życie feudalnym, P I W , Warszawa 1985 Mąka codzienne w ruskim i rosyjskim mieście Zanim książka ta ukazała się w tłumaczeniu polskim, wąskie grono specjalistów wpro­ wadziło ją do obiegu naukowego dzięki rosyjskiemu wydaniu w 1978 r. pod znacznie właściwszym (choć zapewne mniej handlowym) tytułem Oćerki etnografii russkogo feodal'nogo goroda, gorožanie, ich obščestvennyj i domašnyj byt. Ten podtytuł stał się — jak przypuszczam =- �RECENZJE I OMÓWIENIA 278 źródłem polskiego, tak bardzo nie oddającego treści książki, tytułu. Być m o ż e to właśnie s p o w o d o w a ł o , że poza grupą badaczy zainteresowanych etnografią miasta tout court, książka nie była szerzej dyskutowana przez etnografów. Rozeszła się błyskawicznie wśród wiernych czytel­ ników pięknej PIW-owskiej serii „Życie codzienne", czytana zapewne nie tylko dla jej wielkich w a l o r ó w ź r ó d ł o w y c h i teoretycznych, dla których m o ż n a ją uznać za jedną z naj­ ważniejszych, europejskiej klasy pozycji na temat etnografii ogólnej, szczególnie zaś etnografii miasta. Kogo m o ż e zainteresować ta książka i dlaczego? Dlaczego u w a ż a m , że ma ona znaczenie ogólnoteoretyczne i może przyczynić się do dyskusji na temat zakresu badań etnografii i charakteru jej warsztatu? Dotyka ona bowiem przynajmniej trzech z wielu spraw bulwer­ sujących współczesną etnografię polską, a to: kwestii tzw. etnografii historycznej, etnografii miasta oraz propozycji badaczy kultury współczesnej ujmowania tej ostatniej jako niepodzielonej między miasto i wieś w przewidywaniu, że jesteśmy świadkami narodzin nowego uporządko­ wania społeczności ludzkich, do zrozumienia którego opozycja miasto i wieś przestanie wystarczać, a m o ż e nawet stanie się myląca. Etnografię historyczną w Polsce stanowi nawiązanie do myśli teoretycznej J . S. Bystronia i K . Dobrowolskiego. T w o r z ą ją etnografowie, nierzadko zajmujący się kulturą współczesną, jak i historycy z wykształcenia poszukujący na gruncie etnografii, o świetle etnograficznego materiału, lepszej perspektywy dla źródeł historycznych sensu strhlo, znajdując w m o ż l i w o ś ć ich lepszej weryfikacji poprzez odtworzenie hipotetycznych k o n t e k s t ó w etc. nim Etno­ grafia historyczna funkcjonuje w Polsce jako odrębny przedmiot nauczania uniwersyteckiego (analogicznie do archeologii historycznej), uwzględniana jest w planach wydawniczych. Należy dodać, że do etnografii skróty historii regionu historycznej czy jakiegoś nie zaliczam zagadnienia, rozpraw zawierających służące za „tło" do we wstępach dalszych rozważań autora. Zwłaszcza w opracowaniach regionalnych autorzy posługują się informacjami z drugiej ręki, często przestarzałymi rezultatami badań, co odbiera historycznej części ich rozważań w i a r y g o d n o ś ć , a często sens. J . S. Bystroniowi, zaliczonemu polskiej w etnografii, zawdzięczamy przez A . Kutrzeba-Pojnarową podstawowy dla etnografii do historycznej szkoły historycznej model kultury ludowej wyjaśniający jej mechanizmy dla okresu o k o ł o 1000 lat, to jest od rozpadu struktur plemiennych aż do jej upadku w wyniku intensywnej industrializacji X X w. W tym okresie zmianom uległy treści kultury ludowej, niezmienny natomiast pozostawał jej podstawowy mechanizm. Podobny mechanizm przyjmuje, w gruncie rzeczy, w swoich badaniach Rabinowicz i dlatego przypomnę tu jego podstawowe elementy, niezbędne do dalszych Bystroń rozumie kulturę l u d o w ą jako zespół treści nie ograniczających do jednej grupy społecznej, przenikających ich granice, rozważań. się co prawda ale rozwijających się na gruncie każdej z nich dzięki s z c z e g ó l n e m u mechanizmowi przekazu i k o n t a k t ó w ze światem zewnętrz­ nym. Bystroń przedstawia kulturę l u d o w ą jako bezpośrednią spadkobierczynię układu plemien­ nego. Powstałe w okresie wczesnego średniowiecza osadnictwo wiejskie połączone w skali całej Europy siecią s z l a k ó w i d r ó g o starożytnym nieraz rodowodzie. było Funkcjonowało ono w wielopoziomowym układzie zależności. Jego p o d s t a w ę stanowiła społeczność chłopska, w obręcie której o przyjmowaniu nowych treści, zapewnieniu przekazu j u ż istniejących etc. d e c y d o w a ł y autorytety, wśród których ludzie starzy stanowili szczególnie ważną grupę. Źródłem każde nowych treści w swoim przy czym i instrumentem wymiarze relacje między historycznego. Z biegiem modyfikacji starych był Kościół, lokalnym i nimi, treść, ich ogólnosystemowym gęstość lat d o s z ł o do nich wojsko etc. dwór (państwowym, zmieniały i szkoła, się włączając i miasto, uniwersalnym, w toku procesu ludność wiejską bezpośrednio w zakresie oddziaływania o g ó l n o p a ń s t w o w e g o systemu o ś w i a t o w e g o i obronnego, ze wszystkimi tego konsekwencjami dla ś w i a d o m o ś c i mas chłopskich. N a ten układ nakładał się wspomniany j u ż system s z l a k ó w i d r ó g zapełnionych kupcami, wędrownymi kami, ludźmi luźnymi, których znaczenia dla rozwoju kultury wsi niepodobna rzemieślni­ przecenić, a to włączało wieś w szersze systemy p o w i ą z a ń . Uwaga Rabinowicza skupia się na ludności miejskiej, a nie wiejskiej, ale podobnie �RECENZJE I 279 OMÓWIENIA do Bystronia przyjmuje on k o n i e c z n o ś ć wyróżnienia populacji ludzkiej, będącej omawianej kultury, twórcami, żyjącymi nią, będącymi jej podmiotem. w skomplikowanym T a k jak Bystroń, zależności układzie społecznym Rabinowicz umieszcza między dworem książęcym, interesującą grupę w systemie go nosicielami Ludzie miasta działają świątynią a targiem. różnorodnych wewnętrznych i zewnętrznych; społeczności mocno związanej wewnętrznie dzięki przyjętemu sposobowi organizacji przestrzeni, zależnościom wynikającym z podziału pracy i podo­ bieństwom powstającym dzięki realizacji zasady s a m o ż y w i e n i o w o ś c i ; społeczności umieszczonej w szerszym systemie nieraz politycznym, gospodarczym, społecznym, wykraczającym granice państwa. Przedstawiony nam przez Rabinowicza obraz ukazuje s p o ł e c z n o ś ć w pewnym poza miejską sensie p o d o b n ą do społeczności wiejskiej opisywanej przez Bystronia: zintegro­ wanej, c h o ć podzielonej, lokalnej, ale mającej p o w i ą z a n i a z szerokim światem — i właśnie dzięki temu zdolnej f u n k c j o n o w a ć jako całość, czego dowodem są znakomite rozdziały na temat życia s p o ł e c z n e g o i obyczaju. Rabinowicza łączy także z Bystroniem stosunek do metodologii. Podobnie jak Bystroń, jest on ogromnie oszczędny w formułowaniu uwag metodologicznych wprost. Zasady teoretyczne, którymi się posługuje, wyprowadzane z nich kryteria p o r z ą d k o w a n i a materiału trzeba wydo­ bywać z treści przedstawionych w książce. Niezmiernie klarowne rozumowanie trzeba ujawniać spoza niezmiernie bogatych o p i s ó w zdarzeń i z a c h o w a ń ludzi. Chciałabym zaryzykować twierdzenie, że Oćerki etnografii russkogo feodal'nogo goroda stanowią koncepcyjnie odpowiednik Kultury ludowej J . S. Bystronia. Byłaby to jednak koncepcja wzbogacona d o ś w i a d c z e n i e m K . Dobrowolskiego. Nie c h c ę przez to powiedzieć, że Rabino­ wicz wzorował się na tych uczonych. Jeżeli poświęcam w tym miejscu u w a g ę teoretycznym i Rabinowicza z filarami historycznej s z k o ł y Dobrowolskim, to jedynie także i doświadczeń dadzą się łatwo po to, aby wskazać, powinowactwom polskiej w etnografii, jak dobry mamy grunt Rabinowicza. Sądzę, że istotne dla nas p o d o b i e ń s t w a wytłumaczyć w kategoriach (Rabinowicz podobnie do Dobrowolskiego przyjęcia tych koncepcji historii nauki: p o d o b i e ń s t w e m jest historykiem średniowiecza), Bystroniem do wykształcenia podobieństwem warsztatu. Fakt. że Rabinowicz jest także archeologiem, przyczynia się tylko do zwiększenia tych p o d o b i e ń s t w różnorodności integralnej lo analizie realizuje podstawowe wymagania metody Dobrowolskiego. Ten ostatni wicza. dzięki umiejętnemu wprowadzeniu źródeł archeologicznych i zwiększeniu t y p ó w źródeł poddanych Jeżeli z kolei punkt wydaje się b y ć bardzo ważnym dla zrozumienia koncepcji Rabino­ bowiem sposób sposób traktowania rozumienia kategorii czasu procesu i przestrzeni historycznego łączy go z Bystroniem i analizy źródeł wskazuje na bliskość koncepcji jego i Dobrowolskiego. T o ten ostatni proponuje nam, żeby wychodząc od małych społeczności ukształtowanych na tej samej fali osadniczej badać cały ich r o z w ó j od momentu powstania (pojawienia się najstarszych źródeł) i porównując przebiegi wyprowadzać ze wszystkich wnioski dotyczące dostępnych prawidłowości kategorii źródeł rozwoju. Miałyby pozwalających z b y ć one różnych zdarzeń wyprowadzone pozycji naświetlić to samo zjawisko, u k a z a ć jego różne strony i cechy, układy p o w i ą z a ń — ująć je integralnie, c a ł o ś c i o w o (w czym pobrzmiewa nuta znana nam z propozycji francuskiej socjologii: teorii c a ł o ś c i o w e g o faktu s p o ł e c z n e g o Durkheima i Maussa). T a k więc wicza cel pracy ustalenie wskazany przez Rabino­ ogólnej tendencji rozwoju kultury miasta z propozycjami Dobrowolskiego, byłoby w zgodzie a także tej części teorii F . Braudela, która dotyczy zjawisk dziejących się w czasie średnim czasie koniunktur. I wracając jeszcze raz do myśli wyrażonej na p o c z ą t k u : ukazanie polskich i w części obcych powinowactw teorii Rabinowicza i jej realizacji w postaci Očerkov feodal'nogo goroda ma na celu podkreślenie, etnografii russkogo że książka ta winna liczyć u nas na pełne zrozumienie, że autor nawiązuje do rzeczy akceptowanych, nie musi walczyć z żadną teo­ retyczną i metodologiczną opozycją, że jego książka i stawiana za wzór p o s t ę p o w a n i a badawczego miasta, i to nie ze względu na wskazane powinna b y ć szeroko dyskutowana w zakresie etnografii historycznej i etnografii powinowactwa, bo one tylko mogą przyswojenie tez Rabinowicza. ale ze względu na jego własny, oryginalny wkład. ułatwić �280 RECENZJE I OMÓWIENIA Jeżeli te spodziewania są tylko w pewnej części spełniane, a dyskusja ogranicza się do kameralnego grona o s ó b , to przyczyny należy szukać w aktualnej sytuacji etnografii polskiej. Wyrażam więc tu wdzięczność Autorowi za to, że lektura jego książki dała mi asumpt do zastanowienia się i nad tą kwestią. Współczesna etnografia polska wciąż jeszcze jest przede wszystkim zajęta badaniem chłopskiej kultury tradycyjnej, a także badaniem zmiany kulturowej (na wiejskim przede wszystkim gruncie). Z drugiej strony zajęta jest. budowaniem własnego warsztatu dla badań strukturalnych i semiotycznych. Autorytetami radzieckimi w tej materii są przede wszystkim przedstawiciele szkoły tartuskiej lub szerzej, semiotyki i j ę z y k o z n a w s t w a o g ó l n e g o . G d y dyskutowano kolejne książki Guriewicza. trudno bylo znaleźć zrozumienie dla koncepcji Rabinowicza. D o tego należy d o d a ć , że w Polsce odnotowujemy dopiero początki zainteresowań etnografią historyczną i etnografią miasta, a dla tej grupy badaczy książka ta ma fundamen­ talne znaczenie. Książka, j a k i ziarno — musi paść na podatny grunt. Myślę, że po paru latach ciszy nadszedł moment, aby uwypuklić znaczenie właśnie dla etnografów polskich kwestii poruszanych przez Rabinowicza, a przy tej okazji powiedzieć parę s ł ó w o książce — wzorze dobrego warsztatu naukowego. Wydaje się, że etnografię polską cechują dwa procesy, które m o g ą w niedalekiej przyszłości stworzyć szersze grono dla o d b i o r c ó w pracy Rabinowicza i jemu podobnych oby takie były. Znaczy je zainteresowanie etnografią historyczną w rozumieniu badania tych historycznych zjawisk i procesów, które leżą u genezy zjawisk i p r o c e s ó w charakterystycz­ nych dla kultury ludowej X I X i nawet X X w., na przykład badanie miasteczek i osiedli rolniczych w średniowieczu, które skupiają w o k ó ł siebie wsie w promieniu 50, 40, 30, 20 czy nawet 10 km (w zależności od g ę s t o ś d ^ a i u d n i e n i a ) tworzyły swoistego rodzaju „węzły" systemy wymiany tak silnie zintegrowane, że kultura ich winna być badana łącznie w obu typach o b i e k t ó w : wsiach i miasteczkach, tak jak na przykład ośrodek warszawski robi to obecnie na Podlasiu (Pokropek 1979) lub w programie badawczym Wisła w historii i pradziejach (Sokolewicz, red.). W tym ostatnim programie obszar badań został tak po­ dzielony na sektory, że w k a ż d y m z nich znalazło się miasteczko (Solec, Czerwińsk, Zakroczym) i skupione wokół niego wsie. O b o w i ą z k i e m badaczy jest uwzględnienie organizacji kościelnej, administracyjnej, tradycji pobliskich d w o r ó w ziemiańskich etc. Nie jest to więc badanie małych miasteczek lub miast ani też badanie wsi, ale badanie pewnych zintegro­ wanych s y s t e m ó w , w których miasteczko stanowi centrum. Wydaje się, że badanie tego zjawiska w pewnym tylko okresie nie zapewnia ciekawych w y n i k ó w — te daje dopiero badanie czasu dłuższego (choć niekoniecznie długiego), czyli tzw. koniunktury. Spotkanie się etnografii z historią jest tu p o ż y t e c z n e i wręcz niezbędne. Podobnie podejścia historycznego wymagają badania nad religijnością ludową. Bez znajo­ mości zaplecza historycznego pewnych ludzkich postaw, bez tej etnografii historycznej kończą się one zbyt uniwersalistycznymi wnioskami (Tomicki 1981; Wasilewski 1979). O p r ó c z ujawniającej się potrzeby etnografii historycznej, c h o ć obejmującej nie tylko badanie miast, powstają również badania nad kulturą miejską. W etnografii europejskiej zostały one zainicjowane w 1 p o ł o w i e X X w. pracami nad kulturą l u d o w ą miasta L i n z (Commenda 1918, 1959) i Wiednia (Schmidt 1940). W Polsce jako jaskółki tych zainteresowań, c h o ć nie czyniące jeszcze wiosny, wymieniamy zazwyczaj przyczynek Cerchy (1919) na temat krakowskiego Kleparza. I zazwyczaj wymieniamy je w związku z przeglądem prac zapisanych w historii b a d a ń nad kulturą klasy robotniczej (Sokolewicz 1986). Tymczasem rozwijający się systematycznie kierunek badań z a r ó w n o nad miastem, jak i nad kulturą klasy robot­ niczej lub r o b o t n i k ó w w Polsce (Kopczyńska-Jaworska 1976; Pietraszek 1966), Z S R R (Krupjanskaja, Poliščuk 1971). N R D (Schóne 1977), Czechosłowacji (Robek 1981), Bułgarii (Ganev 1985) i także coraz szerzej obecny w Europie (Bausinger 1986) wykazuje dowodnie k o n i e c z n o ś ć odstąpienia od podziału na etnografię miasta lub etnografię klasy robotniczej czy kultury ludowej i traktowania wszystkich tych badań jako szczególnych form ujęcia kultury w kategoriach jej teorii. Etnografia polska coraz częściej proponuje widzenie kultury jako całości i niedzielenia jej na kulturę chłopską, robotniczą, mieszczańską, wiejską lub �281 RECENZJE I OMÓWIENIA małego miasta (Jackowski 1981; Sokolewicz 1986; Zadrożyńska 1983). Zbytnie bowiem dzielenie pól badania (nieraz konieczne ze względu na specyficzny charakter źródeł i wymagania krytyki źródłowej lub po prostu przyczyny natury technicznej że umykają nam z pola widzenia wspólne mechanizmy procesy kulturowe, jak te wspomniane i organizacyjnej) sprawia, rozwoju kultury, struktury kultury, wyżej, a polegające m. in. na szczególnej łączności treści i m e c h a n i z m ó w kultury wsi i małych rolniczych miasteczek, trwałości struktury myślenia mitycznego przy historycznej zmienności jego form, a nieraz i treści w religijności ludowej, patrzenia na miasto nie tylko przez pryzmat jednej grupy społecznej, np. klasy robotniczej, ale jak na cały organizm, w którym s p o s ó b zorganizowania przestrzeni, organizacja, podział władzy, całość wymiana etc. i mogą wyrażają interesy różnych być charakteryzowane jedynie grup społecznych przez ich składających wzajemne się na tę odniesienia i opisanie jako całości. Oryginalny wkład Rabinowicza polega na tym, że zdołał on stworzyć koncepcję mującą cały z r ó ż n i c o w a n y organizm miasta, uwzględniając cechy specyficzne grup. a także ukazać relacje między nimi i cechy, Ukazał on miasto j a k o część struktury władzy które z tych właśnie państwowej, ale także obej­ poszczególnych relacji wynikają. obszar wpływów cerkwi rządzącej przecież nie tylko duszami ludzkimi. Ukazując to zjawisko w ciągu tysiąca lat stara! się dojść z jego minutowej nader do cech charakterystycznych dla procesu rozwoju miasta, rezygnując historii i zatrzymywania się na krótkich okresach, co jest u historyków rzadkie, a właściwe raczej etnografom. Nie ulega wątpliwości, że dalsze badania ź r ó d ł o w e m o g ą wnieść wiele szczegółowych danych do jego twierdzeń na przykład w zakresie badania systemu wskazać na Nie pokrewieństwa meandry zmieni historii to jednak (również i zakłócające w Polsce zupełnie zarysowaną faktu, że nareszcie ktoś przez odważył nie niego rozwiniętych), tendencję się spojrzeć na mogą rozwojową. miasto jak na p e w n ą klasę o b i e k t ó w c a ł o ś c i o w o , odejść od wzoru historii miasta xyz w krótkim przedziale czasowym. Zastosowana koncepcja c a ł o ś c i o w e g o ujęcia, w y w o d z ą c a się od Durkheima i Maussa (choć nie m o ż n a wykluczyć, że Rabinowicz doszedł do niej całkiem niezależnie), koncepcją Lévi-Straussa o uwarstwionym fakcie społecznym, pozwoliła mu wzbogacona na pokazanie miasta w jego wymiarze produkcyjnym, życia domowego, sytuacji prawnej, religijnej, wreszcie obrzędowości lokalnej, politycznej etc. Przenikanie się tych warstw u k a z a ł o nam pulsowanie ż y w e g o organizmu społeczności miejskiej na przestrzeni tysiąca lat Rusi i Rosji. Dlatego też m o ż e niepotrzebne recenzowanej książki. są pewne definicje zawarte na p o c z ą t k o w y c h Tak na przykład definicja życia codziennego (s. 20) stronach sprowadzająca je (za Bromlejem) do sfery bezpośredniego zaspokajania potrzeb materialnych i duchowych. C z y dlatego w obszar tego życia codziennego autor włącza analizę świętowania, dorocznych, rodzinnych etc? Zapewne, nie definiowane niego pojęcie stylu życia i obyczajowości ruskiego obrzędów przez autora, ale stosowane przez i rosyjskiego miasta w okresie tysiąca lat są tu bardziej właściwymi pojęciami. Również, o ile zrozumiałe przyczyn, dla których nie sądzę, by było wydaje mi się o d w o ł y w a n i e etnografowie rosyjscy to wyjaśnienie do Lenina (s. byli zafascynowani ludem w X I X w. wystarczające), to odwoływanie 5) w się do analizie Lenina (choć (s. 6) w kwestii, która grupa społeczna jest nosicielem przodującej kultury, wydaje się niepotrzebne. Jak autor wykazuje na kartach książki, zależnie od sytuacji historycznej, funkcje te pełnią różne grupy. Na marginesie tej uwagi mam k l a s y k ó w redagowane są w skrócie (np. Dzieła, żal do redakcji, że przepisy do w której zamieszczona jest cytowana wypowiedź. Czytelnicy rzadko znają dzieła marksizmu dokładnie, dana wypowiedź a tytuł m o ż e nieraz zachęcić do została sformułowana cytatów I I ) bez wskazania na dokładny tytuł pracy, i może sprawdzenia, przyczynić się do w jakim lepszego klasyków kontekście zrozumienia tekstu przez czytelnika. Nie podzielam okazało też decyzji tłumacza się zręczne w Słowniku języka pozostawienie polskiego (autora?) w niektórych rosyjskiego „posadu" w tej kwestiach formie. przekładu. Jest M . Samuela Lindego znajdujemy hasło „ p o s a d " faktem, Nie że zdefiniowane �282 Ч! I ! N / j ) I OMÓWIENIA między innymi jako miejsce osadzenia, osada, a dalej jako pomieszkiwania mimo fortecy, miasteczka. Dowiadujemy się też. że w nieco innym znaczeniu posługiwał się tym Kochanowski (jako określenie położenia miejsca), ale nie termin „ p o s a d " brzmiał dobrze sądzę, by we współczesnym języku polskim jeszcze gorzej brzmi zwrot „ludzie posadzcy". Liczna literatura archeologiczna przyzwyczaiła nas do terminu „podgrodzie" również w odniesieniu do podgrodzi ruskich. Rażą mnie pewne niezręczności tłumaczenia, których przykładem może być przyjęcie formy Matki Boskiej Opiekuńczej zamiast Opiekunki (s. 130) na tłumaczenie Pokrowy. którą to formą posługuje się Gębarowicz, rzadziej zresztą od terminu Matki Bożej Miłosierdzia, znaczącego to samo. Nie traktuję swojej wypowiedzi jako recenzji w ścisłym ograniczam się w szczegółowych uwagach do sensie tego słowa, dlatego też wymienionych przykładów. tłumacza, wiem. że sztuka przekładu związana z poszukiwaniem mych, a zaledwie analogicznych form kulturowych, jest błędem jest podanie tytułu oryginału bez podtytułu pracy. Wydawnictwu należą się słowa uznania Doceniam trud o d p o w i e d n i k ó w nie tożsa­ bardzo trudna. Sądzę jednak, że to c z ę ś c i o w o wyjaśniłoby polski tytuł za sam fakt wydania tak cennej i co więcej, wydania jej z pełnym aparatem naukowym przypisów, źródeł etc. pracy co rokuje, że poza ogólnie wykształconym czytelnikiem książka stanie się przyjacielem i wzorem dla każdego specjalisty. zajmują się sensu stricto Etnografowie i etnologowie przyjmą ją zaś niezależnie etnografią historyczną i kulturą miasta, ale ze od tego, czy względu o g ó l n o t e o r e t y c z n e znaczenie. Wydaje się zwłaszcza, że pytania typu historycznego na jej ponownie zaczynają ich interesować. LITERATURA Bausinger H. 1986 Volkskuttur in der technischen Weil. Frankfurt N. Y . C e r c h a S. 1919 Kleparz. przedmieście Krakowa przed 50 laty. Materiały Antropologiczne-Archeolo- giczne i Etnograficzne, t. X I V s. 3-80. Commenda H. 1918 Volkskunde 1959 t. I I . Folklor robotniczej 1976 der Stadt Linz cm der Donau, Linz, t. I. Lodzi Folklor robotniczej Lodzi, Wroclaw. G a n e v St. 1985 Sofia. Sofia G ę b a r o w i c z M. 1986 Mater Misericordiae, Europy, Pokrow, Pokrowa w sztuce i legendzie środkowo-wschodniej Wrocław 1986. J a c k o w s k i A. 1981 Pomniki ludu, „Polska Sztuka Ludowa", t. X X X V I , nr 3-4, s. 131-151. Kladensko 1951 Kladensko. Život Kopczyńska-Jaworska 1976 a kultura lidu v promyslové Zmiany podstaw bytowych wsi w procesie Prace oblasti, Praha. В. i Materiały Muzeum regionalizacji Archeologicznego kulturowej i Etnograficznego etnograficzna nr 29, Ł ó d ź Krupianskaja 1971 Kultura V. J . , P o l i š č u k N . S. i byt rabočich Gornozavodskogo Urala, Moskwa. Polski środkowej, w Łodzi, seria �RECENZJE I OMÓWIENIA L i n d e M . S. 1858 Słownik Pietraszek E . języka polskiego, 1966 Wiejscy robotnicy kopalń Pokropek M. 2* L w ó w . t. I V . s. 366. i hut. Wrocław 1979 Zróżnicowanie kulturowe na pograniczu językowym i jego odbicie w świadomości mieszkańców na przykładzie pogranicza polsko-litewsko-hialoruskiego w pn.-wsch. Polsce. „Etnografia Polska", t. X X I I I . z. 2. s. 127-155. Rabinowicz M. G. 1985 Życie codzienne w ruskim i rosyjskim R o b e k A . (red.) 1981 Stara dělnická Schmidt L. Praha, 1940 Wiener Volkskunde, S c h ó n e B. feudalnym. Warszawa. Praha. Wien u. Leipzig. 1977 Kultura und Lehenweise Lauzitzer Sokolewicz Z. 1986 mieście Bandweber (1750-1850). Berlin. Kultura robotnicza, ludowa, narodowa, [w:] A . Ż a r n o w s k a kultury robotniczej w Polsce. Warszawa, s. 17-49. (red.). Wokół tradycji S o k o l e w i c z Z . (red.) [wdruku]Etnografia ziem dorzecza Wisły, seria: Wisła w Historii i pradziejach, cz. 2, Warszawa. T o m i c k i R. 1981 Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polska. Przemiany Warszawa Wroclaw Kraków. Wasilewski J. 1979 Po śmierci Z a d r o ż y ń s k a A. 1983 wędrować, „Teksty", kultury ludowej, t. I I . s. 29-71. cz. I, nr 3, s. 97-121; cz. I I , nr 4. s. 58-84. Homo faber — homo ludens. Warszawa. Zofia M.G. KOTOVSKAJA, Ětničeskie processy v Brazílii, Nauka, Sokolewicz Institut Etnografii im. M . N. Miklucho-Maklaja A N S S S R . Moskva 1985. ss. 134 Praca M . G . Kotowskiej jest znacznym rozwinięciem rozprawy zamieszczonej przez nią w obszernym zbiorze studiów, jaki etniczne w krajach naukowców Ameryki radzieckich, w Jest przede wszystkim pracą historycznym. 1 przed paroma laty ukazał Południowej^. tym i Mieści etnografów, się w się pod szerokim kontynentem socjologom zarówno ze Procesy zainteresowań 2 południowoamerykańskim . o chrakterze etnograficznym z wyraźnie Bliska jest również tytułem nurcie względu zarysowanym tłem na charakter badanej M . G . K o t o v s k a j a , Smešannye gruppy severo-vostoka Brazílii, [w:] Ětničeskie processy v stranách Jużnoj Ameriki, I. F . Chorošaeva, E . L . Nitoburg, (red.), Nauka, Moskva 1981. Zob. m. i n . : Nacionaťnye processy v Centralnej Amerike i Meksike, S. A . Gonionskij, I. F . C h o r o š a e v a (red.). Nauka, Moskva 1974; Ětničeskie processy v stranách Karihskogo morja, A . D . Dridzo, E . L . Nitoburg, S. Ja. Serov (red.), Nauka Moskva 1982; L . S. S e j n b a u m , Argentinsky ětnos. Etapy formirovanija i razvitija. Nauka, Moskva 1984. 2 �RECENZJE I OMÓWIENIA 284 problematyki, skłonność się do u w a r u n k o w a ń do ujęć społecznych, procesowych, a także jak również poprzez wykorzystanie w y n i k ó w częste badań odwoływanie socjologicznych. Tytuł pracy m o ż e sugerować czytelnikowi, iż o m ó w i o n o w niej procesy etniczne całego obszaru Brazylii. T a k jednak się nie stało. „ W książce tej — wyjaśnia M . G . Kotowskaja analizowane są przede wszystkim grupy etnorasowe (materiały dotyczące grup mieszanych południa ludności kraju północnego wschodu wykorzystuje się głównie p o r ó w n a w c z y c h ) " (s. 6). Stwierdza również, iż „ostatnimi czasy grupy ludności mieszanego w Brazylii w ogóle, a na p ó ł n o c n y m wschodzie Brazylii w celach pochodzenia w szczególności, praktycznie nie byty badane z a r ó w n o w literaturze radzieckiej, jak i obcej" (s. 7). Zgodnie ze sformułowaną we „Wstępie" zapowiedzią (s. 7), procesy etnokulturowe zachodzące na p ó ł n o c n y m zostały przedstawione w kontekście zmian s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y c h wschodzie zachodzących w całym kraju. We „Wstępie", o p r ó c z o g ó l n y c h założeń i sformułowań wprowadzających w problematykę pracy, o m ó w i o n o historiografię p r o c e s ó w etnicznych w Brazylii, z oddzielnym przedstawieniem literatury radzieckiej. Kolejne cztery rozdziały, „Formowanie (1500-1889)", się grup „Procesy pochodzenia etniczne na z których mieszanego północnym w składa się praca, okresie wschodzie zatytułowano: kolonialnym Brazylii w i imperialnym latach 1889-1940", „Procesy etnospołeczne w Brazylii od lat 50-tych do początku 80-tych X X w.", kulturowa grup pochodzenia mieszanego od lat 50-tych do początku „Specyfika 80-tych XX w.". Podsumowanie omawianych p r o c e s ó w zawarte zostało w „Zakończeniu". Rozdział pierwszy, p o ś w i ę c o n y rozwojowi p r o c e s ó w etnicznych w okresie prawie czterech stuleci, otwiera opis Indian p ó ł n o c n e g o wschodu kraju, ich terytorialnego rozmieszczenia, obyczajowości, wpływu systemu pokrewieństwa poszczególnych plemion na ich mieszanie się z portugalskimi kolonistami. Przedstawiono w nim k r ó t k o podbój i osiedlanie się Por­ t u g a l c z y k ó w w Brazylii, wprowadzony przez nich system własności ziemskiej, społeczno-ekonomiczne uwarunkowania s t o s u n k ó w między tych grup, ich prawnie u w a r u n k o w a n ą Białymi a Indianami, procesy mieszania się hierarchizację, a także sposoby asymilacji M e t y s ó w i Indian do kultury portugalskiej. O m ó w i o n o przywóz M u r z y n ó w do Brazylii, ich plemienną regionalizację na owym obszarze osiedlenia, status s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y , wśród nich rozwarstwienie i drogi mieszania się z Białymi, do kultury kolonialistów portugalskich. Znaczną pogłębiające się w tym postępującą uwagę poświęcono asymilację formowaniu się — za­ równo w rejonach nabrzeża, jak i wnętrza Brazylii — nowych grup ludności powstałych zmieszania różnych ras. wyróżniających się nie tylko antropologicznie, lecz ze również swą wyraźną specyfiką kulturową. Przedstawiono imigrację ludności europejskiej do Brazylii w okre­ sie imperialnym, jej skutki społeczne, jak również wpływ poszczególnych zbiorowości rasowych na formułowanie się wspólnej kultury brazylijskiej. Rozdział drugi zawiera o m ó w i e n i e p r o c e s ó w narastającego mieszania się poszczególnych grup rasowych w następnym okresie historycznym, w odmiennych warunkach społecznych (zniesienie niewolnictwa) i politycznych (republika). Opisano dwie podstawowe grupy ludności mieszanej wnętrza Brazylii: m i e s z k a ń c ó w sertao ( p ó ł n o c n o - w s c h o d n i a część kraju) i gauchos (południe). G ł ó w n ą u w a g ę z w r ó c o n o jednak na procesy mieszania się ludności i białej. N a przykładzie miasta Bahia przedstawiono strukturę rasową (z murzyńskiej uwzględnieniem podziału na zawody) m i e s z k a ń c ó w p ó ł n o c n e g o wschodu kraju. Szczególnie wiele miejsca po­ ś w i ę c o n o Mulatom, ich uwarstwieniu według koloru skóry, p o ł o ż e n i a ekonomicznego i miejsca w hierarchii prestiżu. W omawianym w tym rozdziale okresie wzrosio znaczenie miast dla przebiegu anali­ zowanych p r o c e s ó w etnicznych. P o w s t a w a ć zaczęły dzielnice ubogich —favelas, w zdecydowanej większości nasiliły się procesy asymilacji do kultury Białych, z drugiej poczęły p o w s t a w a ć ruchy murzyńskie zamieszkane przez M u r z y n ó w doszukujące się w swej o d m i e n n o ś c i rasowej (a także i Mulatów. Z jednej strony i kulturowej) wartości samej w sobie. Wyniki przytoczonych przez M . G . K o t o w s k ą badań socjologicznych wskazują na istniejący w ó w c z a s między Białymi a innymi grupami rasowymi znaczny stopień dystansu s p o ł e c z n e g o . rasowe były d u ż o większe na południu niż p ó ł n o c n y m wschodzie kraju. Bariery �Ki П \ / Л I OMÓWIENIA 285 Dwa k o ń c o w e rozdziały zawierają o m ó w i e n i e p r o c e s ó w etnicznych w Brazylii w ciągu ostatnich paru dziesięcioleci. Wyeksponowano w nich ich społeczne uwarunkowania oraz kulturową specyfikę. Kontynuowano przedstawiony w poprzednich rozdziałach opis imigracji Europejczyków do Brazylii analizując jej skutki społeczne. Niektóre z grup narodowych asymilowały się łatwo do kultury białych Brazylijczyków (np. Włosi). Wśród innych odno­ towywano jednak niekiedy wyraźne skłonności do endogamii (np. w przypadku N i e m c ó w ) . Przedstawiono procentowe zmiany rasowego składu m i e s z k a ń c ó w Brazylii oraz o m ó w i o n o społeczne uwarunkowania tych zmian. Opisano grupy: pardos ( M u l a t ó w ) oraz M u r z y n ó w , analizując proces zwiększania się ich wewnętrznej integracji, a następnie organizowania się, co miało ułatwić powrót do murzyńskości (m. in. poprzez bezpośrednie kontakty z Afryką, e k s k l u z y w n o ś ć rasową zakładanych organizacji). W ostatnich kilkunastu latach wciąż m o ż n a m ó w i ć o istnieniu d w ó c h tendencji w kul­ turze brazylijskiej: występowaniu wśród niektórych grup społeczeństwa brazylijskiego skłon­ ności do separatyzmu kulturowego, kontynuowania grupowych (często lokalnych) tradycji kulturowych, obyczajów, i j e d n o c z e ś n i e wyraźnie dominującej w społeczeństwie skłonności do poddania się procesom ogólnokrajowej unifikacji. Rozdział ostatni p o ś w i ę c o n o o m ó ­ wieniu kultur grup rasowo mieszanych. Opisano ich kulturę d u c h o w ą i materialną: wie­ rzenia religijne, o b y c z a j o w o ś ć , specyficzne dla niektórych grup potrawy, niektóre elementy j e d n o c z ą c e społeczeństwo brazylijskie. Wskazano jednocześnie na dominującą tendencję (szcze­ gólnie wśród warstw z a m o ż n y c h ) do awansu s p o ł e c z n e g o poprzez asymilację do broncos (Białych). M . G . Kotowskaja dość wszechstronnie opisała w swojej pracy przebieg p r o c e s ó w etnicznych w społeczeństwie brazylijskim. Wyróżniając poszczególne grupy uczyniła to ze względu na ich terytorialne rozmieszczenie, odmienności rasowe, kulturowe, ekonomiczne, zawodowe, uwzględniając ich historyczną z m i e n n o ś ć (i niekiedy miejsce w skali prestiżu społecznego). Nie poświęciła oddzielnej uwagi pojęciu etniczności i zasadom wyróżniania grup etnicznych, za które uznaje jak m o ż n a sądzić na podstawie treści pracy — te, które tradycyjnie uznawane są w Brazylii za odrębne. Autorka stwierdza, iż „już w k o ń c u X V I I I w. były sformowane podstawy kształtowania się brazylijskiego etnosu. Jego g ł ó w n y m komponentem stali się Biali i przyłączający się do nich rasowo i kulturowo zasymilowani Mulaci i Metysi" (s. 127). Szczegółowej charakterystyki brazylijskiego etnosu praca nie zawiera. BrakAv niej również rozważań na temat treści pojęcia „naród brazylijski". Należy żałować, iż problematyka ta nie stała się przedmiotem badań autorki, sądząc bowiem po wykorzystanej literaturze dyspo­ n o w a ł a materiałami upoważniającymi ją przynajmniej do wstępnych u o g ó l n i e ń . U ż y w a n e w przy­ padku Brazylii pojęcie narodu ma specyficzną treść. W społeczeństwie tym wciąż wystę­ pują d o ś ć silne więzi regionalne, rasowe i kulturowe. Interesujące byłoby ustalenie wzajem­ nych relacji między więziami politycznymi i kulturowymi spajającymi m i e s z k a ń c ó w tego ogro­ mnego kraju, a także ich treści, jak również natężenia wśród p o s z c z e g ó l n y c h grup społecznych (etnicznych). Wydaje się bowiem, że jest to s p o ł e c z e ń s t w o o r ó ż n y m stopniu unarodowienia jego poszczególnych warstw (grup etnicznych i terytorialnych) i samo stwierdzenie, że w tym przypadku mamy (bądź też nie) do czynienia z narodem ma niewielką moc wyjaśniania. Praca M . G . Kotowskiej oparta została przede wszystkim na literaturze brazylijskiej. Jest w decydującym stopniu— co z r o z u m i a ł e — relacją z badań przeprowadzonych przez brazylijskich etnografów, h i s t o r y k ó w i s o c j o l o g ó w . Nie jest pracą teoretyczną. Jest książką napisaną przystępnie, która m o ż e być traktowana jako wprowadzenie w problematykę etniczną społeczeństwa brazylijskiego. Pod jej adresem m o ż n a zgłosić także pewne zastrzeżenia o charak­ terze bardziej s z c z e g ó ł o w y m . Prezentowane w niej dane statystyczne c z ę s t o sprawiają wrażenie wielkości wybranych wyrywkowo i przypadkowo. Dotyczy to wielkości liczbowych imigracji do Brazylii, struktury rasowej i innych danych struktury społecznej (w tym demograficznej) społeczeństwa brazylijskiego. Winny być one podane dla maksymalnie długich o k r e s ó w uwzględniając możliwości ich ustalenia. Błędami w niektórych datach (np. s. 45, 66) obarczyć należy chyba korektora. Nie zawsze dane statystyczne, jak r ó w n i e ż wyniki badań socjologicznych opatrzone są datami ich odnotowania (np. s. 66-67, 92) bądź też p o w o ł a n i e m �286 się RECENZJE na źródła, stronie 98 jest imigranckie" rozumie wyłącznie tych c z ł o n k ó w zbiorowości imigrackich. którzy nie posiadają obywatelstwa brazylij­ niejasna skąd je zaczerpnięto (należy się domyślać, (np. I OMÓWIENIA tablica iż autorka pod na s. 83). Tablica określeniem ..grupy na skiego). Niepotrzebnie też wprowadza autorka na pierwszych stronach swej pracy stwierdzenia jawnie wartościujące, jak to dotyczące p o s t ę p o w e g o charakteru asymilacji (s. 3), lub błędne, m ó w i ą c e o ekonomicznej niezbędności formowania się jednego narodu w ramach w s p ó l n e g o państwa (s. 3) (w obu przypadkach powołując się na Lenina). Skrótowa forma, w jakiej zostały przytoczone, wzbudza w stosunku do ich treści jedynie sprzeciw. Ryszard Life. .ANDRF..IS P L A K A N S . Kinship in the Past. An Anthropology 1500-1900, Basil Blackwell. Oxford 1984. ss. I X . 276 of Radzik European Family Badania historii rodziny i pokrewieństwa są jedną z najbardziej intensywnie rozwijają­ cych się ostatnio w krajach zachodnich dziedzin historii społecznej. Uzasadnienia atrakcyjności tych badań poszukuje się w ich znaczeniu dla sprawdzenia ogólnych twierdzeń teoretycz­ nych na temat rodziny i pokrewieństwa, w ich rozwoju historycznym; pozwalają one ponadto wyjaśniać współczesny obraz życia rodzinnego. Książka A . Plakansa uświadamia nam jeszcze jedną przyczynę rozwoju badań nad historią rodziny i pokrewieństwa. Przed­ stawia je bowiem jako dziedzinę, w ramach której spotykają się zainteresowania historyków i a n t r o p o l o g ó w (etnologów), historyk zaś m o ż e skorzystać z pojęć, metod i w y n i k ó w badań antropologii. Książka jest przede wszystkim studium metodologicznym. Została zaplanowana pierwsza część większej całości, na którą mają się złożyć trzy studia na temat jako pokrewieństwa na terenie Europy. Zawiera ona analizy niektórych rodzajów źródeł historycznych uznanych przez autora za szczególnie i pojęć stosowanych przydatne do badań nad pokrewieństwem w antropologii społecznej za p o m o c ą i wskazuje na m o ż l i w o ś ć metod tworzenia w ten sposób historii antropologicznej. Autor poszukuje inspiracji teoretycznej przede wszystkim w strukturalizmie brytyjskim, adaptując niektóre z koncepcji A . R . Radcliffe-Browna, Meyer-Fortesa. S. H . N á d e l a Jego g ł ó w n y m celem jest wkład w napisanie zostało zapoczątkowane dzięki ..niehipotetycznej" pionierskim pracom A. i in. historii pokrewieństwa, Macfarlane'a, studiom Grupy co do Badań Historii Ludności i Struktury Społecznej z Cambridge, książkom J . Goody'a, D . Hughesa i F . W. Kenta oraz M . Segalena. Autor rozpoczyna swoje rozważania od charakterystyki d o k u m e n t ó w historycznych jako źródła informacji trzech rodzajach źródeł: o pokrewieństwie 1. w przeszłości. Spisach (korezydancji); 2. Dokumentach ludności, Koncentruje się przede ważnych jako źródło wszystkim wiedzy interakcyjnych, takich jak kontrakty ślubne o i na wzorach testamenty, mówiących o zachowaniach związanych z rolami pokrewieństwa: 3. Rejestrach o d n o t o w u j ą c y c h istotne wydarzenia ustalenia powiązań w życiu jednostki, genealogicznych. takie jak narodziny, Przykładami śluby poszczególnych i zgony, rodzajów cennych źródeł, do które A . Plakans stopniowo wprowadza do treści książki, a następnie wykorzystuje w przeprowadza­ nych analizach, s ą : tzw. „Rewizja dusz" spis s p o r z ą d z o n y do c e l ó w podatkowych w Kurlandii w roku 1779, siedmiokrotnie p o w t ó r z o n y do roku 1859, uznawany za w y j ą t k o w o interesujący zespół dokumentów Społecznej z przez w s p o m n i a n ą Cambridge: francuskie rejestry parafialne z X V I I - X X j u ż Grupę kontakty w. z Niemiec Badań małżeńskie Historii Ludności z i sporządzone XVII w. z i Struktury Bordeaux tam na ich podstawie oraz przez lokalnych historyków genealogie m i e s z k a ń c ó w (tzw. Ortssippenbücher). Autor uznaje o d m i e n n o ś ć świadectw historycznych i danych antropologicznych, m. in. z faktu, że te pierwsze są informacjami zastanymi, sporządzanymi niż rodzajów badawcze, nie przeciwstawia jednak sobie tych d w ó c h wynikającą w celu źródeł. innych Przypomina �KI ( i NA'! I OMÓVVIÍNIA 287 też stwierdzenie С. Lévis-Straussa. który napisał, że źródła historyczne m o ż n a traktować jako zapisy amatorów-etnografów. Zainteresowanie A . Plakansa przede wszystkim źródłami, które m ó w i ą o związkach pokrewieństwa wielu anonimowych o s ó b . nie oznacza jednak braku zrozumienia dla jednostki i jej doświadczania s t o s u n k ó w pokrewieństwa. Badanie z jednej strony indywidualnego wymiaru pokrewieństwa, a z drugiej zobiektywizowanego (grup pokrewieństwa) oraz ich miejsca w systemach społecznych nie jest, zdaniem autora, sprzeczne i nie powinno się wykluczać. Szczególną uwagę poświęca Plakans językowi źródeł historycznych. Odróżnia dokumenty, w których informuje się o pokrewieństwie za p o m o c ą terminów używanych przez ludzi uczestniczących w tych więzach pokrewieństwa od innych, gdzie terminy te zapisane zostały w języku pisarza sporządzającego dokument (bardzo często obcym etnicznie lub społecznie). Zwraca również uwagę na to, iż należy zdawać sobie sprawę z o d r ę b n e g o charakteru języka analitycznego stworzonego przez kilka p o k o l e ń badaczy pokrewieństwa. Wielka jest r ó ż n o r o d n o ś ć pojęć, technik i metod zastosowanych w książce w celu odczytania informacji o pokrewieństwie zawartych w źródłach historycznych. Od strukturalistów brytyjskich autor zapożyczy! pojęcie „dziedziny" (domain) i „układu" (arrangement) pomocne w wyodrębnianiu w i ę z ó w pokrewieństwa od innych rodzajów więzi społecznych i ich uporządkowaniu. Największe jednak znaczenie przypisuje pojęciu „roli społecznej" i „sieci". Koncepcja ról społecznych, sprowadzona do roli pokrewieństwa, pozwala Plakansowi na transformację danych dotyczących zamieszkania, przede wszystkim zaś genealogii, w dane m ó w i ą c e o pokrewieństwie. Natomiast analiza sieciowa wybrana została jako dobrze prezentująca więzi pokrewieństwa i wskazująca na kanały informacyjne w obrębie grupy krewnych i powino­ watych. Szerokie o m ó w i e n i e znalazły metody analizy statystycznej, szczególnie użyteczne w studiach posługujących się źródłami masowymi. Podejście statystyczne m o ż n a s t o s o w a ć do rozstrzygania problemu reprezentatywności próby, ustalenia jednostki analizy, wyboru zmiennych i wreszcie wyboru szczegółowych technik opracowania, takich jak testy korelacji i testy znaczenia. Szczególnie interesujące są fragmenty pracy p o ś w i ę c o n e grupom pokrewieństwa. Autor jest przekonany, że źródła historyczne pozwalają p o z n a ć nie tylko grupy, które są w nich wyraźnie określone i w jakiś s p o s ó b nazwane, np. małe rodziny (conjugal families) lub grupy domowe (households), lecz r ó w n i e ż te przemilczane. Przedstawia propozycje rekonstrukcji (na podstawie d o k u m e n t ó w historycznych) takich grup pokrewieństwa, jak np. bilateralny krąg krewnych definiowany z punktu widzenia jednostki (the kindred), grupa krewnych w y w o d z ą c a swą w s p ó l n o t ę od tego samego przodka (descent group) lub lineaż. Jest jedno­ cześnie ś w i a d o m , że nie zawsze potrafimy o d p o w i e d z i e ć na pytanie, czy tak zrekonstruowane konfiguracje pokrewieństwa istnieją realnie w społeczeństwie. Osiągnięciem autora jest nie tylko umiejętne i efektywne adaptowanie pojęć i metod antropologii do badania p o k r e w i e ń s t w a w przeszłości. Zaletą książki jest ponadto obrona autonomii badań historycznych. A . Plakans nie sprawdza w niej za p o m o c ą źródeł historycz­ nych hipotez sformułowanych w obrębie antropologii, lecz podejmuje próby zrozumienia informacyjnej wartości tych źródeł. Jeśli wzmiankuje o takich hipotezach, przedstawiając np. pogląd o zmniejszaniu się w Europie (poczynając od X V I w.) roli korporacyjnych grup pokrewieństwa zorganizowanych patrylinearnie na rzecz bilateralnych grup krewnych skoncentrowanych w o k ó ł jednostki, to tylko po to, by hipotezy takie zrelatywizować. W propozycjach w z o r ó w analizy źródeł historycznych przestrzega przed ignorowaniem dostar­ czanych przez nie drugorzędnych („miękkich") informacji, których pominięcie m o ż e zagrażać historycznej naturze badań i prowadzić j e w kierunku analiz pokrewieństwa ponadczasowych i wyrwanych z kontekstu społecznego, mających znaczenie dla budowania teorii, lecz m a ł o przydatnych do zrozumienia konkretnych, historycznych społeczności. Nie identyfikując antropo­ logicznej historii pokrewieństwa z antropologią, autor uczynił książkę interesującą także dla a n t r o p o l o g ó w , zwracając ich uwagę m. in. na k o n i e c z n o ś ć dostrzegania synchronicznego wymiaru pokrewieństwa i znaczenia wydarzeń unikalnych oraz proponując ostrożność w posłu­ giwaniu się hipotezami w momencie analizowania źródeł i opisu rzeczywistości. �RECENZJE I OMÓWIENIA 288 Książka Plakansa zmusza do refleksji nad stanem badań nad historią rodziny i po­ krewieństwa w Polsce. Niezmiernie mafo jest w naszej literaturze o p r a c o w a ń cych źródła historyczne, a jednocześnie nie łączących przeszłości z niedawną wykorzystują­ teraźniejszością. Wśród prac historyków należy wymienić odosobnione studia nad organizacją r o d o w ą K . Tymie­ nieckiego i S. Adamusa oraz opracowania odtwarzające drzewa genealogiczne i lineaże, głównie rodzin szlacheckich, a stanowiące uzupełnienie badań przede wszystkim z zakresu historii politycznej lub historii ideologii. Brakuje natomiast monograficznych o p r a c o w a ń życia rodzinnego i stosunków pokrewieństwa studia historyczno-demograficzne, demograficznymi prokreacyjnymi K. w parafii Czacz funkcjami Dobrowolskiego testamentami nad tzw. analiz d o k u m e n t ó w w okresie rodziny. włościańskimi napisanych przez historyków. Wyspecjalizowane m. in. interesujące badania S. Borowskiego nad procesami od X V I do Zapoczątkowane „związkami z XVII już rodowymi" i XVIII w„ nie historycznych z pytaniami XX w w., zajmują latach na Podhalu, były tworzonymi posługujące kontynuowane. pańszczyźnianej XVIII w. Historia rodziny przez etnologię i pokrewieństwa głównie badania się m. in. Próby kolejny wyraz dopiero w pracy A . W o ź n i a k a na temat rodziny i jej funkcji wsi się dwudziestych łączenia znalazły swój w mazowieckiej w Polsce oczekuje więc nadal na swoich badaczy. Zbigniew D A W N C H A T T Y . From Press, New Y o r k Camel lo Truck: The Bedouin in the Modern Jasiewicz World, Vantage 1986 Kultury pasterskie doczekały się ostatnio w piśmiennictwie etnograficznym szeregu opraco­ wań, które aktualizują oblicze tych form ludzkiej gospodarki udział także i polscy etnografowie, chociażby i stylu życia. Mają w tym w postaci publikacji w y n i k ó w swoich badań w Mongolii, Pakistanie i Algierii (Szynkiewicz 1981; Wolski 1963; Rybiński 1976). Tradycyjny obraz koczowniczego pasterza Azji i Afryki wymaga dziś znacznych korekt, z czego etnografowie wyraźnie zdają sobie sprawę. Wykłady prowadzone na te tematy na uniwersytetach coraz częściej uzupełniane muszą dla etnograficznego polskiego środowiska zatem, iż informacja o każdej być nowymi, nowej współczesnymi dostępnymi książce na te tylko materiałami, zwykle fragmentarycznie. tematy, stanowiącej zresztą Wydaje się istotny wkład w nasz z a s ó b wiedzy o etnografii koczowniczego pasterstwa, będzie cenna dla c e l ó w z a r ó w n o studyjnych, jak i dydaktycznych. Pozornie niedostępne na naszym rynku naukowym publikacje etnograficzne ze strefy dolarowej w rzeczywistości — w dobie odbitek kserograficznych i jednak jako tako działającej wymiany m i ę d z y b i b l i o t e c z n e j — m o g ą sowanych. Kierując się głównie tymi motywami skandynawskie temat rozważania w jej aspekcie ekologicznym na (Dzięgiel tradycyjnej 1986). trafić do rąk najbardziej zaintere­ omawiałem niedawno gospodarki D z i ś chciałbym na ł a m a c h pasterskiej zwrócić „Ludu" Afryki uwagę Czarnej na książkę amerykańskiej etnografki, D a w n Chatty, zatytułowałną „ Z wielbłąda na c i ę ż a r ó w k ę : Beduini we współczesnym świecie". Czterdziestoletnia Dawn Chatty przebywała 5 lat w Syrii. Po skończeniu studiów antropologicznych w Kalifornii wykładała na uniwersytecie amerykań­ skim w Bejrucie, a potem uzyskała stypendium badawczo-dydaktyczne z antropologii kulturowej na uniwersytecie w Damaszku w latach i prowadziła 1977-1979. 1979 zamieszkała w Omanie, gdzie jako ekspert O N Z zajmuje się opracowaniem zajęcia O d roku programów pomocy społecznej dla koczowniczych pasterzy. Z w y z n a ń autorki we wstępie wynika, ż e od początku pragnęła zweryfikować obiegowe poglądy z a r ó w n o zachodnich badaczy i ekspertów, jak i bliskowschodnich polityków, do­ tyczące rzekomej wrogości pasterskich b e d u i n ó w względem oficjalnych p r o g r a m ó w rozwojowych. Lektura r a p o r t ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h agencji rozwoju rodziła podejrzenia, iż co najmniej c z ę ś ć odrzucanych przez pasterzy bliskowschodnich p r o g r a m ó w socjalnych i ekonomicznych �RECENZJE I OMÓWIENIA 289 stanowi po prostu zagrożenie dla ich bytu i kultury. W k a ż d y m razie ś r o d o w i s k o B e d u i n ó w p ó ł n o c n o a r a b s k i c h przy bliższym kontakcie nie p r z y p o m i n a ł o jakiejś kulturowej skamieliny, 0 średniowiecznych strukturach. Były to społeczności dynamiczne, ż y w o reagujące na każdą n o w ą , nadającą się do wykorzystania okazję. Kultura arabskich B e d u i n ó w zmieniała swoje oblicza kilkakrotnie od c z a s ó w , gdy w g ł ę b o k i m średniowieczu Prorok z kupieckiego miasta siłą lub perswazją zjednał trwają i nieraz postępują sobie te wojownicze nadspodziewanie z pogranicza Arabii Saudyjskiej, Jordanii, plemiona szybko. Półwyspu Arabskiego. Wyruszając do obozowisk Zmiany beduińskich Syrii i Iraku Dawn Chatty uświadamiała sobie, że politycznie p ó ł n o c n o a r a b s c y Beduini zostali j u ż w X I X wieku spacyfikowani przez Turcję o t o m a ń s k ą , a ostatecznie zmuszeni do posłuchu wych. Dawn Chatty zdawała sobie sprawę, w okresie europejskich rządów iż tradycyjny rozbój i mandato­ wymuszanie danin na słabszych sąsiadach, tak chętnie od w i e k ó w uprawiane przez B e d u i n ó w , należą do przeszłości. Oczekiwała jednak, iż zastanie jeszcze tradycyjne układy kulturowe: podział na „wielkich" k o c z o w n i k ó w , specjalizujących się w chowie wielbłądów oraz na ich pośledniejszych współbraci, specjalizujących się w chowie owiec i kóz, zmuszonych ż y ć w pobliżu w o d o p o j ó w , a zatem na obrzeżach o b s z a r ó w rolniczych, lub opodal miast. Zastała jednak sytuację 1 obyczajową zupełnie różną od tradycyjnych wizji. Zanika obyczaj gospodarczą chowu wielbłądów. T o zwierzę juczne, służące od w i e k ó w w pustynnym ruchu karawanowym, zostaje poczynając od lat sześćdziesiątych ropy naftowej na Bliskim naszego stulecia przez wielkie ciężarówki. Wschodzie sprzyja dwu dni przerzucać się z dobytkiem owej ewolucji. C i ę ż a r ó w k a m i m o ż n a w ciągu obozowym Wielbłądy p o k o n y w a ł y te odległości dostęp do w o d o p o j ó w Beduini ł a g o d z ą wyparte Dostępność i stadami zwierząt w ciągu dwu tygodni. za p o m o c ą na nowe pastwiska. Okresowe susze samochodów-cystern. i utrudniony Niedostatek pasz likwidują także dzięki transportowi samochodowemu. C o więcej, zaczynają regularnie w miastach kupować Coraz nowoczesne mieszanki paszowe częściej też pasterz arabski i d o w o z i ć je na obszary rezygnuje z pośrednika w wypasów skupie swoich wełny i stad. zwierząt. Sam ładuje owce i kozy na skrzynię wielkiej ciężarówki i rusza na miejskie targi, sprzedając swój produkt tam, gdzie ceny są najkorzystniejsze. Nowego oblicza nabrała także produkcja mleczna. Mleko z pastwisk transportuje się cysternami do miejskich zlewni. Zdarzają się także ruchome, zmotoryzowane przetwórnie mleka, produkujące m a s ł o i sery. Szybki transport zwierząt i wody oraz k o m p o n e n t ó w paszowych spowodował zainteresowania ziemią. Koczownik p ó ł n o c n o a r a b s k i , niegdyś użytkujący marginesy wzrost ekumeny na obrzeżu terenów zdatnych pod uprawę roślin, dziś pragnąłby zawładnąć jak najrozleglejszymi obszarami pastwisk. T u jednak natrafia na konkurencję osadnictwa rolniczego i państwowe programy aktywizacji rolnictwa. Autorka zaobserwowała, jak liczne rody dawnych k o c z o w n i k ó w pasterskich paszowe. na części Niekiedy posiadanych ziem zresztą dzierżawią same swoje zaczynają ziemie uprawiać rośliny chlebowe rolnikom. Zaczyna zacierać się lub także granica między w ę d r o w n y m a osiadłym trybem życia. Powstają murowane osady, w których okresowo mieszkają z rodzinami właściciele stad, w innych porach ruszając z tych stałych domostw na dalekie pastwiska, pod namioty. Jednak nawet o b ó z pasterski nie musi się teraz tak często przenosić j a k dawniej. Samochodami ciężarowymi przewozi się stada owiec i kóz dogląda na pastwiska młodzież z koczowniczego w znacznym dojeżdżająca obozowiska do promieniu stad podejmuje na dokoła takiej motocyklach. Co grupy namiotów. Zwierząt część dziewcząt sezonowe prace na polach okolicznych rolników. Codziennie ich gromady d o w o ż o n e są do pracy samochodami. najmniej Przymus szkolny, nałożony na dzieci tych koczowniczych społeczności, też łatwiej realizować dzięki transportowi k o ł o w e m u . Zresztą co najmniej część rodziców kształci swoje potomstwo. Dodajmy, że autorka czas pewien gościła u jednego z w p ł y w o w y c h koczowniczych e m i r ó w , który sam miał na swoim koncie studia w Anglii r zakresu nauk społecznych i był autorem kilku esejów nauko­ wych. .. D a w n Chatty charakteryzuje ambiwalentny stosunek niepodległych p a ń s t w bliskowschodnich do swoich Beduinów. Oficjalnie co prawda chętnie nawiązuje się do szlachetnych średniowiecznego Araba, Beduina. który byl zbrojnym ramieniem armii Proroka. 19 - Etnografia Polska, t. 33. z. 1 tradycji Z drugiej �RECENZJE I OMÓWIENIA 290 strony miejskie sfery rządzące p a ń s t w bliskowschodnich obawiają się beduińskiego poczucia niezależności. Chatty zwraca uwagę, że a k t y w n o ś ć polityczna B e d u i n ó w rosła zawsze w czasach, gdy centralne ośrodki były słabe. W ó w c z a s stada k o c z o w n i k ó w p o d c h o d z i ł y bezkarnie niemal pod mury miast. D z i ś miejski żywioł arabski oferuje Beduinom idee integracji narodowej. Z niepokojem też spogląda na fakt istnienia po obu stronach każdej z granic tych samych, wspólnot, które dają priorytet tradycyjnym lojalnościom plemienno-rodowym. Amerykanka notuje utrzymywanie się autorytetów wśród szeików i emirów nawet wtedy, gdy zostają oni przez rządy centralne pozbawieni dawnej sily ekonomicznej i militarnej. Z a u w a ż m y przy tej okazji, że j u ż francuskie władze mandatowe w latach trzydziestych musiały ukrócić wśród B e d u i n ó w próby zastosowania s a m o c h o d ó w do c e l ó w militarnych. Niektórzy z w o d z ó w koczowniczych poczęli uzbrajać swe pojazdy w karabiny maszynowe. Książka D a w n Chatty, c h o c i a ż licząca zaledwie 172 strony druku, zawiera szereg bardzo interesujących szczegółów. Autorka pisze o stosunku mężczyzn z obozowisk koczowniczych do swoich maszyn, o organizowaniu wyścigów ciężarówek i motocykli, tak jak to ongiś miało miejsce z wielbłądami. Zajmuje się też stosunkiem kobiet do innowacji samochodowej. Okazuje się, że wiele z nich z żalem wspomina czasy karawan wielbłądów i wspólny, mozolny trud zwijania obozowisk, będący zarazem okazją do kobiecych spotkań, współpracy, s ł o w e m c z e g o ś w rodzaju towarzyskiej rekreacji. Nie znajdziemy natomiast w omawianym dziełku, oprócz paru interesujących fotografii z obozu, s z c z e g ó ł ó w dotyczących kultury materialnej czy sztuki i zdobnictwa w życiu codziennym. Te dziedziny omawia dla B e d u i n ó w Jordanii nieduża, ale pięknie wydana i bogato ilustrowana książeczka innej etnografki. Angielki Shelagh Weir z British Museum (Weir 1976). Obie te publikacje traktujące o współczesnych Beduinach tego samego mniej więcej obszaru uzupełniają się zatem znakomicie i zasługują na uwagę etnografa. U w a ż n y czytelnik pracy D a w n Chatty m ó g ł b y zarzucić autorce pewien d o ś ć powierzchowny optymizm. Wydaje się. że o b s e r w o w a ł a ona sytuację z perspektywy najbogatszych o d ł a m ó w opisywanych społeczności. Wielu a u t o r ó w podkreśla, iż co najmniej od X I X wieku wspólnoty plemienne k o c z o w n i k ó w pasterskich ulegają coraz silniejszemu rozwarstwieniu m a j ą t k o w e m u . C o prawda bogaci zaczynają korzystać z nowoczesnych u d o g o d n i e ń i wynalazków, zmieniając swój s p o s ó b gospodarowania w rodzaj hodowli towarowej, ale biedota coraz częściej musi szukać chleba w miastach. Albo też staje się dzierżawcami i pastuchami u swoich p o b r a t y m c ó w . Malo też znajdziemy u Dawn Chatty rozważań ekologicznych, chociaż autorka zauważa niebezpieczeństwo wyczerpywania pastwisk przez p o w i ę k s z a n e ciągle stada koczownicze. Usiłuje twierdzić, że przynajmniej w Syrii niebezpieczeństwo zażegnuje się stosując rodzaj kontroli wypasanych terenów, zwany „hema" i nawiązujący do średniowiecznych praktyk arabskich. W konkluzji Amerykanka daleka jest od pesymizmu z a r ó w n o na temat l o s ó w beduiriskich h o d o w c ó w z Bliskiego Wschodu, jak i przyszłości ich u k ł a d ó w z poszczególnymi rządami centralnymi. T y m niemniej wskazuje na istniejące nadal nastroje nieufności wzajemniej. Zdaniem Dawn Chatty koczownicy p ó ł n o c n o a r a b s c y nie są przeciwni zmianom, lecz w procesie tych przemian pragną brać aktywny udział i przy okazji pilnie strzec własnych interesów. LITERATURA Dzięgiel L. 1986 Skandynawscy gicznym, antropolodzy o tradycyjnej gospodarce pasterskiej i jej aspekcie ekolo­ ..Lud", t. 70. s. 260-270. R y b i ń s k i A. 1979 Gospodarka pasterskich beduinów z Algierii, s. 77-117. S z y n k i e w i c z S. 1981 Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. „Przegląd informacji o Afryce", nr 1-2, �RECENZJE I OMÓWIENIA 291 W e i r S. 1976 The Bedouin. Aspects of the material culture of the bedouin of Jordan. London. i Pakistanu, „Etnografia Polska", W o l s k i К. 1963 Powindah: pakistańscy koczownicy Afganistanu t. V I I . s. 312-325. Leszek Dzięgiel A N N I K A R A B O . Change on the Euphrates. Villagres, Townsmen and Employees in Northeast Syria, Stockholm Studies in Social Anthropology. No 15, Stockholm 1986, ss. 222 Rozprawa doktorska Anniki Rabo. obroniona na uniwersytecie sztokholmskim w Instytucie Antropologii Społecznej, stanowi plon badań stacjonarnych prowadzonych przez dwa lata w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j Syrii od jesieni 1978 do początku zimy 1980 r. Autorka j u ż w roku 1975 odwiedziła obszar swoich przyszłych obserwacji studiując wówczas na Uniwersytecie A m e r y k a ń s k i m w Bejrucie. Krótki pobyt na terenie realizowanego od lat wielkiego projektu rolniczego, który miał zapewnić Syrii rozwój gospodarczy, skłonił Annike Rabo do tematu przyszłych badań i wyboru miejsca eksploracji. Rabo władała językiem podjęcia arabskim w wystarczającym stopniu. bv w prowadzeniu w y w i a d ó w z urzędnikami agencji rozwojowej, mieszczanami i wieśniakami oraz robotnikami rolnymi o b y w a ć się na ogół bez pośrednictwa tłumaczy. Celowo usiłowała w każdym razie ograniczać tę pomoc do minimum, acz przyznaje w p o s ł o w i u . że wiele zawdzięcza gościnności Syryjczyków, z a r ó w n o w Damaszku, jak i na prowincji. Pierwotnie zresztą starała się o pozwolenie na badania e f e k t ó w kulturowych realizacji projektu rolniczego nad Eufratem zakładając, iż będzie mieszkała w jednym z istnieją­ cych tam eksperymentalnych jei te plany i z gospodarstw konieczności wynajęła „pilotowych". kwaterę Względy przy jednej z techniczne uniemożliwiły zaprzyjaźnionych rodzin syryjskich w miasteczku Raqqa. O k a z a ł o się to zresztą nader korzystnym zbiegiem okoliczności, ponieważ właśnie tu znajdował się ośrodek kierujący całym projektem zagospodarowania regionu Eufratu, zwany w skrócie G A D E B . Annika Rabo nie tylko mogła zatem o b s e r w o w a ć ś r o d o w i s k o zasiedziałych mieszczan, lecz również uzyskała pozwolenie studiowania d o k u m e n t ó w projektowych i prowadzenia w y w i a d ó w z personelem administracyjnym i technicznym tego przedsięwzięcia. zamieszkać Od wiosny roku 1979 m o g ł a nawet na osiedlu zbudowanym specjalnie dla personelu G A D E B i jego rodzin. T o dalo z kolei autorce okazję do przeprowa­ dzenia r o z m ó w i obserwacji życia codziennego odrębnej grupy ludzi, jak się o k a z a ł o wyraźnie wyalienowanej względem reszty m i e s z k a ń c ó w prowincji. Wielokrotne odwiedziny okolicznych farm pilotowych osad pozwoliły Annice Rabo z a p o z n a ć wyrobników rolnych i z pracą przyjaciele z Raqqa kierujących zorganizowali jej pobyt się z życiem gospodarstwem w wiosce, którą tych nowo zbudowanych agronomów. Na autorka nazwała koniec „Sabgha" nie chcąc swoich r o z m ó w c ó w w tej osadzie narażać na nieprzyjemności. Opinie wieśniaków i ich problemy o efektach Annika dostarczyły tej antropolożce polityki rozwojowej Rabo pisze, materiałów do trzeciego realizowanej przez p a ń s t w o iż uniknęła zamknięcia się w jednej członu jej rozprawy w północno-wschodniej Syrii. grupie czy ludzi, środowisku których opinie, nader subiektywne, mogłyby przedstawić obraz wypaczony. Z a r ó w n o bowiem wieśniacy, jak m i e s z c z a ń s t w o z Raqqa nie tylko wzajemnie mnóstwo do izolują zarzucenia. i przybyli z zewnątrz się najzupełniej Wyraźnie różnią świadomie, się ale sposobem do życia m ó w i ć , by istniała między nimi jakakolwiek w s p ó l n o t a interesów. zgadza się to z o g ó l n o p a ń s t w o w ą ideologią partii tego regionu także mają i trudno w nawzajem tej chwili W s p o s ó b jaskrawy nie Baath, rządzącej sześćdziesiątych i głoszącą oficjalny solidaryzm narodowy. specjaliści sobie Syrią od sychłku lat �RECENZJE I OMÓWIENIA 292 Annika Rabo mogła przeprowadzić swoje badania dzięki funduszom Szwedzkiej Agencji do Współpracy Badawczej z Krajami Rozwijającymi czyli Szwedzkiej R a d y do Badań Humanistycznych i Społecznych. SAREC, Się, oraz Korzystała czyli HFSR, z pomocy ambasady szwedzkiej w Damaszku oraz wielu przyjaciół, obywateli syryjskich. Jako m ł o d a , niezamężna kobieta nie natrafiała bynajmniej na trudności w prowadzeniu w y w i a d ó w w terenie. Mieszkając przy rodzinie w Raqqa wkrótce zaczęła uchodzić za wykształconą kuzynkę ze stolicy, kobietę n o w o c z e s n ą z wyuczonym zawodem, co we współczesnej Syrii lat osiemdzie­ siątych staje się w środowiskach miejskich zjawiskiem zgoła częstym. Rabo podkreśla, że prowincjonalne, wschodniosyryjskie społeczności — z a r ó w n o jak i wiejskie — nie obcych mężyczyzn. stosują W na co każdym dzień zasad razie nie do muzułmańskiej tego stopnia, wielokrotnie małomiasteczkowe, izolacji kobiet j a k to się względem czyta o świecie islamu. T o raczej z a m o ż n e mieszczaństwo wielkomiejskie, a nadto część p r z y b y s z ó w zatrudnia­ nych w administracji G A D E B , próbuje realizowania owej wytwornej, staroświeckiej izolacji płci w swoich rodzinach. T a k czy inaczej, Rabo m o g ł a prowadzić swoje wywiady, p o d r ó ż o w a ć , wertować archiwa G A D E B . Nie wspomina administracyjno-policyjnych, tak często ani słowem stosowanych o jakichkolwiek w krajach utrudnieniach rozwijających się, acz tai, iż aparat administracyjno-polityczny Syrii współczesnej przenika obecnie do dziedzin życia kraju nawet na dalekiej prowincji. Przypuszczalnie zresztą w ł a d z o m fakt, iż specjalistka z dalekiego uniwersytetu europejskiego nie wszystkich schlebiał pisze pracę n a u k o w ą na temat projektu rolniczego, który jest od lat prestiżowym dziełem rozwojowym państwa syryjskiego. GADEB, państwową, czyli Zarząd która ma za nawodnienia i inne zabiegi Główny Rozwoju Basenu Eufratu, jest scentalizowaną agencją zadanie aktywizację poprzez gospodarczą rekultywacyjne. Graniczy zbiornikiem Assad na Eufracie, 640 tys. hektarów ten obszar projektowy ze sztucznym w pobliżu którego wzniesiono zresztą nowe miasto Thaura (Rewolucja). Stolica administracyjna jednak nadal mieści się w dawnej, niewielkiej i poduupadlej mieścinie Raqqa, przeżywającej obecnie burzliwy rozwój. Tylko północno-wschodni skrawek prowincji Raqqa znajduje się w strefie deszczów. Reszta jest dziś na o g ó ł wyschniętym pustkowiem, c h o c i a ż gleby lokalne są żyzne, a nad rzekami od 30 lat udawały się plantacje bawełny. Zraszany corocznymi deszczami step na p ó ł n o c y jest w i e k ó w dla plemion pasterskich, które jednak dziś j u ż wiodą obszarem atrakcyjnym od tryb życia osiadły lub p ó ł - osiadły. Władze p a ń s t w o w e i zmienianie go nadzwyczaj niechętnie w pola ekstensywnej godzą uprawy się na samowolne pszenicy, gdyż może zaorywanie to stepu doprowadzić do c a ł k o w i t e g o wyniszczenia szaty roślinnej i przesunięcia granicy pustyni na p ó ł n o c . Wprowadzona w latach pięćdziesiątych nawadniana uprawa bawełny o zmianie struktury społecznej grupa w p ł y w o w y c h szejków tradycyjnych plemion organizujących dawnych lojalności w s p ó l n o t . Wokół uprawę w znacznym stopniu pasterskich. Wytworzyła tej rośliny przemysłowej miast pojawili się przedsiębiorcy rolni, zdecydowała się u nich na zasadach organizujący produkcję dostarczając usług maszynowych. Przedsiębiorcy ci, aczkolwiek oficjalnie potępiani przez lewicujące władze współczesnej Syrii, działają nadal, gdyż p r ó b y organizowania wieśniaków w spółdzielnie nie p o w i o d ł y się zupełnie na tych terenach. Syria jest przekonana, iż jej p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e obszary — dziś słabo zaludnione, pustynne i zaniedbane — posiadają wielki potencjał rolniczy. Nad tą filozofią ciąży istotnie spichlerz starożytnych metropolii. antyczna przeszłość kraju, s t a n o w i ą c e g o niegdyś Władze w Damaszku widzą w prowincji Raqqa klucz do u n o w o c z e ś n i e n i a Syrii nie tylko pod względem gospodarczym. Uważają, że powodzenie GADEB może przynieść zbawienne zmiany społeczne i polityczne. Że dzięki otwarciu p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h połaci Syria stanie się silnym p a ń s t w e m , utwierdzi swoją niepodległość, a zarazem przestanie być krajem nieproporcjonalnie zaludnionym i zagospodarowanym tylko w swej zachodniej połaci śródziemnomorskiej. N a s u w a j ą się tu analogie z szeregiem innych współczesnych państw Trzeciego Świata, w których elity rządzące wyobrażają sobie, że większość trapiących je p r o b l e m ó w da się rozwiązać za p o m o c ą jednego, wielkiego projektu rozwojo­ wego. Nawet zresztą, gdyby G A D E B nie okazał się panacaeum na wszelkie bolączki współ- �RECENZJE I OMÓWIENIA 293 czesnej Syrii, to i tak jego powodzenie m o g ł o b y się stać zbawienne dla setek tysięcy m i e s z k a ń c ó w tej części kraju. Syria korzystała w tworzeniu tego przedsięwzięcia z pomocy i rady co najmniej kilkunastu krajów świata. Obok specjalistów radzieckich pracowali tu Anglicy, Francuzi, Włosi, ale także i Niemcy z obu p a ń s t w niemieckich. A nadto Bułgarzy, Rumuni. W ę g r z y . . . Rabo nie wspomina o tym, lecz skądinąd wiemy, iż Syryjczycy zasięgali r ó w n i e ż rady u Australijczyków, mających zresztą d o ś w i a d c z e n i a z bardzo podobnym środowiskiem klimatycznym. Mimo tak licznych zagranicznych u d z i a ł o w c ó w i ekspertów opinię na temat najwłaściwszej drogi w p o s t ę p o w a n i u rezerwowały sobie naturalnie czynniki syryjskie. G A D E B stawał się we wschodniej Syrii rodzajem p a ń s t w a w państwie. D o lat osiemdziesiątych efekty całego przedsięwzięcia nie były jednak zadowalające. Źle pracował łańcuch eksperymentalnych form pilotowych. D ó spełnienia nadziei ż y w i o n y c h przez władze w Damaszku, jak i przez l u d n o ś ć powincji Raqqa, było bardzo daleko. Annika Rabo reprezentująca ten typ szwedzkiego środowiska a n t r o p o l o g ó w społecznych i etnografów, który pragnie a n a l i z o w a ć losy współczesnych społeczeństw w krajach roz­ wijających się w trakcie ich dramatycznych p r ó b wyjścia z zacofania — k o n c e n t r o w a ł a swoją uwagę na konfliktach i stosunkach międzyludzkich. Nie interesowała się szczegółami technicznymi. Jej praca jest studium humanistycznym pewnej filozofii rozwoju i jej realizacji w środowiskach ludzkich, którym projekt rozwojowy ma oficjalnie służyć. Z a r ó w n o a n g a ż o ­ wani do pracy w G A D E B specjaliści syryjscy, inżynierowie, agronomowie, e k o n o m i ś c i i technicy, jak m a ł o m i a s t e c z k o w a l u d n o ś ć Raqqa i wreszcie wieśniacy z pustynnych osad łączyli z projektem wielkie nadzieje osobiste. M o ż l i w o ś c i pracy, dobrobyt i ożywienie gospo­ darcze miasta, otwarcie rodzinnej wsi na świat i nowe m o ż l i w o ś c i życiowe, wszystko to z n a j d o w a ł o się w oficjalnych obietnicach władz centralnych przystępujących do realizacji projektu. Nikt natomiast — zdaniem R a b o — n i e uświadamiał sobie, iż każda zmiana niesie ryzyko. Ż e zyskując jedno, traci się drugie. N o i że czasami w gronie z w y c i ę z c ó w , którym się p o w i o d ł o , znajdą się i tacy, co w ostatecznym rachunku na nowej rzeczywistości stracili. Nie m u s z ą też p o ś r ó d przegranych znajdować się przedstawiciele oficjalnych w r o g ó w społeczeństwa, „feudałowie i wielcy kupcy". Tych raczej w prowincji Raqqa było akurat niewielu. C o zyskują osobiście mieszkańcy, a co tracą, j a k zmienia się ich kultura i rosną aspiracje, kogo winią za rozczarowania, z czego m u s z ą dziś r e z y g n o w a ć — oto pytania, jakie stawiała sobie Rabo w trakcie badań. Ale nadto zastanawiała się, czy władze biorą pod uwagę konflikty międzyludzkie, jakie w y w o ł y w a ć musi na miejscu polityka rozwojowa, czy też raczej ignorują te niebezpieczeństwa w imię oficjalnej ideologii solidaryzmu. Czy próbują faktycznie wciągnąć miejscową l u d n o ś ć w wielkie dzieło aktywizacji prowincji, czy też tylko ograniczają się do paternalizmu w z g l ę d e m „zacofanej prowincji" i do biurokratycz­ nego kierowania poczynaniami w najdrobniejszych szczegółach. I wreszcie w rozważaniach Szwedki znajdziemy n i e m a ł o miejsca p o ś w i ę c o n e g o bezpo­ średnim ingerencjom politycznym Baath w e k o n o m i k ę i w personalne układy sztabu G A D E B . T a k więc obok studium z zakresu antropologii ekonomicznej znajdziemy tu również niemało rozważań z dziedziny antropologii politycznej państwa bliskowschodniego. Bardzo ciekawe są opisy m e c h a n i z m ó w uzyskiwania rozmaitych t y p ó w protekcji w sprawach drobnych, codziennych, właściwie obracających się w sferze legalnej i w problemach p o w a ż n y c h , ryzykownych, wymagających ominięcia litery prawa. Inna rzecz, iż — jak słusznie zauważa sama autorka — te układy występują w państwach także i innych k o n t y n e n t ó w , jak chociażby w Meksyku. W Europie autorka dostrzega pewne p o d o b i e ń s t w a , np. w życiu publicznym p o ł u d n i o w y c h W ł o c h , lecz analogii nie musielibyśmy szukać aż tak daleko. W a ż n a natomiast jest uwaga, iż zjawiska takie nie są p o z o s t a ł o ś c i ą po tradycyjnych formach życia społecznego, rodzajem „feudalno-plemiennego" przeżytku. Są one raczej dziełem zupełnie współczesnych elit rządzących. U k ł a d y patron ~ klient w j a k i m ś sensie zacierają konflikty klasowe. W sytuacji, gdy każdy, nawet najskromniejszy obywatel ma „własne" dojście do sprawującego władzę urzędnika, który mu świadczy usługi, załatwia sprawy nie do załatwienia normalnym trybem, ratuje z tarapatów i pułapek zastawianych przez system biurokratyczny, wytwarza się złudne wrażenie, że wszyscy mają jakiś udział we władzy. Rabo dowodzi natomiast, iż część co �294 RECENZJE I OMÓWIENIA najmniej biurokracji po prostu ciągnie zyski z owych „usług" na rzecz kłientów-obywateli. Wyzyskiwacze eksploatując pozbawione wpływu grupy ludności równocześnie wytwarzają w umysłach swoich ofiar poczucie satysfakcji, ż e ludzie zaradni, mimo iż skromni i ubodzy, poprzez „ s w o i c h " odgrywają w życiu kraju wcale niepoślednią rolę. U k ł a d y typu popierającej się nawzajem kliki oraz typu patron klient rozbijają solidarność społeczności wyzyskiwanych. Nie są to bynajmniej formy epoki minionej, mimo że w przeszłości Bliski Wschód znał je dobrze. Obecnie kanałami nowoczesnej biurokracji centralistycznej przenikają do wszystkich z a k a m a r k ó w życia publicznego, przejmują dawne formy szczepowej i modyfikując je gubernatora prowincji, który posługują korzystając się nimi dla z przyjaźni własnych głowy celów. państwa lojalności Rabo opisuje na swoim obszarze stał się wkrótce patronem tradycyjnych szeików. Korzystał z ich systemu lojalności plemiennych, ale równocześnie zręcznie posługiwał się n o w o c z e s n ą administracją p a ń s t w o w ą , rzystał z politycznych k a n a ł ó w człowiekiem rządzącej partii w prowincji. Wobec stolicy był n i e z a w o d n ą czasach rewolty bractwa m u z u ł m a ń s k i e g o . rolę jedynego ich rzecznika u władzy, Baath. Wkrótce a także ko­ też stał się najbogatszym podporą władzy w burzliwych Wobec m i e s z k a ń c ó w prowincji Raqqa bez którego pośrednictwa odgrywał nic się nie da załatwić. W p o s ł o w i u dowiadujemy się o odejściu tego dygnitarza, ku uciesze dotychczas poniżanych przez niego p o l i t y k ó w lokalnych, lecz przecież na tym nie koniec. Inną interesującą fenomenu sprawą kulturowego. prezentowaną nam przez Rabo jest problem C z y m jest rozwój w rozważaniach teoretyków rozwoju jako euroamerykańskich różnych epok? C z y m natomiast w praktyce działania nowoczesnych elit władzy w Świecie? C o wreszcie oznacza on dla zwykłych obywateli rozwijających recepty na znajdują opinii rozwój posłuch zarówno którym Świecie? „rozwoju władz, by Ale także władzy mają w ogóle chciały Trzecim się? C z y przez Zachód ochotę polityki rozwojowej, jak i własnych W wypadku Syrii istotnie p o w a ż n i e i próby zerowego" proponowane C z y elity zagranicznych teoretyków ten rozwój obiecują? ze strony Eufratu. lub też propozycje w Trzecim państw zasięgać obywateli, Rabo nie dostrzega jakichkolwiek oznak pytać się o opinie mieszkańców konsultacji z zagranicznymi ekspertami, jakże basenu licznymi, nie dawały jednoznacznych odpowiedzi. Zresztą same władze w Damaszku nie zawsze dokładnie wiedzą, czy ich celem jest rozwój ekonomiczny, czy też osiąganie doraźnych c e l ó w politycznych nawet za cenę zwolnienia tempa realizacji projektu rolnego. T a k np. p o c z ą t k o w o zakładano sieć eksperymentalnych wsi rolniczych, w których na nadzielonych polach mieli g o s p o d a r o w a ć indywidualni rolnicy pod opieką a g r o n o m ó w . W pewnej chwili G A D E B by owe wsie zmienić w państwowe gospodarstwa pilotowe, otrzymał polecenie, na których mieli pracować najemnicy rolni. S p o w o d o w a ł o to napływ zupełnie odmiennego elementu ludzkiego do owych gospodarstw, płynność kadr i brak z a a n g a ż o w a n i a w w y k o n y w a n ą pracę ze strony najemników. R ó w n o c z e ś n i e pilotowym farmom, mającym pierwotnie w y p r ó b o w y w a ć nowe rodzaje roślin uprawnych i nowoczesne zabiegi hodowlane na obszarach projektowych, narzucono sztywne zadania produkcyjne. Kierujący nimi agronomowie byli raczej rozliczani z ilości wyproduko­ wanych p ł o d ó w rolnych niż z nowych d o ś w i a d c z e ń polowych. Rozbudowany aparat biurokratyczny G A D E B spętany był m n ó s t w e m przepisów zniechęca­ jących jego personel o niechętnym zwierzchników. inicjatywy i nowatorstwa. co zdolniejszych się, że G A D E B ich krewni, zasiadający w Związku wieśniacy można bezkarnie wypasali swe zwierzęta Rabo w wielu i energiczniejszych L u d n o ś ć miejscowa, szczególnie szybko zorientowała stad owiec do traktowaniu wyzyskiwać angażowani do miejscach inżynierów do robót własnych celów. na poletkach doświadczalnych R o l n i k ó w lub piastujący g o d n o ś c i wspomina przez swoich polowych, Właściciele lucerny, gdyż w Baath, tuszowali te nadużycia. Chłopi po staremu traktują zatem G A D E B jako część obcej siły polityczno-policyjnej, która z natury jest niebezpieczna i opresyjna. ale da się obłaskawić pod warunkiem, że się ma właściwe dojścia do odpowiednich ludzi. Mieszczanie z Raqqa na które sami liczyli, Drażnią ich ci są rozczarowani, bo najatrakcyjniejsze posady w nowej agencji, obsadzane są przez ludzi z wielkich miast, z Damaszku i Aleppo. przybysze, ich dobrobyt i władza. Ale przybysze-eksperci, wykształceni �RECENZJE 1 OMÓWIENIA 295 Syryjczycy z wielkich o ś r o d k ó w , są także rozczarowani. Drażni ich prymitywizm i niechęć tuziemców, nazywanych przez nich pogardliwie „pastuchami owiec". Złości ich także biuro­ kratyczny system działania G A D E B i ociężałość tej machiny. Czują się w niej bezsilni, mimo że l u d n o ś ć miejscowa widzi w przybyszach wszechwładną, lecz leniwą i s k o r u m p o w a n ą elitę. Zagraniczni specjaliści utyskują wreszcie na nieudolnych i zbiurokratyzowanych techników i urzędników syryjskich z G A D E B . C i ostatni d o w o d z ą , że wielu usterkom realizacyjnym m o ż n a byłoby zapobiec, gdyby zagraniczni doradcy i eksperci sumienniej wykonywali swoje ekspertyzy. Obecnie, zdaniem Syryjczyków, stanowią oni nietykalną, uprzywilejowaną kastę, która rządzi się własnymi prawami w wydzielonych enklawach projektowych. W sumie zatem, wszystkie opisywane grupy realizatorów zagospodarowania rolniczego basenu Eufratu są niezadowolone z e f e k t ó w przedsięwzięcia i oskarżają się nawzajem. Nie ma mowy o zbliżeniu i współdziałaniu. Annika Rabo widzi przyczyny takiego stanu rzeczy w lekceważeniu roli czynnika ludzkiego i w centralistycznym paternalizmie państwa, a także poniekąd w słabości elity władzy, która zmuszona jest do r z ą d ó w arbitralnych, wydających chaotyczne dyrektywy i usiłujących nieraz zyskać sobie p o p u l a r n o ś ć za wszelką cenę. Przy niewątpliwym wzroście stopy życiowej tego regionu i rozwoju ludność traktuje władze nieufnie, niechętnie, z lękiem, korzystając zarazem z pozytywnych o w o c ó w , jakie dało prowincji zainstalowanie G A D E B właśnie tutaj. Studium Anniki Rabo jest jednak o wiele bogatsze w treść niż by to wynikało z dotychczasowego o m ó w i e n i a . Etnograf, który nie interesuje się akurat ani mechanizmem władzy państwa bliskowschodniego, ani kulturowymi efektami projektów rozwojowych znajdzie w rozprawie o mieszkańcach miast, c h ł o p a c h i ekspertach p a ń s t w o w y c h p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j Syrii m n ó s t w o interesujących materiałów na temat najnowszego oblicza prowincji na Bliskim Wschodzie. Rabo odcina się we wstępie od tych a n t r o p o l o g ó w , którzy pomijają etnograficzne realia życia codziennego jako nudne opisy nie w n o s z ą c e niczego do analiz kulturowych. Czytelnik polski, izolowany od g ł ó w n e g o nurtu światowej literatury etnograficznej, z uczuciem frustracji czyta niejednokrotnie zagraniczne studia na temat j a k i e g o ś kraju, z których nie dowiaduje się niczego o kulturze jego m i e s z k a ń c ó w poza garścią danych encyklopedycznych, gdyż cudzoziemski badacz zafascynował się bez reszty j a k i m ś s p o ł e c z n y m czy politycznym fenomenem s z c z e g ó ł o w y m , który trzeba przyznać opisał po mistrzowsku. Trudno tu jednak winić obcych uczonych, dysponujących obszerną literaturą współczesną przedmiotu; nie muszą oni przy okazji prezentacji swoich analiz s z c z e g ó ł o w y c h d a w a ć wstępu ogólnoetnograficznego. Nam jednak w Polsce brak nieraz wiedzy natury zupełnie elementarnej o aktualnym obliczu życia obcych l u d ó w , które znamy na o g ó ł z dawnych o p i s ó w etnograficznych, liczących sobie po 30 czy nawet 70 lat. K s i ą ż k a Rabo jest zatem dla nas szczególnie cenna, bo m ó w i co działo się w życiu Syrii u progu lat osiemdziesiątych i jaki wówczas był o g ó l n y kierunek przemian kulturowych na wsi oraz w m a ł y m , lecz rozrastającym się mieście. Po wstępnych dwu rozdziałach w trzecim Annika Rabo zajmuje się s z c z e g ó ł o w o życiem wioski pustynnej Sabgha, posiadającej stare tradycje ekstensywnej gospodarki pasterskiej na stepach i zupełnie m ł o d e tradycje rolnicze. Charakteryzuje sytuację kobiet wiejskich i ich rolę e k o n o m i c z n ą jako siły roboczej. Daje wgląd w manipulacje prywatnych przed­ siębiorców rolnych, w ustrój rolny i zagadnienia własności ziemi. W opisie cyklu prac polowych zapoznaje nas z życiem i funkcją kulturową sezonowego obozowiska pasterskiego, a następnie analizuje rolę upraw bawełny w życiu zagrody wieśniaka. Dowiadujemy się o aspiracjach gospodarczych rolników, dążności do posiadania maszyn rolniczych, furgonetek lub przynajmniej motocyklowych p o j a z d ó w dostawczych. Stykamy się z problemem emigracji zarobkowych do bogatych krajów naftowych Zatoki Perskiej, która jednak staje się coraz trudniejsza. Praca w Zatoce Perskiej wydaje się również i dla m ł o d y c h mieszczan z Raqqa wyjściem z finansowego impasu, lecz rządy tamtejszych państw coraz niechętniej udzielają zezwoleń na przyjazdy zarobkowe swoim arabskim pobratymcom z mniej gospodarczo rozwiniętych krajów. Rabo kreśli dalej stosunek w i e ś n i a k ó w do oświaty i przesadne nadzieje z nią związane. Bardzo interesująca jest analiza p o g l ą d ó w społeczeństwa wiejskiego na �RECENZJE I OMÓWIENIA 296 szaraf (honor) i fakt przynależności społeczności wiejskie należały do wspólnot plemienno-rodowych. do grup znajdujących tradycyjnej drabiny społecznej i nie zaliczały się od się do Opisywane przez w i e k ó w na niskich szczeblach wpływowych wspólnot plemiennych. Reszta m i e s z k a ń c ó w pogardliwie nazywała ich pastuchami, owczarzami, z którymi się nikt nie liczył. C h ł o p s t w o to jednak usiłuje k u l t y w o w a ć tradycje „człowieka honoru", wolnego, rycerskiego Beduina, przy niezliczonych odstępstwach od tego kodeksu w życiu codziennym. U s t ę p s t w a i świadczenia na rzecz lokalnych policjantów czy datki w naturze dla wiejskiego nauczyciela chętnie tłumaczy się gościnnością, szlachetnością, hojnością. B y ć pasterzem liczy się w opinii właściciel wieśniaków. pola jest B y ć rolnikiem, fellahem — l i c z y tylko organizatorem produkcji, a się także, prace pod manualne warunkiem, iż wykonują najęci wyrobnicy. Niemniej ciekawe obserwacje etnograficzne zawdzięczamy Rabo z m a ł e g o miasta Raqqa, szczególnie ze środowiska zasiedziałych w nim mieszczan, którzy z niechęcią spoglądają na roje p r z y b y s z ó w ze wsi i wielkich miast. I tu r ó w n i e ż formalnie liczy się przynależność do poszczególnych klanu, mówi w s p ó l n o t rodowych, zalecane są małżeństwa w obrębie się o idealnej solidarności rodowców. Annika Rabo mieszczańskiego równocześnie podaje przykłady procesu rozpadu tego systemu, ustępującego rozwarstwieniu ekonomicznemu. Bogaci łączą się z bogatymi lub posiadającymi wpływy w życiu publicznym. Podobnie jak we wsi także i wśród mieszczan formalnie obowiązują rodzinnym i zawodowym. Ale m ł o d z i zasady honorowego p o s t ę p o w a n i a przyznają, że idealny, dziś szans wobec brutalnej konkurencji p r z y b y s z ó w honorowy z zewnątrz. T a k więc w życiu kupiec nie odstępstwa ma od honorowych, rodowych norm mieszczańskich tłumaczy się złym wpływem p r z y b y s z ó w z Aleppo i Damaszku, przede wszystkim pracujących rdzennym pytają mieszkańcom rozgoryczeni Raqqa. absolwenci „Któż szkół w GADEB. lepiej od nas i uniwersytetów Oni to zajmują zna po potrzeby powrocie Ale tak naprawdę to mieszczańskie ś r o d o w i s k o prowincjonalnego posady naszego należne regionu?" w rodzinne Raqqa nie zawsze strony. kwali­ fikacjami dorasta do potrzeb G A D E B . Hierarchia miasteczka wyraża się w systemie ceremo­ nialnych odwiedzin wzajemnych. K t o do kogo przychodzi, jak często, kto się z kim przyjaźni — oto cała sieć zasad, wedle których winien p o s t ę p o w a ć człowiek honoru. Cały czwarty rozdział p o ś w i ę c o n y życiu mieszczan z Raqqa jest dla etnografa bezcennym materiałem, g d y ż w s p o s ó b rzeczowy odmitologizowuje m n ó s t w o zagadnień etnografii współ­ czesnych miast bliskowschodnich. Annika Rabo obok zagadnień gospodarczych wiele miejsca p o ś w i ę c a rozwarstwieniu mieszczaństwa, ideologii, obyczajom, tradycji „starej" i tej, którą się dziś ś w i a d o m i e wprowadza. Relacje R a b o na temat pozycji i roli wykształconych m ł o d y c h kobiet niezamężnych, grup z a w o d ó w , jakie są dla dzisiejszej Syryjki uznane za „przyzwoite", i szybkiego procesu emancypacyjnego są prawdziwą rewelacją dla wszystkich, którzy interesują się z m i a n ą kulturową w społeczeństwach muzułmańskich. Piąty rozdział przedstawia świat ekspertów, inżynierów i administratorów G A D E B od strony ich marzeń, aspiracji i r o z c z a r o w a ń . Analizuje ich ś r o d o w i s k o rodzinne, lękliwą d b a ł o ś ć o „dobrą opinię" swoich małżonek, ewolucję nastrojów, od patriotycznego entuzjazmu po biurokratyczną rutynę. Szósty i s i ó d m y omawiają zagadnienia polityczne, które są tematem w i o d ą c y m c a ł e g o studium. Autorka szwedzka daje na k o ń c u bibliografię liczącą 118 pozycji, wydanych g ł ó w n i e w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, a także mały słowniczek najczęściej używanych terminów arabskich. C a ł o ś ć utrzymana jest w spokojnym, rzeczowym, chwilami trochę chyba zbyt beznamiętnym tonie. Z charakterystyczną dla S z w e d ó w powściągliwością autorka stara się f o r m u ł o w a ć sądy ostrożnie, a nawet chwilami j a k gdyby p o w s t r z y m y w a ł a się od d o ś ć oczywistych dla czytel­ nika (może polskiego czytelnika) konluzji. R a z i ć także musi używanie wobec Syrii terminu welfare state u kogoś, kto wzrastał w typowym zachodnim „państwie opiekuńczym", jakim jest Szwecja. Deklarowanie powszechnego dobrobytu i szczęścia jest udziałem wszystkich elit rządzących Trzeciego Świata, w tym naturalnie także i elity w Syrii, lecz dla pojęcia welfare state mamy j u ż chyba wypracowane pewne kryteria. Szkoda również, ż e autorka nie zajęła się rolą religii muzułmańskiej w aspekcie polityki rozwojowej i w o g ó l e czynnik �297 RECENZJE I OMÓWIENIA religijny został w rozważaniach Rabo potraktowany marginesowo, podczas gdy w rzeczywistości idee fundamentalistyczne na Bliskim Wschodzie nadają swoistej barwy coraz to nowym dziedzinom życia publiczngo tego regionu. Jasny, precyzyjny w y w ó d autorki jak gdyby stawał się mniej klarowny w k o ń c o w y c h rozdziałach. Pojawiają się w nich powtórzenia. Metodycznie m o c n ą stroną są w celach dokumentacyjnych przytaczane wypowiedzi rozmaitych informatorów, bardzo trafnie dobrane do toku rozważań. Staranny druk i d o s k o n a ł y papier ułatwiają lekturę dzieła. Szkoda, iż w paru miejscach nie usunięto drobnych nie­ d o k ł a d n o ś c i i o m y ł e k redakcyjnych, j a k np. w wypadku daty działalności Ibn Chalduna. Praca została wydrukowana po angielsku, jak zresztą poprzednie rozprawy antropologiczno-etnograficzne z tej serii wydawanej przez Instytut Antropologii Społecznej uniwersytetu w Sztokholmie. Tłumaczenie zostało — jak w poprzednich wypadkach — skontrolowane przez rodowitych A n g l i k ó w pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m . Szwedzcy antropolodzy konsekwentnie dbają o upowszechnianie swoich w y n i k ó w badawczych na całym świecie. Spośród 15 monografii wydanych między rokiem 1974 a 1986 przez ten ośrodek, i z reguły stanowiących efekty b a d a ń terenowych, dwie dotyczą indiańskich rezerwatów w Kanadzie, dwie inne traktują 0 problemach zaobserwowanych w północnej Kenii i uzupełnia je nadto rozprawa o tradycyjnej ekonomice pasterzy afrykańskiej sawanny. Po jednej przypada na Wyspy Dziewicze, Nepal, Jemen P ó ł n o c n y , Syrię, G a m b i ę i K o l u m b i ę . Cztery traktują o sprawach rozgrywających się we współczesnej Szewcji, lecz tylko jedna z owych trzech monografii omawia problemy rodowitych S z w e d ó w . Z p o z o s t a ł y c h bowiem jedna m ó w i o imigrantach asyryjskich z Turcji 1 Syrii oraz Iraku, druga zajmuje się mieszkającymi pod Sztokholmem imigrantami tureckimi, a trzecia traktuje o szwedzkich Lapończykach. Dzięki konsekwentnemu wydawaniu swoich prac w jednym z j ę z y k ó w światowych szwedzcy antropolodzy i etnografowie są czytywani i cytowani także i poza swoim krajem. Monografie serii sztokholmskiej zasługują na uwagę polskich e t n o g r a f ó w jako źródło cennych materiałów i jako przykład umiejętnego upowszechniania swoich osiągnięć naukowych. Leszek E D M U N D L E A C H , Culture and Communication. An Introduction to the use of structural Dzięgiel The logic by which symbols are connected. analysis in social anthropology, Cambridge University Press, 1985 „Obecnie z a r ó w n o w Wielkiej Brytanii, jak i w U S A większość a n t r o p o l o g ó w społecznych u w a ż a się za « f u n k c j o n a l i s t ó w » , tj. najogólniej rzecz biorąc za k o n t y n u a t o r ó w stylu pracy i tradycji Malinowskiego. W przeciwieństwie do nich Claude Lévi-Strauss jest antropologiem s p o ł e c z n y m k o n t y n u u j ą c y m tradycje, lecz nie styl pracy Frazera. N a j w y ż s z y m celem, jaki sobie stawia, jest raczej poznanie prawd dotyczących ludzkiej myśli n i ż poznanie f a k t ó w dotyczących organizacji p o s z c z e g ó l n y c h społeczeństw czy klas społecznych. Jest to różnica zasadnicza" (Leach 1973, s. 6). E. Leach, z którego książki pochodzą cytowane słowa, należy do najwybitniejszych a n t r o p o l o g ó w brytyjskich starszego pokolenia. Urodził się w 1910 r. w rodzinie należącej do klasy średniej. Studia politechniczne u k o ń c z y ł w Cambridge uzyskując stopień inżyniera, potem w latach trzydziestych zmienił zainteresowania i wstąpił do London School of Economics, gdzie studiował antropologię pod kierunkiem Bronisława Malinowskiego. W 1938 r. prowadził badania wśród K u r d ó w , w 1939 przebywał w Birmie badając K a c z i n ó w . Po wojnie p r z y g o t o w a ł dysertację d o k t o r s k ą opartą głównie na pracach publikowanych, g d y ż materiały zaginęły London mu w czasie wojny. Z a czasów Firtha był docentem w terenowe School of Economics, w 1953 przeszedł do Cambridge, gdzie został w y k ł a d o w c ą , a później rektorem Kings Collegu. W 1972 r. mianowano go profesorem (za: Kuper 1987, s. 203). Już pierwsza praca Leacha, Social and Economic Organization of Rowanduz Kurds, �298 RECENZJE I OMÓWIENIA która ukazaia się w 1940 г., byla zapowiedzią W tej krótkiej rozprawie zawarł on bowiem nowych treści w antropologii krytykę statycznego modelu brytyjskiej. funkcjonalnego, wypowiadając m. in. następujące charakterystyczne zdania: „nigdy nie istnieje absolutna z g o d n o ś ć z normą kulturową, w rzeczywistości sama norma istnieje jedynie jako stan napięcia p o m i ę d z y sprzecznymi interesami i rozbieżnymi nastawieniami". „Mechanizmu zmiany kulturowej m o ż n a p o s z u k i w a ć w reakcjach jednostek na ich z r ó ż n i c o w a n e interesy ekonomiczne i polityczne" (Kuper W 1987, s. 204). 1954 r. ukazała się nader interesująca Systems of Highland Burma, gdzie i najbardziej znana praca Leacha rozwija zapowiedziane w poprzedniej Political pracy wątki, stwierdzając m. in., że r ó w n o w a g a systemu m o ż e b y ć traktowana jedynie jako pewien model przyjęty do c e l ó w analizy, któremu jednak rzeczywistość nigdy nie odpowiada całkowicie. O b s e r w o w a ć tu bowiem zawsze m o ż n a współgranie przeciwstawnych interesów i sprzeczności, które są źródłem zmiany społecznej. W każdym systemie tkwi w zarodku jego przeciwieństwo, a do zmiany przyczyniają się zwłaszcza jednostki rywalizujące o władzę. Wykazał to na przykładzie s y s t e m ó w politycznych K a s z i n ó w : gumalo. gumsa i państwa Szan. Leach W typie gumsa składającym się z sześciu powiązanych lineaży zasada symetrii p o ł ą c z o n a jest z zasadą hierarchii. W procesie rozpadu lineażu trzeba w pewnym momencie zrezygnować z pokrewieństwa na rzecz hierarchii i traktować pewną część swoich krewnych j a k o n i e w o l n i k ó w . Należy więc d o k o n a ć wyboru p o m i ę d z y zasadą hierarchii i pokrewieństwa. Ukazując różnice p o m i ę d z y systemami pokrewieństwa wskazał dalej, że dotyczą one raczej „porządku idealnego", a nie „rzeczywistości prowadził (Kuper empirycznej". Leach swoją Do analizę, końca czy jednak na nie poziomie bylo wiadome, ideologii czy na jakim poziomie rzeczywistego działania 1987, s. 209). Naczelny problem, jaki wyłania się w propagowanej przez Leacha analizie strukturalnej, sprowadza się do odkrycia m e c h a n i z m ó w logicznych ujawniających sposób, w jaki tworzą koncepcje w umyśle, w sferze idei i odnoszą je następnie do zewnętrznej, ludzie obserwo­ wanej rzeczywistości. Jaki stopień realności m o ż e m y przypisać owym operacjom i czy są one niezależne od p r z e d m i o t ó w zewnętrznych? Jak wiadomo problem ten jest rozwiązywany dwojako. D e Saussure i jego europejscy kontynuatorzy w j ę z y k o z n a w s t w i e mieli tendencję do przyjmo­ wania ekstremalnie racjonalistycznego stanowiska i ignorowania p r z e d m i o t ó w zewnętrznych. Jest to oczywiście zniekształcenie analogiczne do tego, jakie przyjmowali pozytywiści traktując wszystkie fakty oraz rzeczy istniejące obiektywnie i niezależnie od naszego umysłu. D l a Leacha metoda Lévi-Straussa była znakomitym narzędziem analizy s y s t e m ó w idealnych. Nigdy jednak przystawały w przeciwieństwie do Lévi-Straussa dokładnie do obserwowanych nie uważał, aby te struktury idealne statycznych wzorów zachowania. (Kuper 1987, s. 215). Strukturalizm Lévi-Straussa przeniknął wpływy zaznaczyły się najwyraźniej do Wielkiej Brytanii j u ż w p o ł . X X w. w latach sześćdziesiątych. Leach. Needham i Jego Mary Douglas to trzy nazwiska głównych szermierzy sławy Lévi-Straussa, jakkolwiek neostrukturalizm brytyjski był zawsze w dużej mierze krytyczny. W 1970 r. Mary Douglas pisała: „ N i g d y nie powinno się p o z w o l i ć na prowadzenie analizy zwartego systemu kategorii m y ś l o w y c h , która by nie miała ewidentnego odniesienia do życia s p o ł e c z n e g o ludzi myślących w tych kategoriach" (cyt. z a : Kuper 1987, s. 240). W gruncie rzeczy więc większość strukturalistycznie zorientowanych a n t r o p o l o g ó w brytyjskich pozostała wierna tradycji klasycznego funkcjo- nalizmu. Jest on bowiem bliższy społecznej i emocjonalnej stronie życia, ukazując żywego człowieka, ś w i a d o m i e kształtującego swoją rzeczywistość. Niemniej Lévi-Strauss oddziałał nowego spojrzenia na kulturę jako s y s t e m ó w myślenia. twórczo na a n t r o p o l o g ó w na system skłaniając komunikacji i do W swojej doskonałej pracy Culture and ich do podjęcia Communication przyjęcia problematyki Leach pisze: „ T y m c z a s e m moja ogólna teza jest nam bliska i znana: kultura komunikuje. Z ł o ż o n a współ­ z a l e ż n o ś ć wydarzeń kulturowych sama w sobie przekazuje informacje tym, którzy uczestniczą w tych wydarzeniach. Przyjmując tę tezę m ó j g ł ó w n y cel sprowadza się do ukazania sy­ stematycznej procedury, przy pomocy której antropolog prowadzący obserwację uczestniczącą �RECENZJE 299 1 OMÓWIENIA m o ż e rozszyfrować informacje zawarte w z i o ż o n y c h całościach, jakie obserwuje" s. 2). Z a ­ danie to Leach znakomicie wypełnia. W ujęciu Lévi-Straussa strukturalizm jest metodą dzonych (a więc natury psycho-biologicznej) badania głębokich, ukrytych i wro­ struktur rządzących ludzkim umysłem. Jest to n i e ś w i a d o m a działalność umysłu, funkcjonująca u wszystkich ludzi na tych samych zasadach. Lévi-Strauss poszukuje więc uniwersaliów. Są to pewne mechanizmy logiczne, określające s p o s ó b tworzenia się koncepcji w ludzkich umysłach. Ich celem jest p o r z ą d k o w a n i e otaczającej rzeczywistości. Odkrycie tego sposobu nie jest rzeczą łatwą. Konieczne jest do tego najpierw znalezienie odpowiednich reguł transformacji, czyli reguł ich przenoszenia z jednego układu w drugi. Istnieje oczywiście wiele płaszczyzn w jednych dziedzinach dokonuje takiej transformacji, niemniej u w a ż a się, że się ona łatwiej niż w innych. Dlatego Lévi-Strauss pre­ feruje sztukę, język, a szczególnie mit. N a gruncie strukturalizmu d o k o n a ł o się rozszerzenie pojęcia znaku i znaczenia. Nie jest to znaczenie rozumiane psychologicznie, dla k o g o ś : nadawcy łub odbiorcy. „ D l a strukturalisty o znaczeniu o k r e ś l o n e g o znaku decyduje nie intencja m ó ­ wiącego, ani kontekst wypowiedzi, lecz pozycja, jaką zajmuje znak w systemie, do którego należy" (Rosner 1984, s. 71). Znaki j ę z y k o w e i niewerbalne nie posiadają znaczenia jako izolaty, lecz jedynie jako elementy systemu. Leach pisze: „dwa kluczowe punkty są tu na­ stępujące [1] znaki nie zdarzają się w izolacji, znak jest zawsze częścią zespołu przeciw­ stawnych z n a k ó w , które funkcjonują w ramach specyficznego kulturowego kontekstu, [2] znak tylko wtedy przekazuje informacje, gdy jest p o ł ą c z o n y z innymi znakami i symbolami na­ leżącymi do tego samego kontekstu". I dalej: „najbardziej o g ó l n ą tezą, jaką tu stawiamy jest ta, że symbole występują w zespołach i że znaczenie p o s z c z e g ó l n y c h symboli m o ż e b y ć odczytane nie w samym symbolu jako takim, ale jedynie poprzez przeciwstawienie go in­ nym symbolom" (s. 13 i 59). U podstaw języka, podobnie j a k działań społecznych, leżą bowiem działający ludzie sobie nie uświadamiają. struktury, których Kultury społeczeństw ludzkich różnią się między sobą tak j a k gramatyki p o s z c z e g ó l n y c h j ę z y k ó w . Niezależnie jednak od tych różnic wszystkie kultury mają jakąś głęboką, podstawową strukturę, której Lévi-Strauss właśnie poszukuje. Wysunął on hipotezę, że podstawowe myślenie u ludzi dokonuje się na bazie zasad rzenia par binarnych opozycji: dzień noc, czarny Dualizm ten ukazuje się w powierzchniowych biały, życie- śmierć, strukturach na różne duch sposoby, two­ ciało ale jest etc. to zawsze dzielenie świata na przeciwstawne elementy, których znaczenie zależy od tego co jest przeciwstawiane czemu. Jedno przeciwstawienie m o ż e b y ć wyrażone za p o m o c ą innego. Leach podaje przykład, że ubierając pannę m ł o d ą w białą suknię i w biały welon, a wdowę w czarną suknię i czarny welon, wykorzystujemy opozycję biały/czarny nie tylko, aby wy­ razić przeciwstawienie panna m ł o d a / w d o w a , ale również d o b r o / z ł o , szczęśliwy/smutny, czysty/ skalany (s. 19). D l a umysłu wszystkich ludzi charakterystyczne jest dążenie do p o r z ą d k o w a n i a zjawisk i ich klasyfikacji. Bardzo ważną cechą tego procesu jest, j a k pisze niszczenie ciągłości przestrzeni i czasu i dzielenie że ś r o d o w i s k o podzielonych nasze składa się z niezliczonej na odrębne klasy opatrzone liczby odrębnych osobnymi to odbywa się zgodnie z zasadami, według których Leach (1985, go na odcinki, dzięki czemu s. 22), uważamy, p r z e d m i o t ó w i wydarzeń, nazwami. I co więcej, j a k sobie wyobrażamy porządkowanie uporządkowana jest natura. Klasycznego przykładu dostarcza tutaj totemizm, który jest w pierwszym rzędzie systemem społecznej klasyfikacji. Wierzenia totemistyczne wiążą się z kultem g a t u n k ó w roślin­ nych i zwierzęcych opartym na wierze, że p o s z c z e g ó l n e grupy ludzkie w y w o d z ą swój r o d o w ó d właśnie od tych roślin i zwierząt, które stają się totemem tej grupy. Wierzenia te łączą się z o c h r o n ą tych g a t u n k ó w i szeregiem praktyk magicznych, które mają na celu pomno­ żenie gatunku. C o jednak faktycznie kryje się za tymi wierzeniami? Podążając za Leachem m o ż e m y o d t w o r z y ć zespół następujących „logicznych" kondensacji, jakich dokonuje Australijczyk w swoim u m y ś l e : 1) koncepcja w s t ę p n a : „wszyscy jesteśmy c z ł o n k a m i jednej grupy społecznej, p o n i e w a ż pochodzimy od w s p ó l n e g o przodka"; 2) „oni wszyscy są członkami jednej grupy społecznej, p o n i e w a ż p o c h o d z ą od w s p ó l n e g o przodka"; 3) „te białe ptaki to Orły, te czarne �300 RECENZJE I OMÓWIENIA ptaki to K r u k i " — to klasyfikacja dokonana w oparciu o obserwację Natury; 4) „ M y różnimy się od nich, tak jak Orły różnią się od K r u k ó w " - to prosta metafora; 5) „ M y różnimy się od nich, p o n i e w a ż ich pierwszy przodek był Orłem, podczas gdy nasz pierwszy przodek był Krukiem" — jest to logiczna kondensacja twierdzeń 1-4 (Leach 1985, s. 40). Przykład ten ilustruje s p o s ó b rozszyfrowywania kodu zawartego w poszczególnych pod­ systemach kulturowych, które powinno s t a n o w i ć jedno z g ł ó w n y c h zadań antropologa społecz­ nego. Wstępna teza Leacha była, j a k j u ż podkreśliłam, następująca: kultura komunikuje. Dzia­ łania, dzięki którym ludzie k o m u n i k u j ą się, są ekspresyjne i przeciwstawiane naturalnym c z y n n o ś c i o m biologicznym ludzkiego organizmu oraz działaniom technicznym. Działania ekspre­ syjne to te, „które albo po prostu m ó w i ą c o ś o stanie świata takim jakim on jest, albo inaczej, zmierzają do zmiany jego znaczenia przez dostarczenie wyjaśnienień metafizycznych" (s. 9). D z i a ł a n i a ekspresyjne m o ż n a klasyfikować j a k o : sygnały, znaki i symbole. Leacha jest nadanie tym trzem powszechnie u ż y w a n y m terminom wyraźnie Zasługą sprecyzowanego znaczenia. Przyjmuje on wstępne założenie, że wszystkie niewerbalne wymiary kultury, np. style ubierania się, rozplanowanie wioski, architektura, meble, ż y w n o ś ć , przyrządzanie po­ siłków, muzyka, taniec itp., zorganizowane są we wzory, tak jak dźwięki, s ł o w a i zdania w języku. Jego zdaniem m o ż n a równie zasadnie m ó w i ć o regułach ubrań, j a k o regułach gramatycznych rządzących wyrażeniami rządzących noszeniem mowy. Przekazy informacji, jakie odbieramy za p o m o c ą różnych z m y s ł ó w , m o ż e m y ł a t w o przekształcić jedne w drugie. T o co słyszymy, daje się przedstawić w postaci o b r a z ó w wizualnych. Tekst m ó w i o n y przekształcić w pisany, wizualny zapis utworu muzycznego muzyk przetwarza w można dźwięki oraz ruchy ramion, ust i p a l c ó w (s. 11). Leach stawia tezę, że wszystkie rodzaje postrzegania zmysłowego muszą „logicznego" przebiegać mechanizmu, według który tego pozwala samego kodu. przekształcać Musi obrazy istnieć pewien wzrokowe w rodzaj dźwiękowe, dotykowe lub zapachowe. N a l e ż y jednak pamiętać, że istnieje jedynie przybliżone p o d o b i e ń s t w o p o m i ę d z y porozumiewaniem się za p o m o c ą języka m ó w i o n e g o albo pisanego a przekazywaniem informacji poprzez zachowania niewerbalne. N a przykład, gdy tworzymy symbole w snach lub poezji czy też nowe konwencje nie będą one przekazywały w inny s p o s ó b . Natomiast żadnych niewerbalnego zachowania, możemy informacji, o ile nie zostaną b y ć pewni, że dodatkowo wyjaśnione budując nowe zdania w ojczystym języku m o ż e m y oczekiwać, że zostaniemy natychmiast zrozumiani przez swoje audytorium. Z a p o d s t a w o w ą j e d n o s t k ę komunikowania przyjmuje Leach tzw. „wydarzenie komuniku­ jące", tzn. gdy A przekazuje jakieś informacje na temat B . Związki p o m i ę d z y przekazującą informację j e d n o s t k ą metaforyczne A a informacją В mogą b y ć automatyczne (sygnały), (symbole) lub metonimiczne (znaki). Kluczowe rozróżnienie terminologiczne, jakie proponuje Leach, to rozróżnienie między s y g n a ł e m i o z n a k ą . S y g n a ł zachodzi wówczas, gdy związek między A i В jest mechaniczny i automatyczny, np. widok pożywienia wywołuje w z m o ż o n e wydzielanie śliny; uczucie pragnienia zmusza mnie do natychmiastowego u psa poszuki­ wania c z e g o ś do picia. O z n a k a zachodzi wtedy, gdy A wskazuje na B , ale p o m i ę d z y A i В nie ma ż a d n e g o związku przyczynowo-skutkowego. opisowy i jest arbitralnie ustalony z n a c z e n i a (signa) i o z n a k i „dym ludzkiego W jest wskaźnikiem danej wyboru. Oznaki ognia", ale symbolu Oznaki dzielą związek pomiędzy naturalne dotyczą są uznawane wyboru. Znaczenia z kolei m o g ą wypadku Związek p o m i ę d z y A i В ma charakter kulturze. się z kolei na n a t u r a l n e . Znaczenia to wszystkie związki dokonywane na zasadzie arbitralnego ludzkiego np. w za oznaki z w i ą z k ó w naturalnych, również na być dalej podzielone na s y m b o l e A i В jest metaforyczny, np. zasadzie i gdy znaki. x, y, z w równaniu algebraicznym oznaczają odpowiednio cenę sera, masła i chleba lub gdy korona jest u ż y w a n a jako marka piwa czy też gdy wąż w R a j u jest symbolem zła. We wszystkich przykładach A i В p o c h o d z ą z różnych k o n t e k s t ó w kulturowych i związek p o m i ę d z y nimi jest metaforyczny, całkowicie arbitralnie ustalony. Natomiast ze znakami mamy do czynienia w ó w c z a s , gdy p o m i ę d z y A i В zachodzi rzeczywiście j a k i ś wewnętrzny związek; chociaż �RECENZJE I OMÓWIENIA 301 jest on też kulturową konwencją. Niemniej A i В p o c h o d z ą z tego samego kontekstu kulturowego i związek p o m i ę d z y nimi jest metonimiczny, np. korona jest znakiem władzy królewskiej, mitra jest znakiem biskupa etc. Rozróżnienie pomiędzy metaforą a metonimia pochodzi od Jakobsona. Lévi-Strauss dla oznaczenia tych z w i ą z k ó w używał terminów „paradygmatyczny" i „syntagmatyczny". Podobne rozróżnienie spotykamy w muzyce, gdzie harmonia jest przeciwstawiana melodii. W przybliżeniu mamy tu następujące ekwiwalencje: S y m b o l / Z n a k — M e t á f o r a / M e t o n i m i a ^ = Związek p a r a d y g m a t y c z n y / Ł a ń c u c h syntagmatyczny = Harmonia/Melodia (s. 9-16). Związki metaforyczne i metonimiczne są c z ę s t o ze sobą przemieszane i znaczenie nierzadko zależy od transformacji z jednego typu do drugiego i na odwrót. Lévi-Strauss ukazał to na przykładzie mitu. Rozbija on najpierw syntagmatyczny łańcuch całej mitycznej historii na sekwencje pojedynczych e p i z o d ó w . Potem przyjmuje, że każdy epizod jest metaforyczną transformacją k a ż d e g o innego. Także mit jako c a ł o ś ć m o ż e b y ć u w a ż a n y za palimpset nakładających się na siebie metaforycznych transformacji (s. 25). Przemieszanie z w i ą z k ó w metaforycznych i metonimicznych jest charakterystyczne dla wszel­ kich r o d z a j ó w ludzkiego komunikowania się. Ilustruje to Leach m. in. na przykładzie błędów, jakie popełnia czarownik oddziałując magicznie na włosy potencjalnej ofiary X . P o d s u m o w u j ą c jego w y w ó d m o ż n a stwierdzić na przykład, ż e : gdy włosy rosną na głowie X są one metonimicznym znakiem X (częścią całości). G d y znajdują się w rękach czarownika, w ó w c z a s jedynym połączeniem, jakie występuje p o m i ę d z y X a jego włosami, jest werbalne stwierdzenie „to są włosy X " , p o m i ę d z y tym stwierdzeniem a X zachodzi więc związek metaforyczny. O t ó ż czarownik myli ten metaforyczny symbol z metonimicznym znakiem. N a s t ę p n i e zaczyna on traktować przypisany znak tak, jakby był on naturalnym wskaźnikiem i na koniec interpretuje on przypuszczalny wskaźnik jako sygnał zdolny do w y w o ł a n i a automatycznych konsekwencji na odległość (wierząc, że odprawiając rytuał m o ż e rzeczywiście wyrządzić szkodę X ) . Jedna z g ł ó w n y c h p o m y ł e k czarownika polega na niedostrzeganiu faktu, że włosy oddzielone od swojego naturalnego kontekstu, tzn. g ł o w y ofiary, zmieniają swoje znaczenie (s. 31). Znak staje się symbolem. Wprowadzony przez Leacha żargon jest męczący, ale sprecyzowanie formalnych rozróżnień p o m i ę d z y tymi trzema zasadniczymi typami dyady komunikacyjnej: sygnałami, znakami i symbolami, jest w praktyce użyteczne, p o n i e w a ż dzięki przyjęciu tych rozróżnień w prak­ tyce często ze sobą mieszanych m o ż e m y postrzegać świat tak, jak go postrzegamy. Lévi-Strauss widział p o d s t a w o w ą cechę sposobu klasyfikowania zjawisk przez ludzi w ustalaniu opozycji binarnych. N o w o ś c i ą w p r o w a d z o n ą przez Leacha b y ł o wskazanie trzeciej pośredniej, dwuznacznej i otoczonej tabu kategorii p o m i ę d z y opozycjami binarnymi nie będącej ani A , ani B . Jest ona swego rodzaju anomalią. Tę propozycję ilustruje Leach m. in. na przykładzie pojęcia granicy. Oddzialając j e d n ą klasę od drugiej za p o m o c ą symboli tworzymy granice dla dziedziny, która z natury swej jest ciągła. Wszystkie granice są przedmio­ towymi przerwami w tym, co z natury jest ciągłe (sąsiadujące ogrody oddzielone są płotami, granice p a ń s t w o w e przez pasy „ziemi niczyjej"). Odnosi się to z a r ó w n o do przestrzeni, jak i do czasu. Biologiczny u p ł y w czasu, którego fizycznie d o ś w i a d c z a m y , jest ciągły, stajemy się po prostu coraz s t a r s i . . . , „cały czas". A b y zmierzyć ten doświadczany przez nas czas, korzystamy z takich urządzeń, jak zegary i kalendarze i rozbijamy continuum czasowe na odcinki— sekundy, minuty, godziny, dnie, tygodnie. K a ż d y segment ma określony czas trwania, ale przerwy p o m i ę d z y nimi teoretycznie nie mają wymiaru czasowego. Jednak gdy odwracamy ten czas p o j ę c i o w y w społeczny, w ó w c z a s każda taka nie posiadająca wymiaru czasowego przerwa będzie z a j m o w a ł a określony czas. N a przykład zmiana statusu n i e ż o n a t e g o w ż o n a t e g o p o j ę c i o w o jest tylko w y m i a n ą kategorii, ale gdy ujmujemy rzeczy na poziomie działania wymaga ona odprawienia rytuału, który zabiera pewien czas (następuje w „czasie niczyim"). Granica stanowi więc tę linię, która oddziela dwie sfery społecznej czasoprzestrzeni, które m o ż n a scharakteryzować jako normalne, czasowe, wyraźnie oddzielone, centralne i świeckie, ale sama granica jest nienormalna, dwuznaczna, bezczasowa i święta, �302 RECENZJE 1 OMÓWIENIA często otoczona tabu. We wszystkich niemal społeczeństwach ludzkich przekraczanie granic i p r o g ó w związane jest z rytuałem, podobnie j a k przechodzenie z jednego statusu społecznego do drugiego. Przeprowadzając społeczne rozróżnienie p o m i ę d z y dzieckiem a d o r o s ł y m tworzymy sztuczną granicę, p o n i e w a ż z biologicznego punktu widzenia nie ma tu żadnej wyraźnej „przerwy". Wobec tego my musimy jej d o k o n a ć . Fizyczne okaleczenia ciała podczas inicjacji dokonywane są celem wprowadzenia właśnie takiego progu, punktu p r z e ł o m o w e g o czy punktu wejścia. Wszystko, co zostało w takim wypadku usunięte z ciała (włosy, zęby, napletek itp.), uważane jest za „brudne", za „sprawę nie na miejscu". Działanie to zapewnia czystość naszych społecznych kategorii; okaleczone ciało zostaje „oczyszczone". Opozycja czysty/brudny ma głębokie korzenie psychologiczne. K a ż d e dziecko w pewnym momencie zaczyna się interesować następującymi kwestiami: „ K i m jestem?", „Jakie są granice mojej osoby?", „Czy moje fekalia, moja uryna. m ó j pot, moje nasienie są częścią mojej osoby, czy nie?". Wydzieliny ludzkiego ciała są niejako zbędne, a wszystkie otwory ludzkiego ciała tworzą progi. Wydzieliny powinny stać się więc ośrodkiem tabu i w istocie w większości społeczeństw ludzkich są one prototypem „brudu", z k t ó r e g o każdy powinien się oczyścić. Jednak w takiej całkowicie oczyszczonej postaci człowiek nie miałby żadnych styczności ze światem zewnętrznym i z innymi jednostkami. Byłby wolny od dominacji innych, ale zarazem cał­ kowicie bezsilny. W oczyszczaniu się z owego granicznego brudu tkwi zatem pewien paradoks, który m o ż n a wyrazić za p o m o c ą następującej ekwiwalencji: Czysty/Brudny Impotencja/ /Potencja. Nasuwa się tu wniosek, że moc jest umiejscowiona w brudzie (s. 62). Ten paradoks jest m. in. źródłem wielu rytuałów religijnych oraz występującej w wielu religiach tendencji do wiązania świętości z a r ó w n o z zachowaniem ascetycznym, jak i rozwiązłym. Skoro bogowie są nieśmiertelni, fakt. że m o g ą się r o z m n a ż a ć przez stosunki seksualne, stanowi anomalię. Dalej skoro ludzie są śmiertelni byłoby anomalią, gdyby nie rozmnażali się przez stosunki seksualne. D l a boga-człowiek a anomalią jest z a r ó w n o rozmnażanie się przez stosunki seksualne, jak i nie rozmnażanie się w ten s p o s ó b . Znaczna większość wierzeń i praktyk religijnych w różnych kulturach m o ż e być wyjaśniona na zasadzie tego paradoksu. P o t ę g a b ó s t w jest często ł ą c z o n a z potencją seksualną. Wszyscy bogowie w klasycznej i orientalnej mitologii byli w y j ą t k o w o rozpustni. R ó w n o c z e ś n i e jednak powszechnie m o ż n a było o b s e r w o w a ć tendencję, że mężczyźni aspirujący do osiągnięcia całkowitej świętości p o d p o r z ą d k o w y w a l i się reżimowi seksualnej ascezy. Paradoks ten rozwiązywany był w mitach religijnych na różne sposoby. Jednym z nich było przyjęcie, że pierwszy przodek płodził dzieci dopiero w bardzo podeszłym wieku. Adam spłodził Seta w wieku 130 lat, Abraham spłodził Isaaka mając lat sto. Oddzielano też seks od grzechu przez przyjęcie założenia, że prorok został niepokalanie poczęty przez świętą kobietę, która dawno j u ż przekroczyła wiek odpowiedni do rodzenia dzieci lub była bezpłodna z innych p o w o d ó w , jak Sara, Rebeka, Rachela. Elżbieta itp. (s. 73). Innym rozwiązaniem w odniesieniu do b o g a - c z ł o w i e k a jest przypisywanie mu s t o s u n k ó w z ladacznicą, która następnie staje się świętą przodkinią. „ L u d z k o ś ć " Jezusa potwierdzać miały fakty, że wiązał się on z ulicznicami, do których należała Maria Magdalena. W tego typu historiach seks pozostaje koniecznie zły, ale potencja seksualna świętego jest faktem uznanym. Mimo to zachowuje on swój ascetyzm w obliczu zepsucia. Leach podaje na to szereg przykładów, zaczerpniętych m. in. z mitologii chrześcijańskiej i hinduskiej. Wypływa 7 nich ogólny wniosek, że ascetyzm jest środkiem do osiągnięcia osobistej czystości, podczas gdy zachowanie ekstytyczne (rozwiązłe) sprzyja osiągnięciu mocy mi­ stycznej. Te dwuznaczności obecne w mitologii religijnej m o ż n a też o b s e r w o w a ć w patrylinealnych. egzogamicznych grupach linneażowych. Kobieta, która wchodzi do lineażu poprzez małżeństwo, uznawana jest p o c z ą t k o w o za obcą. Jest w pewnym sensie c z y m ś złym w drugim etapie, kiedy staje się matką nowych c z ł o n k ó w dobra. Jest symbolem cnoty i czystości, antytezą obiektu lineażu, seksualnego. i nieczystym. Ale staje się wewnętrznie �RECENZJE 303 I OMÓWIENIA Zarysowują się tu więc następujące ekwiwalencje: zona seksualna brudna grzeszna matka aseksualna czysta bezgrzeszna Wzór ten odpowiada d w ó m Mariom w mitologii chrześcijańskiej: Marii Matce Dziewicy i Marii Magdalenie (s. 75). Kwestia ta wiąże się jak najściślej z wyjaśnieniem tabu incestu. Istnieje wiele teorii na ten temat, ale żadna z nich nie jest w pełni zadowalająca. Leach sugeruje, że transformacja żona matka jest absolutnie nieodwracalna. Istnieje też przeciwieństwa pomiędzy tymi kategoriami. Jest to nowa wersja tezy Malinowskiego, że funkcją tabu incestu jest ochrona przed pomieszaniem się ról społecznych i konfliktami, jakie mogłyby z tego tytułu wynikać. Lévi-Strauss oddziałał na antropologię brytyjską przede wszystkim swoją teorią pokrewień­ stwa, zawartą w słynnych Elementarnych udanej próbie zastosowania strukturach pokrewieństwa, teorii tranformacji do s y s t e m ó w ambitnej, c h o ć pokrewieństwa niezbyt występujących od Australii do Północnej Syberii. Koncepcje zawarte w terminach pokrewieństwa, takie jak „ o j c o s t w o " czy „małżeństwo", są w pierwszym rzędzie ideami tworzonymi w umyśle, a nie odbiciem obiektywnej, materialnej rzeczywistości istniejącej w zewnętrznym świecie. Stąd, rozważania na temat kategorii pokre­ wieństwa i reguł małżeńskich mogą być ł a t w o przekształcone w pewien rodzaj algebry. Leach jednak sugeruje, że związek p o m i ę d z y tą algebrą pokrewieństwa a faktami bezpośrednio obserwowanymi w terenie jest często bardzo pośredni. Jego zdaniem do problematyki pokrewień­ stwa należy p o d c h o d z i ć z wielką ostrożnością. R ó ż n o r o d n o ś ć reguł małżeńskich, z jakimi spotykamy się w różnych społeczeństwach, jest uderzająca: w jednych społeczeństwach zakazuje się kategorycznie wszelkich małżeństw p o m i ę d z y krewnymi, w innych g ł ó w n y m nakazem małżeńskim jest ożenek z kobietą spokrewnio­ ną. Na drugim końcu znajdują się społeczeństwa zezwalające na małżeństwo z każdą niemal kobietą, która nie jest matką czy r o d z o n ą siostrą. R e g u ł y małżeńskie stanowią system klasyfikacji i służą określaniu środowiska społecznego danej jednostki. N a przykład „skoro wolno mi się pobierać z siostrą X , wobec tego moja własna kategorii kobiet, z którymi X m o ż e się pobierać" do zakłada zasadę wzajemności i równości. T y dajesz mi żonę, j a oddaję ci w zamian swoją siostrę. Istnieją jednak reguły zakładające przeciwną implikację: „jeśli mnie wolno się pobierać z siostrą X , to X nie m o ż e mojej siostry" reguła: siostra należy ta reguła ustawia nas w nierównej pozycji. Reguły takie mają poślubić ogromne znaczenie dla strukturyzacji wszystkich samoregulujących się społeczeństw. W krótkim eseju Leach nie czuje się przygotowany do bardziej s z c z e g ó ł o w e g o rozważania wszystkich teoretycznych implikacji reguł małżeństwa i pokrewieństwa. Ogranicza się więc jedynie do kilku uwag. Tak więc. reguły egzogamii służą nie tylko identyfikacji i ściślejszemu odróżnianiu grup descendencji, ale posiadają one także negatywną implikację zagęszczania całego systemu. Skoro nie wolno nam się pobierać wewnątrz danej grupy, musimy poszukiwać partnerów małżeńskich na zewnątrz. Reguły endogamii z kolei, które zakazują małżeństwa z osobami p o c h o d z ą c y m i z innych s e g m e n t ó w tego samego systemu (np. dziewczyna indyjska z kasty wyższej nie m o ż e poślubić mężczyzny z kasty niższej; Biały z Afryki Południowej nie m o ż e ożenić się z Czarną kobietą z tego kraju, Żyd nie m o ż e wziąć za ż o n ę nie-Żydówki) wywołują na ogół silne emocje i niepokoje. test ortodoksji to, Jednakże na ogół Żydzi od 2500 że mężczyzna Żydzi, i jego ż o n a rzeczywistość nigdy nie odpowiada lat łączyli się tylko z kwakrzy, katolicy uważają winni b y ć wyznawcami Żydówkami, tej często samej za wiary. ściśle tej normatywnej idei. Gdyby stanowiliby dziś zapewne odrębną rasę. Jednakże świadectwa genetyczne wskazują, że tak nie jest. O g ó l n e spostrzeżenie Leacha mówi, że reguły dotyczące obserwowanych faktów. zawierania małżeństw dotyczą raczej idei aniżeli empirycznie �RECENZJE I OMÓWIENIA 304 Na koniec, to co podkreślał Lévi-Strauss, gdy występuje reguła: „ja (mężczyzna) poślubić córkę brata mojej matki, ale moja siostra nie m o ż e poślubić matki", w ó w c z a s grupy descendencji ł ą c z o n e są w p a r y — j e d n a grupa, to druga, to „otrzymujący żony". Stosunek ten zakłada swego mogę syna brata swojej „dający żony", rodzaju nierówność, która znajduje odbicie w miejscowej ideologii politycznej (s. 68). W przeciwieństwie do Lévi-Strausa Leach twierdził, ż e system wyborów małżeńskich nie stanowi niezależnego zjawiska, ale dostosowany jest do w a r u n k ó w politycznych i ekono­ micznych danego społeczeństwa. Jeśli dający żony posiadają w danej strukturze wyższy niż otrzymujący żony, zależy to przede wszystkim od r ó ż n e g o statusu i ekonomicznego tych grup (Kuper 1987, s. 229). Nie można więc status politycznego sprowadzać reguł małżeńskich do uniwersalnych cech ludzkiego u m y s ł u , ale należy je wyjaśniać w kontekście konkretnych w a r u n k ó w społeczno-ekonomicznych. T o samo odnosi się do reguł pokrewieństwa. Stanowią one o wiele bardziej skompliko­ wany problem i dlatego nie zostały tu szerzej o m ó w i o n e . Jeśli np. Trobriandczycy mają w zakresie stosunków pomiędzy i siostrą, bratem to dlaczego Tonga mają układ - j i synem ojcem układ — -f--|~, — + — • Jeśli brat matki jest częścią atomu pokrewieństwa, to dlaczego nie spotykamy awunkulokatu w każdym miejscu i czasie. O w a algebra pokrewieństwa nie przystaje do rzeczywistości wiążą się bezpośrednio podnoszonym ze stosunkiem empirycznej. Te trudności Lévi-Straussa do historii problemem j a k ż e przez jego adwersarzy. Lévi-Strauss rozmija się z konkretną często rzeczywistością historyczną, pomija c e l o w ą i ś w i a d o m ą działalność ludzi, która zawsze zmierza do przekształ­ cania zastanej rzeczywistości, a związek życia ludzkiego z konkretną rzeczywistością nie jest przypadkowy. Przejawia się on m. in. w stałej obecności ludzi tu i teraz. Pomijając dziedzictwa przeszłości historyczny wymiar rzeczywistości, Lévi-Strauss w życiu staje bezradny wobec wyjaśnienia przyczyn r ó ż n o r o d n o ś c i kulturowej. Z uwagi na to, że p o k r e w i e ń s t w o okazało się zjawiskiem zbyt mocno osadzonym w realiach życia społecznego, Lévi-Strauss zwrócił się do mitologii, która stanowiła właściwsze pole do poszukiwania czystych struktur mentalnych. W mitologii, jak pisał, oswobodzony jest na tyle, by prowadzić rozmowę z samym sobą „umysł ludzi i uwolniony jest od przymusu zajmowania się przedmiotami i uznaje siebie za c o ś , co sprowadza się w jakiś sposób do postrzegania siebie j a k o podmiotu" Lévi-Straussa nie był kartezjański. Nie uważał (za: Kuper 1987, on, że człowiek universum w swoim umyśle podążając za logiką czystego, s. 233). Racjonalizm tworzy prawdziwy model logicznego argumentu w sensie arystotelowskim, czyli posługując się ścisłe ustalonymi, łatwymi do wyodrębnienia „matematycznej logiki". W koncepcji Lévi-Straussa w sposób niejako poetycki, posługując człowiek się metaforami, to zilustrować na przykładzie pseudo-logiki tworzy w umyśle analogiami myślenia mitycznego. i regułami powiązania symbolami. Można Gdy analizujemy czynności techniczne, jest dla nas rzeczą oczywistą, że A jest różne od В i że nie one b y ć równocześnie u w a ż a n e za identyczne. W wypadku mito-logiki zwykłe mogą argumentacja jest akurat odwrotna. W mitologii chrześcijańskiej np. Matka Boga jest D z i e w i c ą , B ó g - s y n z Boga—ojca, mimo że B ó g - o j c i e c , I chociaż nawet głęboko wierzący został zrodzony B ó g — s y n i D u c h Święty byli jednym i tym samym. chrześcijanie mają trudności ze zrozumieniem takich tajemnic, to jednak z pewnością nie m o ż n a twierdzić, że koncepcje teologiczne są nielogiczne i pozbawione znaczenia. Posiadają one znaczenie, ale odnosi się ono do rzeczywistości metafizycznej. Nie m ó w i m y : wierzę, że 2 x 2 ~ 4; jest to dla nas pewnik. Ilekroć jednak używamy zwrotu „ja w i e r z ę . . . " , wiąże się on z ostrzeżeniem, że reguły zwykłej logiki nie mają tu zastosowania. Najbardziej fundamentalną cechą mitologiki jest o d w r ó c e n i e zwy­ k ł e g o doświadczenia. Istotną i g ł ó w n ą ideą wszystkich doktryn religijnych jest zaprzeczenie faktu, że śmierć zakłada unicestwienie jednostki. Dlatego wprowadza się pojęcie „tamtego świata" istniejącego w j a k i m ś „innym czasie". Dlatego przeciwstawia się ludzkiej bezsilności wszechmoc b o g ó w . Rytuały religijne są właśnie próbą ustalenia pomostu a „tamtym światem", za pośrednictwem którego wszechmoc pomiędzy „tym" boża m o ż e zostać przekazana �RECENZJE bezsilnemu szamani, które człowiekowi. media, mogą N a straży pustelnicy, tego pomostu a może być równocześnie stoją on być także bogami 305 1 OMÓWIENIA i ludźmi, święte osoby— kapłani, zamieszkany przez jak też c e c h o w a ć prorocy, bóstwa wcielone, się szeregiem innych przeciwstawnych cech. Istota b ó s t w a polega m. in. na tym, że przerasta ono samo i jednoczy wszelkie przeciwieństwa. i potencję seksualną Wierzenia przypisujące są tutaj dobrym przykładem. bogom równocześnie siebie ascetyzm Historie tego typu nie są po prostu wymyślone celem ćwiczenia się w sztuce paradoksu. Mają one często implikacje praktyczne. Pobożny Bramin ma np. o b o w i ą z e k spłodzenia męskiego potomka, ale jest on także moralnie z o b o w i ą z a n y do wycofywania się stopniowo w kierunku ascetyzmu (s. 74). Mit ilustruje więc tezę, że kategorie, za p o m o c ą których porządkujemy świat, tworzą się na zasadzie dowolnego zestawienia p o d o b i e ń s t w i przeciwieństw. Jeśli mają one charakter arbitralny, to u ich p o d ł o ż a muszą leżeć pewne zasady o bardziej uniwersalnym charakterze. O m ó w i o n e tutaj s k r ó t o w o p o g l ą d y Leacha p o c h o d z ą z książki, której polski przekład ukaże się niebawem nakładem P W N - u . Jest to zasygnalizowanie pracy orginalnej i ciekawej, pomyślanej jako wprowadzenie do analizy strukturalnej w antropologii społecznej. Najbardziej godne uwagi jest przedstawienie formalnej aparatury pojęciowej dotyczącej k o d ó w informa­ cyjnych w terminach powszechnie znanego, codziennego doświadczenia. miejscach posługuje się faktami zaczerpniętymi z założenia, że dla początkującego z monografii Autor w niewielu antropologicznych, czytelnika najbardziej zrozumiałą wychodząc antropologią jest ta, która wiąże się 7 jego własnym doświadczeniem ż y c i o w y m . Jedyna monografią etnograficzną, na jaką często powołuje się Leach. jest Biblia. Oryginalnym wkładem Leacha jest przedstawiona w ostatnim paragrafie strukturalna analiza logiki ofiary oparta na danych zawartych w księgach Starego Testamentu Exodusie i Leviticusie. W ujęciu Leacha i talentem godnym strukturalizm staje się jasny, a analizy prowadzone Wyrazem rosnącego było i pojawienie blisko na Zachodzie zainteresowania systemami myślenia się. obok związana są ze s w o b o d ą odnotowania. strukturalizmu. takich z nią antropologia nurtów, symboliczna i postrzegania jak antropologia oraz etnonauka kognitywna i nowa etnografia. Antropologia kognitywna to s p o s ó b podejścia kładący szczególny nacisk na badanie procesów myślenia i postrzegania przedstawicieli różnych także e t n o n a u k ę i nową etnografię Sapir. Twierdził on, że zachowanie kultur. Niektórzy terminem tym określają nurty, którym początek dał właściwie znacznie wcześniej kulturowe jest zachowaniem symbolicznym a kultura to pojęcie abstrakcyjne, obejmujące sieć idei i w z o r ó w zachowania c z ł o n k ó w danego społeczeń­ stwa. Jest to zarazem pojęcie, które posiada różne znaczenia dla poszczególnych Te właśnie indywidualne centrum zainteresowań znaczenie, jakie ludzie przypisują „kulturze", stać się antropologa. Właściwy ruch zwany etnonauka z a p o c z ą t k o w a n y został artykułem Warda Componential jednostek. powinny Analysis... z 1956 r. Stwierdził on, że każde s p o ł e c z e ń s t w o Goodenougha posiada własny u m y s ł o w y szablon lub m a p ę kultury, obejmującą wszystko to, co jednostka musi wiedzieć, aby skutecznie działać w swoim środowisku. Etnonaukę określa jako m e t o d ę . W jej alternatywnej nazwie („nowa etnografia") zawarte jest jednak pewne założenie teoretyczne: kultura istnieje jedynie w umysłach jej nosicieli. Jest to więc koncepcja skrajnie racjonalistyczna i men- talistyczna. Aby uzyskać informacje całkowicie wolne od kategorii myślowych antropologa, przedsta­ wiciele etnonauki zwracają się do procedur lingwistycznych, używając głównie języka tubyl­ czego celem odtworzenia własnych klasyfikacji informatora. K o ń c o w y m efektem stępowania winno być uzyskanie kompletnego modelu danego tubylca. Jest to technika ogromnie do zbierania informacji z zakresu czasochłonna, wycinkowych dlatego badacze ograniczają się dziedzin, takich jak kategorie klasyfikacje roślin itp. M o ż n a więc uznać, że nowa etnografia, danych, jakkolwiek u jej p o d ł o ż a z wieloma krytycznymi. Podkreślano, V głosami - Hnojanliu Pobka. i H - > leżą pewne takiego po­ uniwersum charakterystycznego dla założenia że badaczy koloru, to nowa technika zbierania teoretyczne. zachowań Spotkały zawsze się one interesowało �306 RECENZJE i OMÓWIENIA bardziej to. co ludzie robią, aniżeli to, co się dzieje w ich głowach (odkrycie tego jest bowiem zadaniem niewykonalnym). Poza tym jest to orientacja zbyt indywidualistyczna i racjonalistyczna i przez to uniemożliwiająca p o r ó w n y w a n i e , badania ilościowe i ustalanie o g ó l n y c h prawidłowości. Niektórzy jednak wierzą, że u podstaw „emicznych klasyfikacji tubylczych leżą jakieś uniwersalne struktury organizujące ludzkie myślenie i zachowanie i że etnonauka, która nigdy nie posługiwała się tak zwartym systemem teoretyczno-metodologicznym jak strukturalizm Lévi-Straussa. pozwoli te zasady odkryć. W ramach tej orientacji Anthony Wallace z a p r o p o n o w a ł tzw. koncepcję „labiryntu poznawczego" (mazeway). Terminem tym określa on właściwą jednostce mapę poznawczą, obejmującą reguły ról społecznych i odpowiadające im zachowania. K a ż d a jednostka organizuje w pewien s p o s ó b swoje doświadczenie i nie powiela mapy innych jednostek. „Labirynt poznawczy" obejmuje jedynie dziedziny ważne z punktu widzenia wzajemnych oczekiwań partnerów interakcji, umożliwiające właściwe zachowanie i przewidywanie jego rezultatów. Ż a d n a jednostka nie rozporządza jednak całą wiedzą swojego społeczeństwa i dlatego po­ trzebuje innych ludzi, którzy ją uzupełniają. Jest to koncepcja skrajnie indywidualistyczna, ale jak wskazywał S a p i r — w ł a ś n i e owo psychologiczne podejście do kultury, z punktu widzenia konkretnej jednostki, kryje w sobie większe m o ż l i w o ś c i niż przyjmowanie z góry założenia, że kultura jest c z y m ś gotowym i danym. Badając indywidualne doświadczenie jednostki m o ż e m y więcej p o w i e d z i e ć o kulturze, niż dokonując tradycyjnego etnograficznego inwentarza cech kulturowych. T a k a zdepersonalizowana kultura jest zawsze pewną abstrakcją, modelem zachowania, który jest realizowany inaczej przez każdą jednostkę. Edward Sapir tak pisał na ten temat: „doszedłem do wniosku, że to właśnie mniemanie o kulturze, iż jest ona gotowa i dana stanowi najpoważniejszą przeszkodę w rzeczywistym rozumieniu kultury i przemian kulturowych oraz ich związku z o s o b o w o ś c i ą " (Sapir 1978, s. 144). Proponuje on następujące tematy, które powinny stać się przedmiotem dociekań antropologa: „poznanie porządku, w jakim wzorce kulturowe i ich fragmenty pojawiają się w psychice dziecka, co wymaga starannych i drobiazgowych badań jego rozwoju od narodzin, powiedzmy do 10 roku życia, analiza relewantności tych w z o r ó w dla rozwoju o s o b o w o ś c i dziecka, wreszcie pod koniec proponowanego okresu należałoby zbadać, j a k a część badanej kultury ma dla dziecka istotne znaczenie. C o więcej, należałoby ustalić, jaki stopień świadomej i nieświadomej systematyzacji oraz scalenia w z o r ó w jest dziecku dostępny. Trudne to zapewne, lecz nie niemożliwe [...] Zaryzykowałbym przepowiednię, że uzyskane w ten s p o s ó b pojęcie kultury, będzie zapewne niejasne i niepełne okaże się donioślejsze w skutkach i bardziej życiodajne niż przypinane do tej czy innej zbiorowości karty inwentaryzacyjne, które zwycza­ jowo nazywamy kulturą (tamże. s. I45-I4d). To psychologiczne podejście Sapira oddziałało niewątpliwie na późniejsze koncepcje antropologii kognitywnej. W jej ramach m o ż n a wyodrębnić nurt zwany antropologią symboliczną. Jego przedstawiciele podzielają przekonanie, że kultura jest systemem symboli, które posiadają różne funkcje znaczące i symboliczne. Niektórzy uważają, że jest to tylko odmiana szerszej tradycji funkcjonalistycznej. Uczonymi, których poszukiwania mieszczą się w tym nurcie, są: C . Geertz, D . Schneider, V. Turner i M . Douglas. David Schneider badał amerykańskie systemy pokrewieństwa jako systemy symboli, traktowane niezależnie od s y s t e m ó w socjologicznych i biologicznych. Pokrewieństwo to nie tylko fakty biologiczne. Symbolizuje ono wartości, takie j a k utrwalenie solidarności grupy, wzajemnej współpracy, norm zachowania itp. Clifford Geertz zajmuje się religią jako systemem symboli, który wyjaśnia i umacnia naturę otaczającego świata i utrwala emocje, z jakimi ludzie postrzegają świat rzeczywisty. Religia, to symboliczna interpretacja istoty ludzkiej egzystencji, istoty życia i porządku świata. Victor Turner, uczeń Maxa Gluckmana, zwraca swoje zainteresowania również na religię i rytuał jako zespoK symboli. Stara się zrozumieć, co te symbole znaczą dla c z ł o n k ó w danego społeczeństwa, opierając swoje rozważania na materiałach terenowych dotyczących plemienia Ndembu. �RECENZJE 1 OMÓWIENIA 307 Mary Douglas rozwinęła innego rodzaju podejście do badania symboli. P r ó b o w a ł a ona znaleźć symbole uniwersalne, te mianowicie, które pojawiają się w wielu okresach i w wielu kulturach. Inspiracją do jej badań były prace Durkheima i Maussa dotyczące prymitywnych s y s t e m ó w klasyfikacji. Przyjmuje ona, sensie porządek naturalnymi że porządek symboliczny odzwierciedla symbolami, dodając m. in. symbolizm międzykulturowym (wg: Garbarino dotyczący ludzkiego Są to próby oscylujące w o k ó ł t e m a t ó w nieobcych Lévi-Straussowi. kognitywnej oraz i pewnym ciała relatywizm symbolicznej, w aspekcie 1977, s. 83-84). Te dwa stanowiska łączy racjonalistyczne spojrzenie na kulturę, dzieli natomiast indywidualistyczne, nastawienie w społeczny i wysuwa hipotezę, że m o ż n a p o s z u k i w a ć tego, co nazywa ona kulturowy badaczy wywodzący mieszczących się zapewne z się tradycji w psychologiczne nurcie antropologii Boasowskiej. określa się też czasem, niezbyt uprzejmie, jako ostatnie tchnienie relatywizmu Etnonaukę kulturowego. LITERATURA Garbarino 1977 M . S. Sociocultural Theory in Anthropology. A Short History, New Y o r k - Chicago- San Francisco i in. Goodenough 1956 W. Componential Analysis and the Study of Meaning, „Language", nr 32, s. 195-216. K u p e r A. 1987 Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Ł ó d ź , Wydawnictwo Łódzkie. Leach E. 1973 Lévi-Strauss, Warszawa. Rosner K. 1984 Strukturalne badania sztuki i kultury, „Studia estetyczne", t. 19. Sapir E. 1978 Język, kultura, osobowość, Warszawa. Barbara A D A M K U P E R , Między charyzmą nictwo Łódzkie, Ł ó d ź 1987, ss. 283 a rutyną. Olszewska-Dyoniziak Antropologia brytyjska. 1922-1982, Wydaw­ Status antropologii społecznej lub kulturowej jako ważnej dyscypliny nauki uznawany jest nie tylko w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, gdzie od dawna rozwijała się ona szczególnie bujnie, ale również w wielu krajach Europy, w Ameryce Łacińskiej, Indii, Australii i dużej części Afryki. Jej przedmiot (za wzorem A m e r y k a n ó w ) ujmowany jest dziś szeroko — antropologia to nauka badająca początki, rozwój i istotę g a t u n k ó w ludzkich. Tak rozumiana antropologia rozpada się na cztery działy: antropologię fizyczną, społeczno-kulturową, archeologię i antropologię lingwistyczną. W praktyce jednak tak szerokie pojmowanie antropologii pozostaje na o g ó ł w sferze deklaracji, p o n i e w a ż — z wyjątkiem Franza Boasa, który istotnie poruszał się swobodnie po tych czterech polach — inni antropolo­ gowie zawężają swe zainteresowania do tzw. antropologii społeczno-kulturowej, którą określa się jako naukę o początkach kultury, kierunkach jej rozwoju i współczesnym zróżnicowaniu kultur ludzkich. W taki s p o s ó b definiuje również etnografię Wielka encyklopedia powszechna (Warszawa 1964, s. 500). Tradycyjny podział na etnografię, etnologię i antropologię stracił już dziś bowiem na znaczeniu. Wszystkie te gałęzie stopiły się w jedną naukę (antropologię) ujmującą swój przedmiot bardzo szeroko jako badanie ludzkości we wszystkich formach �308 i RECENZJE aspektach jej istnienia, j a k o całokształt I OMÓWIENIA emiprycznej i teoretycznej wiedzy o człowieku i jego kulturze. T o . co wyróżnia antropologię od innych nauk humanistycznych i społecznych, to ujął szerokie i ogólne to następująco: spojrzenie na „etnologia sprawy człowieka, daleka jest od kultury, społeczeństwa. ograniczania się do roli G . Picon jednej z wielu nauk społecznych i humanistycznych [...] jest właściwie uogólnieniem badań nad człowiekiem, jest ich aspektem teoretycznonaukowym, ich aspekt empiryczny" (Panorama myśli Bez względu na reprezentowane prawność i komplementarność historycznego stanowisko trzech gdy inne dyscypliny przedstawiają teoretyczne, sposobów tylko Paryż 1960, s. 183). antropolog musi uznać podejścia badawczego: pełno- holistycznego, i p o r ó w n a w c z e g o . Holizm oznacza badanie istot i grup ludzkich w kate­ goriach c a ł o ś c i o w e g o wytworami podczas współczesnej. wzoru życia, i działaniami postuluje kulturowymi. badanie z w i ą z k ó w Metoda historyczna w i współzależności antropoologii między sprowadza się do próby opisaniai przebiegu ludzkiej ewolucji biologicznej i kulturowej oraz umieszczenia różnych w z o r ó w życia w perspektywie historycznej. Metoda p o r ó w n a w c z a zaś bada zróżnicowanie kulturowe zmierzając do wyjaśnienia p o d o b i e ń s t w i różnic między kulturami oraz do wykrycia cech stałych tkwiących w tych różnicach i podobieństwach. Wszystkim naukom, z jakimi jest związana, antropologia dostarcza perspektywy historycznej oraz wskazuje na konieczność uwzględniania w ich analizach relatywizmu kulturowego. Z uwagi na wzrastającą Adama Kupera Dotyczy spotkała rolę antropologii w integracji nauk ze zrozumiałym zainteresowaniem się ona przecież rozwoju antropologii w kraju, o zachowaniu środowiska gdzie dyscyplina ta książka naukowego. ma szczególnie świetne tradycje i z którego wywodzi właściwie swój początek. A k a d e m i c k ą pozycję zdobyła antropologia w 1884 г., kiedy to Edward Burnett Tylor, sławny twórca ewolucyjnych s c h e m a t ó w rozwoju kultury, objął wykłady na Uniwersytecie w Oxfordzie. Ostateczny profil współczesnej antropologii spoleczno-kulturowej ukształtował się właśnie w krajach anglosaskich, przy czym plejada liczących się w nauce światowej uczonych w y w o d z ą c y c h się z tych krajów jest długa (przypomnijmy tu m. in. J . Lubbocka, J . Frazera, E . Smitha, B. Malinowskiego, A. R . Radclifie-Browna, E . Evans-Pritcharda. R . Firtha, E . Leacha. A . Richardsa. L . H . Mor­ gana, A . L . Kroebera. C . Kluckchohna. R . Benedict, M . Mead, R . Lintona. i i n ) . Kuper przedstawia obraz antropologii zasadnicze zmiany, jakie zaszły brytyjska, np. w porównaniu brytyjskiej ostatnich sześćdziesięciu w refleksji antropologicznej z amerykańską, lat w tym okresie. charakteryzowała się ukazując Antropologia rozwojem podejścia holistycznego, które mistrzowsko zastosowane w badaniach trobriandzkich Bronisława Malinow­ skiego d o p r o w a d z i ł o do zasadniczej reorientacji teoretyczno-metodologicznej i z a d e c y d o w a ł o o funkcjonalistycznym kształcie tej dyscypliny. Funkcjonalizm w antropologii oznacza ujmo­ wanie e l e m e n t ó w kulturowych w kategoriach ich wzajemnych pow"iązań, bazując na założeniu, że szczegóły zwyczaju rozpatrywane w izolacji „są tak pozbawione znaczenia, jak oddzielne litery alfabetu". Amerykanie zarzucali c z ę s t o antropologom brytyjskim ignorowanie historii, nieprzykładanie wagi do zmienności kultur, pomijanie psychologicznego wymiaru rzeczywistości kulturowej, wyłączanie z zakresu ich zainteresowań takich a s p e k t ó w kultury, jak technologia, folklor, sztuka, wychowanie lub język oraz pomijanie badań p o r ó w n a w c z y c h się do krajów W s p ó l n o t y Kuper - i ograniczanie Brytyjskiej. o czym sam pisze we „Wstępie" - s p o w o d o w a ł prawdziwe wrzenie w środowisku a n t r o p o l o g ó w brytyjskich, przedstawiając je w s p o s ó b anegdotyczno-obrazoburczy, niejednokrotnie do o d b r ą z o w i e n i a jego pomnikowych postaci. Zacznijmy od prowadzący Malinowskiego. Kuper twierdzi, że Malinowski uważał się za proroka, p o s t a ć mesjanistyczną, której zasługą było nie tylko wypracowanie metody badań terenowych, ale niemalże stworzenie nowej dyscypliny akademickiej. „Całe pokolenie jego n a s t ę p c ó w nauczone antropologia społeczna rozpoczęła się na Trobriandach w 1914 r." (s. zupełnie było sądzić, 9). Nie jest iż to stwierdzenie tak dalekie od prawdy ~ - antropologia istotnie zyskała własne ramy teoretycznometodologiczne wraz z pojawieniem się funkcjonalizmu Malinowskiego. W innym miejscu Kuper przytacza opinię Lowiego: „Malinowski zajęty jest zawsze dwoma ulubionymi rozrywkami. Albo w y w a ż a drzwi otwarte, albo z rozdrażnieniem wyszydza �RECENZJE I OMÓWIENIA 309 prace, które go osobiście nie pociągają" (s. 36). Warto podkreślić, że opinia ta wyszła spod pióra antropologa amerykańskiego, krytykowanego za skrajnie atomistyczne i dyfuzjonistyczne podejście do kultury. Ośmieszane bylo zwłaszcza jego określenie kultury jako bez­ ładnej mieszaniny „strzępów i łat" (shreds and patches) nie przejawiającej żadnych cech integracji ani c a ł o ś c i o w e g o wzoru. Gdyby więc Lowiemu w porę w y w a ż o n o otwarte drzwi, nie popełniałby z pewnością takich błędów. Powyższy cytat wskazuje jednak na inną tendencję. Podczas gdy etnologowie w Polsce i na świecie dostrzegają w teoretycznym dorobku Malinowskiego szereg nieprzemijających wartości i z powodzeniem przystosowują jego model m. in. do badania współczesnych t y p ó w instytucji, antropologowie brytyjscy pomijają milcze­ niem lub znacznie bardziej krytycznie oceniają teoretyczną spuściznę po Malinowskim, podkreślając głównie jego zasługi jako znakomitego nauczyciela i badacza terenowego. Niemniej Kuper w pełni docenia i rozumie znaczenie generalizacji historycznych Malinow­ skiego: „wielkość Malinowskiego leży w jego zdolności chwytania w sieć teorii rzeczywistego c z ł o w i e k a : dumnego i dwulicowego, przyziemnego i m y ś l ą c e g o . Malinowski zaszczepi! swoim studentom bezcenną ś w i a d o m o ś ć napięcia, jakie istnieje zawsze p o m i ę d z y tym, co ludzie m ó w i ą , a tym. co czynią, p o m i ę d z y dążeniami jednostek a porządkiem s p o ł e c z n y m " (s. 49). Podkreśla też znaczenie okrytej przez Malinowskiego zasady wzajemności, służącej stwarzaniu więzi p o m i ę d z y ludźmi i stanowiącej potężny czynnik kontroli społecznej. O wielkości Malinowskiego świadczyło poznanie Trobriandczyka w całej pełni jego człowieczeństwa, skierowanie analizy na to, co w obcej kulturze jest powszechne, uniwersalne, właściwe także nam. P r z e m o ż n e oddziaływanie Malinowskiego na antropologię brytyjską trwało od 1924 do 1938 r. Po tym okresie nastąpiła dominacja orientacji socjologicznej, rozwijanej przez drugiego wybitnego luminarza funkcjonalizmu w antropologii Alfreda R . Radcliffe-Browna, który w 1937 r. objął katedrę antropologii społecznej na Uniwersytecie w Oxfordzie. Ten entuzjasta Durkheima położył szczególny nacisk na badanie s y s t e m ó w i p r o c e s ó w społecznych, stworzywszy podwaliny dla nurtu określanego mianem „socjologii p o r ó w n a w c z e j " . Malinowskiemu natomiast zarzucano często niedostateczne rozpracowanie teorii systemu s p o ł e c z n e g o i sprowadzanie wyjaśnień do biologizmu i płytko rozumianego psychologizmu, b ę d ą c e g o połączeniem teorii instynktów M c Dougalla i teorii s e n t y m e n t ó w Shanda. W proponowanym przez Malinow­ skiego podziale potrzeb na biologiczne, pochodne i psychiczne m o ż n a się d o p a t r y w a ć dalekich z w i ą z k ó w z koncepcją Marksa (podstawa materialna, struktura społeczna i ideologia), ale Kuper podkreśla, że jest to bardzo niedojrzałe zrozumienie p o g l ą d ó w Marksa i zreduko­ wanie marksizmu do pewnego rodzaju dietetyki (s. 45). Anglicy, zapewne przez sentyment dla swojego rodaka, skłonni są przypisywać większe zasługi w określeniu kształtu przyszłej antropologii brytyjskiej Radcliffe-Brownowi. Skonstruował on, j a k pisze Kuper, „bardziej precyzyjny zestaw pojęć do opracowania metariałów etno­ graficznych" (s. 51). W związku z tym nasuwa się pytanie, dlaczego większość znanych i d o s k o n a ł y c h monografii funkcjonalnych wyszła spod pióra u c z n i ó w Malinowskiego, uczestników jego seminariów, m. in. A . Richardsa, R . Firtha, I. Schapery, E . Evans-Pritcharda i in. Większość uznanych teorii dotyczących kultury pierwotnej (gospodarki, rodziny, prawa, magii, religii) wiąże się z nazwiskiem Malinowskiego. T o on przede wszystkim obalał mylne poglądy, p o r z ą d k o w a ! fakty, dostarczał nowych p r o w o k u j ą c y c h idei, a jego pozornie m a ł o frapujące teoretycznie pojęcie instytucji o k a z a ł o się narzędziem niezwykle skutecznym w badaniu zjawisk kulturowych. N a czym więc polegał wkład A . R . Radcliffe-Browna? Badane zjawiska dzielił on na trzy typy: techniki, reguły zachowania i zwyczaje o b r z ę d o w e , związane z sytuacjami zmian w życiu s p o ł e c z n y m . Interesowały go „sytemy faktycznych s t o s u n k ó w zależności p o m i ę d z y jednostkami pełniącymi określone role społeczne". Badacz ten posługiwał się często pojęciem „struktury społecznej" rozumianej jako „suma wszelkich społecznych relacji p o m i ę d z y wszyst­ kimi jednostkami w danej chwili" (s. 72). Wbrew Malinowskiemu uważał posługiwanie się pojęciem kultury za m a ł o przydatne w konkretnych badaniach: „ N a u k a o kulturze nie jest możliwa. M o ż n a badać kulturę jedynie jako cechę systemu społecznego [...], badając �310 RECENZJE I OMÓWIENIA kulturę bada się zawsze akty z a c h o w a ń określonej grupy o s ó b . które p o w i ą z a n e są ze sobą w strukturze społecznej" (s. 75). Drugi c z ł o n tej wypowiedzi byłby w pełni akceptowalny także dla Malinowskiego, utożsamianie badań nad kulturą z badaniem struktury społecznej, jak to czynił ale Radcliffe- -Brown, p r o w a d z i ł o w konsekwencji do niedostrzegania i pomijania szeregu zjawisk kulturo­ wych, takich j a k gospodarka, magia i religia pierwotna, wychowanie, folklor, sztuka. I fak­ tycznie. Radcliffe-Brown i jego uczniowie ograniczali pokrewieństwa, systemów politycznych, rzadziej s p o s ó b uprawiania antropologii co rozumiał ograniczenie się na o g ó ł do badania przez Radcliffe-Browna „ k o l e k c j o n o w a n i e m się jedynie do systemów prawa. Nie bez racji Edmund Leach nazwał sporządzania typologii motyli", przez struktur społecznych bez naukowego wyjaśniania zjawisk i formułowania praw naukowych. Podejście Radcliffe-Browna było uboższe od teorii Malinowskiego przez faktyczne eliminowanie jednostki biologicznych w analizie funkcjonalnej. Fakt ten zapewne s p o w o d o w a ł , i potrzeb że Radcliffe-Brown p o z o s t a ł właściwie bezradny wobec problematyki zmiany kulturowej, podczas gdy Malinowski podjął ją, mimo że jego propozycje w tym względzie uznano za niezadowalające, i wskazał na istotne czynniki zmian, jakimi są modyfikujące się w różnych sytuacjach potrzeby ludzkie oraz na to, że zmiany mają na o g ó ł charakter instytucjonalny. Należy także podkreślić, że u Radcliffe-Browna pojęcie „struktury" nie m i a ł o nic w s p ó l n e g o z podobnym pojęciem stosowanym przede wszystkim budowanym później przez Lévi-Straussa, dla którego struktura była w umyśle ludzkim modelem rzeczywistości. Radcliffe-Brown pisał na ten temat do Lévi-Straussa: „ U ż y w a m terminu «struktura spoteczna» w znaczeniu tak odmiennym zapowiada od korzyści. pańskiego, Podczas że prowadzenie gdy dyskusji jest nie dla Pana struktura społeczna tylko nie trudne, ma ale nic i nie wspólnego z rzeczywistością, lecz z budowaniem modeli, j a u w a ż a m strukturę społeczną za rzeczywistość" (s. 73). Łączenie pojęcia „struktury" z rzeczywiście obserwowalnymi stosunkami społecznymi przetrwało w antropologii brytyjskiej nawet wówczas, gdy przyjęcie koncepcji Lévi-Straussa i żywa na nią reakcja skłoniły badaczy do zajęcia się systemami myślenia i spojrzenia na kulturę jako na system komunikowania. Antropologia brytyjska pozostała jednak zawsze funkcjonalistyczna, a Edmund Leach — c z o ł o w y kontynuator idei Lévi-Straussa w anglojęzycznym środowisku naukowym — u w a ż a ł , że prace antropologiczne do badania struktur idei, jak to uwzględniać Leacha, rzeczywiście postulował obserwowalne r ó w n i e ż ó w porządek wzory nie m o g ą się ograniczyć jedynie francuski strukturalizm, lecz stosunków międzyludzkich. winny W idealny nie zawsze przystaje do zewnętrznej, zawsze przekonaniu obserwowalnej rzeczywistości, jak to zakładał Lévi-Strauss. M o ż n a powiedzieć, że dzięki znakomitej szkole, jaką stanowił funkcjonalizm brytyjski, antropologia w tym kraju p o z o s t a ł a empiryczna i po­ wiązana z praktyką, a zarazem otwarta na nowe prądy intelektualne, przygotowana do ich oceny krytycznej i reinterpretacji. Te nowe prądy w ujęciu E . Evans-Pritcharda, to przede M . Gluckmana i E . Leacha, wszystkim neofunkcjonalizm uwzględniający problematykę konfliktu s p o ł e c z n e g o oraz neostrukturalizm reprezentowany również w głównej mierze przez Leacha, a także — Needhama, M . Dauglas, W. Turnera. W latach pięćdziesiątych u Evans-Pritcharda, Gluckmana i Leacha pojawiają się pierwsze próby krytyki statystycznego modelu funkcjonalnego. w rzeczywistości Leach sama pisał: „ N i g d y norma nie istnieje absolutna z g o d n o ś ć z n o r m ą istnieje jedynie j a k o stan napięcia pomiędzy kulturową, sprzecznymi interesami i rozbieżnymi nastawieniami. Mechanizmu zmiany kulturowej m o ż n a w- reakcjach jednostek Leach, stanowi profesor na ich z r ó ż n i c o w a n e Uniwersytetu obecnie jedną interesy w Cambridge i przez z najwybitniejszych postaci Jego praca Culture and communication poszukiwać ekonomiczne i polityczne" (s. pewien rektor College, w czas Kings brytyjskiej antropologii 204). społecznej. będąca znakomitym wprowadzeniem w reguły analizy strukturalnej, stanowi zarazem oryginalny wkład w strukturalizm. Leach przede nie zgadza się z Lévi-Straussem, jakoby „uniwersalne" struktury mentalne wszystkim właściwe były wszystkim ludziom. W jego przekonaniu są one właściwe tylko niektórym, a poza tym — uwarunkowane kulturowo i zależne od w a r u n k ó w ekonomiczno-politycznych danego społeczeń­ stwa. Leach nie zgadza się także z tym, jakoby myślenie u ludzi d o k o n y w a ł o się jedynie �RECENZJE I OMÓWIENIA 311 na zasadzie tworzenia opozycji binarnych. Postuluje wprowadzenie trzeciej, pośredniej kategorii, która nie jest ani A, ani В — jest dwuznaczna, stanowi w pewnym sensie anomalię i przez to otoczona jest tabu. Taką kategorią jest np. pojęcie granicy czasowej, przestrzennej lub społecznej. W wielu społeczeństwach przekraczanie p r o g ó w i granic społecznych wiąże się z różnego rodzaju rytuałami. Wiele z tych rytuałów traktuje się jako rytuały oczyszczenia, zapewnienia czystości naszym s p o ł e c z n y m kategoriom. Leach nakłania do traktowania analiz strukturalnych z ostrożnością, dostarcza jednak przekonujących d o w o d ó w na ich p ł o d n o ś ć p o z n a w c z ą , pod warunkiem wykorzystania precyzyjnej aparatury analitycznej w postaci do­ kładnie zdefiniowanej terminologii, określającej charakter z w i ą z k ó w między kodami zawartymi w obserwowanych zachowaniach kulturowych a informacjami, jakie one przekazują. Kuper ocenia krytycznie ostatnie lata rozwoju antropologii brytyjskiej. W latach 1972-1982 wielu znakomitych u c z n i ó w Malinowskiego osiągnęło już wiek emerytalny, ż e g n a n o ich wielką liczbą ksiąg p a m i ą t k o w y c h , a nowi profesorowie nie zdołali przejąć przywództwa. wując rozwój antropologii brytyjskiej w latach siedemdziesiątych Podsumo­ i osiemdziesiątych uważa, że okres ten charakteryzuje się raczej konserwatyzmem u m y s ł o w y m . Kuper Antropologów mniej interesowały problemy socjologiczne, a koncentrowali się na badaniu p r o c e s ó w poznania. Znalazło to wyraz w pojawieniu się dwu n u r t ó w określanych jako „antropologia kognitywna", „ n o w a etnografia", „etnonauka". Obojętni też byli na osiągnięcia nauki światowej w zakresie antropologii lub innych związanych z nią dyscyplin, skupiając się na badaniu etnograficznych detali. Teoria w coraz mniejszym stopniu zaprzątała głowy a d e p t ó w tej dyscypliny na rzecz doskonalenia metod obserwacji i zdobywania wszechstronnej wiedzy historycznej, j ę z y k o w e j i in. na temat regionu, który ma stanowić przedmiot badań. O wyborze motywu przewod­ niego w badaniach decyduje zaś najczęściej nie teoria, ale preferencje profesora, u pisze się pracę lub też m o ż l i w o ś ć uzyskania większych którego dotacji na badania. Czyżby upadający R z y m ? Nie jest zapewne tak żle. N i e p o k o j ą c e zjawisko, o którym pisze m o ż e wiązać się z tym, że nie pojawiła się jeszcze nowa indywidualność byłaby zdolna z d o m i n o w a ć umysły, tak jak kilkadziesiąt lat temu naukowa, inwencji teoretycznej. Może to także j a k pisze która Malinowski, a także — być m o ż e — i z tym, że przerost wiedzy ściśle etnograficznej ograniczył w pewnym śmiałość więc Kuper, Kuper —kwestia stopniu „skromności i braku ambicji" (s. 243). Praca Kupera, mimo że przygotowana rzetelnie i ukazująca d o k o n a ł y się w myśleniu o człowieku świecie, nieco istotne przemiany, jakie w ciągu ostatnich sześćdziesięciu lat w Anglii i na rozczarowuje. Pisana jest jakby z pozycji dumnego syna Albionu, który m o ż e sobie p o z w o l i ć na autoironię, ukazanie własnych słabości i spojrzenie na zagadnienie z pełnym dystansu krytycyzmem. Autor nie proponuje też ż a d n e g o Odnośnie do Malinowskiego np. podaje m. in., że jego własnego własne stanowiska. noty biograficzne (umieszczane np. w Who is who) podkreślały zawsze dwa elementy: „szlacheckie pochodzenie ze strony obojga r o d z i c ó w oraz doktorat w 1908 roku sub auspicias Imperatoris, co było najwyższym zaszczytem akademickim w monarchii austro-węgierskiej" (s. 19). Cieszymy się, że w kraju, w którym tak wielką wagę przykłada się do nobilitacji a n t r o p o l o g ó w (w trudnym okresie lat siedemdziesiątych aż trzech z nich otrzymało nominacje szlacheckie), nasz rodak j u ż w chwili przybycia na teren Wielkiej Brytanii spełniał te warunki. Barbara Olszewska-Dyoniziak H E I D E N I X D O R F F , H E I D I M U L L E R , Weisse Western - Rite Roben. Von den Farbordnungen des Mitlelalters zum individuellen Farbgeschmack. Mit einem Beitrag von Bernhard Zepernick und Else-Marie Karlsson-Stresse, Berlin 1983, 218 ss. 115 fot. Omawiana publikacja p o w s t a ł a równolegle do wystawy na ten sam temat, przygotowanej przez Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Museum für Vólkerkunde (Abt. Europa) i Museum für Deutsche Volkskunde w Berlinie. Zaprezentowano na niej zbiory z 31 �312 RECENZJI; I OMÓWIENIA m u z e ó w krajowych i zagranicznych, w tym z Bazylei. Berna, Wiednia, Salzburga, Amsterdamu, Hagi. Brukseli. Paryża. Zamieszczony na końcu książki spis e k s p o n a t ó w (s. 191-207) wprawdzie nie podaje ich kolejnej numeracji, ale ilościowo zapewne przekraczają one ponad 700 sztuk, gdyż składają się z a r ó w n o z pojedynczych pozycji, j a k i całych z e s p o ł ó w tworzących komplety. Intencją autorek w przypadku publikacji i wystawy było przedstawienie historii odzieży nie od strony kroju. tj. formy i zestawu poszczególnych części czy ich zdobnictwa, ale od strony kolorystyki, jej zmienności w czasie, znaczenia i funkcji, począwszy od średnio­ wiecza, kiedy p o d p o r z ą d k o w a n a byla pewnym prawom i uzależniona od naturalnych ś r o d k ó w barwiących oraz zwyczajowych tradycji, aż po współczesne indywidualne upodobania. R ó w n o ­ legle autorki starały się o d p o w i e d z i e ć na szereg wiążących się ze sobą i nurtujących je pytań. np. jak d ł u g o i gdzie z a c h o w a ł o się respektowanie symbolicznego znaczenia kolorów, jak długo przetrwało w poszczególnych grupach społecznych prawo posługiwania się określoną kolorystyką i czy kolory są wyrazicielem stanów psychicznych," estetycznych, intelektualnych itp.? N a podstawie badań okazuje się, że do polowy X I X w. (1856), kiedy to przez angielskiego chemika. Wiliama Henry'ego Perkin'a, wynaleziony zosta! barwnik syntetyczny, stosowany w odzieży kolorystyka była ograniczona. Warunkowały ją barwniki pochodzenia naturalnego, przede wszystkim roślinnego, j a k : urzet (Isatis tinctoria), narzana (Rubia tinctorum), rezeda (Reseda luteo/a), indygo (Indigotera tinctoria), szafran (Crocus sativas), oraz zwierzęcego ~ purpura (Murex hrandaris) czy szkarłat (Coccínea) powszechne w całej Europie. Dzięki anilinie udało się uzyskać czyste i zróżnicowane w odcieniach barwy, które d o ś ć prędko zdobyły świat. Po Rewolucji Francuskiej nowe prądy m o d y stosunkowo szybko docierały na wieś, tak więc popularny w ó w c z a s kolor szary w niedługim czasie ustępuje miejsca szerokiej palecie kolorystycznej. N a skutek jednak zachodzących zmian społecznych i gospodarczych nie podlega ona żadnym ograniczeniom, jakie zgodnie z hierarchią społeczną, a potem stosownie także do praw przeciw zbytkom, obowiązywały, np. we Francji od k o ń c a X I I w., w Hiszpanii od X I I I w., a w Holandii i Niemczech od polowy X I V w. W X V i X V I w. przestrzegano ich surowo. W X V I i X V I I w. prawom tym p o d p o r z ą d k o w a n o , oprócz gatunku tkanin, kolorystyki i formy odzieży, także różne jej detale, jak obramowania czy obszycia obrzeży, jej długość oraz stosowanie o z d ó b . W X V I I I w. wszelkich tych z a k a z ó w coraz mniej przestrzegano, a po Rewolucji Francuskiej znikają z a r ó w n o zarządzenia, j a k i funkcjonujące normy. Pozostały jednak pewne tradycje kolorystyczne, których znaczenia m o ż n a dopatrzeć się w obowiązujących niegdyś regułach i obyczaju. Utrwaliły się one w pewnych grupach społecznych i zawodowych. Znane są także przypadki, kolorystycznego wyróżniania się odzieży niektórych prowincji, stanowiących w przeszłości np. odrębne księstwo czy własność kościelną. Odpowiednia kolorystyka podkreślała rangę wartości i upodobania estetycznego, podobnie jak czyniły to różnego rodzaju obszycia czy koronki albo hafty, np. złote lub srebrne. Miały więc przysługujące im tekstylia, kolory i ozdoby tylko stany wyższe, d u c h o w i e ń s t w o , miało je mieszczaństwo, rzemieślnicy i urzędy, a także wydziały fakultatywne w uniwersytetach. Odzież chłopska, zwłaszcza kobiece suknie i spódnice — j a k wskazują średniowieczne źródła, np. rękopis heidelberski albo zwierciadło saksońskie z początku X I V w. — były w kolorze szarym, brunatnym lub brunatno-fioletowym i w dużej mierze takie pozostały do X X w. Stosunkowo rzadko u ż y w a n o koloru niebieskiego lub czerwonego. Dopiero w X V I I w. kolor niebieski upowszechnia się w odzieży odświętnej, podczas gdy kolor czarny, wzorem hiszpańskiej mody. uważany był w tym czasie i nieco później w kręgach mieszczańskich za uroczysty i odświętny. Niemniej na wsi ani niebieski, ani czerwony kolor nie występują często. Przeważają raczej nadal barwy szare, wynikające z naturalnej kolorystyki surowca, jakim była wełna i len. Niejednokrotnie je mieszano, uzyskując melanż czarno- lub szaro-biały, co praktykowano przede wszystkim przy wyrobie popularnego lodenu. N a urozmaicenie kolorystyki w odzieży wiejskiej, a także jej symbolicznego znaczenia niemały wpływ wywarł Kościół katolicki, w którym np. żałobne znaczenie mają kolory czarny, fioletowy i biały. �RECENZJE i Również 313 OMÓWIENIA kolorystyka przypisywana p o s z c z e g ó l n y m świętym patronom i świętom oddziałała na wprowadzenie jej do odświętnej odzieży na wsi. Omawiana publikacja składa się z 5 podstawowych rozdziałów, p o ś w i ę c o n y c h szczegółom d o t y c z ą c y m kolorystyki, techniki pozyskiwania barw. znaczenia i kształtowania się ich symboliki p o c z ą w s z y od c z a s ó w średniowiecznych aż po współczesne. Mowa tutaj także o harmonii barw wyrażonej w tkaninach i kompozycji przy zestawianiu poszczególnych- części odzieży. Najobszerniejszą część opracowania (s. 83-170) stanowi analiza popularnych w odzieży ko­ l o r ó w : szarego i brunatnego, białego, ż ó ł t e g o , czerwonopurpurowego. r ó ż o w e g o , niebieskiego, zielonego, czarnego oraz czerwonego i niebieskiego jako k o l o r ó w Matki Boskiej i Chrystusa, dalej ich funkcji, symboliki i zastosowania na szerokim tle p o r ó w n a w c z y m , wykorzystującym materiały z różnych krajów europejskich. Ostatni wreszcie rozdział p o ś w i e c o n o relacji po­ między kolorystyką odzieży a człowiekiem, tj. jego fizjonomią, psychiką itp., nadto uzależnieniu kolorystyki odzieży od pogody. C a ł o ś ć zamyka obszerne zestawienie literatury przedmiotu (s. 209-218). Na koniec warto podkreślić, że opracowanie zawiera wiele cennych wiadomości wiążących się z kolorystyką odzieży i strojów z a r ó w n o warstw elitarnych, jak chłopskich, z jej historią i prawami, jakim podlegała w ciągu minionych wieków, a także wiążących się z tendencjami współczesnego świata. Barbara Bazielkh �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c445e50e901fb216c7f2213754c758d.pdf b9a15e398b7433054c9f349f304cadc3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1360 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1256 Title A name given to the resource Moja wieś opolska. Z etnograficznych badań w Dzierżysławicach koło Głogówka / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.65-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA (Pracownia Etnografii I H K M P A N , Kraków) MOJA WIEŚ OPOLSKA. Z ETNOGRAFICZNYCH BADAŃ W DZIERŻYSŁAWICACH KOŁO GŁOGÓWKA Z a m y s ł zrodzony z inicjatywy prof. dr. Mieczysława G ł a d y s z a opra­ cowania etnograficznych monografii G ó r n e g o Śląska sprawił, iż p r z y p a d ł a m i w udziale jedna z wybranych do b a d a ń wsi, k t ó r ą u z n a ł a m z czasem za swoją. P o c z ą t k o w o była to wieś przydzielona m i „ s ł u ż b o w o " w 1958 г., tak jak i innym pracownikom, rozpoczynającym wówczas badania w miejsco­ wościach leżących w różnych regionach geograficzno-gospodarczych Ś l ą s k a . W m i a r ę prowadzenia w niej szeroko zakrojonych, co rok rozszerzanych, b a d a ń stacjonarnych, n a w i ą z a n i a ściślejszych k o n t a k t ó w z mieszkańcami i fas­ cynacji śląską k u l t u r ą l u d o w ą , wieś m o g ł a m rzeczywiście u z n a ć za swoją, a przy tym mieszkańcy jej z czasem zaakceptowali w swym środowisku moją obecność. P o c z ą t k i jednak nie były łatwe. Mieczysław G ł a d y s z pisząc o trudnościach, jakie napotyka na tych terenach badacz, p o d k r e ś l a ^kwestię wzbudzenia zaufania u ludności rodzimej, dotarcia do informatora poprzez osady pow­ stałe z różnego rodzaju specyficznych dla tych o b s z a r ó w przeżyć i nawar­ stwień ideologicznych, aby zebrać okruchy faktów i zdarzeń tkwiących w jego pamięci. Z tych samych przyczyn napotyka badacz opory przy gromadzeniu m a t e r i a ł ó w do ujmowania aktualnie przebiegających p r o c e s ó w i występujących faktów kulturowych" (Gładysz 1961c, s. 302). Opory p o c z ą t k o w o były duże, j a k i trudności ze znalezieniem we wsi mieszkania, i n f o r m a t o r ó w i wery­ fikacją uzyskanych danych. L u d n o ś ć miejscowa nie wspomina dobrze pierwszych miesięcy po zakończeniu I I wojny światowej, kiedy to napływali do wsi osadnicy ze wschodu, a m i e s z k a ń c o m groziło wysiedlenie . P o m y ł k i w tych 1 2 1 Badana przeze mnie m i e j s c o w o ś ć należała do grupy obejmującej „wsie związane z glebami urodzajnymi, pszenno-buraczanymi, o przewadze gospodarstw samowystarczalnych, które w prze­ szłości i nadal bazują na produkcji rolnej" ( G ł a d y s z 2 1961c, s. 300). T a k wspomina te przykre dla m i e s z k a ń c ó w Dzierżyslawic chwile jeden z informatorów: „Generał Goliwoda obronił nas przed chadziajami. Na zebraniu w Prudniku powiedział, że są to polskie ziemie, to musieli wyciągnąć ku Grodkowi". Na tym zebraniu z udziałem 5 - Etnografia Polska t. ХХХШ/2 �66 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA czasach zdarzały się często, a wieś b ę d ą c a najdalej na p o ł u d n i e wysuniętą miejscowością z a m i e s z k a n ą przez l u d n o ś ć r o d z i m ą , stykającą się do 1945 r. z wsiami zasiedlonymi przez k o l o n i s t ó w niemieckich, doświadczyła s k u t k ó w nieporozumień i konfliktów . W t y m k r ó t k i m artykule, opartym na m a t e r i a ł a c h zebranych przeze mnie w czasie 10-letnich b a d a ń , chciałbym wskazać na elementy śląskiej kultury ludowej, k t ó r e utrwaliły się w świadomości ludności miejscowej i s t a n o w i ą ślady tradycyjnego stylu życia. One to przede wszystkim rzucały się w oczy młodemu- wówczas badaczowi, k t ó r y szukał w kulturze m i e s z k a ń c ó w wsi charakterystycznych dla niej cech rodzimych, zestawiając je ze znanymi d o t ą d realiami z innych stron kraju. A n n a Kutrzeba-Pojnarowa pisze, iż „ s p r a w ą p a l ą c ą staje się [...] zachowanie bodajże w rysunku i opise, w fotografii, pomiarze ostatnich ś l a d ó w tego stylu życia, k t ó r y właściwy był innym wcześniejszym epokom i różnił między s o b ą społeczności kraju. [ . . . ] Dziś obraz tego z r ó ż n i c o w a n i a ulega zatarciu nie tylko w życiu, lecz r ó w n i e ż w pamięci. [•..] A b y m ó c o d t w o r z y ć modele charakterystyczne dla danej epoki, trzeba ich realiów s z u k a ć we współ­ czesności" (Kutrzeba-Pojnarowa 1986, s. 25). Współczesność ta p o d koniec lat pięćdziesiątych X X w. była nasycona jeszcze wieloma treściami, pozwa­ lającymi na ukazanie obrazu wsi z k o ń c a ubiegłego i p o c z ą t k u bieżącego wieku. Te właśnie treści są przedmiotem niniejszego a r t y k u ł u , a r t y k u ł u będą­ cego zarazem etnograficzną — p i s a n ą z perspektywy 30 lat — refleksją nad śląską k u l t u r ą l u d o w ą jednej wsi opolskiej. Przedstawiony t u opis daje rzut oka na wybrane tylko zagadnienia, odtworzone na podstawie relacji najstar­ szych m i e s z k a ń c ó w wsi, urodzonych w ostatniej ćwierci ubiegłego wieku. Informatorzy ci dawno j u ż nie żyją, a wraz z n i m i odeszła wiedza o ó w ­ czesnych stosunkach i tradycyjnej kulturze wsi. Wsią, o której mowa, są Dzierżysławice p o ł o ż o n e w byłym powiecie prudnickiem nad rzeką O s o b ł o g ą k o ł o G ł o g ó w k a . Od niego też rozpo­ czynał się kontakt z o d d a l o n ą o 3 k m wsią. T a m był przystanek kolejowy linii K r a k ó w — Jelenia G ó r a , od k t ó r e g o dalszą d r o g ę należało j u ż przebyć pieszo, p r z e c h o d z ą c k o ł o tzw. P a u l i n ó w we wsi M o c h ó w , b ę d ą c y c h parafią 3 wojewody śląskiego Aleksandra Zawadzkiego i A r k i B o ż k a uzgodniono, ż e repatrianci opuszczą wieś i pojadą na zachód. „Od tej pory — wspomina informator — j u ż lepiej się nam żyło. Przedtem my siedzieli cicho, b o ś m y się bali, że nas wysiedlą do Niemiec. Jak by tu zostali chadziaje, by sila do Reichu wyciągli, bo to nie da się d w ó c h na jednej gospodarce stwierdzał jeden z m i e s z k a ń c ó w to być". W 1959 r. wsi: „nie mamy za co specjalnie lubieć tych chadziajów. Oni nas Niemcami nazywają i nie są gospodarni". 3 Trudną sytuację pogłębiał fakt, iż w sąsiednich, zasiedlonych przez repatriantów, R a ­ cławicach Śląskich znajduje się urząd gminny. W samych Dzierżysławicach po I I wojnie światowej było wielu zdezorientowanych mieszkańców. W 1952 r. przy zakładaniu Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej, przed w s t ę p o w a n i e m do której bronili się mieszkańcy Dzierżysławic, nastawieni proniemiecko m ó w i l i : „niech Polocy idą", a „twardzi Polocy" stwierdzali: „ m y ś m y się j u ż d o s y ć namęczyli, niech idą oni". �67 MOJA WIEŚ O P O L S K A dla Dzierży sławie. Miasteczko G ł o g ó w e k w z b u d z a ł o zainteresowanie licz­ nymi zabytkami i związkami z historią Polski (Chrzanowski 1977), na tamtejszym zamku bowiem przebywał w czasie najazdu Szwedów król Jan Kazimierz. W pobliżu wsi założony został wspomniany klasztor P a u l i n ó w , sprowadzonych w 1388 r. przez W ł a d y s ł a w a Opolczyka, w k t ó r y m w 1655 r. przechowy­ wany był cudowny obraz M a t k i Boskiej Częstochowskiej. Przed n i m to modlił się przebywający wówczas w G ł o g ó w k u król Jan Kazimierz, goszcząc u hr. Franciszka Euzebiusza Oppersdorfa, k t ó r e g o rodzina w 1593 r. weszła w posiadanie Dzierżysławic, utrzymując tam swe dobra do k o ń c a I I wojny światowej . Oppersdorfowie zasłynęli w okresie reformacji j a k o o b r o ń c y wiary ka­ tolickiej, co utrwaliło się w świadomości m i e s z k a ń c ó w w s i . Tradycja ustna wiąże nawet nazwę wsi z „dzierżeniem sławy" wsi katolickiej i nieprzechodzeniem na protestantyzm. I n n i łączą nazwę z właścicielem m a j ą t k u , co tak opisuje jeden z m i e s z k a ń c ó w wsi: „gdy po brzydkiej pogodzie nastał jeden dzień słoneczny, wtedy chłopi zwrócili się do groufa, aby w teń dzień mogli p o p r a c o w a ć u siebie na polu w zamian za co o d p r a c u j ą w inny dzień. Grouf się zgodził, a gdy w oznaczony dzień c h ł o p i zgłosili się do pracy, wtedy pan rzekł, że są to ludzie, którzy dzierżą s ł o w o " . M i e ­ szkańcy wsi na ogół dobrze wspominają kontakty z d w o r e m , k t ó r e g o ostatni właściciel ożeniony był z ks. Radziwiłłówną. O niej to m ó w i o n o we w s i : „groufka dobra b y ł a . . . po polsku m ó w i ł a " . Urodzajne pszenno-buraczane gleby okolic G ł o g ó w k a były wcześnie i sto­ sunkowo gęsto zasiedlone. Codex diplomaticus Silesiae notuje nazwę wsi Dirislawicz j u ż w 1321 r. Inne ź r ó d ł a wymieniają nazwy: Dzierżislow, Dzierżysławice, Dzierżysław, przy czym ta ostatnia nazwa u t r z y m a ł a się wśród miejscowej ludności, u r z ę d o w o b r z m i ą c do 1945 r. Dirschelwitz, a po I I wojnie światowej Dzierżysławice. 4 5 6 7 Słownictwo wsi — w e d ł u g ostatnich b a d a ń dialektologicznych — „wykazu­ je p o l s k o ś ć w swym zasadniczym zrębie gwary śląskiej, k t ó r a o p a r ł a się wielo- 4 5 Źródła dotyczące historii wsi podaję w pracy: S z r o m b a - R y s o w a zana z nawróceniem na katolicyzm protestantów z G ł o g ó w k a 1977, 1969, s. 31-36. W sąsiedztwie wsi, na tzw. Glinianej G ó r c e , stoi kamienna kapliczka z 1779 r. zwią­ s. 26 п., 180 п.). Mieszkańcy wsi opowiadają, (zob. iż wypędzeni m. in. C h r z a n o w s k i z miasta innowiercy doszli do wspomnianej górki, gdzie czekali na „nawrócenie na naszą wiarę, i potem dopiero mogli wrócić do miasta". Stąd górka ta nosi również nazwę „Czekaj". 6 Dlatego też z powszechnym oburzeniem opolan (wyd. w 1954 r.) wspomnienie spotkało się wydrukowane w byłego robotnika dworskiego, stawił stosunki panujące w majątku. Artykuł ten przyczynił się zresztą do początkowo nastawienia do mnie informatorów w czasie Pamiętnikach który fałszywie prze­ nieprzychylnego zadawania im pytań na temat sytuacji na wsi b. proletariatu rolnego. 7 W latach 1957-1961 w Dzierżysławicach i okolicy prowadził badania dialektologiczne dr F . Pluta z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Opublikował on s ł o w n i c t w o gwarowe Dzierżysławic ( P l u t a 1973) i kilka o p o w i a d a ń spisanych w tej wsi ( P l u t a 1964, s. 134-145). �68 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA 8 wiekowej germanizacji" , m i m o że do 1945 r. w pobliskich wsiach o czym j u ż wspomniano — mieszkała l u d n o ś ć niemiecka (Pluta 1973, s. 6). Z p o c z ą t k u X I X w. na terenie Śląska przeprowadzona była ankieta kościelna na temat j ę z y k a u ż y w a n e g o w parafii, wygłaszanych k a z a ń , śpie­ wanych pieśni i t p . Wtedy to, po kasacji klasztoru P a u l i n ó w w 1810 г., wieś przez j a k i ś czas należała do parafii w Wierzchu, w której — według ankiety z 1814 r. — nie tylko l u d n o ś ć posługiwała się językiem polskim, ale i w t y m języku wygłaszane były kazania, śpiewane pieśni, posługiwał się nim ksiądz i u ż y w a n o go w szkole (Gierowski 1948, s. 444). Jednak naj­ starsi z i n f o r m a t o r ó w , urodzeni w 1871 i 1876 г., pobierali n a u k ę j u ż tylko w szkole niemieckiej . Najdłużej, bo do 1939 г., możliwe było używanie j ę z y k a polskiego w kościele, w k t ó r y m jednak j u ż od 1934 r. tylko co d r u g ą niedzielę odprawiano mszę świętą, przy czym raz była to msza ranna, drugi raz suma zwana wielką. W miejscowej tradycji zachował się podział wsi na dwie części i dwie o d p o w i a d a j ą c e mu gminy. Znajduje to potwierdzenie w źródłach archiwalnych i publikowanych, k t ó r e wymieniają część h r a b i o w s k ą i b a r o n o w s k ą („Graflich" i „Freiherrlich"), przy czym jednak mieszkańcy najczęściej m ó w i ą o „ m a ł e j " i „wielkiej" gminie. T ę ostatnią o k r e ś l a n o j a k o „ W i e ś " , pierwszą natomiast nazywano „ C h a ł u p k a m i " . P o d z i a ł ten wynikał z ustroju i prawa feudalnego, k t ó r e pojęcie gminy wiązało z ziemią i „polegało na przeciwstawianiu ziem dworskich [...] i chłopskich. [...] Ustawodawstwo pruskie szło w tej dziedzinie d o ś ć daleko [...] i u z n a w a ł o , że posesje chłopskie utworzone na gruntach dworskich nie w c h o d z ą w skład gminy wiejskiej" (Orzechowski 1959, s. 132). Z a k ł a d a n i e w starych wsiach osad chałupniczych, określane w literaturze j a k o kolonizacja wewnętrzna, wiązało się z r o s n ą c y m zapo­ trzebowaniem dworu na wolnonajemnych r o b o t n i k ó w rolnych. 9 1 0 11 8 „Szczególnie w ostatnim okresie r z ą d ó w hitlerowskich rugowano jeżyk polski nie tylko z życia publicznego (kościół, szkoła, urzędy), w życiu rodzinnym" ( P l u t a tym 1973, s. 203). ale zabroniono nawet posługiwanie Mieszkanka wsi bardziej nas mocno dzierżyli. Ale j a na złość robiłam i m ó w i ł a m po dłużej musiałam c z e k a ć po się nim dodaje: „im bliżej wojny, to polsku. Zawdy urzędach, bo nie chcieli załatwiać, a jak pytali, czemu m ó w i ę po polsku, tom o d p o w i a d a ł a : bo mi taki język urósł". 9 Od południa wieś sąsiaduje z Racławicami Śląskimi, w których mieszkająca do 1945 r. ludność różniła się m o w ą , strojem, zwyczajami. L u d n o ś ć Dzierżysławic m ó w i o nich: „oni byli prawi Niemcy, a my ino ze szkoły". Przedrzeźniając nie zrozumiałą dla mieszkańców wsi gwarę racławiczan w o ł a n o za nimi: „ h o n d a d o ń d a hoca ploca, fistia wo da pilca woksa mit da lana sztila", podkreślając w ten sposób charakterystyczne dla ich języka użycie wyrazów z a k o ń c z o n y c h na s a m o g ł o s k ę a. 1 0 Ankieta p o c h o d z i ł a z 1814 r. i o b e j m o w a ł a następujące pytania: 1) parafia, 2) należąca do parafii, 3) język panujący na terenie parafii, 4) język kazań, 5) język wieś pieśni, 6) język księdza, 7) język używany w szkole (Gierowski 1948). 1 1 Tylko w 1921 r. przez dwa miesiące o d b y w a ł a się we wsi nauka w języku polskim. Dłużej, bo do 1934 г., utrzymała się szkoła polska w pobliskim Wierzchu. M o ż n a usłyszeć, iż „pierwej o polskość barzyj dbali, jak teatralne. Do plebiscytu w 1921 teraz", wystawiając w r. działało też k ó ł k o śpiewacze. sali „u szynkierza" sztuki �69 MOJA WIEŚ O P O L S K A Rye. 1. Widok centrum wsi Fot. J Rys. 1961 Podział na dwie gminy nie objął j u ż żadnej z żyjących generacji. L u d n o ś ć Dzierżysławic podaje odmienne od pisanych źródeł usytuowanie wspomnia­ nych części wsi, wiążąc słowo „Gráflich" z „ C h a ł u p k a m i " i uzależnieniem ich m i e s z k a ń c ó w od dworu, a „ F r e i h e r r l i c h " z kategorią ludzi w o l n y c h . W X I X w. oddzielna też była numeracja d o m ó w w obydwu gminach. W jednej było ich w 1863 r. 67, a w drugiej 13 . Oddzielnie też usytuowane były grunty. Jednak na skutek zmian m a j ą t k o w y c h , bankru­ ctwa gospodarstw wielkorolnych, parcelacji dworu itp., podział ten został naruszony i j u ż przed I I wojną światową nie m o ż n a było w n i o s k o w a ć z p o ł o ż e n i a pól ornych o przynależności społecznej ich właścicieli. 12 13 Dawny podział wsi znalazł odbicie również w tradycyjnym budownictwie i układzie zagród. N a „ C h a ł u p k a c h " domy stojące ścianą licową do drogi są bardziej zindywidualizowane, gdy tymczasem we „ W s i " budynki usytuowane szczytem do drogi stanowią zwarty kompleks zabudowy (rye. 1). Wszystkie budynki mieszkalne, łącznie z najstarszym datowanym na 1823 r. (do 1870 r. k r y t y m słomą, a potem d a c h ó w k ą ) , są murowane, dając przegląd pod­ stawowych kategorii społecznych wsi — t j . siodłaków, z a g r o d n i k ó w i c h a ł u p - 1 2 Źródła określają większą i starszą część wsi n a z w ą „hrabiowskie" — Gráflich", i taki stan przedstawia plan wsi z 1905 r. ( S z r o m b a - R y s o w a 1969, s. 33 п.). 13 nr 217. Wojewódzkie Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Komisja Generalna, sygnatura �70 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA n i k ó w — kategorii, k t ó r e stosowane były jeszcze w okresie międzywojennym, czego p r z y k ł a d e m m o ż e być wymienianie ich przy nazwiskach odczytywanych z ambony zapowiedzi ślubnych. Jeszcze p o d koniec lat pięćdziesiątych b.w. m o ż n a było s p o t k a ć nie zmienione od czasu budowy domy, m i m o że w okresie międzywojennym w budownictwie n a s t ę p o w a ł y liczne zmiany. Polegały one przede wszystkim na powiększaniu części gospodarczej, zwłaszcza chlewu i staj­ ni. I tak na p r z y k ł a d w domach zagrodniczych zamieniano na nie pomieszczenia wycużne, mieszczące się w tylnej części domu. Gospodarstwa siodłacze miały oddzielnie stojące domy wycużne, zwane też chałupkami. Wyjaśnić wypada, iż wycug był sądownie w y m ó w i o n ą formą utrzymania r o d z i c ó w (i niewydanego rodzieństwa) przez spadkobiercę, k t ó r y z o b o w i ą z a n y był zapewnić im dożywocie w postaci mieszkania, opału, światła i jedzenia. W czasie rozpoczynania przeze mnie b a d a ń we wsi istniał na „ C h a ­ ł u p k a c h " jedyny domek byłych r o b o t n i k ó w dworskich. N a ś r o d k o w y m tragarzu izby miał wyryty napis „ J o K o 1869". Rozebrany z p o c z ą t k i e m lat sześć­ dziesiątych X X w. był ostatnim p r z y k ł a d e m ubiegłowiecznego budownictwa tej części wsi. Stojący w centrum wsi d o m chałupniczy z 1864 r. (skła­ dający się z kuchni, wielkiej izby, sieni z piecem piekarskim zwanym wieloukiem, komory „ d o j a d ł a " i komory „ n a wągier oraz gumna) z a c h o w a ł się j a k o nieliczny we wsi — w niezmienionej formie do k o ń c a zamieszkania go przez właścicielkę. Była nią jedna z najlepszych informátorek, należąca do tzw. „ t w a r d y c h P o l o k ó w " , urodzona w 1871 г., a z m a r ł a w 1969 г., Marianna Zając, zwana Kasperka (ryc. 2). Mieszkała samotnie w domu, w k t ó r y m — j a k o jedynym we wsi zelektryfikowanej w 1921 r. — nie było zain­ stalowanego światła. O b y w a ł a się r ó w n i e ż bez zegara orientując się w czasie po miejscu rzucanego przez słońce światła. W k a ż d e sobotnie p o p o ł u d n i e zamia­ tała — tak, j a k wszyscy mieszkańcy wsi — d r o g ę przed swoim domem, dbając o czystość w n i m i s c h l u d n o ś ć noszonego przez siebie stroju. Nieraz też była przez bogatych nazywana z tego powodu „pyszną", na co o d p o w i a d a ł a : „ja nie pyszno, ale akuratno", w dawnym znaczeniu tego słowa 'staranna', ' d o k ł a d n a ' , ' p o r z ą d n a ' . Należała do i n f o r m a t o r ó w , którzy głęboko zapadają w p a m i ę ć badacza nie t y l k o dzięki wiedzy, b a r w n o ś c i j ę z y k a , życzliwości, ale właśnie „ a k u r a t n o ś c i " . w przekazywaniu wiadomości i stosunku do rze­ czywistości. I n f o r m á t o r k a ta p o c h o d z i ł a z rodziny komorniczej, p r z e c h o d z ą c po ślubie w 1900 r. do kategorii c h a ł u p n i k ó w . P r e z e n t o w a ł a ona liczną w tutejszej wsi warstwę proletariatu rolnego, k t ó r y w połowie ubiegłego wieku obejmował 1/3 m i e s z k a ń c ó w . Z n a j d o w a ł on zatrudnienie z a r ó w n o „ n a p a ń s k i m " , t j . w folwarku hr. Oppersdorfa, j a k i w statkach, czyli wielkorolnych gospodar­ stwach kmiecych, k t ó r e w 1831 r. skupiały 3/4 ogólnej powierzchni g r u n t ó w . 14 1 4 gruntu W tym roku bylo we wsi 26 gospodarstw kmiecych w wielkości od 32 do 104 juter (jutro, czyli morga pruska, miało 0,25 ha), 23 zagrodniczych i 7 chałupniczych ( W o j e w ó d z k i e Archiwum P a ń s t w o w e we Wrocławiu, Komisja Generalna, sygnatura nr 123). �MOJA WIEŚ O P O L S K A 71 Całe swe życie ciężko p r a c o w a ł a w statku, p o c z ą t k o w o służąc za dziewkę, j a k o tzw. czeloutka, a po wyjściu za m ą ż j a k o „ d n i ó w k o w a robotniczka". Służba siodłacza godzona była na rok, „ o d G ó d do G ó d " , otrzymując kolendę w postaci chusty, poszwy na pierzynę lub materiału na suknię oraz pewnej kwoty pieniężnej. Zatrudniona była na ogół tylko w zagrodzie, ale nie w kuchni. Zarobek o t r z y m y w a ł a raz na k w a r t a ł , dostając dodatkowo coś z ubrania lub pieniędzy „ n a l e p s z ą " (dolę) w wypadku sprzedaży konia, krowy i z a k o ń c z e n i a żniw, a „ n a p r z y w i t a n ą " z okazji wesela i przyjścia nowej gospodyni. Pracując następnie j a k o „ d n i ó w k o w a robotniczka" m i a ł a m o ż n o ś ć sadzenia dla siebie z i e m n i a k ó w na polu gospodarza i zbierania Ryc. 2. Kasperka Fot. J. Rys. 196.1 w ż n i w a kłósek z b ó ż . M ó w i ł a wówczas do p o m a g a j ą c y c h jej dzieci: „ c o owies nazbieracie, to będzie na strzewiki, pszenicę i żyto — zemleć na m ą k ę , a jęczmień — wieprzkowi". Przywilej ten, istniejący jeszcze z p o c z ą t k i e m X X w., z a s t ą p i o n o później bochenkiem chleba w r ę c z a n y m robotniczkom przy k a ż d o ­ razowym pieczeniu, k t ó r e p r z y p a d a ł o na ogół raz na dwa tygodnie. O k o ł o 1924 r. z a s t ą p i o n o też dawny zwyczaj zabierania przez r o b o t n i k ó w rolnych jednego snopa jęczmienia, żyta i pszenicy przez „ ż n i w o w e " w postaci jednego cetnara pszenicy i żyta. Gospodarstwa siodłacze zatrudniały też w zimie miejscowe kobiety do m ł ó c e n i a zboża, w czasie k t ó r e g o trzynasta miara �72 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA przeznaczona była do podziału p o m i ę d z y młócących. Z k o ń c e m ubiegłego wieku młóceniem z b o ż a w największych statkach siodłaczych trudniły się cztery kobiety, k t ó r e c h o d z ą c z cepami „ o d statku do statku" młóciły „ n a m o r d " , j a k wówczas m ó w i o n o . D o tych c z a s ó w odnosi się używanie we wsi cepów >, k t ó r y c h stukot odmierzany rytmem na „ r a z — d w a " oznaczał młócenie „we d w ó j k ę " , a na „już przy — s z o ł " — „we t r ó j k ę " . Pierwszą czyn­ nością było „ p r z e k r u s z a n i e " związanych s n o p ó w , k t ó r e następnie r o z k ł a d a n o knowiem do gumienicy, a kłosem do ś r o d k a , uderzając cepami raz z jednej, a raz z drugiej ich strony. O s t a t n i ą czynnością było młócenie zgarniętego do ś r o d k a zboża, co nazywano młóceniem „ n a ż e b r o u k a " w znaczeniu, że z w y m ł ó c o n e g o wówczas ziarna będzie chleb dla chodzących po p r o ś b i e żebraków. 1 5 lř L u d n o ś ć miejscowa szukała pracy również „ n a p a ń s k i m " , czyli w folwarku hr. Oppersdorfa, otrzymując zapłatę w gotówce i naturze, pracując m . in. przy sianokosach „ n a trzecią k u p k ę " , przy kopaniu z i e m n i a k ó w „o śćwiertnię", a przy burakach „ o n a ć " . L u d n o ś ć wiejska m o g ł a również dzierżawić dworskie pole, o d p r a c o w u j ą c w żniwa 3 dni od 1 morgi. Z końcem X I X w. p o z o s t a ł o ś ć s t o s u n k ó w feudalnych w rolnictwie wiel­ kiej własności ziemskiej stanowili chałupnicy dworscy, zwani w Dzierżysławicach „ k o n t r a h n i k a m i " . Zamieszkiwali o n i w s p o m n i a n ą j u ż wyżej część wsi z w a n ą „ C h a ł u p k a m i " . W zamian za otrzymany od d w o r k u kawałek gruntu (około 2-3 morgi), zwanego pouszowy, k t ó r y hr. Oppersdorf nabył po kasacji klasztoru P a u l i n ó w , z o b o w i ą z a n i byli o d r a b i a ć panu od jednej morgi 11 dni w roku w czasie najpilniejszych prac w żniwa i sianokosy. D o pracy z o b o w i ą z a n e też były żony c h a ł u p n i k ó w d w o r s k i c h . 1 7 18 1 5 Określenie iż kobiety „na mord młócić" m o g ł o te młóciły „choćby o z n a c z a ć według ur. w 1896 r. informatorki, na zabicie". B y ć m o ż e jednak, iż niezbyt dokładnie zapa­ miętane s ł o w o „mord" oznaczało dawną miarę z b o ż o w ą : małdrat. 1 0 ojca Urodzony w 1876 r. informator mając 14 lat po raz ostatni widział w gospodarstwie młóckę cepami. zakończonej sforą, na 60 cm, ze Były to cepy kapicowe. Składały się z louskl czyli drewnianym pałąkiem, i cepu (zwanego skórzaną kapicą. Długość cepu mierzyło o długości 1.30 inaczej bijokiem), się r ę k o m a , m, długiego wypowiadając obejmowaniu nimi drążka następujące s ł o w a : „szoł chłop do lasa. Po co? Po drzewo. przy Na co? N a cep". Pierwsze młockarnie poruszane za p o m o c ą kieratu zwanego giplem wprowadzano we wsi z początkiem X X w. (pierwsza była prawdopodobnie w 1909 г.). C e p ó w długi czas u ż y w a n o w gospodarstwach do młócenia zboża „na długą słomę", z u ż y t k o w y w a n ą na powrósła. Z chwilą wprowadzenia snopowiązałek z tzw. bindapresą, prasującą i wiążącą słomę, wyszły one zupełnie z użycia. 1 7 Ziemia na pouszowy o b c i ą ż o n a była hipoteką kościelną. Chłopi posiadający tam ziemię z o b o w i ą z a n i byli do płacenia proboszczowi 8 fenigów na Nowy R o k i dawania 6 fenigów na ofiarę. kościoła 1 8 Musieli też „przyczyniać się do nowego budowstwa i naprawy fary". D o pracy tej m o ż n a bylo wynająć u b o g ą kobietę ze wsi. Wydana na „Chałupki", ur. w 1898 г., córka siodłaka (z braku pieniędzy — jak m ó w i — nie m o g ł a „oglądać się na duży statek") wspomina, iż duma nie p o z w a l a ł a jej p r a c o w a ć we dworze: , j a nie przyszłam ze statku, ze wsi. cobym do dwora chodziła". Dlatego angażowała do tych prac u b o g ą kobietę �73 MOJA WIEŚ O P O L S K A D w ó r z a t r u d n i a ł — poza u b o g ą ludnością miejscową — stałych r o b o t n i k ó w , zwanych dworoukami lub dworzanami. Ta kategoria proletariatu rolnego, p o c h o d z ą c a spoza wsi, w poszukiwaniu lepszych w a r u n k ó w często zmieniała miejsce pracy. „ K a ż d e Gody — m ó w i mieszkanka wsi — to się ludzie kłudzili [przenosili] po dworach ze szrankami a ł ó ż k a m i " , godząc się na r o k w zamian za wynagrodzenie (tzw. myto) wypłacane raz na miesiąc i deputat w po­ staci chleba, ziemniaków, mleka, drzewa i węgla. Ich sytuacja społeczna była we wsi najniższa, a społeczność nie u w a ż a ł a ich za swoich. „ O n i nie mieli nic ze wsią do czynienia" — m ó w i ą mieszkańcy wsi — „dworoucy byli przed sia, a ludzie ze wsi przed sia, nie kamracili się, nie mieli spółki, nie było prziacielstwa", a pozycja miejscowego proletariatu rolnego była „wdycki stąpel [stopień] lepsza, j a k tych ze dwora". P o d o b n ą pozycję zaj­ mowali tzw. Galicyjoki, czyli sezonowi robotnicy r o l n i spoza Prus. W k o ń c u ubiegłego i p o c z ą t k u bieżącego wieku p o w a ż n y bowiem odsetek zatrudnionych w górnośląskich gospodarstwach wielkoobszarowych stanowili robotnicy obco­ krajowi. Zjawisko to wiązało się m . i n . z o d p ł y w e m miejscowych sił ro­ boczych do przemysłu niemieckiego i przejściem gospodarki rolnej na praco­ c h ł o n n ą u p r a w ę b u r a k ó w cukrowych. W Dzierżysławicach element ten stano­ wili Galicjanie zatrudniani do I wojny światowej od marca do p a ź d z i e r n i k a . Kobiety pracowały najczęściej przy uprawie b u r a k ó w cukrowych, a mężczyźni przy ręcznym koszeniu łąk, gdyż ze względu na liczne rowy melioracyjne utrudnione było stosowanie narzędzi mechanicznych. D o pracy używali przy­ wiezionych ze s o b ą kos niezwykle cenionych we wsi i dlatego chętnie nabywanych przez l u d n o ś ć miejscową. Pod n a z w ą „galicjonek" jeszcze obecnie m o ż n a je s p o t k a ć w gospodarstwach wiejskich. Po I I wojnie światowej sytuacja s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z a m i e s z k a ń c ó w wsi uległa decydującej zmianie. Parcelacja m a j ą t k u ziemskiego i reforma rolna s p o w o d o w a ł y wzrost gospodarstw o obszarze od 5 do 10 ha. W 1960 r. gospodarstwa takie stanowiły 41,28% ogółu gospodarstw wsi, najmując 49,64% całego jej o b s z a r u . Z rolnictwa u t r z y m y w a ł o się 70,87% mieszkańców, k t ó r y c h w 1960 r. było łącznie 594, z czego w zawodach pozarolniczych p r a c o w a ł o 89, najczęściej na terenie sąsiedniego G ł o g ó w k a . W samych Dzierżysławicach było wówczas 2 d r ó ż n i k ó w P K P , kowal, uczeń kowalski, krawiec, 3 nauczycieli, przedszkolanka, 2 stolarzy, pracownik stolarski, piekarka i s t u d n i a r z . Wieś o k r e ś l a n a w ź r ó d ł a c h z 1861 r. j a k o kmiecio-zagrodnicza (Rajman 1965, s. 98) należy do r e j o n ó w o lepszej wartości użytkowo-rolniczej, gdzie iy 2 0 21 1 9 Dane według powszechnego spisu z dn. 6 X I I 1960 r. W 1960 r. na 89 o s ó b zatrudnionych poza rolnictwem w G ł o g ó w k u p r a c o w a ł o 40, przede wszystkim w P K P , cegielni i zakładach roszarniczych lnu. G ł o g ó w e k był także miej­ scem cotygodniowych targów i pobierania nauki m. in. rzemiosła. 2 0 2 > Źródła archiwalne dla 1907 r. notują we wsi 2 karczmarzy, grenadiera, szewca, sto­ larza, 3 murarzy, kupca i strażnika kolejowego (Woj. Archiwum P a ń s t w o w e we Wrocławiu, Komisja Generalna, sygnatura nr 225). �74 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Rye. 3. Trzy pokolenia informátorek Fol. J. Rys. 1961 użytki rolne zajmują ponad 80% ogólnej powierzchni, a w strukturze upraw przeważają rośliny o dużych wymaganiach glebowych i uprawowych, t j . pszenica ozima, i buraki cukrowe. Przed I wojną światową na znaczną skalę rozpowszechniła się uprawa jęczmienia, na k t ó r y wówczas było d u ż e zapotrzebowanie w przemyśle browarnianym, a który miał znaczny udział też w ówczesnym pożywieniu ludności wiejskiej. Intensywnie rozwiniętej produkcji rolnej towarzyszył wysoki poziom hodowli, w d u ż y m stopniu nastawionej na zbyt. C h ó w trzody chlewnej, a w gospodarstwach m a ł o ­ rolnych k ó z i k r ó l i k ó w oraz tak specyficzna dla Śląska hodowla gołębi wiązały się z pożywieniem m i e s z k a ń c ó w wsi, uzależnionym od samowystar­ czalnej gospodarki wiejskiej . Długi czas kluski jęczmienne stanowiły pod­ stawowy składnik wyżywienia ceniony ze względu na walory sycące. One 22 2 - Pożywienie ludności Dzierżysławic o m ó w i o n o w pracy: Szromba-Rysowa 1978. �75 MOJA WIEŚ O P O L S K A to według słów i n f o r m a t o r ó w mogły „barzyj leżeć w ż o ł ą d k u a nie przele­ cieć j a k kartofel". K l u s k i te wraz z p o d a w a n ą do nich mouczką (tj. sosem) j a g o d o w ą , p o w i d ł o w ą , c h r z a n o w ą , grzybową, p a s t e r n a k o w ą czy inną stanowiły nieodłączny element tradycyjnego jadłospisu. Były n i m też gomułki robione z twarogu zmieszanego z solą i k m i n k i e m . Ususzone w kształcie osełek na słońcu, a w zimie k o ł o pieca w k ł a d a n o do dużych kamiennych garn­ ców, przewracając co kilka d n i i polewając z i m n ą k a w ą z b o ż o w ą lub w o d ą . Po uzyskaniu żółtego koloru i specyficznego zapachu n a d a w a ł y się do spo­ życia. W okresie międzywojennym wzrost hodowli trzody chlewnej, z u ż y t k o wującej w dużych ilościach mleko, i pojawienie się w sklepach zbliżonego w smaku sera zgliwiałego, s p o w o d o w a ł o zanik wyrobu tego cenionego skład­ nika codziennego pożywienia tradycyjnej wsi. 23 „ K r ó l e s t w e m niebieskim" Ś l ą z a k ó w — obok klusek i suszonych o w o c ó w — było mięso, k t ó r e s p o ż y w a n o przede wszystkim w formie gotowanej wędzonki. D o ubiegłego wieku odnosi się tradycja przygotowywania na Wielkanoc szołdry, t j . w ę d z o n k i zapiekanej w żytnim chlebie, pod k t ó r ą to n a z w ą w Polsce średniowiecznej znana była szynka ( D e m b i ń s k a 1963, s. 97). N a tych terenach j u ż z k o ń c e m ubiegłego wieku w rodzinach lepiej sytuo­ wanych r o l n i k ó w zaczął r o z p o w s z e c h n i a ć się posiłek ranny złożony z kawy i chleba, stając się na G ó r n y m Śląsku d o ś ć szybko wzorem p o ż ą d a n e g o jadłospisu. Zastąpił on r ó ż n e g o rodzaju polewki, wśród których jednak brak tradycji s p o ż y w a n i a żuru, tak rozpowszechnionego na innych terenach G ó r ­ nego Ś l ą s k a . Większość wypowiedzi sprowadza się do stwierdzenia uro­ dzonej w 1898 r. -mieszkanki wsi: „żuru tu nigdy nie znali", c h o ć spotkano się też z informacją: „piyrwyj starzy ludzie poradzili żur warzić z ukisonej m ą k i , z kwasu, j a k na chleb". Słowa te i obchodzony w Wielką Środę zwyczaj „palenia ż u r u " są śladem w y s t ę p o w a n i a tej polewki. Zwyczaj po­ legający na paleniu w polu ogniska i „gonieniu Judasza" z zapalonymi m i o t ł a m i , często nazywany jest także „ p a l e n i e m " lub „łowieniem p o d światłem Judasza" , a sam dzień przez n i e k t ó r y c h nadal „ ż u r o w a ś r o d ą " . Z innych zwyczajów dorocznych wymienia się chodzenie po wsi z „ m o i k i e m " i „ m a r z a n n ą " , od której d r u g ą niedzielę przed W i e l k a n o c ą zwie się m a r z a n n ą . W ten dzień uboższe dziewczyny stroiły k o l o r o w y m i w s t ą ż k a m i c h o i n k ę , zawieszając na jej wierzchołku wyciętą z papieru sarnę. O b c h o d z ą c wieś śpiewały: „nasz moik zielony, pienknie ustrojony, na naszym moiczku siedzi sarnia, wyszczyrza ząbki, bo by j a d ł a " , zbierając jajka, kołacze lub pieniądze. Bardziej zatarte jest wspomnienie chodzenia z m a r z a n n ą , czyli słomianą kukłą u b r a n ą w strój chłopski, k t ó r ą następnie topiono w rzece. 2 4 25 2 3 Literatura w języku niemieckim z G ó r n e g o Śląska wymienia pod nazwą 'Himmelreich' potrawę z klusek, mięsa i suszonych owoców (zob. np. Finkenstein 1863, s. 390 п.). 2 4 N a ten temat zob. m. in. F i n k e n s t e i n 1863, S z r o m b a - R y s o w a 1978, s. 71 n. 2 5 Nazwa ta jest nowsza. Z k o ń c e m X I X w. A . Hytrek pisał, iż na G ó r n y m chłopcy biegną po polach z pochodniami, wołając: „żur palę, buchty c h w a l ę " ( H y t r e k s. 52). Śląsku 1879, �76 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA K)t. -t 1'1Лч1 pii'k.il 111.) Fot. J. Rys. 1%1 W tej wybitnie rolniczej wsi zwyczaje i wierzenia wiązały się przede wszystkim z rolnictwem, podstawowym dla jej m i e s z k a ń c ó w zajęciem, od poziomu k t ó r e g o zależała z a m o ż n o ś ć i prestiż w społeczności wiejskiej. Zwyczaje te miały c h r o n i ć plony przed zniszczeniem i z a p e w n i a ć u r o d z a j n o ś ć oraz wiązane z nią szczęście, j a k to s c h a r a k t e r y z o w a ł jeden z m i e s z k a ń c ó w : „ k t o j ą [ziemię] ma, ten szczęśliwy i bogaty". Między innymi więc, aby z a p e w n i ć jej p ł o d n o ś ć , w wigilię 1 maja wynosiło się na pole trzy krzyżyki zrobione z poświęconych w Wielką S o b o t ę gałązek. Wierzono również, że pomyślności w zagrodzie i na polu strzegli trzej „ g r o m a d z c y święci": św. Florian (4 V ) chronił dom i zbiory od ognia, św. A n t o n i (13 V I ) od gradu, a św. Urban (2 V I I ) miał w swej opiece pole i bydło. W dni tych p a t r o n ó w nie wykonywano żadnej pracy w polu, o b c h o d z ą c je z pro­ cesją i uczestnicząc we mszy św. Święcono też trzy, przypadające po św. Urbanie, soboty zwane „Urbańskimi", a do dnia dzisiejszego przestrzega się zakazu wywożenia na pole obornika w k a ż d ą s o b o t ę . Zakaz ten wywo­ dzący się z odległego w czasie z o b o w i ą z a n i a związanego z z a r a z ą na bydło, jest niezwykle mocno ugruntowany w świadomości nawet m ł o d e g o pokolenia r o l n i k ó w . D o p o c z ą t k u bieżącego wieku odnosi się zawieszanie nad chlewem w wigilię św. Jana (24 V I ) trzech w i a n u s z k ó w z liści klonu lub k w i a t ó w chabru i kąkolu, mających zapewnić p o m y ś l n o ś ć w hodowli bydła. �77 MOJA WIEŚ O P O L S K A W życiu społecznym miała swe reperkusje zasada, iż „siodłakowi nie idzie się przed wsią z a w s t y d z i ć " i że „ r ó w n y r ó w n e g o ma sobie b r a ć " , o d n o s z ą c a się do wszystkich m i e s z k a ń c ó w , jednak ze szczególną siłą do naj­ większych gospodarzy. Niedopuszczalne w gospodarstwie mieszanie plew z pszenicą l u d n o ś ć wykorzystała do zademonstrowania niezadowolenia z po­ wodu niestosownego związku małżeńskiego robotnika z c ó r k ą siodłaka, .wrzu­ cając do jej domu plewy, a pszenicę do domu narzeczonego. W pamięci i n ­ f o r m a t o r ó w z a c h o w a ł o się inne, głośne z p o c z ą t k i e m X X w. wydarzenie, j a k i m był ślub syna największego gospodarza we wsi, właściciela d w ó c h par koni, z c ó r k ą szynkarza. D u ż y posag dziewczyny i p o k a ź n y spadek otrzymany przez nią po krewnej z sąsiedniej wsi sprawiły, iż m a ł ż e ń s t w o m o g ł o dojść do skutku. Jeszcze dziś m ó w i się z ubolewaniem o jej trudnej i upokarzającej sytuacji w domu męża, k t ó r e g o siostry „za nic j ą miały". W pamięci najstarszych i n f o r m a t o r ó w zachowały się ślady dawnych wierzeń i praktyk związanych z okresem ciąży i p o ł o g u . Kobiecie „ z a w i ą z a n e j " nie wolno było m . i n . s t a n ą ć na progu, przechodzić pod sznurem, patrzeć na ogień i k r a ś ć . Położnica, czyli „ k o b i e t a w niedzielach" — j a k we wsi m ó w i o n o — przez 6 tygodni do wywodu miała nosić przy sobie „święcone rzeczy", nie m o g ł a o p u s z c z a ć domu bez chustki na głowie i zostawić samego dziecka w obawie, aby „zły duch" nie podmienił go na podciepa, k t ó r ą to n a z w ą o k r e ś l a n o „ u ł o m n e a nieprawe na u m y ś l e " d z i e c k o . Zwyczaje weselne i poprzedzające je zoulyty zachowane w pamięci i n ­ f o r m a t o r ó w mają treści znane z innych stron Polski. Jeszcze z p o c z ą t k i e m X X w. praktykowany był zwyczaj targowania się o p a n n ę m ł o d ą między starostą z jej strony i strony pana m ł o d e g o , k t ó r y „za wieniec" zobowią­ zany był uiścić p e w n ą k w o t ę pieniędzy. Śluby brano wówczas „ n a wianuszki" z m i r t u , k t ó r e przechowywano wraz z wiankiem i woniaczką (tj. bukie­ cikiem z m i r t u przypinanym do klapy marynarki pana m ł o d e g o ) w ramkach za szkłem. Ze zwyczajów związanych z pogrzebem wymienia się — o d n o s z ą c e się jednak 2 6 27 2 6 Urodzona w 1898 r. informátorka będąc w ciąży zerwała na nie swoim polu kilka garści koniczyny dla królika. Zdarzenie to o p o w i e d z i a ł a matce wywołując jej ogromne zdener­ wowanie przekonaniem, iż dziecko urodzi się złodziejem. miała chwili spokoju [...) Informátorka m ó w i : „odtąd nie na szczęście synek mi zmarł, to Bogu d z i ę k o w a ł a m , bo by m o ż e kradł". 2 7 Z innych wierzeń starsi informatorzy pamiętali, iż po zachodzie słońca („po Z d r o w a ś Maryja" — jak się m ó w i ) , w obawie przed zaczarowaniem nie m o ż n a było niczego z domu, a przekazywaną z konieczności wydać rzecz należało posolić. Przed zaczarowaniem in­ wentarzu ż y w e g o , „coby czarownica do chlewa nie wlazła", chronił p o ł o ż o n y przed nim w dniu 1 maja trawnik posypany piaskiem, miała obetrzeć się „na opak", przyjściem w nocy, mory, a zaczarowana z lewej która m. in. strony „złym na prawą, gniotła urodzoną wzrokiem" osoba spodnią w 1898 częścią r. trzykrotnie odzieży. leżało p o s t a w i ć na drzwiach izby, w której się spało, miotłę do góry korzonkami, morę Przed informatorkę, na­ a samą zaprosić na śniadanie (mówiąc do niej: „przyjdź jutro na śniadanie"), aby ujrzeć ją nazajutrz w przychodzącej do domu kobiecie. �78 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA j u ż do c z a s ó w staników (czyli d z i a d k ó w ) urodzonej w 1888 r. informatorki — posyłanie z okazji pogrzebu bogatego siodłaka ubogim m i e s z k a ń c o m wsi (których „pierwej sila b y ł a " ) „ k ą s k a omasty i pecynek [bochenek] chleba" ze s ł o w a m i : „masz, co byś rzykał |modlił się] za niego". Jeszcze z po­ czątkiem X X w., „kiedy nie było takiej pychy, jak teraz", z m a r ł e g o cho­ wano tylko w lnianej koszuli, zwanej śmiertelnicą, a później w odświętnym ubiorze. Najstarsza mieszkanka wsi, urodzona w 1871 г., miała j ą przy­ g o t o w a n ą do trumny obok odświętnej, czarnej mazelunki i jupy, k t ó r e stanowią dwa podstawowe elementy tradycyjnego stroju chłopskiego. Jest on jeszcze powszechnie noszony przez te mieszkanki, k t ó r e j a k o ostatnie szły w nim w 1914 r. do Pierwszej K o m u n i i . Pokolenie to nie wkładało j u ż jednak ani czepców, ani siucheji, należących do ubiegłowiecznych, od­ świętnych n a k r y ć głowy. Siucheje, noszone przez panny, były uszyte z tiulu i k o r o n k i oraz z a k o ń c z o n e dwoma k o l o r o w y m i , długimi wstążkami, zwi­ sającymi do przodu. T y l k o bardzo z a m o ż n e kobiety wkładały w zimie na duże uroczystości kościelne mycki z aksamitu, haftowane złotymi nićmi od tyłu i otoczone futrem w o k ó ł twarzy. Chustki, zwane szatkami, powszechnie wiązało się pod b r o d ą , p o d n o s z ą c do góry jeden ich koniec (zob. ryc. 2), a podczas prac w polu, do tyłu na tzw. żurak. D u ż e chusty (czyli tuchy) zarzucano na ramiona „ n a k o z ę " , t j . składając je ukośnie w 1/3 długości i spinano pod szyją spinką. Różniły się one między s o b ą wzorem, kolorem i m a t e r i a ł e m , z jakiego były wykonane, nosząc nazwę każmierowskich, barankowych, tureckich lub francuskich *. Tę ostatnią c h u s t ę z a k ł a d a n o tylko w wielkie święta (Bo­ żego Narodzenia i Wielkanocy) oraz z okazji ślubu. W pamięci najstarszych informátorek zachowały się noszone przez ich babki i matki ciasnochy. Był to rodzaj lnianej, p r z y r ó w n y w a n e j do worka, wąskiej koszuli opinającej ciało, tak, „co tylko krok się d a ł o z r o b i ć " , na k t ó r ą w k ł a d a ł o się koszulę z k r ó t k i m i r ę k a w a m i . S p o d n i ą część stroju stanowi hyńderouk, odpowiadający krojem wierzchniej sukni, zwanej mazelunką. Jest to szeroka s p ó d n i c a przy­ szyta do lajhika zapinanego na 4 guziki. D ó ł mazelunki, szeroki na o k o ł o 3 metry, zdobiono — w zależności od panującej mody — naszyciami w postaci tasiemek, marszczeń, falban, wstążek i haftów. Suknie te były w r ó ż n y c h kolorach, w zależności od m a t e r i a ł u nosząc n a z w ę kaźmierowskiej, kartunkowej, aksamitki, durkuli, zaterguli itp. W niedzielę i od święta w k ł a d a się na nią jedwabny fartuch, a w dzień powszedni zopouskę, inaczej z w a n ą zopośnicą. G ó r n ą część stroju stanowi jupa z marszczonymi r ę k a w a m i i za­ pinana z lewej strony na co najmniej 10 guzików. W X I X w. kobiety z „wielkiego statku''' wkładały na d u ż e święta kościelne kabacik z czerwonego sukna z „ p u c h a t y m i r ę k a w o m a " , na szwach ozdobiony kolorowym sznurkiem 2 2 8 Tuch francuski miał na jasnym tle w środku wzorem, który odbijał się na jasnej chuście. tzw. źradlo, czyli lustro z czarnym �MOJA WIEŚ O P O L S K A 79 Rye. 5. Pierwszoklasiści w dniu rozpoczęcia nauki I oí. J, R)s. 196] i zapinany na złote guziki. N a nogach noszono wełniane, robione na dru­ tach p o ń c z o c h y i wysokie, sznurowane strzewiki. Włosy pleciono w warkocze upinane w ó s e m k ę na tzw. kołtunko. Ten przedstawiony w d u ż y m skrócie strój kobiecy nie różnił się od no­ szonego w pobliskim G ł o g ó w k u , odbiegając od tego, j a k i m c h a r a k t e r y z o w a ł y się wsie zamieszkane przez element niemiecki, w tym w najbliższej, sąsia­ dującej od p o ł u d n i a , wsi Racławice Śląskie. Zasiedlenie tych ziem po 1945 r. przez r e p a t r i a n t ó w ze wschodu utrwaliło przedział, o k t ó r y m m ó w i ą miesz­ kańcy wsi: „przedtem nas zwali Polokami, a teraz Szwabami". Wzajemna nieufność, różnice kulturowe i powstające na tym tle konflikty powoli zanikały tworząc n o w ą rzeczywistość tych ziem, d o ś w i a d c z o n y c h tak ciężko przez historię. Mieszkając w czasie moich długoletnich b a d a ń w domu, w k t ó r y m mieścił się sklep i piekarnia, m i a ł a m okazję przysłuchiwać się rozmowom przychodzących tam kobiet. M o g ł a m wówczas usłyszeć, że „dzieucha od [...] była schwalona\ bo przez całą zabawę przetańczył z nią jeden kawaler; że na muzyce wybuchła bójka, gdyż pod okna gospody podeszła p o ł o ż n i c a ; że „ J o r g od [...] był wyposażony jak dzieucha\ bo przyniósł ze sobą meble do kuchni, sypialni i jadalni, dwa komplety bielizny pościelowej. �80 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA konia, k r o w ę i j a ł ó w k ę ; że gdy w 1961 r. „zgorzało zmagazynowane siano u [ . . . ] , to cała wieś przyszła poszkodowanemu z p o m o c ą " , a największy siodłak prosto z łąki zwiózł dwie fury siana, itp., i t d . W najbliższym są­ siedztwie „ m o j e g o " domu była kuźnia, w której spędzałam wiele czasu na rozmowach z gospodarzami. Omawiali tam o n i najnowsze r o z p o r z ą d z e n i a „ w y d z w a n i a n e " po wsi przez wachtyrza, k t ó r y jeszcze w latach czterdzie­ stych b.w. obchodził w nocy wieś, pilnując spokoju i p o r z ą d k u . Ubolewali nad t r u d n o ś c i a m i z zakupem maszyn rolniczych i ich wysoką c e n ą stwier­ dzając, iż w 1961 r. za kosiarkę trzeba było d a ć aż 42 cetnary pszenicy, gdy w okresie międzywojennym tylko 28. Radzili nad sprowadzeniem z za­ granicy maszyny do uprawy b u r a k ó w cukrowych i możliwością zgromadzenia na ten cel marek zachodnioniemieckich. T u m o g ł a m usłyszeć, że w 1964 r. największy siodłak kupił sobie ł a d o w a c z przenoszący obornik z gnojownika na przyczepę, a liście z b u r a k ó w do silosa, i że j u ż w 1958 г., j a k o pierwszy, miał we wsi d m u c h a w ę , wyciągającą siłą m o t o r u siano do po­ mieszczenia nad d o m e m . 2 9 W czasie moich b a d a ń w tej małej wsi p o z n a w a ł a m s p o s ó b myślenia i zachowania jej m i e s z k a ń c ó w , u k t ó r y c h u d e r z a ł a k o n k r e t n o ś ć , odpowiedzial­ n o ś ć za wypowiadane słowa, poszanowanie czasu i pracy oraz przywiązanie do ziemi, gwary i religii. Ostatni kontakt ze wsią m i a ł a m w 1979 г., zatrzymując się w drodze powrotnej z urlopu. Nie brak było i zdumienia na m ó j w i d o k : „ t o wy jeszcze żyjecie?", i radości, i wspólnie wymienianych uwag, i moich nie­ cierpliwych p y t a ń : „ k t o wyjechał?". Wtedy też m u s i a ł a m s p r o s t a ć prośbie syna zaprzyjaźnionej rodziny, pytającego o Helenę Modrzejewską, o której miał n a p i s a ć wypracowanie szkolne. Z pytającej stałam się i j a indagowana, co zresztą nierzadko zdarza się w trakcie naszych b a d a ń . I wówczas, po 10-letniej nieobecności we wsi, p o c z u ł a m się związana mocno z tą bliską m i społecznością. Myślę, że i teraz, kiedy tych lat m i n ę ł o znacznie więcej, nie b y ł a b y m jej obca. W artykule t y m c h c i a ł a b y m wyrazić wdzięczność wszystkim m i e s z k a ń c o m wsi opolskiej, od k t ó r y c h tak wiele m o g ł a m się nauczyć. Nie byłoby to jednak możliwe bez niezwykle cennej inicjatywy prof. Mieczysława Gładysza, k t ó r e m u wielu z nas zawdzięcza rozbudzenie zainteresowań badawczych, zamiłowanie do kultury ludowej Śląska i poszanowanie dla jego mieszkań­ ców. 2 9 D u ż e gospodarstwa rolne we wsi posiadają pełny zestaw maszyn rolniczych, pozwalających na mechanizację rolnictwa. Socjolodzy p r o w a d z ą c y badania nad funkcjonowaniem indywidual­ nych gospodarstw rolnych w najbliższym sąsiedztwie wsi Dzierżysławice piszą: „stopień umaszynowienia gospodarstw w gminie G ł o g ó w e k znacznie przekracza nasze potoczne wyobrażenia o polskiej wsi [...] gospodarze posiadają tutaj całe zestawy urządzeń, f...] T a k wysoki stopień wyposażenia gospodarstw g ł o g ó w e c k i c h w maszyny rolnicze musi mieć duży w p ł y w na wiele dziedzin życia rodzinnego i w e w n ą t r z w i o s k o w e g o " ( K o c i k . S z e r ę g a 1985, s. 16). �81 MOJA WIEŚ O P O L S K A LITERATURA C h r z a n o w s k i T. 1977 Głogówek, Wrocław. D e m b i ń s k a M. 1963 Konsumpcja żywnościowa w Polsce średniowiecznej. Warszawa. F i n k e n s t e i n R. 1863 Das gesunde und kranke Schlesien, „Schlesische Provinzialblátter", t. 2, s. 389393. G i e r o w s k i J . A. 1948 Polskość Śląska w początkach XIX wieku w świetle nieznanej ankiety kościelnej, i usposobienia ludności, „Przegląd ..Sobótka", R . 3, s. 409-445. H y t r e k A. 1879 Górny Śląsk pod względem obyczajów, języka Polski", t. 54. Kocik L . . S z e r ę g a Z. 1985 Problemy funkcjonowania gospodarstw wej gospodarki indywidualnych w warunkach rolnej. Studium socjologiczne gminy Głogówek, wysokotowaro- Opole. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1986 Przemiany tradycyjnej kultury chłopskiej (wieś Trześniów na Podkarpaciu), „Et­ nografia Polska", t. 30. z. 2, s. 25-94. Orzechowski K. 1959 Uwagi o komornikach na Górnym Śląsku u schyłku epoki feudalnej. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego", Seria A , nr 6, s. 119-160. Pluta F. 1964 Dialekt 1973 Słownictwo glogówecki, cz. I I : Slowotwórstwo, Dzierżysławic fleksja, w powiecie prudnickim, teksty gwarowe, Wrocław. Wrocław. Rajman J. 1965 Uprzemysłowienie a przemiany ludnościowo-osadnicze województwa opolskiego, K a ­ towice. S z r o m b a - R y s o w a Z. 1961 Wieś Dzierżysławice. Z etnograficznych badań stacjonarnych w 1958-1959 г., „Etnografia Polska", t. 4, s. 316-322. 1969 Proletariat rolny w społeczności wiecie Prudnik), 1978 Pożywienie wiejskiej (na przykładzie wsi Dzierżysławice w po­ Opole. ludności wiejskiej na Śląsku, Wrocław. Zofia Szromba-Rysowa M E I N D O R F IN D E R O P O L E - R E G I O N . AUS ETHNOGRAPHISCHER FORSCHUNG IN DZIERŻYSŁAWICE B E I GŁOGÓWEK Zusammenfassung Das im Gebiet von Weizen- und Riibenbóden gelegene Dorf Dzierżysławice war seit 1958 10 Jahre lang Gegenstand ethnographischen Direktstudiums, dessen Ziel Vorbereitung einer Monographie des Dorfs in Oberschlesien (Górny Śląsk) war. Die autochtone Bevólkerung des Dorfes hatte bis 1945 Kontakt mit den Ortschafteri, die von deutschen Ansie-, dlern und nachher von den Repatrierten aus Osten bewohnt waren, und viele Inhaltselemente 6 - Etnografia Polska t. XXXIII/2 �82 ZOFIA SZROMIiA-RYSOWA des Begriffs D o r f , die in í h r e m BewuBtsein aufbewahrt des Dorfes aus dem Ende des vergangenen Diese Inhaltselemente bilden den Gegenstand mit den i n dem letzten Viertel des wurden, haben es erlaubt. ein Bild und Beginn diesen Jahrhunderts zu schildern. des A r t i k e l s , der 19Jh. geborenen auf interviews stiitzt. Das auf fruchtbaren Boden gelegene D o r f , in dem selbstgeniigsame überwogen, die vorher zum des Ende 2. und GroBbauernwirtschaften Bauernwirtschaften heute auf landwirtschaftlicher P r o d u k t i o n basieren, Weltkrieges eine angestellten zahlreiche die Dorfsbewohnern durchgefiihrt wurden. Schicht Bauernproletariats. des im hiesigen Die soziale Gut besaB und in bis den Differenzierung d r ü c k t e sich u.a. in der traditionellen Baukunst, N a h r u n g und Sitte aus. In diesem deutlich landwirtschaftliehen D o r f blieben die Sitten und Glauben vor allem mit der Landwirtschaft verbunden, die für die Einwohner von deren Niveau das Wohlhaben und Prestige in der B r á u c h e soilten Ernie vor Vernichtung s c h ü t z e n , íhre Hauptbeschaftigung Dorfgesellschaft war, a b h á n g i g war. D i e Fruchtbarkeit und das mít i hr verbundene G l ü c k sichern. Drei Schutzheilige der Gemeinde — F l o r i a n , A n t o n und U r b a n sowie V e r o r d n u n gen und Verbote, die am Vorabend des I . M a i . des H I . Johannes und wahrend der sog. 3 Urban-Sonnabende zu beachten waren, s c h ü t z t e n das Wohlergehen i m Haus u n d a u f dem Feld. I m gesellschaftlichen Leben herrschte die Regel, daB „ d e r Gleiche einen Gleichen nehmen soli", die sich mit besonderer Starke a u f die GroBbauern bezog. deren Verhaltensweise unter dffentlichem Urteii stand, w á h r e n d sie im Z e n t r u m der Interesse der D o r f b e v ó l k e ř u n g blieb. In der Erinnerung der áltesten Informatoren haben sich Spuren alter Glauben und Familien- und Jahressitten aufbewahrt. die íhre Analogien in anderen Gebieten Polens linden. Bei den Vertretern der einheimischen Bevolkerung rielen folgende Qualitaten auf: Sachlichkeit. Verantwortlichkeit für das Gesagte. Wertschatzung der Zeit und A r b e i t sowie A n h i i n glichkeit für Boden. M u n d a r t , Religion und bei alteren Frauen fur die getragcne Die Tatsache, daB die Forschung a u f einem durch Geschichte Bauerntracht. geprüften Gebiet gefuhrt wurde. Faszination für schlesische V o l k s k u l t u r , und Freundlichkeit der hiesigen Bevolkerunghaben das bewirkt, daB die A u t o r i n das von ihr erforschte D o r f für ihr erkennen konnte, und seine Einwohner ihre Anwesenheit unter ihnen a l l m á h l i c h akzeptiert haben. Die A n f á n g e der Forschungen waren namlich nicht leicht. Cfbersetzt von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/767c326bf967659b9df1928effdbb072.pdf 826a05b8a53d936da2b3c96b659b902f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2206 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - pojęcie ojczyzny Żydzi polscy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2050 Title A name given to the resource Stara ojczyzna - nowej ojczyźnie / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.75-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 OLGA GOLDBERG-MlJLKIEWICZ Uniwersytet ~kbraiski .Icrozolima STARA OJCZYZNA - W NOWEJ OJCZYźNIE. POJĘCIE OJCZYSTEGO MIEJSCA W TRADYCJI POLSKICH ŻYDÓW "Nasza ojczyzna, Wasza Wielmożność, to nie powiat rossieński, nie Ameryka, ale pamięć. Żyjemy w niej wszyscy razem; żywi, martwi i ci, którzy się jeszcze nie narodzili" (Kanowicz, 1994, s. 142). Słowa te wkłada Grigorij Kanowicz w usta jednego ze swych bohaterów i możemy je uznać jako zasadnicze stwierdzenie - pozwalające rozpocząć dyskurs na temat ojczyzny Żydów w sensie makro oraz w tradycji Żydów polskichi. W myśli i filozofii judaistycznej stale funkcjonuje pojęcie ojczyzny narodu wybranego, którą jest tytko Ziemia Obiecana. Mit ziemi ofiarowanej przez Boga wybranemu przezel1 narodowi realizuje się już w pierwszych księgach Biblii. Jahwe wielokrotnie mówi o ziemi, na której osiądzie lud Izraela, gdy skol1czy się wędrówka po pustyni. Dobitnie podkreśla to przekazując Izraelitom podstawowy kodeks zachowat1: Czcij ojca twego i matkę twoję, aby przedłużone hyly dni twoje na ziemi, którą Pan Bóg tw~j da tobie. (Exodus 20,12, podkreślenie autorki)2. Izraelici wierzą, że w końcu osiągną cel, zostaną doprowadzeni do obiecanej im Ziemi. Mojżesz, usiłując przebłagać Pana za bałwochwalstwo swego ludu, przypomina Mu: W\pomnij na Abrahama, Izaaka i Izraela, slugi twoje, którymd przysiągł sam przez się i mówi/d do nich: Rozmnożę nasienie wasze jak f0l'iazdy niebieskie i wszystkę tę ziemię a którejm mówi!. Dam ją nasieniu waszemu i odziedziczą ją na wieki (Exodus 32,13, podkreślenie autorki). Nie mnożąc przykładów, istotnym jest podkreślenie, że mit ten, mit wspólnej ojczyzny, pełnił i pełni do dziś jedną z zasadniczych funkcj i w długo trwającym procesie intensyfikacj i wewnętrznej więzi narodu żydowskiego. Przeciwstawieniem realizacji mitu Ziemi Obiecanej, a więc zakończenia wiecznej wędrówki narodu, było pełne obaw i niebezpieczeństw życie w diasporze. To, że wędrówka musi się kiedyś zakończyć szczęśliwym powrotem I Pisząc o polskich i.ydach obejmuję nimi cala grupę. zamieszkującą do cz.asów drugi"i wojny światowej ziemie niegdyś do Polski należące lub położone na wschód od granic Polski. W tradycji żydowskiej grupa ta howiem posiada wiele elementów wspólnych, oddzielających ją od pozostałych społeczności i.ydów aszkenazyjskich. , W pracy posługiwałam się oryginalnym hebrajskim tekstem Biblii, wszystkie cytaty pochodzą z wydania Biblia lojeJI Cale Pismo Święte Starego i Nowego TestamentII, Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne. Warszawa 1972. �76 na dawne, tradycyjne ziemie Izraela, jest staje podkreślane, przypominane choćby w tekście Hagady co roku czytanej podczas świąt Pesach, która zawiera zdanie: " ...na przyszły rok (spotkamy się - uściślenie autorki) w Jerozolimie", a więc wszystko będzie działo się lepiej. Kontrast pomiędzy tymczasowością diaspory, a ostatecznym jej zakończeniem w konkretnym, istniejącym miejscu, rzutuje na całokształt myśli tradycyjnego społeczeństwa żydowskiego. Dla tejże przyczyny w kontekście tematyki związanej z ojczyzną polskich Żydów stosowniejszym wydaje mi się stosowanie takich terminów, jak miejsce urodzenia, zamieszkania, pochodzenia. Istnieje w języku hebrajskim słowo moledet i utworzone jest od czasownika "rodzić". Oznacza więc ono miejsce gdzie się urodziłam, urodziłem. Słowo moledet ma zastosowanie przede wszystkim w przypadkach określenia miejsca pochodzenia i mimo, że ma ładunek treści sentymentalnych, pozytywnych, jest terminem, który określa pochodzenie w aspekcie terytorialnym, dlatego nie możemy powiedzieć, że semantycznie jest podporządkowany definicjom ojczyzny w szerszym, filozoficznym znaczeniu. Rozważania na temat pojęcia ojczyzny w tradycji polskich Żydów należy więc rozpocząć od stosunku tychże do Ziemi Obiecanej, gdyż to rzutowało przede wszystkim na stosunek do miejsca, które było miejscem ich urodzenia i zamieszkania od wielu pokoleJ1. Ten kontrast pomiędzy mityczną ojczyzną, ziemią, do której tęsknią pokolenia, a miejscem, które było również przez pokolenia zamieszkiwane, musiał prowadzić do wytworzenia się szczególnego stosunku do obu pojęć. Tęsknota za powrotem do Ziemi Obiecanej wyrażana w modłach, czy tekstach filozoficznych, powtarzana co rok, jak już wspomniano, podczas uroczystej wieczerzy w tekście Hagad/, oczywiście nie realizowała się w rzeczywistości. Społeczność żydowska zamieszkująca przede wszystkim miasta obecnego Izraela, a więc Jerozolimę, Tyberiadę i Safed, była jeszcze w XIX wieku nieliczna; zawsze też przeważali w niej Żydzi sefardyjscy. Osiedlanie się polskich Żydów w Izraelu należało dawniej do wyjątków. Wiek XIX, a przede wszystkim jego druga połowa, przynosi niewielkie ożywienie. Starsi, pobożni, udają się do Jerozolimy, aby tam umrzeć, bo pochowani w tym mieście najszybciej, najłatwiej osiągną zbawienie, a młodsi, przede wszystkim chasydzi, udają się do jeszybotów - religijnych uczelni rozwijających się w tym okresie, szczególnie w Jerozolimie. Najczęściej nie wracają do miejsc, z których przyjechali - pozostają już w kraju, który spełnia ich oczekiwania, pozwala im być w pobliżu miejsc najważniejszych dla religii żydowskiej, żyć w miastach, które odegrały ważną rolę w historii narodu. Tak więc w drugiej połowie ubiegłego 3 Hagada - opowieść o wyjściu Żydów z Egiptu, czytana podczas .'leder/(, uroczystej kolacji gromadzącej całą rodzinę i rozpoczynającej święto Pesach, przekazuje wszystkim zgromadzonym co roku historyczny mit narodu. �77 stulecia obserwujemy proces wzmacniania się osadnictwa Żydów aszkenazyjskich w Jerozolimie, Hebronie, Safedzie, Tyberiadzie. W tychże miastach wzrasta liczba niewielkich lokalnych społeczności, których czynnikiem integrującym jest pochodzenie z tego samego miasteczka, częściej z jednego obszaru geograficznego. Społeczności te utrzymywały, zwłaszcza w pierwszych latach po powstaniu, silne związki z gminami, z których wywodzili się poszczególni członkowie grupy. W pierwszej fazie były to przede wszystkim związki rodzinne - kontakty rodziców ze studiującym daleko synem, wymiana wiadomości, czasem udzielanie wzajemnej pomocy pomiędzy rodzeństwem. Z czasem związki te, naturalną koleją rzeczy, ulegały osłabieniu lub ustawały zupełnie; nadal jednak te oddalone społeczności utrzymywały związki z miejscem swego pochodzenia przez specjalnie desygnowane do tego osoby. Delegaci poszczególnych społeczności systematycznie odwiedzali miejsca pochodzenia swych współtowarzyszy, aby tam zebrać datki na kontynuowanie działalności lub rozwój poszczególnych instytucji w Ziemi Świętej (Goldberg, 1998). Społeczności Żydów aszkenazyjskich były bowiem jeszcze w początkach naszego stulecia niesamodzielne ekonomicznie. Celem pobytu ich członków w Ziemi Obiecanej było przede wszystkim oddawanie się studiom talmudycznym, pielęgnowanie instytucji do tego powołanych, przebywanie w pobliżu miejsc świętych i oddawanie się tamże modłom. Jeden z nakazów religijnych powszechnie uznawanych głosi, że tak długo będzie istniał naród Izraela, jak długo znajdzie się dziesięciu prawych mężów, którzy będą odprawiać modły pod Ścianą Płaczu, odwiedzać groby praojców, strzec spuścizny przekazanej przez przodków. Wspomaganie więc tych, którzy się w Ziemi Obiecanej osiedlili, było nie tylko okazaniem dobrej woli, ale i obowiązkiem każdego wychowanego w tradycji Żyda. Z czasem, a przede wszystkim po okresie Zagłady, zanikają bezpośrednie powiązania i kontakty. Niemniej jednak w religijnych grupach Żydów aszkenazyjskich mieszkających w Izraelu istnieją do dziś organizacje, najczęściej charytatywne, w których nazwie istnieje miasteczko wschodnio-europejskie, okolica, czy słowo "Polska"; dla współczesnych nie oznacza to wiele, poza nawiązaniem do ,Jakiejś" tradycj i pochodzenia niektórych członków grupy. Pojęcie miejsca pochodzenia i wagę tegoż dobitnie podkreśla ideologia chasydzka. Szczególna pozycja cadyka, fascynacja każdym jego zachowaniem, stworzyła niezwykle mocne przywiązanie do otoczenia, w którym się obracał, miejsca, w którym żył. Poszczególne dynastie cadyków do dziś określają się jako pochodzące z konkretnych miejscowości, leżących najczęściej na terenie byłych lub obecnych ziem polskich. W niektórych z tych miasteczek znajdują się groby założycieli dynastii albo ważniejszych ich przedstawicieli. Chasydzi przestrzegają obowiązku odwiedzin grobu zmarłego w rocznicę jego śmierci oraz pielęgnują tradycję odwiedzin cadyka, co w tych przypadkach wyraża się �78 pielgrzymowaniem na ich groby i składaniem na nich osobistych próśb4. Kontynuowana jest tradycja tzw. kwit/ech - kartek z prośbami, które przedkłada się cadykowi podczas odwiedzin lub składa na jego grobie. Pielgrzymki takie odbywają się i współcześnie; w Polsce przede wszystkim do Bobowej, Leżajska, Lublina czy Góry Kalwarii. Kult osobowości cadyka, tak charakterystyczny dla ideologii chasydzkiej, spowodował, że pielgrzymki te ograniczają się wyłącznie do odwiedzin miejsca, a więc cmentarza, grobu. Bezpośredni kontakt z tymże miejscem daje pełnię przeżycia religijnego i to jest ukoronowaniem długiej i nieraz uciążliwej wyprawy. Współcześni chasydzi nie interesują się miasteczkiem, ani nawet (najczęściej) zabytkami żydowskimi, które w nim pozostałl - pełnię emocji, spełnienie celu pielgrzymki to odwiedziny tego jedynego miejsca, które jest spełnieniem idei mistycznej, tak charakterystycznej dla tego ruchu. Pielgrzymka do grobu umożliwia znalezienie się w otoczeniu, które niejako nasączone jest obecnością cadyka i to jest najważn iejsze. Kontynuując rozważania na temat stosunku do Ziemi Obiecanej kolejnej grupy polskich Żydów, należy podkreślić szczególna rolę ideologii syjonistycznej. Jej naczelnym przesłaniem, szczególnie w początkach tego ruchu, było wezwanie głoszące, iż należy porzucić życie w diasporze i własnymi rękoma budować w ziemi Izraela własną nową ojczyznę. Oznaczało to tworzenie nowego społeczeństwa, szlachetniejszego, opartego na innych zasadach, wyzbytego kompleksów, które wedle teoretycznych założell syjonizmu musieli nabrać Żydzi żyjący przez wieki w diasporze - gO/lisie, uzależnieni prawnie i ekonomicznie od innego narodu, pełniący najczęściej funkcje usługowe wobec tego narodu. Zasadą ruchu syjon istycznego w jego początkowych stad iach było całkowite zerwanie z tradycjami przywiezionymi z miejsc pochodzenia, stworzenie nowych społeczności, które będą się rozwijały w oparciu o nowe normy, często tworzone na bazie zaprzeczenia tradycyjnych. Rozwijający się w Palestynie w pierwszej połowie naszego stulecia ruch kibucowy zasilany był w przeważającej mierze przez żydowską młodzież pochodzącą z Polski. Tak zwani ha/uce przestrzegali z żelazną konsekwencją zasady oderwania się od diaspory, podkreślając stale, że ich jedyną ojczyzną, miejscem, które uznają za swoje w naj szerszym rozumieniu tego słowa, jest to, które stworzyli na ziemi praojców. Kibuce w zasadzie nie tylko nie pielęgnowały związków z diasporą, ale wręcz wymazywały ją z świadomości swych członków. Jedynymi współ~ Nie organizowano ieh w latach poprzednich. gdy granin: Polski hyły zamkni~te dla osób z paszportem izraelskim. Również IV tymże okresie do rzadkości nalcialy pielgrzymki chasydó\\ zamieszkujących inne krąjc. np. Stany Zjednoczone. Nic otrzymywali oni zezwolcnia na tego rodząju imprezy. , Uogólnienie to jest właściwe w stosunku do większości odwiedzanych miasteczek i tradycyjnych zabytków żydowskich. jak np. synagoga czy jej pomstalości. Oczywiścic zainteresowaniem chasydów cieszy si~ np. dom. który był siedzibą dworu chasydzkiego w Górze Kalwarii ale to potwierdza tylko wyrażona powyżej myśl. �79 czesnymi wyjątkami jest kilka kibuców, które powstały po okresie Zagłady i zostały założone przez byłych żydowskich partyzantów, czy też uczestników powstania w getcie warszawskim. Pielęgnują one pamięć Zagłady, gromadzą dokumentację tego okresu - ale w tym wypadku problem stosunku do kraju pochodzenia członków kibucu jest oczywiście zupełnie inn/,. Kolejna duża fala polskich Żydów, która przybyła do Izraela, to ci, którzy uratowali się z Zagłady i przybyli tam w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej. Opuścili oni rodzime miasteczka podczas wojny i przeważnie nigdy do nich nie wrócili, lub powrócili na bardzo krótko, czasem tylko na parę godzin. Dla tej grupy miejsce, z którego się wywodzą, ma zupełnie inne znaczenie, i ich stosunkiem do "starej ojczyzny" zajmę się przede wszystkim. Skład tej grupy należy na wstępie rozważań nieco szerzej omówić. Czynnikiem konsolidującym jest tu bowiem pamięć o miasteczku i jego żydowskich mieszkal1cach w ostatnim okresie istnienia tegoż. A więc do interesującej mnie grupy należą i ci, którzy przybyli do Izraela w czasie wojny lub w latach poprzedzających, ale nie włączyli się w ruch kibucowy, zamieszkali w miastach, oraz ci, którzy przybyli tam na fali emigracji z Polski w 1956 roku? Ci właśnie ludzie w znacznej mierze ożywili działające już od lat 20. instytucje ziomkostw - organizacji skupiających członków na podstawie wspólnego pochodzenia z tej samej miejscowości, czasami z tej samej okolicy. Ziomkostwa Żydów, tak zwane Landwnanszafty, istniały już w okresie międzywojennym zarówno na terenie ówczesnej Palestyny, jak też i w krajach żydowskiej diaspory. Ich celem było przede wszystkim udzielanie pomocy nowym przybyszom wprowadzanie ich w nowy, nieznany świat. Z czasem integrowały one coraz silniej swych członków, stawały się klubami, miejscami spotkań, przede wszystkim towarzyskich (Boyarin, 1990). Spotkania najczęściej poświęcane były wspomnieniom wspólnie przeżytych lat młodzieńczych. Towarzysząca wspominkom nostalgia wywoływała obrazy mlodości, które jednak, w myśl zasad rządzących tym odczuciem, obracały się przede wszystkim wokół przeżyć (Starobiński, 1966), a nie wokół miejsc, na których toczyło się życie wspominających. Tragedia Zagłady spowodowała, że naczelnym zadaniem wszystkich ziomkostw żydowskich zarówno tych w Izraelu, jak i działających w innych krajach, stało się ocalenie od zapomnienia świata, który przestał istnieć, a z którego członkowie ziomkostw się wywodzili (Roskies, Roskies, 1975). Tak więc stanęły przed byłymi mieszkaócami polskich miasteczek pytania - jak wyglądał świat, który opuścili i który zaginął, dlaczego zachowanie o nim pamięci, utrwalenie jego obrazu jest ważne. Pytania te zaczęli sobie zadawać polscy 6 Oczywiście wspólcześnie sytuacja nie jest tak czarno-biala. jak było to w pierwszej fazie rozwoju ruchu kibucowego - jednak bardzo nieliczne wyjątki potwierdząją powszechną regułę. 7 Do grupy tej zaliczają się ludzie o różnych zapatrywaniach ideologicznych. różnym stopniu religijności. alc nie ma wśród niej chasydów. �80 Żydzi dopiero w kilka lat po zakończeniu II wojny światowej. W pierwszym okresie tragedia Zagłady była tak głęboka i świeża, że ludzie, którzy ją przeżyli, unikali wojennych wspomnień i rozmów na temat osób i miejsc, które wojna zniszczyła. Problem opuszczonej ojczyzny w ideologicznym znaczeniu tego słowa nie jest adekwatny dla tradycji polskich Żydów. Religia głosiła przecież zawsze, że ich ojczyzną jest Ziemia Obiecana, a więc nie ta, na której mieszkają w diasporze, lecz ta, z której się wywodzą, i która stanie się miejscem zamieszkania całego narodu, gdy spełni się mit przybycia na ziemię Mesjasza. Syjonizm uznał Palestynę za miejsce należne Żydom z przyczyn natury historycznej. Jako naczelne zadanie postawił przed swymi zwolennikami konieczność zbudowania ojczyzny nie tylko własnymi rękoma, lecz w przeciwiet1stwie do stanowiska ortodoksyjnych Żydów bez czekania na Mesjasza, ale zaraz, współcześnie. Ziszczenie się tego najważniejszego celu - powstanie pat1stwa Izrael ukonkretniło marzenia i związało ludzi z tą ziemią, dając im poczucie posiadania nie tylko własnej państwowości, ale i ojczyzny, z wszystkimi komponentami tego pojęcia w znaczeniu ideologicznym. Wracając więc wspomnieniami do polskich miasteczek, ich byli mieszkańcy widzą przede wszystkim konkretne miejsce, gdzie toczyło się ich życie i życie ich przodków. Ale to właśnie miejsce - jego konkretny wymiar - ma swój odrębny zakres, inny od powszechnie przyjętego. Pojęcie miasteczka (szlell w języku jidysz) realizuje się we wspomnieniach jego byłych mieszkańców zgodnie z niezwykle trafną definicją, po raz pierwszy zastosowaną w klasycznej monografii opracowanej przez parę autorska Herzog - Zborowski. Pisząc o małomiasteczkowej społeczności okresu międzywojennego autorzy przytaczają wypowiedź jednego z respondentów "My shIell means my community and community, means the Jewish community" (Herzog, Zborowski, 1956, s. 20). Miejsce, do którego zwracają się wspomnienia, które ma być upamiętnione, ocalone od zapomnienia, to tylko ten konkretny obszar, na którym toczyło się życie żydowskiej społeczności. Aspekt przestrzenny związany jest nierozerwalnie z wspólnotowym. Miejsca, do których wraca się wspomnieniami, a co dla nas najważniejsze, które się wielorako upamiętnia, są najczęściej wypreparowane z jakiegokolwiek większego terenu - w sensie geograficznym8, jak też i z całości obszaru miasteczka. Priorytety w zakresie wyboru, które obszary miasteczka należy przede wszystkim utrwalić dla potomnych, są podporządkowane przede wszystkim wewnętrznym nakazom poszczególnych osób i są to przede wszystkim priorytety wynikające z pobudek o charakterze ideologicznym. 8 Do rzadkości należy dokładniejszy opis położenia miasteczka. aczkolwiek zdarząją się księgi, w których zamieszczone są mapki okolicy lub w treści jest podana odległość od innych ośrodków (patrz: Goldberg, ł 992). �81 Tak więc utrwaleniu, dokumentacji, podlega cmentarz. Na pewno jest to spowodowane szczególnym stosunkiem religii żydowskiej do miejsca pochówku, ale również i normami uniwersalnymi, które mówią, że nekropolia jest czymś nienaruszalnym, potwierdzeniem kontynuacji i jest najmocniej związana z miejscem, w którym toczyło się życie. Cmentarz wiąże ofiary Zagłady z miejscem ich pochodzenia. Tragedia wojny sprawiła, że przeważająca część żydowskich ofiar nie ma swego miejsca pochówku - a więc niepisany nakaz mówi tym, którzy przeżyli, że na lokalnym żydowskim cmentarzu należy postawić ofiarom wojny pomnik - bo tam jest ich miejsce, tam mieli być pochowani i należy ich, choćby tylko mistycznie, z tym właśnie miejscem związać. Inne komponenty miasteczka, które wydają się być ważne dlajego byłych mieszkańców podporządkowane są indywidualnym losom wspominających. Są to więc te budynki i ulice, do których wracają wspomnieniami jako do swoich kątów. Selekcja, które z tych "kątów" uznaje się za swoje, uzależniona jest od bardzo wielu, nieraz przypadkowych czynników. Do stałych komponentów, które wpływają na chęć upamiętnienia niektórych miejsc, należą przede wszystkim dwa: wiek, w którym byli mieszkallcy miasteczka opuścili je, oraz ideologia, która formowała tam ich życie. Wszystkie miejsca, do których wracają wspomnieniami, łączy przede wszystkim jedno, że jest to ten obszar, na którym toczyło się życie społeczności żydowskiej. Inne części miasteczka wspominane są tylko wówczas, gdy pełniły jakiekolwiek funkcje usługowe dla Żydów (Goldberg, 1992). Najbardziej jednak treść terminu "rodzinne strony" skupia się wokół pojęcia wspólnotowego. Tak więc dla byłych mieszkańców miasteczek Europy Środkowo-Wschodniej, a przede wszystkim Polski, najbardziej istotny jest czynnik ludzki ksztahujący oblicze zaginionych społeczności. Są to zarówno jednostki, które ostatnio lub w historii zaważyły na rozwoju miasteczka, przyniosły mu sławę, jak i również, a może przede wszystkim instytucje, które kształtowały małomiasteczkowe środowiska, nadawały im określony charakter, przyczyniały się do jego rozwoju w wielu różnorodnych aspektach9. Na uwagę zasługuje fakt, że w odróżnieniu od powszechnych koncepcji "małej ojczyzny", które skupiają się w wielu przypadkach wokół wymiaru prywatnego, podkreślania wagi tradycji domu, rodziny - przywiązanie do przeszłości byłych mieszkallców szte!1 wyraża się przede wszystkim w uznaniu i wysokiej ocenie instytucj i o charakterze społecznym i więzów łączących tych, którzy działali w poszczególnych organizacjach. Ten skomplikowany stosunek do miejsca pochodzenia wytworzył w społecznościach żydowskich różnorakie 9 ISlotnym wydaj<: mi si~ lu podkreślenie. że ponieważ społeczność wydająca księgę nie jest nigdy społecznością chasydzką. poza miejscami o uniwersalnym charakterze, jak synagoga, cmentarz. hardziej szczegółowo potraktowane są miejsca ważnc dla świeckich, jak biblioteka, kino itp. �82 formy pielęgnowania małomiasteczkowych tradycji, rozne rodzaje przekazywania wiedzy o zaginionym świecie następnym pokoleniom. Zasadniczym imperatywem, który stymulował ten proces był niewątpliwie fakt, że ziomkostwa działały i działają do dziś nie tylko w znacznym oddaleniu od miejsca, z którego się ich członkowie wywodzą, ale również, że nie są to klasyczne ziomkostwa emigrantów, żyjących z dala od ojczyzny. Wprost przeciwnie - ludzie ci są emocjonalnie zaangażowani w kraju, który spełnia wielowiekowe dążenia narodu żydowskiego do posiadania własnej państwowości. Dla pielęgnowania tradycji i związków z krajem pochodzenia, niezwykle istotnym było, że czynniki natury politycznej przez wiele lat nie tylko utrudniały, ale bardzo często uniemożliwiały przyjazd do Polski, a nawet kontakt listowy z tymże krajem. To ostatnie zresztą, w samej istocie sprawy, nie mogło być proste. Społeczność żydowska w małych miasteczkach żyła własnym życiem, najczęściej odizolowana od nieżydowskich mieszkat1ców. Wojna wzmocniła szereg zahamowat1 w nawiązywaniu bliższych stosunków zarówno w społeczności polskiej, jak i żydowskiej. Uniemożliwiało to dodatkowo, a często i zniechęcało do nawiązywania korespondencji. Wszystko to wpłynęło oczywiście przede wszystkim na zawartość przekazywanego bagażu kulturowego - nie na jego formę, a tajest różnorodna. Pierwszym wyrazem chęci ocalenia od zapomnienia miejsc, gdzie kiedyś toczyło się żydowskie życie i gdzie popełniono na nim mord, było stworzenie w Jerozolimie, na górze Syjon, miejsca symbolizującego umarły świat. Poszczególne ziomkostwa lub grupy osób pochodzących z jednego miasteczka, ustawiały w przygotowanej grocie nagrobki - macewy, które symbolizowały zgładzone gminylO. Ale była to tylko pamięć o istnieniu poszczególnych miejsc i ich Zagładzie I I. Ruchem, którego głównym zadaniem było przekazanie pamięci a świecie, w którym żyli polscy Żydzi do okresu Zagłady, był ruch wydawania Ksiąg Pamięcil2 (Goldberg, 1991). Powstawały one w oderwaniu od konkretnego miejsca, którego dotyczyły, co potęgowało wrażenie opisu zaginionego świata. Opis został stworzony po to, aby pozostało świadectwo istnienia szleI', aby wiedzę o nim przekazać następnym pokoleniom. Umieszczone we wstępie do Księgi Pamiątkowej Wieliczki zdanie: ,,(piszemy to) aby mogły przeczytać i zapamiętać nasze wnuki i ich dzieci" (Meiri, 1980, s. 23) powtarza się w tej czy innej formie w wielu kolejnych publikacjach. Teksty umieszczane w tych 10 Kontynuacją tego jest budowanie na cmentarzu IV Tel Avivi.: pomników zamordowanych z poszczególnych miejscowości. II Badanie tej problematyki i utrwalanie pamięci o niej jest głównym zadaniem powstałego w 1952 roku Instytutu Pamięci Narodowej Yad Va'szem, ale działalność tej instytucji pozostaje oczywiście poza sferą moich zainteresowaIl. 12 Świadomie używam tu ezasu przeszłego. gdyż po apogeum IV latach 1960- J 970. ruch ten z przyczyn oczywistych zamiera. �83 księgach to przede wszystkim wspomnienia realizujące aspekt wspólnotowy dawnego życia. Aspekt ten wzmacniany bywa zdjęciami, w niewielkim stopniu dokumentującymi miasteczko, jego ulice czy zabytki. W przeważającej większości ilustrują chwile spędzane na wspólnych wyprawach, rozrywkach, pracach społecznych. Potwierdzają one postawioną wyżej tezę o postrzeganiu przez autorów tylko świata, w którym żyli oni sami. Oczywiście, zgodnie z charakterem tego rodzaju wydawnictw, księgi te obok warstwy dokumentacyjnej budują mit miasteczka, w którym idealizują przeszłość, tworząc mit "złotego wieku" (Steiner, 1971, s. 3-4), podkreślający piękno własnych przeżyć, przede wszystkim z okresu młodości. Następnym i kolejnym etapem uwieczniania żydowskiego życia w polskich miasteczkach są filmy. Krąży ich sporo wśród ziomkostw, nie są nigdzie skatalogowane, różnią się bardzo między sobą zarówno jakością wykonania, jak i podejściem do tematyki. Stanowią wynik inicjatywy pojedynczych osób lub ziomkostw. Wyświetlane są przede wszystkim na dorocznych uroczystościach gromadzących wszystkich w celu upamiętnienia dnia zagłady w danym miasteczku, czasem na innych wspólnych spotkaniach - często w prywatnych domach - z okazji jubileuszy lub innych uroczystości rodzinnych. Podzielić je można na dwie zasadnicze grupy: wykonane poza Polską oraz te, które są rezultatem wizyty w Polsce pojedynczej rodziny, czy też grupy pochodzącej z konkretnego miasteczka. Filmy wykonane poza Polską są najczęściej starsze - kręcono je gdy granice Polski były zamknięte, miasteczka niedostępne. Niemalże zawsze są one bez żywych aktorów. Są to zbiory zdjęć, opatrzone komentarzem - tekst i podkład muzyczny dokumentują miejsce i ludzi w konwencji tajemniczego, i nie istniejącego już świata. Podkreślają, a często przerysowująjego znaczenie i walory. Następna, liczniejsza grupa, to filmy powstałe w ciągu ostatnich kilkunastu lat, najczęściej amatorskie, kręcone techniką wideo13• Na tych filmach spotykamy zawsze żywych aktorów - w rolach tytułowych występują ci, którzy do miasteczka przyjechali - oprowadzają po nim widza, pracowicie wyszukując choćby naj mniejsze ślady istnienia żydowskiej społeczności. W filmach widzimy jak silne są emocje powracających, jak bardzo poszukują miejsc, z którymi kojarzą się ich wspomnienia, ludzi, których pamiętają, lub którzy mogą opowiedzieć coś o przedwojennym życiu. Ta konieczność otrzymania informacji od miejscowej ludności łamie najczęściej etniczne bariery - niektóre filmy tak skupiają uwagę na nieżydowskich respondentach, że niejednokrotnie rozbija to zamierzoną zwartość opisu. Film przestaje być wyłącznie świadectwem życia Żydów w miasteczku, staje się dokumentacją spotkania po latach - nawiązywania więzów, kiedyś może niezbyt silnych i zerwanych przez wojenną pożogę. 13 Wydaje mi się ważnym podkreślenie. że oczywiście omijam tu tilmy o miasteczku żydowskim kręcone przez zawodowych reżyserów, nie wchodzą one w zakres moich zainteresowań. �84 Ale nie tylko macewa, księga czy film przekazują tradycję - do rzadkich, jednak zasługujących na podkreślenie należą fakty tworzenia muzeów pojedynczych miasteczek. Nie jest to oczywiście ruch powszechny. Znane mi są w Izraelu dwa muzea poświęcone miastom, dotyczą one Krakowa i Mławy. Muzeum Krakowa jest mniej interesujące dla antropologa. Znajduje się w TelAvivie przy gimnazjum ogólnokształcącym, którego długoletnim dyrektorem był historyk, pochodzący z Krakowa. Ekspozycja ma wybitnie dydaktyczny charakter - obejmuje dzieje kultury żydowskiej i polskiej w tym mieście oraz dokumentuje współczesne nawiązywanie stosunków pomiędzy młodzieżą izraelską - uczniami tejże szkoły - a polską. Bardziej interesujące jest muzeum Mławy, które zostało założone w latach 60. w Tel-Avivie w zakupionym w tym celu trzypokojowym mieszkaniu'4. Podstawowym celem, jaki przyświecał założycielem muzeum, było przybliżenie Mławy do Izraela, utrwalenie pamięci o życiu tamtejszej społeczności przed Zagładą, zachowanie pozostałych pamiątek. Koncepcja założenia muzeum wyłoniła się w związku z pracami wydawniczymi nad pierwszą Księga Pamięci o miasteczkul5• Materiały zebrane do księgi uzmysłowiły grupie działaczy, że można je zużytkować tworząc wystawę muzealną. Zaprojektowanie jej powierzono zawodowemu plastykowi, dając mu zebrany bogaty materiał ilustracyjny dotyczący miast oraz instrukcję, aby w sposób najbardziej dokładny pokazał życie społeczności żydowskiej w Mławie, a przede wszystkim uczcił pamięć tych, którzy zginęli. Centralnym punktem wystawy jest więc czarna flaga, płonący znicz i odpowiedni tekst żałobny. W dużych gablotach umieszczono najróżniejsze dokumenty, które mieszkańcy Mławy przywieźli ze sobą. Uderzają one różnorodnością. Obok licznych fotografii, legitymacji szkolnych, dyplomów sportowych pokazano luźne druki zaproszeń na rozmaite imprezy, ogłoszenia mówiące o bogatym życiu politycznym miasteczka, afisze teatralne, a nawet pojedyncze bilety na poszczególne przedstawienia lokalnych grup aktorskich. Układ tematyczny poszczególnych gablot powiela klasyczny model Księgi Pamięci z bardzo niewielkimi zmianami, które narzucił zapewne zgromadzony materiał. Tytuły gablot to: "Życie polityczne w Mławie", "Kultura i wychowanie", "Życie religijne", "Życie społeczne", "Wydarzenia i charakterystyczne postaci". N iewiele miejsca poświęcono fizjonomii miasta, jego zabytkom, uderza brak jakiegokolwiek odniesienia do historii miasta. Wystawa jest oparta wyłącznie na materiałach ilustracyjnych, przy czym zadziwia brak jakichkolwiek przedmiotów. Organizatorzy twierdzą, że nie znaleźli niczego, co jednak nie jest prawdą. Poza dokumentami nie szukano innych pamiątek przywiezionych z Mławy, wychodząc z założenia, 14 Niestety w ostatnich miesiącach ważą się losy muzeum Mławy. ziomkostwo nie jest już w stanie utrzymać lokalu i prawdopodobnie przekaże zbiory jakiemuś archiwum. IS Ziomkostwo Mławy jest jednym z nielicznych. które wydaly kilka ksiąg pamiątkowych ukazały się dwie z nich. �85 że tragedia Zagłady, która unicestwiła ludzi, musiała unicestwić wszystko, a więc w pierwszym rzędzie przedmioty przez nich używane. Jedynym powojennym żydowskim akcentem w Mławie był pomnik Ofiar Zagłady - wzniesiony tam bezpośrednio po wojnie. W muzeum znajduje się jego fotografia niestety na eksponowanym zdjęciu jest on przełamany, zbezczeszczony w niedługim czasie po postawieniu'6. Całokształt problematyki związanej ze stosunkiem do miejsca pochodzenia grupy, która znajduje się w nowym miejscu, ale zaakceptowała je jako swoją ojczyznę, nie z pozycji imigrantów, lecz z pozycji powrotu, należy jeszcze wzbogacić krótkim choćby rozważaniem na temat więzów językowych związanych z miejscem pochodzenia. Jak wiadomo, językiem, którym posługiwali się Żydzi w diasporze, był jidysz, a nie wszyscy należycie znali język polski. Tak więc jidysz jest w zasadzie językiem jednoczącym ziomkostwa zarówno w Izraelu, jak i w krajach diaspory. Jest to też język pokolenia, które pamięta zaginiony świat - młodzi najczęściej go nie znają. Konflikt pomiędzy językiem ojczystym w pełnym znaczeniu tego słowa, językiem Biblii, którym się mówi w ojczyźnie - w Izraelu, a językiem kraju urodzenia, jakim mówiono w Polsce, wyostrza problem zaangażowania emocjonalnego w stosunku do kraju, w którym toczyło się życic polskich Żydów do czasu Zagłady. Jidysz staje się językiem zaginionego świata - miejsc, które należy upamiętnić, ale które nie pretendują do bycia kontynuatorami tegoż Świata. Wielorakość upamiętniania miejsc, z których wywodzą się polscy Żydzi, na pewno świadczy o nostalgicznym do nich stosunku. Widzą oni swój związek z krajem, z którego się wywodzą, z którego przybyli do Ojczyzny w pełnym znaczeniu i rozumieniu tego słowa. Problem Polski nie jest rozwiązywany na zasadzie akceptacji lub negacji kraju pochodzenia w kontekście norm kulturowych lub pallstwowych. Akceptowane i przekazywane następnym pokoleniom są przede wszystkim te komponenty kraju, które tworzyły "świat żydowski" w całej złożoności problemów społeczno-historycznych, jakie były jego udziałem. BII3L10GRAfIA J. 1991 Boyarin Polish .lews in Paris: The Ethnography o/Memory. Goldberg-Mulkiewicz 1991 New York. O. Księga pamięci a mit żydowskiego miastec::ka ... Etnografia Polska" t. 35, z. 2, s. 187-199. 1992 1998 16 Itineraria miastec::ek ::ydowskich, w: The .lews in Poland. red. A. K. Paluch. ków. s. 387-396. Der Geldsanlmler von .lel'llsalem lind seine Kultllrfimctionen. (w druku). W ostatnich scu starego latach trwają prace nad postawieniem żydowskiego cmentarza. Są one już bardzo nowego pomnika zaawansowane. Ofiar Zagłady Kra- w miej- �86 Herzog E., Zborowski M. 1962 Life is with People, New York. Kanowicz G. 1994 Koziołek ::0 dwa gros::e, Sejny. Meiri S. (red.) 1980 Kehilal Wieliczka seler zikaron, Israel. Roskies D. K., Roskies D. G. 1975 The Shtell Book. Tel-Aviv. Starobinski J. 1996 Le eO/lCept de nostalgie. "Diogene" nr 54. Steiner G. 1971 In Bluebard 's Castle. Some Notes Towards Rede.finitioll o/Cllltllre. New Haven. Olga Goldberg-Mulkiewiez AN OLD HOMELAND - IN /\ NEW HOMELAND. THE CONCEPTION OF HOMELAND IN THE TR/\DITION OF POLISH JEWS (Summary) The author discusses the conception of homeland for Jews. with a particular emphasis put on the situation of Polish Jews. In Judaic thought and philosophy. the notion of homeland of the chosen nation is still used, and it always refers only and exclusively to the Promised Land. A myth, stemming from the first Chapters of the Bible. of the land ollered to Jews by God, the land which would be a common homeland of Jews, is still playing an important role in integrating the Jewish nation. Beside this notion of homeland. Jews also distinguish the place of origin, life, and birth ref"crred to as "moledet.·· Another su~iect of considerations ofthe article is the allitude of Polish Jews residing in Israel to the place of their origin. The author deals predominantly with a group of Jewish survivors who came to Israel after WW II. Unlike the previous groups of seltlcrs in Israel, who - except for the Orthodox Jews - maintained meager relations with the country of origin. lor this particular group the "old homeland" bcars a greater importance. These people have brought with them a new spirit into the community of their compatriots: they try to reconstruct the picture of their previous place of living; prepare ,.Books of Remembrance" and films about the local communities they come from; moreover. they found museum devoted to towns which used to be important Jewish centers. The various ways in which the Polish-Jews commemorate thcir ..small homelands" testify to their nostalgia towards those places - their memory retains only those components ofthe place and country of origin which used to belong to the ..Jewish world." Translated by M. Wilczy/iski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b0ca640144269d50d26d079a55788c0.pdf 466936d8598b2e9b39fd3732195ecf4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2213 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource Opoczyńskie - zwyczaje wiosenne zwyczaje wiosenne Opoczyńskie - rok obrzędowy obrzędy agrarne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2056 Title A name given to the resource Wiosenne zwyczaje i obrzędy agrarne w Opoczyńskiem / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.177-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kupisiński, Zdzisław SVD Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82. t 998 ZD7.ISLA W KLJPISIŃSKI SVD Katedra I!istorii i Etnologii Religii Katolicki Uniwersytet I.ubelski WIOSENNE ZWYCZAJE I OBRZĘDY AGRARNE W OPOCZYŃSKIEM Człowiek od początku swego istnienia związany był z uprawą ziemi. Przez kontakt z nią, wchodził w tajemnicę odradzającego się świata roślinnego. Wraz z powolaniem człowieka do życia ziemia stała się miejscem szczególnie mu bliskim. Dla człowieka "pierwotnego" praca na roli nie ograniczała się do "świeckiej techniki". Rolnictwo posiadało przede wszystkim charakter obrzędowy, bezpośrednio dotyczyło bowiem życia i przyczyniało się do jego rozwoju. Przejawem życia są ziarna, bruzdy, deszcz i duch wegetacji. Rolnik swą pracą wkracza w dziedzinę życia przepojoną sacrum i jednoczy się z nią. Płody ziemi dostarczają mu pożywienia i niejednokrotnie decydują o jego przetrwaniu. Czlowiek żyjący na wsi egzystuje w symbiozie z przyrodą i pomimo narastających przemian w kulturze materialno-duchowej wciąż korzysta z jej zasobów, ziem ię nazywając nawet "matką"'. Dla wielu mieszkaJlców 0poczYJlskiego rolnictwo stanowiło podstawę bytowania. Występujące w tym regionie nie najlepsze jakościowo ziemie wymaga/y dużego nakładu pracy i szczególnej pielęgnacji - a czasami nawet zabiegów magicznych - aby wydały pożądany owoc. Niskie zbiory, jakie otrzymywali z uprawianej ziemi miejscowi gospodarze, najlepiej oddaje powiedzenie: "OpoczYJlskie kraje, korzec sieje, kopę zbiera, kopa korzec daje,,2. W czasach techniczno-konsumpcyjnego stylu życia i urbanizacji kraju, symbioza życia mieszkalków wsi z przyrodą została w znacznym stopniu naruszona. Pomimo przemian, jakie dokonały się w kulturze ludowej w 0poczYllskiem, wiele dawnych zwyczajów i obrzędów agrarnych przetrwało w pamięci ludu, a niektóre z nich są praktykowane obecnie. Wiele przetrwało z tego powodu, że połączone zostały z obrzędowością kościelną. Wraz ze wzrostem racjonalnego uzasadnienia świadomości religijnej mieszkaJlców wsi w znacznym stopniu zmalało zainteresowanie praktykami magicznymi. Z relacji respondentów wynika, że w dawnych czasach na badanym terenie praktyki te były silnie rozwin ięte. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie przemian zachodzących w wiosennych zwyczajach agrarnych w 0poczYJlskiem w oparciu o analizę zwyczajów, lob.: M. Eliade. haklal o historii religii. Warszawa 1966. s. 325 i n. Zob.: J. P. Dekowski. Z. Hauke. Folklor regionu opoc::yńskiego, Warszawa 1974, s. 9; J. Luczkowski. OpoC::Yliskie jako region hisloryc::ny i ell7ograjic::ny, .Zbliżenia Piotrkowskie" 1993. nr 9. s. 24. Powszechne na badanym terenie. I 2 �178 obrzędów i wierzell praktykowanych przy uprawie roli i gospodarstwie domowym. W opracowaniu tego zagadnienia korzystano z materiału pochodzącego z przeprowadzonych przez autora etnograficznych badal1 terenowych w latach 1990-1993 w regionie 0PoczYI1skim oraz literatury traktującej a tych zjawiskach. 1. Prace wiosenne na roli Mieszkallcy wsi w 0poczYllskiem jeszcze w drugiej połowie XIX wieku uprawiali następujące rośliny: żyto, owies, jęczmiell, proso, len, konopie, rzepak, grykę, groch, kapustę, ziemniaki. Ze względu na niską klasę gleby, pszenicę uprawiano w niewielkich rozmiarach. W wieku XX zakres uprawy zwiększył się, bo objął jeszcze seradelę, wykę i buraki pastewne. Wszystkie wymienione rośliny uprawia się tylko w większych gospodarstwach. Rodziny posiadające mniejsze powierzchnie użytkowe pól, uprawiają przeważnie żyto, ziemniaki, proso i len.1. Do nawożenia pól służył głównie obornik. Hodowla trzody chlewnej dostarczała duże ilości naturalnego nawozu. Obornik w większości wypadków gromadzono w oborach, a gdy się tam nie mieścił, wynoszono go na podwórze do miejsca zwanego "gnojownikiem". Jeśli nie było gnojownika, obornik wyrzucony z obory składało się na "hałdach", znajdujących się przy oborze, albo za stodołą. Oborn ik wywożono na pole dwa razy w roku, jesien ią i wiosną, gdyż obory były zbyt małe, by przetrzymywać tam duże jego składy. W niektórych gospodarstwach wywożono nawet w okresie zimy, składając go na duże kopce. Wszelkie prace przy oborniku wykonywano ręcznie za pomocą metalowych wideł i motyk (z motyki korzystano wówczas, gdy trzeba było rozrywać sprasowany w zagrodzie świrlabornik). Zdaniem respondentów skuteczniejszym nawozem okazywał się obornik wywożony w okresie jesiennym, gdyż przyorany miał więcej czasu na "przegnicie" w ziemi. Nakładając żelaznymi widłami obornik na wóz, trzeba było uważać, aby w tym czasie na podwórzu nie pojawił się "dziad". W przypadku zjawienia się dziada należało wszystko zrzucić z wozu i dopiero po jego odejściu załadować z powrotem. Dziada starano się przyjąć życzliwie, bowiem obawiano się, że mógłby on rzucić urok i w ten sposób nic by nie urosło na takim nawozie. Mógł też spowodować znaczne straty w gospodarstwie. W opinii respondentów "dziady to nie beli zwykłe ludzie, bo one duza świata widzieli i na różnych zecach sic znoli,,4. Rozrzucając obornik na polu należało również przestrzegać pewnych zasad postępowania. Pierwszą kupkę przywiezionego obornika rozrzucano na wszyst3 Powszechne na badanym terenie. Zob.: 1. P. DekowskL L'prawlI roli i rośliny uprawne w Opoczyńskim, ..Prace i Materialy Etnograficzne" t. 13, 1959. s. 54. 4 Pod postacią ,.prosunych dziadów" dopatrywano się chodzącego po świecie Pana Jezusa. Według informacji S.P .. P.G. z 8ialaczowa: M.B .. .l.B. z Gapinina. �179 kie strony świata, żeby nie dopuścić do przebywania w niej czarownicy. Apotropeiczne postępowanie ludności wiejskiej podyktowane było w tym wypadku względami utylitarnymi, ponieważ chciano zabezpieczyć uprawy przed niebezpieczellstwem rzucenia na nie uroku przez czarownice5. Innym sposobem wzbogacania ziemi uprawnej był nawóz uzyskiwany z upraw zielonych, a mianowicie łubinu i w mniejszych ilościach tatarki czy seradeli. Lubin czy seradelę wysiewano w maju w rosnące jeszcze zboża lub zaraz po żniwach, po poplonach, a najesieJ'1 przyorywano6. Obecnie oprócz wymienionych sposobów nawożenia gleby powszechnie stosuje się nawozy sztuczne, gdyż według respondentów "wincy sie rodzi". Najczęściej wysiewają: saletrę, superfosfat, mocznik i "kajnik". W miejscach, w których występuje zakwaszona ziemia, wysiewają wapno. Współcześnie w mniejszych gospodarstwach nawozy rozsiewa się jeszcze ręką, niosąc je w wiadrze lub w przcwieszonej ,.płachcie". W gospodarstwach kilkuhektarowych używają siewników7. Pole orano w wąskie zagony. Zagonowa uprawa długo przetrwała na terenach podmokłych i przy uprawie kapusty. Po melioracji i komasacji gruntów rolnych powstały szersze działki ułatwiające prace w polu. W zależności od potrzeby stosowano odpowiednią odmianę orki, jak: "podorywki", "odwracanki" czy właściwe oranie. Na badanym terenie, tak jak i w całej Polsce, kalendarz kościelny oraz przypadające w nim wspomnienia i święta stanowiły dla mieszkaJlców wsi w znacznym stopniu wyznacznik czasowy w podejmowaniu określonych prac polowych8. Na wiosnę gospodarz starał się rozpocząć oranie na świętego Józefa (19 marca). Do tego czasu ziemia już odtajała, a do prac polowych zachęcało wszystkich ludowe przysłowie: "Na świnty Józef zdymuj chłopie z góry płuzek". Wyjeżdżając w pole, gospodarz przeżegnał się znakiem krzyża, a następnie pokropił święconą wodą wóz, pług i konia. W ten sposób pragnął uzyskać Boże błogosławiellstwo w pracy i ochronę przed wypadkiem. Znak krzyża czynił też biczem przed koniem wypowiadając słowa: "W imię Boże" oraz 5 Według informacji A.W .. M.K .. H.K., T. P.. Z.L ze Straszowej Woli: F.K., Z.K., 1.W., M.B. z I3rudzewic: W.S. z Ponikly: S.W .. K.W .. S.G. z Woli Zalężnej. Zob.: A. Fischer. Lud Polski. Podręc::nik etnografii Polski. Lwów 1926, s. 70: W. Siek. bvyc::aje i pr::.esądy Ziemi Opoc::.yńskiej spr::.ed50·ci/1 laty. Sandomierz_ 1939 s. 34. 6 Według infónnacj i 1.K .. P.G .. A.G .. M.G .. S.P. z Białaczowa: F. W., S. W.. 1. W., E. W. z Żelazowic: S.K .. B.K .. .I.K.. M.P. z Prymusowej Woli: S.G. z Sędowa. 7 Powszechne na badanym terenie. 8 Powszechne na hadm~ym terenie. Najlepiej wyrażają to przysłowia ludowe: .,Na św. Benedyka kaczka. kura jaja myk" (po widuński), ,.Na św. Wojciecha dla bydelka pociecha" lub ..Na św. Wojciecha dla koni uciecha" .•. Na św. Krzyż owce strzyż". Zob.: W. Baranowski, Tradycyjny taminar::. prac gospodarc::.ych w palI/dniowej c::.ęści woj. lód::.kiego, ,.Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" nr J 6, 1972, s. 52 i 54. �180 "aby Bóg pobłogosławił". W polu natomiast rozpoczynając orkę kropił pierwszą skibę wodę poświęconą w Wielką Sobotę, czyniąc nad nią znak krzyża. Powyższe praktyki są wypełniane do dnia dzisiejszego, ale tylko przez starszych gospodarzy. W gospodarstwie zmalała funkcja konia, który zastępowany jest "traktorem" - ciągnikiem mechanicznym'!. Do wiosennych prac należał wysiew: jęczmienia, owsa, prosa, tatarki, rzepaku, lnu, konopi, koniczyny, seradeli. Przed wysiewem gospodarz święcił ziarno znajdujące się w workach, kierując swe myśli do Boga z prośbą, "aby się poscynściło" i żeby zebrał dobre plony'°. Wyjeżdżając z gospodarstwa, czynił przed koniem na ziemi znak krzyża, aby Bóg pobłogosławił mu na czas wyjazdu z domu i w wykonywanych pracach polowych. Gdy przybył na pole, zdejmował czapkę z głowy, klęcząc całował ziemię i czynil na niej znak krzyża. Dopiero wówczas mógł rozpocząć siew. Nabierając ziarno w płachtę, pierwszą garść rzucał na krzyż, wypowiadając słowa "w imię Boże"lI. Spośród zbóż jarych najwcześniej - bo w drugiej połowie marca - siano owies, choć niektórzy czekali z wysiewem do Matki Boskiej Zagrzewnej (25 marca). Wśród miejscowej ludności znane było powiedzenie, że owsa nie należy siać w koszuli, tak jak żyta, ale w kożuchu ze względu na panujące jeszcze chłodne przedwiośnie: "Lowis trza siać w kozuchu, a zyto w kosuli"I". 9 Według informacji Z.K .. M.K. z Odrowąża: .I.P.. W.B .. M.I'. z ObzO\\l:a: M.B. z Sobienia: T.K .• M.S .. S.W. z Chelst. Zob.: Z. Szyfelbeyn-Sokole\\iu. I'ItJll. ohr::~" i wit/oH·isko. Wrocl<lll' 1967. s. 79; T. Marzcc. Magia ijej ::nac::enie \l' ::\tIycajach i ohr::~t/och ogrorl/.\·ch 110 !j'se/wdllilll obs::ar::e Polski. Lublin ł982. s. 50 i n. (mps KUL): W. Klinger. /)OI'OCIIC .iwir:ta I/ldoll'e a tradycje grecko-r::ymskie. Kraków 193 I. s. I I. 10 Według infórmacji T.K .. S.P .. .I.G. z BialaclOwa: M.A .. W.W. z Falkowa: A.B. z (jostomi i wielu innych informatorów. II Powszechne na badanym terenie. Na temat pracy na roli piszc r:iiade: ..Praca na roli ma charakter rytu nie tylko dlatcgo. że dokonujc si~ ona nad cialcm maIki-ziemi i żc wyz\\'ala sily sakralne roślinności. ale również dlatego. że pociąga za sohą scaknie si.; rolnika z pel\llymi okresami czasu. przychyłnymi lub szkodliwymi. i dlatego te;;.. i.e jcst to dzialalność pohlczona z niebezpieczeństwem (np. gniew ducha. pana ziemi. któq si.; karczuje). i jeszcze dlatcgo. że wiąże się z szeregiem cercmonii o różnych strukturach rozmaitego pochodzcnia. których przeznaczenicm jesl przyczyniać si~ do wzrostu urodzaju roślin i uzasadniać czynności rolnika. wreszcie dlatego. że wprowadza tegoż rolnika w dziedzinę. która do pewnego stopnia podpada pod jurysdykcję zmarłych". Eliade.jw .. s. 326. 12 Zob.: Dekowski.jw .. s. 65. łstnieją wypowiedzi ludowe. które wyrainie nakazywały rozpoczęcie wiosennych siewów. W Wieluńskiem zachowało si.; pOIlieclzenic: ..Przed .Iózc!\:m siew. Pana Boga gniew". W powiecie radomszczańskim i pajęczańskim przysłowia zabraniały siewóII przed zwiastowaniem: .,Gdy zasiejesz przed zwiastowanicm Maryi, nabawisz si.; po żniwach opresyi" lub też .,Nie siej przed zwiastowaniem Maryi. jeśli nie chcesz zaznać opresyi" (Żytna. powiat radomszczański; Sulmierzyce. powiat pajęczaJiski: Chahiclice. powiat hełchatowski). Niekiedy Zwiastowanie bylo terminem rozpoczynającym sielI)' ..Na ZwiaslO\lanie () siewie pytanie" (Gidie. powiat radomszczański) łub ..Gdy przyjdzie Zwiastowanie siewu bywa rozpoczynanie" (Stobieck Miejski. powiat radomszczański). Baranowski. jw.. s. 50. �181 Dla mieszkailców wsi bardzo pożyteczną rośliną było proso. Z jego ziaren wyrabiano kaszę jaglaną. Plewy z prosa przeznaczano na karmę dla świil, a sieczkę z "prośniontki" dawano krowom. Odwar z "prośniontki" posiadał nawet właściwości lecznicze. Okazywał się on skutecznym środkiem na przeziębienia i duszności. W pierwszym wypadku należało moczyć w nim nogi, w drugim natomiast zażywać doustnie. Zaradne kobiety potrafiły nawet robić z kiści prosa "szczoty" i "pynzle" służące do bielenia ścianl3. Proso wysiewano na przełomie kwietnia i maja, a najpóźniej w pierwszych dniach czerwca. Dla niektórych terminem sprzyjającym był dzieil św. Filipa (26 maja), najlepiej ilustrowało to ludowe przysłowie: "Jak świntego Filipa rosa, to sij chłopie duzo prosal4. Przed siewem należało z prosa oddzielić znajdującą się w nim "śniedź", dlatego przepalano go w polu na udeptanej ziemi lub nad "balią" czy "ćwiercią". Jedna osoba trzymała palący się wiecheć słomy, a druga przepuszczała przez nią ziarno. Niektórzy dla zapewnienia dobrego urodzaju prosa, zamiast wiechcia słomy, stosowali obrzędowy snopeczek lub skradziony z "posewki" - poszycia pokrywającego dach chaty sąsiada. "Posewke" należało zerwać w wielkiej tajemnicy, bo to zapewniało dobre zbioryl). Proso oczyszczano jeszcze przez wyparzenie go kwasem z kiszonej kapusty lub plucząc w ciepłej wodzie. Po tych czynnościach trzeba było suszyć je na "płachtach". Nasycone kwasem kapuścianym proso nie smakowało ptakom, więc skutecznie ograniczało szkody czynione przez nie podczas siewu. Dwa ostatnie sposoby oczyszczania prosa stosowano w sporadycznych wypadkach. Wysiewom prosa towarzyszyły pewne magiczne zabiegi. Istniało przekonanie, iż dopóki proso nie zostanie zasiane, to nie wolno spożywać posiłków poza mieszkaniem. Z prosa bowiem robiono kaszę jaglaną, która stanowiła jeden z podstawowych posiłków. Złamanie tego zakazu mogłoby spowodować nieurodzaj prosa, a przez to zmniejszenie produktów żywnościowych w roku przyszłyml6. W dniu wysiewu prosa gospodarz musiał zjeść na śniadanie jajecznicę. Dopiero potem mógł udać się w pole celem dokonania zasiewu. Zachowanie gospodarza posiadało wymiar magiczny. Siewca, przestrzegając tego rytuału, chciał osiągnąć obfite plony z prosa, a kasza z niego miała być 13 Według informacji S.W .. L.M .. M.K .. M.s.. T.K. z Chelst: S.z .. A.W. z Miedzny Drewniancj: Z.M .. 0.1. z /)omaszna: K.M .. M.N .. G.K. z Brzustowa. Zob.: Dckowski.jw .. s. 66 i n. 14 Powszcchnc na hadanym terenie. 15 Obm;dowy snopck to tcn. który w wigilię Bożego Narodzenia przynoszono ze stodoły do domu i stawiano w rogu izhy. Zoh.: J. Łuczkowski. Wierzenia związane z budynkiem mieszkalnym ijego wl1I;lr::em... Lódzkie Studia Etnograficznc" t. 22. 1983. s. 151. 16 Według informacji F.D .. S.L R.S. z Bielowie. �182 żółta jak jajecznica. W nakazie tym można dopatrywać się zabiegu magicznego, który funkcjonuje na zasadzie magii podobiel1stw'7. Proso uprawiano głównie ze względu na trudną sytuację ekonomiczną licznych wielodzietnych rodzin. Dla nich kasza jęczmienna była głównym źródłem pożywienia. Wszyscy domownicy, tak jak umieli, starali się o zapewnienie rodzinie środków do życia. Dlatego w pracach polowych często pomagały dzieci. Z chwilą poprawy warunków bytowych ludności wiejskiej oraz z powodu dużego nakładu pracy, jakiego wymaga uprawa prosa, zasięg występowania tej rośliny uległ znacznemu ograniczeniu. O gospodarzach, którzy jeszcze uprawiali proso, mówiono: "Kto sieje proso, tyn chodzi boso". Podkreślano w ten sposób małe efekty ekonomiczne tej upraw/s. Dużym zainteresowaniem wśród miejscowej ludności cieszyła się uprawa tatarki. Wysiewano ją w drugiej połowie maja lub na początku czerwca, gdy ziemia była już wystarczająco ciepła. Najkorzystniejszy dla siewu był dzień, gdy niebo było "tatarcane", tzn. przy jarzębiastym układzie chmur. Najczęściej siano ją na "perzastej" ziemi. Tatarka nie wymagała większej pielęgnacji podczas wzrostu. Uzyskiwano z niej ziarno, z którego produkowano kaszę. Plewy z tatarki zmieszane z plewami żytnimi i ziemniakami służyły l9 za karmę dla drobiu, słomę natomiast w postaci sieczki podawano bydłu • Len, poza wspomnianymi już roślinami, był również często uprawiany w Opoczyńskiem, a w gwarze ludowej nazywany "Iyn". Zapotrzebowanie na len wynikało z tego, że używany był jako podstawowy surowiec do produkcji bielizny osobistej i różnych płócien, niezbędnych w każdej rodzinie. Uprawą lnu szczególnie zainteresowane były kobiety, dlatego wchodził w zakres gospodarki "babskiej". Kobiety często w codziennych rozmowach rozprawiały na temat lnu: "Gdzie bedziemy siać Iyn? - W błocie! - W cym bedzimy chodzić?We złocie!,,20. Do kach i wa (8 na św. uprawy lnu najczęściej wykorzystywano ziemię wilgotną, po ziemniażycie. W dawnych czasach sianie lnu zaczynano w wigilię św. Stanisłamaja), w odpowiednio przygotowanej glebie, a kOl1czono najpóźniej Zofii (15 maja). Ilustruje to przysłowie: "Świnta Zofija urodzi tyli Iyn 17 Według informacji S.D .. M.1.. S.1.. R.S. z Bielowic: S.K .. J.N .. J.S .. S.N. z Mroczkowa Gościnnego. Zob.: Poniatowski. jw .. s. 264. Zob. leż: S. Poniatowski. Elnograjla Polski. w: Wied::a o Polsce. t. 3. Warszawa 1932. s. 264. 18 Powszechne na badanym terenie. 19 Według informacji T.K .• B.P .. S.P .. H.P .. M.W. z Bialaczowa: F.K .. eJ.. J.1.. M.1. z Giełzowa; K.N., P.S .. S.S .• F.S. z Topolic. W niektórych wsiach z dniem św. Marka (25 kwietnia) związany był termin siewu tatarki: ..Na św. Marka siana bywa jarka" (powiat wieluński), .,Siej tatarkę na Stanisława. a wyrośnie ci jako ława", ..Od Stanisława do Bożego Ciała oby się tatarka do ziemi dostała", ,.1'0 Stanisławie siej w trzy niedziele. a z tatarki będziesz mieć wesele". Zob.: Baranowski.jw., s. 52 i55. 20 Dekowski.jw .. s. 94. �183 co i j021. Ziarno to musiało być starannie oczyszczone sitem lub wialnią. Niektórzy gospodarzc dawali je do oczyszczenia zawodowemu trzepaczowi, chodzącemu od wioski do wioski i zajmującemu się tą czynnością. Do przygotowanego w workach ziarna lnu dodawano ziarenka siemienia poświęconego \V Wielką Sobotę oraz siemię z wianka poświęconego w dzień Matki Boskiej Zielnej. Tak przygotowane ziarno kropiono święconą wodą22. Len przeważnie siały kobiety. Wyjątkowość wykonywanej pracy uwidaczniala się już w samym wyglądzie zewnętrznym kobiety. Gospodyni musiała być uczesana, umyta i ubrana w czystą świąteczną koszulę. W Woli Załężnej istniał nawet zwyczaj ubierania do siania lnu zapaski, w której kobieta w Wielką Sobotę niosła do poświęcenia święconkę. Zatem wszystkich obowiązywał strój świąteczny. Respondentki tłumaczyły owe szczególne zabiegi szacunkiem, jakim darzyły tę roślinę, "bo trzeba belo go godnie wsioć", ale również przez to chciały zapewnić sobie dobre plon/i. Niezwykle istotną sprawą podczas siewu lnu była odpowiednia pogoda. Nie mógł to być dziel1, w którym na niebie znajdowałyby się kłębiaste chmury. Wybierano słoneczny i bezwietrzny dzień, siano len ręcznie i bardzo gęsto, aby uniemożliwić rozrost chwastów w dalszym etapie jego rozwoju. Zalecenie to obrazowo przedstawia zdanie: "Lyn tak sij, żeby wół miał co liznuć24. W czasie tej pracy kobiety co pewien czas spoglądały w kierunku lasu, gdyż wierzono, że dzięki temu len wyrośnie bujny i rosły, przypominając borowy las. Podstawowym posiłkiem dla siewcy tego dnia musiała być jajecznica. Miejscowa ludność wierzyła, że spożycie jajecznicy przed siewem jest skutecznym środkiem na zabezpieczenie lnu przed chwastami. Z kołei chcąc wpłynąć na pomyślny zbiór plonów, kobiety podczas gotowania wieczerzy 25 wigilijnej, spalały drobne kawałki drewna . Sianie lnu przez kobietę posiada głębszy wymiar niż samo tylko chłopskie stwierdzenie kwalifikujące tę czynność do tzw. prac objętych gospodarką WszySl.:y respondenci. Powszedll1e na badanym terenie. Na wielu terenach terminem siewu lnu był dzień św. Marka: ..Na Marka dziel] siei len" (powiat pajęczański): ..Na św. Marek dla lnu przymiarek" oraz ..Marka dzidl lubi len" (polliat radomszczallski): .. Św. Marek w lnianej chodzi koszuli" (powiat wierus7.0wski)."Siej owies do Wojciecha będzie z niego pociecha" (powiat pajęczański) lub ..Po Wojl.:iechu ollsa siew. malo ziarna. dużo plew" (powiat laski). Zob.: Baranowski, jw., s. 51 i n. oraz 54. 2i Według informacji K.W .. S.W .. S.G. z Woli Zalężncj; C.M. z Werówki; S.B., R.W., J.S. z Drzcwil.:Y. Wykonywanie \\szelkich czynności rytualnych - za takie uważana była praca na roli - wymagało od sprawującego je czystości rytualnej. bowiem dotykał sfery sacrum. Zob.: EJiade, jw" s. 328 i n. 14 Wypowiedi. pochodzi ze Smardzewic z czasów kiedy w rolnictwie jako sily pociągowej używano wołów. Zob.: Dekollski.jw" s. 78. 25 Według informacji J.K .. .I.S .. G.K. ze Studzianny: A.M .. lM .. Z.F .. M.F z Miedzny Murowanej: J.J. z Ogonollie: M.W .. KS. K.C., .I.e. z Ostrowa. Zob.: Dekowski.jw .. s. 95. 21 22 �184 "babską". Rola kobiety w uprawie ziemi jest wyjątkowa. Przez swoją płodność upodabnia się ona do rodzicielki matki ziemi. Między płodnością ziemi a płodnością kobiety zachodzi w pewnym stopniu mistyczna solidarność. W obrzędach agrarnych magia erotyczno-agrarna posiada swoiste znaczenie. Jeśli nawet rozwój rolnictwa zmierza do przypisywania większej roli mężczyźnie, wiążąc go bardziej ze znaczeniem nasion, to jednak rola kobiety nabiera też swoistej wagi przez utożsamianie jej z glebą16. W 0poczYllskiem uprawiano również konopie. Najlepszym terminem do wysiewu ziaren konopi był koniec kwietnia i początek maja. Konopie siali ręcznie mężczyźni w kapuście lub na osobnych zagonach. Jak istotne były dla mieszkańców 0poczYllskiego len i konopie, świadczy obrzędowy taniec ostatkowy wykonywany przed północą na urodzaj lnu, a po północy na dobre plony konopi. W czasie grania oberków udało się usłyszeć słowa: "Grajta i tancujta kumy i kumoski, słodkie ziarno kunopi, by nie zjodły ptoki,,17. W czasie tallca należało jak najwyżej podskoczyć, bo od wysokości podskoku zależało, jak szybko i wysoko urośnie len i konopie28. Z roślin okopowych uprawiano ziemniaki, kapustę, marchew, buraki. W gospodarce chłopskiej ziemniaki posiadały niezwykłe znaczenie. W rodzinach biedniejszych służyły za podstawowy pokarm dla ludzi i zwierząt. Dlatego przez niektórych nazywane były "chlebem ubogich". Do sadzenia ziemniaków za najlepszy dzieJluważano ten, kiedy na niebie pojawił się "kłymbiosty" układ 26 O znaczeniu pierwiastka żcńskiego w rolnictwie świadczy rola. jaką p..:lniła kobieta w różnych praktykach erotyczno-agrarnych. W Prusach Wschodnich do niedawna pan owal jeszcze zwycząj. że groch w polu sadzila naga kobieta. U Finów zwiększoną silę rozrodczą ziarna uzyskiwano przez kontakt z prz..:dmiotami. które nosiły osoby odznaczające się wzmożonym erotyzmem. W tym celu kobiety zanosiły ziarno w pok IV podołku koszuli menstruacyjnej. w bucie prostytutki czy w pończosze nieślubnego dziecka. Przed si..:wem kobiety zwiltaly bruzdę w polu kilkoma kroplami mleka pochodzącego z ich picrsi. W Estonii natomiast gospodarze, gdy chcieli zapewnić sobie dobre plony. orali i bronowali nago. Zob.: Eliadc, jw, s. 327. W nicktórych religiach uważa się. że ziemia-matka może począć sama z sicbic. ba udzialu pierwiastka męskiego. M. Eliade. Sacrum, mil, historia, wyd. 2, Warszawa 1974. s. 146. 17 Według informacji K.S. z Ostrowa. W powiecie wicluńskim terminem siewu konopi był dzień św. Filipa (3 maja): .,Święto Filipowe - siewy konopiowc". a w powiccic pajęczańskim znane jest przysłowie: .,Dzień Filipowy siew konopiowy". Zob.: Baranowski, jw., s. 53: .I. Szczypka. Kalendar:: Polski. Warszawa 1979. s. 55. 28 Według informacji M.W., T.C., l.W .. K.W. z Woli lałężnej: M.K .. .I.M.. M.C.. B.W. z Karwie; S.K., J.N., .I.S. z Mroczkowa Gościnnego. W .lesieniu w powiecie rawskim kobiety przy tym tańcu pily wódkę, krzycząc: ..le by konopie duze roslo. zeby ladne''', a jedna ze starszych informatorek twierdziła. że dzięki tym tańcom konopie urosły takic wysokie i gęste. że "siekierąje rumbali". W tym też dniu kobiety wylcwały wódkę z kieliszków, by kn tak wysoko urósł, jak daleko polecia/a wódka. Zob.: W. Drozdowska. Ohr~ę((v i ~w)'c~aje ~wią~ane ~ gospodarką w JesienilI ... Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi" nr I. 1957, s. 108; Poniatowski,jw., s. 308. Według.l. S. Bystronia. Ltnograjia Polski. Warszawa 1947, s. 177, obrzędowy taniec to zabieg magiczny mający na cclu przyspieszenie wegetacji roślin. �185 chmur. Pogoda taka zapewniała urodzaj dużych i ładnych ziemniaków. Najlepszym jednak czasem do sadzenia ziemniaków był dzieó św. Marka: "Kto sadzi zimnioki w Marka, tymu nie wychodzum z garnka". Jednak konkretny termin, który decydowal o sadzeniu ziemniaków uzależniony był od odpowiedniej wilgotności gleby. Na suchej glebie sadzili wcześniej, a na wilgotnej późnie/9. Przed sadzeniem kobiety starannie segregowały każdy ziemniak. Bulwy mniejszych rozmiarów w całości przeznaczały do sadzenia, większe kroiły na części, zwracając uwagę, aby w każdej było "kiełkujące oczko". Kawałki, które nie posiadały miejsc rodnych, nazywano "dupkami" i przeznaczano na paszę dla trzody chlewnej. Gotowe do sadzenia ziemniaki znajdowały się w workach. Nim załadowano je na wóz, gospodyni sypała na nie trochę popiołu drzewnego i kropiła wodą święconą. Powyższe czynności miały zapewnić d o b ry uro d za]·,11 . Z rytualnego punktu widzenia, spośród uprawianych roślin czy warzyw na szczególną uwagc; zasluguje sadzenie kapusty, której rozsadę zasiewano na początku marca. Po otrzymaniu odpowiedniej flancy po 15 maja sadzono ją do gruntu na tzw. "zagonach". Ziemia do uprawy kapusty musiała być wilgotna. Przeważnie była po ubiegłorocznym zbiorze żyta, pszenicy czy owsa. Kapustę sadziły kobiety. W 0poczYllskiem istniało powszechne przekonanie, że kobieta sadząca kapustę ma moc magicznego wpływu na przyszłą wielkość wyrośniętych kapuścianych głów. Chcąc zapewnić sobie dobry urodzaj kapusty, kobieta po wsadzeniu kapusty siadala gołym tyłkiem na ziemi i wypowiadała słowa: "Niech rośnie taka lupa, jak moja dupa". Po tym zabiegu kobiety nawząjem przewracały się na ziemię. aby w ten sposób osiągnąć głowiastość i niskopiellllość kapusty. Przez ten magiczny zabieg gospodynie musiały osiągać oczekiwane rezultaty skoro pouczyły swoje córki: "Jak chces mieć kapuste, to musis cupnunć na zagunie,,·\I. Zabieg ten korzeniami swymi sięga prawdopodobnie dawnych zwyczajów slowiaóskich, kiedy celem sprowadzenia dobrych urodzajów tarzano się po ziemi. Kontakt osób o wzmożonym erotyzmie w pewnym stopniu wpływałby na płodność ziemi32. Ponadto chcąc zapewnić 29 Pows/.~chn~ na hadan)'m tn~nie. Terminem sadzenia ziemniaków na sąsiednich terenach stal się dzidl Ś\\. Filipa: ..W d/.i~ll św. Filipa kartofel ziemi tyka" oraz .,Na Filipa Apostoła kartolCl do zi~mi o sad/.cni~ wola" (powiat wicllll\ski). Nkkicdy ten termin tylko rozpoczynał sadzenie: .•Od Filipa do Stanisława sadzenia kartofli oktawa" (powiat pajęczański i radomszczański). W niektórych miejscowościach w dzień św. Marka wyznaczano termin sadzenia ziemniaków: ..Sadź zi~mniaki na św. Marka. a co krzyk to miarka" lub •.Gdy sadzisz kartofle na św. Marka. spod każdcgo krzaka będzk ich pól garnka" (powiat wicluński). Zob.: Baranowski, jw .. s. 53 i n. 30 Wedlug informacji .I.K.. S.S .. W.S. z Opoczna: 1\..1.. .1..1 .. Z.S .. E.S. z Antoninowa; 1.S., M.s.. H.S .. M.l z Żarnol\ a: .I.B. z Myślakowic: .I.T. z Potoka i inni informatorzy. 31 Powszechne na badatw!ll terenie . ..• .., .•. - .'- Zob.: 1\. Gieysztor. ,'litologia Słowian. Warszawa 1982. s. 155; Eliade. Sacrum ..., s. 146 i n.: Tenże, haktat o !listorii religii. s. 327: Deko\\'ski. jw .. s. 95: Kapustę. aby "się urodziła", �186 sobie dobre zbiory w wigilię dnia św. Jana (24 czerwca) okopywano trzy "mogiłki" kapusty. Kapustę należało okopać o świcie i na czczo. Natomiast chcąc zabezpieczyć kapustę przed liszajami należało ją posypać popiołem drzewnym. Z roślin strączkowych sadzono groch i fasolę. W 0poczYliskiem uprawiano groch jadalny wyłącznie na własne spożycie. W polu uprawiano gatunek zwany "polny" oraz "kartoflorz". Znano też dwie odmiany fasoli, tj. "piechociorz" oraz groch tykowy. Groch tykowy siano w wigilię Matki Boskiej Zagrzewnej, co ilustruje przysłowie: "Kto sieje groch w marcu - je w garcu, a kto w maju je w jaju!" (Sitowa). Sygnałem do sadzenia pozostałych gatunków grochu były rozwijające się listki topoli, a następowało to około połowy maja oraz dni, które łączono z określonym świętym. Najtrafniej oddawały to ludowe przysłowia: "Groch zasiany w Stanisława urośnie jak ława" (Zarzęcin). Tennin siania grochu nie należał do stałych, skoro inne przysłowia czas wysiewu wyznaczają na późniejszy termin: "Na świnty Roch - siej chłopie groch", "Kto sieje na świntum Jadwige, sprzuntnie fige". Być może warunki atmosferyczne spowodowane późną czy wczesną wiosną naruszały istniejące terminy. Sadzeniu grochu musiała towarzyszyć odpowiednia pogoda: " Sadzi s groch w pogode, bedzies mioł urode" oraz "Groch trza sadzić w dzieli pogodny, to bedzie urodny"": Dawniej uprawę grochu prowadzono na szeroką skalę, bo wchodził on w skład podstawowych potraw. Troska o jego obfity urodzaj uwidacznia się między innymi w przeprowadzanych w tym celu zabiegach magicznych. Sadzeniu grochu towarzyszył tutaj zwyczaj rozrzucenia kilku ostatnich groszków na wszystkie strony świata w celu zapewnienia sobie dobrego urodzaju gro34 ChU . Podobne zabiegi magiczne o dobry urodzaj grochu praktykowano w wigiłię Bożego Narodzenia. Kobieta z niesionego w misce grochu do spożycia nabierała pierwszą łyżkę i podrzucała pod pułap, aby groch wyrósł na taką wysokość w nowym roku. W czasie Wigilii mężczyźni mówili: ,,0 Zbawicielu świata, dejze dobre lata, a i zeby sie groch urodził, to jobym w niego wchodzieł,,'5. należało sadzić będąc na czczo. O świcie w wigilię św. Jana należało kapustę okopać ziemią. W przekonaniu ludu. tego poranka wystarczyło okopać ziemią chociaż trzy krzaki kapusty. a wówczas osiągnęlo się oczekiwany skutek. Powszechne na badanym tercnic. 33 Powszechne na badanym terenie. Literatura z tcgo zakresu zaleca wczesny siew grochu w kOłleU marca lub w pierwszych dniach kwietnia. Przysłowie ludowc mówi: ..Od św. Benedyka. groch w rolę powtyka" (powiat radomszczański). Zob.: Baranowski. jw .. s. 51: Dekowski. jw., s.75. 34 Według informacji M.K .. J.e. z Karwic: K.W .. Z.W. z Woli Załężnej: F.D .. S.J .. R.S. z Bielowic. 35 Zob.: Dekowski,jw .. s. 94. Powszechne na badanym terenie. �187 Obserwując zabiegi gospodarzy troszczących się o dobre urodzaje, nie można upatrywać w nich tylko czynności magicznych. Wiele podejmowanych zabiegów łączono z modlitwą i nabożeństwami kościelnymi. W zabiegach tych kierowano wprost prośbę do Boga o dobre urodzaje albo spodziewano się osiągnięcia tego celu przez przedmioty partycypujące wcześniej w czynnościach liturgicznych. 2. Zabiegi apotropeiczne Gospodarz chcąc zabezpieczyć sobie dobre plony czy zachować swoje domostwo i gospodarstwo w bezpieczeilstwie uciekał się do różnych praktyk i to zarówno o charakterze magicznym, jak i religijnym. W zwyczajach i obrzędach domowo-gospodarczych ludność wiejska przypisywała istotną funkcję palmie wielkanocnej. W 0poczYllskiem do powszechnego zwyczaju należało zatykanie jej w Poniedziałek wielkanocny w nlll zbożową. Gospodarz wczesnym rankiem udawał się w pole. W pole należało iść po odpowiedniej stronie drogi, a podczas tej wędrówki kilkakrotnie odwrócić się za siebie. Zachowanie tego rytuału miało dawać większą pewność, że w najbliższych plonach nie wyrośnie oset. Gospodarz po przybyciu na miejsce, święcił ruil zbożową i wtykał w nią palmę. Zabieg ten miał chronić zboże przed niesprzyj ającym i warunkami atmosferycznymi oraz przyczynić się do zebrania dobrych plonów. W niektórych wioskach zwyczaj ten zachowują rolnicy również współcześnie. Palmą uderzano też krowy, gdy po raz pierwszy na wiosnę wypędzano je na pastwisko. Uderzenie palmą i poświęcenie wodą święconą miało je chronić od chorób i wszelkich grożących niebezpieczeilstw oraz zapewnić ich mlecz•• :lll nosc . W liturgii Kościoła modlono się o dobre urodzaje i błogosławieństwo w pracy na roli, szczególnie 25 kwietnia w dniu św. Marka ewangełisty i w tzw. dni krzyżowe przypadające na poniedziałek, wtorek i środę przed Wniebowstąpieniem Pailskim:l7. 36 Powszeehnc na badanym lcrcnie. Zob.: K. Birkel-Smith. S'cieżki kill/wy, Warszawa 1974, s.428; 1\. Koch. l'o.vlt·il,'cl'nil' pól, ..!.ud" t. 4, 1898. s. 184: S. Zawadzki, H. Zimoń, Bllr:::aII. Wji>lklor:::l'. w: 1:ll(Tklo/)('(!ia f\aJolicka. t. 2. Lublin 1976. kol. 1232. W wioskach, gdzie nie zatykano palmy II rUI; ZbOŻo\Ią, krzyżyki wykonywano z tarniny. klóra pozostała po ognisku palonym z liturgii poświ;;cenia ognia w Wielką SObOlę. Według informacji II.P., S.P., P.G. z Białaezowa: t\. W. z Miedznl Drewnianej. 37 W lilurgii Kościoła pra'klykowano I~W. litaniae maiorl's i litaniae minores zwane również ro~a/iones ... !.itania Iviclka". czyli ..Wielka prośba" związana była z procesją 25 kwietnia . ..Litanie mniejszc" to procesje błagalne przed Wniebowstąpieniem ... LiLania wielka" jesL pochodzenia rzymskiego. Została wprowadzona na miejsce procesji pogańskich zwanych ambarvalia. W procesjach tych chodzono do świ;;tego gąju będącego za murami miasta. gdzie składano ofiary bożkowi RobigusolVi (bogini Robigo) dla uproszcnia urodzaju. Na micjsce Lych obrzędów papież Liberiusz (352-366) wprowadził rrocc~i;; ocharaklerze chrzcścijańskim. Nazwana "litanią Ilidką" ze wzgl;;du na zawarty IV niej charakter próśb. Do ukształtowania tcj proce~i IV znaez- �188 W Dni Krzyżowe ludzie z wiarą udawali się do kościoła, bo odczuwali potrzebę modlitwy "o chleb powszedni". Opatrzności Bożej pragnęli polecić swoje zasiewy i modlić się o urodzaj i ochronę obsianych i obsadzonych pól's. Po mszy św. kaplan ubrany w szaty w fioletowym kolorze pokutnym udawał się z wiernymi na procesję błagalną. Na czele procesji niesiono krzyż, potem szli ministranci z kropielnicą i wodą święconą oraz wierni biorący udział w nabożeństwie. W czasie procesji śpiewano Litanię do Wszystkich Świętych, Suplikacje oraz pieśni do Opatrzności Bożej - "Boże w dobroci", "Kto się w opiekę", "Nie opuszczaj nas" i inne. Procesyjnie zmierzano do krzyży, stojących przy rozstajnych drogach, symbolicznie usytuowanych w różnych kierunkach świata. Zatrzymując się przed krzyżem, wierni oddawali publiczny pokłon Panu Jezusowi przyklękając na śpiewane przez kapłana słowa: "Kłaniamy Ci się, Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie", na co wszyscy odpowiadali: "Żeś przez krzyż i mękę swoją odkupił świat". Przy każdej stacj i były wezwania modlitewne o pokój, urodzaje i błogosławieI1stwo w pracy na roli. Po skollczonych modlitwach procesyjnie wracano do kościoła-W. Podobny charakter posiadała procesja, w czasie której wyruszano w pole, aby dokonać obrzędu poświęcenia pól i zakopania fragmentów tekstów ewangelii w kopcach granicznych pól wioski. Najczęściej procesje te odbywały się w czerwcu. Mężczyźni bryczką przyjeżdżali po księdza na plebanię i zabierali go do wioski, gdzie czekali na niego pozostali mieszkaI1cy. W przygotowane butelki ksiądz wkładał jednostronicowe fragmenty ewangelii z Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Wszyscy udawali się w pole. Na czele procesji mężczyzna niósł krzyż, a za nim podążali kapłan i pozostali uczestnicy obrzędu. Po przybyciu do kopca granicznego, ksiądz odmawialmodlitwę, w której prosił Boga o urodzaje i błogosławidlstwo dla wszelkich prac polowych. Następnie czytał ewangelię, po której śpiewano Suplikacje i pieśll "Przed oczy Twoje nym stopniu przyczynił się papież Grzegorz Wielki. Ofiary pogal1skic zasqpiono mszą św. w bazylice św. Piotra. Początkowo msza nie miała charaktcru pokutncgo zc względu na okres Wielkanocy. Od śrcdniowiecza wprowadzono kolor fioletowy oraz znicsiono Gloria i częściowo Alleluja. W środowisku galijskim powstaly niezależnie od rzymskich tzw ... litanie mniejszc". Zaprowadził je w 470 roku św. Mameryt. Pierwotnie nazywano jc ragationes. Ostateczna ich nazwa została ukształtowana w X wieku. W średniowieczu obydwic łitanie cicszyły się dużą popularnością. W czasie procesji zatrzymywano się prz)' kaplicach przydrożnych. odczytywano ewangelie. śpiewano antyfon)' i psalmy. Pamiętano szczególnie o ś\l'ięt)'ch czczonych w danej diece~ii. Odnowa kalendarza w 1969 roku skrcśliła lilaniae maiores. Na podjęcie takiej dccyzji wpłynął lakt. że posiadały one charakter lokaln)'. Zob.: B. Nadolski. Li/llrgika. l. 2. Poznal1 1991, s. 77; J. Wierusz-Kowalski. Liturgika. Warszawa 1956. s. 237 i n.: W. Schenk. Rok liturgiczny. w: F. Blachnieh W. Schenk. R. Zielaski (red.). Wprowadzenie do liturgiki. Poznań 1967, s. 460: T. P. Kruczyński. Wiosenne procesje blagalne o lIrod~{/j pól, ..Kurier Literacko-Naukowy" R. 9, 1932, nr 17, s. I. 38 Według informacji A.Ch. z Ossy: A.K., M.K. z Kamilówki: A.G .. B.K .. D.P .. S.G. z Wygnanowa; K.Ś, K.Ś. z Radwana i wielu innych informatorów. 39 Powszechne na badanym terenie. �189 Panie". W czasie przejścia od jednego kopca do drugiego odmawiano różaniec i śpiewano pieśni maryjne. W każdym kopcu umieszczano jedną butelkę ze stronicą ewangelii. W ten sposób chciano ochronić pola przed burzami i gradem. Po procesji mieszkańcy wsi uczestniczyli w zamówionej przez siebie 40 mszy św. sprawowanej w intencji urodzaju . W obrzędowości wiosennej na uwagę zasługuje obchodzone w niektórych okolicach w dniu Zielonych Świąt święto rolników i pasterzy. W 0poczYllskiem na Zielone Świątki przystrajano zielenią chaty, dwory i wnętrza kościołów. Zazwyczaj do dekoracj i używano tataraku i wyciętych z lasu brzóz. Zielone gałęzie brzozy wkładano za obrazy a nawet wnoszono do izby całe drzewko. 41 Tatarak zazwyczaj ustawiano w oknie . Obecnie wśród respondentów przeważa chrześcijańska interpretacja tego zwyczaju. W tym dniu Kościół obchodzi pamiątkę Zesłania Ducha Świętego na Apostołów i lud Boży. W Kościele dzień Zielonych Świąt jest powiewem mocy Bożej, przynoszącej dary Ducha Świętego na wspólnotę wierzących. W ten sposób nastaje również "wiosna w Kościele,,42. KOIlcZąC rozważania o wiosennych zabiegach apotropeicznych należy jeszcze wspomnieć o istniejącym na badanym terenie powszechnym zwyczaju poświęcania wianków na zakoJ1czenie oktawy Bożego Ciała. Na tę uroczystość kobiety wiły nieparzystą liczbę wianków, a każdy z nich wykonany był z innego ziela. Wykorzystywano głównie: macierzankę, kopytnik, rozchodnik, miętę, barwinek, rutę, rosiczkę, nawrotek i inne zioła. Niektóre posiadały przypisane sobie specyficzne własności (np. od rozchodnika i macierzanki rozchodzą się cluTIury gradowe i pioruny). Na ogół wianki wieszano w oknie domu w celu ochrony mieszkania przed wszelkimi nieszczęściami, a przede wszystkim przed złymi warunkami atmosferycznymi. Wianki umieszczano również w stodołach czy oborach, gdzie miały pełnić tę samą funkcję. Wierzono, że dym z palonych wianków może rozpędzić chmury piorunowe. Przypisywano im też lecznicze 40 Wcdlug inlormacji KS. S.Z .. T.K.. S.W .. P.G., H.P. z Bialaczowa: M.K., J.M. z Karwic; LI. z Ogonowic: M.J .. z.S .. T.S .. J.K .. W.B. z Żarnowa: S.D .. F.D., M.J., R.S. z Bielowic. Czt;stotli\\ość tcgo obm;du zależała od mieszkańców wioski. Poszczególne wioski posiadały własny okres obchodu tej uroczytości: co trzy lata - Ogonowicc, co siedem lat Kan.vice. Zob.: W. Karasińska. /.Hyc::aje i obr~ędy ~wiq~ane ~ /{prawq roślin w parafi Opoc::no, Lublin 1986, Mps KUL. s. 82. 41 Powszechne na badanym terenie. Zdaniem Z. Kuchowicza. Obyc::aje staropolskie XVIIXI'II/ wiek/{. Lódź 1975. s. 405 zwyczaje te nawiązują do starego święta pogańskiego znanego jako ,.Stado·'. Obchodzono je bardzo uroczyście. bo symbolizowało nadejście wiosny. Zob. też: O. Kolberg, D~ie/a ws~ystkie. t. 27 ,\;fazows~e. cz. 4, Kraków 1888, s. 130: T. Kruczyński, Zielone Świqtki i po/qc::one ~ nimi ~wyc::a.ie... Kurier Literacko-Naukowy" R. 9. 1932. nr 20 l, s. 2 i n.; A. Fischer. Etnografia slowimiska. z. 3 Polacy, s. 199: K. Zawistowicz. Zielone Śwątki w wierzeniach i obr=ędach ... Orli Lot" R. 15. 1934. s. 67: Taż, Zielone Świątki a obrzędowość wiosenna, ..Kurier Literacko-Naukowy" R. 7. 1930. nr 24. s. 9. 42 Powszechne na badanym tcrenie. �190 właściwości. Gdy zachorowała krowa, pojono ją wywarem z gotowanych wianków. Macierzankę zaś stosowano do okadzenia krowy po jej ocieleniu4J. Na badanym terenie istniał zwyczaj zrywania gałązek brzozowych z drzew stojących przy każdym z czterech oharzy w czasie procesji Bożego Ciała. Gałązki, którymi przybrane były oharze zatykano na granicach pól, by chroniły je przed gradobiciem. Powieszone przyoknie domu, zabezpieczały od uderzenia pioruna. Włożone za belkę potrzebne były rodzicom, aby uderzyć nimi płaczące dziecko - "gdy się zanosiło,,44. W zaprezentowanych zwyczajach i obrzędach dostrzegamy wzajemne wymieszanie i nakładanie się na siebie zabiegów magicznych z praktykami religijnymi. Na taki stan rzeczy wywierały wpływ dwie ery, tj. przedchrześcijailska i druga związana z liturgią Kościoła. Gospodarz w swej przezorności i zapobiegliwości stosował dostępne mu środki i metody w celu osiągnięcia pożądanego w gospodarce rezultatu. Od zebranych zbiorów polnych zależała nie tylko wielkość inwentarza, ale niejednokrotnie życie rodziny. W obrzędowości agrarnej dostrzegamy, że kalendarz liturgiczny Kościoła stał się miernikiem czasu dla mieszkal1ców wsi. Święta kościelne niejednokrotnie określały terminy podejmowanych prac polowych. Powiązanie prac z określonymi świętymi miało też przysporzyć obfitości zbieranych plonów. Gospodarz w swoich działaniach nie oddawał się całkowicie zabiegom magicznym, ale swoje życie i troskę o dobre urodzaje powierzał Opatrzności Bożej. Zaufanie Bogu widać w sposobie rozpoczynania przez gospodarza każdej pracy. Znak krzyża i modlitwa były ich początkiem. W większości wypadków święcił wodą święconą siane zboże czy sadzone rośliny. Zawierzenie Bogu domu, 43 Według informacji F. W .. S. W. z Żelazowi c; H.P .. A.G. z l3ialaczolVa. Zob.: I. Gloger. Rok po/ski w ::ycill, /ra(~v(ji i pieśni. Warszawa 1900. s. 267. W Sieradzkiem mieszkańcy wsi udawali si~ wraz z księdzem IV pole i wianki z fragmenlami ezlerech cwangelij zakopywano w ziemi na czterech rogach pola. oznacząiącyeh cztery slrony świala. Na I'odlasiu wianki kładli IV stodole pod pierwszy przywieziony z pola snop zboża oraz zakopywali IV uprawach polnych w miejscach wskazujących cZlery kierunki geograficzne. polecając opiece Bożej cały świat. W Małopolsce wianki wtykano w rogi stodół oraz zawieszano IV drzwiach slajni. W RzcS/.owskiem wianek. w którego skład ziół wchodziły ..dzwonki", lud podkładał IV polu pod pierwszą skib~. aby Bóg pobłogosławi! plonom. W Wielkopolsce poświęcone wianki wkładali w zagony kapusly. lnu i konopi, jako ochronę przed robakami. Zob.: K. Zawislowicz. Ho::e ('ioto w wier::enioch i obr::ędach /lIdll po/skiego. ,.Wiedza i Życic" R. 8. 1933. nr 6. s. 2 i n.; T. Kruszyński. Kiedy wprowad::ono uroc::ys/ość Ho::ego Cia/a .. ,Kurier Litcraeko-Naukowy" R. 9. 1932, nr 21. s. 2: O. Kolberg, D::ie/a \Io's::ystkie.t. 20 Radomskie. cz. L Kraków I S87, s. 109 i n.; Tenże, t. 27 Ma::olVs::e,cz. 4. s. 132. 44 W okolicach Makowa gałązkami, którymi przybrane były ołtarze. omiatają kapustę IV celu ochrony jej przcd inwazją gąsienic. Gałązki te wtykają też w zasiewy zboża, konopi, lnu i ziem· niaków, by je uchronić przed robactwem i zapewnić dobry urodzaj. K. Zawislowicz, Boże Cia/o w wier::eniach i obr::ędach /udu po/skiego. s. 3 i n. Według informacji J.K., F.K .. W.B., l.L. z Kraśnicy~ S.W .. L.M .. M.K .. M.S .. T.K. z Che1st; S.G. z Tomaszówka; 1.<;., J.S .. M.M .. M.S. z Adamowa; T.K., S.W .. P.G .. A.G., S.P. z Bialaczowa. �191 gospodarstwa i upraw polnych nie ograniczało się tylko do pewnego aktu zaistniałego przy zainicjowaniu tychże prac. Współpracę gospodarza z Bogiem w kwestii wzrostu plonów ziemi i pomyślności w gospodarstwie dostrzec można w licznym uczestnictwie mieszkal1ców wsi w specjalnych nabożel1stwach organizowanych w intencji dobrych urodzajów. Dziś z dawnych praktyk wiele zaginęło. Stare zabiegi magiczne młodzi nazywają zabobonami, wykazując w ten sposób swoją dezaprobatę dla nich. Procesje w Dni Krzyżowe nie mają już tak uroczystego charakteru. W niektórych parafiach ograniczają się tylko do modlitwy w kościele w intencji urodzajów. Rozpoczynanie różnych prac opartych na kalendarzu liturgicznym nie ma już takiego wymiaru jak przed laty. Mieszkal1cy tego terenu pracują w różnych gałęziach przemysłu, a rolnictwo utraciło już swoją dawną rangę. Dotrwały jedynie praktyki połączone z liturgią Kościoła. Wymownym przykładem jest tutaj znacząca rola wody święconej. Wszelkie zabiegi z nią związane są nadal aktualne. Moc wody łączy się z błogosławiel1stwem wypowiadanym nad nią w kościele przez kapłana. Choć zachowały się niektóre dawne zwyczaje magiczne, to jednak posiadają one chrześcijal1skie interpretacje. BIBLIOGRAFIA Baranowski W.. 7i-adycyjny /erminar::: prac gospodarc:::ych w południowej CZęSCI woj. lód:::kiego. "I'race i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" nr 16, 1972. s. 43-63. Birkel-Smilh K... ~cie:ki kill/lilY. Warszawa 1974. Bystroń J. S.. Etnografia Polski. Warszawa 1947. Dekowski .I. 1'.: l!prOlI'Q roli i rośliny uprawne w Opocyńskim, "Prace i Materialy Etnograficzne" l. 13. 1959. s. 19-98. Dekowski .J. 1'.. Ilauke Z .. Folklor regionu opoc:::yńskiego, Warszawa 1974. Orozdowska W.. Obr::ędy i ::wyc::aje ::wiq::ane z gospodarkq w Jasieniu, "Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi" nr l, 1957. s. 103-124. Eliade M .. Sacrum. mil. his/aria, wyd. 2, Warszawa 1974. Eliade M .. Trak/a/ a his/arii religii. Warszawa 1966. Fischer A.. t'mografia slowiańska, z. 3 Polacy. Lwów - Warszawa 1934. Fischer A.. I.ud Polski. Podręc::nik etnografii Polski, Lwów 1926. Gieysztor A., :iii/alogia Slowian, Warszawa 1982. Gloger Z., Rok polski w:yciu. tradycji i pie.~ni, Warszawa 1900. Klinger W.. IJoroc::ne święta I/ldowe a tradycje grecko-rzymskie. Kraków 1931. Kolberg O., D::iela ws:::ys/kie. l. 27 Ma::ows::e. cz. 4. Kraków 1888. Kolberg O .. D::iela ws:::ys/kie.t. 20 Radomskie. cz. I. Kraków 1887. Koch A., Poświęcenie pól. ,.Lud" l. 4. ł 898. s. 184- ł 85. Kruczyński T .. Kiedy wprowad:::ono uroc::ystość Bożego Ciala. "Kurier Literacko-Naukowy" R.9, 1932. nr 2 L s. 1-2. Kruczyński T .. Wiosenne procesje blagalne o urodzaj pól, •.Kurier Literacko-Naukowy" R. 9, 1932, nr 17. s. 1-2. Kruczyński T .. Zie/ol/e S'wią/ki i polqc::one z nimi zwyczaje, "Kurier Literacko-Naukowy" R.9, 1932. nr 20. s.I-3. �192 Kuchowicz Z .. Obyc:.aje staropolskie XI'II-A'1 "III wieku. Lódź 1975. Luczkowski J.. Opocyńskie jako region ilislOlyc:::ny i elllograjiC:::lly.. .l.bliżenia Piotrkowskie" nr 9, 1993. s. 24-33. Luczkowski J .• Wiecenia :::wiq:::ane:::buc~vnkiem mies:::kalnym i jego wllętr::em... Lódzkie Studia Etnograticzne" l. 22. 1983. s. 149-157. Marzec T ..~/agia ijej ::nac:.enie w ::ą~vc:::ajacili obr::ędach agrarnych 110 wschodnim obs::ar::e Polski, Lublin 1982 (mps KUL). Nadolski 13.. Liturgika. Liturgia i cas. l. 2. Poznań 1991. Poniatowski S.• Emograjó Polski. w: ~Vied::ao Polsce. l. 3. Warszawa 1932. s. 191-334. Schenk W" Rok liturgic::ny. w: WprOll'ad::enie do liturgiki. red. F. Blachnicki. W. Schenk. R. Zielaski, Poznań 1967. s. 432-466. Siek W" Zwyc:.aje i pr::esąc~viliemi Opoc:.}'Ilskiej spr::ed 50-eiu /clly. Sandomierz 1939, Szczypka J.. Kalem/ar:: Polski. Warszawa 1979. Szyfclbeyn-Sokolewicz Z" Plon. obr::ęd i widowisko. Wroclaw 1967. Wierusz-Kowalski J.. Liturgika. Warszawa 1956. Zawadzki S" Zimoń II" 8l1r::a /I. WIolklor::e. w: !:'ncyklopedia Kafolicka. t. 2. Lublin 1976. kol. 1231-1233. Zawistowicz K., Bo:':e Cialo w lI'ier::eniach i obr::ędach lut/u polskiego ... Wiedza i /ycie" R. 8, 1933, nr 6. s. 1-9. Zawistowicz K.. Zielone .~ll'iąfki a obr::ędowoH wiosenna ... Kurier Literacko-Naukowy" R. 7. 1930. nr 24, s. 9-1 I. Zawistowicz K., Zielone .C:;wiąfki11' wieceniach i obr::ędach ... Orli Lot" R. 12. 1934. nr 5. s.67-68. Zdzisław Kupisiński SVD SPRINGTIME AGRARIAN RITES AND CUSTOMS IN OPOCZNO REGION (Summary) For many inhabitants of Opoczno Region. cultivation the land was the primary occupation. and the main source of incomc. Poor soil in this rcgion requircd a lot of cffort to ensure a good harvest and sometimes even magic was used to increase the yiclds. In thc local customs and rites which were presented in the paper. we observe a blend of magical measures with religious practices. This was the result of the inlluence of two eras: prc-Christian and thc second one associated with the liturgy of the church. The farmer. in his wisdom. deployed various means and methods in order to obtain a specific result. In spite ofthe changes which took place in folk culture. many ofthe customs still remain alive in the memories of the inhabitants of Opoczno Region. Some of them are still practiced today. Many of the customs survived due to their assimilation into thc riles of the Chun:h. Veryoften. church holidays coincided with the agricultural calendar. This coincidence was designed to promote a good and plentiful harvest. The farmer did not rely completely on the magical powers but also he entrusted his livelihood and put his hope łoI' bountiful harvest to God's Providence. This is especially evident when a farmer asks God t(lr His blessings before slarting any major agricultural undertaking in the fields. Often holy water is sprinkled on the ground and prayers are said. Today only very little remains of the old customs. Old magical practices are considered as superstitious by the younger generation who disapprove of them. Many of the old practices, still surviving today, have heavy Christian overtones. 7i'anslated by Z. KlIpisiński SI 'D � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/718f3894e25e6c295122276822fc7da7.pdf e5d1e7a15283d4fab7ba56ebfae86585 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2214 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource obrzedy żniwne Białostockie - obrzędy żniwne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2057 Title A name given to the resource Tradycyjne zwyczaje i obrzędy żniwne na Białostocczyźnie / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.193-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gaweł, Artur Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82, ł 998 ARTUR GAWEL l3iałostockie Muzeum Wsi TRADYCYJNE ZWYCZAJE I OBRZĘDY żNIWNE NA BIAŁOSTOCCZYźNIE W całorocznym cyklu prac gospodarskich żniwa zajmowały niewątpliwie miejsce naj istotniejsze. W przeszłości zebranie odpowiedniej wielkości plonów zbóż zapewniało rodzinie wiejskiej utrzymanie aż do następnych zbiorów. Nie dziwi więc, że właśnie ze żniwami wiązało się stosunkowo najwięcej obrzędów i zwyczajów o charakterze rolniczym, wystarczy wspomnieć, iż samo zakOllczenie sprzętu zbóż miało wyjątkowo uroczysty charakter święta plonów. Opracowanie niniejsze jest próbą zarysowania przebiegu żniw na wsi białostockiej, ze szczególnym zwróceniem uwagi na ich kontekst obrzędowomagiczny. Zachodzące przemiany społeczno-ekonomiczne przyczyniają się do szybkiego zaniku dawnych, kultywowanych niejednokrotnie przez wieki, działal1 obrzędowo-magicznych, przy czym zadziwiająca jest dynamika tego procesu w okresie powojennym. Na oczach jednego pokolenia dokonał się wprost niezwykły przełom w zakresie przemian narzędzi i technik zbioru zbóż. Zmiany przebiegały paralelnie z przeobrażeniami w zakresie obrzędowości. Wynikiem tych procesów jest znaczne zubożenie, jeśli nie całkowite zarzucenie, dawnych zachowałl obrzędowo-magicznych związanych ze żniwami. Stąd też obraz żniw tu przedstawiony należy już do przeszłości, która szybko odchodzi w zapomnienie. Brak pełniejszego opracowania tego tematu dla obszaru Białostocczyzny skłonił autora do podjęcia badaJl terenowych, których rezultatem jest niniejszy artykuł. Podstawę źródłową stanowią wywiady przeprowadzone w kilkudziesięciu miejscowościach położonych na obszarze województwa białostockiego w latach 1993-1996 (zob. mapa I). Informatorzy należeli w większości do osób starszych, w wieku powyżej sześćdziesięciu lat. Pozyskane materiały odnoszą się więc w zdecydowanej mierze do okresu międzywojennego. Uzupełnieniem zebranych materiałów terenowych są informacje zaczerpnięte z literatury, przy czym, jak już wyżej wspomniano, nie istnieje całościowe opracowanie poświęcone obrzędowości żniwnej na wsi białostockiej. Najpełniejszy obraz zwyczajów żniwnych zawarty jest w pracy S. Dworakowskiego, która obejmuje swym zasięgiem obszar powiatu wysokomazowieckiego w granicach z okresu międzywojennego, a więc leżącego prawie całkowicie poza granicami obecnego województwa białostockiego!. Wiele I S. Dworako\Vski. Ku//ura spo{ec::na {udll wiejskiego na MazowszII nad Nanvią. cz. I. Zwycaje doroc::ne i gospodarskie. Bialystok 1964. �194 Mapa I. Mi.:jscowości objęte badaniami ter.:nowymi. __ - " ,-,,- "1 ,---,J !.,--- -- -"\ . :'- '\ 2 l o • 3 \ • ~! 15 1 i ~ o 17 • , 7~ 80~ 9.\ 18 \ SOKÓLKA l!) 0 22 o 28 o 27 o \ i "'11 2930 o o J" J20\. . " ", J3o\ 34 • " .-, , "'-"',.42 BIALYSTOK '-, oJ6 " . ,, fi 37. V i8J.941 t \ / , 62 I 607 \86,9 7.J ~4 J _...J O 10 . 070 7} -77 " 71 "9 ~l \. i "'\ .~o.J. l " ,/ ~.••. t: ' \. \ 6i. I -76 1 4,1 :,\JI f l i\. JSe ," 'LAP ~. &J SIEMIAn'CZ£ " • / ./'. 84~." i 86 ! 71 "" Y / ../' .... •...•....•.• ..•~ -~ i i .~ _.- GRANICA P.\ŃSlWA - - - GRANICE WOJEWÓDZIW ~ W1J MIElSCOWOSCI PONAD 100000 MlESZKANCOW @ WIĘKSZE MIEJSCOWOŚCI o M/EJSCOWOSCI. Z KTÓRYCH POCHODZĄ INFORMACJE Oznaczenia: I. Dąbrowa Bia/ostocka; 2. Nowy Dwór; 3. Sidra; 4. Milenkowce; 5. Bieniasze: 6. Mieleszkowce; 7. Kowale: 8. Kuźnica: 9. Nowodziel; 10. Zabicie: II. Karpowicze; 12. Suchowola; 13. Wólka; 14. P%min: 15. Brzozowa; 16. Janów: 17. Korycin: 18. D/ugi Lug: 19. Kalinówka Królewska: 20. Kalinówka Kościelna; 21. .Jasionówka: 22. Stare Krasne; 23. Łubianka; 24. D/ugołęka; 25. Knyszyn; 26. Krypno; 27. Kopisk 28. Wierzchksie; 29. Szudziałowo: 30. Pierożki: 31. Ostrów Południowy; 32. Krynki: 33. Ozierany Małe; 34. Szaci/y: 35. Gródek: 36. Mieleszki; 37. Topolany; 38. Micha/owo; 39. Oziably: 40. Podozicrany: 41. Stara Luplanka; 42. Kruszewo: 43. Kowale: 44. Juchnowiec Dolny: 45. Krynickie: 46. Zabłudów: 47. Ryboly; 48. Paw/y; 49. Kaniuki: 50. Soce: 51. Ploski: 52. Gorodczyno: 53. Narew: 54. Tyniewicze Wielkie: 55. Klejniki; 56. Lopuchówka: 57. Wólka: 58. Kulowa; 59. Krzywiec: 60. Eliaszuki; 61. Kapitańszczyzna: 62. Olchówka: 63. Narewka; 64. Zaluskie Koronne; 65. Saki: 66. Czyże; 67. Orla; 68. Reduty; 69. Dubiczc-Toti/owce: 70. Dubicze Cerkiewne; 71. Czechy Orlańskie; Kleszczcie; 73. Olędy: 74. Spieszyn: 75. Osmola: 76. Żery-Czubiki; 77. Grodzisk: 78. Kamianki; 79. Stadniki; 80. Ślcdzianów; 81. Korzeniówka Duża: 82. Drohiczyn; 83. NurzecStacja; 84. Klukowicze; 85. Mielnik; 86. Niemirów. n. �195 informacji zawiera artykuł Z. Glogera, w którym zamieszczony jest opis dożynek w okolicach Wizny, Tykocina i Suraża2• Na zróżnicowanym etnograficznie obszarze Białostocczyzny można, znacznie upraszczając, wyodrębnić dwie jego części - wschodnią i zachodnią, różniące się między sobą tradycjami osadniczymi, językiem oraz religią. Owo zróżnicowanie znajduje również odniesienie w sferze zwyczajów i obrzędów rolniczych, w tym oczywiście i żniwnych. Opracowanie niniejsze opiera się w głównej mierze na materiałach zebranych w części wschodniej, na co złożyły się przede wszystkim dwa powody. Po pierwsze, część wschodnia jawi się jako obszar, gdzie zachowało się najwięcej zachowaJ) obrzędowo-magicznych związanych ze żniwami; po drugie, wybór ten wynikał z faktu istnienia wspomnianego opracowania Dworakowskiego dla części zachodniej. Opracowanie składa się z dwóch części. W pierwszej omówiono przebieg żniw i zwózki zboża wraz z opisem narzędzi żniwnych, w drugiej obrzędy i zachowania magiczne podejmowane w trakcie żniw, dożynek oraz zwózki zboża. 1. Przebieg żniw i zwózki zboża. Charakterystyka narzędzi żniwnych Przed przystąpieniem do właściwego opisu przebiegu żniw na wsi tradycyjnej, należy choćby pokrótce scharakteryzować panujące ówcześnie sposoby gospodarowania ziemią. Do końca lat dwudziestych XX wieku dominującym systemem uprawy roli była trójpolówka, ściśle powiązana z szachownicowym układem pól. W systemie trójpolówki istniały liczne odmiany sposobów uprawy ziemi, przy czym najpowszechniej występowała trójpolówka z ugorem, zwana też zbiorową. Grunty wsi były podzielone na trzy części: pole zasiane zbożem, część przeznaczona do uprawy ,jaryny", tj. warzyw i ziemniaków oraz ugór, który był wykorzystywany jako pastwisko. Wszyscy gospodarze stosowali z góry określony płodozmian, zasiewali zbożem jedno pole, podzielone na długie, liczące nawet kilka kilometrów pasy należące do poszczególnych gospodarstw. Pasy te, zwane w części wschodniej Białostocczyzny "płoskami", a w zachodniej "rezkami", miały różną szerokość, bogatsi posiadali od jednego do kilku "ucząstków" (pasy ziemi o szerokości około I5 metrów), biedniejsi pół "ucząstka" lub tylko jego ćwiartkę'. Taki układ pól sprzyjał utrzymywaniu się tradycyjnych sposobów uprawy ziemi, a tym samym utrudniał lub wręcz uniemożliwiał wprowadzanie jakiejkolwiek modernizacji. Praca żniwiarzy na wspólnym polu przyczyniała się do podtrzymywania silnych więzi społecznych w wymiarze lokalnym. Powszechne było występowanie pomocy sąsiedzkiej, Z. (linger. Ohr::f;'dy rolnic::e! ... Biblioteka Warszawska" t. 2. 1867. , Powszechnic znane było przysłowie mówiące: ,.Z połowinki (tj. polowy lIc::qstka) ni chleba, ni miakinki" (lIliakinku -- plewy). 2 �196 zwanej "tłoką,,4. Komasację gruntów rozpoczęto wśród gospodarstw należących do drobnej szlachty jeszcze przed 1 wojną światową, do kOJlca okresu międzywojennego skomasowano grunty rolne mniej więcej po linię wyznaczoną przez Suchowolę, Białystok, Bielsk Podlaski i Siemiatycze. Natomiast na wschodzie, co prawda w wyjątkowych przypadkach, szachownica utrzymywała się do lat siedemdziesiątych. W tradycyjnej gospodarce najpowszechniej uprawianym zbożem było żyto, które nie wymagało zbyt dobrych gleb, co w przypadku Białostocczyzny odgrywało istotną roJę. Drugą z kolei uprawą zbożową był owies, dalsze miejsca zajmowały jęczmień i pszenica. Tradycyjnymi uprawami były również gryka i proso; jako ciekawostkę można przytoczyć informację mówiącą, że niektóre tereny wokół Jałówki (gmina Michałowo) były tak nieurodzajne, iż uprawiano tam tylko grykę, a mieszkańców tych obszarów zwano "gryczannikami". Do końca okresu międzywojennego uprawiano prawie wyłącznie zboża ozime, jare weszły szerzej w użycie po II wojnie światowej. Czas rozpoczęcia żniw wyznaczony był dojrzałością ziaren zbóż, a mówiąc ściślej żyta, które zbierano jako pierwsze. Ziarno nadające się do zbioru powinno być twarde i białe, a słoma żółta. Zboże nie dojrzewało równocześnie na całym zagonie, lecz najwcześniej na nasłonecznionych stokach, nieco później w ocienionych dolinach, co miało wpływ na wybór miejsca zażynku. Żniwa rozpoczynano zazwyczaj w pierwszej połowie lipca, aby spożyć chleb z nowego ziarna do połowy tego miesiąca w myśl powszechnie znanego przysłowia: "Na Pietra baba nowoho chleba napiekła,,5. Inne ludowe przysłowia określające czas trwania żniw mówiły: "Na Anny i Borysa chleba najiszsia i za sachu bierysia"Ó oraz "Na Małgorzata chleba pełna chata,,7. Dość często zdarzało się, że w razie braku mąki do wypieku chleba, nie czekano aż całe zboże dojrzeje, lecz zżynano kilkanaście snopków zboża nie w pełni dojrzałego, z których ziarna pieczono chleb. Zebrane informacje wskazują, iż właśnie pilniejsza potrzeba pozyskania ziarna do wypieku chleba powodowała, że żniwa w gospodarstwach chłopskich odbywały się nieco wcześniej niż w dworskich. Sprzęt żyta trwał zwykle około dwóch tygodni, po jego zakończeniu przystępowano do żęcia jęczmienia, owsa i pszenicy, a na końcu prosa i gryki, co w sumie trwało jeszcze ponad miesiąc. 4 Taką pracą jednoczącą całą społeczność wiejską w granicach parafii były żniwa na polach należących do osób duchownych zarówno wyznania katolickiego. jak i prawosławnego. 5 Dzień św. Piotra przypada IV kalendarzu gregoriańskim 29 czerwca. według kalendarza juliańskiego 12 lipca. 6 Św. Anna - w kalendarzu gregoriańskim 26 lipca. wedlug kalendarza juliańskiego 7 sierpnia. 7 Św. Małgorzata - w kalendarzu gregoriańskim 17 lipca. według kalendarza juliańskiego 30 lipca. �197 Pracę rozpoczynano rankiem, jednakże nie wcześniej niż znikła rosa. "Żeńcy", bo tak najczęściej zwano żniwiarzy, ustawiali się w określonym porządku - na czele stawała kobieta naj sprawniej żnąca, zwana "postacianką". W okolicach Bielska Podlaskiego nosiła ona miano "postuplanki", natomiast w miejscowościach między BraJ1skiem a Drohiczynem "postatnicą". Znacznie rzadziej spotkano również określenia "przodownica"s, a także "postać,,9. Ostatni z podanych terminów używany był niegdyś do określania pola ze zbożem1o. "Postacianka" była lepiej opłacana niż pozostali żniwiarze, za co była niejako zobowiązana do utrzymywania szybkiego tempa pracy. Zdarzało się, że nie wszystkie osoby za nią nadążały, trzeba było bowiem utrzymać nie tylko odpowiednie tempo, lecz także zachować dokładność w pracy. Gospodarz często przychodził na pole, aby sprawdzić, czy nie pozostawiono zbyt wiele kłosów na ściernisku. Żniwiarz, który "żął nieczysto,,11 nie był ponownie wynajmowany. Pracę przerywano, aby spożyć posiłki. Przed południem spożywano "podobiadek", około południa "obiad", zwany też przez starsze osoby "połudzień", po południu "podwieczorek". Często spożywano tylko jeden, obfitszy posiłek około południa. Posiłki przynoszono w pole w glinianych naczyniach, najczęściej były to dwojaki. Starano się, aby w jednym naczyniu była potrawa kwaśna, w drugim zaś mleczna. Na "podobiadek" spożywano zazwyczaj słodkie bądź kwaśne mleko, chleb i ser. Obiad składał się z ziemniaków lub kaszy, do których dodawano kiszone ogórki lub kapustę, rzadziej mięso i wędliny. Zestaw potraw spożywanych na podwieczorek nie różnił się od tych, jakie zjadano na "podobiadek". Uogólniając można stwierdzić, iż skład posiłków zależał od majętności gospodarza, który wynajmował żniwiarzy, im był bogatszy, tym większy był udział potraw mięsnych. Podstawowym narzędziem żniwnym, aż do końca okresu międzywojennego, był sierp. Sierpy były wyrabiane przez kowali wiejskich, dopiero w okresie międzywojennym zaczęły pojawiać się wyroby fabryczne. Wśród kowali ist8 M.in.: Ślcdzianów. gmina Drohiczyn: Załuskie Koronne. gmina Brańsk; Długi Lug, gmina Korycin. 9 M.in.: Czechy Orlańskie. gmina Dubicze Cerkiewne: Spieszyn. gmina Brańsk. 10 Z. Gloger podąje: ..Postacią nazywa się cały rząd żniwiarzy i przestrzeń pola ze zbożem, którą oni żmlC zajmują. pas/a/nica zaś bierze swą nazwę od tego, iż żnąc na przodzie, prowadzi niby całą postać. jest jakby jej przełożoną, bo pierwszą w postaci, dąje j"j przykład". Z. Gloger, op. cit .. s. 275. Warto jeszcze dodać. iż zwycząj nazywania •.postacią" osoby idącej na czele wszystkich pracowników przeszedł także i do innych prac polowych, np. kopania ziemniaków. Zwykle jest to właścicielka pola lub osoba lepiej opłacana. którą wybierano ze względu na umiejętność szybkiej pracy. W czasie wyboru mówi się: •.Ty stąjesz na postać", Korzeniówka Duża, gmina Siemiatycze. \I Topolany, gmina Michałowo .. .Jak ktoś wynajmował żeńców. to patrzył jak żną; jak zboże borchali. to ich po jednym dniu pracy. po zapłacie. odprawił". Kalinówka Kościelna, gmina Jasionówka. �198 niała specjalizacja w zakresie wykonywanych usług. W każdej okolicy był jeden lub dwóch kowali, którzy cieszyli się powszechnym uznaniem jako wytwórcy tego narzędzia żniwnego. W takich miasteczkach jak Suchowola, Sidra czy Krynki byli to głównie rzemieślnicy żydowscy. W miejscowościach położonych wokół Sidry przetrwały do dzisiaj w pamięci mieszkal1ców nazwiska kowali żydowskich Habela i Szymiela, którzy wykuwali najlepsze w tamtej okolicy sierpy. W okresie międzywojennym na obszarze północnej Białostocczyzny za naj lepsze sierpy uważano wyroby Czesława Szczepańskiego, sprzedawane na targach w Suchowoli, Knyszynie, Korycinie i Janowie12• Jeszcze dzisiaj można znaleźć w terenie sierpy sygnowane jego nazwiskiem. Sierpy należało co jakiś czas (zwykle co dwa, trzy lata) ostrzyć, czyli "ząbkować". Wzdłuż krawędzi ostrza znajdowały się nacięcia, tzw. "ząbki" ułatwiające ścinanie. Nacięcia te, po pewnym czasie zależnym od intensywności użytkowania, ulegały starciu. Aby przywrócić ich pierwotny stan, kowale nacinali powierzchnię ostrza służącym do tego celu przecinakiem, zwanym "zubiłem". Każdego roku, już od wczesnej wiosny, ustawiały się przed kuźniami kolejki osób pragnących naostrzyć swoje sierpy. Usługa ta kosztowała w okresie międzywojennym około jednego złotego, natomiast nowy sierp od dwóch do trzech złotych. Znacznie częściej ostrzyło się sierpy na toczydłach, ale wówczas tylko powierzchnię ostrza nieząbkowal1ą. Sierpy różniły się między sobą wielkością, każdy mógł więc dobrać dla siebie najbardziej mu odpowiadający. Nie każdy sierp uzyskiwał pozytywną ocenę żniwiarzy: "Dobry sierp powinien mieć jad"l" tj. być odpowiednio ostry. Inna opinia głosiła: "Jak sierp był dobry, to mało było czuć, że się żnie,,14. Wydajność pracy żniwiarza posługującego się sierpem wynosiła w ciągu jednego dnia od jednej do dwóch kop, tj. 60 - 120 snopków. Jak twierdzi mieszkanka wsi Pierożki, gmina Szudziałowo: "Jak ktoś nie nażnął kopy za dziel1, to nie był żniec". Efektywność pracy zależała w głównej mierze od zboża, jakie zżynano: na glebach piaszczystych, gdzie było ono rzadsze i grubsze, żęło się ciężej, na żyźniejszych łatwiej. Najtrudniej żęło się na gruntach, które wcześn iej leżały odłogiem 15. Za dzień pracy w okresie międzywojennym otrzymywano od 50 groszy (Kowale, gmina Kuźnica) do 2 złotych (Długo/ęka, gmina Krypno; Kaniuki, gmina Zabłudów; Zabiele, gmina Jaświły). Przed I wojną światową płacono zbożem, za dniówkę około jednego puda żyta (tj. 16 kilogramów). Za pracę 12 Kuźnia Czesława Szczepailskiego znajdowała się IV rycin. - 13 W okolicach Krynck takie pole zwano ..prostopo\cm". 14Olchówka. gmina Narew. 15 Bieniasze. gmina Sidra. Illiejscowo~ci Stare Krasne. gmina Ko- �199 przy sprzęcie owsa czy pszenicy otrzymywano mniejszą zapłatę niż przy życie, ponieważ dzieó pracy był już wtedy krótszy. Jeszcze przed II wojną światową w części zachodniej Białostocczyzny w powszechne użycie weszły kosy, w części wschodniej odbyło się to generalnie tuż po jej zakOllczeniul6. Kosy były już znane dużo wcześniej, lecz używano ich wyłącznie do koszenia trawy. Zastępowanie sierpów przez kosy napotykało na opór ludzi starszych, którzy nie mogli pogodzić się z tak gwałtowną przemianą w zakresie techniki zbioru zbóż17• Zmiana polegała bowiem nie tylko na technicznym zastąpieniu jednego narzędzia przez inne, lecz spowodowała pewne przemiany w sferach obrzędowej i społecznej. Znaczne przyspieszenie tempa pracy wplywało niekorzystnie na kultywowanie dawnych zwyczajów. Innym, znaczącym społecznie rezultatem wprowadzenia kos była utrata pracy przez starsze kobiety, dla których dochody uzyskane w czasie żniw stanowiły często jedyną możliwość pozyskania środków na utrzymanie. Wprowadzenie kos do sprzętu zbóż spowodowało zmianę ról pełnionych w czasie żniw przez kobiety i mężczyzn, ci ostatni przejęli rolę koszących zboże, podczas gdy kobiety "podbierały", tj. wiązały snopki. Istniały dwie techniki koszenia zbóż: "na pokos" i "na ścianę". W pierwszym przypadku skoszony pokos padał na ściernisko, w drugim przeciwnie, opierał się na stojącym zbożu - ,jak na ścianie". Jeśli zboże było dorodne, to koszono "na ścianę", natomiast kiedy było niewyrośnięte lub powalone, stosowano drugi sposób. Na polu koszono zazwyczaj w trzy - cztery kosy, a zdarzało się również i tak, iż było ośmiu, a nawet dziesięciu kosiarzy. Oprócz kosiarza przy sprzęcie zboża brały udział jeszcze dwie osoby: pierwsza z nich zazwyczaj kobieta, formowała snopki, druga - zwykle mężczyzna, wiązał je powrósłem. Z czasem, kiedy zaprzestano wymagającego znacznej siły wiązania snopków przy pomocy kołka, o czym będzie jeszcze mowa niżej, rolę mężczyzny przejęła kobieta formująca snopki. Mężczyzna, który kosił zboże zwany był w części zachodniej Białostocczyzny "kośnikiem", natomiast we wschodniej "kaśce m" bądź "kasarem". Kobieta, która formowała, a następnie wiązała snopki, nosiła miano "podbiracki" lub "podbieracki". Mężczyznę wiążącego snopki kołkiem nazywano w części wschodniej województwa "pawazalnikiem" lub "wiazalnikiem". 16 Wielokrotnie odbywało się to jak w Zabiel u, gmina Jaświły, gdzie pierwszy zboże zaczął kosić gospodarz. który po zakończeniu działań wojennych powrócił z niewoli: ,.On pierwszy zaczął kosić w naszej wiosce, jak z Prus wrócił i od niego inni nauczyli się kosić, bo to trzeba umieć robić. a on w niewoli się nauczył", 17 Główną przyczyną niechętnego stosunku do kos jako narzędzi żniwnych było przekonanie, iż w trakcie koszenia wiele ziaren wysypywało się z kłosów: "Starzy ludzie nie mogli patrzeć, jak się zboże marnuje. denerwowali się. że się z kłosów ziarno wysypuje i już tak ładne snopki nie wychodzą. jak ze zboża zżętego sierpem". Wólka. gmina Suchowola, �200 Wydajność żniwiarza posługującego się kosą wzrosła kilkakrotnie, przeciętnie koszono od trzech do pięciu kop, tj. od 180 do 300 snopków, a wyjątkowo dobry kosiarz potrafił skosić nawet 8 - lO kop. W Szaciłach, gmina Krynki, do dziś wspomina się mężczyznę, który w ciągu jednego dnia skosił 14 kop. W dużej mierze wydajność zależała od zboża, które koszono - jeśli było wysokie i gęste zbierano więcej. Do kos używanych w czasie żniw mocowano dodatkowe urządzenia służące do równomiernego odrzucania pokosu. Na Białostocczyźnie były to najczęściej kabłąki, rzadziej "grabki". Kabłąk wykonywano z wygiętego łukowato leszczynowego pręta, którego oba kOlke osadzono w kosisku. Kabłąki przeważnie obciągano płótnem. "Grabki" składały się z trzech-pięciu zębów osadzonych w drewnianym pręcie zamocowanym w kosisku. "Grabki" stosowano rzadziej niż kabłąki z powodu znacznie większych trudności w opanowaniu prawidłowej techniki posługiwania się kosą wyposażoną w to urządzenie. Na ograniczenie użycia "grabek" wpływało także i to, iż można je było stosować tylko przy zbożu stojącym, nie powalonym. Kosy ostrzono przy pomocy osełek kamiennych i drewnianych. Te ostatnie szczególnie długo były używane na terenach położonych między Bielskiem Podlaskim a Hajnówką. Osełki drewniane, zwane na wschodzie województwa "mateńkami", a na zachodzie "mejdkami", miały kształt zbliżony do łopatki z krzyżowo naciętymi rowkami na obu stronach swojej powierzchni. Przed użyciem zamaczano je w wodzie znajdującej się w drewnianym pojemniku ("oselniku") zawieszonym przy pasie lub pocierano o zroszoną trawę, a następnie posypywano drobnoziarnistym piaskiem. Według informatorów osełki drewniane miały tę przewagę nad kamiennymi, iż nie ścierały tak szybko krawędzi ostrza kosy, a tylko ją prostowały. W czasie żniw kosy wymagały nawet dwukrotnego klepania w ciągu jednego dnia, stąd też kosiarze zabierali ze sobą stołeczki z babkami i klepali je w miarę potrzeby na polu. Kosy w przeciwieJ1stwie do sierpów były już wyrobami wyłącznie fabrycznymi, nabywanymi w sklepach lub na targach. Powszechnie znany i praktykowany sposób wyboru dobrej kosy, spośród innych oferowanych do sprzedaży, polegał na uderzaniu kosą w kamie!'l i wsłuchiwaniu się w dźwięk jaki wydała. Jeśli była z dobrej stali to wydawała dźwięk długi i "ciellki". Inna, znacznie rzadziej spotykana próba sprawdzenia jakości kosy polegała na przesuwaniu zapałki leżącej na kosie drugą zapałką. Jeśli przesuwała się o centymetr lub więcej kosa była wykonana z dobrej stalil8. W okresie międzywojennym kosa kosztowała około 4 złotych, kosa gwarantowana, a więc o wyższej jakości, 5 złotych. Kosy zostały wyparte przez kosiarki konne, które weszły w powszechniejsze użycie na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Jak już wyżej zaznaczono, istniał podział prac wykonywanych przez żniwia18 Sposób zanotowany m.in. w miejscowości NowodzicL gmina Kuźnica. �201 Fot. I. Sprl<;l lhoża prl} pomocy kosy nakży już do rlaclkości. Kosiarzy można spotkać na malych polach. glilic nic mog.ą wjechać kombajny. Topczykaly. gmina Orla (rok 1995). rzy, przeważająca ich część żęła lub kosiła zboże, pozostali wiązali snopy i układali kopice. Najczęściej układano dwa rodzaje kopic: "dziesiątki" oraz "dwunastki", Nazwy tych kopic wskazują na liczbę składających się na nie snopków, "Dziesiątkę" układano w ten sposób, iż najpierw ustawiano pionowo jeden snopek, a następnie obkładano go dookoła ośmioma innymi, Dziesiąty, snopek, zwany "czapką" lub "szapką", nakładano w pionie, z kłosami skiero- �202 wanymi w dół, na wierzch kopicy. Pelnil on rolę llslllny dla pll/Ostałych snopków przed opadami. Podobnie ukladano .,d\\'unastkę"', /. tym, jc na dziewięć snopków postawionych pionO\\o kladziono trzy \\ ppziolllicl". W "dziesiątkach" i ..dwunastkach" przesuszano żyto. pszcnicę i jęc/lllicJ·l. Owics pr/esuszany byl w mniejszych kopicach. \\ których cztcry snopki staly piono\\o. a piąty je nakry\\al. Na wschodzie Bialostoccz)7ny /\\ano jc ..piatakami", a na zachodzie ..pi'1tkami". natomiast \V nkolicach Bielska Podlaskiego i Kleszczci ..kozami" lub ..k07Iikami". W okolicach Sicmi,l!ycz i Brallska /.anotowano tradycję ukladan ia !-;opi,,' Iicz,!cych pięlna.~c ie Slillpkl·'\\. czyi i l/\\ .•. mendli". Snopki w "mendlu" lIki"dal1n ..na kr/:i". IlSlalnim. pi.,.'(lIaslym nakrywano calą kopicę:'o. Snopki nakr) \\aj;!Cl' \\ ..ll1cndlu", j;d, i \\ .,d\\unastcc" starano silt układać tak. a/ch) ściętc kOI'h:C /hd/<l 1.\\ n'lcollc byly na poludnie lub na wschód. CI) lI1iaio 1'1'/) spicSI\l: ich \\:Sdii1i~·cic. W nkl)lic: Kleszczel ..mendlami" 7\\ann kopic,,-' liu,\cc d\\an,;':cic ~ilnpht'" .!crminnlogia dotycząca kopic nie jestjcdi101n<lczlI<l. \V) starCI) lu pl'dać lilkI czę~tcgn okrc~lan ia kopic liczących dziewięl: SI](\pkl"" "d/ic"iatkall1i". l'aki ,,1:111 r/l·'.:zy \\.' nika z utrzymującego się wcią? trad,\c.'jncgp n<l/l'\\nic\\\a. llil·'H.kk\\alncgo dp ooecnego stanu, np. jeśli \\sp,')IClCŚl1ic u!-;I;lcla ·ię kOpll'ę 1';"lc',I"I1'1 miallcll; .dziesiątki", to \V rZl'l'/-"wistl}~:ei "ely UlW d/iL'\\ i,~: Sl1nl'kl'l\\, d/i"-'~i'!l:'. L.c/apka") _. już nie wysl.,.'plljC. [),I\\!1C ..dzicsiątki" /. ..Clapk,," ,lkrcśla ~io,.: ,iakl\ ..:;11l1py\\ starym stylu,,21. Po ułożeniu każdej kopicy Iwie/alI) ,.bu/ki jcj dat:. ich) ,(ala i chlebek z niei 0\'1"':'. Snopy przewii\zy\\ano powróslami skro,.:co:l.'!1li IC /Iwia. kll'lrc /bierann. Wyi'ltkowo snopy z pszenicy lub nicwyn)śllięlC!:!,O .ięullliL'l1ia przc\\ i'l7ywano powrósłami z żyta. Przy wiązaniu snopk('", pO"!lI.~~i\\allo "ię Ilicgd)ś Pl)\\szcehnie drewn ianYIll kolkit.:n/', który na !l i:t1,lS:U(CZy/il ic posi ••da! dl ,<ć zl'liżn ico19 W s~sl~nJaI)(X et!1og.ralie/li~i \lprO\lad/l'nej pr,'l'/' /'o/·i., l//lI.''['I".::,,//i,':'I\· /an\lIl1l\ ..d/i~siątki". jak i ..dllunastki" laliua si, do kopil~ o lIkl:ld/lc' l'illlHlIll1-ti<ll1k"ill)1ll Odllli,1I1~ II idosnopollej, k:,[ lo naju,ści~j spotykana /<11'111:1 kopic' II •.:.ki I',,"e..:. /', ./,/.; .II/tls /-.'II/ogru.licm'. t. I. W,U'Slalla IW)·l. Illap~: 35 - 3'-). I.~. WarSIalla 1')1,.'. I!!;IIH, 75-7 lO () lI'yst,pollaniu kopic 1.II:ll1yeh ..1llc:ndl:lI11i" na P')~I';1111l'/il 111:11011 iL'cko'plllll;lskilll pisał II drugiej poIolI ie X VIII II ic:kll K. Kluk. lakcaj.\c .icdnoul"'llic lIkiadanic' kopic pionolI 0dookolnych jako hard/iej spr/~jaj,\c)ch lIyschni<;ciu /ho/a. 1'.111'/: K. Kluk. () millie/'I'ie. ~h(l:':ach. /ąhuch. clilllie/llihuch. Ilil/I/imc/1 i I'O.WI/ucli gO"I)()'/unhicll. \\ars/:lII:1 177'!. Ilpr. S. Inglot. Wrodall 1954. s. 162-163, .. Mendle". określane \\ s~ Skłll:11~Ce' c·lnogr;ltiullc.i jaklI kopicc: poziomo-kr/y/olI c: nakr~ tc pojedynczym snopkiem. Illo/na b~ lo jc:vuc SpOIkac II okolicach Sicmiatyo i Krypna II lalach pi,cd/iesi;ltych, Jako pr/.yoyn, /.:!Iliku ..Illc:ndli" pod:lllano IIprollildzcnie do uprali ~ zbM sZluunyciJ nallO/óll _... /bo/c bylo II kd~ II i,kSlc i 1110/na .j~ hylo \\' laszki (tj, "dllunastki") sIali iać". Kfukoll iuc. gmina Nur/ee-Slacja li Ozi~rall\ Mak. •...gmina Krvnki. ~ . 1). ")") "' "' -- Topolany. glllina M ichałoWl}. ł:l Tradycjt: uży\\ania kołka do \viązania snopkó\\ oj>. cil .. s. 162. si~ga.itl co najnlllicj XVIII \\i~kll. K. Kluk. �203 \\ ane naze\\ n iet \\ (\: \\ (\"(\1 ieaeh Droh iczvna i Grodziska zwany był "kneblem", Mielnika - "knyhlclll", Br;\I'lSka - ,.kn;polcem", Bielska Podlaskiego i Hajnówki - ../ercbil-.iem", Kr~ll~'k i Sok\'llki .. "szpilem", Janowa, Korycina i Sucho\\0 I I' - ..Ilry/gu I" em mai K'nys/) na ../aKrętKą Iu b ,Jawrot k'ą,,)~ -, S . nopKI 7\\ i,vane prly P(\ll1lll'~ klllKa byly bardzo ściśle. co uniemożliwiało swobodne Spl) \\anie \\ud~ (kS/Clll\\ej. która gromadzila się w źdźbłach i była przyczyną .Jie!cnienia klos"'II" I~yl tll wcdług informatorów główny powód wyjścia z użyci,] leg() pr/~ 1/,\<111. WicIkość lill( 'l'\')W lI-.rcślano według I iuoy zebranych snopków, przy czym stos<.)\\ano s/cśćd/icsil,:lny S) slcm Iiczcnia, podstawową \\ iclkością była więc ..k()pa"~', \V celu ulall\icllia lic/cnia snopy grupowano w kopicach złożonych z dziesięciu, (1\\ unastu. piętnastu, trzydziestu, a nawet sześćdziesięciu snopków~I>, L L" L' l Zwózka Iboża odby\\ala sil,: po około tygodniu. a w przypadku gorszej pogody po dwóch tygudlliach tld dnia zżęcia zboża~7, Zboże zwożono wozami \\yposażc)J)ymi \\ długie drabiny. na których można bylo pomieścić dwie-trzy kopy snopków (ł 20· ł 80 sztuk), wyjątkowo na wozie parokonnym można było zaladować utery kopy (240 sztuk), Przed rozłożeniem snopków na wozie rozściełano na nim Inian,\ płachtę, zwaną "radnem", na której gromadziło się ziarno \\ytrzęsiollc \\ czasic transportu~X, Snopki układano warstwami. w tell sposób. aby klosy O) I) skierowane do wnętrza wozu, Zwykle układano sześć· siedcm warstw, 2~ Ltymolo.Qi.; nie:kh'lrye:h / Iye:h nal.ll wyjaśnia F. Smulk\l\la II prae:y: S/())mic/lI'o:: 1'IJ!i II' gn lIl'lW// 1I'sc!III<!lIiej lJia/os/occ::r::l1)' ilU tle 1I'scliodllios/())l'iwlskim. Siali isl\ e:1.Ile:nr I,ł, \\'wdal\ Warsl.a\1 a - Krakllw 1968. s. 97. ,,' .' <jcno.'1 darki Sy,lclllll t(llllarunc.i. :::<:Iych ::h'l: 21> II' podajc, pr/t.:11 a/aj:le:q u.;Ść ponicl'.ai. guhe:rni snopk\'>I\ nic lapClI niaio \I laściwcgo li' grod/icllskic.i nic spr/yjalo (ohcjmuj'lccj j,;ulllit.:ll kopicc pr/cllietr/ania. upollv.cchnicnia skladano jt.:dnak swym lasi.;git.:ITI i i.y lo skladano II kopict.: \I r;vic u.;stych ich dohrcmu 7 potr/ehny do Ilysclllli.;cia trl.<l. W c/.asie: lal dC'S/C/()\1 y dl I klosl>l\. Spn)\\adl.:lio dla mit.:vk,ukl)\\ 10 Ibo/c Iho/a a lym samYIl1 i pr/esusl.ania. II kopicach ()uy II iścic \I pr/e:sl.łości \lsi /akinych Ilane:j inknsy \lny mi de:vuami I:llc/al /.auy na lo nic:kicdy od s\loich k'<;sk.; nit.:urod/aju, Ihiorlll'. by I 1853, o uym od stopnia ..I.iclcnicć", Takim Ilspomina 2X Cie:kall e: inilH'lll<lcjc' OdllllS/qCe: si.; do /.llll/ki /h\li. /,1\\ arta lam .ksl Ill. ill. II iadonl\lść. ii. nic uiy \I a si.; "radna", II ick I.iarna, okolo I"" c:liości /.hio('(')\\. rl)kicm a utrzymująca powic- \\ysypyll',lio co I.. kolci oznaczalo nicurodzaju si.; glód spowodo- op. ci/ .• s. 36. podajt.: Bohnl\skij. pr/cl d/a geografii \Iilgotności ziarno kl.;ski 1', Bohro\skij. opadów. pr/cchowywaniu. si.; Ililgoć hy la pr/.yoy nq s/yhkit.:go kielkowania /iarna, 1'. Bohrovskij .. I/a/el'ia/y i ,lllIlis/iAi Nossii. (jl'lJr!lIellsAa/(/ gllhernia. t. 2. Sankt I'etcrburg 1863. s. 3(), 2 C/as si.; gospo- J, Cirocholski. Formy {J1'::eslls::ania .\L\' ..ty \I'" . .I,ud" t. -17, 1962. s, 246. I'alrl.: a hiałostockit.:go) S/.cśćd/it.:si.;ciosnopowc liuhy si.;ga uasllll wicku. ('Mopskicli \lhe:cnc.Qo II Oklll)d/tll tak I.nauncj II' kopach XVI ii. na ohS/ar/c lO. .lO i 60 snopkl>l\. Skladowanie: plonl)\\ /)()/sAich go.I/'o<!al'sl\l·(/ch 1'. Hohrm,kij lio.qcc s/acllllilllia a II i.;c co najmnicj ::akl'esll Monogralit.: liP/WIT op. cif,. s. 38-39, co traci si.; II' czasic transportu �204 Fot. 2. Zwózka zboża. Tyniewici.c Wielkic. gmina Narcw (rok IlJl(6). Zboże starano się ZWOZI C w dni pogodne, słoneczne. Nie wyróżniano dni w tygodniu sprzyjających tej pracy. Unikano zwózki w dni świąteczne. W wioskach, które zamieszkiwała ludność wyznania prawosławnego, nie zwożono plonów w dniu św. Eliasza (20 lipca w kalendarzu gregorialiskim, 2 sierpnia w kalendarzu julialiskim)29. W sąsiekach rozkładano żerdzie, zwane "łagunam i" bądź "opołami", na które wykładano snopki, co miało zabezpieczyć zboże przed bezpośrednim przyleganiem do gruntu, a przez to zapobiec jego butwieniu. W tym samym celu w okolicach Drohiczyna rozściełano gałęzie olszyny lub jałowca. Zboże układano w stodole warstwami, aż po dach budynku. Jeśli nie mieściło się w stodole, to pozostałą część składowano w brogach. Spoczywało tam do czasu młócki, czyli do nastania zimy. 2. Zwyczaje i obrzędy żniwne Zażynek Właściwe rozpoczęcie żniw było poprzedzone obrzędowym "zażynkiem", w czasie którego zżynano zboża na jeden lub kilka snopków. Zażynek zgodnie 29 W miejscowości Klukowicze. gmina Nurzec-Stal.:ja. znana jest bistoria. która wydarzy/a się tuż po " wojnie światowej. Jeden z gospodarzy wyznania rzymsko-katolickicgo mimo zakazu religijnego w dniu św. Eliasza zwozi I zboże z pola do slodoły. Kiedy zwiózl już cale zbiory. na niebie pojawiły się nagle chmury, z których uderzył piorun w stodołę gospodarza. Sąsiedzi nawet nic próbowali gasić pożaru. uważając go za karę boską. Od tego uasu gospodarz w dniu św. Eliasza nie wykonywał żadnych prac. a tylko się modlił. FedcHl\\ski podaje. i.e dniem. w którym nie zwożono zb07.a. był dzień św. Borysa - 24 lipca IV kalendarzu gregoriailskim (według kalendarza juliańskiego 6 sicrpnia). M. Federowski. I,IIL! białoruski na Rllsi litewskiej. t. I. Kraków 1897. s. 366. �205 z wierzeniami ludowymi na Białostocczyźnie odbywał się zwyczajowo w sobotę, którą powszechnie uważano za lżejszy dziel'l pracy, bowiem następująca po niej niedziela by/a czasem odpoczynku. Jeśli w sobotę prowadzono inne pilne prace, to starano się zażąć chociaż kilka garści zboża, związać choć jeden snopek, aby nie rozpoczynać żniw w poniedziałek. Dość często rozpoczynano żniwa równie? w środę, która podobnie jak sobota była dniem poświęconym Matce Boskiej, co sprzyjato podejmowaniu wszelkich prac polowych. Szczęśliwymi dniami do rozpocz<;cia żniw w okolicach Drohiczyna i Grodziska były dni postne, tj. środy i piątki, dodatkowo motywowano to przysłowiem: "Piątek dobry początek". W miejscowościach położonych między Krynkami i Gródkiem dobrymi dniami dla zażynku były wtorki, środy oraz oczywiście soboty. Unikano rozpoczynania żniw w poniedziałek, uważany powszechnie za dziel1 "cięż.ki", "włóczaszczy" (tj. taki, w którym wszelkie prace wykonuje się w wolnym tempie).1O. Żniwa rozpoczęte w tym dniu byłyby męczące dla żniwiarzy, często kaleczyliby swe ręce sierpami, byliby leniwi". Wierzono nawet, iż chleb upieczony z ziarna zebranego w czasie żniw rozpoczętych w poniedziałek będzie szybko "kwitł", tj. pokrywał się pleśnią.12. W wielu miejscowościach zachowała się pamięć o dawnym zwyczaju nakazującym zabieranie ze sobą na zażynek kawałka chleba.\3. Działanie to motywowano dwojako, a mianowicie chęcią utrzymania urodzajności pola, na którYm odbywa/y się żniwa oraz pragnieniem, aby z zebranego ziarna "urodził się Il0wy chleb"q. Duże znaczenie przywiązywano do osoby, która rozpoczynała żniwa, ścinała pierwsze kłosy. Musiała to być bowiem osoba zręczna i pracowita. "Jak zażnie Ijohkij, pracowity, to będzie dobrze, Ijohkie żniwo będzie, nie będą krzyże boleć i kaleczyć rąk sierpami, ajak leniwy, to nie daj Boże,,35. Jeśli następnego dnia po zażynku padał deszcz, to oznaczało, że pierwszy we wsi za żął "maklak", tj. człowiek mało ruchliwy, leniwy. Mogło to spowodować mokre całe żniwa.16. Przed samym zażęciem klękano, całowano ziemię i odmawiano modlitw/7. Po ich zmówieniu żegnano się mówiąc: "Panie Boże dopomoży" lub "Kab Hospody dapamog rabaty" bądź też "Daj Boże żeby lekko ,0 Wólka. l!mina Suchowola. Olchówka. gmina Narewka. ,- Dubicze-Tolilowce. gmina Duhicze Cerkiewne. 33 M.in.: Soce. gmina Narew: Mieleszki. gmina Gródek: Korzeniówka Duża. gmina Drohiczyn: Niemiró\\'. gmina Mielnik: Krlls/,ewo. gmina Choroszcz. 34 Socc. gmina Narc\\". 35Czechy Orlal1skie. gmina Duhieze Cerkiewne. 36 Wicrzchksie. l!mina Szudzialowo. 37 W miejscowl;~ci Wólka. gmina SlIchowola. zanotowano interesującą informację. którą można odnieść do rolo\\y XIX wicku. Otóż przed zażęciem każda rodzina zapalała przyniesione II role gromnicc. ro c/.ym odmawiano szereg modlitw. w tym różanicc. 11 -, �206 poszlo i szczęśli\\ ic żniwo przeszło"'X. Pien\szc klosy należało ścinać Jekko", to znaczy nie trzylllaj'1c ich ani też sierpa mocno w dłoniach"). Starano sit; również unikać zbytnicgo pochylania się. aby nastt;pnego dnia nie odczuwać bólu kręgosłupa, co wró/ylo żniwiarzowi ciężkie żniwa. Na Białostocczyźnie znany jest zwyczaj układania na krzyż dwóch pienvszych garści zboża. na które kladziona kawałek chleba. W okolicach Gródka i Michalowa kaw<llek chleba hył z kolei kładziony na pierwszą ułożoną kopicy. co mialo zapcwnić unldzaj przyszłorocznych zbiorów. W miejscowościach polożonych na terenie gmin Krynki i S/.ud/iaIO\\t) ill pierwsze zżęte garście zboża wiązano w niewielki snopck • /.\\any najc/ęściej "gospodarzem", rzadziej "gościem". "gościkiem" lub ..hościkiclll". Iwyczaj ten miał prawdopodobnie \V przesz/ości znacznie szerszy zasit;g na Białostocczyźnie, bowiem jego wystt;powanie zanotowano w kilku wioskach położonych II między Narewką a Bielskiem Podlaskim· . Tradycji wiązani<l snopka zażynkowego na obszarze powiatu wysokomazowieckiego nie odnotował Dworakowski, podobnie nie wspom ina o nim G loger. Snopek zażynkowy występuje natomiast powszechnie w obrzędowości żniwnej na Białorusile, a także na Litwiel'. W dawnych wierzeniach ludowych snopek ten niejako utożsamiano z duchem H zboża . Duch ten był opiekunem rosnącego \\ polu /.boża. a w pe\vnym sensie i zebranych plonów, stąd wynikała jego nazwa "gospodarz'. Drugie określenie snopka zażynkowego ("gość") podkreśla jego animistyczny charakter istoty 13 Ol<:hó\\ka. 19 Starano l!mina NarLwka. sit;~niL nad\\el\~żyć dloni. pOniL\\ai: bylo [o Ihl IIn·lżhą dla i:nilliar/a. W Duhi- czach-Tolilo\\cach znanL jcst wiLrzLnic mó\\iącc. iż jeśli naslt;pnLgo dnia po I.ai:.ynku i.niwiarza bolała rt;ka. to musiał wrócić na pole i obwiązać rt;kt; z.,it;tym prILl. siLbiL IbożLm. W micjscowości Nll\\odzid. gmina Kuźnica. pozyskano inlllnnacj.,:. iż b"l r.;ki nad\\Lr.;i:onLj II trakcic żni\\ uŚl11iLrzano przy\Viąz.uj<IC do niej na kilka godzin praklyką magiczną. lub. jak \\. podanym \\yżci przypadku. na zwier/.t;. t. 2. CI. I. wyd. 2. Warsza\\a 1967. s. 266-347. W Pi·Cfożkach. 40 liczhY trzech gmina .Ii Tradycje \\)"kony\\ania 41 I-."fllagra/ija 4] P. DunduliLn':. 44 O duchu W hiałoruskich !Jielarusi snopd. z prad,l\\ną przCl. dot) k na pr/.Ldmiot 1':1I/1II/"{//1Ic/ml"il .\/m!"iall. K. Mosz)liski. zażynko\\) skladal sit; ściśle okrLślonLj \\ miLjscO\\Ościach: Klejniki. I.L ludO\\ych określonego Finll\\ Vilnius BiLIsk Podlaski. 1963. s. 165. i:.IITc::aje ::lIill'iarskie duch haha··. «duszy agrarn)ch. zanolo\\ano M insk 19X9. s. 20 I. Uelllvoje. piSZL .I. S. Bystrori. wyraźnic iż .. koncepcji zażynkO\\Lgo encyklapedyja. /.ellldirbvSle była ..żytniaja cyc h I. Wicikorusinami zapomniane Patrz: arew oraz Saki. gmina \\iLr/Lniaeh iSlnieniu góly \\ obrzt;dach snopka gmina zboża odpO\\iLdnikicm noczcśnie. Szudzialowo. tu do ClyniLnia hyl pl' ILkaZY\\;lIl) Qarści zboża . gmina CZyŻL: Kutl)\\a. przcczył i:)"\\'1 żabt;. Mamy w którLj hl)1 drt;CZ'lcy CiIO\\icka zboża I'alrz: ducha nosił miano r,l/wgrafija zboża Ilielarllsi \\ \\ ierzLniach zboża}) takiLj. jak j;, \\ idzim) nad\\ olżaóskich. co mogłoby 1'(Ilsce. Krak(·,w SIO\yian. np. \\ IndonL/ji }':II/llIra jako 1916. s. 31. jcgo iLliskim .... s. IlJ9. K. Mosz) liski lasl\\·iLrd/.aiąc rów- Cly u sąsiaduj;,- u Słll\\ ian niL /1l;i1a/kl11: "ł jLdnak hyć inlerpreto\\anL już dziś \\ iLrzLniL". K. MoszYJiski. \I" ../)CLÓ··. natomiasl PL\\ nL S/Cl.L- II) \\OlanL niLgdyś /w/m!"u .... t. l. CI.. I. s. 53·1. przLl 0\\0 �207 ciuchowej, która czasowo gości w ludzkim donlII. Po zażynku bowiem zabierano ten snopek cia chalupy, gclzie ustawiano go \V "świytym kącie", poci ikonami. W czasie z\vózk i zboża "gospodarza" przenoszono do stodoly, gdzie jako pierwszego ukladano w sąsieku, --żeby pilnował calego zboża,,1'. Kiedy kOrlczono mlóck<; podnoszono ..gospodarza" \\ gór<; i potrząsano n im na znak zakOllczenia tej praC)I{'. Niekied) ziarna ze sll(;pka /.ażynkowego dosypywano w czasie siewu zboża, co zap!.:\\ nialo ciąglość istnienia tego opiekuJlczego ducha. W miejscowości KutO\\a. gmina N'lre\\. snopek zażynkowy zwany ..dziadem" pe/n i ł istotlJ(l fun\..cjt; równ ież w cyk lu obrzęclóv., b%na rodzeniowych. Otó/ po /akollCLeniu omIOll'l\\', jeśli byl w dobrym stanic, przenoszono go do chalupy. gdzie \V okresie Bożego Narodzenia stal w ..świętym kącie". Okola świ<;ta Trzech Król i wytrząsano z tego snopka ziarno. którego używano jako środka Icu.niczego w razie choroby drobiu. Sloma natomiast służyła cia obwiązywania drzC\-vek w sadzie. Kilka garści slomy podawano bydłu, aby ..clobrze rósł przychówek". W opisanym przypadku snopek zażynkowy przejął rol<; snopkó",.. b%narodzeniowych. które na l3iałostocczyźnie zwano właśnie ..dziaclami". Zwyczaje przestrzegane w czasie żniw W dniu rozpoczęcia żniw, z pierwszych zżętych garści zboża wiązano ..przewiąslo", zwane też "pierewiaslem" (wschodnia Białostocczyzna), ..paskiem" (okolice Knyszyna) lub "pierewiesiolką" (okolice Suchowoli), którym przewiązywano gospodarza, czy tcż znacznie rzadziej gospodynię')7. Jeśli żniwa odbywały się w majątku ziemskim to przewiąsło kładziono przed jego właścicielem. Ogólnie można powiedzieć, żc przewiązywano zazwyczaj wtedy, kiedy do ż.niw były wynajęte osoby spoza rodziny gospodarza. Po przewiązaniu żniwiarze składali różnorodne życzenia. ujęte najczęściej w poniższych formułach: "Winsuje panu ni srebrem, ni zlotem tylko tymi kłosami, co na połu zbieramy, daj Boż.e drugiego roku doczekali".)s lub "Winsuje gospodarzu tymi bożymi kłosami, co na polu zbieramy, żebyś zawsze miał chleb, długo żył i żebyśmy wszyscy za rok doczekali".)'!, ,.Wiążem pana bożym darem, tym złotym pasem. Daj Boże, żeby za drugi rok doczekali"so, czy też "Witam pana, witam złotym żytkiem, daj Boże żebyśmy drugiego roku doczekali"sl. W życzeniach tych, mimo iż niejednokrotnie były kierowane do osób znajomych, czy nawet ~< O/icrany Mak. gmina Kr~ nki. ~" S/acil~. gmina Kr~ nki. 17 W Kaniukach. gmina lahludów. ~K Plldll/icran~. gmina (jródck. ~" Br/.()/.()wa. gmina .Ia';\\ily. 50 I.ahick. gmina .Ia';\\ily . .< I I.ubianka. gmina .Ianó\\. były 10 c/asami dwa pO\Hósla przc\viązanc krzyżowo. �208 bliskich używano zwrotu "pan", co wskazuje, że w przeszlości skladano je głównie właścicielom zicmskim. Osoba, której składano życzenia dziękowała za nie oraz dawała tzw. "wykup" wynoszący w okrcsie międzywojcnnym od kilku groszy do kilku złotych. Jako wykup dawano również cukierki dla dzieci. Przewiąsło zazwyczaj zdejmowano zaraz po jego założeniu, choć zdarzało się czasami i tak, że noszono je nawet przez cały dzid, pracy. Trzeba bowiem podkreślić, iż przewiązanie nim było swego rodzaju wyróżnieniem. W Łubiance, gmina Janów, gospodarza przewi'lzywano codziennie przed rozpoczęciem pracy. Powszechnie znany był równicż zwyczaj rozkładania powrósła na drodze, przed przejeżdżającą znaczniejszą osobą lub orszakiem weselnym. W tym ostatnim przypadku za umożliwienie dalszego przcjazdu wykup w postaci alkoholu składał swat. Powszechne niegdyś było przewiązywanie powrósłami krzyży stojących przy drogach lub na granicach pól. Wyrażano w ten sposób wdzięczność Bogu jako "Głównemu Gospodarzowi,,52 za opiekę nad zbożcm. uK iedyś, jak ktoś żął obok krzyża, to go zawsze obwiązał w podziękowaniu za opiekę nad zbożem, za to, że nie było deszczu, ani gradu w żniwa i mówił «Dziękuję Ci Panie Boże, za to, że zboże dostajało», tak robili dawniej starzy ludzie,,5'. Przy pracy sierpem zabezpieczano nadgarstek ręki przed nadwerężeniem owijając go nićmi z lnu lub wełny. Można znaleźć w tym zabiegu ślady dawnych, magicznych wierze!'!. Najskuteczniej miały chronić te nici, które były 54 poświęcone. Używano więc nici z gromnicznych świec , palm wielkanocnych)5, czy wianków święconych w dniu Matki Boskiej Zielne/I'. Niekiedy istotną rolę odgrywał kolor nici, np. w Starej Luplance, gmina Michałowo, musiał być żółty. W czasie żęcia przestrzegano licznych zachowaJl magicznych wpływających na pracę żniwiarzy. Już udając się do pracy zwracano uwagę na to, czy drogi żniwiarzom nie przeszła osoba niosąca puste wiadro, co mogło spowodować zebranie małych plonów. Zdarzały się wtedy przypadki zawracania takiej osoby. Przeciwny efekt miało natomiast przejście drogi przez osobę z pełnymi wiadrami, "wtedy żeJlcy dziękowali za to,,57. Powszechnie znane było wierzenie zakazujące osobom postronnym przechodzenia przed pracującymi żniwiarzami, 52Nowy Dwór. Zabiele, gmina JaŚwily. Saki. gmina Biclsk Podlaski. 55 Mieleszkowce, gmina Kuźnica. 56 Wierzch lesie, gmina Szudzialowo. Federowski podajc nast~pujący zwyczaj związany z zabezpieczeniem ręki przed nadwerężeniem w czasie żni\\: ..i\hy podczas żniwa nic slorsollać ręki. żniwiarki tutejsze zwykle przewiązują r~kę prawą w samym zagi~ciu taśmą Qerwoną. którą życzką zowią, lub w tymże kolorze nitką wclnianą, którą bylo prlcwi,vanc liclc poświęconc". M. Fcderowski. op. cit .. s. 404. 57Saki, gmina Bielsk Podlaski. 53 54 �209 którzy wtedy kaleezyliby sierpami ręce. Te same skutki mogło wywołać podanie bezpośrcdnio do ręki żniwiarza sierpa, toteż przekazywano go kładąc na ziemi. Znalezienie przez kobietę w trakcie żęcia podwójnego kłosa, zwanego ,.sporyszem" lub rzadziej "bliźniatką" oznaczało, że może ona urodzić bliźnięta będąc nawet panną. Przekonanie to było na tyle mocne, iż często kobiety nawet nie zrywały sporysza. Ogólnie uważano jednak, że znalezienie podwójnego kłosa miało przynieść żniwiarzowi szczęście, stąd też często noszono je przy sobie w czasie żniw:'x. Powszechnie praktykowane było dawanie do zjedzenia sporysza owcom i krowom, które miałyby wtedy dwa jagnięta bądź cielęta. Każdego dnia po zakoJlczeniu pracy żniwiarze pozostawiali skrzyżowane wiązki zboża na zagonie, na którym żęto, a odchodząc mówili: "Niech z Bogiem zostaje ta postać"w lub "Daj Boże co by ja na drugi dzie{) przyszła i szczęśliwie pożała'·w. z w y c z aj e zw Ią Z a n e z "p r z e p i ó r k ą ,. Kiedy żniwa dobiegaly kOllca wybierano miejsce, gdzie rosło najdorodniejsze zboże, z którego wiązano "przepiórkę"!> I . Była to kępa nie zżętego zboża, najczęściej żyta, licząca okolo 20-30 klosów. Na Białostocczyźnie istniało dość zróżnicowane nazewnictwo tych ostatnich klosów zboża. Na terenach od Bugu po Narew określano je miancm "percpelicy", na zachód od tego obszaru, a więc w okolicach Drohiczyna, Ciechanowca i Brallska - "przepiórki". W okolicach Mielnika ostatnia kępa nie zżętego zboża nosiła miano "dożynka". Wzdłuż granicy paJlstwa, od Narewki po Kuźnicę używano określcJl "pierepiołka" bądź "perepiołka" lub też .,parapiolka". Na zachód od linii wyznaczonej przez Biały- :'S Przckonanie lo hyło powszcchne na ohS/.arzc calcj Polski. o czym pisze BystrOll, op. cit., s. 215-220. R\l\vnież w wicrzeniaeh ludów wschodnioslowiańskich i hallyjskich podwójny kłos odgrywał wa/.n'l roi.,:: ..Kłos luh orzech podohny odgrywa wielk'l roi.,: w praktykach i wierzeniach nic tylko na Rusi. ale w stopniu jeszcze wy/.szym na Litwie. Lotwie i gdzie indziej w krąjadl poza-slowiallskich oraz w· krajach sl(}\\iat'lskich. Znalazca. który go przywłaszczy i nosi przy sohie. zdohywa spor. powodzenie. hogactwo: O\\OC pod\\ójny nie jest bowiem dla ludu symbolem sporu - jak to si.,: do d/.iś dnia pospolici.; przyjmuje w etnografii - lecz jest jego nosicielem, jest sporem wcielonym. I.lIpelnie tak samo jak sól nie jest symbolem slonosci. lecz jej nosicielką i wcieleniem". K. Moszyr\ski. lliałoruski SpOI' i .\par~·,\:."Lud Słowiański" t. I. 1929, z. I. B63B64. 59 Wierzch lesie. gmina Szudzialowo. óo Stara I.uplanka. gmina MichaIO\\o. 61 Bystroń lak wyjaśnia naz\\".,: "przepiórki" dla ostatnich klosów zboża: ..Ostatnie te klosy przybierają naj rozmaitsze naz\\y. naju.,:ścicj zwierz.;ce: szeroko rozPO\\szcchnionc są np. nazwy przepiórki i kozy. a spotyka si.,: także i inne określenia. Nazwy te pochodzą w cz.;ści zapewnc z.taktu. i.c mniejsze Iwierz.,:!a. jak np. właśnie przcpiórki rzeczywiście w zbo:iu przebywają i wraz z postępem rohót /.ni\\"iarskieh coraz dalej w zbo/.u się kryją. by wreszcie z ostatniej kępki dopiero uciec". J. S. Bystroń. op. cit .. S. 40. �210 stok i Dąbrowę Białostocką posługiwano si<; nazwami ,J.;.lcmkopki" lub "plonkopki", które z czasem zostały wyparte przez termin "plon". Przepiórkę wiązano najcz~ściej przy drodzc, w miejscu dobrze widocznym, aby wszystkie przechodzące czy przejeżdżające osony wiedzialy. że na tym zagonie żniwa zostały zakorlczonc. Między poszczególnymi grupami żniwiarzy istniała swego rodzaju konkurencja, kto ładniej przystroi swoją przepiórk<;. Na obszarze Białostocczyzny występowały dwie różne formy przepiórki: ze źdźbłami prostymi, przewiązanymi powyżej połowy wysokości oraz ze źdźbłami splecionymi w warkocz i łukowato wygiętymi. Ta druga torrna miała bardzo ograniczony zasięg, występowała bowicm tylko w okolicach Krynek, Sokółki i Gródka. Inną, dość istotną cechą w wyglądzie przepiórki było zachowanie bądź ścięcie kłosów. Nie występował tu wyraźny podzial terytorialny zwyczaju ścinania bądź zachowywania kłosów. Jako jcden z większych obszarów, gdzie kłosy były ścinane można wymienić okolicc l3ielska Podlaskiego, Hajnówki i Zabłudowa. Tuż przed wiązaniem przepiórki rodzice mówili dzieciom, any biegły w zboże szukać ptaka o tej nazwie, który zaraz wylcci('ł. W okolicach Bielska Podlaskiego często samą czynność wiązania ostatnich kłosów zboża zwano "łapaniem przepiórki". Przepiórkę wiązał zazwyczaj sam gospodarz, natomiast jej strojeniem zajmowała się gospodyni wraz z dziećmi. Źdźbła zboża były przewiązane zazwyczaj w jednym, rzadziej w dwóch lub trzech miejscach. Uzależnione to było w głównej mierze od ich wysokości. W okolicach Dubicz Cerkiewnych wiązanie w trzech miejscach było nakazane obrzędowo, liczba ta miała bowiem magiczne znaczenie w wierzeniach ludowych. Często samą przepiórkę splatano z trzech garści zboża, co dawało wrażenie, iż stoi ona na trzech nogach6~. Niemal wszystkie czynności wykonywane w trakcie wiązania i strojenia przepiórki były pełne zachowall magicznych, wywierających wpływ na przyszłość. Pierwotnie przepiórkę przewiązywano słomianym powrósłem, które z czasem zostało zastąpione przez nici, przy czym istotną rolę odgrywał niekiedy ich kolor, np. w Ostrowiu Południowym, gmina Krynki, musiał być czerwony "Bo jak słoma czerwona, to jest mocna i zdrowa". Źdźbła zboża w przepiórce wzmacniano wetkniętą w środek gałązką, najczęściej jarzębiny, wierzono bowiem, że wywrze to korzystny wpływ na wielkość ziarna zbóż w przyszłorocznych zbiorach - będzie ono wielkości owoców tego drzewa. Przepiórkę przystrajano najczęściej kwiatami polnymi, rzadziej przyniesionymi z przydomo- Zwyczaj znany w okolicach Orli. Dworakowski podaje. iż troistoś~ kształtu miała znaczenic plodnościowc. co miało zapewnić ciągłość wegetacji, urodzaj w przyszłym roku. S. D",orako\\ski. op. cit.. s. 173. 62 63 �211 wych ogródków!>l. Ściernisko wokół przepiórki dokładnie oczyszczano, co miało zapobiec wzrostowi chwastów w zbożu w następnym roku. Gdzieniegdzie w czasie opielania wyrzucano jak najwyżej obcięte resztki słomy ze ścierniska. Miało to spowodować wyrośnięcie wysokiego zboża w przyszłym roku. Po ukol1czeniu pielenia. układano wokół przepiórki krąg lub rzadziej dwa kręgi z kamieni polnych. Starano się. aby liczba kamieni w kręgu była jak największa. ponieważ mialo to wpływać na przyszłe zbiory - ,.Ile kamieni ułożono, tyle będzie kop żyta \V przyszłych zbiorach·,(,5. Z kolei na terenie gminy Suchowola, wierzono. iż liczba kamieni wokól przepiórki wywrze wpływ na liczbę jaj, które znios'l kury w następnym roku. Do wnętrza przepiórki układano dróżkę z płaskich kamieni dla zająca lub ptaka - przepiórki. W środku przepiórki umieszczano plaski kamiell, który wedlug uzyskanych informacji pełnił rolę stołu, na którym rozkładano białą, lnianą chusteczkę zwaną najczęściej ..obruskiem". Na ..obrusku" kładziono zazwyczaj jeden, znacznie rzadziej trzy kawałki chlena('('. Powszechnie wyjaśniano, iż chleb ten przeznaczony był dla zająca (wschodnia Białostocczyzna) lub dla przepiórki (Białostocczyzna zachodnia), wyjątkowo dla myszy. aby "nie szły do stodoły"67. Wydaje się jednak, iż najbliższym pierwotnego znaczenia tego zwyczaju jest wyjaśnienie mówiące, że chleb w przepiórce miał zapewnić ciągłość urodzajności ziemi, "po to się chlcb kładło, żeby nie schodził z tej zicmi,,6R. Nie moż.na również wykluczyć, iż w przeszłości chleb ten pełnił rolę ofiary składanej dla ducha zamieszkującego w zbożuó<J. Oprócz chleba umieszczano również w przepiórce sól. wyjątkowo monet/o i cukierki dla dzieci71. Chleb L przepiórki miał duże znaczenie w magii ludowej, był uwazany za środek leczniczy na wiele przypadłości, np. w okolicach Dubicz Cerkiewnych i Krynek spożycie go miało zapobiegać bólom zębów. W miejscowościach położonych ó~ () II ievano /\\'j'c/aiu strojcnia w celach (,) Wierzcnie przcpiórki zdohniczych znane na terenie 67Polomin. 1!.mina SuchO\\Ola. ó8 Pierożki. ~mina S/.udz.iall1\\o: 1. S. Bystroli. II przepillITe przyp. 1\ (j.) Of!. pochodZ<lccj z paralii dlli~ plaski. hy znl1\\ dożąć :i.yta za starym lIoli. i .lanolla Korycina II' przyszłym chleb 71 Inl(Jnl1acie o umieszczaniu gmin Drohiczyn oraz. (irodz.isk. i:i'.częslokroć za- wyjaśnienie (powiat białym Natomiast mÓII·i'lce. II przepillree podobnie jak i umie- Male. gmina Narew. stól. zasiany roku .. hulo pOllno u kałasoch". O zwyczaju umieszczania geL op. cil .. s. 276. dodając. op. cil .. ~. 276. IV dniu św. I\gaty. nast<;pującc IrzeiaJiskiej chichem". wyjaśnienie 70 już Gloger. /.. Gloger. poświ.,:cuny Tyniewicze cil .. s. 46. zamieszcza kamidl \\~pomina galganki. 1!.min Bnlli~k i Grodzisk. W okolicach Orli mtl~ial lo'być szczona razem z nim sól. 66 69 kwiatami kolonme hiałostocki): plótnem: Federl)\lski iż chich łącznic II przepiórce zanolował chleba (przepiórki kawalek chleba w okolicach Sucho- umie~zcza - si.,:. aby zboże op. cil .. ~. 368. z chkbem cukierków kładzenia •.IV środku na nim kladą w przepiórce M. Federowski. zwyczaju także zanotowano i monet wspomina kilkakrotnie Z. Glona terenie �212 między Hajnówką a Orlą wierzono, iż chleb taki był skutccznym środkiem leczniczym wad wymowy u dzieci. W Wierzch lesiu, gmina Szudziałowo, pozyskano informację, że jeśli kobieta chciała sobie zapcwnić lekki poród to zbierała ch leb z trzech przepiórek, a następn ie, tuż przed porodem, spożywa la go. Kolejnym wierzeniem związanym z chlebem z przepiórki było przekonanie, że dzieci, które go spożywały, nic będą bać się piorunów w czasie burzi~. Po przystrojeniu przepiórki, opieleniu wokół ścierniska, niekiedy i pokropieniu wodą71, klękano i odmawiano modlitwy, w części wschodniej ,.Prieswiataja Troica", a w zachodniej "Ojcze Nasz" oraz składano prośby do Boga o opiekę nad zbożem w przyszłym roku, np. "Panie Boże daj nam żyto na drugi rok, żeby były duże kłosy, nie padał na nie grad tylko była rosa,,74. We wschodniej części Białostocczyzny często spożywano przy przepiórce posiłek zwany "obiadem". Uczestniczyli w nim wszyscy żniwiarze, również wynajęci, a więc nie należący do rodziny gospodarza. Na ściernisku rozściełano białą płachtę, odmawiano modlitwy, a następnie spożywano posiłek. Składał się on zazwyczaj z chleba, słoniny z cebulą, kiełbasy, śledzi i alkoholu. Podczas posiłku sierpy żniwiarzy były zawieszone na przepiórce, w ten sposób by nie 75 stykały się ze ścierniskiem, co miało oznaczać, że pracę już zakol1czon0 . Niewykluczone, że spożywanie posiłku przy przepiórce miało niegdyś charakter zaduszkowej uczty ofiarnef6. Na takie znaczenie tego obrzędowego posiłku wskazuje w pewnej mierze fakt, iż przetrwał on, co prawda w bardzo ograniczonym zakresie, na wschodzie Białostocczyzny, wśród ludności prawosławnej, u której obrzędy zaduszkowe zachowały się do czasów wspókzesnych w bardziej rozwiniętych formach. Istnieniu w przeszłości obrzędowej uczty po zakOl1czeniu żniw dowodzi - według Dworakowskiego - praktykowane na terenie powiatu wysokomazowieckiego umieszczanie w przepiórce różnego rodzaju jadła, które stanowiło "przeżytek prastarych ofiar, jakie lud wiejski składał po zakończeniu żniwa"n. Na miejscu spożytego posiłku pozostawiano dwie skrzyżowane garście zboża, na które kładziono czasami kawałek chleba. Należy w tym miejscu uwydatnić znaczenie skrzyżowanych garści zboża w obrzędowości żniwnej. Powszechny był niegdyś zwyczaj pozostawiania przez żniwiarzy słomianego krzyża na polu, gdzie odbywał się sprzęt zboża, każdorazowo po zakończeniu całodziennej pracy. Krzyż ten miał "strzec całe zboże od złe72 Okolice Gródka. Kropienie przepiórki święconą wodą bylo szczególnie rozpowszechnionc w okolicach Bielska Podlaskiego i Hajnówki. Wodę święcono podczas święta Chrztu Pańskiego. zwancgo też świętem Jordanu obchodzonym 19 stycznia. Według Bystronia działanie to mialo zapewnić przyszłorocznym zbiorom dostateczną ilość deszczu. J. S. l3ystrOli. op. cil .. s. 71. 74 Eliaszuki. gmina Narewka. 75 M.in.: Reduty. gmina Orla. 76 S. Poniatowski. Etnografia Pof.~ki. w: Wied=a o Polsce. t. 3. Warszawa 1932. s. 315. 77 S. Dworakowski. op. cit., s. 173. 73 �213 go,,7~. Niewątpliwie nadanie mu takiej roli wiąże się z przyjęciem chrześcijailskiego systelllu wartości, w którym krzyż, czy raczej jego znak, spełniał rolę apotropeiczną. Złożenie na nim kawałka chleba wskazuje, że spełniał rolę ofiary składanej w podzięce za zebrane zbiory. Do przyjęcia takiej interpretacji skłania również fakt pozostawienia na ściernisku znaków krzyża z innych gatunków zbóż, np. pszenicy czy owsa po zakollczeniu zbioru tych zbóż. W tych bowiem przypadkach z pewnością nie miały "strzec" pozostałego do zbioru zboża. Takie samo znaczenie posiadały skrzyżowane wiązki żyta umieszczane we wnętrzu lub obok przepiórki. Również i w tej sytuacj i pełniły one rolę daru - ofiary, która przez swą formę krzyża była kierowana do Boga, w podzięce za szczęśliwe zakoilczenie żniwa. Widać tu wyraźną analogię do wspomnianego już wyżej zwyczaju wiązania słomianymi powrósłami przydrożnych krzyży. Na Białostocczyźnie, szczególnie w jej części zachodniej, był rozpowszechniony wśród żniwiarzy zwyczaj "oborywania przepiórki", polegający na kilkakrotnym przeciągnięciu siłą za nogi dziewczyny lub chłopaka wokół tej ostatniej kępy zboża. Odbywało się to wśród śmiechu i żartów wywołanych oporem jaki stawiały osoby, którymi "oborywano". Często "bronowano" gospodarzem lub gospodynią, którzy musieli wykupić się, np. ofiarowując alkohol. Do ,.oborywania'· starano się wybierać osoby jak najwyższe, co miało wpłynąć na wielkość zboża w przyszłorocznych zbiorach 79. W pamięci starszych osób przetrwał zwyczaj "oborywania" przepiórki właścicielami majątków, u których odbywały się żniwa, z tym. że w tych przypadkach obchodzono z nimi trzykrotnie wokół przepiórki. ,'oborywanie" miało znaczenie magiczne, zapewniało urodzaj w następnym roku, obfitość przyszłych plonów8o. Przepiórka stała aż do jesiennej orki. Obecnie zwyczaj wiązania przepiórki zanikł niemal zupełnie, kultywowany jest jedynie przez osoby starsze, na polach gdzie sprzęt zboża odbywa się jeszcze przy użyciu kosy. Wiązanki dożynkowe Wiązanie przepiórki było niegdyś połączone z innym zwyczajem, a mianowicie wyplataniem wiązanki dożynkowej. Na Białostocczyźnie nazwa tej wiązanki była terytorialnie zróżnicowana; na zachodzie, w pasie od Drohiczyna, Spieszyn. gmina Brańsk. Wierzenie znane na terenie gminy Biclsk Podlaski. 80 Bystroń prz) tava następujące wyjaśnienie zwyczaju ..oborywania" przepiórki: "Co do inh:rpretacji. m07.na by uważać oborywanie za składową część obrzędów należących do przedstawionego przez nas systemu wierzei] żniwiarskich: osobę. którą się ciągnie wkoło ostatnich kłosów można uwai.ać za przedstawiciela zboża. za ludzką inkarnację zboża. Na to zdawałyby się wskazywać poszczególne \\ skazówki. jak np. to. że oborywa się zazwycząi ostatnim żniwiarzem czy żniwiarką. która ( ... ) jest właśnie przedstawicielem plonu". Autor rozważa także i drugą możliwość. a miammicic ..oborywanic" mo:l.na uważać za obrzędowc zapładnianie ziemi. J. S. Bystroń, op. cit .. s. 93. 78 79 �214 Fot. 3. Przepiórka o wyglądzie wato wygięta, we wnętrzu kawalek typowym \\ okolicach Krynek spleciona w warkoC/ i łukochleba na bialej serwClce rozl%ncj na kamieniu (rok 19(4). przez Brai1sk, Lapy, Knyszyn aż po Suchowolę występuje określenie ,.równianka", na terenie gminy Grodzisk można spotkać również nazwę "próżanka". Na obszarze od Bugu po Puszczę Knyszyi1ską panowala nazwa "kwietka". W okolicach Nowego Dworu, Sokółki i Janowa wiązanka dożynkowa nosiła miano "pryźma" bądź "praźma". Sporadycznie, na obszarze całego województwa białostockiego, można spotkać określenia "wianek" lub "plon". Wiązanka dożynkowa przybrała na Białostocczyźnie formę zbliżoną do bukietu, na który składały się najdorodniejsze kłosy żyta, pszenicy, owsa i jęczmienia oraz różnorodne kwiatli. W skład wiązanki wchodziły także makówki, len, korzenie marchwi, małe główki kapusty, jabłka nabite na patyczki, a nawet i buraki. Wiązankę przewiązywano barwną krajką, zwaną we wschodniej części województwa "pojasem", w czasie lub tuż po zakOllczeniu strojenia przepiórki. Jeśli ścinano kłosy w przepiórce, to wchodziły one w skład wiązanki. Jeżeli obrzędowa rola przepiórki ulega współcześnie zanikowi. to w przypadku wiązanki dożynkowej można zaobserwować nadal żywą tradycję jej wykonywania i święcenia. Z wiązanką łączyło się wiele zwyczajów i wierzei1. 81 źdźbeł W Czechach zbo/a Orlai\skich, na bukiet ..Na pole hnuj. na dobytek gmina do/ynktm [)ubiczc y obcinała łój, a nam na zdanmie". Ccrkic\\llC, gospodyni ich korzcnie. które po wybraniu rzucała za siebie dorodnych mó\\iąc: �215 Fot. 4. Przepiórka przybrana kwiatami i jarzębiną. lnych. Wólka. gmina Suchowola (rok 1994). otoczona dwoma kręgami kamieni po- �216 Powracających z pola żniwiarzy oblewano niegdyś powszechnie wodą, co miało zapewnić urodzaj w przyszłym roku. Po przyniesieniu wiązanki do chałupy wieszano ją w oknie - "było wtedy widać, kto już żniwa skOlkzył"x2. Wisiała tam, aż do czasu jej poświęcenia w dniu Matki Boskiej Zielnej (J 5 sierpnia) lub na "Splenje" (28 sierpnia) u ludności prawosławnej. Poświęcona wiązanka była uważana za skuteczny środek ochronny budynku mieszkalnego przed uderzeniem pioruna w czasie burzy. Poświęconą kapustę z wiązanki dawano bydłu w razie jego choroby. W okolicach Korycina kwiaty z wiązanki były używane do okadzania chorego dziecka. Powszechnie znany i do dzisiaj praktykowany jest zwyczaj dodawania wykruszonych z wiązanki ziaren do zbóż ozimych wysiewanych około 8 września, kiedy to przypada świc;to Matki Boskiej Siewnej. Część gospodarzy zarysowywało wtedy na ziemi krzyż, by w miejscu przecięcia się ramion umieścić wiązankę, pozostali słomę z tego obrzędowego bukietu układali w kształcie krzyża lub wkładali pod skibę, czy też rozrzucali po roli. Dożynki ZakoJlczenie żniw w gospodarstwach chłopskich świętowano urządzając zabawę dożynkową. Zebrany materiał uwidacznia, iż sama forma obchodzenia święta plonów była uzależniona w decydującej mierze od stanu majątkowego właściciela gospodarstwa, w którym Ukolkzono żniwa. Ubożsi gospodarze, którzy nie wynajmowali żniwiarzy, świętowali spożywając posiłek (wspomniany wyżej obiad) przy przepiórce. W skrajnych przypadkach wcale nie świętowano zakoJlczenia żniw. Powszechnie jednak każdy gospodarz starał się zorganizować w dniu zakoJlczenia pracy poczęstunek dla żniwiarzy, a jeśli go było stać to wynajmował również i muzykantów, "nawet biedniejszy gospodarz przywoził antałek piwa, a do tego kiełbasę, bułki, a bogatszy to i muzykantów sprowadził"s3. Zabawę taką, zwaną często "balem", urządzano w domu gospodarza, starsze osoby pamiętają jednak, że tradycyjnym miejscem świętowania dożynek były karczmy. Poczęstunek składał się zazwyczaj z jajecznicy, sera, kiełbasy, mięsa oraz oczywiście alkoholu. Przed rozpoczęciem zabawy dożynkowej postacianka przewiązywała gospodarza "przewiąsłem", za co dostawała drobny datek pieniężny. W czasie przewiązywania śpiewano: "Dażali żytko, dażali żytko, a teraz obwiażem ciebie tym snapkom"s4. Jeśli w żniwach uczestniczyli tylko domownicy, to zwykle córka gospodarza wręczała ojcu tub matce wiązankę dożynkową, za którą otrzymywała pieniądze na drobny zakup, np. na chustkę. W okolicach Koryeina gospo- 82 83 84 Podozierany. gmina Micha/owo. WierzchIesil:. gmina Szudzialoll"o. Oziably. gmina Michałowo. �217 darz wykupywał wiązankę - "pryźmo" od postacianki85. Po złożeniu życzeń postacianka była oblewana wodą86. Również w czasie samej zabawy oblewano się wodą. zdarzały się przypadki wrzucania przez chłopców dziewcząt do koryt pełnych wody. Ta obfitość wody miała zapewnić urodzaj w przyszłym roku "wodą oblewali po to, żeby było jędrne żytko na następny rokR7• W świetle zebranych relacji dożynki urządzane w dworach ziemiańskich miały dość jednolity przebieg. Po zakoJ1czeniu pracy kobiety plotły najczęściej z kłosów żyta, rzadziej pszenicy, wianek ozdobiony kwiatami polnymi. Wianek ten pierwotnie postacianka wkładała na głowę, jednak już w okresie międzywojennym powszechnie weszło w zwyczaj noszenie go w rękach. Również w tym czasie wianek zastępowano wiązanką dożynkową. Przed dworem oczekiwał żniwiarzy właściciel majątku wraz z rodziną. Postacianka przy śpiewie wszystkich żniwiarzy wręczała dziedzicowi wianek, składając jednocześnie życzenia, za które otrzymywała niewielki datek pieniężny. Po złożeniu życzel'l służba folwarczna, rzadziej sam właściciel majątku, oblewali postaciankę, a często i samych żniwiarzy wodą, po czym rozpoczynała się zabawa, w czasie której ucztowano, śpiewano i tallczono. Zabawa trwała do zmierzchu, wyjątkowo do północy. ZakoJ1czenie żniw miało też swą uroczystą oprawę w Kościele. Otóż w każdym kościele parafialnym święcono wiellce dożynkowe, wykonywane przez wytypowane wcześniej okoliczne wsie. Wiellce te miały dość różnorodne kształty, zazwyczaj były zakończone w formie krzyży, hostii i kielichów. Konstrukcja ich była wykonana z drutu oplecionego zbożem. Kształt wiellców nawiązuje bardzo wyraźnie do wianków dożynkowych zanoszonych do dworów, przy czym te pierwsze ozdobione są dodatkowo we wspomniane \V)'żej atrybuty religijne. Widać stąd. iż tradycja ta została przejęta przez Kościół z dworów ziemiallskich dość późno, bo dopiero na szerszą skalę w okresie międzywojennym. Zwyczaj wyplatania wiellców dożynkowych do kościołów występuje i obecnie. Współczesne wiellce zdobione są dodatkowo naklejanymi kolorowymi obrazkami o treści religijnej, najczęściej są to wizerunki Matki Boskiej. 85 W Milenkowcach. gmina Kuźnica. po zakollczeniu żniw żeńcy przynosili gospodarzowi snopek z żyta. pszenicy. owsa i jł,:czmienia. Po wykupieniu gospodarz ustawiał go w kącie pod ikonami. gdzie stal aż do Bożego Narodzenia. 86 Powszechnie przyjmuje sił,:. że oblewanie wodą postacianki. a także żniwiarzy między sobą IV czasie dożynek miało zapewnić dostatek deszczu dla wzrostu przyszłych plonów. Inną możliwość interpretacji tego zwyczaju wysunął Poniatowski. który uważał. że oblewanie wodą w czasie dożynek mogło mieć I:harakter ol:zyszcząjąl:y. S. Poniatowski. op. Cif .• s. 316. 87 Topolany. gmina Michalowo. �218 Fot. 5. Wkniec dożynkowy zwiellczony krzyżem. Krypno (rok 1994). Zwózka zboża Zwózka zboża była niegdyś obwarowana licznymi nakazami i zakazami o charakterze magicznym, mającymi na celu zabezpieczenie zebranych plonów przed wszelkiego rodzaju zagrożeniami. Podejmowane praktyki magiczne miały chronić zbiory przede wszystkim przed gryzoniami, głównie myszami. Większość zachowań magicznych dotyczyła walki z tymi szkodnikami, co wskazuje, jak wielkim były zagrożeniem dla przechowywanego w stodołach zboża. Stosunkowo niewiele praktyk magicznych miało chronić zebrane plony przed klęskami żywiołowymi, w tym zwłaszcza przed pożarami. Wiele z poda- �219 nych niżej wierzell i praktyk magicznych miało bardzo ograniczony terytorialnie zasięg, nierzadko znane były tylko w kilku położonych obok siebie miejscowościach. Analiza przytoczonych niżej zachowall magicznych dostarcza wiele interesującego materiału z zakresu logiki myślenia magicznego ludu wiejskiego. Wiara w skuteczność części z tych praktyk opierała się na zasadach magii homeopatycznej, w której czynności wykonywane przez człowieka wywierają taki sam lub podobny wpływ na zachowanie gryzoni. W okolicach Bielska Podlaskiego i Hajnówki gospodarze chcąc zabezpieczyć zbiory przed myszami pościli przed rozpoczęciem zwózki zboża: "Przed zwiezieniem zboża nic nie jedli, żeby myszy też go nie jadły,,88. W trakcie zwózki oraz rozkładania pierwszej fury nie można było rozmawiać89. Interpretacja tego zachowania nastręcza nieco trudności, wydaje się jednak, iż zachowanie ciszy miało umożliwić przejazd ze zbożem w tajemnicy przed gryzoniami. Innym sposobem zapobieżenia inwazji gryzoni do stodoły było praktykowane, np. w okolicach Mielnika, pozostawienie w polu snopka, celowo wykonanego dla myszy. Podobnie postępowano w wioskach położonych pod Kuźnicą, gdzie z kilkunastu kłosów wiązano tzw. ,.stodółkę", nazywaną też "hadrynką", przypominającą ksztahem przepiórkę. W okolicach Narwi i Hajnówki gospodarze w tym samym celu zrzucali z fury jeden niewielki snopek. W opisanych powyżej przypadkach wierzono, iż swego rodzaju dar wpłynie na pozostanie myszy w polu, zatrzyma je z dala od budynków gospodarskich. W okolicach Narwi, Hajnówki, Kleszczel i Kuźnicy w pierwszy snopek złożony na wozie wkładano kawałek wielkanocnej paschy, zwanej często "proskurką", wraz z wiankiem splecionym najczęściej z rumianku (chamomilla recu/ile L.), mięty (men/ha x piperila L.) oraz sporyszu (rdest ptasi - polygonum aviculare L.). Do sporyszu przywiązywano szczególną wagę, wierzono bowiem, iż dzięki niemu "zboże się posporzy,,90. Natomiast na terenie gminy Juchnowiec Dolny w pierwszy zwożony snopek wkładano wianek z piołunu, co miało ochronić stodołę przed uderzeniem pioruna. Ciekawy zwyczaj zanotowano w okolicach Grodziska: jeśli w czasie załadunku snopów wóz najechał lewym kołem na kamiell, co najmniej wielkości pięści, to wrzucano go na furę i nie oglądając się za siebie w ciągu całej drogi powrotnej wnoszono do stodoły i wkładano pod pierwszy złożony snop. Można odnaleźć tu pewną analogię ze zwyczajem nakazującym umieszczenie kawałka paschy w pierwszym złożonym na furze lub ułożonym w stodole snopku. W pierwszym przypadku zbiorów "chronił" niejadalny dla szkodników kamiet'l, który miał także zniechęcać 88 89 90 Saki. gmina Bidsk Podlaski. Wierzenie lo szczególnie popularne by/o w wioskach p%7.onych Nowodziel. gmina Kuźnica. nad Narwią. �220 gryzonie do wejścia w zboże, w drugim - poświęcony, a więc także w pewnym sensie niejadalny dla myszy, kawałek chleba91• Przed złożeniem zboża w stodole kropiono święconą wodą sąsieki, a często i pierwszą furę ze zbożem. W tym przypadku wyjaśniano, iż "po to się kropi święconą wodą, żeby od ognia stodołę ze zbożem ochroniC92• Po poświęceniu stodoły rozkładano w czterech jej rogach (wschodnia Białostocczyzna) lub rozkładano w kształcie krzyża (zachodnia Białostocczyzna) wianki święcone w oktawę Bożego Ciała'!'. Składały się one zazwyczaj z rozchodnika (sedlllll acre L.), sporyszu, macierzanki (thymus sp.), a czasami i lipy (lilia corelala). Wianki te miały zabezpieczyć zarówno przed gryzoniami, jak i przed pożarem stodoły. Przed myszami skutecznymi środkami miały być też wianki lub nawet całe rozściełane naręcza pokrzywy (urlica dioica)94, ostu (cirsilll11 arveJ1se L.)95, piołunu (arlemisia absil1/hium)96 i mięt/7• W wioskach położonych wokół Czyż pod pierwszy ułożony w stodole snopek wkładano wypieczoną w tym celu niewielką bułkę, mówiąc: .,Macie myszy ten chlebek jeść, a nie te kłoski, co są w zbożu,,<)8.Natomiast w okolicach Hajnówki pod pierwszy umieszczony w sąsieku snopek wkładano buteleczkę ze święconą wodą, która znajdowała się tam aż do czasu zakOllczenia omłotów. Święcona w,oda miała w tym przypadku zabezpieczać zbiory przed myszami, a także przed pożarem. W czasie układania snopków nie można było spożywać żadnych posiłków w stodole, w przeciwnym razie "myszy zjedzą całe zbiory"'!'!, Zakończenie Zebrany i zaprezentowany materiał pozwala wysunąć tezę, iż tradycyjne obrzędy i zwyczaje żniwne na Białostocczyźnie nie różniły się w zasadniczej strukturze od obrzędowości żniwnej regionów sąsiednich. Istnienie pogranicza kulturowo-etnicznego oraz religijnego w regionie białostockim oznacza, iż współwystępują w nim elementy charakterystyczne dla obszaru Polski, np. wiązanie przewiąsłem w polu, jak i Białorusi, np. wiązanie snopka zażynkowego - "gospodarza". Próba określenia w jakim stopniu tradycyjna obrzędowość 91 O umieszczaniu kamienia pod pierwszym złożonym \\ stodole snopkicm w celu zapobieżenia wyjadaniu ziarna przez myszy pisze M. Federowski. op. cit .. l. I. s. 365. Zwyczaj tcn byl znany również na Litwie. patrz: Dundulienc. op. cit .. s. 197. 92 Korzeniówka Duża. gmina Drohiczyn. Na terenie gminy Grodzisk przy każdym zakończeniu skrzyżowanych snopków kladziono wianek ze sporyszu. 94 Olędy. gmina Brallsk. 95 Żery-Czubi ki. gmina Grodzisk. 96 Niemirów. gmina Mielnik: Kalinówka Królewska. gmina Jasionówka. 97 Osmola. gmina Dziadkowice. 98 Wólka. gmina Czyże. 99 Kutowa. gmina Narew. 9, �221 żniwna regionu białostockiego cechuje się odrębnością w stosunku do sąsiednich jest utrudniona przede wszystkim ze względu na to, iż współczesne granice administracyjne województwa białostockiego nie mają oparcia w tradycji historycznej. Nie uwzględniają wielowiekowej odrębności kulturowej, etnicznej oraz religijnej wschodniej i zachodniej części województwa. Dlatego obszar występowania wielu rytuałów, praktyk czy zachowaI1 magicznych związanych ze żniwami nie pokrywa się z obecnymi granicami administracyjnymi województwa, a tym samym i z obszarem objętym niniejszym opracowaniem. Analiza zebranego materiału pozwala stwierdzić, że elementy wyróżniające Białostocczyznę w stosunku do regionów sąsiednich w obrzędowości żniwnej pełniły funkcje drugorzędne. Przykładowo można tu wymienić niektóre zachowania magiczne zabezpieczające zebrane plony, czy też przekonanie o magicznych właściwościach chleba z przepiórki. Z pewnością "swoistość" regionu tworzą niektóre pieśni żniwne. Także słownictwo związane z obrzędowością żniwną wskazuje pewne odrębności w stosunku do regionów sąsiednich, np. występowanie na północy województwa określenia "plon kopka" dla przepiórki. W celu uzyskania w miarę pełnego obrazu żniw należy również wspomnieć o zebranym bogatym materiale pieśniowym, którego w artykule nie umieszczono. Samo zebranie tekstów pieśni napotkało na duże trudności; nie śpiewane często od kilkudziesięciu lat uległy niemal całkowitemu zapomnieniu. Złożyły się na to głównie dwie przyczyny: znaczne zwiększenie tempa pracy oraz brak większych grup kobiet wspólnie pracujących. Treść pieśni była bardzo zróżnicowana, dominowały pieśni związane z pracą żniwiarzy oraz o wątkach miłosnych. Pieśni dożynkowe grupowały się wokół dwóch tematów: żartobliwie sformułowanych próśb żniwiarzy do dziedzica, aby przygotował jak najobfitszą ucztę dożynkową oraz humorystycznych przyśpiewek kierowanych do właściciela majątku lub członków jego rodziny, a dotyczących zazwyczaj zewnętrznego wyglądu tych osób. Stosunkowo nieliczne strofy kierowano do Boga, w podziękowaniu za opiekę w czasie żniw, szczęśliwe ich zakoI1czenie. Zazwyczaj były to pieśni krótkie, składające się zjednej-dwóch, rzadko kilku zwrotek. Na Białostocczyźnie, jak i w wielu innych regionach Polski, występuje w pieśniach żniwnych charakterystyczny refren "Plon niesiemy, plon". A. Briickner uważał, że refren ten jest jedyną autentyczną pozostałością z dawnej, przedchrześcijaI1skiej obrzędowości żniwnej, która przetrwała do czasów współczesnych w ludowych zwyczajach i obrzędach żniwnych 100. Przekaz ustny przyczyniał się do częstych zmian treści, współistnienia wielu wariantów, nawet w tej samej miejscowości. Przekazywane z pokolenia na pokolenie zawierają często opisy wydarzell, sytuacji, warunków życia z bardzo odległych czasów, 100 A. Bruckner. Milologia slowiańska i polska, wyd. 2. Warszawa 1985. s. 322: A. Bruckner. Słownik elymologic=nyję::yka polskiego. wyd. 2. Warszawa 1970. s. 659. hasło: Zwyc::aje ludowe. �222 dlatego też stanowią cenne źródło do poznania warunków pracy przy sprzęcie zbóż, jak i - ujmując szerzej - panujących ówcześnie stosunków społecznych. Opracowanie niniejsze, chociażby tylko ze względu na czas jaki upłynął, kiedy opisane zwyczaje i obrzędy były praktykowane powszechnie, nie przedstawia z pewnością pełnego obrazu tradycyjnych żniw. Wiele zachowaJl obrzędowych nie tylko zaprzestano wykonywać czy przestrzegać, ale uległo już całkowitemu zapomnieniu. Postępujący proces zaniku zwyczajów i obrzędów żniwnych wynika przede wszystkim z dwóch przyczyn. Po pierwsze, należy wymienić przemiany w gospodarce wiejskiej, a więc wprowadzenie nowych technik uprawy ziemi oraz nowoczesnych maszyn. Po drugie, przemiany w sferze świadomości zarówno jednostki, jak i całych społeczności wiejskich. Chodzi tu głównie o przejmowanie wzorów kulturowych płynących z miasta, a w efekcie tego deprecjonowanie własnych, wiejskich. Dawne praktyki magiczno-obrzędowe zyskały obecnie pejoratywne określenie "zabobonów". Walio również podkreślić, iż obrzędy żniwne nie pełnią już roli jednoczącej społeczność lokalną. ReasuJllując można skonstatować, iż proces zaniku tradycyjnej obrzędowości żniwnej postępuje nadal, co w efekcie kOllcowym doprowadzi zapewne do jej zupełnego zaginięcia. Stare obrzędy i zwyczaje nie są zastępowane przez nowe, które nawiązywałyby do nich formą i treścią. Artur Gaweł TRADITIONAL. HARVEST CUSTOMS AND RITUALS IN THE BIALYSTOK REGION (Summary) The author discusses various social and cultural aspects of harvest in a village in lh.:: Eastern part of the Bialystok region in th.:: period bel\wen the World Wars (1918-1939). Ilis a((.::ntion is particularly focused on the ritual-magic context of harvest. Besides literature. the main source for the work arc the results of field studies carried out in 1993-1996. The su~iect of analysis comprises. on the one hand. the course of harvest and crops transport. including the characteristic of harvest tools. and on the other hand. harvest customs and rituals. The latter include customary ways ofboth beginning harvest and terminating it. with the making ofthe so-called "przepiórka" [quail] and wcaving of the harvest bunch. as well as the ways of celebrating harvest festival and crops transport. The author comes to a conclusion that traditional harvest rituals in the Bialystok region did not ditTer significantly from the rituals of neighboring regions. though some of its clements were unique for lhat n:gion. At present, many of the rituals arc not only unobserved or not celebrated. but many ofthem sank into oblivion. Tran.vlated by M. Wilc:::yński �