35 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/117cc1573da48e30af7bef8e62038caa.pdf 92611329a4d1a4506502c7bd6379e4fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:986 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:907 Title A name given to the resource Machalla w Uzbekistanie. Tradycyjna społeczność dzielnic miejskich w życiu współczesnym / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.237-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cząść II „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 ZBIGNIEW z. 2 JASIEWICZ M A C H A L L A W UZBEKISTANIE. TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ DZIELNIC MIEJSKICH W ŻYCIU WSPÓŁCZESNYM Charakterystyczną cechą życia społecznego rejonów miast środkowoazjatyckich, zamieszkanych przez ludność miejscową, są występujące w nich, łatwe do wyodrębnienia, powiązane ścisłymi więzami zorganizo­ wane społeczności dzielnicowe. Współczesna machalla, bo taką najczę­ ściej nazwą określa się dzielnicę miejską w Uzbeckiej SRR, jest rezul­ tatem oddziaływania zarówno wielowiekowej tradycji, jak i przekształ­ ceń dokonanych w ramach socjalistycznego państwa. Jej analiza po­ mocna jest zarówno dla rekonstrukcji dokonanego procesu przeobrażeń, jak i poznania specyficznych form współczesnego życia społecznego. Pozwala przede wszystkim na określenie stosunku do tradycji w pro­ cesie przemian realizowanych przez socjalistyczne państwo na terenie pozaeuropejskim, opóźnionym uprzednio w rozwoju społeczno-kulturowym. Ułatwia ponadto refleksję nad wartością tradycji w życiu współ­ czesnym. Materiały wykorzystane w opracowaniu zgromadzone zostały poprzez obserwacje i wywiady przeprowadzone w Taszkencie, Samarkandzie i Chiwie w 1974 r . Pomocne okazało się również piśmiennictwo, za­ równo literatura historyczno-etnograficzna, jak i publicystyka społeczna. Miasta i ludność miejska od dawna odgrywały poważną rolę w ży­ ciu gospodarczym i kulturalnym Azji Środkowej. W połowie X I X w., jeszcze przed przyłączeniem do Rosji, Taszkent był ogromnym, jak na ówczesne stosunki, miastem liczącym około 50-80 tys. m i e s z k a ń c ó w . Niewiele ustępowała m u Buchara, mająca w tymże czasie około 6070 tys. oraz Kokand. Obok tych miast, stanowiących centra życia go1 2 3 1 Za umożliwienie badań dziękuję w ł a d z o m Uniwersytetu im. W. Lenina w Taszkencie. F . A z a b a j e w , Taszkient wo wtoroj polowinie XIX wieku. Oczerki socjalno-ekonomiczeskoj i politiczeskoj istorii, Taszkient 1959, s. 23. O. A. S u c h a r i e w a , Buchara XIX — naczala XX wieka. Pozdniefieodolnyj gorod i jego nasielenije, Moskwa 1966, s. 97. 2 3 �238 ZBIGNIEW JASIEWICZ spodarczego i politycznego, występuje wiele pomniejszych ośrodków miejskich, takich jak Samarkanda, Chiwa, Margelan, Andiżan, Naman­ gan, Karszy, Szachrizjabz, Kitab i inne. Przyłączenie do Rosji spowodowało dalszy rozwój miast, już przy udziale napływowej ludności rosyjskiej i z innych europejskich terenów imperium. Ludność przybyła nie osiedla się na ogół w dzielnicach za­ mieszkanych przez dawnych mieszkańców, a tworzy nowe części miast, sąsiadujące z tzw. miastem „starym", „azjatyckim" . W roku 1897 mie­ szkańcy miast stanowili 13,83% ogółu ludności rosyjskiego Turkiestanu, a więc więcej w porównaniu z terytorium całego państwa, na k t ó r y m ludność wiejska obliczana była wówczas na 12°/o . Okres porewolucyjny intensyfikuje procesy urbanizacji republik Azji Środkowej. W Uzbekistanie ludność miejska, która w roku 1926 liczyła 1013 tys. (22% ogółu ludności), wzrosła w 1970 r. do 4322 tys. (36,6%) . Zmiana charakteru miast nastąpiła jednakże nie tylko w w y n i k u wzro­ stu liczby ich mieszkańców i nasycenia nowoczesną techniką, -ale r ó w ­ nież stopniowej niwelacji odrębności między oddzielnymi niegdyś czę­ ściami miasta zamieszkanymi przez różne grupy ludności. Terenem przemieszania ludności są przede wszystkim nowe dzielnice zabudowane blokami mieszkalnymi. Obok nich jednak nadal występują, stanowiące przedmiot moich zainteresowań, terytoria miast zaludnione wyłącznie lub prawie wyłącznie przez Uzbeków i przedstawicieli innych ludów środkowoazjatyckich, przywiązanych do miejsca i sąsiedztwa oraz wy­ soko ceniących możliwość zamieszkania w domostwach jednorodzinnych. W tych właśnie rejonach miast utrzymała się i wykazuje wielką żywot­ ność tradycyjna społeczność dzielnicowa — machalla. Rozczłonowanie miast i osiedli środkowoazjatyckich na skupiska do­ mów i rodzin powiązanych silną więzią lokalną sięga odległej przeszło­ ści. Znane są wzmianki o dzielnicach miejskich już z okresu wczesnego średniowiecza . Nie wyjaśniona bliżej jest jednakże geneza owych spo­ łeczności. Można sądzić, że były one odbiciem ostrych podziałów rodowo-plemiennych i terytorialnych, przeniesionych na teren miasta. Świadczyć o t y m może nazwa elat (ród, plemię, kraj), zachowana dla określenia dzielnic miejskich w Chiwie , oraz" utrzymujące się długo dzielnice grupujące mieszkańców należących do wyodrębnionych grup 4 s 6 7 8 4 Z. J a s i e w i c z , Uzbecy. Studia nad przeobrażeniami spoleczno-kulturowymi w XIX i XX wieku, Poznań 1969, s. 166. Istorija Uzbiekskoj SRR, t. I, cz. I I , Taszkient 1956, s. 126. íVarodnoje chozjajstwo Sriedniej Azii w 1963 godu. Statisticzeskii sbornik, Taszkient 1964, s. 8; Narodnoje chozjajstwo Uzbiekskoj SSR w 1972 godu. Statisti­ czeskii jeżegodnik, Taszkient 1973, s. 9. O. A. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina pozdniejieodalnogo gorbda Buchary, Moskwa 1976, s. 292 i n. Uzbieksko-russkij slowar, Moskwa 1959, s. 553; Por. również Istorija Uzbiekskoj SRR, t. I I , Taszkient 1968, s. 128. 5 6 7 8 �MA C H A L L A W 239 UZBEKISTANIE etnicznych i pochodzenia terytorialnego. Po wkroczeniu na teren Azji Środkowej islamu najczęściej następowała identyfikacja dzielnicy z pa­ rafią. Meczet parafialny stał się nie tylko ośrodkiem życia religijnego, gromadzącym mężczyzn z okolicznych domów na codzienne obowiązko­ we modlitwy w świątyni, ale również społecznego. Kolejnym czynni­ kiem sprzyjającym wyodrębnieniu się dzielnic były potrzeby handlu i produkcji. Dzielnice tworzyły się wokół lokalnego bazaru lub innego ruchliwego punktu, o czym wydaje się świadczyć termin guzar (ruch­ liwe miejsce przy drogach, na skrzyżowaniu; mały bazar) używany jako nazwa dzielnicy m. in. w Bucharze i Samarkandzie . Mogły również powstawać i funkcjonowały jako miejsca zamieszkania i produkcji w y ­ specjalizowanych grup rzemieślniczych . Na koniec zainteresowana w utrzymaniu społeczności dzielnicowych, jako formy organizacji spo­ łecznej, była władza państwowa. Wybierany przez mieszkańców dzielni­ cy oksokol — starszy samorządu, zatwierdzany przez administrację późnofeudalnych państw środkowoazjatyckich czy władze carskie, b y ł jednocześnie najniższym funkcjonariuszem administracji. Władze ponad­ to, zainteresowane w możliwości izolacji poszczególnych części miasta w celu zachowania porządku i na wypadek powstań, podtrzymywały istnienie czy wręcz nakazywały budowę zamykanych na noc wrót m i ę ­ dzy dzielnicami . Wrota takie były dodatkowym, materialnym elemen­ tem wyodrębnienia społeczności dzielnicowych. Oczywiście historycznie zmienne wymagania stawiane wobec machalla i potrzeby ich mieszkań­ ców powodowały głębokie przeobrażenia w granicach i charakterze spo­ łeczności dzielnicowych na przestrzeni wieków. Najlepiej znane, przede wszystkim dzięki badaniom O. A. Suchariewej w Bucharze, są społeczności dzielnicowe końca X I X i początków X X w. Zamieszkiwały one na ogół niewielkie terytoria zabudowane od kilkunastu do stukilkudziesięciu domami, skupionymi wokół ulicy czy jej części i odchodzących od niej zaułków. Stąd duża ilość dzielnic w poszczególnych miastach. Buchara tego czasu liczyła ich 220, Tasz9 10 11 9 Uzbieksko-russkij slousar, s. 113. O zróżnicowaniu nazw dzielnic miejskich w Azji Środkowej patrz O. A. S u c h a r i e w a , O terminologii, swjazannoj s istoriczeskoj topografie} gorodow Średniej Azii, Narody Azii i Afriki, nr 6, 1965, s. 101 i in. Por. O. A. S u c h a r i e w a , Pozdniefieodalnyj gorod Buchara końca XIX — naczala XX wieka. Riemie sienna ja promyszlennost, Taszkient 1962, s. 21 i in.; К. F a z i l o w a , Taszkientskij kwartał litiejszczikow (machalla Deroz) w konce XIX — naczale XX wieka, [w:] Naucznyje roboty i soobszczenija Instituía istorii i archeologii AN Uzbiekskoj SRR, t. 4, Taszkient 1961, s. 244. Wrota między dzielnicami w Bucharze zachowały się do początków X X w. Por. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 16. Nakaz budowy wrót prze­ gradzających ulice w e w n ą t r z miasta wydano w X I X w. w Kaszgarze w Turkie­ stanie Wschodnim, opanowanym przez Chińczyków. Pisze o nim B. G r ą b c z e w s k í , Oíezeť o pojezdkie w Kaszgar i jużnuju Kaszgarju w 1885 godu, Nowyj M a r gielan 1886, s. 10. 1 0 3 1 �2-10 ZBIGNIEW JASIEWICZ 12 kent ponad 250, Samarkanda 85, Szachrizjabz 5 2 . B. Grąbczewski w odwiedzanym przez siebie Kaszgarze, już na terenie Turkiestanu Wschodniego, uzyskał informację o 110 dzielnicach . Machalla znana była również w dużych osiedlach nie traktowanych jako miasta, dzielo­ nych na kilka lub kilkanaście dzielnic — p a r a f i i . Zachowane nazwy i analiza położenia dzielnic dostarczają cennych materiałów dla historii miasta . Organizacja, funkcje i wyposażenie machalli z przełomu X I X i X X w. sprzyjały ukształtowaniu się w ramach dzielnic zwartych i trwałych społeczności. Jak już mówiliśmy, dzielnicy przewodził wybierany przez mężczyzn oksokol; na czele kobiet stawała wybrana przez mieszkanki dzielnicy szanowana niewiasta, zwana w Bucharze kajwoni— gospodyni. Zarówno pierwszy, jak i druga nie otrzymywali bezpośredniego wyna­ grodzenia, a ich praca traktowana była jako zaszczytna służba społeczna. Dodawano i m pomocników — niezamożnych mieszkańców dzielnicy, dla k t ó r y c h otrzymywane podarki i datki stanowiły jedno z ważnych źródeł utrzymania. Zakres obowiązków oksokoła był nader szeroki. Troszczył się on zarówno o warunki bytowania w dzielnicy: czystość na ulicach i w meczecie, sprawność urządzeń wodnych, organizując konieczne skład­ k i pieniężne i prace zespołowe chaszar, jak i dbał, co było przedmiotem jego szczególnych starań, o zachowanie dobrych stosunków międzyludz­ kich. Oksokoł godził zwaśnione strony, usiłując nie dopuścić do roz­ praw sądowych, uczestniczył w podziałach majątku między spadkobierca­ mi, był opiekunem małoletnich sierot, zatwierdzał plany sprzedaży nie­ ruchomości, przestrzegając zwyczajowego prawa pierwokupu przysługu­ jącego mieszkańcom dzielnicy. Ważna była rola oksokoła i kajwoni w or­ ganizacji uroczystości rodzinnych, szczególnie pogrzebu. Dysponując środkami finansowymi dotkniętej nieszczęściem rodziny przejmowali oni wszystkie obowiązki, związane z przygotowaniem pochówka . Uczestni­ czyli również w innych świętach rodzinnych, m. in. z okazji obrzezania i wesela, udzielając rad i pomocy przy ich organizacji i rozdzielając po­ żywienie w trakcie uczty. Zaangażowanie przywódców dzielnicy w ob­ rzędach „rodzinnych" stanowiło wyraz i źródło ich społecznego prestiżu. Święto obrzezania, wesele, a przede wszystkim pogrzeb gromadziły bo­ wiem przedstawicieli wszystkich rodzin dzielnicy i tworzyły nader silne więzi społeczne . 13 14 15 l e 17 1 2 S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 323. G r ą b c z e w s k i , op. cit., s. 11. Istorija Uzbiekskoj SSR, t. I I , s. 134. N. G. M a 1 i с к i j , Taszkientskije machalla i mauza, [w:] W. W. Bartoldu turkiestanskije druzja, uczenniki i poczitatieli, Taszkient 1927, s. 109. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 32 i n. Tamże, s. 37. Por. również A. S z i s z o w, Sarty. Cz. I, Etnografija, Taszkient 1905, s. 30 i dalsze. 1 5 11 1 5 1 8 17 �MACHALLA W 241 UZBEKISTANIE Działalność oksokoł i kaj woni podporządkowana była opinii społecz­ ności; bez aprobaty wspólnoty nie mogliby wykonywać swoich obowiąz­ ków. Decydujący był głos starych mężczyzn — głów rodzin, gromadzą­ cych się w meczecie. Z opracowań dotyczących dzielnic miejskich z końca X I X i początków X X w. na terenie Uzbekistanu nie dowiaduje­ my się jednakże o grupowaniu się wpływowych ludzi machalli w trwałe zespoły — rady . Większość społeczności dzielnicowych stanowiły jednocześnie parafie, identyfikowane w niektórych źródłach z jednostkami administracyjny­ mi , a parafialny meczet stawał się ośrodkiem skupiającym mieszkań­ ców dzielnicy. Potrzeby życia religijnego nie wydają się jednakże naj­ starszym i najważniejszym czynnikiem organizującym wspólnotę. Nie­ kiedy zresztą granice dzielnicy i parafii nie pokrywały się ze s o b ą . Poza meczetem i przynależącą doń szkołą wspólną własnością mieszkań­ ców było miejsce do rytualnych omywań, a także sprzęty przydatne do organizacji obrzędów: kotły, półmiski, filiżanki, łyżki, serwety niezbędne przy ucztach oraz mary i obuwie służące do odnoszenia zmarłych na cmentarz . Integrację społeczności ułatwiała jednorodność ludności. Dzielnice za­ mieszkiwali ludzie tej samej wiary (przy czym podział na sunnitów i szyitów nie był przeszkodą w sąsiedztwie) częstokroć należący do jed­ nej grupy etnicznej lub pochodzenia terytorialnego i jednej grupy zawo­ dowej. Dzielnice miast środkowoazjatyckich nie były jednakże na prze­ łomie X I X i X X w. zespołami rodzin przynależnych do tej samej war­ stwy społecznej. W wielkich miastach ponadto objęto ramami wspólnoty również rodziny i ludzi od niedawna lub na krótki okres zamieszkałych w dzielnicy: rodziny urzędników i wojskowych mieszkające w domach stanowiących własność państwa oraz studentów medres . Wypracowane przez wieki mechanizmy integracji funkcjonowały, jak widzimy, r ó w ­ nież wówczas, kiedy stopniowo zmiana stosunków społeczno-gospodarczych zróżnicowała s t r u k t u r ę społeczną i otworzyła granice dzielnicy dla muzułmanów — ludzi z zewnątrz. Niezwykle poważne znaczenie ma­ challa w życiu społecznym przedrewolucyjnego Uzbekistanu oraz jej 18 l9 20 21 22 18 Badania w tradycyjnych społecznościach wiejskich Afganistanu (Tola-oBarfak, Haidarichona), przeprowadzone w 1976 r. w ramach Etnologicznej Wy­ prawy Azjatyckiej Katedry Etnografii U A M , przyniosły informację o nieformal­ nych zespołach maraka, skupiających w p ł y w o w y c h i p o w a ż a n y c h ludzi wsi. Por. Materijały po rajonirowaniiu Średniej Azii, kniga I I , Tieritorija i nasielenije Buchary i Chorezma, cz. 2, Choriezm, Taszkient 1926, s. 32. Suchariewa, Kwartalnaja obszczina..., s. 264; F a z i ł o w a , op. cti., s. 241. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 21. Tamże, s. 18 n. 1 9 2 0 2 1 22 16 — E t n o g r a f i a Polska, t. X X I I I , z. 2 �242 ZBIGNIEW JASIEWICZ wielki wpływ na losy ludzkie sprawił, że znalazła ona swe odbicie r ó w ­ nież w znanych autobiografiach literackich . Porewolucyjne przekształcenia machalla i jej miejsce we współczes­ nym życiu społecznym nie stały się dotąd przedmiotem systematycznych badań. Spotkały się jednak z zainteresowaniem dziennikarzy i uprawia­ jących publicystykę społeczną naukowców, którzy w istniejących spo­ łecznościach dzielnicowych dostrzegli organizację samorządową o poważ­ nym znaczeniu wychowawczym, zdolną kształtować osobowość ludzi. Machalla od dawna również zwróciła uwagę partii komunistycznej oraz organów władzy radzieckiej, które przyznały jej istotną rolę w kierowa­ nym procesie przeobrażeń w ramach państwa socjalistycznego. Komitety w społecznościach lokalnych, jako jedna z organizacji sa­ morządowych stanowiących ważne ogniwo łączności partii komunistycz­ nej i władzy państwowej z ogółem ludności, powstawały już w latach 20-tych. Tworzono wówczas tzw. meczetkomy i guzarkomy *. Jednocze­ śnie wprowadzono nowe jednostki administracji terenowej, łącząc drob­ ne dzielnice w większe, podporządkowane zarządom domów mieszkal­ n y c h . Zmieniające się warunki nie zdezaktualizowały jednak w socja­ listycznym państwie wartości tkwiących w zintegrowanych wspólnotach dzielnicowych, utrzymujących się w częściach miasta zabudowanych domostwami jednorodzinnymi i zamieszkanych głównie przez Uzbeków i przedstawicieli innych ludów środkowoazjatyckich. Wręcz przeciwnie pojawiły się nowe czynniki sprawcze i potrzeby integracji będące skut­ kiem przyspieszonych przeobrażeń społeczno-kulturowych. Pierwsza „Ustawa o komitetach machallowych (dzielnicowych)" przy­ jęta została w Uzbeckiej SRR w roku 1932. Następne zmodyfikowane ustawy zatwierdzane były przez Prezydium Rady Najwyższej Uzbeckiej SRR w latach 1953 i 1961. Na początku lat 60-tych działało w miastach ponad 900 „komitetów machallowych", w roku 1965 było ich już w mia­ stach i osiedlach wiejskich Uzbekistanu 4340 . Tworzono je decyzją rad rejonowych lub miejskich na tych terenach miasta, gdzie przewa­ żały domostwa stanowiące własność mieszkańców. Komitety te stano­ wią organizacje samorządowe podporządkowane władzom miejskim. Członków komitetów, działających na zasadach społecznych, wybiera się — zgodnie z ustawą — na corocznych zebraniach wszystkich doros23 2 25 2e 2 3 Por. S a d r i d d i n A j n i , Wospominanija, Moskwa 1960, s. 479; A b d u l l a K a h h a r , Skazki o byłom, [w:] Izbrannyje proizwiedienija, t. I I , Taszkient 1973, s. 13 n. Materiały..., Kniga I, cz. 1, s. 88; S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 106. S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 11, 62. K . K a m i l ó w , O roli machallinskich (kwartalnych) komitetów w sowriemiennyj pieriod, „Obszczestwiennyje Nauki w Uzbiekistanie", nr 2: 1961, s. 59; Istorija Uzbiekskoj SSR, t. I V , Taszkient 1968, s. 368. 24 2 5 2 6 �MACHALLA W 243 UZBEKISTANIE łych mieszkańców machalla. Komitety odpowiadały za swoją pracę przed ogólnym zebraniem mieszkańców dzielnicy i odpowiednią radą miejską. Do praw komitetów należy zwoływanie zebrań mieszkańców dzielnicy, udział w sporządzaniu planów zagospodarowywania swego terenu, ucze­ stniczenia w naradach i dyskusjach tam organizowanych, a dotyczących spraw wchodzących do kompetencji komitetu, wydawania określonych zaświadczeń mieszkańcom i prowadzenia ksiąg meldunkowych . Zada­ niem komitetów była ponadto aktywizacja mieszkańców do czynów spo­ łecznych dla dobra dzielnicy: zadrzewiania, porządkowania terenu, bu­ dowy szkół, klubów i innych urządzeń użyteczności publicznej, a także działalność kulturalna i oświatowa, skierowana m. in. na umocnienie so­ cjalistycznych norm współżycia oraz troska o zachowanie porządku społecznego. Machalla i „machallowy komitet" jednocześnie nadal reali­ zuje niektóre funkcje tradycyjnej społeczności, zaangażowanej nie tylko w sprawy zbiorowe, ale również rodzinne współmieszkańców. W trakcie badań odwiedzono następujące społeczności dzielnicowe: machalla „Kukcza" (nazwa nieprzetłumaczalna) i „Ilhor" (przodownik) w Taszkencie; guzar „Czakar" (nazwa rodzaju kamienia), „50 lat Paź­ dziernika" i „ F u r k a t " (nazwisko poety) w Samarkandzie oraz dzielnicę „Iczan-Kala" (twierdza wewnętrzna) w Chiwie. Machalla Kukcza, której terenem jest ulica Ujgura oraz sąsiednie zaułki w zachodniej części Taszkentu, obejmuje 730 domostw i około 19 tys. ludzi. Wśród mieszkańców tej dzielnicy odnaleźć można m. in. dwóch akademików, 7 doktorów nauk, kilkuset kandydatów nauk, wielu lekarzy, 5 matek-bohaterek, które wychowały po 10 dzieci. W obrębie machalla znajduje się stary cmentarz „Kukcza", sławny dzięki mauzoleum Zajnufdin Bobo z X V I w. Granice machalla od dawna są stałe, również stali są mieszkańcy. Od 1950 r. nie było w dzielnicy wypadku sprzedaży domu. Ostatnia nowa grupa mieszkańców zamieszkała tam w roku 1941, kiedy to przeniesiono tutaj 40 rodzin z terenu zajętego pod budowę par­ ku i m . A. Puszkina. Machalla Ilhor jest dzielnicą nową, lecz jednocześnie bardzo znaną, dzięki aktywności jej mieszkańców w pracach społecznych. Założona została przed 20 laty na terenach dawnych pól, uzupełniona mieszkańcami z dzielnic zburzonych na skutek tragicznego trzęsienia ziemi w 1966 r. Liczy około 10 tys. ludności. Guzar Czakar w Samarkandzie obejmuje 170 domów w zasiedziałej, starej części miasta. I t u szacunkiem współmieszkańców otoczeni są dok­ torzy i kandydaci nauk. Guzar „50 lat Października" ma 440 domów i około 2800 ludności. Jego mieszkańcami są głównie Tadżycy i tylko 15% Uzbeków. Guzar Furkat powstał pod koniec lat 60-tych. Wydzielo­ ny został wówczas z dzielnicy Agalik, kiedy ta przekroczyła ilość 700 domów. 27 2 7 К a m i ł o w, др. cit., s. 59. �244 ZBIGNIEW JASIEWICZ Dzielnica Iczan-Kala w Chiwie zajmuje starą, wewnętrzną część mias­ ta, zamkniętą obronnymi murami. Jest jedną z 8 dzielnic w Chiwie po­ siadających „machallowy komitet". Nazwa machalla pojawiła się tutaj późno, pod koniec lat 20-tych. Machalla włączyła w swoje granice po­ przednio t u istniejące niewielkie społeczności elat, które zresztą do dzi­ siaj stanowią autonomiczne części dzielnicy. Iczan-Kala liczy około 4800 mieszkańców, zgrupowanych w 452 rodzmach. Jak z przedstawio­ nych danych wynika, współczesne społeczności dzielnicowe, o granicach ustalonych administracyjnie, powiększyły w porównaniu z przeszłością swoje terytoria i liczbę ludności. Dzielnice posiadają swoje centra, które stanowią klub, siedzibę ko­ mitetu oraz pomieszczenia towarzyszące. Najbardziej okazale prezento­ wał się ośrodek znanej machalla Ilhor w rejonie „Oktjabrskim" Taszkentu (rye. 1). Na zadrzewionym, obsadzonym żywopłotami i kwiatami placyku, z popiersiem W. Lenina pośrodku, mieściły się w parterowym, glinianym, otynkowanym budynku okalającym placyk, następujące po­ mieszczenia: urząd pocztowy, salka posiedzeń komitetu i jednocześnie gabinet przewodniczącego, salka kolegium redakcyjnego gazetki ścien­ nej, sala widowiskowa na 400 miejsc, punkt pomocy medycznej, pokój milicjanta dzielnicowego, salka sądu towarzyskiego, biblioteka, salka, „ d r u ż y n y ludowej" — organizacji społecznej współdziałającej z milicją Rye. 1. Centrum dzielnicy Ilhor, Taszkent 1974 Fot. Z. Jasiewicz �MACHALLA W UZBEKISTANIE 245 w zakresie utrzymania porządku, wypożyczalnia naczyń i sprzętów go­ spodarstwa domowego, magazyn do przechowania mar do przenoszenia zmarłych — oddzielnych dla mężczyzn i kobiet, dalej salka spotkań z i ­ mowych z wyjściem na ajwon — otwartą werandę dla spotkań i uczt letnich z towarzyszącymi pomieszczeniami kuchennymi oraz umywalnią, klub z telewizorem, prasą i grami towarzyskimi, w k t ó r y m można się również napić herbaty, na koniec sklep. Na skraju zazielenionej części placyku, tuż przy ulicy Maorit, podium — suja zaścielone dywanikiem, na którym latem przesiadują i obradują starcy. Pomieszczenia klubu w machalla Kukcza wybudowane zostały w roku 1970. I tutaj, podobnie jak gdzie indziej, budowa prowadzona była w ramach czynu społecz­ nego, z materiałów dostarczonych przez państwo. W parterowym pawi­ lonie, cofniętym od ulicy, mieści się salka zimowa oraz weranda do biesiad letnich. W pomieszczeniu zamkniętym podwyższenie przykryte dywanikiem, na k t ó r y m przesiadują starcy, obok stoły i krzesła. W oknach kwiaty w doniczkach, na ścianach portrety, plakaty, klatki z ptakami. W skrzydłach budynku mieści się kantor przewodniczącego i pomiesz­ czenia gospodarcze, m. in. wypożyczalnia sprzętów gospodarstwa domo­ wego. Siedziby „komitetów machallowych" w Samarkandzie i Chiwie były mniej rozbudowane. Wszystkie one jednak składały się z jednego lub dwu lokali klubowych, biura przewodniczącego i pomieszczeń gospo­ darczych. W guzar „50 lat Października" w Samarkandzie klub mieścił się w budynku na podmurówce, w k t ó r y m w dolnej części znajdowały się magazyny do przechowywania m. in. wielkich kotłów do pilawu, każdy na 500 ludzi, oraz mar i skrzyń do wynoszenia zmarłych na cmen­ tarz. Obok budynku ustawiono wielki piec chlebowy — tandir oraz stoły do przygotowywania ciasta. Tutaj czojchonaczi — starszy człowiek przy­ gotowujący herbatę i inne pożywienie, będący zwykle znakomitym k u ­ charzem, przede wszystkim specjalistą do przygotowania osz — pilawu, wypieka non — chleb na potrzeby czajchany i dla rodzin wyprawiają­ cych uczty obrzędowe. W guzar Furkat obok klubu mieści się stołówka wykorzystująca czajchanę jako jadalnię. W Chiwie, w klubie dzielnicy Iczan Kala, nie przechowuje się mar do przenoszenia zmarłych. W Chorezmie, w odróżnieniu od innych części Uzbekistanu, użytkuje się mary jednorazowego użytku, pozostawiane przy grobie. Przewodniczący komitetów to doświadczeni organizatorzy i społecz­ nicy, cieszący się niekwestionowanym autorytetem wśród mieszkańców dzielnicy. Wybierani są wraz z pozostałymi członkami komitetu na ze­ braniu przedstawicieli rodzin — umumij mażlis i funkcję swą pełnią zwykle przez okres wielu lat. Przewodniczący — rais komitetu w dziel­ nicy Ilhor, Hoszim Alimow, nazywany dla wyrażenia szacunku aka — starszym bratem, pracował na tym stanowisku (w momencie odwiedzin) od 21 lat. Był jednocześnie dyrektorem administracyjnym w technikum. Przewodniczącym komitetu w dzielnicy Kukcza był od 8 lat Kasim Be- �246 ZBIGNIEW JASIEWICZ kijew, emerytowany pracownik Rady Ministrów Republiki. W machalla Jangi-Szachar w Taszkencie funkcję tę pełnił kandydat nauk — pracow­ nik naukowy instytutu Akademii Nauk. W Chiwie stanowisko przewod­ niczącego komitetu zajmowała od 20 lat nauczycielka Słuw Dawlatowa. Poza przewodniczącym w skład komitetu wchodzi jeden lub dwóch jego zastępców, sekretarz oraz inni członkowie. Członkami komitetów obok ludzi starszych, emerytów szanowanych w dzielnicy z racji zasług i wieku, są również ludzie młodsi, czynni zawodowo. W sumie komitety liczą od k i l k u do kilkunastu osób. Komitet powołuje kilkuosobowe ko­ misje, k t ó r y m przewodniczą jego członkowie. Wśród zespołów powołanych do opieki nad wydzielonymi zakresami spraw w machalla Kukcza w y ­ mieniono: radę kobiet składającą się z 3 kobiet, sąd towarzyski z 5 człon­ kami, komisję obrzędową obsadzoną 7 członkami, a także komisję ideolo­ giczną, radę starców, komisję do spraw zagospodarowania dzielnicy oraz komisję zdrowia. Niektóre spośród machalla dzielą się na mniejsze jed­ nostki — „części" w Taszkencie lub elat w Chiwie. Stojący na ich czele oksokoł wchodzą z reguły w skład komitetu. Ponadto podporządkowani komitetom są działający w klubie i dzielnicy: czojchonaczi obsługujący czajchanę oraz niekiedy inni jeszcze kucharze, przygotowujący pożywie­ nie w czasie uczt obrzędowych, a także stróż dzielnicy, spełniający funk­ cję posłańca. Ponadto mieszkańcy dzielnicy korzystają z usług specjalisty wykonującego obrzezanie i grabarzy, a w Chorezmie również zajmujących specjalną pozycję społeczną osób obmywających zwłoki. Wszyscy oni nie­ zbędni są dla funkcjonowania życia obrzędowego w dzielnicy, a ich wy­ nagrodzenie stanowią pieniądze i podarki. Komitet współdziała z organi­ zacjami społecznymi pracującymi na jego terenie: organizacją partyjną, niekiedy organizacją terenową emerytów, Komsomolem i drużynami l u ­ dowymi. Przegląd kierunków działalności komitetów i zapoznanie się ze spo­ sobem życia w obrębie machalla pozwala określić ich podstawowe funk* cje. Są nimi dbałość o warunki bytowania, kształtowanie nowych potrzeb i wartości społecznych oraz kontynuacja niektórych elementów trady­ cyjnego wzoru społeczno-kulturowego. Zakres prac komitetów mających na celu materialne dobro mieszkań­ ców jest nader rozległy. Należą do nich organizacja prac, w ramach znajdującego oparcia w tradycji współdziałania — chaszar, przy remon­ tach i wznoszeniu budynków użyteczności publicznej: szkół, klubów, skle­ pów, a również pomieszczeń produkcyjnych zapewniającym pracę ko­ bietom z dzielnicy ; budowa i asfaltowanie dróg oraz ważne w tamtej­ szych warunkach klimatycznych zadrzewianie. W dzielnicy Iczan-Kala w Chiwie w okresie od 1962 do 1974 r. zasadzono 10 tys. drzewek na trudnym, bo wzniesionym i niełatwym do nawodnienia terenie. Prze2S !S Tamże, s. 60. �MACHALLA W UZBEKISTANIE 247 wodnicząca komitetu wspomina okres, kiedy to w dzielnicy rosły jedynie dwa karagacze. Innym działaniem jest utrzymywanie dzielnicy w czys­ tości i zapewnienie wody. W t y m celu buduje się studnie artezyjskie oraz zaprowadza wodociągi; rozbudowy i stałej konserwacji wymaga również sieć otwartych kanałów — arik, przepływających z posesji do posesji i prowadzących wodę do nawadniania ogrodów. Komitet interweniuje w wypadkach wyrzucania nieczystości do kanałów, łagodząc konflikty powstałe na t y m tle między sąsiadami. W razie potrzeby komitet orga­ nizuje dowóz wody i wywóz śmieci. Dla porządkowania dzielnicy komi­ tet urządza „subotniki"; kontrolą obejmuje się również wnętrza posesji napominając niedbałych gospodarzy i zachęcając do zakładania i pie­ lęgnowania kwietników i przydomowych winnic . Współdziałanie obej­ muje także modernizację domostw przez doprowadzenie wody i gazu. Niektóre spośród komitetów włączyły mieszkających w dzielnicy lekarzy do przeprowadzanych akcji badań profilaktycznych. Komitety w machalla wypełniają funkcję przekazu wiedzy politycz­ nej oraz kształtowania nowych potrzeb kulturalnych i wartości społecz­ nych. Przy wielu klubach dzielnicowych działają tzw. „agit-punkty", lektoria, uniwersytety ludowe. Do prowadzenia pogadanek wykorzysty­ wane są czajchany — ulubione miejsce spotkań mężczyzn, nazywane czerwonymi — kiził czojchona . Zadaniem komisji ideologicznych po­ wołanych przy komitetach jest organizacja wykładów i akademii z okazji świąt, a także propaganda wizualna. Do nieznanych w tradycyjnym ka­ lendarzu świąt, urządzanych w ramach machalla, należą obchody z okazji Rocznicy Rewolucji, Powstania ZSRR, Dnia Kobiet, 1 Maja, Dnia Zwy­ cięstwa. Urządza się również Święto Bawełny — Pacřita Bajrami, Dzień Machalla; komitet uczestniczy w uroczystości zakończenia roku szkolnego. Komitet utrwala szacunek dla wybitnych współmieszkańców dzielni­ cy: uczonych i artystów, organizując „Dzień Znakomitych Ludzi" oraz wyróżniając ich listami gratulacyjnymi i dyplomami.Podobnymi formami poważania objęte są również matki — bohaterki, które urodziły i w y ­ chowały dziesięcioro dzieci oraz ponad 100-letni starcy, nie tylko męż­ czyźni, ale i kobiety . Kluby komitetów machallowych są ważnymi ośrodkami pracy k u l t u ­ ralnej. Organizuje się przy nich kółka i zespoły literackie, muzyczne, dramatyczne, fotograficzne, a także wiedzy sanitarnej, radiowe oraz 29 30 31 2 9 M. F . So i d a t o w, Wsja dolino byť krasiwym, [w:] Do uma i serdca każ­ dego. Iz opyta massowo-politiczeskoj raboty partijnych organizaci} Vzbiekistana po miestu żitielstwa trudjaszczichsja, Taszkient 1968, s. 109. Sz. T o c h i r o w , Machalla komiteti wa komunistik tarbija, Taszkient 1971, s. 18. Por. Dolgożitieli machalla Jangi — Taszkient, „Prawda Wostoka" z 21 lipca 1968 г., s. 4. 3 0 31 �248 ZBIGNIEW JASIEWICZ 32 kroju i szycia . Działają biblioteki i sale widowiskowe, w których w y ­ stępują artyści profesjonalni i amatorzy. W czajchanach znajduje się prasa, radio, telewizor, gry towarzyskie; gdzieniegdzie również zakupiono bilardy dla m ł o d z i e ż y . Równouprawnienie kobiet w obrębie grup rodzinnych i sąsiedzkich jest głównym celem działalności „Rad Kobiet". Przeciwdziałają one p r ó ­ bom wydawania niepełnoletnich dziewcząt za m ą ż i tradycyjnemu pod­ porządkowaniu synowych teściowym, organizują wspólne pójścia żon i mężów na imprezy kulturalne. Tradycyjny autorytet starców, skupio­ nych w „Radach Starców" wykorzystany został do rozwiązywania spraw bytowych i społecznych dzielnicy, a przede wszystkim do wychowania młodzieży . Powołana m. i n . w machalla Ilhor „Rada do Wprowadzania Nowych Obrzędów" współdziała przy organizacji zlaicyzowanych wesel tzw. „Komsomolskich" urządzanych w czajchanach przy udziale człon­ ków amatorskich zespołów artystycznych oraz uroczystości z okazji i n ­ nych ważnych wydarzeń: wręczania dowodów osobistych czy uzyskania stopni naukowych. Na szczególną uwagę etnografa, zainteresowanego miejscem tradycji w życiu współczesnym, zasługuje rola machalla w podtrzymywaniu nie­ których elementów danego wzoru społeczno-kulturowego z jego naczel­ n y m i wartościami, jakimi są spójna, wielka rodzina i zintegrowana spo­ łeczność lokalna. Komitet i opinia społeczna dzielnicy wkraczają w kon­ flikty rodzinne, przede wszystkim próbując nie dopuścić do spraw rozwo­ dowych. Argumentem w rozmowach, które prowadzą przedstawiciele ko­ mitetu zapobiegając rozwodom, jest nieszczęśliwy los dzieci z rozbitych rodzin oraz niewielkie szanse powtórnego ożenku dla mężczyzny — roz­ wodnika: „kto tobie da córkę, jeśli ty rzuciłeś swoją żonę"? Rozwody w machalla zdarzają się niezwykle rzadko, w dzielnicy Iczan-Kala nie było ich np. od 20 lat, i nawet bezpłodność żony nie jest aprobowana przez otoczenie jako podstawa do rozwodu. Podtrzymywany w machalla szacunek dla ludzi starych, a przede wszystkim starych mężczyzn repre­ zentujących rodzinę wobec społeczności lokalnej, umacniał ich pozycję w domu. Zaniedbanie i zły stosunek do ludzi starych to zjawisko nie znane w ramach machalla. Z dużą jak na razie skutecznością i wielkim 33 3 4 35 3 6 3 2 R. A l i m o w, Ich, znajet wsja machalla, [w:] Do urna..., s. 187. А. К u 1 i j e w, Prichoditie Ijudi w czajchanu, „Sowiet Dieputatow Trudjaszczichsja", nr 11: 1973, s. 42. В. M. P a 1 а с к i j , Wietierany ostajutsja w stroju, [w:] Do uma..., s. 196. R. S a f a r o w , Komunisticzeskije naczala — w byt trudjaszczichsja, [w:] Do uma..., s. 65. Ponad 25°/o rodzin w taszkienckich machalla to rodziny wielkie, skupiające pod jednym dachem, obok rodziców, ich dorosłych, żonatych s y n ó w z dziećmi lub żonatych braci. Por. D. B y c h o w s k i j , A. W i e t r o w , Machalla XX wieka, „Prawda Wostoka" z dnia 3 lutego 1967, s. 4. 3 3 3 4 3 5 3 6 �MACHALLA W 249 UZBEKISTANIE zaangażowaniem, podtrzymując przejęte z tradycji wartości, komitet i opinia machalla interweniują w konflikty rodzinne wywołane pijań­ stwem mężczyzny, nie dopuszczając do picia publicznego Mechanizmów spajających rodzinę ze społecznością lokalną dostarcza obrzędowość tzw. rodzinna, realizowana tutaj za pomocą i udziale ma­ challa. Zaangażowanie mieszkańców dzielnicy w obrzędach rodzinnych tworzy bardzo silne więzy integrujące społeczność, stanowi wręcz pod­ stawę i uzasadnienie dla istnienia wspólnot lokalnych. Wśród ważnych uroczystości rodzinnych, obchodzonych przy udziale sąsiadów z dzielnicy, zwykle kilkaset gości, należy wymienić święto obrzezania — sunnat toji. Święto obrzezania od dawna było sprawą całej społeczności sąsiedzkiej z grupą starców na czele, a rodzina podda­ nego obrzezaniu chłopca spełniała w nim rolę drugoplanową . Również wesela zgłaszane są w komitecie w celu wyznaczenia terminu uroczys­ tości. Przed obrzędem i ucztą odbywa się narada w domu weselnym przygotowująca uroczystość z udziałem przedstawicieli komitetu. Ojciec pana młodego informuje wówczas o środkach: pieniądzach i produktach, którymi dysponuje jego rodzina dla wyprawienia nikoh toji — wesela. Zgromadzeni ustalają na tej podstawie liczbę gości, przyjmując 1 kg ryżu z odpowiednią ilością marchwi i cebuli, oraz mięsa i tłuszczu bara­ niego jako wystarczający dla ugoszczenia pilawem 5 biesiadników. Przedstawiciele komitetu, uwzględniając k r y t y k ę wystawności uczt obrzędowych, skłaniają uboższych, aby ograniczyli środki przeznaczone na uroczystość i powstrzymują ambicje bogatych. Wśród zaproszonych gości, których listę sporządza się również z udziałem przedstawicieli ko­ mitetu, znajdują się przedstawiciele sąsiednich machalla, powiadomieni za pośrednictwem własnego komitetu przez komitet dzielnicy wypra­ wiającej wesele. W machalla Kukcza w Taszkencie powiadamia się 4 są­ siednie dzielnice, zapraszając od 10 do 20 gości z każdej. Wesele gro­ madzi zwykle kilkaset, czasami do tysiąca gości, przy czym przyjęcie tak wielkiej liczby ludzi możliwe jest przy ich stałej rotacji w domu weselnym. Pierwszy pilaw wydawany jest gościom, przywołanym z do­ mu przez posłańca, już między 6 a 7 godziną rano. Rola przedstawicieli społeczności dzielnicowej nie kończy się ich udziałem w uczcie w dzień zaślubin. Oksokoł z machalla w trakcie uroczystości czikarik — „zapro­ szenie", organizowanej w Taszkencie w roku po ślubie przez rodzinę pana młodego, wręcza czapon — chałat mężczyznom z rodziny dziewczyny: jej ojcu, dziadkowi i bratu. 38 3 7 W. P i e s k ó w , Opirajas' na obszczestwiennosť, „Taszkientskaja z dnia 5 stycznia 1974, s. 3. G. P. S n i e s z a r i e w, К woprosu o proisćhożdienii prazdniestwa toj w jego sriednieazjatskom warientie, I w : ] Zaniatija i byt n a r o d ó w Azii, Sriednieazjatskij etnograjiczeskij sbornik, t. I I I , Leningrad 1971, s. 3 8 Prawda'' sunnat — Sriedniej 285 i n . �250 ZBIGNIEW JASIEWICZ Komitet i sąsiedzi przejmują obowiązki związane z urządzeniem po­ grzebu, dysponując w t y m celu środkami finansowymi rodziny, w której nastąpiła śmierć. Odpowiedni przedstawiciel komitetu, powiadomiony przez posłańca o zgonie mieszkańca dzielnicy, naznacza termin po­ grzebu. Pogrzeb odbywa się jak najszybciej, z reguły w dniu śmierci. W pogrzebie uczestniczą wszyscy mężczyźni z dzielnicy dysponujący czasem; kobiety na cmentarz się nie udają. Zmarłych odnosi się na cmentarz na przechowywanych w magazynie komitetu marach i chowa w obecności duchownego, z reguły w pobliżu innych zmarłych członków rodziny. Przy pomocy i udziale przedstawicieli dzielnicy odbywają się wielokrotne stypy urządzane w rodzinie zmarłego nakładem wielkich starań i środków. Stypy w Taszkencie odbywają się w 7, 20, 40 dzień oraz w rok po śmierci, w Samarkandzie w 3, 20, 40 dzień oraz w rok po śmierci, a w Chiwie w czwartki przez 4 tygodnie po śmierci, po­ nadto w 40, 52 dzień oraz w rok po zgonie. W zależności od kręgu zna­ jomych zmarłego oraz działalności machalla stypy obejmują od kilkuset do tysiąca gości, przesuwających się przez dom zmarłego. Najczęściej po­ dawaną gościom potrawą jest osz — pilaw. Potrzebom uczt obrzędowych służy wypożyczalnia sprzętu gospodar­ stwa domowego przy komitecie machallowym (ryc. 2). Utrwalony wzór uroczystości rodzinnych, organizowanych przy udziale szerokiego k r ę ­ gów sąsiadów sprawia, że również w nowych blokach, w których za­ mieszkują Uzbecy, tworzą się samorzutnie zespoły szanowanych i za­ służonych starców przejmujących koordynację obrzędami. Pierwszym działaniem, podjętym już w kilka dni po osiedleniu się, jest zbiórka pieniędzy na zakup wspólnych sprzętów: kotłów, czajników, pijola — miseczkowatych filiżanek, talerzy, tac, samowara, deski i noża do kra­ jania marchwi, noży, łyżek, a nawet serwet i ręczników. Oksokoł w blo­ kach przychodzą do poszczególnych mieszkań informując o odbywanych uroczystościach rodzinnych, radzą w sprawach podarków, organizują po­ moc, przekształcając przypadkowo zebrane w jednym miejscu rodziny we wspólnotę obrzędową. Integracji społeczności dzielnicowej sprzyja również czojchona przy klubie machalla, gromadząca na codzień mężczyzn, przede wszystkim starców. Niektórzy starcy pojawiają się tutaj już o 6 rano. Czajchana jest miejscem rozmów o sprawach dzielnicy, picia herbaty, wspólnych posiłków z produktów przyniesionych z domu lub zakupionych za skład­ kowe pieniądze biesiadników i przygotowanych samodzielnie lub przy pomocy czojchonaczi. Ulubioną potrawą, której opanowanie sekretów przyrządzania tworzy prawdziwy prestiż, jest osz — pilaw. Gwarancją trwałości machalla jest zachowane zwyczajowe prawo i n ­ terwencji dzielnicy w sprawę obrotu nieruchomościami na jej terenie. Właściciel, chcący sprzedać dom, zgłasza się z kandydatem na kupca do komitetu machallowego. Komitet ma prawo odrzucenia proponowa- �251 MACHALLA W UZBEKISTANIE Ryc. 2. Wypożyczalnia sprzętu gospodarstwa w machalla Ilhor, Taszkent 1974 domowego rot. Z. Jasiewicz nego nabywcy wówczas, kiedy on i jego rodzina nie cieszą się dobrą opinią. Chętni spośród mieszkańców dzielnicy mają prawo pierwokupu. Dodatkowym elementem łączącym mieszkańców machalla są nawiązują­ ce do tradycji święta doroczne, takie jak święta kwiatów i Nawruz — dzień nowego roku, przypadający 21 marca. W tragicznym okresie trzę­ sienia ziemi w Taszkencie w roku 1966 notowano sporadyczne powroty do zwyczaju wspólnego spożywania przez mieszkańców machalla r y t u ­ alnych potraw, przygotowywanych z produktów zakupionych za skład­ kowe pieniądze. �252 ZBIGNIEW JASIEWICZ Wielowiekowa tradycja wspólnot dzielnicowych i wielorakość ich funkcji sprawiła, że sposób życia w obrębie machalla odbierany jest przez większość jej mieszkańców, w t y m również przez ludzi młodych,, jako rozwiązanie godne aprobaty i kontynuacji. Mieszkańcy dumni są ze swej machalla, solidarni z sąsiadami z dzielnicy i gotowi przyjąć za nich odpowiedzialność. Autentycznym autorytetem cieszą się członkowie komitetu i starcy z machalla, opinia o jednostce i rodzinie ukształtowa­ na w dzielnicy ma wielkie znaczenie również poza społecznością lokalną. Dobra opinia w machalla, o którą dowiaduje się rodzina dziewczyny, pomaga mężczyźnie w zawarciu korzystnego małżeństwa. Pozytywna ocena machalla przeniknęła również do publicystyki. Pod­ kreśla się kształtowanie w obrębie społeczności dzielnicowych cech, k t ó ­ re bliskie są normom propagowanym w społeczeństwie socjalistycznym, takich jak kolektywizm, przejawiający się m. in. w podejmowaniu prac dla wspólnego dobra, gościnność, szacunek dla ludzi starych, brak chuli­ gaństwa i pijaństwa. Wysuwa się projekty stworzenia w a r u n k ó w zacho­ wania machalla w trakcie rekonstrukcji miast poprzez budowę nowych dzielnic z ludnością utrzymującą dawne związki sąsiedzkie, wyposażo­ nych w instytucje i urządzenia dla podtrzymania więzi społecznej: czajchany i kuchnie do przygotowywania wspólnych posiłków, sale wieczo­ rów rodzinnych oraz wypożyczalnie sprzętu . W pracach etnografów jednakże odnajdujemy refleksje wskazujące na świadomość również konserwatywnej roli tradycyjnej dzielnicy miej­ skiej. Stwierdzono większy stopień religijności wśród mieszkańców ma­ challa, zachowanie niektórych zwyczajowych form nierówności między mężczyznami i kobietami, izolację wobec społeczeństwa globalnego i jego propozycji zmian . „Opinia społeczna dzielnicy — pisze I . Dżabborow — która w odróżnieniu od opinii kolektywu produkcyjnego występuje jako bardziej konserwatywna, tak zwana machallaczilik (suma cech charak­ terystycznych dla sposobu życia w machalla, „machallińskość" — Z.J.), może nie tylko zachowywać ale i bronić przestarzałych, szkodliwych tra­ dycji i obyczajów, szczególnie przeżytków religijnych" . Zachowanie tradycji społeczności dzielnicowych jest wyrazem uwzględnienia specyficznych miejscowych rozwiązań w radzieckiej prak­ tyce przeobrażeń społeczno-kulturowych. Wskazuje jednocześnie na do­ strzeżenie korzyści zmian częściowych, przeciwdziałających w społecz­ nościach przeobrażających się dezorganizacji, uczuciom zagubienia i f r u ­ stracji i wyzwalających ogromne zasoby energii społecznej. Zmiana wa39 i 0 11 3 9 В у с h o w s к i j , W i e t r o w, op. cit., s. 4. Рог. I. D ż a b b a r o w , Borba idjot za czełowieka, [w:] Do uma..., s. 77 i п.; S u c h a r i e w a , Kwartalnaja obszczina..., s. 341. I . D ż a b b a r o w , Obszczestwiennyj progriess, byt i religija, Taszkient 1973, s. 190. 4 0 4 1 �MACHALLA W UZBEKISTANIE 253 r u n k ó w bytowania oraz działania, upowszechniające nowe wzory k u l t u ­ rowe z czasem zapewne ograniczą niektóre spośród funkcji machalla, m. in. rozbudowaną obrzędowość, niezwykle czasochłonną i wymagającą wielkich środków finansowych od jednostki i rodziny. Osłabieniu ule­ gnie najprawdopodobniej również społeczna więź w machalla i solidar­ ność jej mieszkańców, rodząca zjawisko nepotyzmu, przeszkadzające w działalności instytucji społeczeństwa globalnego. Dalszy rozwój spo­ łeczno-gospodarczy w Uzbeckiej SRR natomiast podtrzyma z pewnością i stworzy nowe potrzeby na te wartości wypracowane w ramach spo­ łeczności dzielnicowych, które bronią współczesnego człowieka przed dezorganizacją, poczuciem osamotnienia i odrzucenia, brakiem bezpie­ czeństwa i oparcia, zwłaszcza w krytycznych momentach życia jednostki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44bbb4c55f7fe9fb4be0625027b971d9.pdf 482580ae3ff3a1340bf9b24f242c16d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4351 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource magia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4049 Title A name given to the resource Magia dzisiaj : rozważania o metodzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.131-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma MAGIA DZISIAJ. ROZWAŻANIA O METODZIE* „Bobeobi warg zaśpiewy Weeomi wejrzeń śpiewy Pijeeo brwi dośpiewy Lijeeje owal zarys Gzi-gze-gzo łańcucha śpiew Tak na płótnie rozpiętym współzależności jakowychś Poza wszelkim wymiarem żyła Twarz" (Wielemir Chlebnikow) Najwspanialszą ze swoich prac — „Totemizm dzisiaj" otwiera Claude L e v i - S t r a u s s symptomatycznymi sło­ w a m i : „ Z totemizmem jest podobnie j a k z histerią". Jak z histerią? — Dokonany przez Antoniego Kępiń­ skiego opis jej objawów w pełni porównanie to w y j a ­ śnia: „... w k o n w e r s j i histerycznej problem integracji jest rozwiązany stosunkowo prosto; to, co człowieka męczy i jest źródłem jego niepokojów (...) oddziela się od całości..." . Istotą tak zwanego „myślenia mityczne­ go" organizującego wszelkie przejawy k u l t u r ludowych l u b plemiennych, jest wszakże ciągłe przyrównywanie mikrokosmosu otaczającego świata do zorganizowanego, uporządkowanego i koherentnego makrokosmosu; tłuma­ czenie mających w mikrokosmosie miejsce zjawisk i p r o ­ cesów przez ich „udział w sensie u n i w e r s a l n y m " . W ramach takiego systemu myślenia, element oddzielony od całości, od w i z j i makrokosmosu, od modelu ś w i a t a , przestaje żyć — umiera — znika. Totemizm jest h i ­ sterią? — Nie ma więc totemizmu. Tak oto, czego nie zauważyli dotąd egzegeci, już w pierwszym zdaniu swego dzieła zawarł Levi-Strauss jego pointę. Reszta była t y l k o ilustracją. 2 8 1 za wiele rokującej, słuszności. Levi-Strauss udowodnił jednak, iż zamiast wspinaczki po ... plecach, znacznie zdrowiej jest czasami — śladem Heraklesa — stanow­ czo się z niektórymi spośród olbrzymów rozprawić. A b y lepiej jednak zrozumieć znaczenie wystąpienia autora „Antropologii s t r u k t u r a l n e j " , j a k i postawę jego n a u ­ k o w y c h adwersarzy, cofnąć się na chwilę musimy do historii. „Złuda t o t e m i z m u " mamiła wszelako etnologów przez długich j e d e n a ś c i e dziesięcioleci. E. B. Taylor, W. Robertson-Smith, J. Frazer, J. F. Mc Lennan, F. Ratzel, A. L . Kroeber, A . V a n Gennep, B. M a l i n o w s k i , A . R. R a d c l i f f e - B r o w n , U . Mc Connel, A . P. Elkin... wspania­ ła lista l u m i n a r z y kreujących fikcję lub toczących bez­ nadziejną walkę o jej utrzymanie, wystrzegających się uparcie b r z y t w y brata Ockhama. „Jeżeli badaczowi n a u ­ kowemu uda się sięgnąć wzrokiem nieco dalej, niż uda­ wało się to jego poprzednikom — mało w t y m jego własnej zasługi, a cenić go w a r t o za to jedynie, że potrafił, jak b a j k o w y L i l i p u t , stanąć mocno na r a m i o ­ nach olbrzymów." — napisał pompatycznie P. Sztompka i jest w t y m zapewne wiele bezpiecznej, acz nie G. Cocchiara , J. Poirier , czy A . W a l i g ó r s k i za­ pewniają jednobrzmiąco, iż w pierwszym okresie swo­ jego rozwoju naukowa etnologia (a za takową uznają ją mniej więcej od r o k u 1851 — wydania „League of the I r o q u o i s " L . H . Morgana) ulegała przemożnemu wpływowi trzech orientacji filozoficznych: osiemnasto­ wiecznego racjonalizmu, ewolucjonizmu D a r w i n a i Spen­ cera, oraz p o z y t y w i z m u Comte'a. Consensus faoit legem — pogląd ten zadomowił się więc w różnorakich pod­ ręcznikach historii etnografii, stając się przyczyną w i e ­ lu istotnych nieporozumień. W y n i k a to z jego pozor­ nej, a przez to mylącej precyzji. W rzeczywistości bo­ w i e m za wyjątkiem Lorda A v e r b u r y , J. Lubbocka, P. Topinarda i T. Waitza, etnologowie — prekursorzy z drugiej połow*y X I X wieku nie zdradzali większego zain­ teresowania filozoficzną spekulacją; toteż kształtowała ich nie tyle lektura „Cours de philosophie positive" (6 tomów „pisanych ciężko i r o z w l e k l e " ) , czy „Zasad socjologii" Spencera, co szeroko pojęta światopoglądo­ wa formacja epoki. Jeżeli zaś epokę ową przyjęło się — upraszczając — określać mianem „pozytywisty­ cznej", to chodzi t u o pozytywizm sensu largissimo, j a ­ ko że wlicza się doń cały wachlarz orientacji f i l o z o f i ­ cznych (socjalizm, ewolucjonizm, H . Taine'a, E. Renai:a... a niektórzy skłonni są łączyć z n i m nawet k a ­ tolicki modernizm ), prawoźnawczych , l i t e r a c k o - h i storiozoficznych "... a przede wszystkim polityczną i eko­ nomiczną ideologię liberalizmu. Tak więc wśród ojców * Trzy wyraźne etapy wyróżnić można w dziejach naukowej r e f l e k s j i nad magią: względnie jednolity okres dziewiętnastowiecznego pozytywizmu, okres r e a k c j i antypozytywistycznej i sporów lat od 1916 r. aż po ok. 1955 r. i wreszcie okres współczesny, w którym wiodą­ cą rolę przyjęła przede wszystkim orientacja s t r u k t u ­ ralna. Zrozumienie trendów, tendencji t y c h przemian, które doprowadziły summa s u m m a r u m do zakwestio­ nowania samego pojęcia „magii" umożliwi nam spoj­ rzenie z nowej perspektywy na zjawiska ludowej k u l - t u r y duchowej, na dotyczące ich konkretne materiały. Konieczne w y d a j e się jednak zrozumienie, iż owa per­ spektywa nie jest w y n i k i e m dowolnego i arbitralnego doboru miejsca obserwacji, lecz trwającego przeszło 150 lat procesu e l i m i n a c j i i poszukiwań. Paradoksem jest przy t y m , iż dla rozszerzenia horyzontów trzeba było z wyżyn cywilizacji zejść na dół — stanąć ramię w r a ­ mię z „ciemnym Poleszukiem". Właśnie ów paradoks jest niejako przedmiotem niniejszego artykułu, będą­ cego wstępem do dalszych rozważań nad magią. 4 5 e 7 8 9 10 11 12 13 11 16 l e 131 �duchowych raczkującej etnologii bardziej może niż o M i l l u i L i t t r e ' m , pamiętać należałoby o Gladstonem, Vernem, Edisonie, Courbecie, Mc Dougallu — tych wszy­ stkich, którzy jak Settembrini z „Czarodziejskiej góry" przekazywali otoczeniu credo owych lat: „Rozsądek i nauka odegnały cienie spowijające duszę ludzkości (...) Codziennie na nowo hartowane w walce, te dwie potę­ gi wyzwolą wreszcie człowieka i poprowadzą go drogą postępu i cywilizacji k u coraz jaśniejszemu i czystsze­ m u światłu" . 18 Zaiste optymistyczne to były czasy. I nie dziwić się nadziejom. Ludzie rodzili się, pokolenia dorastały w świecie krzepnącym jeszcze (1861 zjednoczenie Włoch, 1866 utworzenie Związku Północnoniemieckiego), ale wyważonym już i stabilnym. Sześćdziesiąt cztery lata panowania królowej W i k t o r i i , sześćdziesiąt osiem — Franciszka Józefa. Po r o k u 1848 jedno t y l k o starcie francusko-pruskie (1870—1) zakłóciło bezruch spokojnej Europy. Już bowiem w o j n y : k r y m s k a (1853), sardyńsko-francusko-austriacka (1859), a nawet austriacko-pruska (1866), były z perspektywy większości europejskich cen­ trów k u l t u r y k o n f l i k t a m i l o k a l n y m i , odrealnionymi do­ datkowo przez postromantyczną legendę („Pułkownik t y l k o dotykał ust i na prawo i na lewo słał pocałunki. Л tymczasem śnieg różanych listków zasypywał złote k i r y s y , hełmy i parskające konie..." ) . Cóż dopiero mó­ wić o wypadkach lat 1875—8, 1885 i 1897 na Bałkanach, czy powstaniu polskim 1863; t y m — prócz entuzjazmu kontestującej młodzieży (kiedyż jej nie ma!) — oszczę­ dzono nawet kwiecie na kirysach. W Europie „przez d u ­ że E " pan B e l l wynajdował w t y m czasie telefon, pani Lanston — d r u k a r s k i monotyp, Edison — żarówkę, Re­ mington — maszynę do pisania... W M o s k w i e powstaje biblioteka przy Muzeum N . P. Rumiancewa (dzisiaj — b i ­ blioteka ZSRR i m . Lenina), w Rzymie — Biblioteka Nazionale , w Berlinie — Schweizerische Landesbibliothek . Jasno oświetlone b i u r k o z maszyną do pisania i telefo­ nem, zacisza księgozbiorów lub l a b o r a t o r i ó w , coraz sprawniejsze w y d a w n i c t w a . Czegóż więcej naukowcom do szczęścia potrzeba? — I wielkie stronice pokrywają się schludnymi rzędami liter. Śmiałe pomysły, cudowne teorie, analizowane przez epigonów z szacunkiem i prze­ konaniem o ich wadze, ale dojrzewające w wygodzie wiktoriańskiego fotela, podczas gdy zza okna dobiega zgiełk Międzynarodowej Wystawy — j a r m a r k u postępu i współpracy... Wówczas żadne słowa nie wydają się zbyt wielkie, zbyt ś m i a ł e . Każdy też wówczas czuje się liberałem, a zarazem f i l a n t r o p e m żądnym obdarzania zacofanych bliźnich o k r u c h a m i rozumnej cywilizacji, f nie chodzi t u o mało wreszcie istotny f a k t p r a k t y k o ­ wania lub nie badań terenowych, na który — n i c z y m na jakieś panaceum — powołują się ciągle historycy etnologii, lecz o zasady myślenia, widzenia przedmiotu badań. w 2 0 21 2 2 n 24 Na t y m poziomie marzenia epoki, słowa w i e l k i e i śmiałe, stawały się metodologicznymi założeniami, za­ sadami naczelnymi naukowych dywagacji etnologów. Cztery spośród nich wydają się najważniejsze: 1 — pogląd, iż nowożytna k u l t u r a europejska, któ­ ra stworzyła empiryczną naukę, stanowi najdoskonal­ sze osiągnięcie ludzkości ; 2 — iż psychika ludzka na wszelkich stopniach jej rozwoju jest tożsama ; 3 — iż wszelkie zmiany przebiegają w sposób cią­ gły, a więc można zrozumieć dowolny stan jakiegoś układu, gdy się zna jego stan uprzedni i siły, które na niego działają. 4 — zaczerpnięte z liberalnej koncepcji atomizmu społecznego a utrwalone przez teorię k u l t u r y H . Taine'a 25 26 132 przekonanie, iż każda całość rozłożyć się daje na sumę swoich składników. Różni etnologowie akcentowali mniej lub bardziej poszczególne z powyższych tez; bez ryzyka można j e d ­ nak stwierdzić, że zarówno dominująca w ludoznawstwie lat 1860—1900 szkoła ewolucjonizmu, jak i docho­ dzące do głosu od około 1890 r . niejednolite grupy tak zwanych dyfuzjonistów , założeniom t y m pozostały wierne. Nie czas jednak na prezentowanie przykładów wyrosłych z owych tez koncepcji J. J. Bachofena, H . J. S. Maine'a, E. B. T y l o r a , L . Frobeniusa, A. V i e r kandta, W. Schmidta, A . Ankermanna... czy choćby teo­ r i i stadialnego rozwoju k u l t u r y L . H . Morgana, podług której wszelkie f o r m y k u l t u r plemiennych są przystan­ k a m i jedynie na drodze k u „coraz jaśniejszemu i czy­ stszemu światłu". Nie czas, gdy zza okna, obok rados­ nej w r z a w y , słychać już pierwsze p o m r u k i zbliżającej się burzy. Śmierć Naphty — jakby ucieczka od przeczucia, j a k b y ostrzeżenie. Bo oto mityczny świat sanatorium „na gó­ rze", gdzie wszystko co „z dołu" było tak mało istotne, gdzie — by nie zakłócać dyskusji Castorpowi i Settemb r i n i e m u — ustał nawet r y t m pór r o k u , skąd w y d a w a ­ łoby się nie ma odwrotu, zmiata z powierzchni ziemi nagłe uderzenie gromu . 2 7 zs 2Э Jatki pod Verdun i na innych frontach I W o j n y Światowej doprowadziły nie t y l k o do zasadniczych prze­ mian geopolitycznego, społeczno-ustrojowego, czy gos­ podarczego kształtu Europy; położyły również kres m a ­ rzeniom i nadziejom, optymistycznym w i z j o m X I X w i e ­ k u . G r o m w y l u d n i a gwałtownie Berghof — „czarodziej­ ską górę". Pożegnalny, symboliczny obraz Castorpa r z u ­ conego „na dół" i jeszcze raz na dół — do błotnistej transzei, przedstawia już człowieka zmuszonego do spoj­ rzenia na świat z nowej zupełnie perspektywy, któremu ludzkość ukazała nieprzewidziane, złowrogie oblicze. T u tracą nagle znaczenie formuły i recepty Settembriniego. Wraz z n i m i koncepcje L . H . Morgana, L . B. T y l o ­ ra, A. Bastiana... Przebrzmiał ich czas. Nauka nie znosi próżni; czas obumierania starego jest więc dla niej z reguły tożsamy z okresem i n w a z j i propozycji nowych. Einstein miał — jak t w i e r d z i D. J. dc Solla P r i c e — bardzo proste wytłumaczenie mo­ t y w a c j i uczonych podejmujących się t r u d u eksploracji terenów niezbadanych l u b atakujących spetryfikowane kanony. Mawiał ponoć: „Człowiek wtedy się drapie, kiedy zaczyna go swędzić". I m dotkliwsze swędzenie, t y m intensywniejsze drapanie. Gdyby nie było to po­ równanie nazbyt — wobec bezmiaru tragedii lat 1914— —1918 — f r y w o l n e , można by powiedzieć, że wywoła­ ły one w etnologii coś na kształt objawów świerzbu: swędzenie totalne. Chociaż więc już w końcu X I X w i e ­ k u badania Z. Freuda, G. W u n d t a , F. C. B a r t l e t t a i innych podważyły tezę drugą, marksistowska ekono­ mia — tezę trzecią, a publikacje E. D u r k h e i m a (z lat 1894—1919) — tezę czwartą — dopiero dziesięciolecie 1916—1926 przyniosło lawinę p u b l i k a c j i i wystąpień f o r ­ mułujących całościowe i koherentne propozycje n o w y c h ujęć. 30 s l 3 2 33 Szły one w dwóch zasadniczych kierunkach. P i e r w ­ szy, wytknięty już w latach 1888—1904 przez F. Boasn , nazwać można sceptycznym, gdyż adherenci jego negowali stanowczo możliwość odnalezienia w mozaice ludzkich i n s t y t u c j i , zachowań i wierzeń j a k i c h k o l w i e k reguł, cóż więc dopiero mówić o prawach. Drugi, „re­ wizjonistyczny", zaprzeczał również kategorycznie p r a ­ womocności objaśniania z a t o m i z o w a n e j k u l t u r y w d r o ­ dze jednostronnych interpretacji genetycznych l u b geohistorycznych, przedkładał jednak w to miejsce inne 31 85 �propozycje systemowych rozwiązań, pozwalające na o d ­ n a j d y w a n i e uogólniających reguł. Za najważniejsze spo­ śród nich — nie zapominając o i n d y w i d u a l n y m stano­ w i s k u L . L e v y - B r u h l a , uznać należy te, które przede wszystkim zadecydować miały o dalszym rozwoju etno­ logii, jak wystąpienia W. H . E. R i v e r s a A . R. Radcl i f f e - B r o w n a , R. O t t o , oraz (choć na t y m etapie jest to, z p u n k t u widzenia antropologii, nieśmiała dopiero inspiracja) F. de Saussure'a . I tak Rivers — prekursor zastosowania w etnologii narzędzi psychoanalizy — u w a ­ żany być może za ojca duchowego zarówno k i e r u n k u psychoanalitycznego w etnologii (R. Benedict, M . Mead, G. Bateson, A. K a r d i n e r , R. L i n t o n etc , a także G. Devcreux, H . H a r t m a n n , L . Paneth, R. Fliess, J. M a r ­ iner...), jak i psychiatrycznego, zwanego czasem również behawiorystycznym (J. W. W h i t i n g , A . F. C. Wallace, Л. I . Hallowell, К. K l u c k h o h n , M . E. Opler). Z kolei A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , którego stanowisku p r z y p i n a ­ ne są dzisiaj najrozmaitsze m e t k i , jest niewątpliwym fundatorem tzw. antropologii s p o ł e c z n e j , a R. Otto pierwszym (obok M . Schelera), który zastosował w ba­ daniach zjawisk k u l t u r y metodę — w szerokim tego słowa znaczeniu — fenomenologiczną (w czym następ­ cami jego okazali się m.in. R. G u a r d i n i , M . Eliade, C. Jędrzejewiczowa, J. A . T. Robinson); wreszcie dzieło F de Saussure'a zaowocować miało w pracach s t r u k t u rslistów z C. Levi-Straussem, J. Cazaneuvem i Luc de Heuschem na czele. з б 3 8 3 9 ,0 1 1 12 13 4 1 45 4 6 Stop — nie jest zadaniem niniejszego artykułu ani rozbudowywanie książki telefonicznej poszufladkowa­ nych prowizorycznie nazwisk, ani całościowa analiza paradygmatów, czy strategii badawczych, w y m i e n i o n y c h orientacji naukowych. Interesuje nas bowiem ten t y l k o wycinek ich manifestów i działań, który odnosi się do zakresu tzw. „kultury d u c h o w e j " a więc świata r e l i ­ gii, mitologii, wierzeń, wyobrażeń... Na t y m bowiem polu — k o n k r e t n i e posłużymy się t u przykładem teorii dotyczących tak zwanej magii — wystąpienie s t r u k t u r a listów miało znaczenie szczególne i , lubo większość p o l ­ skich etnografów wciąż nie chce tego zrozumieć, decy­ dujące. Zaiste — długo potrafią straszyć w i d m a prze­ szłości. Wróćmy więc do nich raz jeszcze. 48 E. B. T y l o r był nader t y p o w y m wyrazicielem o p i ­ n i i ewolucjonistów {a także — z wyjątkiem może W. Schmidta — dyfuzjonistów), gdy stwierdzał, iż wiedza i wierzenia dzikich są, jako nie oparte na doświadcze­ niu, fałszywe, „niepowiązane i n i e l o g i c z n e " , toteż w y ­ nikają t y l k o z niskiego poziomu rozwoju umysłowego: „sprawdzone f a k t a m i okazują się bez wartości. Lecz jeżeli nas dziwi, że pomimo to tak są rozpowszechnione między ludźmi, odpowiedzieć można, że one utrzymują się dotąd nawet w naszym własnym k r a j u śród tych, którzy są zbyt ograniczeni, ażeby mogli oceniać je świa­ dectwem faktów, śród wieśniaków..." Identycznie n i e ­ mal ustosunkowuje się do problemu, jakże chętnie po dziś dzień czytany i w z n a w i a n y J. Frazer, którego „po­ glądy sprowadzają się do tezy, że wszystko co myślał, wyobrażał sobie i czego pragnął człowiek żyjący w pier­ w o t n y m społeczeństwie — każdy z jego mitów i obrząd­ ków, wszyscy bogowie i całe doświadczenie r e l i g i j n e — to t y l k o potworna kolekcja okrucieństw, głupoty i prze­ sądów, którą racjonalny postęp szczęśliwie u s u n ą ł " . Stanowisko takie, j a k k o l w i e k budzić dziś przeważnie może t y l k o uśmiech z a ż e n o w a n i a jest jednak, z p u n k ­ t u widzenia założeń pozytywistycznej etnologii X I X w i e ­ ku, bez wątpienia konsekwentne. Jeżeli bowiem l u d z ­ kość znajduje się w ciągłym procesie rozwoju, który ma ją doprowadzić do myślenia jedynie właściwymi kate­ goriami empirycznej nauki, to każde odchylenie od tego 49 50 51 52 słusznego n u r t u jest b ł ę d e m i z błędu w y n i k a . Do­ dajmy — błędem o tyle brzemiennym w s k u t k i , że jego wyeliminowanie nieraz „wymaga stuleci mozolnych d o ­ ciekań n a u k o w y c h " , w i e l k a jest bowiem moc „głupo­ ty i niepraktycznego konserwatyzmu — cech t y p o w y c h dla człowieka w ogóle, a dzikiego w szczególności" . T a k i m to błędem jest np. religia — rezultat fałszywej interpretacji istoty marzeń s e n n y c h , czy antropomorfizacji n a t u r y ...lub wynikła z nieznajomości zasad oddziaływania na siebie przedmiotów (praw f i z y k i i che­ mii) — magia. „Bękarcia córa n a u k i " — napisał o magii .1. Frazer. Konsekwentnie w i n i e n był tak samo — nie t y l k o implicite — wyrazić się o religii. Różnica między t y m i lamusami błędów i przeinaczeń byłaby wszak ta tylko, iż religia koncentruje się przede wszystkim na przyczynach zjawisk, magia zaś na ich przebiegu. 53 5 4 55 5e 5 7 Tę zaniechaną przez Frazera „kropkę nad i " posta­ wił bez skrupułów twórca szkoły modernizmu katolic­ kiego w folklorystyce — P. Saintyves : „Dla ludzi p i e r ­ w o t n y c h wpływ magiczny nie różni się od wpływu bos­ kiego, wyjaśnia on zarówno działanie słońca na rośliny, jak i działanie duszy świata na serca. Można łatwo po­ jąć, że przychodzi czas, kiedy nie wierzy się już w dzia­ łanie zasad magii w sferze materialnej, ale kiedy w d a l ­ szym ciągu przyjmować się będzie działanie analogicz­ nej zasady w dziedzinie d u c h o w e j " . I d e n t y f i k a c j a w y ­ dawałaby się t u pełna: religia w swoich zewnętrznych przejawach nie różni się — według Saintyvesa — od magii. A jednak z tego śmiałego stwierdzenia wyciąg­ nął on inne wnioski, niż uczyniłby to Frazer. Przekona­ ny bowiem o objawionej prawdziwości (był żarliwym chrześcijaninem) wewnętrznego przeżycia religijnego, „przeżycia głębi" — jak je określa pastor Bonhoffer, oddzielił Saintyves owo wewnętrzne, .'intymne spotkanie z Bogiem od społecznych form ekspresji religijnej i utożsamiając te ostatnie z magią, uznał je za pasożyta w i a r y , za błędy, bękarty p r a w d z i w e j , „czystej" r e l i g i i . 5 8 59 Pomimo istotnie różnych wniosków, zasady rozumo­ wania Saintyvesa, czy i n n y c h etnologów — modernistów i przedstawicieli kierunków pozytywistycznych są po­ dobne. Jedni i drudzy przesądzają n a j p i e r w a r b i t r a l ­ nie, j a k i jest wrodzony wszystkim l u d z i o m jedynie właściwy i słuszny sposób percepcji otaczającej rzeczy­ wistości (dla Frazera np. będzie to oparta na doświad­ czeniu analiza naukowa, dla modernistów — taż a n a l i ­ za plus i n d y w i d u a l n a wrażliwość r e l i g i j n a , „umiejęt­ ność odnalezienia Boga we własnym życiu, w sobie i świecie"), by następnie wyłowić elementy k u l t u r y d u ­ chowej wykraczające poza zbudowany w oparciu o taką „wrodzoną percepcję" światopogląd. Elementy te są nie­ jako zewnętrzne w stosunku do człowieka, stanowią j a k ­ by — atakujące jego myślenie i postępowanie — cho­ roby, które zdrowy organizm sam odpędza i zaciekle zwalcza. Odporność zaś organizmu wzrasta w miarę rozwoju wiedzy , czy (moderniści) — samoświadomości religijnej, aż osiągnie ostatecznie stan całkowitego za­ bezpieczenia się od t y c h szkodliwych, a w najlepszym przypadku bezużytecznych i n f e k c j i . Charakterystyczną cechą zbioru t a k i c h elementów jest przy t y m ich nie­ spójność, brak powiązania. Owszem, mogą mieć czasa­ m i dzicy „swoje p r y m i t y w n e filozofie, oparte na dwóch fałszywych zasadach: że podobne pociąga za sobą po­ dobne i że rzeczy, które raz były ze sobą w styczności zawsze już będą na siebie wzajemnie oddziaływać , ale są one pochodną przypadkowych błędów, upowszech­ nionych w drodze tępego naśladownictwa. Dzicy nie po­ trafią wszakże (i nawet nie próbują) a n i t y c h zasad objaśnić, ani zweryfikować, ani ustosunkować się do wynikających z n i c h i m p l i k a c j i . 6 0 61 e2 63 133 �I n n y m i siowy dziewiętnastowieczne koncepcje magii (i w znacznej mierze religii!) opierały się na czterech — czy będzie to animizm E. B. T y l o r a , animatyzm R. Maretta, teza o „chorobie j ę z y k a " M . Muellera, czy modernizm P. Saintyvesa — zasadniczych twierdzeniach: a — Magia jest w y n i k i e m ciemnoty, pomyłką, błędem myślenia (którego logika jest skądinąd ludzkości wrodzona, ergo bez względu na czas i przestrzeń tożsama). o — Za wyjątkiem niewiedzy, nie istnieją żadne racjo­ nalne, czy organiczne motywacje popełniania t a ­ kich pomyłek. Są one więc zewnętrzne w stosun­ k u do człowieka — pozostają poza systemem jego rzeczywistych skłonności i potrzeb, с — Z tego też (vide b.) powodu pomyłki te, czy oparte na nich działania są całkowicie bezużyteczne l u b nawet szkodliwe społecznie, d — Suma tych pomyłek nie stanowi żadnego spójnego systemu — jest przypadkowa, niepowiązana i niekoherentna, nawet jeżeli niektóre błędne skoja­ rzenia szczególnie często nas do podobnych d z i ­ wactw przywodzą. W „Wybrańcu" T. Manna jest taka scena, gdy w y ­ słannicy z Rzymu odnajdują, wskazanego i m przez enig­ matyczne objawienie, kandydata na papieża w postaci malutkiego, całkowicie porośniętego włosiem, pełzają­ cego stwora: „ — Okropność! — zakrzyknął kapłan (Liberius — przyp. L.S.) i padł na kolana, zasłaniając t w a r z obu dłońmi. Towarzysz (Probus — przyp. L.S.) pochylił się k u niemu, bo choć o tyle niższy, górował teraz nad n i m wzrostem. — Opanujmy się, arnice! — przemówił. — To w i e l ­ k i cud, ambarasujący, przyznaję, ale przejmujący, i przed którym nasz rozum musi skapitulować. — To piekło szydzi i zaślepia! — wyrzucił Liberius spoza rąk zasłaniających jego twarz. — Fugamus! Sza­ tan z nas zadrwił! Bóg nie wybrał kosmatego leśnego zwierzęcia na swego biskupa! Precz stąd, precz z m i e j ­ sca psoty piekielnej! Porwał się i chciał uciekać. Probus przytrzymał go za szaty. Usłyszeli za tobą wyraźne słowa: — Niegdyś studiowałem gramaticum, d i v i n i t a t e m i legem. — Słyszysz? — spytał Probus. — N i e t y l k o mówi i płacze, lecz i naukowo jest całkowicie przygotowany do łączenia i rozwiązywania. — N u m q u a m ! — wykrzyknął tamten nie panując nad sobą. (...) Za n i m ozwało się: — Niech was nie zraża moja postać! Wzrost m i się wróci" . e i Cóż za pyszny, ironiczny, lecz i pełen filozoficznej przekory, obraz k o n f r o n t a c j i trzech postaw. Stwór (prze­ mieniony rycerz Gregorius) uczestniczy w rzeczywistości mitycznej, myśli jej kategoriami. Nie ma więc dlań nic dziwnego w jego aktualnej posturze, podobnie jak jasno, m u się rysuje jedyne — w ramach m i t u — l o ­ giczne i konsekwentne rozwiązanie: „wzrost m i się wró­ ci". Liberius, acz kapłan, reprezentuje stanowisko po­ niekąd „pozytywistyczne". Rzeczywistość m i t u — stwór mający zostać papieżem, zapowiadana przezeń zmiana postaci... — są dlań sprzeczne ze z d r o w y m (empiryczno- n a u k o w y m ) rozsądkiem, stanowią więc błąd, omam, diabelską ułudę. Liberiusa nie przekona nawet, łechcące mile wykształcone ucho, zapewnienie o pobieranych przez stwora naukach. „Numąuam!". Pozostaje senator P r o ­ bus. „To w i e l k i cud, ambarasujący, przyznaję, ale p r z e j ­ mujący, i przed którym nasz rozum musi skapitulować". W t y m krótkim zdaniu sprecyzowana jest cała jego 134 kompromisowa postawa. Oj ambarasujące, bo ambarasujące są takie dziwy. „Nasz r o z u m " nie może ich za­ akceptować, ale ...czy nie można przypadkiem dopuścić istnienia innego sposobu myślenia, który wyjaśniałby sens mitu? Sekstus Anicjus Probus w y d a j e się moż­ liwość taką przyjmować. T a k i m właśnie dociekliwym Probusem okazał się w dziejach etnologii L . L e v y - B r u h l . Jedno nie ulegało dlań wątpliwości (choć przeczyło to twierdzeniu d. „po­ zytywistów" o magii): tak w i e l k a ilość irracjonalnych działań i wyobrażeń jaką operują np. społeczeństwa ple­ mienne, nie może być śmietnikiem przypadkowych i n i e ­ powiązanych pomyłek. Wykluczają to już same zasady mechanizmu pamięci, która potrzebuje zbioru sekwen­ cji, systemu, by móc powierzone jej obrazy u t r w a l i ć . Jeżeli więc mityczno-magiczny bagaż k u l t u r p i e r w o t ­ nych może być, bez udziału pisma, przekazywany z po­ kolenia na pokolenie w całej obfitości; oznacza to, iż t k w i w n i m jakiś porządek. A przecież wychwycić go, zrozumieć „naszym r o z u m e m " nie sposób. Ciśnie się więc na usta podobne probusowemu pytanie: czyżby j a ­ kaś inna logika, inny sposób myślenia? Odpowiedzi na me udzielił L e v y - B r u h l twierdzącej: Tak, ludzie pier­ w o t n i myślą inaczej, niż wykształceni, obdarowani do­ brodziejstwem c y w i l i z a c j i . „Tak jak środowisko społecz­ ne, w którym oni żyją, odmienne jest od naszego, i właś­ nie dlatego, że jest odmienne, świat zewnętrzny, który oni postrzegają, także różni się od tego, który my po­ strzegamy. Oczywiście, że mają te same umysły — i taką samą strukturę mózgową. A l e trzeba wziąć pod uwagę, że wyobrażenia zbiorowe modyfikują każde ich spostrzeżenie. Z j a k i m k o l w i e k przedmiotem mają do czy­ nienia, posiada on przywiązane do siebie i nierozdzielne z n i m właściwości mistyczne, i umysł człowieka pier­ wotnego w rzeczy samej nie oddziela ich w akcie per­ c e p c j i " . I n n y m i słowy: ludzie cywilizowani rozumują podług reguł kartezjańskich, których podstawą jest za­ sada niesprzeczności. Człowiek pierwotny natomiast (co jest w y n i k i e m nie cech biologicznych, lecz oddziaływa­ nia odmiennych wpływów społecznych) posługuje się myśleniem prelogicznym, mistycznym, w którym zacie­ ra się nie t y l k o różnica między n a t u r a l n y m i n a d n a t u ­ r a l n y m , sacrum i profanum, ale nawet i między g a t u n ­ k a m i zwierząt i roślin, f o r m a m i , czy kształtami, które z łatwością mogą się jedne z d r u g i m i krzyżować t w o ­ rząc nowe, mityczne jakości doskonale wtapiające się V/ obserwowalną rzeczywistość. Bo też nie można owe­ go „prelogicznego myślenia" traktować, jako coś oder­ wanego, abstrakcyjnego. K r e u j e ono wszakże świat d z i ­ kich. I m i t , czy magia, stają się dzięki n i e m u częścią realnego, rzeczywistego przeżycia społeczeństw p i e r w o t ­ nych. S t a j ą się prawdą. e5 ee Następcy surowo się obeszli ze s p e k u l a c y j n ą teo­ rią „myśli prelogicznej" L e v y - B r u h l a . M . Leenhardt w oparciu o badania społeczeństw plemiennych N o w e j K a l e d o n i i , zaś R. R. M a r e t t — o materiały dotyczące europejskich k u l t u r chłopskich , obalili skutecznie tezę o odmiennych mentalnościach: cywilizowanej i p i e r w o t ­ nej. Nie t y l k o oni. I l u by jednak było krytyków teorii L. L e v y - B r u h l a , wszyscy oni a t a k o w a l i t y l k o jej w y ­ odrębniający „prelogikę" f r a g m e n t : twierdzenie, iż aso­ cjacja mistyczna zastępuje w k u l t u r a c h archaicznych zasadę niesprzeczności. Słusznie na pewno. Wśród tych zbiorowych na pochyłe drzewo skoków, zapomniano j e d ­ nak o pozostałych twierdzeniach autora „Duszy p i e r w o t ­ n e j " : 1. iż mityczno-magiczne wierzenia i wyobrażenia społeczeństw pierwotnych (plemiennych i l u d o w y c h — mówiąc językiem współcześnie przyjętych określeń) sta­ nowią system, czyli — zorganizowane są podług j a k i e 67 e 8 e9 70 �goś wewnętrznego porządku; 2. iż owe „irracjonalne" wyobrażenia są w k u l t u r a c h pierwotnych integralnie związane, stopione, ze światem obserwowalnym, stano­ wią więc w nich element rzeczywistości, nie zaś ze­ wnętrzny i przypadkowy błąd. A przecież to te właśnie (obalające p k t . b i d. dziewiętnastowiecznej teorii magii) ustalenia, które okazać się miały j e d n y m i z najważniej­ szych drogowskazów wytyczających k i e r u n k i dalszych badań, zadecydowały o pozycji L . L e v y - B r u h l a w dzie­ jach rozwoju etnologii. Stanowiły one bowiem — po odrzuceniu koncepcji „prelogiki" — propozycję otwie­ rającą niezwykle szerokie perspektywy poznawcze. Jaki porządek organizuje system pierwotnego m i t u i magii? Dlaczego (w j a k i m celu) absorbuje k u l t u r a pier­ w i a s t k i „irracjonalne" i podnosi je do r a n g i rzeczywi­ stości? — Tych pytań nie mógł żaden etnolog obojęt­ n y m pominąć milczeniem. Jedna z prób odpowiedzi na nie zawarta została w f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n e j teorii k u l t u r y A. R. Radclif­ fe-Browna , wiernego spadkobiercy myśli E. D u r k h e i ma. U podstaw tej teorii leży, zapożyczona od mistrza, specyficzna ontologia „zbudowana w oparciu o aprio­ ryczne założenia, przypisujące społeczności byt samo­ dzielny i r a d y k a l n i e wyższy niż b y t osoby" Społeczeń­ stwo jest dla R a d c l i f f e - B r o w n a porównywalne do ży­ wego organizmu, którego poszczególne elementy p r z y ­ czyniają się i przyczyniać muszą, do funkcjonowania ca­ łości Organizm ten narażony jest na szereg niebez­ pieczeństw, które ogólnie sprowadzić można do per­ manentnej groźby dezintegracji. W tej sytuacji j e d n y m z podstawowych zadań jego części stają się oczywiście f u n k c j e integracyjne. I t u właśnie szczególną rolę o d ­ grywają zjawiska z zakresu k u l t u r y duchowej; polega ona wszakże, podług Radcliffe-Browna, na ukazywaniu jako „odwiecznych", „obiektywnych", „objawionych", a więc na sakralizacji faktów i procesów będących w rzeczywistości w y n i k i e m określonych powikłań histo­ rycznych, ekonomicznych, czy klasowych. Religia, m i t , magia, stają się więc z jednej strony symbolami (i w i e r ­ n y m i o d b i c i a m i ) istniejącej s t r u k t u r y społecznej, z d r u ­ giej zaś wytwarzają: A . potężny aparat nadnaturalnych zagrożeń i sankcji wymierzonych w chcących się i m przeciwstawić, czyli dążących do dezintegracji s t r u k t u r y społecznej; B. system ubezpieczający, pozwalający na rozładowywanie, w ich ramach, napięć i umożliwiają­ cy przywracanie zakłóconej równowagi s p o ł e c z n e j . I n ­ n y m i słowy: „wierzenia, które n a i w n i Europejczycy u w a ­ żają za grube przesądy, nie są wcale dziwacznymi i bez­ użytecznymi naroślami, jakimiś aberracjami ludzkiego ducha. Przeciwnie, pojawiają się one jako wskaźnik spo­ łecznych konfliktów i napięć, skoro niefortunne zdarze­ nie wiąże się z t a r c i a m i pomiędzy ludźmi; ale także jako konstrukcja, w której ramach napięcia i wrogości mogą być r e d u k o w a n e . . . " Magia — podobnie jak re­ ligia — jest więc dla R a d c l i f f e - B r o w n a (co stanowi wyczerpującą odpowiedź na pytania L e v y - B r u h l a ) zja­ w i s k i e m społecznym, elementem systemu zabezpiecze­ nia s t r u k t u r y społecznej. Jako taką jest zaś nie t y l k o użyteczna (obalenie p k t . c. teorii magii X I X w.), ale stanowi niezbędny wręcz wytwór społeczny zarówno i n ­ terpretując stosunki wewnątrz społeczności, jak i w t e ­ dy, gdy przenosi obraz owych stosunków na relacje między człowiekiem a n a t u r ą , niejako włączając przez to naturę w porządek społeczny . 71 7 4 7B 7e 77 7 8 T9 80 Teoria ta budzi jednak szereg istotnych wątpliwo­ ści nawet wtedy, gdy zrezygnujemy z j a k i c h k o l w i e k p y ­ tań dotyczących psychologicznych, czy ontyczno-egzystencjalnych potrzeb jednostek, a więc — gdy m i l ­ cząco pogodzimy się z ową, przyjętą przez Radcliffe- - B r o w n a od D u r k h e i m a , arbitaralną ontologia. T r u d n o będzie bowiem i wtedy oprzeć się wrażeniu, iż całko­ wicie pominął R a d c l i f f e - B r o w n problem treści mitów, wierzeń religijnych, czy wyobrażeń magicznych. Prob­ lem t y m ważniejszy, że owe treści są do siebie nieraz bardzo podobne u ludów (grup) o zdecydowanie odmien­ nej strukturze społecznej. Nie wiadomo również, czym tłumaczyć trwałość systemów religijnych, czy magicz­ nych (np. t r a d y c j i millenarystycznych), przerastającą niejednokrotnie czas istnienia s t r u k t u r społecznych, do których byłyby one — podług Radcliffe-Browna — p r z y ­ pisane... Wydaje się, iż f u n k c j o n a l i z m - s t r u k t u r a l i z m zabsolutyzował zbytnio (co poczytywać można także za wpływ francuskiej szkoły socjologicznej) zagadnienie więzi społecznych, przez co jego szczegółowe koncepcje, dotyczące zjawisk k u l t u r y duchowej, stały się f r a g m e n ­ taryczne i w jaskrawy sposób j e d n o s t r o n n e . 81 Jednostronności tej nie sposób natomiast narzucić szkole tzw. psychologicznej w etnologii. W y n i k a to j e d ­ nak nie tyle z szerokości spojrzenia jej przedstawicieli, ile mnogości ich stanowisk. Cztery z nich, dla p r z y ­ kładu: 1. Poglądy Z. Freuda, a co za t y m idzie i ortodok­ syjnych freudystów, są w Polsce dość dobrze (acz czę­ sto w k a r y k a t u r a l n y m uproszczeniu) znane. P r z y p o m ­ n i j m y więc t y l k o , iż psychika ludzka jest — podług Freuda — trój w a r s t w o w a : „zawiera sferę podświado­ mych popędów (ono—id), sferę surowych zakazów i osą­ dów (nadjaźn — superego) oraz sferę świadomą i r o ­ zumną (jaźń — ego)" . W sferze id tkwią nieraz o k r u t ­ ne i niezgodne ze społecznie akceptowanym systemem n o r m pragnienia lub paraliżujące lęki, zablokowane nie­ jako przez superego, niedopuszczone przezeń na poziom jaźni. To kotłujące się w podświadomości piekło szuka jednak ujścia, domaga się realizacji. Rozwiązaniu t a k i e ­ go dylematu służy mechanizm „projekcji", polegający na przerzuceniu własnych pragnień na innych, p r z y p i ­ saniu ich światu zewnętrznemu, zobiektywizowaniu. To już nie ja chcę zabić osobę X, lecz „ktoś", „oni", „inni". „Może to następnie zostać przełożone na przeczucie śmierci tej osoby; albo — jeszcze bardziej okrężną d r o ­ gą — poczucie w i n y wywołane tak niegodnym pragnie­ niem może doprowadzić do oczekiwania k a r y , a to z kolei przejawić się w przekonaniu o grożącym nieszczę­ ściu" . Takie właśnie projekcje, ze wszystkimi swoimi konsekwencjami (prowadzącymi do powstawania bez­ zasadnych obaw, przeczuć i sądów o porządku rzeczy­ wistości) są — uważał Freud — p u n k t a m i wyjścia wyobrażeń magicznych. й M 2. Uczniowie jego (пр.: Ch. Odier, G. Roheim) poszli inną nieco drogą, odwołując się przede wszystkim do teorii r e l i g i i mistrza. Otóż Freud interpretował religię jako powtórzenie doświadczeń doznawanych przez czło­ wieka w okresie dzieciństwa. Bezbronne dziecko znaj­ duje obronę przed zagrażającymi zewsząd niebezpie­ czeństwami u ojca — opiekuna, wzoru, prawodawcy, na­ uczyciela. Człowiek dorosły, walcząc z poczuciem włas­ nej bezradności, wraca podświadomie do tamtych, dzie­ cięcych doświadczeń i szuka istoty, której mógłby o d ­ dać swoje uczucia i posłuszeństwo, w zamian za ochro­ nę i pewność. Nie znajdując jej, tworzy sobie „złudze­ n i a " — idee teistyczne, które „są spełnieniami najstar­ szych, najsilniejszych i najbardziej uporczywych prag­ nień ludzkości — tajemnicą ich siły jest siła tych prag­ nień" . Wpływ przeżyć okresu dzieciństwa na podświa­ domość dorosłych nie ogranicza się jednak — co pod­ kreśla Roheim — do kompleksu Edypa. Należy zwró­ cić uwagę na co najmniej dwie jeszcze charakterystycz­ ne cechy doznań psychicznych tego okresu: przeceniaM 135 �nie przez dzieci skuteczności ich oddziaływania na świat zewnętrzny (upraszczając: płaczącemu malcowi dają r o ­ dzice cukierka, co wiązane jest przez niego w bezpo­ średni związek przyczynowy — mój wrzask sprowadza pokarm itp.) oraz tak zwane „stadium f a n t a z j i " w ich rozwoju. Normalny, dorosły człowiek wyzbywa się za­ sadniczo (acz nie całkowicie) tego t y p u przekonań i doz­ nań. T r w a j ą one natomiast uporczywie u niektórych neurotyków, powodując iż mogą oni niejednokrotnie przypisywać siłę sprawczą swoim myślom, czy i r r a c j o ­ nalnym działaniom, jak również uznawać za realne, partycypujące w rzeczywistości społecznej, swoje m a ­ rzenia i fantasmagorie. W tych właśnie neurozach szu­ kać należy początków magii. 3. Podobny poniekąd pogląd przedstawiła M . J. Field, uznając, „że p i e r w o t n e schizofreniczne fantazje były historycznym źródłem idei magicznych. Przypusz­ cza ona, że idee te propagowali ludzie, których choro­ ba, w i c h kulturze, n i e była jako taka rozpoznawana" . 85 4. J. W. M . W h i t i n g o w i zawdzięczamy natomiast hipotezę, iż źródłem magii są „generalizacje", czyli prze­ sadne uogólnienia przez człowieka sensu doznanych d o ­ świadczeń. I t a k na przykład: „Nie rusz A n d z i u tego k w i a t k a , róża kole, rzekła matka". Taż sama rodziciel­ ka straszy też córkę porwaniem przez Babę Jagę w przypadku nieskonsumowania grysiku. „Andzia m a t k i nie słuchała, ukłuła się i płakała". Płacząc, d o k o n y w a ­ ła logicznego na pozór rozumowania: ostrzeżenie m a t ­ k i było prawdziwe — dowód: pokaleczony paluch; ge­ neralizując: ostrzeżenia m a t k i są prawdziwe — ergo istnieje i zagraża m i Baba Jaga. Sytuację taką można przy t y m uznać za typową, gdyż straszenie siłami n a d ­ przyrodzonymi jest zupełnie powszechnym i n s t r u m e n ­ tem wychowania. Toż przed Cyganem, s t r y j e m Władzikiem i panem m i l i c j a n t e m znajdzie zawsze sprytne dzie­ cię jakąś kryjówkę. Nie są oni więc dla pociechy a r g u ­ mentem wystarczającym. Zdesperowani w y c h o w a w c y odwołują się więc do demonów i duchów (nota bene W h i t i n g tłumaczy też dlaczego strachy te są przez dzieci utożsamiane z duchami rodziców) i tak wpajają k o l e j nemu pokoleniu wyobrażenia magiczne (w które zresz­ tą — z powodów j a k wyżej — wierzą sami również). Listę różnych koncepcji etno-psychologów można by oczywiście — jak to już zaznaczyliśmy — rozbudowy­ wać omalże w nieskończoność. Wydaje się jednak, iż nie ma k u temu potrzeby. Podstawową słabość tych teorii wychwycić można wszakże już przy t a k małej próbie. Jest nią (w przeciwieństwie do R a d c l i f f e - B r o w na) niedocenienie społecznego charakteru interpretowa­ nych zjawisk. Jeżeli jest bowiem magia — jak t w i e r ­ dzi M . J. Field — płodem schizofrenicznych koszmarów, to „dlaczego normalni ludzie akceptują takie fantasty­ czne urojenia?" jeżeli zaś stanowi ona ucieczkę w świat i n d y w i d u a l n y c h doświadczeń dziecięcych (G. Roheim), to skąd j e j jednorodność? — Czyżby wyobraźnia dziecię­ ca podobna była jednolitej sztancy? — Tak przecież nie jest. „Opierać tezy z zakresu etnologii na ustaleniach psychologów, to t a k jakby budować domy na rucho­ mych piaskach" — oświadczył E. E. E v a n s - P r i t c h a r d . Trudno nie przyznać m u częściowej chociaż r a c j i . 86 Zbliżone wątpliwości żywić wolno również i w sto­ sunku do tez fenomenologii R. O t t o . Opierają się one na założeniu, iż przeżycie (odczucie) sacrum możliwe staje się dla człowieka dzięki swoistej — będącej ele­ mentem „apriorycznych dyspozycji ducha ludzkiego" — umiejętności (władzy), którą nazywa Otto „sensus n u m i n i s " — zmysł numinotyczny. Jest owo przeżycie cał­ kowicie oryginalne, nieporównywalne z niczym i n n y m , a polega — w o g r o m n y m uproszczeniu — na jednoczes­ 8 7 136 nym odczuciu całkowitej zależności od numinosum i z n i komości wobec tegoż, nieskończenie niedostępnego n u ­ minosum. „Powoduje to, że numinosum (przedmiot r e ­ ligijnego doświadczenia) dany jest w przeżyciu jako T A J E M N I C A odpychająca i pociągająca — misterium tremendum et f a s c i n o s u m " . Oczywiście — zdolność doświadczenia tych misteriów stanowi cechę i n d y w i ­ dualną poszczególnych jednostek, zależy od ich „daru widzenia", zmysłu numinoitycznego. Dlatego też, p o m i ­ j a j ą c ogólną zasadę wspomnianej ambiwalencji b o jaźni i fascynacji, miłości i przerażenia, każde przeży­ cie duchowe j a w i się zjawiskiem odrębnym, samym w sobie i tak też (tylko t a k ! ) należy je badać. Przed­ stawiciel orientacji fenomenologicznej w etnologii p o l ­ skiej — Z. Benedyktowicz i l u s t r u j e tę tezę przykładem fragmentu z „Józefa i jego braci", w którym na k a n ­ wie Genesis , opisuje T. M a n n moment, gdy odsłużyw­ szy u Labana czas nakazany, ma Jakub — w nagrodę — pojąć za żonę jego piękną córkę Rachelę. Jest czar­ na, pustynna noc, gdy wchodzi Jakub do łoża swej w y ­ marzonej. Wśród ciemności nie dane jest m u zauważyć, iż bierze w ramiona nie ukochaną Rachel, lecz j e j b r z y d ­ ką i podstępną siostrę — Leę „o k a p r a w y c h oczach". Stało się. Dopiero świt przekona Jakuba o okrutnei kpinie losu i ludzi... I w t y m właśnie miejscu stawia T. M a n n brzemienne pytanie: „Lecz z k i m naprawdę spał Jakub t e j nocy?" Cóż b o w i e m ważne jest dla nas; czy f a k t fizyczny, empirycznie zobiektywizowany, czy skumulowane w przeżyciu Jakuba: w i a r a , że to Rache­ la; nadzieja, że to Rachela i do Racheli miłość... A to dziecko, które przyjdzie teraz na świat, czyje będzie — Lei, czy może mimo wszystko Racheli? Najłatwiej uznać 1e wątpliwości Manna za czcze paradoksy. Można t r a k ­ tować je jako swoisty klucz do sedna filozofii m i t u . Można też... Jeżeli jednak — pyta Z. Benedyktowicz — założymy na chwilę rzeczywistość f i k c j i . Istnieli n a ­ prawdę i Jakub i Lea i tamta noc i pustynia. Jak pojąć będziemy wówczas chcieli to przeżycie prawdziwe, te pytania już nie paradoksalne, lecz stawiane przez ży­ wego, rzeczywistego człowieka, który stanął w obliczu T A J E M N I C Y . Z czym je porównywać, jak zaszufladko­ wać, do jakich przylutować modeli? Czy będą one dla nas elementem zachowania s t r u k t u r y społecznej, czy w y n i k i e m kompleksu Edypa? Odpowiedź przychodzi dać Z. Benedyktowiczowi smutną zapewne, bo u p r z y t a m n i a ­ jącą niedoskonałość naszych narzędzi naukowych, lecz - - wydaje się — konieczną. Nieważny jest otóż prob! em realności misterium tremendum, które stać się miało udziałem mitycznego, czy rzeczywistego (historycznego) Jakuba. Należy wszakże zdać sobie sprawę, że tak, czy owak wiedzielibyśmy o jego przeżyciach to, co wiemy, czyli to i to t y l k o , co napisał T. Mann, a co dla nie znających języka niemieckiego Polaków zostało prze­ tłumaczone na polski, dla Holendrów — na flamandz­ k i . Bo odbieramy to t y l k o , co zostało n a m zrozumia­ le, czyli w naszym uspołecznionym języku z a k o m u n i k o ­ wane. Możemy wprawdzie starać się zrozumieć języki innych grup, nawet łamać ich szyfry, kody, ale — pod­ kreślamy — będzie n a m chodziło zawsze o języki uspo­ łecznione, czy — j a k to określał S. Czarnowski — „spo­ łecznie zobiektywizowane". Nie zakomunikowane n a m stany uczuciowe jednostek możemy t y l k o z „kobiecą i n ­ tuicją" l u b bez niej, co najwyżej przeczuwać! Gdyby było inaczej, psychiatrzy mieliby zbyt łatwą pracę. Nie sposób więc zaprzeczyć, iż fenomenologowie podsunęli r a m ideę piękną, lecz (jak od jednostkowego przejść do społecznego?) — mało realną niestety. Dlatego też zna­ czenia ich wystąpienia upatrywać można nie tyle w sfe­ rze metodologii ( t u postulaty fenomenologii okazują się bardzo t r u d n e do praktycznego zastosowania, a przez 8S 8B �to i ma)o płodne), ile — jeżeli wolno się t a k i m posłu­ żyć t e r m i n e m — psychologii nauki. Etnologowie z m u ­ szeni zostali do p o k o r y — zrozumienia ograniczeń, p r z y ­ pisywanych przecież nieraz z tak beztroską przypadko­ wością, swoich n a u k o w y c h recept. Do uświadomienia sobie zawodności i jednostronności a r b i t r a l n y c h apara­ t u r pojęciowych i badawczych. Obiecanki, cacanki. W p i e r w szumne słowa „grom", „zmiana"; potem — lista nazbyt jednostronnych propo­ zycji, k o n t r o w e r s j i , wątpliwości, wątpliwości. Jedyne wszakże stwierdzenia, pod którymi podpisać by się mo­ gli przedstawiciele ogromnej większości orientacji etnologicznych lat po I Wojnie Światowej (chociaż i t u zna­ leźć łatwo wyjątki, jak np. d o k t r y n a M . J. Field, czy — częściowo — G. Roheima...), t o : a. iż „pierwotne" wierzenia i wyobrażenia „nie są bynajmniej zjawiskami dziwacznymi i n i e n o r m a l n y m i , lecz są w rzeczywistości silnie związane z naszymi pod­ s t a w o w y m i sposobami myślenia, odczuwania, i ogólnie, reagowania na otoczenie" . b. iż wierzenia owe i wyobrażenia tworzą konsek­ wentny ciąg — system. Poza t y m same omal różnice. Ceterum censeo... Tak, przyjdzie się upierać, że okres międzywojenny był j e d ­ nak dla etnologicznych badań nad „kulturą duchową" przełomowy. I mniej ważne jest ostateczne obalenie w t y m czasie wszystkich konkretnych pewników „pozyty­ wistycznych" teorii magii, czy r e l i g i i ; mniej ważne, r.iż zastąpienie ich przez wątpliwości właśnie. Wątpli­ wości i pytania NOWE. I znów pięć z nich w y s u w a się na plan pierwszy: 90 1. Czy jest magia zjawiskiem genetycznie jednost­ k o w y m , czy społecznym; i n n y m i słowy: czy istnieje tyle magii, ile jednostek (względna jednorodność działań i wyobrażeń magicznych byłaby wówczas w y n i k i e m po­ dobieństwa psychiki l u b zgoła fizjologii mózgu tych j e d ­ nostek), czy też stanowi ona wyobrażenie zbiorowe, ele­ ment t r a d y c j i grupy, przekazywany w procesie socjali­ zacji? 2. Jakie są wewnętrzne zasady organizujące myśle­ nie i działania magiczne, decydujące o t y m , że jawią się one systemem? 3. Co znaczy magia — dlaczego posługuje się t a ­ k i m i , a nie i n y m i symbolami, znakami, skojarzeniami — jaka jest jej treść? 4. Jakie funkcje pełnią działania magiczne w s t r u k ­ turze społecznej l u b psychice jednostek? 5. Jakie są wreszcie (i zgoła — czy istnieją) jakoś­ ciowe różnice między myśleniem magicznym, r e l i g i j n y m i naukowym? Tak oto od kategorycznych k l a s y f i k a c j i zjawisk lub upychania ich po opatrzonych wartościującymi szylda­ mi szufladach, przeszła etnologia do pytań o rzeczywis­ tość — obojętne: „naszej", czy „ich" (te jakościowe roz­ graniczenia straciły nagle sens) k u l t u r y , rządzące nią mechanizmy, jej istotę; odnajdując okruchy t y c h wąt­ pliwości w owych „bezużytecznych błędach", które tak bardzo pragnął w i e k X I X wytrzebić i odrzucić. „Co dzień patrzę na biskupa jadącego przez morze (na obra­ zie N i k i f o r a — przyp. L.S.) i od dawna nie śmieszy mnie jego absurdalna łódź ani jego olbrzymia błogosła­ wiąca dłoń. Cisza żółtej łuny zachodu na nieboskłonie wydaje m i się echem pytań, których nie potrafię nawet jasno wyrazić. Pytań dotyczących natury świata, przez który wszyscy wędrujemy, jak przez morze, k u n i e w i a ­ domym brzegom. I malarz bizonów z a l t a m i r s k i e i jas­ k i n i , i biedny u n i c k i świątek, syn głuchoniemej posługaczki, i ja — łudzący się tą samą co oni nadzieją, że podróż nasza nie jest podróżą do n i k ą d " . Zniknęły 61 82 gdzieś „prymitywne zabobony" i „bękarcie córy n a u k i " . „Malarz bizonów z a l t a m i r s k i e j jaskini... i j a " — oto miara przełomu. Na t y m tle powiela się u nas uparcie do dzisiaj uznawane i kompetentne tezy olbrzymów rodzimego, p o l ­ skiego ludoznawstwa. Tezy, którymi w pocie czoła roz­ szerzamy intelektualne horyzonty naszych studentów. P i ­ sze o magii K. Moszyński: „w bezkrytycznym umyśle nieoświeconego człowieka... musi zrodzić się głuche prze­ świadczenie..." * , „popędy do danych czynności, o ile normalny przebieg ostatnich jest zahamowany, mogą wywołać czynności mniej l u b więcej wykolejone..." „gdy Poleszuk podróżujący w zielonoświątecznym t y g o d ­ niu na wozie po swych puszczach usłyszy dziwne o d ­ głosy..." Tak wówczas rodzi się magia. Na temat owych ciemniaków i zboczeńców rozproszonych po kniejach, wypowiedział się wprawdzie podobnie E. B. T y l o r już sto lat wcześniej, ale przez ten wiek jakby nic się dla K. Moszyńskiego w nauce nie zmieniło. Następuje te­ raz, będąca swoistym rozbudowaniem podziałów J. F r a zcra, klasyfikacja działań magicznych, z której dowia­ dujemy się o: „praktykach submagicznych", „translacyjnych", „transmisyjnych", „sympatetycznych podrzęd­ nych", „sympatetycznych właściwych", „kreacyjnych", czy „ i n c e p c y j n y c h " . „Do p r a k t y k submagicznych na­ leży m . i n . W Y S Y S A N I E M A G I C Z N E , a dalej ogromnie rozpowszechnione u Serbów, Bułgarów, Rusinów, Po­ laków etc. Z L I Z Y W A N I E (...) Cokolwiek mniej jasne jest P R Z E W L E K A N I E . . . " " (wszystkie podkreślenia M o ­ szyńskiego — przyp. L.S.). 3 6 5 ee Te formalne podziały, jakich we wszystkich przo­ dujących ośrodkach etnologicznych zaniechano już w latach dwudziestych, uzupełnione zostają kolekcją od­ powiedzi „jasnych i jednoznacznych, co do których nie może być żadnej d y s k u s j i " (Tak p r z y n a j m n i e j t w i e r ­ dzi autor; widać P R Z E W L E K A N I E było wyjątkiem). Dowiadujemy się więc, odnośnie wyobrażeń ludowych, iż „od czasu do czasu — na ogół rzadko — rodzą się wśród ludzi niemowlęta zaopatrzone przez naturę w j e d ­ no t y l k o oko, znajdujące się na środku czoła. Widok tego rodzaju potwora sprawia wstrząsające wrażenie nawet na niejednym inteligencie..." Cóż dopiero na wieśniakach! — I oto znamy już genezę wierzeń o cy­ klopach. Z kolei czerwone oczy niektórych demonów są pochodną przyglądania się przez lud a l b i n o s o m , kamienne palce wampirów to pogłos odnajdywania p r z y ­ padkiem b a l e m i t ó w . Szczątkowe, atawistyczne ogony występujące pono niekiedy u osesków dały początek opowieściom o zwierzopodobnych c z a r o w n i c a c h , tak jak zjawisko echa — bajdom o śpiewach rusałek etc. etc. Wszystko to jasne, jednoznaczne i bezdyskusyjne dzięki precyzyjnej metodzie, z której wydaje się M o ­ szyński być szczególnie d u m n y : „wbrew w i e l u etnolo­ gom dawniejszym i D Z I S I E J S Z Y M — bardzo o g r a n i ­ czamy wartość objaśnień T E O R E T Y C Z N Y C H , w y s u w a ­ jąc na pierwsze miejsce A U T E N T Y C Z N E tzn. dawane przez sam l u d " . 0 8 96 ш 101 102 1 0 3 1 M Trudno t u cokolwiek zrozumieć. Czyżby ten sam chłop, w którego „nieoświeconym umyśle" rodzą się, z byle powodu, „głuche przeświadczenia" był nagle zdol­ ny do k r y t y c z n y c h autoanaliz? — Jeśli tak, to metoda Moszyńskiego byłaby rzeczywiście pionierska; chociaż bowiem jego objaśnienia zostały przeważnie sformuło­ wane już przez wczesnych ewolucjonistów (a od tego czasu wielokroć ośmieszone), to przecież nie wpadło i m co głowy, że dzicy omówią sami najlepiej kszałt swoich bezużytecznych zabobonów, ich mechanizmy i genezę! —• Może jednak ten „autentyzm", do którego odwołuje się Moszyński, oznacza przypadkiem wtórne racjonaliza- 237 �cje w y d u k a n e przez nieszczęsnego wieśniaka wykształ­ conemu ankieterowi z miasta, a opatrzone następnie precyzyjną izomorfą zasięgu, j a k b y się p o t w o r k i rodziły t y l k o pod Mińskiem, nigdy zaś w okolicach Żagania... Mniejsza o t o ! „W zabiegach magicznych — niczym w zabawach d z i e c k a " — to jedno zdanie z dotyczących k u l t u r y duchowej teorii Moszyńskiego mogłoby okazać się płodne. Niestety, nie o wyobraźnię, czy subkulturę dziecięcą w n i m chodzi. Dziecko jest t u po prostu p r z y ­ kładem osoby nieoświeconej. 105 Nie odbiegają daleko od poglądów K. Moszyńskiego tezy A. Fischera, czy S. Poniatowskiego, tyle, że nie po­ rywając się na spektakularne klasyfikacje i nie głosząc m i t u i n t e r p r e t a c j i „autentycznych", zachowali o n i p r z y ­ n a j m n i e j cechującą „pozytywistów" rzetelną konsekwen­ cję. Ponadto czas ich naukowej aktywności był uspra­ wiedliwiająco wcześniejszy. W tej sytuacji za najciekawszą polską (półpolską?) próbę interpretacji zjawisk z zakresu tzw. magii uznać trzeba analityczny opis W. I . Thomasa i F. Znanieckie­ go . Zgodnie z A. R. R a d c l i f f e - B r o w n e m uznają oni magię (którą jednak — śladem Frazera — uporczywie porównują do społecznej n a u k i ) za wyobrażenie zbio­ rowe, wyraźnie zewnętrzne w stosunku do sposobu myś­ lenia j e d n o s t e k . Zauważają również symboliczny cha­ rakter działań m a g i c z n y c h . Dalsze tezy odbiegają już zdecydowanie od ujęcia funkcjonalno-strukturalnego, zbliżają się do ewolucjonizmu (teza o szkodliwości spo­ łecznej m a g i i ) i . . . zgoła niespodziewanie do moderniz­ m u katolickiego Saintyvesa (teza o magicznej p r a k ­ tyce społecznych manifestacji w i a r y , w odróżnieniu od r e l i g i j n y c h przeżyć w e w n ę t r z n y c h ) . W sumie jest to propozycja eklektyczna, nie zawsze konsekwentna, ale w latach 1918—1920, kiedy — grubo przed Moszyńskim — była formułowana, niewątpliwie twórcza i o d k r y w ­ cza. Niestety, od tego czasu... Oddając więc należny hołd pamięci F. Znanieckiego, nie sposób opędzić się od przygnębiącej r e f l e k s j i : może P. Sztomka wspinać się do w o l i na ramiona późniejszych olbrzymów naszych. U j r z y zapewne z ich wysokości wszystkie pajęczyny zapom­ nianych magazynów Muzeum N a u k i . 10fl ш IC8 109 I I 0 m Po tej smutnej dygresji wróćmy jednak do proble­ mów etnologii współczesnej. Polemizując z Benedyktowiczem stwierdzić przyszło, iż o misterium tremendum Jakuba wiedzieć możemy to i t y l k o to, co zostało nam zakomunikowane przez T. Manna. Nawet z m a r t w y c h ­ wstanie i złożenie zeznań przez samego Jakuba niewie­ le by w tej sytuacji zmieniło. Można bowiem zasadnie powątpiewać, czy znalazłby on dla swojej opowieści środki plastyczniejsze, niż M a n n ; czy starczyłoby mu słów. „Wdzięku jej oniemiały język nie w y p o w i e " (Dan­ t e ) , „Mówienie jest wysiłkiem: nie zdoła człowiek wyrazić wszystkiego słowami" (Eklezjastes ) , „Miła, ja nie m a m słów — a miałem dość i c h " ( B r o n i e w s k i ) . . . Owo poczucie barier języka, niemożności pełnego prze­ kazania zrozumiałymi słowami jakże wielu zjawisk i przeżyć, dane jest nam zresztą również i w potocznej mowie, w t a k i c h choćby wyrażeniach, j a k : brak słów, nie mieć słów dla kogoś, ponad wszelkie słowa, nie mieścić się w słowach, nad wyraz, nie do opisania, nie­ w y m o w n i e , niewysłowienie, niewypowiedzianie... Język szufladkujący i ograniczający. Język nie na miarę t a ­ jemnicy Jakuba. Buntował się przeciw niemu Janusz Korczak, gdy pisał, iż: „Mądra jest m o d l i t w a w nie­ zrozumiałej mowie. Ole tel solt m i n kajuso w i t dartu, w a k riste. K i n bra — ole: Ole tel solt, ole d a r t u m i n w a k . A l w i t d a r t u , al ma waste, ole w i t k i n . Wybrał­ b y m ze wszystkich narzeczy wyrazy najdziwniejsze, roz­ sypał, pokruszył, pomieszkał, ułożył modlitwę dla l u ­ 1 1 2 1 1 3 114 138 dzi, dla s i e b i e " , czy Chlebnikow — głosząc w „Na­ szej p o s t a w i e " pochwałę i konieczność słowotwórstwa, oraz „języka pozarozumowego". A l e modlitewna intencja Korczaka (zdradza ją l i t a n i j n a refneniczność tekstu: „Ole tel solt... Ole tel solt...") staje się dla nas zrozumiała dopiero dzięki ułożonemu ze zobiektywizo­ wanych społecznie słów komentarzowi, ale dopiero „wejrzeń śpiewy" objaśnia „weeomi" Chlebnikowa. Sa­ mo „weeomi" — jak muzyka — tnie znaczy imic, albo wszystko, co t y l k o usłyszeć w tych ulotnych dźwiękach zechcemy. Wolno nam oczywiście próbować badań nad indywidualną recepcją, odczuciem muzyki. Musimy być jednak świadomi, iż — zależnie od użytych narzędzi — dowiemy się co najwyżej jak ludzie werbalizują swoje wrażenia, jak pod wpływem m u z y k i zachowują się ich organizmy i t p . Choćbym więc nawet chciał opowiedzieć komuś najpiękniejsze mojej żony weeomia, bebeobia i pijeea (tak — pijeea przede wszystkim), w i e m iż pozo­ stać one MUSZĄ wyłączną moją własnością. Po^ia wszel­ k i m bowiem w y m i a r e m żyje Jej twarz. Język zaś jest domena, wymiarów 115 1,6 1 1 7 Takie być może (pomijając kwestie ściśle fonetycz­ ne) spostrzeżenia skłoniły F. de Saussure'a również do słynnego rozgraniczenia mowy jednostkowej (parole) i będącego, właściwością zbiorową języka (langue). Każ­ dy z nas — stwierdził on — używa swojej i n d y w i d u a l ­ nej, niepowtarzalnej mowy, w której pomieszczać może dowolne znaki (np. bobeobi). Mowa ta spełnia jednak wtedy i t y l k o wtedy swoje zasadnicze zadanie umożli wienia porozumiewania się, gdy zbliża się do społecznie zobiektywizowanego języka. W każdym i n n y m bowiem przypadku jej dźwięki zostaną niezauważone niezrozu­ miane, lub interpretowane opacznie. Dotyczy to zaś, jak wykazał przenosząc d y r e k t y w y Saussure'a na grunt antropologii C. Levi-Strauss, nie tylko komunikatów słownych, lecz również wszelkich innych, choćby n a j ­ bardziej nieświadomie przez ludzi emitowanych znaków: gestów, zachowań, symboli... całokształtu uspołecznionej działalności człowieka. Można by właściwie powiedzieć, iż — podług s t r u k turalistów — partycypujemy w życiu społecznym po­ przez znaki — o tyle. o ile je emitujemy i w zależności od sensu j a k i uzyskają. „Przedmiotem s t r u k t u r a l i z m u me jest bowiem człowiek pełen znaczeń, ale człowiek twórca znaczeń" — napisał R. Barthes. Na to rozróż­ nienie w a r t o zwrócić szczególną uwagę. Podkreślając wszakże, iż sens znaków nie jest zawarty w „pełnej zna­ czeń" świadomości nadawcy, lecz tworzy się dopiero w relacji n a d a w c a : odbiorca — zmusza s t r u k t u r a l i z m ba­ daczy do analizowania znaków zawsze i t y l k o w ich socjo-historycznym kontekście. Ważny jest rzeczywisty sens znaku, wyznaczony przez jego miejsce w s t r u k t u ­ rze, a nie oderwane znaczące (signifiant) lub znaczone (signifie). 1 1 8 Podniesiona w górę ręka może być w zależności od kontekstu znakiem: wolnego przejazdu (milicjant na skrzyżowaniu), początku (starter na zawodach), odwagi („Warszawa jedna t w o j e j mocy się urąga — Podnosi na cię r ę k ę . . . " ) , złych zamiarów, wezwania do mod­ l i t w y °, błogosławieństwa („Podnieś rękę, Boże Dzie­ cię!" , proroczego n a t c h n i e n i a , k o s m o g o n i i , escha­ tologii („a gdy rękę podniesie — świat z n i k n i e " ) , głoso­ wania tak lub nie, ułaskawienia (cesarz rzymski pod­ czas igrzysk), egzekucji („Oficer go nie widzi... rękę podniósł w g ó r ę " ) , radości, pozdrowienia, w ł a d z y , a nawet k r z y w d y do pomszczenia („Wpadli w tłum — ale długo ta ręka k u niebu... Ta ręka i ta głowa zostały mi w oku... Jeśli zapomnę o nich, T y , Boże na niebie — • Zapomnij o m n i e " ) . lle 12 ш 122 123 1 2 4 12s ш 1 2 7 �Stwierdzenie, iż te same elementy wcielają w róż­ nych kontekstach odmienną, nieraz wręcz przeciwstaw­ ną treść, iż — przy zachowaniu f o r m a l n e j identyczności - - stają się, w w y n i k u zmiany zajmowanego w syste­ mie miejsca, zupełnie i n n y m i znakami, nie jest być mo­ że nazbyt oryginalne. Już Bystroń, w błyskotliwej po­ lemice z P i p r e k i e m , zauważył przecież i implicite wytknął całkowitą bezużyteczność f o r m a l n y c h — jak u Moszyńskiego — k l a s y f i k a c j i zjawisk z zakresu tzw. k u l ­ t u r y duchowej. To prawda. T a m jednak, gdzie Bystroń postawił kropkę, rozumowanie strukturalistów bierze dopiero swój początek. Z chwilą bowiem udowodnie­ nia, iż metoda porównawcza, łącząca podobne z podob­ n y m , prowadzi do stworzenia sztucznego systemu k l a ­ syfikacyjnego, nie odpowiadającego istotnym stosun­ kom współzależności zjawisk k u l t u r o w y c h , stanęła etno­ logia wobec konieczności wypracowania takiego syste­ mu, w którym zaszeregowanie poszczególnych elemen­ tów k u l t u r y do kolejnych jednostek taksonomicznych (klasyfikacyjnych) wyrażałoby stopnie ich semantyczne­ go pokrewieństwa . Słynne określenie s t r u k t u r a l i z mu przez N . Chomsky'ego jako „stadium taksonomicz­ nego w rozwoju n a u k i " jest właśnie w y r a z e m słusz­ nego przekonania, iż realizacja tych k l a s y f i k a c y j n y c h zudań okazała się, między i n n y m i dzięki umiejętnemu wyzyskaniu możliwości otworzonych przez k o m b i n a t o rykę s e m a n t y c z n ą , najważniejszym osiągnięciem kie­ r u n k u , który w etnologii prezentuje szkoła C. L e v i -Straussa. 1 2 8 129 1 3 0 m 1 5 2 135 Wróćmy do „Totemizmu dzisiaj". „Totemizm jest histerią" •— nie ma więc totemizmu! — napisaliśmy na wstępie relacjonując w najbardziej l a p i d a r n y m skrócie myśl Levi-Straussa. P u n k t e m wyjścia było ćla nas przy t y m stwierdzenie A . Kępińskiego, że histeria po­ lega na naruszeniu normalnej h i e r a r c h i i spraw, na do­ w o l n y m wydzieleniu z nich systemu paru przypadkowych (niepokojących człowieka w danym momencie) elemen­ tów; i n n y m i słowy — na powołaniu do życia, w oparciu o fałszywą klasyfikację i w jej w y n i k u , quasibytu — b y t u domniemanego. T a k i m samym quasibytem jest dla Levi-Straussa totemizm. Z nieubłaganą konsekwencją wykazuje on jak ulotne i nieistotne były podobieństwa zjawisk grupowanych przez kolejnych badaczy: T y l o r a , Robertson-Smitha, Frazera... pod t y m łącznym t e r m i ­ nem. Zbiory iluś tam dowolnie powydzielanych z syste­ mów, przypadkowych elementów. Totemizmy? — N i e ! —- Pseudotaksony. Ułuda. Histeria. Pięć zasadniczych pytań dotyczących magii s f o r m u ­ łowała opozycyjna wobec t r a d y c j i pozytywistycznej, przedstrukturalna etnologia: czy magia jest zjawiskiem i n d y w i d u a l n y m , czy społecznym? jak jest zorganizowa­ na? co znaczy? jakie f u n k c j e pełni? czym się wyróż­ nia?... Konsekwencją dokonanej przez Levi-Straussa analizy totemizmu jest dołączenie do tej listy pytania szóstego: CZY I S T N I E J E ? ! Lecz stop. Stwierdzenie, iż „stanowi s t r u k t u r a l i z m stadium t a k ­ sonomiczne w r o z w o j u n a u k i " ma wyraźnie a m b i w a ­ lentny charakter. Zawarte jest w n i m w p r a w d z i e — jak to już było powiedziane — uznanie przełomowego znaczenia prac k l a s y f i k a c y j n y c h adherentów tego kie­ r u n k u , lecz jednocześnie przydatność s t r u k t u r a l i z m u zo­ staje poniekąd do taksonomii ograniczona. Tymczasem dopiero po „stadium taksonomicznym" następuje „sta­ d i u m teoretyczne" — czas budowy teorii. Byłby więc C. Levi-Strauss Linneuszem antropologii — aż L i n n e u szem i Linneuszem T Y L K O ? Podobne sugestie, które można znaleźć c z ę s t o w dziełach poświęconych s t r u k t u r a l i z m o w i w antropologii, wysuwane są przeważnie pod wpływem niepokoju wzbudzonego przez: 131 1. jednostronnie synchroniczne t r a k t o w a n i e przez strukturalistów przedmiotu badań, 2. niezwykle wysoki stopień ogólności (czy ogólniko­ wości?) ich ustaleń. Oba te zagadnienia wydają się zre­ sztą być ze sobą ściśle związane. Przekonanie strukturalistów, iż ewolucja k u l t u r y i jej stan a k t u a l n y to dwa istotnie różne zjawiska i posługiwanie się k r y t e r i a m i historycznymi w i n t e r p r e ­ tacji aktualnego stanu k u l t u r y jest metodologicznie nie­ dopuszczalne , w y n i k a bezpośrednio z ilustrowanego już założenia, że k u l t u r a „jest systemem znaków po­ wiązanych wzajemnie tak, że wartość jednego znaku zależy od obecności pozostałych" , czyli — ogólniej: że „każdy znak określany jest swoim miejscem w r a ­ mach s y s t e m u " . Jeżeli bowiem chcemy uchwycić zna­ czenie podniesionej w górę ręki oficera stojącego przed skazanym K o r d i a n e m , odwołać się musimy do obo­ wiązujących współcześnie w stosunku do wydarzenia (.i t y m samym przekroju czasowym, synchronicznie) zasad musztry, obyczajów etc. Genealogia tego gestu — historyczne objaśnienie skąd, jak i kiedy znalazł się on w regulaminach w o j s k o w y c h Królestwa Kongreso­ wego — jest nam w t y m celu (wyjaśnienie sensu, w a r ­ tości znaku) zupełnie niepotrzebna. Gdybyśmy bowiem doszli do zasadnego nawet przeświadczenia o związ­ kach omawianego sygnału z ułaskawiającym pozdro­ wieniem rzymskich cezarów, nie t y l k o nie wzbogaciliś­ my naszej interpretacji, ale wręcz odwrotnie — mogło­ by nas to prowadzić do fałszywych i wypaczających wydźwięk dramatu, gdyż oderwanych od rzeczywistego kontekstu, wniosków. l : 5 136 137 Mówiąc lapidarnie daje się więc s t r u k t u r a l n a za­ sada rozdziału synchronii i diachronii streścić w t w i e r ­ dzeniu, iż zasadę działania lokomotyw winniśmy sta­ rać się uchwycić poprzez badanie systemu ich mecha­ nizmów, zazębiania się trybów, pracy tłoków i t p . , nie przejmując się f a k t e m , że ongiś funkcję ciuchci brał na siebie i to nie bez powodzenia, koń. Zasady bowiem np. t r a w i e n i a siana przez konia i spalania benzyny przez silnik mają niewiele ze sobą wspólnego. Podob­ nie sformułowany postulat w y d a j e się jednak z jednej strony tak oczywisty, że aż w y d u m a n y ; z d r u g i e j — t r u ­ dno dostrzec, jakie kryć by się w n i m mogły niebez­ pieczeństwa. N a j p i e r w kwestia rzekomej oczywistości. Że nie jest tak różowo przekonują nas dość nagminne p o t k ­ nięcia (niektórych naukowców. Chociaż więc exempla sunt odiosa p r z y p o m n i j m y jedno z nich dla przestrogi: tłumacząc sens wielkanocnej świecy paschalnej (cereus paschalis) we 'współczesnej l i t u r g i i chrześcijańskiej się­ gnął religioznawca J. K e l l e r do źródeł historycznych i ustaliwszy związek obrzędów Męki Pańskiej z wcze­ snośredniowiecznymi, pogańskimi świętami płodności, unał beztrosko paschał za znak f a l l u s a , czyli — i n ­ n y m i słowy — przyprawił parowozowi ogon i kopyta. A jednak!... Pozostaje problem wynikających z tak zde­ cydowanego rozróżnienia diachronicznego i synchronicz­ nego p u n k t u widzenia niebezpieczeństw. Gdzie ich szu­ kać? Z której zagrażają strony? — T y m razem odpo­ wiedź musi być nieco bardziej złożona. 13S Wyobraźmy sobie otóż, że przebadaliśmy już syn­ chronicznie cały system k u l t u r y polskiej r o k u 1825, zna­ my już miejsce w n i m (a co za t y m idzie: znaczenie, wartość) wszystkich znaków, ich — kontynuując po­ równanie z lokomotywą — zespołów i podzespołów. Jak teraz — od tej maszynerii — wrócić do konia?! Królestwo Kongresowe z całym dobrodziejstwem swo­ jego kulturowego inwentarza nie pojawiło się przecież Deus ex machina na mapie Europy. Przed n i m były: 139 �Księstwo Warszawskie ... Rzeczpospolita Obojga N a r o ­ dów... Tego c o n t i n u u m dziejów nie da się prawomocnie poszatkować na oderwane, poziome przekroje, a n i - gdyż zaprzeczałoby to obserwowalnym f a k t o m — uznać jego a r b i t r a l n i e wyodrębnionych elementów za niezmienną tożsamość. Wolno natomiast i trzeba zapytywać o po­ chodzenie, przyczyny nie t y l k o f o r m , ale i układów relacji w przebadanych systemach. Cóż wtedy? — „Po­ równywać systemy w całości" — odpowiada R. Jakobson ° . Pamiętając przy t y m , „że zmiana jednego z ele­ mentów pociąga za sobą zmianę wszystkich pozostałych" — sekunduje m u C. L e v i - S t r a u s s . Te słuszne żądania da się oczywiście zaspokoić... ale — rzecz to ludzkich możliwości — t y l k o przy maksymalnej idealizacji m o ­ delu, wprowadzeniu wszystkich jego elementów na w y ­ soki stopień ogólności. Przystępujemy więc do działań taksonomicznych, przyporządkowując poszczególne znaki do określonej (przeważnie niewielkiej) liczby opozycyjnych par: le­ wa — prawa, góra — dół, tył — przód, męski — żeński, przeszłość — przyszłość etc Są to klasyfikacje N I E ­ Z W Y K L E I S T O T N E I P O Z N A W C Z O PŁODNE, odpo­ wiadające jednak poziomem ogólności co n a j m n i e j p o ­ działowi kręgowców na: krągłouste, r y b y , płazy, gady, p t a k i i ssaki. Owszem, kręgowce są jeszcze dopiero podtypem strunowców, te są z kolei wtórnogębowcami, U: — wielokomórkowcami i t d . Nikła to jednak pociecha, jeżeli zważymy, że już na etapie wydzielania ssaków zatarta została różnica między nietoperzem, psem i w i e ­ lorybem. Celnie więc zauważa Z. Benedyktowicz, że w konstruowanych przez strukturalistów modelach znika wszelka odmienność „buddyzmu, chrześcijaństwa i is­ l a m u " . Rozbudowując jego zarzuty możemy jeszcze dodać, że modele owe odrywają się niekiedy od k o n ­ k r e t n y c h zbiorów znaków tak dalece, iż chcącym je e m ­ pirycznie zweryfikować przypomina się mimowolnie w y m i a n a zdań z „Przygód A l i c j i w K r a i n i e Czarów": „Kat wyraził pogląd, że nie można uciąć głowy, jeśli brak ciała, od którego można by ją odrąbać, że nigdy dotąd nie kazano m u robić niczego podobnego i nie ma zamiaru rozpoczynać tego w t y m w i e k u , w j a k i m się znajduje. — Król zaś wyraził pogląd, że wszystko co posiada głowę, może być jej pozbawione i nie należy mówić b z d u r " . Tak, ma rację Z. Benedyktowicz. 13 110 1 4 2 ш Chociaż to t r u i z m , nie da się jednak zaprzeczyć, że są ssakami i w i e l o r y b i pies i nietoperz i autor n i n i e j ­ szych uwag i red. Aleksander Jackowski nawet. Co wię­ cej — jest to zbieżność istotna i ważna. Można więc złościć się, kiedy Jerzy S. Wasilewski sprowadza do wspólnego m i a n o w n i k a „odzwierciedlenia stanu p r z e j ­ ścia" : tańce w korowodzie, kręcenie ciasta „za słoń­ cem", weselne obchodzenie j u r t y w Mongolii, f i k a n i e koziołków przez szamana e t c . Trzeba by m u jednak było UDOWODNIĆ, że się m y l i (byłoby to zresztą zbę­ dną stratą czasu — ma rację!). Tymczasem reakcja p o ­ kaźnej części polskich etnografów na osiągnięcia t a k ­ l l 4 145 sonomii s t r u k t u r a l n e j przypomina reakcje owej pani, która zobaczywszy szczura zawołała ze wstrętem: „I ja m a m być — jak on — również ssakiem?! — To wstręt­ ne! N i g d y ! ' . Obrzydzenie zastępuje polemikę, milcze­ nie pojawia się w miejsce dyskusji, czepianie się p r z y ­ czynków zamiast frontalnego naukowego starcia. T y m lazem jednak wylewane z kąpielą dziecko mocno ucze­ piło się brzegów balii. K l a s y f i k a c j e można przecież nie t y l k o uogólniać ale i uszczegóławiać. Rzędem ssaków są na przykład g r y ­ zonie, rodziną gryzoni — myszowate, wśród nich m y ­ szy domowe, dalej poszczególne ich populacje. Na t y m zaś poziomie porównywanie w czasie całych systemów ( t u : kolejnych populacji) jest już możliwe bez nad­ miernych, zacierających zróżnicowania, uogólnień; przy czym od porównania taksonów podrzędnych można stop­ niowo przechodzić do nadrzędnych. Tak, t u t k w i klucz do diachronii — ta mysz może i powinna urodzić górę. S t r u k t u r a l i z m nigdy bowiem nie wyparł się h i ­ storii — odwrotnie: w miarę uszczegółowiania i roz­ budowywania swoich k l a s y f i k a c j i oraz właśnie dzięki n i m , zbliża się w i e l k i m i k r o k a m i do możliwości płod­ nego penetrowania jej obszarów. „Strukturalizm stano­ w i stadium taksonomiczne w r o z w o j u n a u k i " — zapew­ ne. Dotyczy to jednak t y l k o s t r u k t u r a l i z m u ograniczo­ nego do badań synchronicznych. S t r u k t u r a l i z m histo­ ryczny wejść już jednak może śmiało w stadium następ­ ne. S t r u k t u r a l i z m historyczny l u b historia s t r u k t u r a l n a . 1 1 8 „Ma rację Z. Benedyktowicz" — jak widać w stwierdzeniu t y m nie było i r o n i i . Rzeczywiście, syste­ m a t y k a s t r u k t u r a l n a nie może być i N I E JEST celem samym w sobie. Różnica między buddyzmem, chrześci­ jaństwem i islamem, ich kształt i historyczny rozwój, są równie fascynujące, jak ich podobieństwo — dla strukturalistów w równym, co dla fenomenologów, stop­ n i u . Drogi t y l k o różne, lecz cel jednaki. Czy magia jest zjawiskiem i n d y w i d u a l n y m , czy społecznym? jak jest zorganizowana? co znaczy? jakie f u n k c j e pełni? czym się wyróżnia? — Za wyjątkiem pierwszego z tych pytań (wyzwolony od psychologii s t r u k t u r a l i z m nie interesuje się z j a w i s k a m i m o w y j e d ­ nostkowej) wszystkie pozostałe muszą być i są dla strukturalistów istotne. O ile t y l k o magia istnieje! Jeśli jednak i ona okaże się złudą, jak totemizm, pytania te i wtedy pozostaną aktualne. Dotyczą wszakże wszel­ kich klas zjawisk z zakresu k u l t u r y duchowej, bez względu na to, w jakie r a m y chciano by je włożyć. Z j a ­ wisk, które w a r t o badać choćby dlatego, że ofiarowują nam — zadumę nad „naturą świata, przez który wszy­ scy wędrujemy, jak przez morze, k u n i e w i a d o m y m brzegom. I malarz bizonów z altamirskich jaskiń .. i ja..." P.S. Chciałbym serdecznie podziękować za pomoc przy formułowaniu niektórych tez niniejszego a r t y k u ­ łu S. Cichowiczowi i G. Klosce. PRZYPISY Antologia nowoczesnej poezji rosyjskiej 1880—1967, Ossolineum 1971, s. 383. 1 W bardzo skądinąd dobrym tłumaczeniu polskim tytuł ten zmieniony został — z niezrozumiałych powo­ dów — na „Totemizm". 2 3 C. Levi-Strauss, Totemizm, A . Kępiński, 1972, s. 35. 4 B 140 Psychopatologia B. Schulz, Pisma, Warszawa 1968, s. 7. nerwic, Warszawa Porównaj: A . Guriewicz, Kategorie kultury śred­ niowiecznej, Warszawa 1976, s. 17. C. L e v i - S t r a u s s , op. cit., s. 9, 26 et passim. Pierwsze wydanie Le totemisme aujourd'hui, Pa­ ryż 1962. * P. Sztompka, Metoda funkcjonalna w socjologii i antropologii społecznej, Wrocław 1971, s. 5. G. Cocchiara, Dzieje folklorystyki w Europie, Warszawa 1971, s. 408. J. Poirier, Histoire de la pensee ethnologiąue [w:] Etfmologte generale, Paris 1968, s. 38. 6 7 8 1 0 1 1 Kraków 1973, s. 334. �A. Waligórski, Antropologiczna koncepcja człowie­ Warszawa 1973, s. 133. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. I I I , W a r ­ szawa 1970, s. 17. N i e należy wszakże zapominać o innych, b y n a j ­ mniej nie marginalnych, intelektualnych nurtach epoki, których reprezentantami b y l i choćby S. Kierkegaard, J. I i N e w m a n , czy neokantyści z F. A . Langen, M . Cohe­ nem, P. Natorpem. W. Winelbandem, a także Ch. Renouvierem na czele. M . Nowaczyk, Filozofia a historia religii we Wło­ szech 1873—1973, Warszawa 1974, s. 51. пр. К. M . Bergbohm, J. Austin... W Polsce: A . Świętochowski, szkoła warszawska. T. Mann, Czarodziejska góra, Warszawa 1956, t. I , s. 149—150. B. Prus, Lalka, Warszawa 1977, t. I I , s. 177 (frag­ ment z relacji Wirskiego o b i t w i e pod Magenta). Powstała w 1862 r. Powstała w 1875 r. Powstała w 1895 r. Pierwsze l a b o r a t o r i u m chemiczne — J. Liebiga w Giessen — powstało ok. r o k u 1840, pierwsze laborato­ r i u m fizyczne (Cavendish Laboratory w Cambridge) otwarte zostało w 1874. Na k a n w i e : F. Braudel, Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II, t. I , Gdańsk 1976, s 279. W sposób może najplastyczniejsizy wyraża tę myśl I i H . Morgan, który za w a r u n e k wejścia społeczności w „wyższe stadium c y w i l i z a c j i " uważa: wynalezienie maszyny parowej, w y k o r z y s t a n i e elektryczności i ... po­ jawienie się pojęcia „ewolucja". Pojęcia „psychika" używamy t u w rozumieniu morganowskim — obejmującym również mechanizmy myślenia, „instynkt m o r a l n y " i t p . F. Ratzel, Voelkerkunde, Leipzig 1885—1890; L . Frobenius, Ursprung der Afrikanischen Kulturen, Berlin 1898; F. Ratzel, Anthropogeoo-raphie, Stuttgart 1899; B. A n k e r m a n n , Die afrikanischen Musikinstrumenten, Ber­ l i n 1902. Chodzi tu zarówno o krąg uczniów F. Ratzela, G. Montandona, czy W. Pesslera, jak też i tzw. w i e ­ deńską szkołę kulturowo-historyczną R. P. Koppersa, R. P. Schebesty i W. Schmidta, czy „hiperdyfuzjonistów" — G. E l l i o t - S m i t h a i W. J. Perry. Ostatni rozdział — epilog Czarodziejskiej góry Tomasza Manna nosi tytuł: „Grom". D. J. de Solla Price, Węzłowe problemy historii nauki, Warszawa 1965, s. 50. Praca G. Wundta, Voeikerpsj/choiogie, Leipzig 1910, spotkała się później z bardzo ostrą oceną. Porów­ n a j : G. Jahoda, Psychologia przesądu, Warszawa 1971, s. 61. W y n i k i tych badań w : F. C. Bartlett, Psychology end Prymitive Culture, Cambridge 1923. E. D u r k h e i m , Les regies da la methode sociologique, Paris 1894; La prohibition de Vinceste et ses origines, „Ann. Sociol.", 1897, t. I ; Les formes elementaires de la vie religieuse, Paris 1912. F. Boas, The central Eskimo, Chicago 1888; The ethnological significance of esoteric doctrines, „Science", 1902, t. I . L i b e r a l n e j , atomistycznej koncepcji społeczeństwa (i r o l i w n i m jednostki) bronił F. Graebner jeszcze w l a ­ tach trzydziestych X X w . : „Etnologia w i n n a docenić osobowość, jednostkę, wolną wolę, a więc te elementy, które często giną w masie, chociaż w rzeczywistości działają w jej obrębie wybijające się jednostki, w po­ staci — ze względu na treść — już to geniuszów i w y ­ bitnych talentów, już t o przywódców (ze względu na formę). Metoda musi być (...) pomyślana i ułożona pod kątem pojmowania i doceniania j e d n o s t k i . " cyt. za: G. Cocchiara, op. c i t , s. 503. L . L e v i - B r u h l , Les fonctions mentales dans les societćs inferieures, Paris, 1910; La mentalite primitive, Paris 1922; L'ame primitive, Paris 1927; Le surnaturel et la nature dans la mentalite primitive, Paris 1931; La vtythologie primitive, Paris 1935. W. H . E. Rivers, Kinship and social organization, London 1914; Conflict and dream, Cambridge 1923; So­ cial organization, London 1924. A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , The Andaman Islanders, Cambridge 1922; The social organization of Australian tribes, Melbourne 1932, London 1932. 12 ka, 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 0 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 28 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 R. Otto, Świętość, Warszawa 1968 (wydanie pier­ wsze 1912). F. de Saussure, Cours de la linguistiąue generale, Paris 1916. Chodzi t u o prace Riversa z lat 1920—1926. Na starość bowiem, co J. Poirier określa nie bez wdzięku, jako „godny pożałowania eksces" (op. cit., s. 44), stał się Rivers niespodziewanie zwolennikiem h i p e r d y f u z j o nizmu E l l i o t - S m i t h a . Porównaj: J. Poirier, op. cit., s. 43. Pierwsza piątka wymienionych to przedstawiciele tzw. „szkoły k u l t u r y i osobowości", której zasługą jest m. i n . udowodnienie, iż odkrycia Freuda nie m a j ą w a r ­ tości uniwersalnej, a więc ostateczne obalenie założenia nr. 2 etnologii pozytywistycznej. M a l i n o w s k i określał stanowisko Radclife-Browna mianem „strukturalizmu", J. P. Lebeuf — „funkcjonal i z m u " . Obie te nazwy zacierają jednak różnice orien­ t a c j i R a d c l i f f e - B r o w n a w stosunku do a: s t r u k t u r a l i z ­ mu C. Levi-Straussa, b : f u n k c j o n a l i z m u B. M a l i n o w ­ skiego. Chociaż więc w y d a j e się R a d c l i f f e - B r o w n bar­ dzo bliski d o k t r y n i e Malinowskiego, za najszczęśliwsze określenie reprezentowanego przezeń n u r t u uznać w y ­ pada t e r m i n u k u t y przez Z. Sokolewicz: „funkcjoualizm-strukturalizm". 3 0 4 0 4 1 4 2 4 8 4 1 Za współautora tego k i e r u n k u uważany jest po­ wszechnie również B. M a l i n o w s k i . Porównaj: Z. J. Zdybicka, Człowiek i religia, L u ­ blin 1977, s. 238. Podług podziału K . Moszyńskiego na kulturę m a ­ terialną, społeczną i duchową. Ten zakres niniejszego artykułu wyjaśnia p o m i ­ nięcie w inim d o k t r y n y B. Malinowskiego, który odnoś­ nie „kultury d u c h o w e j " nie wypowiada p r a w i e i s t o t n i e j ­ szych sądów, wychodzących poza założenia etnologii X I X w. E. B. Tylor, Antropologia, Warszawa 1889, s. 320. tamże. M . Eliade, Symbolika środka, „Znak" 1961, n r 10 (88), s. 1382. Nie zawsze niestety, czego w y m o w n y m świadec­ t w e m mogą być rozliczne interpretacje wierzeń ludo­ w y c h we współczesnych pracach B. Baranowskiego. Taylor, op. cit., s. 412—413; tenże, Cywilizacja pierwotna, Warszawa 1896, t. I , s. 122. P. H . Benson, Religion in contemporary Culture, New Y o r k 1960, s. 537. Cytat z J. Frazera za: Jahoda, op. cit., s. 59. na podstawie teorii animizmu E. В. T y l o r a . na podstawie teorii r e l i g i i M . Muellera. Saintyves, to pseudonim E. N o u r r y — właścicie­ la L i b r a i r i e C r i t i q u e w Paryżu — jednego z najważniej­ szych ośrodków modernizmu katolickiego. Pseudonim jest wykładnią ideowego p r o g r a m u N o u r r y . Odwołuje się b o w i e m do postaci św. I w o z Treguier, p r a w n i k a bretońskiego z X I I I w . wsławionego jako obrońca chło­ pów. Cyt. za Cocchiara, op. cit., s. 541. Porównaj założenia 2. i 4. etnologii pozytywis­ tycznej. Cyt. za Cocchiara, op. cit., s. 532. Porównaj założenia 1. i 3. etnologii p o z y t y w i ­ stycznej. Streszczenie koncepcji magii Frazera za: Jahoda, op. cit., s. 59. T. Mann, Wybraniec, Warszawa 1974, s. 321—324. Porównaj F. A . Yates, Sztuka pamięci, Warsza­ wa 1977, rozdział I . L . L e v i - B r u h l , Les fonctions mentales dans les secietes inferieures, Paris 1951, s. 37. L . L e v i - B r u h l i M . Mauss b y l i słynni ze swego lekceważenia badań terenowych. W ostatnich swoich pracach L e v i - B r u h l sam o d ­ szedł od teorii „myśli prelogicznej". Porównaj: P. M e r cier, L'anthropologic sociale et culturelle, [ w : ] EthnoIngie Generale, s. 903. Op. cit., s. 974; porównaj też: M . Leenhardt, Gens de La Grande Terre, Paris 1937. Cocchiara, op. cit. s. 495. Na temat związków między myślą D u r k h e i m a i Radcliffe-Browna porównaj między i n n y m i : Poirier, op. cit., s. 70; Mercier, op. cit., s. 978. 4 5 4 6 4 7 18 10 5 0 5 1 5 2 5 3 5 1 5 3 5 0 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 8 2 6 3 64 6 5 6 6 6 7 0 8 6 9 7 0 7 1 141 �Zdybicka, op. cit., s. 232. Porównaj: R. Bastide, Psychologie et ethnologic, [w:] Ethnologic Generale, s. 1638. Przesądza to już sama (inna niż u M a l i n o w s k i e ­ go) definicja „funkcji" R a d c l i f f e - B r o w n a : „Jest to rola jaką odgrywa każdy element w życiu społeczeństwa jako całości; a przez to wkład, j a k i wnosi w dzieło za­ chowania ciągłości s t r u k t u r y . " „Odbiciami" w sensie daleko płytszym, niż w le­ ninowskiej teorii odbicia; chodzi t u raczej o relacje z jednej strony „geologiczne" (porównaj: R. Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 268), gdzie znaczone jest niejako „pod" znaczącym, z d r u g i e j : analogiczne — f o r ­ ma przypomina mniej lub bardziej (ale zawsze trochę) treść. Przykładem: A . R. R a d c l i f f e - B r o w n , Structure and Fonction in Primitive Society, London 1952, gdzie w analizie obrzędów pogrzebowych wykazać stara się autor ich funkcję — przywrócenie równowagi społecz­ nej, zakłóconej utratą jednostki. Streszczenie tezy E. E. Evans-Pritcharda w g . Jahoda, op. cit., s. 144. Porównaj: Zdybicka, op. cit., s. 230—231. Mercier, op. cit., s. 984. Levi-Strauss, op. cit., s. 84. P o r ó w n a j : J. I w a n i c k i , Pojęcie Boga według Durkheima, „Ateneum Kapłańskie" 1935, t. 36, s. 487. Zdybicka, op. cit., s. 212. Jahoda, op. cit., s. 87. Z. Freud, Człowiek, religia, kultura, Warszawa 11)67, s. 173. Jahoda, op. cit., s. 98. Bastide, op. cit., s. 1638. Porównaj: R. Otto, Świętość, Warszawa 1968, s. 66, 155—157 et passim. Zdybicka, op. cit., s. 240. Genesis 29, 20—25. Jahoda, op. cit., s. 213. Nie dla wszystkich niestety, czego przykładem curiosalna praca M . Czerwińskiego, Magia, mit i fikcja, Warszawa 1973. J. J. Szczepański, Rafa, Warszawa 1974, s. 79. K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian Warsza­ wa 1967, t. I I , cz. I , s. 268. op. cit., s. 267. op. cit., s. 322. op. cit. s. 269. op. cit., s. 270. op. cit., s. 341. op. cit., s. 610. op. cit., s. 609. op. cit. s. 617. op. cit., s. 621. op. cit. s. 639. op. cit. s. 339. op. cit., s. 293. W. I . Thomas, F. Znaniecki, Clilop polski w Euro­ pie i Ameryce, Warszawa 1976, t. I , s 206—228. op. cit. s. 206—207. op. cit., s. 208, 210—211. op. cit., s. 208. op. cit., s. 219. op. cit., s. 175, 216—217. Dante, Sonet X X V I , w. 1. St. Testament, kś. Kohelet, 1, 8. W. B r o n i e w s k i , Warum, w . 1—2, w zbiorze: Drze­ wo rozpaczające. 7 2 7 3 74 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 1 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 83 9 4 9 5 9 8 9 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 1 0 3 1 0 4 1 0 5 1 0 6 1 0 7 1 0 8 1 0 9 1 1 0 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 4 T ,J. Korczak, M o d l i t w a niemocy, [ w : ] Sam na sam z Bogiem, Warszawa 1922, s. 21. W. Chlebnikow, Włamanie do wszechświata, Kra­ ków 1972, s. 101—107 (tłumaczyła A. Kamieńska). Porównaj: C. Levi-Strauss, Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 203—240. Barthes, op. cit., s. 279. A. Mickiewicz, Reduta Ordona, w . 39—40. W ikonografii chrześcijańskiej. Porównaj: E. Urech, DictżoTiTiaire des symboles Chretiens. Neuchatel 1972, s. 112. F. Karpiński, Bóg się rodzi, strofa I X , w . 1. Na przykład: Piotr Skarga na obrazie M a t e j k i , czy św. Jan K a p i s t r a n ze Staatsgalerie w Bambergu (XVI w.). W ikonografii chrześcijańskiej. Porównaj: L. Rćau, leonographie de l'art Chretien, Paris 1956, t. I I , cz. 1, s. 67. J. Słowacki, Ksiądz Marek, w . 202. i tenże, K o r d i a n , [ w : ] Dzieła, Wrocław 1949, t . V , s. 271. Na przykład w i z e r u n k i Otogara w rękopisie De laudibus Sanctae Crucis z początków I X w . (Wiedeń, Nationalbibliotek, Cod. 652, f. 1). A . Mickiewicz, Dziady cz. I I I , akt I , scena I , w. 235, 242, 245—246. J. S. Bystroń, Okręcanie się obrzędowe, „Lud" 1922, t. X X I , s. 20—23. Chodzi oczywiście o podobieństwo zewnętrzne, formalne. Porównaj: A. J. Greimas, Semantiąue structu­ ral, Paris 1966, s. 10—13, 30—41, 50—54 et passim. » Porównaj: WEP P W N , t. X I , Warszawa 1969, s. 174, k o l . 2. Porównaj: J. Piaget, Strukturalizm, Warszawa 1972. s. 108—129. P o r ó w n a j : Greimas, op. cit., s. 108—109. Na przykład: E. Leach, Levi-Strauss, Warszawa 1973, s. 37, 39, 54—60 et passim. 135 Porównaj: M . Ivic, Kierunki w lingwistyce, Wro­ cław 1966, s. 105, 120. op. cit., s. 119; por. też: s. 117—118. op. cit., s. 105; por. też: s. 122, 134. J. Keller, Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne w chrześcijaństwie, [ w : ] Zwyczaje, obrzędy i symbole rdigijne, Warszawa 1974, s. 420. Ivic, op. cit., s. 135. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warsza­ wa 1970, s. 368. Porównaj na przykład R. T o m i c k i , Słowiański mit kosmiczny, „Etnografia polska" 1976, t. X X , z. 1, s. 47— —97. Z. Benedyktowicz, O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, kul­ turą i symbolem, w d r u k u (s. 26 maszynopisu). L . Caroll, Przygody Alicji w Krainie Czarów, Warszawa 1972, s. 93. h i Porównaj: L . Stomma, Mit Alkmeny, [ w : ] „Etno­ grafia polska" 1976, t. X X , z. 1, s. 99—110. J. S. Wasilewski, Symbolika ruchu obrotowego i symbolicznej inwersji, [ w : ] „Etnografia polska" 1978, t. X X I I , z. 1, s. 81—107. Barthes, op. cit., s. 281; L e v i - S t r a u s s , A n t r o p o l o ­ gia..., s. 79—80; Piaget, op. cit., s. 174. 1 1 5 m 1 1 7 1 1 8 1 1 9 1 2 0 1 2 1 1 2 2 1 2 3 1 2 1 M 1 2 6 1 8 7 1 2 8 1 2 9 1 3 0 31 1 3 2 1 3 3 1 3 4 1 3 6 1 3 7 1 3 8 1 3 9 1 4 0 1 4 1 1 1 2 1 1 3 1 4 5 1 1 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3380bd84ec7260b71911ec970b5af57c.pdf c9484fc0ebe7c6724672eedc861fb2a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3520 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3298 Title A name given to the resource Magia dzisiaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.195-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma MAGIA DZISIAJ - ZASADY ANALIZY (Cz. II) Ziemia się mówi kręci, uczeń, Nie, ziemia się kręci, mówi nauczyciel. Góry się mówi uczeń, Nie, zielenią, góry mówi się zielenią, nauczyciel. Dwa razy mówi dwa jest cztery. uczeń Dwa razy dwa poprawia go Ponieważ jest cztery, nauczyciel nauczyciel wie Miroslav „ L o g i k a myślenia m i t y c z n e g o w y d a j e się n a m r ó w ­ n i e w y m a g a j ą c a co t a , n a której o p i e r a się m y ś l e n i e p o z y t y w n e , i w i s t o c i e m a ł o o d n i e j różna. A l b o w i e m różnica b i e r z e się n i e t y l e z jakości o p e r a c j i u m y s ł o ­ w y c h , i l e z c h a r a k t e r u r z e c z y , których dotyczą t e o p e ­ r a c j e " . I n n y m i s ł o w y : w myśleniu m i t y c z n y m i p o z y ­ t y w n y m działa, p r z y różnicy przesłanek, t a s a m a za­ sada d o b i e r a n i a d l a n i c h następstw, c z y l i w n i o s k o w a ­ nia. Wychodząc z takiego założenia można, p r z y b u ­ d o w i e m o d e l i najogólniejszych s t r u k t u r myślenia m i t y ­ cznego >, o d w o ł y w a ć się n i e j e d n o k r o t n i e do klasycz­ n e g o r a c h u n k u zdań. A n a l i z a s t r u k t u r a l n a u p o d a b n i a się w ó w c z a s do rzędu p r z e w a ż n i e s t o s u n k o w o p r o s t y c h zdań l o g i c z n y c h . Jest t o j e d n a k f i n a l n y j e j e t a p , n a którym f u n k c j e z d a n i o w e mogą już być prawdziwo­ ściowe. I n a c z e j p r z e d s t a w i a się s y t u a c j a n a p o z i o m i e badania k o n k r e t n y c h zbiorów znaków. N i e byłoby ono oczywiście zgoła m o ż l i w e bez znajomości powszech­ n y c h zasad p r z e j a w i a n i a się p r z e c i w s t a w i e ń b i n a r n y c h w s y s t e m i e k u l t u r y (które, w n a j w i ę k s z y m u p r o s z c z e n i u , sprowadzić można do zdań: jeśli A i В i ... n , t o — Л i — В i ... — i i , o r a z : jeśli A l u b В l u b ... n , t o — A l u b В l u b ... — n , g d z i e — oznaczać będzie opozycję l u b i n w e r s j ę ) , z a s a d n i c z e z n a c z e n i e m a w n i m j e d n a k treść zdań składowych. Poszczególne w y r a ż e n i a n i e mogą być t u w i ę c d o w o l n i e w y m i e n i a n e bez w p ł y w u n a p r a w d z i ­ wość w y n i k ó w . W y r a ż e n i a stanowią zaś n a t y m p o z i o ­ m i e a n a l i z y s u i g e n e r i s idee, których d e s y g n a t y dane są w m a t e r i a l e e m p i r y c z n y m . 2 wej desygnatami go i wschodniego. serii W y d a j e się, iż d l a uprzystępnienia t e g o n i e c o p r z y ciężkiego w y w o d u w a r t o już t e r a z o d w o ł a ć się d o p r z y ­ kładu. O t o n p . p o d c z a s badań n a R o z t o c z u Tomaszo­ w s k i m , w e wrześniu 1976 г., z a n o t o w a n e zostało w i e r z e ­ n i e , iż „ciężarna która poczuje pierwsze poruszenie się płodu z p r a w e j s t r o n y b r z u c h a l u b p a t r z y p r z y t y m n a południe a l b o wschód, będzie miała syna". M a m y t u do czynienia z n a j p r o s t s z y m szeregiem bez­ pośrednich a s o c j a c j i : p r a w a strona brzucha (wschód) — mężczyzna - spojrzenie na południe P o r ó w n u j ą c go z s z e r s z y m z b i o r e m roztoczańskich w i e ­ rzeń s t w i e r d z i m y bez t r u d u \ że „ p r a w a s t r o n a b r z u ­ c h a " zastępowana w n i c h b y w a często p r z e z n p . usły­ szenie z p r a w a odgłosu l u b p o j a w i e n i e się jakiegoś o b i e k t u , c h w y c e n i e p r a w ą ręką określonego p r z e d m i o t u etc. Jest w i ę c o n a d e s y g n a t e m ogólniejszej i d e i p r a ­ 1 s p o j r z e n i a n a południe l u b wschód symbolicznych kierunków: „Oczyszczamy" więc południowe­ nasz szereg do wyrażeń: prawa strona — kierunek południowy (wschodni) — męskie Ponieważ dowej 7 opozycjami tych wyrażeń są w kulturze l u ­ odpowiednio: lewa 3 5 strony. Podobnie są lepiej. Hołub strona — kierunek północny (zachodni) -•- żeńskie m o ż e m y z pewnością stwierdzić, że p o r u s z e n i e płodu z l e w e j s t r o n y łona, czy — w y m i e n n i e — posłyszenie p r z e z ciężarną k w i l e n i a n i e m o w l ę c i a o d z a c h o d u etc. z w i a s t o w a ć będą n a R o z t o c z u córkę. W i e r z e n i a zorga­ n i z o w a n e p r z e z tę regułę n i e ograniczają się p r z y t y m do d z i e d z i n y o d g a d y w a n i a płci p o t o m s t w a , lecz mogą w y s t ę p o w a ć w najróżniejszych f o r m a c h i k o n t e k s t a c h . I c h o d n a l e z i e n i e w t e r e n i e j e s t zaś t y l k o funkcją s t a ­ ranności i gruntowności badań . e T y l e w y n i k a z ogólnych zasad p r z e j a w i a n i a się o p o ­ zycji b i n a r n y c h . T y l e i t y l k o tyle. N i e m a m y więc p r a w a , bez w y c z e r p u j ą c e g o u z a s a d n i e n i a t a k i e j o p e r a ­ cji materiałem e m p i r y c z n y m , wymienić któregokolwiek z w y s t ę p u j ą c y c h w szeregu w y r a ż e ń n a i n n e . N i e w o l ­ no n a m r ó w n i e ż u n i w e r s a l i z o w a ć w y o d r ę b n i o n y c h sze­ r e g ó w a s o c j a c y j n y c h . M o d e l e ogólne są wszakże p r a ­ w d z i w o ś c i o w e — i c h p r a w d z i w o ś ć l u b fałszywość z a ­ leży w y ł ą c z n i e o d p r a w d z i w o ś c i l u b fałszywości zdań składowych, n i e zależy n a t o m i a s t o d i c h treści. N i e mogą w i ę c o n e uzasadniać, i n i e uzasadniają p r a w d z i ­ wości j a k i e g o k o l w i e k z g r u p o w a n i a k o n k r e t n y c h w y r a ­ żeń. S z e r e g i : p r a w a — wschód — południe — męskie i o d p o w i a d a j ą c y m u : l e w a — zachód — północ — ż e ń ­ skie są w i ę c r ó w n i e u p r a w n i o n e , j a k każda i n n a , z a ­ chowująca dyscyplinę p r z e c i w s t a w i e ń , k o n f i g u r a c j a t y c h 1 t a k np. przy g r u p o w a n i u wyrażeń: p r a w a — l e w a , męskie — żeńskie, wschód -— zachód, m a m y cztery teoretyczne możliwości: 1. p r a w a — żeńskie — zachód i l e w a — męskie wyrażeń. — wschód 2. p r a w a i lewa — męskie — żeńskie — wschód — zachód 3. p r a w a — męskie — zachód i lewa — żeńskie — wschód 4. p r a w a — męskie — wschód i lewa — żeńskie — zachód 195 �Istnieje wszelkie prawdopodobieństwo, możliwości uległa rze g r u p y e t n i c z n e j , stając jakiejś społecznej iż każda obiektywizacji sic. d l a n i e j zująca. Już pobieżny przegląd p r z y p u s z c z e n i e dza. Układ Muktele, 1. o d n a j d u j e m y Mora więc w obowią­ wierzeniach i i n n y c h mieszkańców gór po g r a n i c e Czadu europejskimi , 1 2 11 Fulbe od wybrzeży , 4. z w i ą z a n y ale 13 Jak widać najmniej do metoda ciągów l u się w wyrażeń także u aż indo- n i e upoważnia procesie lub ich by­ interpretacji poszczególnych d e s y g n a t ó w zaczerpniętych z k u l t u r różnych e p o k i g r u p . Jeśli n a w e t na poziomie myślenia mitycznego zujących światopoglądy to ich pomylenie cznego gdzie myja... można akurat pomieszanie gach — do gdzie jednak niektóre — I jest w zdawać ludności empiry­ Gdzie gdzie Koło­ zapewne, takie praktyce sobie pra­ sprawę, wyrażeń i na terenie rytuały organi­ obojętne, błędów. Kamerun, a kombinacji znajdziemy są materiału rażących mało modeli wyrażeń Hucuła zapytać. pojęć odmienności i wyjaśnianiu oczywiście Warto asocjacji równując Krym syntetycznych korelacji Mofu musi Rzym, zasadnicze różnice przy prowadzić wdopodobne. budowy w Polski katolickiej że szere­ np. po­ i pra­ wosławnej. P r z y o k a z j i j e d n a jeszcze r e f l e k s j a . W y s t ę p o w a n i e wszelkich możliwych k o m b i n a c j i t y c h samych wyra­ żeń u k a z u j e d o b i t n i e j a k b e z p ł o d n y m zajęciem jest w y s z u k i w a n i e k o s m i c z n y c h , czy f i z j o l o g i c z n y c h uzasad­ nień d l a p o j e d y n c z y c h z n i c h . Iluż t y m c z a s e m etno­ logów (a d o d y s k u s j i w ł ą c z y ł się i C e s a r e L o m b r o so ) poświęciło się, w z a j e m n i e sobie zresztą przecząc, próbom a n a t o m i c z n y c h wytłumaczeń f a w o r y z o w a n i a , a w i ę c łączenia z m ę s k i m p r a w e j ręki. C i e k a w e , p o ­ d o b n y m ciągotom n i e potrafią się n i e k i e d y oprzeć r ó w ­ nież i strukturaliści. I t a k n p . J e r z y S ł a w o m i r W a ­ s i l e w s k i uznający skądinąd zamienność s y m b o l i k i k i e ­ r u n k ó w świata, l e w e j i p r a w e j s t r o n y , s t w i e r d z a n i e ­ s p o d z i e w a n i e w Podróżach do piekieł, iż r u c h w p r a ­ w o (prawoskrętny) „wyznacza s w y m i o b r o t a m i Niebo, ten w i e l k i zegar archaicznego o b s e r w a t o r a . R u c h zgo­ d n y ze słońcem — a z a r a z e m z ruchem Księżyca i g w i a z d , a w i ę c m i e r n i k ó w czasu, r y t m u d n i a i n o c y , u p ł y w u t y g o d n i , miesięcy i pór r o k u — t a k i r u c h służy w obrzędach p o s u w a n i u b i e g u r z e c z y w przyszłość, j e s t sposobem magicznego zaprogramowania rozwoju, gdy zaś r u c h p o d słońce ó w czas i dziejący się w n i m r o z w ó j z a t r z y m u j e . W e d ł u g J e r z e g o S. W a s i l e w s k i e g o z e s t a w i e n i e : r u c h w p r a w o — przyszłość (postęp) z o ­ stało „archaicznemu o b s e r w a t o r o w i " n i e j a k o d a n e . Z a ­ k o d o w a n e w k o s m o s i e musiało odcisnąć n i e z a t a r t e p i ę ­ t n o n a s y s t e m a c h k u l t u r . O k r e ś l e n i e „ruch za słon­ kiem" n i e j e s t w i ę c wtórną racjonalizacją dobranego d o w o l n i e w y r a ż e n i a (jego d e s y g n a t e m ) , lecz w s k a z a n i e m n a p r a w d z i w e źródło a s o c j a c j i . Jeżeli t a k , t o k o r e l a ­ cje: 1 5 16 1 7 1 8 1 0 w p r a w o — w przyszłość i w l e w o — w przeszłość obowiązywać w i n n y w e w s z y s t k i c h k u l t u r a c h półkuli p ó ł n o c n e j , zaś n a półkuli p o ł u d n i o w e j (a co zrobić zs strefą r ó w n i k o w ą ? ) — o d w r o t n i e : w lewo — przyszłość i w p r a w o - - przeszłość. Tymczasem u M o f u (10—11° szerokości geograficznej p ó ł n o c n e j ) r u c h w l e w o łączony j e s t , jak. n a złość, z przyszłością i postępem, r u c h w p r a w o z przeszło­ ścią. N a t o m i a s t u M a o r y s ó w z N o w e j Z e l a n d i i ( 3 4 — 4 3 szerokości geograficznej południowej) odnajdujemy z w i ą z k i : w p r a w o — przyszłość i o d p o w i e d n i o : w l e w o J 196 przeszłość. Przykłady te można mnożyć. Również aborygeni australijscy (11—38° szer. p ł d ) , niektóro grupy B a n t u ( 1 - 4° szer płd.), mieszkańcy w y s p y B a ­ li (8—9° szer. płd.), j a k i cały krąg k u l t u r y p r a ­ wosławnej n i e zechciały podporządkować się „ko­ s m i c z n y m nieuchronnościom". Z k o l e i u I n d i a n A t a pasków, d o których j a k o A p a c z zaliczał się i s a m W i n n e t o u , o p o z y c j a — w p r a w o : w l e w o w y d a j e się m i e ć zupełnie m a r g i n a l n e z n a c z e n i e . Stwierdzenie Ferdy­ n a n d a de S a u s s u r e ' a o d w o i s t y m c h a r a k t e r z e z n a k u , który jest z j e d n e j s t r o n y ( o b i e k t y w i z a c j a społeczna) obowiązujący, a l e z d r u g i e j ( d o b ó r ! ! ! ) d o w o l n y znaj­ duje więc j e d n a k swoje potwierdzenie. Jego k o n s e ­ k w e n c j ą m u s i zaś być k a t e g o r y c z n e o d r z u c e n i e w t ó r ­ n y c h r a c j o n a l i z a c j i związków między znaczonym a z n a ­ k i e m , czyli t a k zwanych „motywacji a u t e n t y c z n y c h " , których u w z g l ę d n i a n i e postulował był K a z i m i e r z M o ­ szyński. W s z e l k i e zaś s z u k a n i e złotego środka m i ę d z y j e g o propozycją i s t r u k t u r a l i z m e m p r o w a d z i ć m u s i d o rozstrzygnięć a r b i t r a l n y c h l u b s p r o w a d z e n i a dociekań do bezpłodnych, p o z y t y w i s t y c z n y c h d y l e m a t ó w słuszno­ ści a l b o niesłuszności poszczególnych m i t e m ó w . 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 Maory­ etc. 1 4 strukturalna posługiwania zestawieniami go w Mugwe , Atlantyku, jest z k u l t u r a m i odnajdujemy sów , północnych B a n t u ( M e r u ) Mofu, Mandara 9 grup tych kultu­ to p o t w i e r ­ p ó ł n o c n y m K a m e r u n i e , układ 2. u k e n i j s k i c h 3. u w s z e l k i c h z w 2 5 2 0 Z a g a d n i e n i e t o j e s t d l a nas o t y l e i s t o t n e , że co u W a s i l e w s k i e g o , p r z e j m u j ą c e g o ludową m o t y w a c j ę „za słonkiem" jest lapsusem wyjątkowym, i n n y m s t r u k t u r a l i s t o m z d a r z a się n i e s t e t y dość często. T a k i e zaś potknię­ cia zaciemniają s k u t e c z n i e , będące bez mała p u n k t e m ciężkości a n a l i z s t r u k t u r a l n y c h , reguły przejścia o d d e s y ­ g n a t ó w d o pojęć j e denotujących, c z y l i do „ i d e i - w y r a żeń". T y m c z a s e m w a n a l i z o w a n y c h materiałach n a d e r r z a d k o s t y k a m y się z p r z y p a d k a m i t a k p r o s t y m i i j e ­ d n o z n a c z n y m i , j a k roztoczańskie w r ó ż e n i e o płci d z i e ­ c k a . Z n a c z n i e częściej pojęcie denotujące j e s t o w i e l e t r u d n i e j s z e d o w y ł o w i e n i a z gąszczu przekręconych l u b będących już j e g o o d l e g ł y m i e c h a m i desygnatów. I z n ó w w a r t o o d w o ł a ć się d o k o n k r e t u . „Deszczyk pada słońce świeci, c z a r o w n i c a masło kleci". Powiedzonko to zanotowane w e wszystkich nie­ mal regionach P o l s k i i znajdujące s w o j e o d p o w i e d n i ­ k i w całej E u r o p i e , składa się z d w ó c h m i t e m ó w : )., słońca świecącego jednocześnie z p a d a j ą c y m d e s z c z e m i 2. c z a r o w n i c y w y r a b i a j ą c e j masło. D r u g i z t y c h w ą t ­ k ó w , p o w s z e c h n y w f o l k l o r z e e u r o p e j s k i m , skąd ( n i e ­ kiedy zapewne via instruktarze i n k w i z y t o r s k i e ) t r a ­ fił d o a k t ó w oskarżeń w p r o c e s a c h o c z a r y X V I — X V I I I w. m a w p o l s k i e j t r a d y c j i l u d o w e j szczególnie w i e l e o d m i a n . W d w ó c h t y l k o t o m a c h Ludu... cytuje Oskar Kolberg około s t u w i e r z e ń świadczących o ścisłym związku c z a r o w n i c z nabiałem, p r z y c z y m najczęściej powtarzają się t u m o t y w y ciot wytwarzających m o n ­ s t r u a l n e ilości masła, o r a z pozyskujących s u r o w i e c d o jego w y r o b u poprzez a. p o d b i e r a n i e m l e k a o d k r ó w sąsiadów i b. d o j e n i e p r z e d m i o t ó w m a r t w y c h ( k i j ó w , u z d , mioteł i t p . ) . W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u m a m y do c z y n i e n i a z . j a s k r a w y m p a r a d o k s e m — o t o p o k a r m nowonarodzonego, pokarm życia, substancja jawnie związana z płodnością i kreacją otrzymywana jest z o b i e k t u n i e m o g ą c e g o żyć a n i d a w a ć ż y c i a . Jest to więc mleko zaprzeczające swojej najistotniejszej f u n k c j i , m l e k o o d e r w a n e o d d z i e d z i n y płodności — m l e ­ k o n i e m l e k o . I n a c z e j w p r z y p a d k u a. P o c h o d z e n i e m l e k a j e s t t u półnaturalne; n a odległość, p r z y w y k o ­ rzystaniu wiedzy tajemnej etc. c z a r o w n i c e okradają j e d n a k n a t u r a l n y c h producentów m l e k a — k r o w y . Wsze­ lako n i e zawsze jest to możliwe. Zapisane d w u k r o t n i e na R o z t o c z u i w Chełmskim r e m e d i u m na czary n a k a z u j e w p r o w a d z e n i e d o zagrożonej o b o r y p a r o d n i o ­ w e g o c i e l a k a . „Ciota n i e będzie wiedziała, która z k r ó w j e s t karmiąca i n a w s z e l k i w y p a d e k m l e k a żadnej n i e r u s z y " . M l e k o k r ó w c i e l n y c h ( c z y l i m l e k o realizujące 2 7 2 8 2 9 30 3 1 3 2 3 3 3 4 3 0 3 5 �swe właściwe f u n k c j e , m l e k o — m l e k o ) rownicy stuje niedostępne, ona n a t o m i a s t mowione ją relacjach rysować zresztą resowań mleku wydzielanym już pełniącym t a k oto w i we j e s t w i ę c d l a cza­ l u b bezużyteczne. po okresie p o t o m s t w a , m l e k u znów bezcelowym, powoli w przeżuwacze wykarmienia I szkodliwe tylko wszystkich niejako : mleko konsekwencja. udo­ potrzebnym drugorzędne czarownica pewna przez Gu­ do zbędnym, funkcje... zaczyna Odnaleźć i n n y c h dziedzinach się można zainte­ czarownic. W e ź m y choćby i c h k o l e k c j o n e r s k i e zainteresowania falliczne. „Tych członków w s t y d l i w y c h podczas w l i c z ­ b i e n i e m a ł e j , to j e s t dwadzieścia abo trzydzieści, r a ­ z e m w g n i a z d o ptaszę a b o też skrzynię jaką zamykają, a t e j a k o b y ż y w e pomykają się d o j e d z e n i a o w s a a b o inszej zobi..." — stwierdza, zgodnie z niektórymi w i e r z e n i a m i l u d o w y m i , Malleus maleficarum. A prze­ cież t e same c z a r o w n i c e - f a l l o f i l k i o d s t r a s z a skutecznie m . i n . w ł a ś n i e u k a z a n i e i m przez mężczyznę nagiego prącia ( n a j l e p i e j w s t a n i e e r e k c j i ) l u b j e g o s y m b o ­ lów, j a k t z w . „ f i g a " , czy w y s u n i ę t y z u s t j ę z y k . 7.a p i e r w s z y m r a z e m c h o d z i j e d n a k o prącie samo w sobie i d l a s i e b i e żyjące ( t a k , żyjące — toż o p y c h a się o w s e m ) , o d e r w a n e ( w przenośni i d o s ł o w n i e ) o d s w e ­ go s a m c z e g o właściciela, n i e m o g ą c e w i ę c służyć do w ł a ś c i w y c h — p r o k r e a c y j n y c h celów. Z a d r u g i m — 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 , 2 0 prącie n a s w o i m m i e j s c u , pozostające t a k d o b i t n y m z n a k i e m jurności i p ł o d n o ś c i , a w i ę c życia, że j e d n o ­ znaczne n a w e t w s w o i c h n a m i a s t k a c h . 43 Podobnie i ze s t o s u n k a m i s e k s u a l n y m i c z a r o w n i c z diabłami. U c z e n i i n k w i z y t o r z y r o z w a ż a l i niezwykle d r o b i a z g o w o p r o b l e m , j a k i czy m o ż e diabeł zapłodnić czarownicę . Tymczasem jest to d y l e m a t najzupełniej o b c y k u l t u r z e l u d o w e j . „ I t e m fassa, isz m i się kazał maczać za t e n członek męski i w i d z i a ł a m n a s i e n i e n a ręku s w y c h " , „ciota t o d l a diabła m a z a w s z e tylną p i w n i c ę . . . " . S p o t y k a m y też o p i s y u p r a w i a n y c h p r z e / ludowe czarownice p r a k t y k sodomicznych (diabeł-kozioł), a l g o l a g n i c z n y c h , k o p r o l a g n i c z n y c h , a n a w e t k o p r o f a g i c z n y c h ( s a b a t o w e p r z y s m a k i n i e zawsze d o p i e r o n a d r a n e m zmieniają się w k a ł ) . Z a w s z e są to j e d n a k p r a k t y k i w y n a t u r z o n e — spółkowania z góry u n i e m o ­ ż l i w i a j ą c e zapłodnienie, k o p u l a c j e n i e k o p u l a c j e . Można b y sądzić, że c h o d z i t u p o p r o s t u o w y w o ł a n i e z g r o ­ zy, podepatowanie opinii, ukazanie całej sprośności 44 4 5 4e 1 b e z w s t y d u c z a r o w n i c . Jeśli t a k — c z e m u pominięta została c a ł k o w i c i e , otwierająca w t y m w z g l ę d z i e n i e ­ ograniczone m o ż l i w o ś c i , sfera t e c h n i k i f i g u r seksual­ n y c h ? — Wyraźnie n i e chodzi o potęgowanie e f e k t u nieprzyzwoitości l u b grzeszności, lecz w ł a ś n i e p o d k r e ­ ślenie bezskuteczności, bezfunkcyjności — mediacyjnego charakteru zjawiska. 4 7 Można b y o c z y w i ś c i e mnożyć p r z y k ł a d y poddając a n a l i z i e n p . czasoprzestrzeń działania c z a r o w n i c . Z a ­ g a d n i e n i e t o j e s t już j e d n a k z j e d n e j s t r o n y częściowo o m ó w i o n e , z d r u g i e j — n i e wniosłoby w i e l e n o w e g o do p r z e w o d u . O g r a n i c z m y się w i ę c d o p o d s u m o w a n i a elementów dotychczas z a s y g n a l i z o w a n y c h : J a k w i d a ć sferą działania c z a r o w n i c są p r z e d e wszy­ s t k i m (o i l e n i e w y ł ą c z n i e ) z j a w i s k a t y p u mediacyj­ n e g o . D e s y g n a t a m i o w e j mediacyjności są i t e d z i w a ­ czne f a l l u s y - o w s o j a d y i podbierane przez czarownice m l e k o i t y p i c h a k t y w n o ś c i s e k s u a l n e j . Zresztą, się­ gając g ł ę b i e j , d o t e j d z i e d z i n y z a l i c z a się r ó w n i e ż czas płodności-narodzin (przejścia o d nie-życia d o ż y c i a ) , j a k i — z pewnego mitycznego p u n k t u w i d z e n i a — s a m a kobiecość ( t u też w i n n i b y h i s t o r y c y szukać p r z y ­ c z y n z f e m i n i z o w a n i a świata c z a r o w n i c , m i a s t o d w o ł y ­ wać się d o n i c n i e m ó w i ą c e g o „ m i z o g y n i z m u średnio­ wiecznego" i teologii ). 4 8 4 5 5 0 5 1 M o d e l o w a n i e o b r a z u c z a r o w n i c y polega więc w k u l ­ t u r z e l u d o w e j n a mnożeniu, k o m b i n o w a n i u i p o t ę g o ­ w a n i u e l e m e n t ó w m e d i a c y j n y c h . O m a w i a n y ciąg: k o ­ b i e t a (1), kradnąca m l e k o n i e dość, że z s a m e j swej i s t o t y z w i ą z a n e z p r z e j ś c i o w y m o k r e s e m płodności-na­ r o d z i n (2), t o jeszcze s p e c y f i c z n e g o , wynaturzonego r o ­ d z a j u (3)... j e s t tego w y m o w n y m ś w i a d e c t w e m . Z m l e ­ k a t.ego w y r a b i a c i o t a masło. W w i e r z e n i a c h c e l t y c k i c h i germańskich j e s t masło przede w s z y s t k i m p o k a r m e m demonów powstałych z d u s z z m a r ł y c h , a w i ę c i s t o t , których m e d i a c y j n y c h a ­ r a k t e r został już w y c z e r p u j ą c o u d o w o d n i o n y . Poje­ d y n c z e w z m i a n k i poświadczają p o d o b n e z n a c z e n i e m a ­ sła i n a S ł o w i a ń s z c z y ź n i e (nie znam niestety a n i j e d n e j p r a c y z t e g o t e r e n u , która o m a w i a ł a b y szerzej s y m b o l i k ę p r z e t w o r z o n e g o m l e k a ) . P o j a w i a się t u także postać śpiącej k r ó l e w n y w „ d o m k u z m a s ł a " . K r ó l e • w n a o w a n i e u c i n a sobie b y n a j m n i e j popołudniowej d r z e m k i , określenie „śpiąca" j e s t w l e g e n d z i e e u f e m i ­ z m e m stanu swoistej h i b e r n a c j i : n i t o życia, n i t o śmierci, d z i a n i a się z a t r z y m a n e g o . T r u d n o oprzeć się w r a ż e n i u , że dobór s i e d z i b y podkreślać m a t e n w ł a ­ śnie c h a r a k t e r e g z y s t e n c j i b o h a t e r k i . T o ż s k o n s t r u o w a n y j e s t t e n d o m e k z s y m b o l u życia w f o r m i e z b i t e j i u s t a łej, d y n a m i c z n e g o w s t a n i e s t a t y c z n y m , a l b o — l u d o ­ w y n a r r a t o r tego n i e p r e c y z u j e — z p r z e t w o r z o n e j w stan przejściowy (dopiero „ w ś r ó d pocałunków ognia" r e a l i z u j e się c e l masła — t w i e r d z i Rig Veda ) ma­ t e r i i już n a w s t ę p i e p o d e j r z a n e j , c z y l i krótko m ó w i ą c z m l e k a nie mleka, w f o r m i e n i e formie... 5 2 5 3 54 55 W y j a ś n i a się w i ę c o s t a t e c z n i e p r o d u k c y j n a t a j e m n i ­ ca c z a r o w n i c — t y c h bezużytecznych p r z o d o w n i c p r a c y wywożących swoje w y t w o r y do lasu, na z m a r n o w a ­ nie i p o w r a c a j ą c y c h z n ó w w y t r w a l e w maślany k i e ­ rat. A nie zapominajmy przy t y m o meteorologii. Toż 5 6 (P—P) sfera działania mleko nie tomstwa czarownic b. sfera braku pokarmem po­ prącie n i e będące narządem k o p u ­ lacyjnym k o p u l a c j a n i e związana z prokreacją ( u n i e m o ż l i w i a j ąca p r o k r e a c j ę ) mleko — pokarm brak (niemożności) potomstwa (laktacji) działania prącie — narząd kopulacyjny b r a k prącia l u b prącie m a r t w e brak kopulacji czarownic będące kopulacja dla prokreacji mleka (asceza, c e l i b a t , dziewictwo) 397 i �I w i n f o r m a c j i o p o g o d z i e z a w a r t a była — j a k się o k a ­ z u j e — k a p i t a l n a w s k a z ó w k a . „Deszczyk p a d a słońcu świeci, c z a r o w n i c a masło k l e c i " . — T a k o t o n i e w i n n a r y m o w a n k a p o c z y n a n a m się j a w i ć j a k o p r o s t a a l e i w y c z e r p u j ą c a d e f i n i c j a s a m e j , zasadzającej się n a m e ­ d i a c y j n y m c h a r a k t e r z e z j a w i s k w c h o d z ą c y c h z nią w związki, i d e i czarowniczości, której k l e c e n i e masła i spe­ c y f i c z n a a u r a są d e s y g n a t a m i . Definicja o w a s t a j e się p r o s t a i o c z y w i s t a wtedy i t y l k o w t e d y , k i e d y o d c z y t y w a ć ją b ę d z i e m y w j ę z y ­ k u , w k t ó r y m została sformułowana — j ę z y k u mitu. I n t e r p r e t o w a n a i n a c z e j ( w j ę z y k u sobie o b c y m ) p o z o ­ stanie natomiast bezsensownym bełkotem, r y m o w a n y m p l e - p l e , l u b w n a j l e p s z y m w y p a d k u materią d o m n i e j czy bardziej zamierzonego d o w c i p u podobnego tuwim o w y m tłumaczeniom p r z y s ł ó w łacińskich ( j a k n p : occasio f a c i t f u r e m = o k a z j a , t r a f i a się f a c e t z furą). G w o l i łopatologii posłużmy się o b s z e r n i e j s z y m przy­ kładem. O t o f r a g m e n t z „ M o c h n a c k i e g o " J a n a L e c h o ­ nia: „...Ostrogą Szaleje, spiął krzyczy melodię, w a basie, akompaniament rośnie w straszny za­ męt — K u s a l i b a g n e t a m i już m i e r z y , już b l i s k o — I t o n jeden uparcie wybija — nazwisko!!!..." Sens t y c h w e r s ó w w y d a j e się k l a r o w n y k a ż d e m u j a k o tako wykształconemu P o l a k o w i (JTWP) d o c i e r a doń w sposób n i e l e d w i e a u t o m a t y c z n y , p o d ­ ś w i a d o m y . A przecież w rzeczywistości m o ż e j e o n zrozumieć d o p i e r o p o złamaniu d w ó c h s z y f r ó w — z d e k o d o w a n i u j ę z y k ó w h i s t o r i i i p o e z j i . B y t e g o dokonać m u s i z j e d n e j s t r o n y w i e d z i e ć : 1. iż o p i s a n y r e c i t a l miał m i e j s c e w 1832 n a obczyźnie ( M e t z ) , 2. co d o k o ­ nało się w P o l s c e w l a t a c h 1 8 3 0 — 3 1 , 3. k i m b y ł M a u ­ r y c y M o c h n a c k i , 4. co s y m b o l i z o w a ł o d l a c z ł o n k ó w T o ­ warzystwa Patriotycznego i większości i m w s p ó ł c z e ­ s n y c h i m i ę N a p o l e o n a , etc..,; z d r u g i e j znać p o d s t a ­ w o w e przynajmniej kategorie stylistyki poetyckiej, jak choćby a l e g o r i a (toż n i e o k o n c e r t c h o d z i ) , m e t a f o r a etc... W i e d z a J T W P wszystkie te elementy obejmuje. Więcej — jest o n po prostu przyzwyczajony do myśle­ nia zarówno językiem r o m a n t y c z n e j t r a d y c j i n a r o d o w e j , j a k i p o e z j i . Stąd p ł y n n y , i n s t y n k t o w n y odbiór „ s z y ­ frów" L e c h o n i a . P o s t a w m y j e d n a k n a jego m i e j s c u Po­ l a k a niedokształconego l u b z j a k i c h k o l w i e k i n n y c h p o ­ w o d ó w zupełnie n i e r o z u m i e j ą c e g o użytych kodów ( P N R K ) , a u z y s k a m y zgoła i n n y e f e k t . N i e tylko ideowo-znaczeniowa strona wiersza pozostanie d l a n i e g o niezrozumiała (skąd t e b a g n e t y ? co za n a z w i ­ sko?), a l e t e k s t r ó w n i e ż f r a z e o l o g i c z n i e w y d a się m u b e ł k o t l i w y , b o czyż można kłuć d ź w i ę k i s z p i k u l c e m ? . . . Z a p e w n e — j e s t t o s y t u a c j a s t o s u n k o w o mało p r a w d o ­ p o d o b n a . R u d y m e n t a j ę z y k a p o e t y c k i e g o s e r w o w a n e są w s z a k ż e już w p i e r w s z y c h k l a s a c h szkół p o d s t a w o w y c h . G d y j e d n a k chodzi o język m a g i i — język mitu... 5 7 Oto j a k interpretuje B o h d a n B a r a n o w s k i powsze­ c h n e n i e t y l k o pośród l u d u p o l s k i e g o przeświadczenie, iż w p e w n y c h okolicznościach w z w i e r c i a d l e p o j a w i a ć się m o ż e d i a b e ł : „ N i e należało spoglądać wieczorem l u b nocą w z w i e r c i a d ł o , b o można t a m było zobaczyć odbicie d i a b e l s k i e j postaci. O tego r o d z a j u w y p a d k a c h , j a k o b y a u t e n t y c z n y c h , które m i a ł y m i e j s c e jeszcze w końcu X I X w . , w s p o m i n a l i m i niektórzy i n f o r m a t o r z y . Bez w i ę k s z e g o t r u d u można sobie w y o b r a z i ć , że z a b o ­ b o n n a k o b i e t a przeglądająca się p r z y słabym świetle ł u c z y w a l u b ś w i e c y w n i e n a j l e p s z y m l u s t r z e , które n a ­ w e t p r z y d o b r y m oświetleniu n i e z b y t o s t r o odbijało o t r z y m y w a n y o b r a z , w i d z i a ł a jakieś n i e w y r a ź n e kon­ t u r y , które w j e j o c z a c h p r z y b i e r a ł y kształt d i a b e l s k i " '\ W a r t o zatrzymać się n a c h w i l ę p r z y t y m bez m a l a 5 8 ъ 198 podręcznikowym przykładzie r o z u m o w a n i a P N R K . Na w s t ę p i e o d r z u c o n a w n i m zostaje m o ż l i w o ś ć i s t n i e n i a j a k i e g o k o l w i e k systemu (języka), który byłby d l a P N R K niezrozumiały, a którego w e w n ę t r z n a l o g i k a u s p r a w i e ­ d l i w i a ł a b y o b r a z diabła w z w i e r c i a d l e . T a k j a k n i e można spinać ostrogą m e l o d i i , t a k s a m o i „ z ł y " n i e m a p r a w a p o j a w i a ć się w l u s t r z e . S k o r o j e d n a k b z d u r y t a k i e są p r z e z i n f o r m a t o r ó w u p a r c i e podtrzymywane, oznacza t o p o p r o s t u , że są g ł u p i („zabobonna k o b i e t a ' ) i cierpią n a z w i d y - o m a m y ( „ k o n t u r y w j e j o c z a c h p r z y ­ bierały kształt d i a b e l s k i " ) . Są w p r a w d z i e p e w n e oko­ liczności łagodzące — zły sprzęt ( „ n i e n a j l e p s z e l u ­ s t r o " ) i słabe o ś w i e t l e n i e ( „ ł u c z y w o l u b ś w i e c a " ) , j e ­ dnakże w g r u n c i e r z e c z y n i e m a d l a P N R K w i ę k s z e j różnicy p o m i ę d z y chłopem w i d u j ą c y m w l u s t r z e d i a b l a , a poczytującym się za R a m z e s a W i e l k i e g o . C h a r a k t e r y ­ s t y c z n e j e s t p r z y t y m , że o i l e n a początku w y w o d u występują u P N R K „ i n f o r m a t o r z y " (a w i ę c mężczyźni l u b mężczyźni i k o b i e t y ) , t o w kontekście „zabobonności" m a m y już d o c z y n i e n i a z kobietą. N i b y d r o ­ biazg, a l e zaprzeczyć t r u d n o , iż „głupia b a b a " b r z m i bardziej przekonywująco niż „ g ł u p i m ę ż c z y z n a " ( n i e w s p o m i n a j ą c o „ g ł u p i m c h ł o p i e " , który m i a ł b y n i e o d ­ powiednie zabarwienie klasowe). Dla nie rozumieją­ cego i n i e uznającego k o n t e k s t u P N R K obojętne j e s t r ó w n i e ż , czy a k o m p a n i a m e n t m i e r z y k u s a l i b a g n e t a m i (Pułk C z w a r t y , ulice Saragossy), czy z n a g a n a . Cóż w i ę c d z i w n e g o , że n i e t y l k o w y s u w a o n s u g e s t i e s p r z e ­ czne ze źródłami (diabeł p o k a z y w a ć się m a w l u s t r z e także i w p e ł n y m ś w i e t l e p o ł u d n i a ) a l e i b e z t r o s k o w y p a c z a samą treść w i e r z e n i a . Otóż w b o g a t y c h m a ­ teriałach zebranych przez Eike Haberlanda , Gezę R o h e i m a , czy e t n o g r a f ó w p o l s k i c h między l i c z n y m i z a p i s a m i ś w i a d e c t w o b i e s a c h p o j a w i a j ą c y c h się w l u ­ s t r a c h n i e sposób znaleźć a n i j e d n eg o m ó w i ą c e g o o „odbiciu d i a b e l s k i e j p o s t a c i " . T y m c z a s e m w pier­ w s z y m p r z y p a d k u m a m y d o c z y n i e n i a z postacią p r z e ­ bywającą w e w n ą t r z z w i e r c i a d ł a , w d r u g i m — na zewnątrz ( w lustrze widać t y l k o j e j o d b i c i e ) . Różni­ ca n i e w i e l k a ? — O t , t a k a w ł a ś n i e j a k między b a g n e ­ tem i naganem. e 0 e l 6 2 Język m a g i i ( m i t u ) m i ę d z y k o n f e r e n c y j n e się n i e l i ­ czy, a i w szkołach ( m o ż e s z k o d a ? ) j e s t p o m i j a n y . Z d e k o d o w a n i e sformułowanego w n i m z d a n i a : „ w zwier­ c i a d l e p o j a w i a się d i a b e ł " nasunąć w i ę c m u s i szereg skojarzeń, j a k п. p . : 1. z w i e r c i a d ł o z z a k r y s t i i kościoła p a r a f i a l n e g o w W ę g r o w i e (diec. s i e d l e c k a ) z n a p i s e m n a r a m i e : „ L u s e r a t hoc s p e c u l o m a g i c a s T w a r d o v i u s a r t e s . L u s u s at iste, D e i versus i n o b s e q u i u m e s t " ( T w a r d o w s k i p o k a ­ zywał w t y m zwierciadle s z t u k i czarnoksięskie. A l e s z t u k i te godził z czcią B o g a ) ; 6 3 2. k a t o p t r o m a n c j a , c z y l i w r ó ż e n i e ze zwierciadła rozpowszechnione z a r ó w n o wśród e l i t , j a k i l u d u ; 0 J 6 5 3. p o p u l a r n y w ą t e k baśniowy ( m . i n . : Gęsta R o m a n o r u m , Baśnie z tysiąca i j e d n e j n o c y ) oglądania w lustrze l u d z i d a w n o zmarłych l u b przebywających w odległych k r a i n a c h ; 4. m o t y w d o s t r z e g a n i a w z w i e r c i a d l e śmierci l u b diabła, p o w t a r z a j ą c y się m . i n . w i k o n o g r a f i i T a ń c ó w Śmierci ; 6 6 5. d z i w n y z w y c z a j rzeźbienia cznej) s t r o n y zwierciadła; odwrotnej (niewido­ 6. c z a r o d z i e j s k i e l u s t r o z K r ó l o w e j Śniegu H a n s a C h r i s t i a n a A n d e r s e n a , w k t ó r y m „najpiękniejsze kraj­ o b r a z y w y g l ą d a ł y j a k g o t o w a n y s z p i n a k , najpiękniejsi l u d z i e b y l i s z k a r a d n i a l b o s t a l i n a g ł o w a c h . . . " , zaś potłuczone k a w a ł k i tegoż z w i e r c i a d ł a „ g d y w p a d ł y k o ­ muś d o o k a t k w i ł y w n i m i w t e d y c z ł o w i e k t e n w i ­ dział w s z y s t k o n a o d w r ó t " ; 67 38 �7. A l i c j ę , która n i e j e d n o o d k r y ł a p o d r u g i e j s t r o ­ n i e l u s t r a . „Już w następnej c h w i l e c z c e A l i c j a była 1)0 d r u g i e j s t r o n i e L u s t r a i zeskoczyła l e k k o d o L u s t r z a ­ nego p o k o j u . (...) O c h , cóż t o będzie za u c i e c h a , k i e d y zobaczą m n i e t u w L u s t r z e i n i e będą m o g l i się d o m n i e d o s t a ć ! " " ... „ N a stole w pobliżu A l i c j i leżała książka, w i ę c p r z e w r ó c i ł a k i l k a k a r t e k , żeby znaleź.ć jakiś f r a g m e n t nadający się d o o d c z y t a n i a . — ... B o w s z y s t k o t o n a p i s a n o w języku, którego n i e z n a m powiedziała do siebie. A b r z m i a ł o t o t a k : strują zasadę, i d e ę o d w r ó c o n e g o , l u s t r z a n e g o porządku. O d n a j d u j e m y t u z a b i e g b l i s k i poniekąd p r o c e s o w i m e taforyzacji : - 7 C 6 ьХйл&ра fc-j£isB3*e a s M E T A F O R A melodia spięta ostrogą 6iiufxivtt>tMi WARTOŚĆ Z N A C Z E N I E Z d u m i o n a , zastanawiała się n a d t y m p r z e z czas, lecz w końcu rozbłysła j e j nagła myśl: wiście, t o L u s t r z a n a książka!..." . pewien Oczy­ 70 N a w e t zaś t a k c h a o t y c z n y zbiór i n f o r m a c j i - s k o j a r/.eii n i e w ą t p l i w i e w y s t a r c z y J T W P do zorientowaniu się, iż l u s t r z a n e w i d m a stanowią w k u l t u r z e n a z b y t u p o r c z y w y w ą t e k , b y za j e g o w y t ł u m a c z e n i e starczyły b r u d i c i e m n o t a . Z a u w a ż y o n też z łatwością, ż e : A . najprostszą asocjacją narzucaną p r z e z o b r a z w z w i e r ­ c i a d l e jest. odwrotność; B . r ó w n o p r a w n i e z d i a b ł e m p o ­ j a w i a j ą się w z w i e r c i a d ł a c h z m a r l i , p r z e b y w a j ą c y n a a n t i p o d a c b . śmierć, a n a w e t jeszcze n i e narodzeni '.wróżenie o przyszłości). SŁOWNIKOWE S E M A N T Y C Z N A W Y R A Z U M E T O F O R Y ostroga — część porządzenia której sza użycie konia gwałtowne o- szenie jeźdźca, zmu­ do spieszenia przyspie­ melodii przy­ chodów MITEM 1. w lustrze ciwa jajka 2. w lustrze piękne są pejzaże tańsze są niż jedno brzydkie Książka A l i c j i j e s t n i e c z y t e l n a , g d y ż l u s t r o d a j e n a m w i d o k i o d w r ó c o n e . J e d n a k p o „przebiciu p r a w i d ł o ­ w o " j e j l i t e r t e k s t n a d a l w y d a się n a m n i e j a s n y : DŻABBERSMOK Było smaszno, a j a s z m i j e s m u k w i j n e Świdrokrętnie na z e g w m k u wężały, P e l i c z a p l e stały s m u t c h o l i j n e I zbłąkinie rykoświstąkały. WARTOŚĆ PRZESŁANKA świat widoczny lustrze jest S E M A N T Y C Z N A w MITEMU odwró­ cony. D l a c z e g o t a k ? -— Skąd t e d z i w n o s ł o w y ? — „ W i d o k p i e r ­ w o t n y i w i d o k o d w r ó c o n y są wszakże, m i m o że o d p o ­ wiadają sobie d o s k o n a l e , w i d o k a m i r ó ż n y m i . — pi^z.c Mieczysław W a l l i s — W i d o k zwrócony w p r a w o m a i n n y c h a r a k t e r , inną d y n a m i k ę , i n n y nastrój niż w i ­ dok zwrócony w lewo. E u r o p e j c z y k odczuwa k i e r u n e k od l e w e j ręki d o p r a w e j j a k o n a t u r a l n y i i n s t y n k t o ­ w n i e w t y m k i e r u n k u odczytuje o b r a z . Dlatego w y ­ d a j e n a m się, że r u c h w o b r a z i e o d b y w a się o d s t r o n y l e w e j d o p r a w e j . L i n i ę skośną p o l e w e j s t r o n i e o b r a z u o d c z u w a m y j a k o wznoszącą się, p o p r a w e j s t r o n i e j a k o opadającą. W p o r t r e c i e , w k t ó r y m g ł o w a j e s t z w r ó c o ­ na w p r a w o , m a m y w r a ż e n i e , że osoba s p o r t r e t o w a r / i p a t r z y n a d r o g ę jaką m a przebyć. W p o r t r e c i e , w k t ó ­ r y m głowa jest zwrócona w lewo, w y d a j e n a m się, że osoba s p o r t r e t o w a n a p a t r z y n a t o , co i d z i e k u niej..." Z w i e r c i a d ł o z m i e n i a więc r ó w n i e ż treść-sens p i e r w o t n e j rzeczywistości. C z y w t y m s t o p n i u , b y „ n a j ­ piękniejsze p e j z a ż e " w y g l ą d a ł y w n i m j a k „ g o t o w a n y s z p i n a k " , l u d z i e „stali n a g ł o w a c h " a p e l i k a n i czapla z i e w a l i się w „ p e l i c z a p l e " ? — N a p e w n o n i e . J e d n a k p o d o b n e w ą t k i (po t a m t e j s t r o n i e zwierciadła d w a jajKU są tańsze niż j e d n o , p r e z e n t y u r o d z i n o w e d o s t a j e się w każdy z 364 d n i n i e - u r o d z i n o w y c h ) d o s a d n i e i l u ­ 7 1 7 2 73 7 4 7 5 Różnica o zasadzałaby ile metafora czeń , 77 to w mułowania lem pełni mitemie typu się właściwie zawsze wręcz „lustrzany lustrami!) mamy 1. handel 2. estetyka opak na opak na t y m jedynie, funkcje kondensacji odwrotnie — miast h a n d e l " (nie mylić przeważnie na do czynienia ze zna­ sfor­ z hand­ z ane­ gdotą. Wątek odwrócenia, i n w e r s j i , występuje w k u l t u r z e l u d o w e j n i e t y l k o w kontekście z w i e r c i a d ł a , lecz r ó w ­ nież - - a r a c z e j p r z e d e w s z y s t k i m — w związku z „ t a m t y m ś w i a t e m " , światem śmierci (która n i e j e s t t u nicością lecz d y n a m i c z n y m p r z e c i w s t a w i e n i e m życia), o r b i s e x t e r i o r . „ Z m a r l i w i o d ą życie o d w r o t n e niż ż y ­ w i . I c h l a t o o d p o w i a d a z i m i e świata doczesnego, i c h d n i — n o c o m . R z e k i płyną d o ź r ó d e ł . . . " . N i e b y ł o b y zajęciem p ł o d n y m d u b l o w a n i e z n a k o m i t e j a n a l i z y t y c h wierzeń dokonanej przez Jerzego Sławomira Wasile­ wskiego Zresztą, z m e t o d o l o g i c z n e g o punktu widze­ n i a n i e wniosłyby one w i e l e n o w e g o do naszych roz­ ważań. W s t o s u n k u do trójkąta m e t a f o r y c z n e g o s y t u a c j i l u s t r z a n e j następuje t u przecież j e d y n i e z m i a n a p r z e ­ słanki (z „ ś w i a t w i d o c z n y w l u s t r z e j e s t o d w r ó c o n y " , 78 199 �I na „tamten tego świata wiać świat — — orbis exterior zagadnienia przynależności s t a c i d i a b e l s k i c h , śmierci, l u d z i lekich k r a i n a c h , obcych najmniej jest odwróceniem o r b i s i n t e r i o r " ) . N i e będziemy należeć p o w i n n o etc, do orbis też exterior znajdujących gdyż należy po­ się w to, a do e t n o l o g i c z n e g o Z a m i a s t tego p o z w o l i m y Jana Lechonia: oma­ sobie p o w r ó c i ć r a z jeszcze do „ P o s a l i i d z i e cisza p r z e r a ź l i w a , b l a d a . . . " „Cisza b l a d a " ? — S y t u a c j a j e s t t u n i e c o bardziej s k o m p l i k o w a n a niż w p r z y p a d k u ostrogą dźganej m e l o ­ dii: 8 1 da­ przy­ abecadła ". 8 M E T A F O R A cisza blada PRZESŁANKA W. oblicze cisza Powleka zmarłego się SEM. M E T A F O R Y śmiertelna blado­ ścią M E T A F O R A PRZESŁANKA istoty we Na identycznym schemacie diabeł diabeł z orbis jest postacią pojawia opiera się w i rzeczy W . S E M . MET. z u pełna mart­ się k o n s t r u k c j a m i t e m u „diabeł p o j a w i a się w zwierciadle' zwierciadle lustro ukazuje orbis exterior exterior świat lustrze widoczny jest w or b i s odwró­ W obu przypadkach metafora jest niejako zdwojona. D r o g a s k o j a r z e n i a w y d ł u ż a się z d w u c z ł o n o w e g o : p r z y ­ spieszenie k o n i a — przyspieszenie melodii (odpowie­ d n i o : odwrócenie obrazu w z w i e r c i a d l e — odwrócenie reguł h a n d l o w y c h ) , d o t r i a d y : cisza śmierci — bladość śmierci — bladość ciszy ( o d p o w i e d n i o : o d w r ó c e n i e o b ­ razu w zwierciadle — odwrócenie orbis e x t e r i o r — o r b i s e x t e r i o r w l u s t r z e ) . S a m o określenie „ b l a d a " n i e jest c z y t e l n y m d e s y g n a t e m „zupełności" (idei pełni) — exterior jest orbis odwróceniem cony 200 cisza milczą interior staje stro się n i m dzięki pośrednictwu nie jest samo w sobie śmierci. P o d o b n i e l u ­ symbolem lecz stać się n i m może d o p i e r o orbis exterior, dzięki c e c h o m pojawia­ j ą c e g o się w n i m o b r a z u . Można czworo, to oczywiście zbędną uznać choń b y ł b y j e d n a k i n n e g o „Po za sekcję o r g a n i z m u sali idzie cisza dzielenie włosa poetyckiego... na Jan Le­ zdania: przeraźliwa, blada, I o b o k tęgich boszów w p i e r w s z y m rzędzie siada. �Wzrok wlepia m a r t w y , ślepy w jakiś p u n k t na ścianie I 82 w Mochnackiego, kiedy grać przesta­ . — j a k b y bojąc się czyjejś niedomyślności podkreśla z w i ą z e k ciszy ze śmiercią o k r e ś l e n i a m i : „ m a r t w y , śle­ py'', oraz zaznaczeniem nieruchomości, s t a t y k i o b r a z u (pozornie nielogiczne u k i e r u n k o w a n i e w z r o k u ciszy — ś m i e r c i „ w jakiś p u n k t n a ścianie" i jednocześnie „ w M o c h n a c k i e g o " m a właśnie n a celu przeniesienie u w a g i c z y t e l n i k a z k i e r u n k u spojrzenia, na jego jakość-nieruchomość). T r o s k a p o e t y j e s t w pełni u z a s a d n i o n a . G d y ­ byśmy b o w i e m n i e w y c h w y c i l i śmierci j a k o pojęcia w którego d e n o t a c j i mieszczą się p r z y t o c z o n e desygnaty, n i e m o g l i b y ś m y zrozumieć cóż t o za postać „ w p i e r ­ w s z y m rzędzie s i a d a " , a co za t y m i d z i e uszedł b y naszej u w a d z e sens (jest t o skądinąd j e d e n t y l k o z w ą t ­ ków treściowych „Mochnackiego") następującej teraz d y n a m i c z n e j sceny. B o o t o : „...patrzy w Mochnackiego, kiedy grać przestanie. A o n , b l a d y j a k ściana, plącze, z r y w a tony I kolor czerwony, z pod klawiszy Aż wreszcie I spojrzał Mochnacki znajduje o wypruwa — wstał i z h u k i e m rzucił c z a r n e — taką krok jednak ciwstawia ich od straszną, o t w a r t ą klęski („on, odpowiedź. blady Atrybutom wieko powieką..." jak 53 ściana") śmierci prze­ : „plącze, z r y w a dzi, bladość ale o t o n y " ( n i e o fałsz dynamiczne : „kolor wiszy" — — : „ w s t a ł " , „rzucił ślepota : „I kolor śmierci . spojrzał krwi Mochnacki м — zastępuje wer­ wieko" wieko", dynamika me­ l o d i i : „plącze, z r y w a tony". przypadku trudniejsza. Tu podrzuciłby parę ...otwartą powieką". ostatecznie zwycięża. bladość-bia- Życie zwycięża. diabła nie ma w zwierciadle dobrego Jana dopowiadających się j e d n a k łudzić. J e d z i e sprawa jest Lechonia, określeń. który k w e s t i o n a r i u s z , k a ż e wyjaśniać, odpowiadają »tak się robiło z a w s z e « , » m y dek, czy graf myśli doby­ interpretować... D a ­ no. Jeszcze głowy, rym na pewno kilkadziesiąt że także mnianych dziadkowie Pyta ale więc odczepić, i wcześniej swoich aż informatorzy póź­ mu tłumaczenia nie musiały wreszcie, 2. „ M y nie wiemy, wiedzą" dochodzi więc czasowych najdując — odpowiadają ale w e mówią powetuje „wtajemniczonego" i . . . „We w s i za w s i za że bezpłodność sobie eksperta. lasem Nasz z lustro? — 2. rzał są t a c y , starają orbis „Atena prosto się oczy Perseusza, Meduzie, lerowaną Perseusz Patrzeć doń należącą? Klin klinem? w — Chyba więc »zapoprze­ od n a ­ byle są tacy, etnograf dotych­ do którzy... od­ wsi Za oczy — spoj­ na w nie prosto w jej wypo­ odbiciu potwo­ by zwalczyć t a k , wszakże postać oczy? — interpretacja, iż zagrożenie o b r a z e m p i e k i e l n y m ( o d w r o t n y m , r o d e m z o r ­ bis e x t e r i o r ) czyli lustra usunięte powtórne zostaje przez odwrócenie, za s y m b o l p r z e c i w i e ń s t w a odwrotności Wreszcie sistowskim jego 3. W kiczu uznania orbis exterior, a głośnym ostatnio filmowym na „Midnight scena, w której z b u n t o w a n y a m e r y k a ń s k i sprzeciw przeciwnym „wyprostowa­ wymagałoby więc założenia! tureckich kolegów, zachodzie ra­ Express" jest więzień b u d z i gdy zaczyna niż o n i k i e r u n k u odmierzać s p a c e r o w e w kół­ k a , a więc „odwraca świat" — p r o w o k u j e k o n t a k t z m o ­ gącymi zagrozić sekwencji grupie zmusza siłami i c h do wcale orbis exterior ?:aliczenia „neutralizujących" któ­ nie tylko s i e r p a uciął g ł o w ę orbis exterior Dlaczegóż nigdy utkwił być (kogo? t y m celu doskonale i j e d n y m zamachem — 9 1 (...) może widząc będzie. ale patrzył mu w tarczę by w mi się n i e j a k o przebłagać Hmm... Niech odbicie, i podarowała Meduzy odbicie zabierz symboliczna bałyby więc exterior?) ostrzegła w »Nie koncepcja w orbis exterior zaliczone, swoje doń: sensowności. D z i e w c z ę t a I cóż t u zrobić z n a s z y m łatwością Drałuje Tutaj — mu — rzeką informatorzy. do przekonania, wysiłków rzeczką postacie widząc mówią — rezygnuje. się — e o i odpo­ wszakże by czeremiskie lustro nawet dziadków, to etnograf wiedzy zbyt miałby nie przychodzi zdolność pyta, dzia­ Etno­ . którzy za tradycja*, to wytłumaczyli«. mieli przypisywali okruchy dawnej 85 — sensów«. P o m i m o trwać. co" jest już n i e w i e m y , by lat I o dziwo Jakieś tręta »taka w ó w c z a s ze s m u t k i e m , iż p r z y b y ł tak? swoje zaciekły . 1. „ I n f o r m a t o r z y babka duszy«" doń Etnograf wówczas n a wieś, całują jeszcze stwarzać p o z o r y nie", lej t r z y możliwości: do rze­ 5 a ra..." „Jeszcze n i e u m a r ł a " ! wiedź. A kolejna 8 8 (efekt „z p o d k l a ­ klawiatura" w sie 13), e w . „ c z a r n e nieruchomość wieko"), czerwony" dopełnieniem „biała cho­ różnicowanie h u k i e m rzucił wypruwa wzmocniony wa dalej — Postać z o r b i s e x t e r i o r p o j a w i a się w zwierciadle? —- A w i ę c z w i e r c i a d ł o s y m b o l i z u j e o r b i s e x t e r i o r . „ Q u a r e , q u a r e f e c i t o p i u m u s y p i a r e ? — E s t essentia d o r m i t i v a . " N i e t r u d n o c h y b a z a u w a ż y ć , że o d p o w i e d ź n a ­ szego e t n o g r a f a m a taką samą wartość poznawczą, j a k frazes m o l i e r o w e g o m e d y k a . P o m i m o t o słowo „ s y m ­ b o l " zrobiło o s t a t n i o w e t n o l o g i i zawrotną karierę. O t o „Słownik s y m b o l i " Jeana C h e v a l i e r a i A l a i n a Gheerb r a n t a z podtytułem „ m i t y , m a r z e n i a , z w y c z a j e , gesty, f o r m y , p o s t a c i e , c y f r y " . Dzięcioł s y m b o l i z u j e podług n i c h : u I n d i a n A m e r y k i Północnej — z a b e z p i e c z e n i e p r z e d burzą; u I n d i a n P a w n e e — t r w a n i e ludzkości; u Negrytów Semang — herosa p r o m e t e j s k i e g o ; u G r e ­ k ó w — d o b r y z n a k d l a myśliwych; u R z y m i a n — boga M a r s a ; p o n a d t o ( t u odnośnik d o J u n g a ) — p o w r ó t d o dzieciństwa, „powtórne wejście w ciało matki" . S p r ó b u j m y podług t a k i e j r e c e p t y . „ L u s t r o s y m b o l i z u j e orbis exterior", a więc: mojej d ź w i ę k ó w ! ) , „z chce zagajnik, W b r a k u wyjaśnień bezpośrednich, b r a k u J a n a L e ­ c h o n i a , e t n o g r a f z d a j e się n a rozwiązania najprostsze: 1. „ D z i e w c z ę t a ŻYCIE cisza W łąką 8 7 opozycje: SMIERC łość za 3. I n f o r m a t o r z y chętnie i s p r a w n i e tłumaczą sens s w o i c h „ z a b o b o n ó w " . E t n o g r a f skrzętnie n o t u j e , b y d o ­ p i e r o p o t e m — porządkując w d o m u n o t a t k i — p r z e ­ konać się, że o w e wyjaśnienia przeczą sobie n a w z a j e m i w s z y s t k i e m u po k o l e i . lustrze, Czerwony łąka, 86 patrzy nie" lasem jest czka . kółek w i w kon­ nadprogramowych kierunku symbolem? prawidłowym. — Przecież t u nie ma lustra! Z a b i e g i w o k ó ł „ciszy b l a d e j " n i e b y ł y b y w i ę c j e ­ d n a k d z i e l e n i e m włosa n a c z w o r o . G d y n i e w y s t a r c z a r o z p a t r z e n i e r e l a c j i s y m b o l i c z n y c h , t r z e b a sięgnąć r ó w ­ nież do s y s t e m a t y c z n y c h — rozpatrzeć szczegółowo z w i ą z k i w j a k i e wchodzą d e s y g n a t y , a które są o d b i ­ c i e m z w i ą z k ó w m i ę d z y p o j ę c i a m i denotującymi, n i e k o ­ n i e c z n i e j e d n a k o d b i c i e m bezpośrednim i p r o s t y m . T o ż przykład t r i a d y : odwrócenie w z w i e r c i a d l e — odwróce­ n i e o r b i s e x t e r i o r — orbis e x t e r i o r w lustrze... był jesz­ cze stosunkowo bardzo mało skomplikowany. Z a t r z y m a j m y się. D o t y c h c z a s o w e w a d z i ł y n a s d o w n i o s k ó w , iż: rozważania dopro­ 201 i �a. w i e r z e n i a l u d o w e ( m i t , m a g i a ) o r g a n i z o w a n e sa przez zasadę łączenia o p o z y c j i ( n p . roztoczańskie w r ó ­ żenie o płci p o t o m s t w a ) l u b m e d i a c j i ( n p . c z a r o w n i c a ) b. o w o łączenie o p o z y c j i i m e d i a c j i j e s t . p r z y z a ­ c h o w a n i u wewnętrznych przeciwstawień, realizowane w sposób d o w o l n y ( n p . p r a w a — żeńskie — zachód...!, zbliżony d o zasad t w o r z e n i a m e t a f o r y w p o e z j i , p r z y c z y m połączenie z o b i e k t y w i z o w a n e społecznie staje się w d a n y m m i e j s c u i czasie obowiązujące. 8 2 c. układ t y c h o p o z y c j i l u b m e d i a c j i , a co za t y m i d z i e układy i c h desygnatów (diabeł w z w i e r c i a d l e ) n i e muszą mieć i z reguły n i e mają o d n i e s i e n i a d o r z e ­ czywistości e m p i r y c z n e j . d. d e s y g n a t y wchodzą między sobą w z w i ą z k i bę­ dące w z g o d z i e z z a s a d a m i połączeń o p o z y c j i (media­ c j i ) , lecz n i e muszące być i c h bezpośrednim o d b i c i e m . e. m i t e m y , c z y l i układy desygnatów, funkcjonować mogą w o d e r w a n i u ( t a k i e właśnie i z o l o w a n e mitemy określane są p r z e z P N R K m i a n e m „ z a b o b o n ó w " ) l u b być łączone z i n n y m i m i t e m a m i , p r z e t w a r z a n e i k o m ­ b i n o w a n e w fabuły ( n p . m i t o P e r s e u s z u , scena z , , M i d ­ n i g h t E x p r e s s " ) l u b s c e n a r i u s z e (obrzędy, m a g i a ) . Wnioski dość te mogą hermetyczne. wołać do By skróconego się je w pierwszej wyjaśnić schematu chwili warto się (modelu) wydać więc od­ magii: MAGIA i diabeł; 3'. u t r a t a d u s z y + diabeł --- m i t e m : diabeł z a b i e r a l u d z i o m dusze. Następuje połączenie 3 + 3': d i a ­ beł p o j a w i a się w l u s t r z e + diabeł z a b i e r a l u d z i o m dusze = p a t r z ą c y m w l u s t r o g r o z i , iż diabeł z a b i e r z e i m dusze. Po przełożeniu n a język „ i n s t r u k c j i " m a g i c z ­ n e j : jeżeli spojrzałeś w z w i e r c i a d ł o , m u s i s z dokonać działań zapobiegających u t r a c i e d u s z y . W k o n s e k w e n c j i : „Dziewczęta czeremiskie widząc swoje odbicie w l u ­ strze, całują l u s t r o i m ó w i ą d o ń : N i e z a b i e r z m i m o ­ j e j d u s z y " — M ó w i ą n i e d o l u s t r a oczywiście, a l e „za­ mieszkującego" je reprezentanta o r b i s e x t e r i o r ! (Tak więc pokrewieństw o p o e z j i i m a g i i sięga najgłębszych p o k ł a d ó w t e j o s t a t n i e j . M o g l i b y ś m y wszakże zasadnie mówić o „metaforze k o n o t a c j i " i „metaforze desygna­ t ó w " . M a g i a j a w i się j a k o s w o i s t a k r z y ż ó w k a poezji i l o g i k i , a l b o — i n n y m i słowy — poezja podporządko­ wana nieubłaganej gramatyce pamięci, mająca więc zawężone n a w s z y s t k i c h e t a p a c h możliwości w y b o r u " poezja k l a s y c z n a , poezja p r z y m u s u . ) 7 Właśnie znajomość p o d s t a w o w y c h reguł o w e j g r a ­ m a t y k i , m e c h a n i z m ó w p r z y m u s u , s t w a r z a szansę s t r u kturalistów. I c h p r a c a n i e j e s t w zasadzie s k o m p l i k o ­ wana. „Najpierw t n i e m y — potem porządkujemy" — streścił ją l a p i d a r n i e R o l a n d B a r t h e s . I t a k j e s t w i s t o ­ cie. — N a t y c h m i a s t p o w y o d r ę b n i e n i u m o d e l o w e j , zo­ biektywizowanej społecznie, wersji fabuły, porządek działań zostaje o d w r ó c o n y — następuje: 9 5 a. zasada zasada opozycji mediacji I . r o z b i c i e j e j na m i t e m y ( = — 4 ) ; (inwersji) I I . . rozłożenie nie b. zbiór par opozycji mentów i elc- mediacyjnych (konotacji.) wybór i łączenie p a r o p o - zycji (elementów cyjnych) w media- dowolne ukła­ dy. denotacje elementów zycyjnych i opo­ mediacyjiiyca dobór desygnatów do b r a n y c h elementów cyjnych i wy­ opozy­ mediacyjnych d. układy gnatów wybranych (mitemy) desy­ łączenie mitemy desygnatów c. kombinacje i przetworze­ nia uzyskanych mitemów (fabuła, działania magicz­ ne) Działanie „magiotwórcze" 1. z e s t a w i a n i u (łączeniu) (elementów m e d i a c y j n y c h ) , kombinowanie rzanie polega i mitemów więc dowolnych 9 3 przetwa­ w fabułę na: par opozycji 2. w y b o r z e z i c h d e n o t a c j i k o n k r e t n y c h desygnatów, 3. w y c i ą g a n i u k o n s e k w e n c j i z zestawień o w y c h d e ­ sygnatów, c z y l i t w o r z e n i u m i t e m ó w , 4. p r z e t w a r z a n i u i k o m b i n o w a n i u m i t e m ó w w f a ­ bułę, czy „scenariusz". N p . : z e s t a w i o n e zostają o p o z y ­ cje: orbis i n t e r i o r — O R B I S E X T E R I O R i prosty O D W R Ó C O N Y ; 2. w y b r a n e d e s y g n a t y o d p o w i e d n i o : d i a ­ beł, l u s t r o ; 3. diabeł - f l u s t r o = m i t e m : diabeł p o j a ­ w i a się w l u s t r z e . R ó w n o l e g l e : Г. życie — ŚMIERĆ i o r b i s i n t e r i o r — O R B I S E X T E R I O R ; 2'. u t r a t a d u s z v 202 denotacji, do mitemów których na owe desygnaty desygnaty i odnalezie­ przynależą (=- — 3 ) ; I I I . odnalezienie denotowanych „idei" (elementów opozycyjnych l u b mediacyjnych) ( = —2); I V . odtworzenie z pojedynczych elementów opozy­ c y j n y c h l u b m e d i a c y j n y c h pełnych szeregów przeciw­ stawień i k o r e l a c j i ( = — 1 ) . W t y m m o m e n c i e dopełnia się dzieło d e s t r u k c j i . Z a m i a s t fabuły m a m y n a g l e d o c z y n i e n i a ze z b i o r e m „ n a g i c h " , w y p r e p a r o w a n y c h e l s mentów-triad. Rozpoczyna się w i ę c „ p o r z ą d k o w a n i e " — 1-1-2 + 3 + 4 — p o w t a r z a n i e n i e j a k o p r o c e s u r o d z e n i a się m a g i i . T y m r a z e m j e s t o n o j e d n a k w pełni świa­ d o m e — w y n i k a z o d p o w i e d z i n a p y t a n i a : a d 1. co oz­ nacza, że te w ł a ś n i e o p o z y c j e zostały z e s t a w i o n e ; a d 2. co oznacza, że z i c h d e n o t a c j i w y b r a n e zostały t a k i e a n i e i n n e d e s y g n a t y ; a d 3. co oznaczają zestawieni! o w y c h d e s y g n a t ó w ; 4. co w y n i k a ze sposobu i c h p r z e ­ t w o r z e n i a . Jeżeli n a p y t a n i a te u d z i e l o n e zostaną o d p o ­ w i e d z i p r a w i d ł o w e ( o d t w a r z a j ą c e c e l n i e zasadę o p e r a c j i ..mitotwórczych"), to o p a r t e n a n i c h p o r z ą d k o w a n i e d o ­ prowadzić n a s w i n n o do p u n k t u wyjścia — i d e n t y c z n e j fabuły. W m i e j s c e „diabła p o j a w i a j ą c e g o się w z w i e r ­ c i a d l e " u z y s k a m y z n o w u „diabła p o j a w i a j ą c e g o się w z w i e r c i a d l e " . T y l e , że t y m r a z e m wiedzieć będziemy D L A C Z E G O . B ę d z i e t o diabeł pełen znaczeń, który \v z w i e r c i a d l e p o j a w i ć się m u s i ! ..."Dwa razy Dwa razy Ponieważ Ponieważ d w a jest cztery m ó w i uczeń. d w a jest cztery p o p r a w i a go n a u c z y c i e l . " nauczyciel N A P R A W D Ę w i e lepiej. nauczyciel wie DLACZEGO!!! c.d.n. �P R Z Y P I S Y M . H o ł u b , Model człowieka, W a r s z a w a 1969, s. " tłum. J e r z y Pleśniarowicz. C. L e v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, War­ s z a w a 1970, s. 313. Kokieterią jest więc ze strony Levi-Straussa słynne p o w i e d z e n i e , figurujące n a w e t w Dictionnaire des citations francaises ( P a r i s 1977, s. 349), — „ B y ć może o d k r y j e m y p e w n e g o d n i a , że t a s a m a l o g i k a d z i a ­ ła w myśleniu m i t y c z n y m i w myśleniu naukowym i że człowiek z a w s z e myślał r ó w n i e d o b r z e . " W r z e ­ czywistości bowiem założenie tożsamości logiki m y ­ ślenia m i t y c z n e g o i naukowego stoi u podstaw (wnio­ s k o w a n i e z z a s a d y o p o z y c j i b i n a r n y c h ) k a ż d e g o postę­ powania badawczego strukturalisty. z o b . : D . S p e r b e r , Le structuralisme en anthropologie, P a r i s 1968, s. 8 7 — 1 0 1 . N i e zawsze, gdyż pojęcie „mediacji" w jego s t r u k t u r a l i s t y c z n y m r o z u m i e n i u n i e mieści się w zasa­ d a c h l o g i k i f o r m a l n e j . P o r ó w n a j : L . S t o m m a , Mit Aikmeny, „Etnografia P o l s k a " t. X X 1976, z.l., s. 107. zob.: L e v i - S t r a u s s , o p . c i t . , s. 294. „Wypreparowanie" wyrażeń — ustalenie k o n k r e ­ t n e g o kształtu poszczególnych o p o z y c j i d o k o n y w a n e m o ­ że być j e d y n i e w d r o d z e a n a l i z y materiału empirycz­ nego. z o b . : L e v i - S t r a u s s , o p . c i t . , s. 102—106 i 135—137. J . F . V i n c e n t , Main gauche, main de I'homme, w : Systemes de signes, P a r i s 1978, s. 485—509. R. N e e d h a m , The left hand of the Mugwe, ,,Afri­ c a " t. X X X / 1 9 6 0 , n r 1, s. 20—33. M . D u p i r e , L'organisation sociale des Peuls, Pa­ r i s 1970, s. 184 et p a s s i m ; także V i n c e n t , o p . c i t . , s. 504—507. R. H e r t z , La preeminence de la main droite. Etude sur la polarite religieuse, w : Melanges de sociologie religieuse et de folklore, P a r i s 1928, s. 99—129; P o r ó w n a j też: В. A . U s p i e n s k i , La „droite" et la „głu­ che" dans l'art des icónes, w : Travaux sur les systemes de signes, B r u x e l l e s 1976, s. 168—194. H e r t z op. c i t . , s. 108—109. N e e d h a m , op. c i t . , s. 27—28. M . i n . : D . W i l s o n , Lefthandedness, L o n d o n 1891, s. 149 et p a s s i m , J . J a c o b s , Onze Rechtshandigheid, A m s t e r d a m 1892, s. 22 et p a s s i m , J . J a c k s o n , Ambide­ xterity, L o n d o n 1905, s. 4 1 , H e r t z , o p . c i t . , s. 100. C. L o m b r o s o , Lefthandedness, „North American R e w i e w " 1903, s. 444-^172. P r z y p a d k i n i e z g o d n e z tą zasadą u z n a j e WiUon za p r z e ż y t k i m a t r i a r c h a t u . J . S. W a s i l e w s k i , Podróże do piekieł, Warszawa 1979, s. 145. K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, War­ s z a w a 1967 t. I I , cz. 1, s. 444. H . E y l m a n n , Die Eingeborenen der Kolonie Sud-Australiens, B e r l i n 1909, s. 376. N e e d h a m , op. c i t . , s. 27—28. J . Michśa, La technologie culturelle: Essai ae systematique, w : Ethnologie Generale, P a r i s 1968, s. 827. Moszyński, op. c i t . , s. 445; R. A i g r a i n , Liturgia, P a r i s 1930, s. 3 9 1 . Rozproszone informacje na ten temat m . i n . w : C. K l u c k h o h n i D . C. L e i g h t o n , The Navajo, Camb­ r i d g e 1946; M . E. O p l e r , An Apache's Life-way, New Y o r k 1965. M . I v i ć , Kierunki w lingwistyce, W r o c ł a w 1975, s. 126; P o r ó w n a j też: N . 1. i S. M . T o ł s t o j , Pour urte semantique des cótćs gauche et droit dans leurs rap­ ports avec d'autres elements symboliques, w: Travaux..., s. 69—72. K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Warsza­ w a 1967, t . I I , cz. 1, s. 3 3 9 — 3 4 1 . P o r ó w n a j też: L . S t o m ­ m a , Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie, „Polska S z t u k a L u d o w a " R. 32, 1978, n r 3 — 4 , s. 137—138. z o b . : Nowa księga przysłów i wyrażeń przysło­ wiowych polskich, Warszawa 1969, t . I , s.v. czaro­ w n i c a 1. P o w i e d z e n i e t o trafiło r ó w n i e ż d o l i t e r a t u r y p i ę k n e j . N . p . : T . L e n a r t o w i c z , Jagoda, s. I V , w . 98—99 zob. пр.: H . I n s i t o r i s i J . S p r e n g e r , L e m a r t e a u des sorcieres(Malleus maleficarum) P a r i s 1973, s. 412 — — 4 1 6 , 502—509. N p . w p r o c e s i e „o c z a r o s t w o " w Wiśniczu N o ­ w y m 1688: „ T a n d e m p r i m o u s t a igne. P y t a n a , po co cłrodzieła n a g r a n i c ę , r e s p o n d i t , j e s t t u i n n a S z e w c o w a w i e l k a , chodzieła ze m n ą n a granicę, w y r z y n a ł a k o p y t a 1 2 3 I 5 B 7 8 9 1 0 I I 12 13 11 15 16 17 18 19 2 0 3 1 2 2 2 3 2 1 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 у m a t k a t a k r o w y o b s y p y w a ł a , było t o w poście, słoiki miała S z e w c o w a у smarowała r o g i k r o w o m у zbierały mleko (...) Po t e y t e d y m q u i z y c i e y przywołany jest J a n M i c h a ł e k m ą ż T a l e r z y n y i i n q u i r o w a n y , ieśli w i e ­ dział o postępkach z o n y s w e y , r e s p o n d i t : k a t że ią w i e d z i a ł , i a m a m k r ó w d z i e w i ę ć , a o d r o b i n y nabiału n i e m a m , a zona z a w s z e m o w i e ł a : a t o m ó w i ą n a m n i ę ze i a c z a r o w n i c a , a muszę ser kupować..." Przekonanie 0 ludowej w t y m względzie i n s p i r a c j i inkwizytorów opierać można m . i n . n a t y m , ż e : a) i n n e eksponowane przez n i c h m o t y w y , j a k n p . d e m o n ó w i n c u b ó w i s u c c u bów, p r z e m i e n i a n i a p r z e z c z a r o w n i c e l u d z i w zwierzęta i t p . n i e znajdowały przeważnie żywszego odźwięku w folklorze, b) w i e r z e n i a ludowe o związku czarownic z nabiałem o d n o t o w y w a n e są już d l a X I I I / X I V w i e k u , podczas g d y w piśmiennictwie „teologiczno-antyczarow n i c z y m " pojawiają się o n e szerzej d o p i e r o w s a m y m końcu X V w . , a i w X V I w i e k u l e k c e w a ż ą j e j e s z c - e 1 G r e v i n de C l e r m o n t (Les cinq livres de I Imposture et tromperie des diables, des enchantemenis et sorcelleries, 1569) i J e a n B o d i n (De la Dćmonomanie, 1587). c) w ą t k i n a b i a ł o w e potęgują się w późniejszych p r o ­ cesach o c z a r y , a w i ę c w m i a r ę i c h f o l k l o r y z a c j i , d) częstsze są w p r o c e s a c h p r z e p r o w a d z a n y c h w małych m i a s t e c z k a c h , niż w ośrodkach d i e c e z j a l n y c h i akade­ m i c k i c h , gdzie członkowie trybunałów d y s p o n o w a l i w y ż ­ szym poziomem wykształcenia. P o r ó w n a j m . i n . : M . S. D u p o n t - B o u c h a t , W . F r i j h o f f , R. M u c h a m b l e d , Propheies et sorciers dans les Pays-Bas XVI—XVIII s., P a r i s 1978, s. 1 5 — 2 6 1 ; R. M a n d r o u , Magistrats et sorciers cn France au XVII siecle, P a r i s 1968, s. 75—95, 369—382 et p a s s i m ; J . D e l u m e a u , La Peur en Occident XIV— — X V I I I , P a r i s 1978, s. 5 4 — 6 1 , 130—136, 2 3 7 — 2 4 1 , 248 —252, 283—286, 346—388 e t c ; J . C. B a r o j a , Les sor­ cieres et leur monde, P a r i s 1972, s. 97—225 etc. S z e r ­ sze b i b l i o g r a f i e z a g a d n i e n i a m . i n . w : S a t a n — Etudes Carmelitaines, P a r i s 1978, s. 614—630; M a n d r o u , o p . c i t . , s. 25—70. D l a P o l s k i : F . G a w e ł e k , Bibliografia ludoz n a i o s t i o a p o l s k i e g o , K r a k ó w 1914, s. 178—187. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. I I I , Krakowskie, s. 88—95, 98—99, 118—119, 221—226 et p a s s i m ; W . Ks. Poznańskie t . V I I , s. 93, 101, 112—115 (podrozdział o charakterystycznym t y t u l e : Czary, mleko, nabiał), s. 125—127 et p a s s i m . R ó w n i e ż w t o m a c h : Sandomierskie, s. 252; W . Ks. Poznańskie I I , s. 135; Lubelskie I I , s. 108—114, 156, 237—238; Kieleckie I I , s. 206—207, 2 1 0 — 2 1 1 ; Radom­ skie I , s. 287 i I I , s. 163—166, 169, 223—225; Łęczyckie, s. 8; Pokucie I I I , s. 108—138 i I V , s. 319—320; Chełm­ skie I I , s. 142—155, 253; Przemyskie, s. 236—239; Mazu­ ry Pruskie, s. 5 0 — 5 1 , 81—82, 485; Mazowsze VII, s. 335—336, 375—384, 593; Góry i Podgórze I I , s. 515—518; Kaliskie i Sieradzkie, s. 472, 474, 483—489, 492; Tarno­ wskie — Rzeszowskie, s. 271—276; Sanockie — Kro­ śnieńskie I I I , s. 4 1 — 4 9 ; Białoruś — Polesie, s. 4 3 1 , 437; Litwa, s. 376—378, 394—395; Kuś Karpacka I I , s. 4 2 0 —421. M a r t w o t a t y c h o b i e k t ó w podkreślana j e s t d o ­ d a t k o w o w d y s k u r s i e l u d o w y m p r z y d a w k a m i : „suchy", „śmiertny", „martwy". N a t o m i a s t Sprenger i I n s i t o r i s (op. c i t . , s. 415) k a t e g o r y c z n i e negują m o ż l i w o ś ć w y ­ zyskania przez czarownice przedmiotów nieożywionych dla uzyskania mleka. zob.: L . S t o m m a , Mit Alkmeny, „Etnografia P o l ­ s k a " t. X X / 1 9 7 6 z. 1, s. 107. S z u r I X . 1 9 7 6 , H u t k ó w 1X.1976 ( w y w i a d y w dy­ spozycji LS). Uchańka I X . 1 9 7 7 , S k o r d j ó w V.1975 ( w y w i a d y w dyspozycji LS). Skordjów. I n s i t o r i s , S p r e n g e r , o p . c i t . , s. 232. T ł u m . p o l ­ s k i e n a p o d s t a w i e : J . T u w i m , Czary i czarty polskie. W a r s z a w a 1960, s. 227. zob.: H . B i e g e l e i s e n , Materiały do zagadnienia: Czarownice, A r c h i w u m P T L , s y g n . 67 i 117 (od 4 l a t t e k s t n i e d o s t ę p n y ) ; t a k ż e : M . F e d e r o w s k i , Lud biało­ ruski na Rusi Litewskiej, K r a k ó w 1897, t . I , s. 80, n r 236. R. T . G n e i s s , Studien zur deutschen Volkskultur, K o b l e n z 1939, s. 118. W a r t o t u też z w r ó c i ć u w a g ę n a umieszczanie symbolów f a l l i c z n y c h na p o r t a l a c h , m u ­ r a c h e t c , g d z i e miały z n a c z e n i e zabezpieczające. Po­ r ó w n a j m . i n . : W . W i c k l e r , Czy jesteśmy grzesznikami, W a r s z a w a 1974, s. 317. K a t a l o g m o t y w ó w fallicznych 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 8 8 7 3 8 3 9 203 �I tego t y p u w k a t e d r a c h g o t y c k i c h F r a n c j i opracowuje a k t u a l n i e C. G a i g n e b e t (ukaże się o n w 1980). z o b . : F e d e r o w s k i , o p . c i t . , t . I , s. 294, n r 1 5 6 9 - —1570 z o b . : D . M o r r i s , L e zoo humain, P a r i s 1970, s. 137—140. T e n p t a s i p o k a r m fallusów, t o pogłos nieuświad a m i a n e g o już dzisiaj związku etymologicznego: słowa kuś, k o k i e t . . . pochodzą o d k u r , k o g o t — k o g u t . P o ­ r ó w n a j : F. Sławski, Słownik etymologiczny języka pol­ skiego, s.v: k o k o t , k u r , k u r a s , k u r z e c , kuś. z o b . : zawartość semantyczną współczesnych w y ­ rażeń: „chłop z j a j a m i " , „chłop bez j a j " , „ p o h u j u fest" i t p . I n s i t o r i s , S p r e n g e r , o p . c i t . , s. 162—172 e t p a s ­ sim. Z zeznań Z o f i i B a r a n o w e j z L u b l i n a o b w i n i o n e j 0 „czary i o b c o w a n i e z d i a b ł e m " (X.1643). C y t . z a : M . Z a k r z e w s k a , Procesy o czary w Lublinie w XVII 1 XVIII w., „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " t . I V , 1947, s. 238. 4 0 4 1 4 2 4 3 4 1 4 5 Susiec, I X . 1 9 7 6 ( w y w i a d w d y s p o z y c j i L S ) . z o b . : E. Redliński, Konopielka, W a r s z a w a 1974, s. 186—187, 197—199, 210. S t o m m a , Mit..., s. 108—109. tamże, s. 102—107. z o b . c h o ć b y : J . S. Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, K r a k ó w 1916; H . B i e g e l e i s e n , Matka i dzie­ cko, L w ó w 1927; S. C i s z e w s k i , Żeńska twarz, Kraków 1927. J . T a z b i r , Procesy o czary, „Odrodzenie i R e ­ f o r m a c j a w P o l s c e " t . X X I I I / 1 9 7 8 , s. 169. W t y m ż e a r ­ t y k u l e (s. 157) c z y t a m y , że z e z n a n i a oskarżonych w p r o ­ cesach o c z a r y „ o d b i j a ł y świat świadomości s ę d z i ó w " . T a z b i r z a j m u j e w i ę c s t a n o w i s k o zbliżone d o R. M a n d r o u . I n n a jest m i c h e l e t o w s k a t r a d y c j a u j m o w a n i a tego z a g a d n i e n i a , podług której t o oskarżenia sędziów o d b i ­ j a ł y świadomość m i e j s c o w e j p o p u l a c j i , a więc m . i n . oskarżonych. Ogam — Tradition Celtiąue, R e n n e s 1948, z. 4 ( f a s c i c u l e h o r s - s e r i e ) , s. 20. zob.: L . S t o m m a , Mit..., s. 104—106. N p . K . Moszyński, Kultura Ludowa Słowian. W a r s z a w a 1967, t . I I , cz. 1, s. S62. R i g V e d a 4, 58, 2 5 0 — 2 5 1 . z o b . : K o l b e r g , op. c i t . , t . 7, s. 79—80. L . Lechoń, Mochnacki, w . 43—46. z o b . : J - T . M a e r t e n s , Ritologiąues, t. I I I (Le ma­ sque et le miroir), P a r i s 1978, s. 89—97 e t p a s s i m . B . B a r a n o w s k i , Życie codzienne wsi między War­ tą a Pilicą w XIX wieku, W a r s z a w a 1969, s. 91—92. E. H a b e r l a n d , Der Spiegel im Glauben und, Brauch der Voelker „Zeitschriit f u r V o e l k e r p s y c h o l o g i e t. X I I I / 1 8 8 2 , s. 224—247. G . R o h e i m , Spiegelzauber, L e i p z i g 1919. A . Gluziński, Z lubelskiego, L w ó w 1900, s. 29—33. zob.: Z . G l o g e r , Encyklopedia staropolska ilu­ strowana, s.v. z w i e r c i a d ł o czarnoksięskie T w a r d o w s k i e g o . H a b e r l a n d , op. c i t . 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 tamże M a e r t e n s , o p . c i t . , t . V , Le jeu du mort, Paris 1979, s. 83. J . S. W a s i l e w s k i , P o śmierci wędrować, „ T e k s t y " , 1979 n r 3 (45). m . i n . tamże. Lechoń, op. c i t . , w . 57. tamże, w . 67—70. tamże, w . 70—74. R ó w n i e ż : „ M o c h n a c k i j a k t r u p b l a d y " , „rozpędził b l a d e p a l c e " , „białą przytulił pierś drżącą", „zapach... białej s u k n i " e t c . D . S p e r b e r , Le symbolisme en general, P a r i s 1974, s. 29. zob.: tamże, s. 30. z o b . : tamże, s. 32. J . C h e v a l i e r , A . G h e e r b r a n t , Diclionnaire des symboles t. I — I V , P a r i s 1973. tamże, t . I V , s. 24—25. Moszyński, o p . c i t . , t . I I , cz. 1, s. 581. R. G r a v e s , Mity greckie, W a r s z a w a 1974, s. 22C— —227. Zbieżność tę, którą z a u w a ż y ł j u ż w l a t a c h sześć­ dziesiątych X I X w . A l e k s a n d e r N . A f a n a s j e w (Poeticzeskije wozzrienije Sławian na prirodu) n a r a t y i zupełnie n i e ś w i a d o m i e s f o r m u ł o w a l i : T . P e i p e r (Metafora teraź­ niejszości, „ Z w r o t n i c a " , n r 3/1922) i I . C a l v i n o w o d ­ p o w i e d z i n a ankietę dotyczącą współczesnego r o z u m i e ­ n i a m i t u , rozpisaną p r z e z „ E s p r i t " ( „ E s p r i t " t . III/1969): 7 7 7 8 7 9 8 0 s l 8 2 8 3 8 1 8 5 56 3 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 „Metafora jest samowol­ nym spokrewnianiem po­ jęć; jest t w o r z e n i e m zwią­ zków pojęciowych, któ­ rym w świecie realnym n i c n i e m u s i odpowiadać. 52 5 3 5 4 5 5 56 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 Każdy silnie ukontur o w a n y poeta posiada p e ­ wną wybraną rodzinę p o ­ jęć ( l u b k i l k a r o d z i n p o ­ jęć), które ze szczególnym u p o r e m łączy (...) T a w y ­ b r a n a r o d z i n a pojęć c h a ­ r a k t e r y z u j e najlepiej poe­ tę. Wskazuje na świat najbliższy jego naturze. U j a w n i a j a k g d y b y zasad­ n i c z e e l e m e n t y , n a które rozkłada o n całość i s t n i e - 6 3 6 4 tamże M . W a l l i s , Dzieje zwierciadła, W a r s z a w a 1973, s. 87, 95. H . C h . A n d e r s e n , Baśnie, Warszawa 1975, t . I , s. 166. tamże L . C a r r o l l , O tym, co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra, W a r s z a w a 1972 (tłum. M . S ł o m c z y ń s k i e ­ go), s. 14—15. tamże, s. 2 1 . W d a l s z y m ciągu w y w o d u próbuje M . W a l l i s zupełnie zbędnie w y w o d z i ć tę właściwość o d u m i e j ę t n o ­ ści c z y t a n i a i r u c h u ciał n i e b i e s k i c h . T y m c z a s e m zwrot „ o d c z y t y w a n i a " o b r a z u j e s t właściwością immanentną l u d z k i e j p e r c e p c j i . B e z w z g l ę d u n a t o , c z y będzie t o z w r o t o d l e w e j d o p r a w e j , czy o d p r a w e j d o l e w e j , w z w i e r c i a d l e będzie n a r ó w n i o d w r ó c o n y i zakłócony. 6 6 6 6 6 7 6 8 6 9 ...Przenosząc pojęcia w d z i e l n i c e , d o których o n e metrykalnie nie należą, m e t a f o r a przekształca r z e ­ czywistość doznań i p r z e t ­ warza ją n a n o w ą rze­ czywistość, rzeczywistość czysto poetycką..." (Tadeusz Peiper) ..Pierwszy bajarz plemie­ n i a zaczął o p o w i a d a ć n i e po t o b y zabawić słucha­ czy, lecz b y przeprowa­ dzić k o l e j n y eksperyment — do jakiego stopnia j e d ­ n o d a j e się łączyć z d r u ­ g i m , czy z jednego rodzi się następne, oraz by dojść n a r e s z c i e d o w y t ł u ­ m a c z e n i a świata p r z y p o ­ mocy splotu wszystkich kolejnych możliwości — a r a b e s k i orzeczeń, p o d m i o ­ tów i określeń, którą tworzył łącząc w różne k o m b i n a c j e j e j składniki. L i c z b a osób, którą b a j a r z d y s p o n o w a ł n i e była z b y t liczna: jaguar, kojot, t u ­ kan... l u b też: ojciec, s y n , wuj, żona, matka, sio­ stra...; czynności, które t e osoby mogły wykonywać były również ograniczone: rodzić się, umierać, p ł o ­ dzić (...), zabraniać, łamać z a k a z y , robić p r e z e n t y l u b też kraść o b i e k t y , które również wyliczyć b y moż­ na w zamkniętym k a t a l o ­ g u (...). O ż y w a ł fikcyjny świat — w t o k u o p o w i a ­ d a n i a każde słowo u z y s k i ­ w a ł o nową wartość, którą przekazywało określanym przez siebie i d e o m i o b ­ razom..." (Italo Calvino) 7 0 7 1 W a l l i s , op. cit., з. 74—75. Przypomnijmy „Słowięzi szczęśliwych tłum", „szczęściocha", c z y „tabun d o b o n o g i c h ź r e b i c " z p o e z j i Wielemira Chlebnikowa. 72 7 3 7 4 7 5 7 6 —338. C a r r o l l , o p . c i t . , s. 80. tamże, s. 88. P o r ó w n a j : Zarys poetyki, Warszawa 1978, s. 337— W a ż n y m z a d a n i e m w y d a j e się t u t a j o p r a c o w a n i e t y p i z a c j i z o b i e k t y w i z o w a n y c h społecznie k o m b i n a c j i d l a różnych t e r e n ó w i o k r e s ó w ( p r o b l e m a t y k a h i s t o r i i m a g i i o m ó w i o n a z o s t a n i e w części t r z e c i e j „ M a g i i d z i s i a j " ) . 9 3 „dopuszczalne są w s z y s t k i e s w o b o d y , j a k i c h w y ­ maga i n t e n c j a poety. Żadnej r e g u l e g r a m a t y c z n e j n i e można przyznać p r a w a w e t o w a n i a w o b e c p o t r z e b m y ­ śli p o e t y c k i e j . U z a s a d n i o n e są n a w e t p e w n e stałe r e ­ f o r m y syntaktyczne. G R A M A T Y K A N I E JEST P R Z E ­ P I S E M L E C Z S P I S E M . Uporządkowanym spisem. N i e d a j e n o r m , lecz k o n s t a t u j e f a k t a . " — pisał T . P e i p e r (Futuryzm, „ Z w r o t n i c a " n r 6/1923). T y m c z a s e m myśl m a g i c z n a rządzona j e s t p r z e z będące właśnie P R Z E P I ­ S E M p r a w a opozycji (inwersji) i mediacji. R. B a r t h e s , Mit i znak, W a r s z a w a 1970, s. 275. 94 9 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f637e420c3479a0997509fc3b7bdfaa.pdf d8d281bf914fe3186891f5b6c220d90c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5815 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne próg - zabiegi magiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5412 Title A name given to the resource Magia szkodząca związana z progiem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.190 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Marczyk, Mirosław Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 49. Zakaz wykonywania czynności na progu Objaśnienia znaków: Rąbiąc na progu: 1 — ucina się nogi biedzie, 2 — naraża się dom na uderzenie pioruna, 3 — sprowadza się chorobę, śmierć osoby rąbiącej lub członka jego rodziny, 4 — rąbie się dusze przodków. Wymia­ tając śmieci przez próg: 5 — wymiata się szczęście, powodzenie z domu, powoduje choroby w rodzinie, 6 — powoduje się rozmnażanie w domu robactwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/974eac4de7f2b3c94d77d1e24c264213.pdf af64a33b243a741ed146235d1ce366c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5749 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne praktyki magiczno-religijne kwiat paproci - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5347 Title A name given to the resource Magiczne działanie kwiatu paproci/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.208 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 37. Magiczne działanie kwiatu paproci Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadali o zakwitaniu paproci? Co się od­ krywa przed znalazcą? Objaśnienia znaków: Kwiat paproci: 1 — przynosi szczęście; 2 — bogactwo; 3 — wiedzę; 4 — pomaga w sprawach miłosnych; 5 — spełnia życzenia; 6 — zapewnia dobrą pamięć; 7 — zapewnia możliwość przepowiadania przyszłości; 8 — pomaga otwierać zamki; 9 — znalezienie go nie nie wróży nic dobre­ go; 10 — inne odpowiedzi; 11 — brak tradycji; 12 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10842dca4d0eb331a9eaf59c66a1906a.pdf 77f1b4d77d168bab27d4e129adaf1a66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1983 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource etnologia - metody meroda kulturowo-historyczna wytwory kulturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1839 Title A name given to the resource Mahavharata / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.107-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poniatowski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 107 STANISŁAW PONIATOWSKI MAHAVRATA W 'nekrologu prof. Poniatowskiego wspomnieliśmy, że wśród prac przygotowanych do drukn znajduje sie. opracowanie zagadnienia metodologicznego, tak ważnego dla etnologii. Na tym miejscu podajemy część tej pracy, którą znaleźiśmy w tecice zupełnie (jotową. Czcigodny Autor sam objaśni w przedmowie powyższy tyfuł i poda°ptan swego dzieła. E. Bulanda T. ]. Przedmowa „Mahayrata" obejmie prace nad szeregiem wytworów kul­ turowych, obecnie nieraz bardzo od siebie odległych, lecz gene­ tycznie blisko z sobą związanych. Każda z nich stanowić będzie całość, więc wyjdzie osobno pod własnym tytułem i z własną paginacją, nie czekając na wykończenie innych. Każda dalsza praca oprze się jednak na wcześniejszych, stąd połączenie wszyst­ kich w większą całość z dodatkową wspólną paginacją, co uprości operowanie literaturą i zaoszczędzi powtarzan. Tytuł tej większej całości wziąłem od nazwy wielkiego indyjskiego święta, wyjaśnienie genezy którego stało się dla mnie punktem wyjścia do badań nad genezą wielu innych w y ­ tworów kulturowych. Badania nad genezą poszczególnych wytworów kulturowych, pasjonujące etnologów drugiej połowy zeszłego wieku, w bieżą¬ cym stuleciu coraz bardziej spychane były na plan dalszy w miarę tego, jak coraz lepiej rozwijały się dwa główne kierunki etnologii współczesnej, historyczny i funkcjonalistyczny, nasuwające ba­ daczom wiele nowych i pociągających zagadnień. Dawna moda na zagadnienie geneiy poszczególnych wytworów t y m szybciej ustąpiła modzie na zagadnienia, wysuwane przez historyzm,i funkrjonalizm, że wskutek braku właściwej metody naukowej dawne rozwiązywanie zagadnienia genezy wytworów nie mogły dawać �№ zadowalających wyników. Dlale-ro zaczynam Mahavrate pracą metodologiczną, wskazującą na doniosłość zagadnienia genezy poszczególnych wytworów kulturowych dla innych zagadnień etnologicznych oraz podającą metodę rozwiązywania tego zagadnienia. W jakich odstępach czasu za niniejszą pierwszą częścią Mahavraty zjawiać się będą dalsze jej części i czy w ogóle będę je mógł o p r a c o w a ć - n i e sposób przewidzieć w dzisiejszym prze­ łomowym okresie dziejów. Jedno tylko przypuszczam, że jeśli Bóg pozwoli mi na kontynuowanie mej pracy naukowej, t o po¬ toczy się ona n i e i b y t szybko, bo zapewne w równie ciężkich warunkach jak dotychczasowe gromadzenie materiałów w ciągu kilkunastu lat do mej Mahavraty. Nowe życie nasunie bowiem mnóstwo doniosłych spraw bieżących, odciągających od pracy naukowej, podczas g d y poprzednie utrudniały mi ją: brak w kraju obcej literatury etnologicznej, tak bardzo dla mojej pracy nie­ zbędnej, i moje zawsze ciężkie położenie materialne. A jeżeli w takich warunkach mogłem pracować, to tylko dzięki mojej Żonie, dla której moja praca naukowa była zawsze warta wielu trosk i poświęceń. Mojej Żonie poświęcam więc najważniejszą pracę mego życia, moją Mahavrate i przepraszam J ą . że to tymczasem tylko zapowiedź tej całości, którą tak bardzo chciałbym zobaczyć w Jej rękach. (~) St. Poniatowski 9.Ц.1941. Spis I. II. III. IV. V.- rzeczy: Metoda badania genezy wytworów kulturowych w etnologii. Główne typy budownictwa a budownictwo palowe. Główne typy pochówków a pochówek pało wy. Techniki kar śmierci jako derywaty odpochówkowe. Budowle odpochówkowe i odklubowe: 1. ołtarz, 2. kaplica, 3. brama kultowa, 4. świątynia, 5. karczma. �109 VI. VII. VIII. IX. X. Miejsca kultowe odpochówkowe: 1 . grób i cmentarz, 2. placyki, 3. rozstaje i granice, 4. gaje i drzewa Św., 5. wzgórza, 6. most i droga w zaświaty. Mahavrata. Vratya (Pochówkarze i ich zróżnicowanie). Drobne derywaty odpochówkowe, odpochówkarzowe i o d umrzykowe: 1 . hille-bille, bęben, dzwon, 2. łódź kultowa, 3. wóz k u l ­ towy (karawan), 4. fania, lalka, 5. pomniki grobowe, -6. go­ łębnik, 7. czurynga, pisanka, 8. szczudła. Bogowie pochodzenia odpochówkowego, odpochówkarzowego i odumrzykowego. Derywaty odpochówkowe w obrzędach dorocznych. Derywaty odpochówkowe w kulcie i magii słonecznej i księżycowej. X I I I . Nazwy odpochówkowe, odpochówkarzowe i odumrzykowe: ł . materiały, 2. wiązania, 3. warstwy językowe a warstwy kulturowe. X I V . Wnioski: 1. k r y t y k a kultur zasadniczych, 2. perspektywy nowego ujęcia rozwoju kulturowego. Indeksy. XI XII. �по Metoda badania genezy wytworów kulturowych w etnologii (CząSć I ..Mahavraty") I. W s t ę p Zagadnienie genezy poszczególnych wytworów kulturowych oraz zagadnienie ich rozwoja były do początków bieżącego stu­ lecia głównym tematem ogromnej większości prac z zakresu etnologii ogólnej. Wobec jednak braku właściwych i powszechnie stosowanych metod, potrzebnych do rozwiązywania powyższych zagadnień, zjawiały się coraz liczniejsze i często wręcz ze sobą sprzeczne poglądy na rozwój i genezę tego samego w y t w o ­ ru. N i c więc dziwnego, że niepowodzenia w rozwiązywaniu powyższych zagadnień spowodowały, że w bieżącym stuleciu rozmaici etnologowie bardzo niejednakowo się do nich ustosun­ kowali. Całkiem krańcowe stanowiska zajęli przy t y m z jednej strony zwolennicy funkcjonalizmu, a z drugiej zwolennicy historyzmu w etnologii. Funkcjonatizm Wysuwając na czoło swych zainteresowań dyzagadnienie rozwoju. \k wewnętrzną kultur poszczególnych l u ­ dów, która ma charakteryzować te kultury jako indywidualne całości, funkcjonaliŚci interesują się poszczególnymi wytworami jedynie tylko jako składnikami kilku większych zespołów kultu­ rowych, zaspokajających w obrębie każdej kultury podstawowe potfzeby biologiczne natury ludzkiej, takie jak głód, popęd płcio­ w y , bezpieczeństwo i t d . Uważając, że każdy poszczególny wy­ twór kulturowy może być należycie zrozumiany tylko na tle od­ powiedniego zespołu kulturowego, albo, jak się wyrażają tuńkcjondliści, w kontekście z odpowiednią instytucją swojej własnej kultury, czołowy przedstawiciel funkcjonalizmu angielskiego, Bro­ nisław Malin wski, całkowicie odrzuca po'rzebq badania rozwoju i genezy jakiegoś poszczególnego wytworu kulturowego na poda nam 4 �Ill stawie badania jego różnych postaci w rozmaitych kulturach. Ironizując na temat „the antiquarian, origin-hunting and sensa­ tion-seeking spirit, which, to a large extent, had dominated the speculations of anthropologists", Malinowski mówi, że „it is quite necessary to realize that anthropology had to be re orientated, and that i t is only now, and that very gradually, developing an interest in present conditions rather than i n reconstructions of the past: making a comparative study of cultural process and its laws rather than of origins and concrete histories" (1930, 409). Jakkolwiek powyższe krańcowo antyhistoryczne stanowisko Ma­ linowskiego nie jest podzielane przez większość funkcjonalistów — przykładem choćby jeden z twórców funkcjonalizmn, A . R, Radcliffe Brown (1935, 401) to jednak angielscy i amerykańscy funkcjonaliści nie interesują się w swych pracach zagadnieniem genezy poszczególnych wytworów kulturowych Nie intere uje się zagadnieniem bliżej ze stanowiska metodologicznego i nie­ miecki zwolennnik funkcjonalizrou Muhlmann który wią''?c funkcjonalizm z pewnym swoiście pojmowanym historyzmem poru^z*^ w swej Methodik der V o l k e r k u n d ^ " zagadnienie rozwoju (1538 175) c Hisionzm Zupełnie inaczej ustosunkowali się dozagad¬ a zagadnienie fozwoiu. i i a genezy i rozwoju poszc/etromy ch w y tworów kulturowych niemieccy p r z e d s t a w i c i e l e ^ runku historycz­ nego w etnologii. Uznając doniosłość tych zagadnień, zdawali oni sobie sprawę z trudności h h rozwiązania i dlatego rozumieli po­ trzebę opracowania metod do rozwiązywania tych zagadnień. Nawet punktem wyjścia kierunku historycznego było, jak wia­ domo, sformułowane przez Ralzel'a (1587) kryfcrinm formalne, obalające dawną aprioryczną hipotezę o niezależnych od siebie genezach jednego i tego samego w , two, u w różnych miejscach na ziemi, opartą na Bastiana koncepcji „Ekłneislargedauken". Skoro przy рошосу kryteiium formy udaje tic powiążą;: ze sob<i rozmaite postaci tego S S I I ł 6 ^ 0 W y t w o r u S Z ^ f G ^ О Г''.)У^Г/"1*conc p o całym świecie, to oczywista, że wyjaśnienie g<-nozy tego wytworu musi być poprzedzone ustaleniem jego najstarszej postaci a więc uprzednim w y j lśnieniem rozwoju tegoż wytw>'» To kieru­ nek historyczny zajął się przede wszys'kim metodologiczny'"" n e n �112 opracowaniem zagadnienia rozwoju, odsuwając niejako na plan dalszy zagadnienia genezy. Dlatego w trzech dotychczasowych podręcznikach metodologii etnologicznej, napisanych przez przed­ stawicieli kierunku historycznego, a mianowicie Graebner'a (1911), V a n Bulck'a (1931) i W . Schmidt'a (1937), zagadnienie genezy traktowane jest całkiem ubocznie i niezadowalająco. Nie może nas to dziwić, jeż.ełi weźmiemy pod uwagę, że Graebner wraz z uzupełniającym go W . Schmidt'em i w słabszym stopniu V a n Bulek zaczęli właściwie kłaść fundamenty p o d metodologię swego kierunku i że dopiero w 27 lat od wydania Graebner'a „Methode der Ethnologie" (1911) wyszła Mtthlmann'a „Methodik der Volkerkunde (1938), będąca pierwszą próbą metodologii ze stanowiska przeciwstawiającego się historyzmowi Graebner'a i W . Schmidta. zacnie Przypuszczać należy, że w swym dalszym rozwoju ntotejszej prac,, metodologia etnologiczna nie będzie mogła pomi­ nąć gruntownego potraktowania zagadnienia genezy poszczegól­ nych wytworów kulturowych. Przyspieszyć to może taka racjo­ nalna rozbudowa metod etnologicznych, aby mogły one obsłużyć wszystkie główne działy etnologii, podczas g d y dotychczasowe prace metodologiczne dotyczą w gruncie rzeczy tylko działów bliżej interesujących ten czy inny kierunek etnologiczny. By przyczynić się do takiej rozbudowy metod, a jednocześnie p o d ­ kreślić zagadnienia genezy poszczególnych wytworów k u l turowychj poruszę naprzód . sprawę podziału zakresu etnologii i wzajemnego stosunku jej głównych działów, co ułatwi zorien­ towanie się w lukach dotychczasowej metodologii etnologicznej. Do zapełnienia, jeżeli nie całkowitego t o przynajmniej częścio­ wego, jednej z tych luk służyć będą następnie własne rozważania metodologiczne, dotyczące zagadnienia poszczególnych wytworów kulturowych. II. P o d z i a ł faktów etnologicznych Pod koniec zeszłego stulecia rozpowszechnił się podział etnologii na etnologię ogólną i etnografię, przy czym etnologię ogólną dzielono na trzy główne działy, badające kulturę ma­ terialną, duchową i ustrój społeczny, zaś etnografię dzielono naj- �113 częściej bądź według geograficznego, bądź według lingwistycz­ nego ugrupowania ludów. Już w pierwszym dziesięcioleciu bie­ żącego stulecia ramy powyższego podziału okazały się za ciasne, gdy to młody podówczas kierunek historyczny wprowadził do etno­ logii kultury zasadnicze, a jednocześnie Boas (Lowie 1937, 134) i W . Schmidt (1906, 608-, 950-) wykazali potrzebę rozszerzenia badań etnologicznych na poszczególne jednostki ludzkie, jako twórców i nosicieli kultur. Za wąskie okazały się powyższe ramy i dla f u n k c j o n a ł mu. który interesuje się przede wszystkim zeSDołami kulturowymi, przekraczającymi szranki samej tylko kultury materialnej, czy samej kultury duchowej, czy samego ustroju społecznego. Stat,).. I dynamika, W przeciwieństwie . . . . do problematyki, której , , .. roz- , _ woj jest nieograniczony, zaxres etnoiog.ii a a s<ę wyraź­ n i e ograniczyć na tlę ogólnego zakresu wszelkich faktów badadanycn przez nauki humanistyczne w najszerszym ich ujęciu, a więc z włączeniem do nich 11 nauk społecznych. U t o z wszyst¬ kie takty badane przez te nauki pod względem najogólniejszego swego charakteru mogą być podzielone na fakty statyczne: obiekty, stosunki obiektów do swych środowisk, fakty dynamiczne: zmiany w obiektach, zmiany w stosunkach obiektów do swych Środowisk. W niektórych kierunkach socjologicznych występuje często przecenianie faktów dynamicznych w porównaniu ze statycznymi. Zachodzi to i u funkejonalistów, wysuwających na plan pierwszy dynamikę dlatero, że statyka jest uważana przez nich tylko za rezultat dynamiki. Zapominają oni jednak, że wszelka dynamika staje się widoczna i zrozumiała dopiero przez zestawienie i po­ równywanie rozmaitych po sobie następujących standV statycz­ nych. A więc dynamika wyjaśnia statykę równie dobrze j a k sta­ tyką wyjaśnia dynamikę i stąd wynika potrzeba jednakowego doceniania zagadnień statycznych i dynamicznych. Skłonności indywidualne oraz dominujące w danym okresie prądy filozoficzne „Lnd" T. XXXVI 8* �114 i socjologiczne przyczyniały się dawniej i przyczyniać się będą w przyszłości do przeceniania przez poszczególnych badaczy doniosłości faktów statycznych nad dynamicznymi lub odwrotnie, jednakże ze stanowiska metodologicznego są one zupełnie rów­ norzędnymi przedmiotami badań naukowych. Odróżnianie faktów statycznych od dynamicznych czyli obiektów od procesów nie zawsze jest poprawne w naukach h u ­ manistycznych. T a k np. socjologowie, a z nimi i funkcjonaliści etnologiczni traktują stosunki pomiędzy obiektami, np. gru­ pami społecznymi, jako fakty wyłącznie dynamiczne, co nie może sprzyjać należytemu wyjaśnieniu tych stosunków. Stosunek bo­ wiem między dwoma obiektami — wszystko jedno czy to są dwa wytwory kulturowe, czy dwie grupy społeczne — ma równie sta­ tyczny charakter jak stosunek wzajemny dwóch części składo­ w y c h jakiegoś poszczególnego obiektu. Tak jak stosunki, zacho­ dzące "pomiędzy składnikami obiektu, tworzą układ charaktery­ styczny dla tego obiektu, tak samo i stosunki pomiędzy różnymi obiektami tworzą pewien układ, który musi być naprzód ujęty statycznie, zanim potrafimy zrozumieć zachodzące w nim p го с esy dynamiczne. Obiekty. Obiektami nauk humanistycznych są albo społeczeń­ stwa ludzkie wraz ze składającymi je grupami i osobnikami, albo posiadane przez te społeczeństwa kultury, złożone z powią­ zanych w najrozmaitsze zespoły wytworów kulturowych. Sto­ sownie do tego mamy obiekty kulturowe: wytwory, zespoły wytworów, kultury czyli połączenia zespołów w większe całości, jak kultury plemion, ludów, terytoriów; obiekty społeczne: osobniki, grupy, społeczeństwa czyli połączenia grup społecznych w większe całości, jak plemiona, l u d y , narody. Jakkolwiek podział obiektów na kulturowe i społeczne nie może nastręczać żadnych zastrzeżeń rzeczowych, to jednak może �115 wywoływać sprzeciwy ze względów terminologicznych. O b y d w a bowiem terminy, kulturowy i społeczny, używane bywają w nau­ kach humanistycznych często jako równoważne lub bardzo b l i s k o ­ znaczne. Nawet i w samej etnologii od dawna używa się terminu „kultura społeczna" dla jednego z większych działów, a mianowicie ustroju społecznego, a przy tym mówi się o grupach kulturo­ wych, oznaczając tym terminem zarówno grupy społeczne jak etniczne. Można by zamiast „obiekty społeczne" używać terminu „subiekty kulturowe", nie zamierzam jednak zatrzymać się dłużej na tej czysto konwencjonalnej sprawie, podkreślam natomiast potrzebę wyraźnego odgraniczenia całkiem odmiennych kategorii obiektów wyżej wymienionych. Pomiędzy obiektami kulturowymi a obiektami społecznymi zachodzi podobnie ścisły związek, jak wyżej wspomniany pomię­ dzy statyką a dynamiką. A więc obiekty kulturowe istnieją t y l k o dzięki obiektom społecznym i tylko na ich tle mogą być nale­ życie zrozumiane i odwrotnie obiekty społeczne nie mogą istnieć bez obiektów kulturowych i dlatego mogą być należycie zrozu­ miane tylko na tle swej kultury. Mimo tak ważnych i oczywi­ stych współzależności liczni badacze, zwłaszcza socjologowie, nie odróżniają należycie obiektów społecznych od kulturowych, na­ dając nadmiernie szerokie znaczenie terminowi społeczny, prze­ ciwko czemu słuszne wypowiada się W . B. J. Stern, wskazując na potrzebę wyraźnego odróżniania procesów społecznych o d kulturowych, co naturalnie wiąże się z powyższym podziałem obiektów na społeczne i kulturowe (1929, 264-). struktura, funkcfa, Ideologia. Ze ścisłej współzależności pomiędzy obiektami Ы . . .. . . .1 t* К h bTlr" * * ' *У »_ " У wspoine wszystkich tych obiektów, dające w konsekwencii pewne wspól­ ności pomiędzy naukami humanistycznymi w przec.wstawięniu do nauk biologicznych i tizycznych, na co zwróciłem uwagę juz przed kilkunastu laty (Poniatowski 1У22). A mianowicie: podczas gdy obiekty nauk tizycznych posiadają tylko struktury, zas obiekty nauk biologicznych posiadają juz nie tylko struktury, ale i zwią­ zane z tymi strukturami tunkcje, to jednak jedynie tylko obiekty nauk humanistycznych posiadają Obok struktur i spełnianych przez me runscji rowniez i ideologie czyli uzasadnienia i warn y m ш к а с е с �116 tościowania tych struktur i funkcji. A wiec obiekty nauk huma­ nistycznych mają następujące własności: struktura, na którą składają się elementy (składniki) tworzące układ; funkcja, mająca określoną wydajność i celowość; ideologia, w której jest uzasadnienie i wartościowanie. Z powyższych trzech własności najłatwiej rzuca się w oczy struktura; od niej też zaczynają i niestety tylko na niej kończą powierzchowni badacze. Trudniej jest badać funkcję, a j e l c z e trudniej ideologię i stąd tyle luk w znajomości obiektów spo­ łecznych i kulturowych. Struktura każdego z tych obiektów wiąże się bowiem jak najściślej z jego funkcją i ideologią i stąd konieczność równomiernego uwzględniania w badaniach wszyst­ kich tych trzech cech. Nadmierne przecenianie funkcji w stosunku do struktury, zrozumiałe jako reakcja przeciwko niedocenianiu funkcji, jest naturalnie równie niekrytyczne jak przecenianie dy­ namiki w stosunku do statyki, albo obiektów społecznych do obiektów kulturowych, jeszcze częstszym błędem jest zaliczanie funkcji i ideologii do dynamiki, zaś pozostawianie w statyce samej t y l k o struktury. Bl d ten wynika stąd, że funkcje i ideologia szybciej ulegają zmianom niż struktury i dlatego ich zmiany rzucają się w oczy przy badaniu faktów dynamicznych. Rzecz prosta jednak, że ustalona funcja i ustalona ideologia mają równie statyczny charakter jak ustalona struktura i dlatego wraz z tą ostatnią muszą być zaliczone do faktów statycznych. j Ą F unk<lo .ii*ci n o funkcji i i d . o i . u . B t Podkreślanie ogromnego znaczenia funkcji i grunniewątplio w n e i c h b a d a n i e w t e r e n e j e s t wą zasługą funkcjonalizmu etnologicznego, Niestety funkcjonaliści wprowadzają zamęt do swych rozważań przez nadmierne rozszerzanie terminu „funkcja", gdyż oznaczają nim nie t y l k o czyn­ ność spełnianą przez obiekt - do czego ja ograniczam zakres < i j j j j \ �117 tego t e r m i n u - a l e oznaczają t y m terminem również rolą obiektu w stosunku do środowiska, a niekiedy nawet i ideologię obiektu. Tak np. Malinowski w swoim programowym wstępie do H o g bin'a mówi: „By function we mean the part which is played by any one factor of a culture within the general scheme" (1934, X V I I ) . Całkiem podobnie określa funkcję A . R. Radcliffe Brown (1935, 396). Dodam, że Malinowski nie troszczy się zupełnie 0 poprawne używanie terminów i używa terminu funkcja obok siebie w rozmaitych znaczeniach. Pisze on пр.: „Możemy być pewni, że inne aspekty kultury są w równym stopniu przepojone funkcją, to znaczy zdolnością do nieustannego działania przez zaspokaja­ nie ludzkich potrzeb i dążeń, z którymi wiążą się one pośrednio czy bezpośrednio", a kilkanaście wierszy niżej czytamy: „A przez funkcję rozumiem tutaj sposób, w jaki dom, czółno czy miejsce obrzędowe związane są z cielesnymi i duchowymi potrzebami członów plemienia" (1938, L), A więc w jednym przypadku funkcja ma oznaczać czynność obiektu, w innym zaś stosunek obiektu do środowiska. Podobnie j * k Malinowski, tak samo ^ niemiecki propagator funkcjonalizmu, Muhlmann, uważał za zbyteczne dać jasną, jedno­ znaczną definicję funkcji w swej „Methodik der V o l k e r k u n d e " 1 używa tego terminu niekiedy nawet dla ideologii wytworu. Tak np. krytykując pogląd Graebner'a na wspólne pochodzenie po­ chówków paiowych z kultury totemistycznej, Muhlmann mówi, że u podstaw tych pochówków leżą „mindestens vier verschiedene Leitideen' i dlatego ich wspólne pochodzenie nie da się „bei so verschiedener Funktion eben nicht mehr nachweisen" (1938, 181). Gorzej jednak, że u Miihlmann'a zaciera się wyraźna granica nawet pomiędzy funkcją a strukturą. Pisze on bowiem: „Es ist kaum zu verkennen, dass Funktion und Struktur eigentlich dasselbe bedeuten. Beide entfiatten das Moment eines in gewissem Umfange nolwćudigen Zusammcnhanges, das sich von einer eisernen Determination ebensc weit entfernt wie von blossen Moglichkeiten. Freilich geben beide Begriffe verschiedene Aspekte dieses Zusammenhanges wieder, „Struktur" meint mehr statisch den Sinn, „Funktion" mehr dynamisch den Zweck, das W o f u r " (1938, 105). �Ideologię oznacza Miihlmann przez ..Intention", ale pod „intentionale D a t e n " rozumie on zarówno ideologię najrozmait­ szych obiektów kulturowych i społecznych jak również i same niektóre w y t w o r y kulturowe, zwłaszcza duchowe, takie np. jak mana lub orenda (1939, 140). Biorąc pod uwagę: 1 . niewielką wartość badania ideologii wytworów w oderwaniu od ich struk­ tur i funkcji oraz 2. brak elementarnej logiki w podziale faktów przez Muhlmanna na „die Tatsachen fiber das geschichtliche Leben ais Bewusstsein" i „die Tatsachen iiber das geschichtli­ che Leben ais Tatigkeit" ( Ш 8 , 108), uważam podstawowy dla metodologii Muhlmann'a podział materiału etnologicznego na „intentionale D a t e n " i „funktionale D a t e n " za nie nadający się do dyskusji. T y m bardziej, że ze względu na swój styl, jeszcze mętniejszy od stylu Graebner'a, a często dorównujący osła­ wionemu stylowi Bastian'a, książka Muhlmanna czytelnikom nieniemieckim zbyt wielkiej szkody nie wyrządzi. G r a e b n e r i w . S c h m i d t Pewną pociechę dla zwolenników funk с jonalizmu o funkcji i id«aiogii. stanowić to, że metodolodzy kierunku h i ­ storycznego również nie odczuwali dotąd potrzeby ścisłego zdefi­ niowania funkcji, zaś o ideologii jako kategorii równorzędnej ze strukturą i funkcją także nic jeszcze nie piszą. Wprawdzie zarówno Graebner jak i ściśle idący za nim W . Schmidt uznają m 0 2 e za niezbędną interpretację badanych obiektów, czyli jak mówi Graebner—„die Bestimmung von Zweck, Sinn und Bedeutung" (1911, 55, p r w . też W . Schmidt 1937, 116), ale t y m terminem obejmują oni dwie różne rzeczy. Pod „direkte oder lokale Inter­ pretation" albo „Interpretation ersten Grades" rozumieją oni informacje o celu, sensie i znaczeniu obiektu, pochodzące ze śro­ dowiska, do którego obiekt należy, podczas g d y „indirekte I n ­ terpretation", inaczej „Ferninterpretation oder Interpretation żweiten Grades" jest dla nich spekulacją badacza, będącą końcowym wynikiem badań nad obiektem, i dlatego zupełnie nie wiadomo, czy i w jakim stopniu miała ona swój odpowiednik w terenie. A więc tylko direkte Interpretation" pokrywa się częściowo z t y m co nazywam ideologią obiektu a co określam jako uza­ sadnienie i wartościowanie struktury i funkcji nie przez badacza ale przez nosicieli obiektu wzgl środowisko społeczne tegoż �119 obiektu. Łatwo zauważyć, że tak określona ideologia ma szerszy zakres niż żądane przez Graebner'a określanie „celu, sensu i zna­ czenia" badanego obiektu przez jego środowisko. Nieuwzględnianie l u b niedostateczne wyodrębnianie struk­ tury, funkcji i ideologii jako trzech zasadniczych cech wszystkich obiektów etnologicznych powodowało pomijanie ważnych różnic pod względem tych cech pomiędzy głównymi kategoriami tych obiektów. I stąd pochodzi, Że w dotychczasowych pracach z za­ kresu metodyki etnologicznej rozprawia się ogólnikowo o kultu­ rze i rozwiązuje również ogólnikowo zagadnienia kulturowe za­ miast zacząć o d zagadnień dotyczących poszczególnych kate­ gorii obiektów kulturowych i obiektów społecznych. T ę ogól­ nikowość obok braku ścisłej terminologii uważam za duże wa- . dy dotychczasowej metodyki etnologicznej. Ponieważ metody każdej nauki winny ściśle odpowiadać własnościom badanych przez nią obiektów, więc i metody etnologiczne muszą się ulep­ szać w miarę głębszego wnikania w różnice między głównymi kategoriami obiektów etnologicznych. Zobaczymy więc pokrótce jakie są zasadnicze różnice pomiędzy nimi. wytwory Najdłużej w etnologii badaną kategorią obiektów kulturowe. kulturowych są poszczególne w y t w o r y kulturowe, zaspokajające najrozmaitsze potrzeby ludzkie i przekazywane dro­ gą tradycji ustnej. N i e jakość wytworów, ale sposób i c h przeka­ zywania bez udziału" pisma jako łącznika pomiędzy pokoleniami wydziela wytwory, badane przez etnologię/ spośród ogółu w y tworów kulturowych, badanych przez nauki humanistyczne* A więc poza wytworami, których powstanie i dzieje utrwalone są na piśmie, interesują etnologa wszystkie inne w y t w o r y niezależ­ nie od czasu i miejsca ich występowania. Może kogoś przerażać lub gorszyć taki ogrom zakresu, ale niestety etnolog, chcąc dobrze poznać jakiś poszczególny wytwór kulturowy np. łuk, pisankę, pomstę krwawą i t p . , opierać się musi na materiałach pochodzących nie tylko г czasów przedhistorycznych i od ludów niecywilizowanych, ale i na materiałach od ludów cywilizowanychj jeżeli badane wytwory S Ą U niob jeszcze znćine jako resztki ich przedcywilizacyjnego d o b y t k u . ¬ Zasługuje na uwagę, że mimo mnóstwa prac o najrozmait* �120 szych wytworach kulturowych nie ma dotąd ustalonej dla nich wśród etnologów nazwy ogólnej. Etnologowie angielscy i amery­ kańscy zupełnie się obchodzą bez takiego ogólnego terminu, zaś ter­ minologia metodologów niemieckich jest pod tym względem zupełnie dowolna. Tak np. Graebner oznacza wytwór kulturowy najczęściej przez „Erscheinung" ale niekiedy i przez „Form", jakkolwiek przez „Form" rozumie kiedyindziej strukturę w y t w o r u . Van Bulek i W . Schmidt mówią zwykle „Element" lub „Kulturelement", a Miihlmann używa terminów: „Phanomen", „Element" i „Erschein u n g " . Taka nieustalona terminologia wskazuje, że nie zajmo­ wano się dotąd bliżej ani swoistymi własnościami wytworów k u l ­ turowych i związanych z nimi procesów, ani metodami, dostoso­ wanymi specjalnie do wytworów kulturowych. Spośród wielu możliwych podziałów wytworów kulturo­ wych jednym z najbardziej rozpowszechnionych jest podział ich według składników struktur na wytwory:. materialne, duchowe, ustrojowe, językowe. I Ostatnie, t j . wyrazy oraz ich zespoły, czyli języki, nie wchodzą już do zakresu badań etnologii, ale to bynajmniej nie zwalnia etnologa od uwzględniania strony językowej np. nazw wytworów kulturowych przy badaniu związków pomiędzy samymi wytworami. Wyodrębnianie wytworów językowych spośród innych wytworów kulturowycL i całkiem odrębne samodzielne ich traktowanie uzasadnione jest tkwiącym w nich silnym momentem przyrodniczym (fizjologicznym i psychicznym), wskutek czego w y t w o r y językowe są częściowo tylko faktem przyrodniczym. Natomiast w pozostałych wytworach kulturowych, nawet takich jak młot czy wierzchowiec, etnolog bierze pod uwagę ich cechy fizyczne i biologiczne t y k o jako momenty warunkujące użytko­ waną przez człowieka strukLurę i funkcję, nie interesując się po­ zostałą stroną przyrodniczą tych obiektów. Wbrew lekceważącej opinii funkcjonaiistów o powyższym podziale wytworów kulturowych zaznaczyć muszę, że jest on f ' J : % & ? f, I ! I 8 f j § § �121 zupełnie poprawny od "strony pochodzenia składników struktural­ nych, a mianowicie: wytwory materialne mają elementy pochodzące ze środowiska geo­ graficznego, a ich układ jest rezultatem obróbki technicznej; duchowe mają jako elementy przeżycia duchowe, a więc elementy pochodzące ze środowiska rasowego, a ich układ polega ne uszeregowaniu tych przeżyć w prze­ strzeni lub w czasie; ustrojowe-elementami ich są osobniki i grupy społeczne, a ich układ polega na ustaleniu się ich wzajemnych stosunków. Ze stanowiska metodologicznego podział powyższy może być użyteczny w tych badaniach, gdzie przy niedostatecznej zna­ jomości funkcji i ideologii dawnych wytworów operować wypada głównie ich strukturami, jak np. w badaniach nad rozwojem. Wiemy bowiem dobrze jak bardzo różnią się wówczas w y t w o r y materialne, duchowe i ustrojowe swoim tempem rozwojowym: łatwo zmieniają się formy wytworów materialnych, wolniej zmie­ niają się style wytworów duchowych, a najwolniej normy ustro­ jowych wytworów. Klasyfikowania wytworów kulturowych według funkcji i ideo­ logii dotychczas w etnologii nie stosowano i nie sądzę, by takie klasyfikacje miały większe znaczenie przy badaniu wytworów. Należy bowiem pamiętać, że ideologia wytworu znajduje się po­ za wytworem, a mianowicie ma ją ten, kto się wytworem posłu­ guje czy w ogóle zna go; zaś funkcja częściowo również jest po­ za wytworem, bo występuje tylko przy posługiwaniu się wytwo­ rem przez użytkownika tego w y t w o r u . Ponieważ sposoby posłu­ giwania się t y m samym wytworem, jak każdy wie z o b ­ serwacji, są często bardzo rozmaite, a j e s z c 7 e różnorodniejsze są ideologie różnych ludzi o tym samym wytworze, a więc oczywista, że dla celów klasyfikacyjnych najbardziej nadają się struktury wytworów, jako mniej zmienne a przy t y m dostępniejsze dla ścisłego badania, �122 Podobnie jak dla samych wytworów tak i dla rozh postaci tego samego wytworu brak jest dotąd powszechnie przyjętej terminologii. Mówią zwykle o o d ­ mianach, inaczej wariacjach, typach i modyfikacjach, nie pre­ cyzując ich wzajemnego stosunku. By zapobiec płynącym stąd niejasnościom, oznaczam Modyfikuje, typ,, odmiany. m a i t y c m o d y f i k a c j e - j a k o wszystkie postaci nie tylko jakiegokolwiek wytworu ale, ogólnie biorąc, każdego obiektu etnologicznego, różniące się pomiędzy sobą strukturą — modyfikacje strukturalne, funkcją — modyfikacje funkcjonalne, ideologią — modyfikacje ideologiczne; typy—jako główne grupy modyfikacji obiektu, przy czym mogą się one wyróżniać strukturą - typy strukturalne, funkcją — t y p y funkcjonalne, ideologią — t y p y ideologiczne: o d m i a n y - j a k o ^ i g r u p o w a n i a modyfikacji wewnątrz - mogące się wyróżniać typów, strukturą — odmiany strukturalne, funkcją — odmiany funkcjonalne, ideologią — odmiany ideologiczne. W miarę potrzeby można tu naturalnie wprowadzać dodat­ kowe podziały na typy i odmiany pierwszego rzędu, drugiego rzędu i t p . Biorąc przy tym pod uwagę, że w strukturze większe różnice powoduje odmienny uktad elementów niż odmienne ele­ menty, że w funkcji ważniejsza bywa celowość niż wydajność, a w ideologii więcej znaczy odmienne wartościowanie niż o d ­ mienne uzasadnianie, można przyjąć, że strukturalne t y p y - r ó ż n i ą się niejednakowymi układami swych elementów, odmiany-różnią się swymi elementami przy ich jednakowym układzie, funkcjonalne t y p y - r ó ż n i ą się niejednakową celowością, „ odmiany-różnią się niejednakową wydajnością przy tejże celowości, �123 ideologiczne t y p y - r ó ź n i ą się niejednakowym wartościowa­ niem, „ odmiany-różnią się niejednakowym uzasadnie­ niem przy tymże wartościowaniu. Strukturalne, funkcjonalne i ideologiczne t y p y i odmiany, albo krócej mówiąc, s-typy,/-typy, /-typy oraz s-odmfany, /"-odmiany i i-odmiany mogą się w najrozmaitszy sposób ze sobą kojarzyć. Tak n p . s-typy domów, mogą być /-odmianami tego samego / - t y p u . A l b o n p . ten sam zwyczaj spopielania zmarłych należy do bardzo różnych /-typów. Klasyfikowanie modyfikacji jakiegoś wytworu kulturowego według typów i odmian nie jest oczywiście równoważne z usta­ laniem etapów rozwojowych tego wytworu. Dla wyjaśnienia roz­ woju i genezy wytworu nie wystarcza bowiem znajomość jego modyfikacji, ale potrzebna jest znajomość związków tych mody­ fikacji ze środowiskami, w których przebywają, a przede wszyst­ kim znajomość związków ich z innymi wytworami kulturowymi, г którymi tworzą one zespoły kulturowe. Każdy poszczególny wytwór kulturowy występuje р к^ e ' łącznie z pewnymi innymi wy­ tworami, umożliwiającymi l u b ułatwiającymi bądź jego strukturę, bądź jego funkcję, bądź jego ideologię. W y t w o r y , odgrywające tak ważną rolę w stosunku do rozpatrywanego w y t w o r u , nazywam zespołami warunkującymi ten wytwór i wyróżniam: z e S po ł y kultura. w г а с е 2 a w s z zespół wytwarzający — ogół wytworów niezbędnych do wytworzenia badanego wytworu. Tak n p . do zespołu wytwarzającego dom lub łódź należą nie t y l k o roz­ maite narzędzia, ale również rze­ miosła, wzgl. techniki rzemieślnicze oraz umiejętności, wzgl. wiadomości, a nadto często i polegający na spe­ cjalizacji podział pracy, oparty na rozmaitych wytworach ustrojowych; �124 zespół zespół współdziałający — ogół wytworów, których fun­ kcje uzupełniają funkcje badanego wytworu. Tak np. funkcja odzieży uzupełniana jest przez funkcje mie­ szkania, pożywienia, trybu życia, wiadomości higienicznych i t d . ; podtrzymujący — ogół wytworów, na ideologiach których opiera się ideologia ba­ danego wytworu. Tak np. ideolo­ gia świątyni opiera się na ideolo­ giach religijnych, artystycznych, ustrojowych, technicznych. W e wszystkich zespołach wytwarzających, współdziałających i pod­ trzymujących mamy: centrum z e s p o ł u - j e s t to wytwór, koło którego grupuje się zespół, strukturę „ - s t a n o w i ą ją wszystkie wytwory, wchodzące do zespołu, funkcję „ - j e s t nią współdziałanie zespołu dla swego centrum, ideologię „ - j e s t nią rozumienie potrzeby i wartości zespołu przez korzystających z niego. Z powyższych cech zespołu najprostszą i najłatwiejszą do poznania jest- struktura zespołu. Badanie jej ograniczano zwykle do wymienienia wytworów, wchodzących w skład zespołu, a w modyfikacjach jej widziano tylko bądź wypadanie pewnych w y ­ tworów jako tlementów składowych tej struktury, bądź ich za­ stępowanie przez inne elementy. Należałoby jednak zając się i rozmaitymi typami struktur zespołów. Ideologia zespołów nie wzbudzała przeważnie większego zainteresowania, a to dlatego, że brak jej przeważnie szerokim masom, które operują ze­ społami, i tylko wybitniejsze jednostki posiadają takie ideolo­ gie. Inaczej rzecz się ma z funkcjami zespołów. One właśnie stanowią najbardziej uderzającą cechę każdego zespołu i dlatego badacze zespołów często zwracają jednostronną tylko П cl ich funkcje. Zachodzi to właśnie u funkcjonalistów etnologicznych, którzy interesują się głównie zespołami współdziałającymi, �125 a w tych ostatnich głównie ich funkcjami. Za centrum zespołu biorą przy t y m funkcjonaliści bądź takie skomplikowane wytwory ustrojowe jak instytucje (np. rodzina), bądź już nie poszczególne wytwory, ale podstawowe potrzeby biologiczne natury ludzkiej, jak głód, popęd płciowy, bezpieczeństwo i t d Wychodzenie poza ramy wytworów kulturowych jako centrów zespołów uważam za chybione, bo można by podstawowych potrzeb biologicznych na¬ tury ludzkiej wyliczyć bez l i k u , a więc dla przykładu: potrzeba wody, solij ciepła, wilgoci, i t d . i t d . Podobnie jak Malinowski bierze np. popęd płciowy za centrum zespołu, który opisuje w '..Sexual L i f e of Savages" (1929), tak samo może ktoś inny wzft^ć za centrum jeszcze obszerniejszego zespołu^ a raczej kon­ glomeratu zespołów potrzebę snu czy wypoczynku. O d talentu badacza zależeć będzie, co z lego zrobić potrafi. Że sam Mali­ nowski dzięki s w e i r i u talentowi potrafi dawać rze czy wysoce interesujące pomimo niedociągnięć metodologicznych, to jednak jego „biologiczne" podchodzenie do zespołów kulturowych można traktować tylko jako osobiste upodobanie przypominające m i pewnego wybitnego portrecistę który zaczynał portret zawsze od nosa portretowanego Dowolność w zakreślaniu centrów i granic zespołów, wyo­ drębnianych przez funkcjonalistów, oraz lekceważenie strony strukturalnej i ideologicznej w porównaniu ze stroną funkcjonalną tych zespołów—oto przyczyny, dla których funkcjonaliści nie w y ­ szli poza opisywanie zespołów i nie dali metod do badania historii zespołów. Każdy bowiem zespół jest tylko końcowym etapem często długich i bardzo zmiennych dziejów. Nie zwrócili też funkcjonaliści uwagi na to, że właśnie zespoły mają podstawowe znaczenie lekceważonych przez nich zagadnień dla wyjaśnienia genezy i rozwoju nie tylko poszczególnych wytworów, które się na zespołach opierają, a!e i poszczególnych kultur, będących wynikiem współdziałania składających je zespołów. A więc do­ piero na historii zespołów można będzie budować z czasem pełną historię poszczególnych kultur, nie zauważyli znów zwolen­ nicy kierunku historycznego w etnologii, kierujący na badanie odrazu całych kultur. Zajmując się zespołami współdziałającymi albo funkcjonał- * �126 nymi w ściślejszym tego słowa znaczeniu, funkcjonaliŚci odrzu­ cają zupełnie powszechnie przed nimi stosowane badanie w y t w o ­ rów według takich tradycyjnych grup, jak'broń, narzędzia, odzież, rzemiosła, religia, sztuka, prawo, wojna i t p . Czy podział ten istotnie jest bezwartościowy? Zobaczymy, jakie jest jego właści­ we pochodzenie i znaczenie. Mając do czynienia we własnych środowiskach cywilizowa­ nych z daleko posuniętą specjalizacją w kulturze materialnej, duchowej i społecznej, etnologowie szukali u ludów niecywilizo­ wanych odpowiedników dla tej specjalizacji, zamiast stwierdzić uprzednio w jakim stopniu specjalizacja u tych ludów zachodzie A więc np. tam, gdzie czółna i tratwy służą wyłącznie rybakom, zbędne byłoby wprowadzenie obok rybactwa osobnego działu żeglugi. Tak samo tam, gdzie gospodarka zachodzi w granicach rodziny, nie można badać gospodarki jako działu kultury tak już uniezależnionego od rodziny jak to widzimy we współczesnych miastach i t p . Specjalizacja wyodrębnia zarówno u ludów c y w i l i ­ zowanych jak i niecywilizowanych ważne zespoły współdziałające, grupujące się dookoła wyspecjalizowanych grup społecznych. Dla odróżnienia od zespołów, grupujących się dookoła poszcze­ gólnych wytworów kulturowych, które nazwałem wyżej zespołami warunkującymi te wytwory, można by nazwać zespołami dowymi te zespoły wytworów kulturowych które są stosowane przez wyspecjalizowane grupy społeczne. Wszędzie, gdzie takie grupy istnieją a więc i u bardzo wielu ludów niecywilizowanych nie mówiąc iuż o orzechowuiacvch tradvcvina kulturę niższych warstwach społecznych ludów cywilizowanych - znaiomość k u l " zespołów konieczna a t v m samym wvzei wvmienionv tradvcvinv oodzia! kulturv na trruov wvtwo rów nie traci racji bytu кимига. ; j i j trzech zespołów wa­ runkujących, ten sam wytwór kulturowy może być skład¬ nikiem nieograniczonej ilości zespołów, warunkujących inne w y ­ t w o r y . W t y m , że wytwór jest warunkowany przez inne wytwory, a z drugiej st.ony jeszcze inne wytwory sam warunkuje, wyraża się dwojaki stosunek wytworu do innych wytworów, a mianowi­ cie: jego zależność od innych i jego rola dla innych wytworów. B q d ą c o ś r o d k e m c 0 n a m n e �127 Zależności 5 role wiążą między sobą wszystkie wytwory k u l t u r o ­ we, posiadane przez jakieś społeczeństwo, w całość wyższego rzędu niż zespoły, którą nazywamy kulturą. Terminu „kultura" używam więc w najszerszym znaczeniu, podobnie jak większość etnologów, odrzucając przeciwstawianie kultury cywilizacji, występujące dawniej u autorów francuskich, a lansowane za przykładem Thurnwald'a (np. 1935, X V I , X I X ) przez Muhlmann'a (1938, 170). Terminu „cywilizacja" używam natomiast dla kultury, posiadającej wyższe pismo i przekazywa­ nej dzięki niemu już nie wyłącznie w drodze tradycji ustnej. W przeciwstawieniu do zespołu kulturowego, który zaspo­ kaja t y l k o pewną grupę potrzeb ludzkich, kultura zaspokaja wszystkie potrzeby ludzkie, a więc umożliwia samowystarczalną egzystencję większej grupy ludzkiej w ciągu wielu pokoleń. Na tym polega funkcja kultury. Podobnie jak wytwór kulturowy jest układem pewnych ele­ mentów, a zespół wytworów jest układem wytworów, tak znów pod względem swej struktury kultura Jest układem wszystkich ze­ społów kulturowych w nią wchodzących. A więc tak samo jak zmia­ ny w elementach czy w ich układzie wywołują zmiany w wytworach, jak zmiany w wytworach czy w stosunkach pomiędzy nimi wywołują zmiany w zespole, tak samo również zmiany w zespołach i w ich wzajemnym ustosunkowaniu wywołują zmiany w kulturze. Naturalnie zmiany w wytworach szybciej zachodzą i łatwiej są dostrzegalne niż zmiany w zespołach, a te ostatnie również są szybsze i uchwytniejsze niż zmiany w kulturze. Stąd pochodzi wrażenie, a często i mylne mniemanie, że kultura może trwać dłuższy czas bez zmian zwłaszcza u izolowanych od obcych wpływów kultu­ rowych grup ludzkich. Pomijając kwestię wpływów obcych, na­ leży podkreślić, że kultura każdej §TU py ludzkiej ulega ustawicz­ nemu bardziej czy mniej powolnemu przekształceniu, a stąd w y ­ nika, że o strukturze kultury jakiejś grupy ludzkiej można mówić tylko dla ściśle określonego momentu czasoweo-o. S t r u k t u r y kul­ tury jakiejś gr u py ludzkiej z różnych momentów czasowych można traktować jako odmiany, a porównywując odmiany strukturalne różnych kultur pomiędzy sobą można będzie ustalać odmienne typy strukturalne kultur Wobec dzisiejszego stanu etnologii jest �128 to zadanie bardzo dalekie. Zaznaczę, że w książce swej „Patterns of C u l t u r e " R. Benedict (1934) nie tylko nie wyodrębnia typu strukturalnego kultury o d typu funkcjonalnego i typu ideo­ logicznego, ale miesza nadto typ kultury z typem społeczeństwa ludu, przy czym za typy społeczeństw ludów mylnie przyjmuje typy wyodrębnione początkowo dla jednostek społecznych. Ideologia kultury, a więc jej uzasadnienie, wzgl. rozumienie i wartościowanie jako catości występuje współcześnie u osobni­ ków grupy, która tę kulturę posiada, w najrozmaitszych odmia­ nach, a mianowicie zależnie o d tego w jakim stopniu te osobniki znają strukturę i w jakim stopniu korzystają z funkcji swej k u l ­ tury. Spośród tych poszczególnych ideologii najważniejsze są te, które posiadają osobniki zajmujące bądź kierownicze stano­ wisko w społeczeństwie, bądź wychowujące młode pokolenie, po­ nieważ ich ideologie stają się wzorem, na którym kształtują się ideologie innych. W niewielkim i mało zróżnicowanym społe­ czeństwie może dominować przez pewien czas jakaś jedna ideo­ logia jako oficjalna, obok niej zawsze jednak istnieją i ideologie bowiem wartościowanie opiera się na subiek­ tywizmie wartościującego. I stąd potrzeba podawania przy bada­ niu ideologii jakiejś kultury nie tylko jej dominującej odmiany ale i innych odmian, gdyż niejedna z nich może w sprzyjających okolicznościach wyprzeć dotychczasową oficjalną i stać się d o ­ minującą Zagadnienie podziału kultur równie mało jest opracowane jak ich typologia. Dotychczasowe podziały opierają się bądź na wytworach, wzgl. zespołach wytworów (пр.: pismo, ustrój rodzi­ ny, gospodarka), bądź na językowym, wzgl. geograficznym ugru­ powaniu ludów noszących kultury. Jedynie kierunek historyczny próbuje oprzeć podział kultur na szerszej podstawie, a mia­ nowicie na zachodzących pomiędT.y nimi związkach genetycz­ nych. Ustalenie wtórnego charakteru wielu kultur i wyanalizowanie jako ich składników pewnej mniejszej ilości kultur zasadniczych jest niewątpliwie wielkim postępem w zakre­ sie podziału kultur. Maturalnie w miarę rozwoju metod etnologii ulegać korektom poglądy na poszczególne kultury zasad- �129 nicze, ich ilość i stosunki pomiędzy nimi i pod t y m względem różnią się już bardzo dzisiejsze poglądy zwolenników kierunku historycznego od początkowych poglądów Graebner'a, Ankermann'a, Foy'a i W . Schmidt'a. Na teraz najważniejszą rzeczą jest nie sama k r y t y k a kultur zasadniczych, co nie jest rzeczą trudną, ale analiza podstaw metodologicznych, na których opiera się rekonstrukcja tych kultur. Przykładem może być tu bardzo wartościowa praca Bornemann'a (1938). Wykazuje on, że za­ równo termin „Kulturkteis" jak terminy „Urkultur" i „ethnologicches A l t e r " używane są przez przedstawicieli kierunku histo­ rycznego w różnych znaczeniach, co pociąga za sobą różnice w poglądach na wartość kryteriów, używanych do ustalania kultur zasadniczych i zachodzących między nimi związków. osobniki Późno, bo dopiero na początku bieżącego stulecia, społeczne. j i do zakresu etnologii badanie poszczegól­ nych jednostek. Nic więc dziwnego, że odnośnych badań było dotychczas niewiele i że zarówno problematyka jak i metodyka tych badań są zaledwie w zawiązku. Dziwnym się nawet może wydawać, że badanie osobników społecznych uważam za jeden z głównych działów etnologii, równorzędny z badaniem w y t w o ­ rów i badaniem społeczeństw. Stanowisko takie jest jednak ko­ nieczne, skoro zdajemy sobie sprawę z różnicy pomiędzy obiek­ tami kulturowymi a społecznymi. Podobnie bowiem jak nie może być mowy o znajomości kultur bez badania wytworów kulturo­ wych, tak samo nie może być mowy o znajomości społeczeństw bez badania składających te społeczeństwa osobników. Etnologa nie może interesować, oczywista, każdy poszcze­ gólny osobnik badanego ludu, tak samo jak historyk nie może i nie potrzebuje znać biografii wszystkich ludzi, żyjących w inte­ resującej go epoce. Podobnie jednak jak historykowi pamiętniki i biografie nie tylko wybitnych/ale i całkiem przeciętnych ludzi epokę ich czynią bliską i zrozumiałą, tak samo i etnologowi zna­ jomość biografii zarówno kierowniczych j a k i przeciętnych przed­ stawicieli jakiegoś ludu umożliwi głębsze zrozumienie zarówno tego ludu jak i posiadanej przez niego kultury. W tym celu musi etnolog traktować biografie poszczególnych jednostek jako materiał do poznania głównych odmian i typów jednostek, ikła w c Lud, T, X X X V I . ą g n ą t o 9* �130 у dających badany l u d , do wyjaśnienia stosunków zachodzących między nimi i ich Środowiskiem oraz do wyśledzenia zmian jakie zachodzą i z tymi jednostkami i przez te jednostki w rozwoju ludu i jego kultury. W e wszystkich tych badaniach etnologa interesuje jednostka nie tylko jako członek społeczeństwa, a więc jako pro­ dukt, ale zarazem jako nosiciel i modyfikator swego środowiska spo­ łecznego i kulturowego. Zwykła psychologia jednostki wraz z psy­ chologią rasową nie wchodzą w zakres badań etnologicznych nad osobnikami społecznymi, jakkolwiek są równie niezbędne do rozumienia tych osobników jak np. znajomość środowiska geo­ graficznego dla rozumienia kultury l u d u . Dlatego też badanie osobników społecznych—niezbyt słusznie logią — wymaga nie psychologa o etnologicznym przygotowaniu, ale odwrotnie etnologa o psychologicznym. Podobnie jak przy badaniu innych obiektów, tak samo i przy badaniu osobników społecznych zaczynać trzeba od po­ znania ich struktury, funkcji i ideologii. N a strukturę osobnika społecznego składają się: znajomości obiektów kulturowych i umie­ jętność posługiwania się nimi. Funkcja osobnika wyraża się w jego działalności kulturowej i społecznej. Co się zaś tyczy ideo­ logii, to należy do niej zarówno ta ideologia, którą osobnik sam o sobie posiada, jak z drugiej strony i ta, którą ma o nim jego środowisko społeczne. Struktura, funkcje i ideologia osobnika są niesłychanie skomplikowane, bo wiążą się z wszelkimi faktami etnologicznymi, z którym! osobnik styka się w swoim życiu. A więc np. religia: wiedząc, jakie wiadomości i doświadczenia religijne zdobył osobnik . i jaką drogą, można by tu mówić o jego struk­ turze religijnej; do funkcji osobnika należy jego osobiste życie religijne, które można nazwać funkcją religijną osobnika; wreszcie ideologia religijna osobnika polega na takim czy i n ­ nym uzasadnianiu sobie potrzeby swego osobistego życia religijnego i na jego wewnętrznej ocenie. Nie tylko jednak wszystkie działy wytworów kulturowych, ale również zespoły kulturowe i cała kultura, a dalej otaczające go inne osobniki społeczne, grupy społeczne i wreszcie społeczeństwo jako całość kształtują odpowiednie struktury, wytwarzają przeżycia �131 i zmuszają do powstawania obejmujących ich ideologii w osóbnikach społecznych. Stąd widać, jak niesłychanie skomplikowane i bogate w problematykę muszą b y ć badania nad osobnikami społecznymi. Co się tyczy klasyfikacji osobników społecznych, t o ze sta­ nowiska etnologicznego nie była ona jeszcze podejmowana. Liczne próby wytworzenia takiej klasyfikacji, opartej przeważnie na stronie funkcjonalnej, znajduje się w pracach charakterologicz­ nych, operujących zresztą materiałem jednostronnym, bo osobni­ kami ze społeczeństw cywilizowanych. Oczekiwać należy, że z czasem uda się wyodrębnić na obfitym materiale etnologicznym główne t y p y strukturalne, funkcjonalne i ideologiczne, o d ­ grywające niewątpliwie bardzo niejednakowe role w życiu społe­ czeństw i rozwoju kultur. Zanim taka bardziej szczegółowa t y p o ­ logia osobników społecznych zostanie opracowana, może być użyteczny obecnie podział ich na osobniki aktywne i osobniki pasywne, przy czym aktywność i pasywność należy brać pod uwagę osobno pod względem struktury, osobno pod względem funkcji i osobno pod względem ideologii. Tak np. aktywna struk­ tura religijna polega na posiadaniu wiary i odczuwaniu potrzeby jej praktykowania, ale może się ona łączyć z pasywną funkcją religijną tegoż osobnika, jeżeli nie spełnia on żadnych praktyk religijnych. O ideologii aktywnej może być mowa tam, gdzie osobnik wytwarza sobie drogą własnej pracy umysłowej własny sąd o swej strukturze i funkcji, podczas g d y w braku takiej pracy zjawia się chwiejna i przypadkowa ideologia pasywnie przejmo­ wana o d otoczenia. Podział osobników na aktywne i pasywne ma swe znacze­ nie i w stosunku tych osobników do całej kultury i całego spo­ łeczeństwa. A k t y w n e osobniki są modyfikatorami kultury l u b spo­ łeczeństwa, pasywne zaś t y l k o korzystającymi z kultury i spo­ łeczeństwa konsumentami. Oczywista, że aktywizm kulturowy osobnika może iść w parze z jego pasywizmem społecznym i o d ­ wrotnie. Stąd widać, że typologia osobników społecznych jest bardzo skomplikowana 1 wymagać kiedyś będzie obszernej włas­ nej terminologii. �* 132 Podobnie jak każdy wytwór kulturowy należy do rozspołcczne. i h zespołów kulturowych, tak samo każdy osob­ nik społeczny należy do rozmaitych grup społecznych. S ą to g r u p y bądź jego warunkujące, bądź grupy warunkujące inne osobniki społeczne. W porównaniu z wytworami i ich zespołami sprawa jest znacznie bardziej skomplikowana, ponieważ w ciągu swego życia osobniki społeczne należą do coraz to innych grup społecznych, wskutek czego ich funkcje, struktury i ideologie mogą ulegać jak największym zmianom. Analogicznie do podziału zespołów, warunkujących wytwory kulturowe, mamy następujący podział grup społecznych, warunkujących osobniki społeczne: e r u p y m a t y c grupy wytwarzające wzgl. u r a b i a j ą c e - s k ł a d a j ą się one z osobników, które swym oddziały­ waniem urabiają stronę strukturalną badanego osobnika; grupy współdziałające-składają się z osobników, których funkcje zazębiają się z funkcjami ba­ danego osobnika i oddziaływują nań pobudzająco bądź hamująco; grupy podtrzymujące-składają się z osobników, których ideologie wpływają na stronę ideo­ logiczną badanego osobnika. Każda z tych grup społecznych ma swoją strukturę, funkcję i ideologię, przy czym skala wahań tych trzech stron może b y ć niesłychanie wielka. Weźmy np. grupy urabiające struktury. Na­ leżą tu i grupa rodzinna i środowisko wioskowe i towarzystwo klubowe i t d , , mające bardzo odmienne struktury, funkcje i ideologie. D o grup urabiających i podtrzymujących zaliczyć trzeba i takie osobniki spoleczne.między którymi może nie być żadnego kon­ taktu, np. przygodnie spotykane osobniki z różnych osiedli, mogące wywrzeć duży wpływ na strukturę (np. ucząc jakiejś umiejętności) i na ideologię badanego osobnika. Takie przypadkowe grupy społeczne mają znaczenie t y l k o dla poznania danego osobnika spo­ łecznego. Natomiast dla poznania całego społeczeństwa ważne są grupy współdziałające, stale istniejące w każdym społeczeństwie i przez które przechodzą wszystkie osobniki społeczne. Takie grupy posiadają wyraźnie zarysowane struktury, funkcje i ideo­ logie. Struktura ich polega na ustaleniu wzajemnych stosunków j ! \ i �133 składających je osobników, czyli na organizacji. Funkcja ich po­ lega na umożliwianiu lub ułatwianiu funkcji, czyli na współpracy swych członków. Ideologia ich polega na rozumieniu przez człon­ ków potrzeby, celu i wartości ich grupy. Organizacja, działalność i ideologia grup społecznych w y ­ kazują najrozmaitsze modyfikacje, co nasuwa potrzebę wyróżnia­ nia typów i odmian poszczególnych grup społecznych. W dotychczasowych badaniach etnologicznych najwięcej uwagi poświęcano grupom współdziałającym, nie odróżniając za­ zwyczaj o d nich grup urabiających i podtrzymujących. Zresztą często ta sama grupa może mieć nawet potrójny charak­ ter. Tak np. grupa rodzinna: dla swych członków ma ona cha­ rakter grupy urabiającej, współdziałającej i podtrzymującej. W gruncie rzeczy każda grupa współdziałająca jest jednocześnie urabiająca i podtrzymująca dla należących do niej osobników. Podobnie jak niemożliwą i zresztą całkiem zbyteczną rzeczą byłoby badanie wszystkich osobników społecznych, wchodzących w skład badanego plemienia czy ludu, tak samo byłoby rzeczą niemożliwą i zbyteczną badanie wszystkich grup społecznych, grupujących się dookoła poszczególnych osobników. To też ba­ dania dotychczasowe dotyczyły przeważnie tylko tych grup współ­ działających, które mają do czynienia z wyraźnie wyodrębnio­ nymi zespołami kulturowymi, złożonymi ze współdziałających ze sobą wytworów kulturowych. Były to więc grupy: zawodowe w najszerszym tego słowa znaczeniu, a więc obejmujące i fizyczne i umysłowe zawody, ustrojowe skupiające jednostki do­ okoła zespołów kulturowych ustrojowych, czyli instytucji. Przy badaniu grup zawodowych łatwo jest odróżnić i dla­ tego osobno traktować zespół zawodowy kulturowy o d życia i zwyczajów odnośnej grupy zawodowej. Trudniejsza sprawa przy badaniu instytucji np. rodziny albo klubu. Rodzina czy klub jako wytwór kulturowy jest najczęściej mieszana z grupą krewniaczą czy grupą współklubowców. A tymczasem należy starannie roz­ różniać rodzinę i klub jako w y t w o r y kulturowe, wzgl. zespoły kul­ turowe, od tych grup, które z tych wytworów korzystają. Rodzina i klub są tymi gotowymi formami życia społecznego, do których wchodzą coraz to nowe osobniki nie są odpowiednio �urabiane strukturalnie i podtrzymywane ideologicznie, ale i od­ wrotnie te nowe osobniki, zmieniając grupę rodzinną czy klubową, mogą przez nią spowodować trwałą zmianę w ustroju rodziny czy klubu. Mamy więc tu do czynienia z bardzo ściśle związa­ nymi ze sobą obiektami, ale całkiem odrębnymi, bo jedne z nich są kulturowe a drugie społeczne. Tego nie dostrzegają niestety ci liczni etnologowie i socjologowie, którzy nie rozumieją jeszcze potrzeby starannego odróżniania obiektów społecznych od kul­ turowych. spotecz*fetwa. Wszystkie grupy społeczne współżyjące ze sobą tworzą obiekt wyższego rzędu: społeczeństwo. Społeczeństwami, którymi interesuje się etnologia, są plemiona i ludy. Narody, czyli ludy cywilizowane tylko częściowo wchodzą w zakres zain­ teresowań etnologii, a mianowicie od swej strony ludowej a nie narodowej. Dla uproszczenia mówić będę dalej tylko o ludach jako społeczeństwach interesujących etnologię. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c393f6efa8b15e630e9ab30bf97c75cc.pdf 0d880cc869837f779644a4b30d2e0686 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5551 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5162 Title A name given to the resource Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.30-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Owczarek,Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przemysław I O w c z a r e k Ur. w I 9 7 5 r., antropolog kultur/, d o k t o r nauk humanistycznych. O d p o w i a d a z a Dział Kultur Miejskich w M u z e u m A r c h e o l o g i c z n y m i Etnograficznym w Łodzi. Jest wykładowcą. A u t o r książki o kulcie Jana Pawta II na Podhalu Karol Paweł II. Podhalańska opowieść o świętym. Wojtyta-Jan Artykuły naukowe i krytyczne publikował w „Tyglu Kultur/", „Literaturze Ludowej", „Zeszytach Wiejskich", „Magazynie Sztuki", „Formacie" i w y d a w n i c t w a c h pokonferencyjnych. A u t o r nagradzanych u t w o r ó w poetyckich (m.in. nagroda im. J. Bieriezina w 2 0 0 6 r ) . Interesuje się sztuką współczesną. Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki (Na g r a n i c y r e p o r t a ż u i eseju f o t o g r a f i c z n e g o ) Cóż na tym świecie, jakaż powieść mogłaby dorównać epickiej rozległości albumu z fotografiami? Oby Pan Bóg, który niczym pilny amator, który co niedziela fotografuje nas z góry, a więc w okropnym skrócie, i lepiej czy gorzej eksponowanych wkleja do swojego albumu, oby więc Pan Bóg zechciał poprowadzić mnie pewną ręką - udaremniając wszelką nader rozkoszną, lecz niestosownie długą zwłokę - przez ten album me podsycając zamiłowania [...] do labiryntowych wędrówek. I miałbym ogromną ochotę uzupełnić te fotografie oryginałami . 1 (G. Grass, Blaszany bębenek) Prawdopodobnie ze wszystkich naszych uczuć jedynym me naszym jest nadzieja. Nadzieja należy do życia, nadzieja to samo życie, które się brom . 2 (J. Cortázar, Gra w klasy) 1 2 G. Grass, Blaszany bębenek. Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1991, s. 39. J. Cortázar, Gra w klasy, Wydawnictwo Literackie, Kraków-Wrocław 1985, s. 154. B A R B A R Z E AC ft 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w oowietrzu i ciuchy z drugiej ręki O statnie pięć dni sierpnia 2001 roku spę­ dziłem j ako wolontariusz we wsi Orliska (kilka kilometrów od Sandomierza). Po­ magałem wtedy w porządkowaniu i wydawaniu darów dla powodzian. Parę tygodni wcześniej wzburzone wody Wisły zalały okoliczne wsie, między innymi Sokolniki i Zalesie. Woda wdarła się również do Orlisk. Sztab przeciwpowodzio­ wy postanowił uratować Sandomierz i mieszczą­ cą się tam hutę. Obawiano się katastrofy o wiele groźniejszej w skutkach - eksplozji hutniczego pieca. Ewakuowano ludzi i wysadzono wał (to wersja wydarzeń opowiedziana przez mieszkań­ ców Orlisk). Niejednemu gospodarzowi powódź zniszczyła dorobek całego życia. Kiedy woda opadła, z kraju ruszyły transporty z darami. 3 W u r z ę d z i e gminy w Gorzycach wraz z czwórką przyjaciół otrzymałem przydział do obsługi magazynu darów we wsi Sokolniki. Dojechaliśmy tam nyską dowożącą chleb i zupę dla wolontariuszy - w większości harcerzy ZHP. Chaos organizacyjny, jaki tam napotkałem, we­ sołe hulanki młodzieży po stertach darów, prze­ ważnie używanej odzieży, oraz zabawne sytua­ cje, które kreowali „przebierańcy" - wszystko to sprawiało wrażenie, jakby zagościł tu karnawał. Szefowa wolontariuszy zaproponowała mnie i moim znajomym pracę przy dystrybucji darów W Orliskach. Polegać ona. miała na gospoda­ rowaniu przestrzenią kościoła, zamienioną na m a £ra z vn Wraz z czwórką przyjaciół mieliśmy tam dotrzeć następnego dnia Pierwszy wieczór i nocleg wyznaczono nam w Sokolnikach. Rozejrzałem się po terenie. W przydomo­ wych ogródkach stały jeszcze kałuże cuchnącej wody. Na wiejskim asfalcie buty ślizgały się na cienkiej warstwie grzyba i środków dezynsekcyjnych. Mocniejsze podmuchy wiatru przynosiły Niniejszy tekst powstał w 2004 roku, ma formę w znacznej mierze literacką. Klęska powodzi, zwłaszcza tej z 1997 roku, doczekała się już opracowań opartych na badaniach antro­ pologicznych i obserwacjach. Zob. J. Hajduk-Nijakowska, 3 U l i ) nm BARBARZYŃCA 31 z pól zapach szamba i zgnilizny. Domy, które oglądałem, nosiły ślady powodzi. Dopiero na wysokości mniej więcej dwóch metrów zaczy­ nała się sucha cegła lub tynk. Noc spędziliśmy, śpiąc w śpiworach na stop­ niach pobliskiej szkoły. Powietrze śmierdziało stęchlizną. Myliśmy się wodą mineralną z trans­ portów, ponieważ bieżącej nie mogliśmy uzyskać. Przed chłodem nocy ratowała nas ciepła herbata. Wodę gotowaliśmy na małym turystycznym pal­ niku. Rankiem u miejscowej gospodyni dostali­ śmy śniadanie i skorzystaliśmy z naprawionego prysznica. Wtedy po raz pierwszy zacząłem spo­ rządzać opisy sytuacji i wydarzeń, które zastałem w podsandomierskich wsiach. Chciałem przede wszystkim pomagać ludziom. Ale z drugiej stro­ ny kusiła mnie rola badacza. W konsekwencji przez cały czas pobytu na terenach popowo" dziowych towarzyszyło m i poczucie swoistego dysonansu miedzy dwiema rolami których sie podiałem Miałem meiasne a potem coraz bar dziej' wyraźne wątpliwości natury etvcznei Czv w takiej sytuacji wolno m i zadawać niektóre pytania? Czy nie drażniłbym ran które ieszcze sienie zagoiły? Rola wolontariusza była na tvle wwodna ze ułatwiała ohserwarie i nie zdradza ł / n k r v t v ' r h intenrii 7 m J L m nnnwieść a n a ukrytycn intencji, z a p a m i ę t a ł e m opowieść gospodyni, snutą przy śniadaniu, po cudow­ nym prysznicu, Który zmyt mnie intensywny i drażniący zapach zgnilizny upowiadala, jak to chłopy w sokolnikach pobity się o skarpetki, bo ludzie gdy d w a n o dary, skakali sobie do oczu i z bardziej błahych powodów . 1 odobne lenomeny domagały się zapisu. Następnego dnia dotarliśmy do Orlisk. W j e ż ­ dżając do wsi, zauważyłem stertę porzuconych kanap, łóżek, foteli i innych sprzętów domowych, które tworzyły rodzaj wału. Na łąkach po drugiej r o z a Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem, [w:] „Lud" 2004, t. LXXXVIII, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 13-41. �32 stronie słońce odbijało się w popowodziowym bagnisku. Minęliśmy pierwsze chałupy i wje­ chaliśmy na obszerny plac. Przecinał go kanał, w którym stała zielonkawa woda. Obok piętrzy­ ła się sterta cegieł. Jak się późnej dowiedziałem - budulec na przyszłą remizę Ochotniczej Straży Pożarnej, wielkie marzenie Prezesa strażaków (o tej postaci czytelnik niebawem dowie się więcej). Od placu drogi się rozwidlały. Pierwsza z prawej strony, przy której stały domostwa, pro­ wadziła w stronę wałów przeciwpowodziowych, druga na lewo, w kierunku wsi, której nazwy j u ż nie pamiętam. Przy niej znajdował się kościół. Sceny z rzeczywistości domagały się udoku­ mentowania. Nie miałem jednak aparatu foto­ graficznego, którym mógłbym zarejestrować, ująć w swoistym „niebycie" fotografii obraz najbardziej istotnych dla mnie zdarzeń. Brak naukowej czujności usprawiedliwiałem w my­ ślach pierwotną intencją, z powodu której po­ jawiłem się w Orliskach. Uparte narzucanie się antropologicznych słów kluczy porządkujących obrazy i zdarzenia wedle naukowych schematów było czymś nieznośnym, a zarazem pożądanym i oczekiwanym. Oczywiście gra między tkwią­ cymi w umyśle antropologicznymi kategoriami i zewnętrznym światem fundowała myślenie, które nie mieściło się w ramach odpowiedzial­ nej roli wolontariusza. Tym silniej odczuwałem irytację związaną z brakiem aparatu fotogra­ ficznego. Sytuacja zmieniła się diametralnie, gdy jeden z wolontariuszy wyjął z plecaka starego zenita. Na kliszy było jeszcze parę wolnych klatek. Kierow­ ca nyski dowożącej zupę zadeklarował, że kupi nam następną kliszę. Wtedy obiecałem sobie, że postaram się wszystko uwiecznić na zdjęciach, za­ wrzeć w notatkach, gdy tylko będzie czas. A czasu zabrakło - nie tyle z lenistwa czy nadmiaru pracy, lecz z powodu natłoku wrażeń. 4 5 Zob.Caillois,Zy^/^,PI^Warszawal973,s.l60il83. P. Ricoeur, Symbol daje do myślenia, [w:] M. Philibert, Przemysław Owczarek W tym miejscu przerwę swą opowieść o Or­ liskach. Sposób przybliżania tamtych doświad­ czeń poprzez fotografię wymaga uzasadnienia. Zanim jednak tego dokonam, warto podjąć próbę zrekonstruowania kontekstu, w jakim te antropologiczne doświadczenia zaistniały. Od­ powiedzi wymaga następujące pytanie: czym jest powódź? Jakiego rodzaju jest to zdarzenie i jakie niesie ze sobą znaczenia? Postaram się je wyłowić, brodząc po pozostałościach żywiołu, który nagle zaatakował lokalną kulturę. Sądzę, że klęska żywiołowa pod względem siły mobilizującej społeczność ludzką jest pa­ roksyzmem podobnym do święta i wojny . Po­ wódź nie jest jednak eksplozją ludzkiej energii, która oznacza wtargnięcie sacrum w niezwy­ kłym czasie święta, ani zawierającym pokrew­ ne znaczenia paroksyzmem wojny. Powódź to wybuch żywiołu, niemniej stanowi słup milowy ludzkiej pamięci. W opozycji do wojny i święta współcześnie atak natury nie powołuje zacho­ wań rytualnych, nie domaga się mitycznej wa­ loryzacji. To czysty atak żywiołu, który zabu­ rza dychotomię sacrum - profanum, zawiesza pierwszą z tych kategorii i spycha poza horyzont zdarzeń. To profanum przemieszcza się w sferę SUCYU771. Jedynym nadmiarem - niej ako kompen¬ sacją - staje się dzisiaj rozdawanie darów. O ile dawniej powódź mogłaby powołać wszelkie rytualne zachowania, które na nowo ustaliłyby porządek świata, granicę między sacrum i profa­ num - „potop jest bowiem powrotem do stanu niezróżnicowania" - o tyle obecnie u lilii iy do czynienia raczej z profanum „rozbitym" przez chaos żywiołu. 4 5 W czasach archaicznych (jak powiedział­ by M . Eliade) potop, epidemie, wszelkie klę­ ski żywiołowe tłumaczono wyrokami bogów. Współcześnie, w odczarowanym świecie, szuka Paul Ricoeur, czyli wolność na miarę nadziei, PAX, Warsza­ wa 1976, s. 157. B A RB AR Z!/SC A 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 33 się innych przyczyn nagłego kryzysu, jaki wywo­ łuje atak natury Wini się pogodę, zmieniający się przez zanieczyszczenia klimat lub urzędni­ ków i ludzi władzy (zwłaszcza gdy zaniedbane zostały wszelkie systemy zabezpieczeń). „Słynne trzęsienie ziemi z roku 1755 - zauważa L. Dupre - które zniszczyło centrum Lizbony i wstrząsnę­ ło niemal deistycznymi przekonaniami Woltera, dziś nie wywarłoby żadnego wrażenia. Nikt nie oczekuje, że wiara dostarczy rozwiązania takich problemów. Tymi rzeczami ma się zajmować nauka" . Ktoś zawsze poniesie odpowiedzialność za zlekceważenie żywiołu. W i n ę należy udowod­ nić, zwłaszcza jeśli ma spaść na głowę polityka. „Ścinają" ją częściej media niż gremia politycz­ ne. W dzisiejszej Europie żadnemu człowieko­ wi, który ponosi odpowiedzialność za brak za­ bezpieczeń przed żywiołem, nie grożą mityczne sankcje. Nikt nie złamał tabu, świat nie chwiał się w posadach, powódź nie objawiła głębokie­ go kryzysu kultury. Wszelkie sacrum raczej się „skurczyło", tak jakby klęska żywiołu przestała być znakiem boskiego gniewu. W Orliskach p o w ó d ź zaburzyła sakral­ ną przestrzeń kościoła, czyniąc z niego ob­ szar sprofanowany przedmiotami codziennego użytku. Również przestrzeń domostw, swojska i zamieszkana, została zaburzona lub zupełnie zniszczona. Powrót do normalności to powrót przez odbudowę, uporządkowanie. Stąd biorą się zabiegi jak najszybszego wyremontowania domostw i oczyszczenia kościoła z darów (nie tylko z powodów czysto ekonomicznych). Te zabiegi, zwłaszcza jeśli chodzi o kościół, inicjo­ wał Prezes OSP w Orliskach, człowiek, którego cechowała siła i mądrość nieformalnego lidera społeczności wioskowej i strażnika jej tożsamo­ ści. Warto przywołać w tym miejscu rozważania E.Wolickiej: „Kiedy realna przestrzeń utożsamień ulega drastycznemu ograniczeniu lub zostaje zburzo­ na, człowiek buduje sobie imaginatywne obsza­ ry swojskości. Radykalna bezdomność jest dla osoby ludzkiej głębokim okaleczeniem, a utrata domu - egzystencjalną katastrofą. »Człowiek jest, o ile mieszka« - powiada Martin Heidegger. Miejsce zamieszkania - w szerokim tego słowa znaczeniu, od własnego domostwa po środowi­ sko naturalne - »opowiada« historię mieszkańca, stanowi w a ż n y element jego tożsamości oraz związków z innymi" . Imaginatywnym obszarem swojskości stał się dla mieszkańców Orlisk plac przykościelny. Tutaj zachodziły szczególne interakcje. Tutaj społeczność wioskowa odnajdywała zbiorową tożsamość pomimo sporadycznych dysonansów i konfliktów, które odzwierciedlały ludzką nie­ moc wobec skutków powodzi. W przeciwień­ stwie do społeczności Sokolnik ludzie z Orlisk byli na tyle zdyscyplinowani, że chętnie udzielali pomocy wolontariuszom, między innymi w pra­ cach porządkowych i dystrybucji darów. Choć - jak powiedział jeden z mieszkańców - „już nigdy nie będzie tak samo". Wiele wioskowych przyjaźni legło w gruzach, po tym jak ogłoszo­ no sposób udzielania rekompensat finansowych stosownie do rozmiarów szkód. Fotografie wykonane przeze mnie w Orli­ skach stanowią swoisty dokument zarysowanych powyżej wydarzeń. Służą jako medium i za­ razem rodzaj dowodu, którego status wymaga krótkiego uzasadnienia. L. Duprć, Życie duchowe i przetrwanie chrześcijaństwa w świeckiej kulturze. Refleksje na koniec tysiąclecia, [w:] Człowiek g"> - > Nomos, Kraków 1999, s. 67. E. Wolicka, Osobowa tożsamości odrębność w perspek­ tywie hermeneutyki dialogicznej, [w:] Tożsamość, od­ mienność, tolerancja a kultura pokoju, red. J. Kłoczowski i S. Łukasiewicz, IESW, Lublin 1998, s. 46. 6 6 w mi) o b nu e c reli r e d K M e c h BARBARZYŃCA 7 W swojej książce Fotografia jakp zjawisko estetyczne Jan Kurowicki zauważa, że z jednej 7 �34 Przemysław Owczarek strony fotografia dematerializuje obiekt, jaki się na niej znajduje - czyni go i jego kontekst czymś nieobecnym, a z drugiej strony sprawia, że obiekty znajdujące się na zdjęciu wydają się czymś rzeczywistym . Aby je rozpoznać, inter­ pretujący powinien w y k a z a ć się znajomością kontekstu, w jakim owe zdjęcia powstały. A to z kolei zakłada swoistą grę między zdjęciem a obrazami zachowanymi w pamięci lub moż­ liwymi interpretacjami wtedy, gdy kontekst nie należy do pamięci oglądającego zdjęcia. Fotografia zawsze jest nierozerwalnie zwią­ zana ze swoim obiektem, odsyła nas do orygi­ nału . Możemy więc mówić tylko o określonych zdjęciach. Pierwsze spojrzenie na fotografię sprawia, że widzimy pewien wycinek rzeczywi­ stości, bo sama fotografia pozostaje jakby niewi­ doczna. Dopiero akt refleksji umożliwia spojrze­ nie na fotografię jako na zdjęcie, medium, które nie jest odniesieniem rzeczywistym (referencją), lecz tym, co semiotyka nazywa znaczącym. Pró­ ba oddzielenia fotografii od jej odniesienia rze­ czywistego powoduje jej „zniszczenie" . Fotografia-medium może zaistnieć w formie dokumentu. Ów swoisty dokument potraktować można jako punkt wyjścia do snucia opowie­ ści, ukazywania znaczeń. W tym sensie zdjęcia mogą się stać momentem procesu poznawczego. Jednak we wszelkim poznaniu podstawową rolę odgrywa teoria. Dane doświadczenia, zmysłowe i dokumentarne, są względem fotografii niesamoistne. Perspektywę poznawczą buduje się niejako „od góry", przyjmując za punkt wyjścia założenia orzekające o tym, jaka jest natura tego, co badamy, a także co w badanym wycinku świata jest istotne (hierarchia ważności). Groma8 9 10 J. Kurowicki, Fotografia jako zjawisko estetyczne, Wy­ dawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1999, s. 37. M. Zalewski, Formy pamięci, IBL, Warszawa 1996, s. 42. S. Sikora, Fotografia - pamięćwyobraźnia, PSL Konteksty, 1992, nr 3/42, s. 108. 8 9 10 dzenie danych zakłada, że wiemy, czego dotyczą. Jednocześnie nie traktujemy ich wszystkich tak samo . Zdjęcie możemy więc uznać za swoisty „przystanek w rozkładzie jazdy", za medium dokumentujące trasę perspektywy poznawczej. Zastępuje ono lub uzupełnia obraz wzrokowy, potwierdza lub podważa przyjęte założenia po­ znawczej perspektywy . O tym, że zdjęcie-dokument może być rów­ nież przedmiotem manipulacji, świadczy nie tylko technika fotomontażu. Wystarczy wykonać fotografię osoby, która zmarła, i przedstawić jej ciało w taki sposób, aby oglądający mógł odnieść wrażenie, iż obcuje z obrazem żyjącego człowie­ ka . Pojawia się tutaj problem autorytetu twórcy zdjęć. Ów autorytet może się oprzeć tylko na ak­ cie wiary, że rzeczywistość sfotografowana niesie ze sobą właśnie ta\ie, a nie inne znaczenia. I że właśnie ta\ było - choć to właśnie może być tylko próbą interpretacji. R. Barthes zauważa, że noemat fotografii to ra­ czej proste i banalne to-co-było. Fenomenologicz­ nie rzecz ujmując, obraz jest nicością przedmiotu. Fotografia ukazuje jednak nie tylko nieobecność przedmiotu, ale jednocześnie fakt, że ten przed­ miot naprawdę istniał. Dla Barthesa fotografia staje się dziwacznym medium, niejako formą halucynacji - fałszywą na poziomie postrzegania, prawdziwą na poziomie czasu . Zatem to było odnosi się do porządku czasu, podczas gdy ta\ było odsyła do porządku znaczeń. Barthes wyróżnia dwa sposoby oglądu zdjęć: 11 12 13 14 studium i punctum. Studium należy do porząd­ ku kultury: „To za pośrednictwem studium in­ teresuję się wieloma zdjęciami, bądź odbierając je jako świadectwa polityczne, bądź smakując J. Kurowicki, op.cit., s. 113-114. Ibid., s. 114. Ibid., s. 117. R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, Wydaw­ nictwo KR, Warszawa 1996, s. 194. 11 12 13 14 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki je jak dobre obrazy historyczne. Gdyż to właś­ nie poprzez kulturę (to znaczenie jest obec­ ne w studium) uczestniczę w wyrazie twarzy, gestach, realiach działania" . Punctum zaś to element przełamujący studium, wybiegający ku oglądającemu, mieszczący się w porządku ta­ kich znaczeń, jak rana, kropka, użądlenie, małe przecięcie, ale również rzut kości. To nie my je znajdujemy, lecz ono nas znajduje, wystrzeliwu­ je ku nam przeszywa, świadomość, która tkwiła 15 do tej pory w polu studium . Punctum odnosi się 35 przecież dążyć do zrozumienia jego intencji, za którą kryje się jawna pretensja, by traktować serio zaświadczające „ja". Najważniejsze pytanie, które mnie osobiście nurtowało, gdy pracowałem w kościele, spacero­ wałem po wsi lub obserwowałem mieszkańców, brzmiało: czy w zdesakralizowanej przestrzeni kościoła i wsi dostrzec można zjawiska, które w jakiś sposób mieszczą się w porządku sactum r 16 do porządku przeżyć i emocji, jest spoza kultury - ostatecznie studium zawsze przechodzi przez kod punctum nie jest kodowane" — z a u w a ż a Barthes. 17 Punctum to kategoria, którą włada idiosynkrazja. Dogodniejszym sposobem opisu fotogra­ fii z Orlisk (to było) oraz wspomnień, które ukła¬ dają się niejako wokół nich, jest raczej studium u m o ż l i w i a j ą c e z m i a n ę porządku czasowego w porządek znaczeń (ta{ było), traktowane jako własna próba interpretacji. Ważną rolę odgrywa w niej perspektywa poznawcza ufundowana na konkretnych założeniach dotyczących nie tylko zabiegów interpretacyjnych wokół paroksyzmu, jakim jest powódź. Znane antropologii poję­ cia i kategorie odgrywają przecież istotną rolę w podejmowanych ujęciach interpretowanego później materiału i powodują że ruch obiek­ tywu podażą w określona stronę - wycina" z rzeczywistości konkretny obraz zdarzeń lu dzi i przedmiotów. Można powiedzieć jest to jakby pierwotna selekcja treści rzeczywisto¬ ści Wtórna selekcia owych treści byłaby próba odczytania danego zdiecia i e interpretacia 1 tutai właśnie noiawia ieaiitorytet antropologa' któremu można zawierzw hadź nie 7 którvm można dyskutować nie zgadzać się z nim ale TO 15 16 Ibid., s. 46. Ibid., s. 47. m i ) im mminn Kościół Nie sądziłem, że kiedykolwiek w życiu będę pił kilka razy dziennie gorące kubki z Winiar, herbatę i kawę, siedząc przy ołtarzu, dwa metry od Najświętszego Sakramentu. Nie spodziewa­ łem się również, że oprócz drobniaków dzwo­ niących na kościelnej tacy i ryżu rzucanego na ślubną parę u drzwi kościoła usłyszę kiedykol­ wiek syk rozsypującej się po podłodze kaszy. Pamiętam pierwsze wrażenie, jakiego dozna­ łem, gdy zajrzałem do wnętrza kościoła w Orliskach. Chaos. Pomyślałem wtedy, że podobnie mogły wyglądać cerkwie i kościoły zamienione przez czerwonoarmistów na magazyny. Dwa dni minęły zanim ułożyliśmy towary według przeznaczenia i przestaliśmy sie potykać o różne przedmioty na przykład c i ą d e walający sie za ołtarzem akordeon ofiarowany przez i a k i L o ś współczui acego "powodzianom wiejskiego mu zyka ledyna fotografia iaka udało sie wykonać w kościele f b r a k 1 a m ń v , ukazuie przestrzeń noarazona w mroku rozświetlana n,kłvm hla k k • 1 łt ' • • \ h k' ' d • t k h' 1 • tł • d • tk żywności i przedmiotów codziennego uzytKu. tonęliśmy w używanych rzeczach: ubraniach, ' Ibid., s. 89. �36 FOT. 1 . PRZEMYSŁAW OWCZAREK pralkach, szafach. Wszędzie piętrzyły się ster­ ty makaronów, toreb z cukrem, ryżem, kaszą i płatkami. Zamiast dyskretnego aromatu ka­ dzidła otaczał nas zewsząd silny zapach środków czystości - proszków, mydeł, płynów do prania i mycia naczyń - który mieszał się z wonią (to najbardziej neutralne określenie) używanej odzieży (fot. 1). Często zaglądał do kościoła Prezes, który był nie tylko strażakiem, ale też ważną osobą w ra­ dzie parafialnej. Uzgadnialiśmy z nim sposób i kolejność wydawania darów. Jego silne ręce wskazywały nam zadania i łatwo można było odgadnąć, że celem Prezesa jest jak najszyb­ sze przywrócenie kościołowi jego pierwotnej funkcji. Szefowa wolontariuszy ceniła sobie tę współpracę. Reszta załogi też, bo Prezes uroz­ maicał pracę dowcipem, a wieczorem zdarzało mu się przynieść kilka piw. A piwo? Po przerzu­ ceniu sterty ubrań i uporządkowaniu darów, po kolejnych transportach smakowało wyśmienicie i wypełniało gardła prawdziwa rozkoszą przy której kompletnie nieistotna wydawała się obiet¬ nica raju symbolizowana przez święte wizerunki Przemysław Owczarek umieszczone w prezbi­ terium. Prezesa słucha­ liśmy, wioskowi też. Soł­ tys, którego kowbojska grzywka zazwyczaj smętnie sterczała w stro­ nę interesantów, miał zdecydowanie mniej¬ szy posłuch. Trudno mu było się dogadać z ludźmi odbierającymi na placu przykościel¬ nym ziemniaki i zboże. W przeciwieństwie do mego Prezes wkraczał między ludzi zdecydo wanie i łatwo odczyintencje Mozę nomarała I w tvm opinia dzielnego strażaka i determinacia okazywana w ciaałvch zabiegach hv zbudować w Orhskach remizę•OSP. ' W ciągu pięciu dni kościół prawie opusto­ szał, przestały go zagracać kolejne transporty. Posprzątaliśmy ołtarz. Zdążyliśmy to zrobić, ale proboszcz i tak załamywał ręce. Moje wspo­ mnienia ukazują przestrzeń kościoła w Orli­ skach jako kompletnie zdesakralizowaną. W i ­ sząca na krzyżu figura Chrystusa przywodziła na myśl absurdalne skojarzenia, chociaż wiem, że absurd roztaczał się raczej wokół mnie, mię­ dzy stertą dziecięcych odżywek i worków mąki, które wobec sacrum wygnanego z kościoła mogły wydawać się bluźnierstwem. Bluźnierstwem? A może jedyną „ofiarą", jaką mogło z siebie złożyć SCI CYU TYl W miejscu' pozbawionym aur v i symbolicznej mocy. Swoisty stan zawieszenia powoli mijał. Czu­ łem, że pewnego dnia wszystko wróci do normy i magazyn znów przemieni się w kościół i że trochę nieśmiałe „alleluja" odda to miejsce Bogu, ustanowi na nowo wspólną modlitwą zachwiany przez żywioł porządek. BnUBAHZMCIL 1(111 P B D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 37 Na g r a n i c y wsi Między kompensacją a rytuałem Pierwsze wspomnienie-obraz z Orlisk. Ster­ ty łóżek, szaf, foteli i krzeseł - wał przy drodze wjazdowej do wsi. Przedmioty, które umarły, wchłonąwszy w siebie zgniliznę i grzyby. Stra­ ciły swoją poręczność. Zaskakująca ilustracja Wydawanie żywności i środków higienicz­ nych było zadaniem, z którym wolontariusze radzili sobie bez większych problemów. Przy bocznym okienku kościoła codziennie około południa ustawiała się kolejka kobiet z dziećmi. Do worków, które ze sobą przynosiły, wkładali­ śmy proszki, mydła, szampony, pasty do zębów, szczoteczki i inne rzeczy. Po południu pod przykościelnym krzyżem wyrastała sterta używanych ubrań i czasem no­ wych ciuchów. Jak tylko owa sterta zaczynała rosnąć, rosła też grupka kobiet siedzących na pobliskiej ławce i wypatrujących łakomie wszyst­ kiego, co w przybliżeniu mogło odpowiadać rozmiarom ich ciał. Co dwa dni wydawaliśmy ciuszki dzieciom. To była przyjemna praca. Na­ tomiast niezwykle trudno było upilnować ludzi, by nie wdarli się na stertę ubrań przed wyznaczo­ nym czasem. Codziennie miała być to godzina granicy m i ę d z y orbis interior i orbis exterior. Antropologiczny zachwyt zmieszał się we mnie ze współczuciem. Coś żyło jeszcze w tych rze¬ czach. Ulatujące wspomnienie ciepła ludzkich ciał, domowej, swojskiej przestrzeni. A przecież mocniej tchnęło od tych gratów śmiercią, utratą użytkowej funkcji. Czekały na wywóz w niebyt, na którego granicy j u ż się znalazły. Gdy dosta­ łem aparat natychmiast do nich przybiegłem Zachwycił mnie fotel obsypany stęchłą słomą i zdechła kanapa leżąca tuż za nim. Bez nich dom tracił swa moc także dotykał eranicv nie­ bytu Całe Orhska walczyły o to by tę granicę odsunąć jak najdalej (fot 2). Uli) ?D0a B A R B A R Z Y Ń C A �38 siedemnasta. Ale nigdy nie zdarzyło się tak, aby rozgadany tłumek kobiet wytrzymał do wyzna­ czonej pory. Któraś z nich - starsza czy młodsza - zawsze się wyrywała. Pozostałe ruszały, po­ mimo krzyków wolontariuszy, i rozpoczynał się dynamiczny spektakl, którego nie jest w stanie ukazać żadne zdjęcie (fot. 3). Najpierw miałem opory, czy to fotografować, czy wioskowe kobiety nie poczują się urażone. Potem zauważyłem, że nie ma to dla nich żad­ nego znaczenia. Były całkowicie pochłonięte grzebaniem w ciuchach. W końcu wdrapałem się na słupek przy kościelnej furtce i zrobiłem pierwsze zdjęcie. Zauważył to Prezes i powie­ dział: „Tak, rób zdjęcia, fotografuj ludzką głupo­ tę". Był w nim jakiś rodzaj pogardy wyzierającej poprzez ludzką godność. Zresztą, jak niemal wszyscy mężczyźni we wsi (choć zdarzały się wyjątki), trzymał się od tego z daleka. Mężczyź­ ni podchodzili tylko do kościelnego ogrodzenia, w obrębie którego odbywało się wielkie grzeba­ Przemysław Owczarek nie w ciuchach, i odbierali z rąk kobiet wybrane przez nie rzeczy. Może na wzięcie w tym udziału nie pozwalała im wioskowa duma, a może nie była to sfera męskiej aktywności (fot. 4). Z dnia na dzień owo grzebanie przybierało na sile. Pamiętam, jak chodząca o kulach babcia znalazła w tym bałaganie zapakowaną, nową kurtkę. Zawiesiła ją sobie na przykościelnym płotku. C h w i l ę później kurtki j u ż nie było. Z trudem znosiłem jej rozpacz. Chciała przecież ciepłe zimowe okrycie, a ktoś je ukradł. Był to jedyny moment, gdy gwałtowne emocje odebrały mi chęć do pracy. Grzebanie zamieniło się w codzienny rytuał, babskie święto przypominające bardziej zabawę, w której coraz częściej zaczynały brać udział dzie­ ci. Nadmiar ubrań był najpierw swego rodzaju kompensacją, przesytem, wypełniającym pustkę po tym, co porwała woda. Później wdzierającą się znikąd zabawą, która stała się jednym z za­ uważalnych znaków powrotu do normalności, BARBARZYŃCA 1(111 ?0DB �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki stanu poczucia bezpieczeństwa. Po kilku dniach ubrania, przebrane powtórnie w domach, wracały pod drzwi kościoła. Lud się nasycił. Inaczej było z żywnością. Tu decydowała praktyka. Nadmiar kaszy i ziemniaków zjedzą kury i świnie. Owo babskie święto, zadziwiające codzien­ ną powtarzalnością, miało swój istotny związek z oswajaniem rzeczywistości po powodzi. Jego rytm zaspokajał podstawową potrzebę zamiesz­ kiwania w świecie. Trwania pomimo niedawnej jeszcze groźby utraty domu i dobytku. „Trwa­ nie jest od początku i z istoty swej rytmem" . Urządzać się w świecie (w tym wypadku czynić to niemalże od początku) to ustanawiać sieć schematów działania, nawyków i umiejętności mających ułatwić działanie w powtarzalnych strukturach. Dzięki temu rzeczy nabierają swoj­ skiego charakteru . 18 19 F. Chirpaz, Ciało, Wydawnictwo IFiS Pan, Warszawa 1998, s. 38. 18 Uli) ?D0a B A R B A R Z Y Ń C A 39 Kobiety z Orlisk wracały do swych zawilgoco­ nych i pozbawionych sprzętów domostw, dźwi­ gając worki ubrań. Wracały zadowolone. Jak za­ u w a ż a F. Chirpaz: „[...] doświadczenie dobrego samopoczucia jest doświadczaniem rzeczy" . Rzeczy pomyślanych jako przedmioty wraz z ich życiem w przestrzeni, w której porusza się czło­ wiek. Przymierzanie ubrań, dotykanie ich może rodzić przyjemność kompensującą brak trwałe­ go porządku. Bo przecież świat tych ludzi parę tygodni wcześniej chwiał się w posadach. W Heideggerowskiej fenomenologii ludzkie­ go domostwa rzeczy stanowią sposób zachowy­ wania czworokąta - przestrzeni, którą zamiesz­ kuje człowiek: „Zamieszkiwanie, jako czworakie zachowanie czworokąta, dokonuje się właśnie w ratowaniu Ziemi, w zgodzie na niebo, w oczekiwaniu Istot 20 19 20 Ibid., s. 44. Ibid., s. 35. �Przemysław Owczarek 40 Boskich, w posłuszeństwie Istocie Śmiertelnych. Zachowywać znaczy chronić czworokąt w jego istocie. To, co wzięte w ochronę, musi być ukry­ te. Zamieszkiwanie, tzn. zachowywanie czwo­ rokąta - chroniąc jego istotę - przechowuje ją tedy. Gdzie? Jak mieszkają Śmiertelni, skoro zamieszkiwanie jest owym zachowywaniem? Śmiertelni nigdy nie zdołaliby tak mieszkać, gdy­ by zamieszkiwanie było tylko pobytem na Ziemi, pod Niebem, w Obliczu Istot Boskich, wespół ze Śmiertelnymi. Ale nie jest tym tylko - jest raczej zawsze j u ż pobytem przy rzeczach przy któ­ rych przebywają Śmiertelni, zamieszkiwanie jako przechowywanie przechowuje czworokąt" . 21 Od gromadzenia rzeczy zaczęła się w Orliskach mozolna odbudowa czworokąta, w którym egzystują ludzkie jestestwa. Ów ruch prowadził ku Ziemi, Niebu, Istotom Boskim i Śmiertelnym. Rzecz - ubranie czy inny przedmiot - może stać się jednym z fundamentów ludzkiego trwania, znakiem nadziei, że życie ponownie może biec normalnym torem. Warto w tym miejscu przytoczyć obszerny, ale niewątpliwie trafiający w istotę rzeczy fragment powieści Ernesta Sabato. Jeden z bohaterów - Bruno - wypowiada długą kwestię o bezsilno­ ści rozumu wobec odradzającej się wciąż w lu­ dziach nadziei. „Ot, zaledwie ustało trzęsienie ziemi, które spustoszyło rozległe obszary Japonii lub Chile, zaledwie cofnęła się powódź, która pochłonęła tysiące dzieci znad Żółtej Rzeki, zaledwie minęła krwawa i dla większości ofiar pozbawiona sensu wojna, jak na przykład wojna trzydziestoletnia, która obróciła w perzynę miasta i osiedla, przy­ niosła męki i zagładę kobietom i dzieciom, a j u ż ci, co pozostali przy życiu, bezsilni świadkowie straszliwego wyroku losu lub człowieka, ci sami, CO w chwilach rozpaczy sądzili, że nigdy j u ż nie M. Heidegger, Budować, mieszkać, myśleć ne, Czytelnik, Warszawa 1977, s. 323. 21 Eseje wybra­ nabiorą ochoty do życia, że nie zdołają go od­ budować, chociażby nawet nie chcieli, ci sami mężczyźni i te same kobiety (kobiety zwłaszcza, kobieta bowiem jest życiem, jest matką-ziemią, jest tą, która nigdy nie traci nadziei), te same kru­ che istoty zaczynają od nowa, jak nierozumne a bohaterskie mrówki, wznosić swój mały świat dni powszednich: świat niewielki, to prawda, lecz tym bardziej wzruszający. Toteż nie myśl ocala świat, nie intelekt ani rozum lecz coś wręcz przeciwnego: owa nierozumna nadzieja człowieka, jego wytrwała chęć pozostania przy życiu żądza oddychania jak długo to możliwe jego małe, uparte i śmieszne bohaterstwo co­ dzienne w obliczu niedoli. Jeżeli więc rozpacz odnowiada Nicości ieśli iest ona newnego ro dzaju dowodem onkologicznym Nicości to czyż nadzieja nie jest dowodem Ukrytego Sensu Ist¬ nienia czegoś o co warto walczyć? A Donieważ nadzieia noteźnieisza iest niz roznacz fiako ze zawsze odnosi nad nia tnmmf advhv tak nie lwio wszvscv n o n e ł n i l i h v ś v ' s L o h ó i s t w o ) m czvz'ów T Tkrvtv Sens Istnienia nie iest może har dziej prawdziwy niz owo słynne nic?" . 22 Śmierć i bezsens są oznaką wdzierającej się nicości. Było w podsandomierskich wsiach kilku potencjalnych samobójców (jak wynika z opo­ wieści szefowej wolontariuszy). Chęć przejścia na tamtą stronę mijała jednak wówczas, gdy zdesperowani ludzie chwytali za kilofy i łopaty. Trzymane w dłoni narzędzie stawało się zna­ kiem woli przetrwania, odwracało od śmierci ku życiu. Rytm pracy jest przecież jednocześnie rytmem życia. Ludzie W przykościelnej przestrzeni można było zauważyć, że społeczność Orlisk dzieli się na E. Sabato, O bohaterach i grobach, Wydawnictwo Litera­ ckie, Kraków 1977, s. 181-182. 22 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 41 łatwe do wyodrębnienia grupy Kryterium tego podziału stano­ wiły wiek i płeć. Kobiety trzymały się w grupach wiekowych, mężat­ ki razem, starsze kobiety razem. Młode mężatki i dojrzałe dziew­ częta również tworzyły przy koś­ ciele łatwo dającą się wyodrębnić w przestrzeni grupkę. Dla nich wolontariusze płci męskiej stano­ wili stały obiekt zainteresowania. O ile w przypadku niezamężnych dziewcząt było to dla mnie cał­ kiem zrozumiałe o tyle w przv— padku młodych mężatek budziło rodzaj miłej konsternacji. Pewnego dnia wraz ze współ­ towarzyszem mojej wolontariackiej doli zostaliśmy zaproszeni przez młode mężatki na piwo. Rzecz wyjaśniła się w rozmowie, w której partnerami dialogu kie­ rowały zapewne różne, może cał­ kiem rozbieżne intencje. Gdzie byli mężowie? Pracowali w Gre­ cji. Nie chodzi tutaj bynajmniej o to, że skryty antropolog mógł stać się obiektem adoracji, lecz o fakt że samotność opuszczonej kobiety była na tyle przytłaczają¬ ca iż właśnie obcy niópł łatwiej znieść iei ciężar bez ponoszenia konsekwencji ze strony miesz­ kańców wsi Mój towarzysz orzvtłoczonv ' a.t~m o sfera osamotnienia zrezygnował z następnych zaproszeń. ' 23 Ciekawość mogła zwodzić na manowce, ale mogła też przynieść zrozumienie. Wydaje mi się, że zrozumiałem, ile wysiłku przynosi walPodobne opisy doświadczeń odnaleźć można w pracy K. Zawistowicz-Adamskiej Społeczność wiejska. Doświadcze­ nia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie wydanej 23 m i ) enoe BARBARZYŃCA ka za pomocą kilofa, toczona z zagrzybionym tynkiem i zniszczoną podłogą, zwłaszcza gdy narzędzie nie spoczywa dłoniach mężczyzny. Że samotność gna Bożenę na leśne drogi, na których swoją czerwoną toyotą zakreśla półkoliste smu­ gi wiraży. Że tęsknota za bezpieczną bliskością przez Polski Instytut Służby Społecznej w Łodzi w 1948 roku. �42 Przemysław Owczarek Najstarszy, pięćdziesięciolatek, był czołgistą. Kiedyś to było woj­ sko. Jadąc w czołgu przez mia­ sto, oparł się o dźwignię obrotu wieżyczki. LufaT-55 kompletnie zniszczyła kiosk Ruchu. Trzy­ dziestolatek pijany wrócił do jed­ nostki. Dyżurny złapał go w ja­ dalni z beretem założonym tył na przód. Dwudziestolatek siedział cicho. Może dlatego, że jego wieści były zbyt świeże. ukochanego mężczyzny, pełna rezygnacji i ne­ gatywnych emocji, może się wyrażać w drgającej wskazówce prędkościomierza. Nie mam żadnej fotografii Bożeny, bo in­ stynktownie czułem, że trzask migawki zepsułby atmosferę intymności, w której wyłaniały się jej pełne bólu opowieści o losie osamotnionej ko­ biety i matki. Mężczyźni. Zdarzyło m i się spotkać z przed­ stawicielami trzech pokoleń na wspólnym piwie. Chłopi z Orlisk opowiadali o służbie woj skowej. Nigdy nie spotkałem ich przy kościele. Jeśli jakiś m ę ż c z y z n a wchodził do środka, to był to Pre­ zes lub sołtys. Czasami przycho­ dził wiejski pijaczyna, dla które­ go było obojętne, czy znajduje się za płotem kościoła, czy wewnątrz niego. Szczególnie interesujące było dla mnie obserwowanie dzie­ ci. Może dlatego, że zachwycała mnie ich prostota. Słowo, które kojarzy się z dziećmi, to zabawa. Spontaniczna i całkiem pochła­ niająca zabawa z rzeczywistością. Miała ona miejsce, kiedy używa­ ne ubrania stawały się powodem wesołych igraszek. I wtedy, gdy rozbawione oczy tańczyły w kręgu „graniastego kółka". Była w tych oczach szczera naiwność, która niejednokrotnie zmuszała wolontariuszy do bardziej efektywnych poszukiwań cukierków i chrupek (fot. 5, 6). Tragiczne o b l i c z e w i o s k o w e g o błazna W Orliskach osobą, którą postrzegałem jako wioskowy autorytet, był Prezes. Społeczność Or­ lisk miała także swojego błazna. Nie był to męż­ czyzna. Nie pamiętam jej imienia. Nie pamiętam jej nazwiska. Pamiętam, że każde jej pojawienie BHBARZT&CI 1(111 P O D B �Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki się mogło przynieść kłopoty lub kompletnie roz­ ładować atmosferę. Była to osoba, która czuła się najbardziej pokrzywdzona i zmaltretowana przez żywioł powodzi. I tę „krzywdę" niejednokrotnie widzia­ łem, gdy kobieta kładła się na workach ziemnia­ ków, które należały się innej rodzinie. Czasami opowiadała, że straciła niemal wszystko, choć miała jeszcze dużo. W tej steatralizowanej for­ mie zachowań tkwił swego rodzaju wzorzec wspólnej niedoli, który z powodu nieszczęść, jakie przeżyła, może właśnie jej łatwiej było wyrazić. Straciła syna, który kilka lat wcześniej, wra­ cając z wiejskiej potańcówki, wjechał maluchem w koryto rzeki. Nie uratował się ani on, ani dwóch jego kolegów. Dla wsi był to straszliwy cios. Bo w Orliskach niemal każdy z każdym jest spokrewniony. Bożena straciła w tym wypadku brata, a jej ciotka poczucie rzeczywistości. Odtąd ciotce zdarzało się nader często mówić do ludzi słowami, które układały się w wartki potok trud­ m i ) enoe BARBARZYŃCA 43 no zrozumiałej mowy. Słowo goniło za słowem. Z trudem łączyłem je w zdania - mieszkańcom przychodziło to z łatwością. Po Orliskach krążyły barwne opowieści. Ich kanwą były przeróżne perypetie, jakich doświad­ czała ta starsza j u ż kobieta. Kiedyś przegnała urzędnika, który przyszedł po zapłatę za abo­ nament telewizyjny. Zadarła na niego spódnicę, krzycząc, że chce ją zgwałcić. Po urzędniku pozostała teczka, świadcząca o nader gwałtow­ nej ucieczce. Innym razem z podwórka przy zagrodzie zerwał się byk, który nadziawszy na rogi suszące się na sznurku pieluchy wnuczki, pognał przez wieś, stając się chwilową, ale nie­ zapomnianą sensacją. Jej opowieści porywały słuchaczy jak wartki potok. Wywoływały śmiech i uspokajały emocje zgromadzonych. Jej ciało współgrało z opowieś­ cią, tworząc rodzaj pełnego dowcipu przedsta­ wienia. Ale wszyscy obawialiśmy się żałosnego końca owych eksplozji, w którym przeradzały się one w roszczeniowe postulaty. Powodzian �44 miał niebawem odwiedzić naczelny prezes OSP i były premier Waldemar Pawlak. M i e l i ś m y próbkę podobnych emocji, zaciekłego upomi­ nania się o swoje, gdy wieś wizytował proboszcz zaprzyjaźnionej parafii z Wielkopolski. Nasza bohaterka opętała go siecią prawdziwych i urojo­ nych krzywd. Ksiądz nie tylko załamał ręce nad kościołem i jego „zdewastowaną" przestrzenią. Załamał ręce również nad naszą bohaterką, pragnąc bardziej się od niej uwolnić, n i ż ją wy¬ słuchać. Jej cierpienie było dla niego przykładem popowodziowej traumy, nie zaś przypadkiem szczególnym. Na szczęście Waldemar Pawlak nie dotarł. Barwna postać tej kobiety budziła i budzi we mnie wielką sympatię. Pamiętam, jak pozowała do zdjęcia. Jej twarz, jeszcze przed chwilą wykrzy­ wiona awanturą z Prezesem, nagle złagodniała. Czy to przez ową przemianę wyszła nieostra foto­ grafia, której jakość nie pozwala na zamieszczenie pod niniejszym tekstem? Na innym zdjęciu moja bohaterka znalazła się w grupie kobiet siedzących na schodach kościoła. Zastygła w pozie ze sple­ cionymi ramionami, obok pustego wózka. W jej towarzystwie dziecięcy wózek wydaje się przed­ miotem, któremu można nadać więcej n i ż jedno zwykłe proste znaczenie (fot 7) Pamiętam jak całowała mnie w łokieć, kiedy niosąc zgrzewkę wody mineralnej usiłowałem uciec przed wylewnością Dziękowała za stare kapcie które odłożyłem dla niej ze sterty ciuchów Zakończenie Przemysław Owczarek nym nastrojeniu na rzeczywistość. Współtworzą narrację zakotwiczoną w poznawczej perspekty­ wie. Wsparte komentarzem i osobistym doświad­ czeniem, mogą w istotny sposób wesprzeć wysi­ łek zrozumienia fenomenu Orlisk - fenomenu wciąż otwartego na nowe pytania. Jedno z tych pytań wciąż dopomina się od­ powiedzi. W co wcieliło się przegnane z kościo­ ła w Orliskach sacrum} Czy wsiąkło w rzeczy i produkty, które w tak istotny sposób miały uła­ twić ponowne zamieszkiwanie, czy może tkwiło w powietrzu, w emocjach popowodziowej trau­ my, podobne do rany - niczympunctum.? Z Orlisk wyjeżdżałem w niedzielę. Rozważa­ łem w myślach słynną frazę z Listu jasnowidza Artura Rimbaud -Ja to \tośinny \ Moją świa­ domość wypełniły nowe doświadczenia, towa­ rzyszył im namysł nad własną osobą. Wolonta­ riusze, którzy pozostali na swoich posterunkach, poszli pod kościół. Obładowany plecakiem też ruszyłem w tym kierunku. Proboszcz odprawiał właśnie mszę. Wioskowi z Orlisk modlili się wspólnie na przykościelnym placu. Powracające ominęło wnętrze kościoła. Objawiło się we wspólnej modlitwie, obok murów, w miej¬ scu gdzie jeszcze wczoraj piętrzyła się sterta odzieży Skręciłem w boczną uliczkę, sto metrów od kościoła. Marzyła mi się wanna i znajoma przestrzeń domu Wyjeżdżałem z przeświad czemem że wszystko zostanie umiejscowione w uniwersalnym porządku. Że kościół w końcu stanie sie kościołem a wieś wsia I nie myślałem o tym c z y iest to nówrót do rzeczywistości i iei i snvrh nodziałów r z v t o r a r z e antronoloairzna 2 fl Wykonane przeze mnie fotografie, których jakość pozostawia wiele do życzenia, są tutaj swoistym punktem wyjścia, m a j ą c y m źródło i uzasadnienie w postulowanym antropologicz­ 1 luzia Pozostaw z a ś nadzie,a ze w lei wędrówce n r z e z f n r n a r a f i r z n v a l h n m nndnhnie a k h n h a t e r KJa^nJnhohml c h o ć n r L moment d n t k n . Blaszanego acaenąa, cnoc przez moment aoiKną- Zob. A. Rimbaud, List jasnowidza, [w:] Rimbaud, Apollinaire i inni. Wybór przekładów, red. A. Międzyrzecki, Czytel­ nik, Warszawa 1988, s. 73. 24 BARBARZYŃCA 1(111 F-ODB � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fee862a710221f5771215bcc2f27e32a.pdf b401f84148e0e3bcbcc7f1df1633be6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5568 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5177 Title A name given to the resource Malarskie próby po śmierci Kazimierza Malewicza/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s. 42-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pietrala, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Pietrała > student etnologii UJ. Jego zainteresowania skupiają się g ł ó w n i e na poezji trzech pierwszych dekad X X w. w Polsce i na świecie oraz francuskiej nouveau roman lat 50. U n w 19 8 2 n Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Witkowi Kiettyce (1984-2007) W nowym budynku Galerii Tretiakowskiej, na ekspozycji poświęconej ro­ syjskim malarzom awangardowyn trzech pierwszych dekad X X wieku, wisi obraz kuriozum. Przeciętny turysta poświęca mu nie więcej n i ż dwadzieścia sekund (wliczając w to przeczytanie skrótowej notki o autorze, czasie powstania dzieła etc), zachwyca się nim jak eg­ zotycznym zwierzęciem obwożonym po prowin­ cji w metalowej klatce. Niewiele tu przecież do oglądania - na pierwszy, i jedyny, rzut oka dwa kolory, dwa elementy, więc to niecałe pół minuty jest jak gdyby rozgrzeszone. Ktoś kupi plakato­ wą reprodukcję, „żeby pokazać znajomym" jako souvenir z podróży. Z drugiej strony wiele j u ż napisano o walorach artystycznych tego obra­ zu, umieszczono go sprawnie w dziejach sztuki malarskiej i tym samym zamknięto mu usta. Co się jednak stanie, jeśli na chwilę wyciągnie się go z zagłuszających się wzajemnie interpretacji, za­ bierze sprzed pobieżnych oczu zwiedzających, sprzed złośliwych uśmiechów? Co powie, kiedy znajdziemy się z nim sam na sam, kiedy będzie j u ż mógł mówić? Mam tu na myśli obraz, który po raz pierwszy zaprezentowano szerszej publiczności w 1915 roku w Sankt Petersburgu - Czarny kwadrat na białym tłe Kazimierza Malewicza. Chciałbym w kilku rozdziałach przytoczyć historię, jaką ten obraz opowiada, a przynajmniej stara się BARBARZYŃCA nn �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza opowiedzieć. Wszystkie te części wiąże zakoń­ czenie. Zmierzają one do jednego wspólnego finału - śmierci. Tylko to je łączy. Kierując się samym doznaniem oraz narzu­ cającymi się zaraz za nim skojarzeniami, pra­ gnę przysłuchać się historii obrazu, wziąwszy wskazówkę od samego autora, który w swojej książce, mającej charakter teoretycznego mani­ festu, pisze: „Samo zaś przedstawienie [przedmiotów-K.P.] jest w sztuce suprematyzmu bezwartościowe... I to nie tylko w niej, ale w każdej sztuce, po­ nieważ trwała, prawdziwa wartość dzieła (do jakiejkolwiek «szkoły» by nie należało) wyraża się wyłącznie w przeżyciu" . 1 Jest to, otwarta gra w „dużą swobodę interpre­ tacji", która doprowadza „do «pustyni», w której nie można dostrzec niczego prócz wrażenia, do­ znania" . Doznania, które jest niczym innym jak patrzeniem kompleksowym, czynną i poznaw­ czą pracą intelektu, zmysłów (nie tylko wzroku), emocji, wysiłkiem przezwyciężającym trudności w odbiorze równym niemalże wysiłkowi artysty, jak uważał Władysław Strzemiński . Można podejrzewać, że za tą chłodną i inży­ niersko precyzyjną konstrukcją obrazu kryje się coś więcej, jakaś przytłaczająca prawda o czło­ wieku i jego kondycji, i ż jest to coś więcej niż jedynie obraz nieprzedstawiający niczego poza czarnym kwadratem na białym tle. Nie wypada wymawiać się niezrozumiałością albo prostotą dwóch „tylko" elementów. Cieka­ we, że w tym przypadku im jest ich więcej, im większy stopień skomplikowania, tym lepiej, bo 2 3 1 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2001, s. 65. 43 tym łatwiej, bezpieczniej. Zobaczmy, co przed patrzącym skrywa w środku ten obraz, zwróć­ my się w stronę tego, co pozostaje niewidoczne (bo pozornie nieprzedstawione, przynajmniej wprost), ukryte dla pobieżnego spojrzenia. O wi­ dzeniu tego typu dużo pisał Merleau-Ponty: „Malarstwo niczego nie przywołuje, zwłaszcza niczego, co dotykalne. Robi coś całkiem innego, niemal przeciwnego: nadaje widzialne istnienie temu, co pospolite, widzenie uważa za niewi­ dzialne". I jeżeli „malarstwo zawsze celebruje jedną tylko zagadkę: zagadkę widzialności" , to mam zamiar wejrzeć, a może bardziej wedrzeć się, w ten obraz. Przyjrzeć mu się poprzez jego do­ znanie bez chciwej chęci rozwiązania zagadki. W końcu nie idzie o jej rozwiązanie, a podtrzy­ manie, jej istnienia, podtrzymanie do istnienia. Dopóki będę na niego patrzył, pewność, że ona jest, nie zniknie. Co zatem można zobaczyć na tym płótnie o wymiarach 107 cm X 107 cm? Przede wszystkim ruch. Choć może nie do końca ruch - poruszenie raczej, bo przecież de facto żadnego ruchu tam nie ma. Czy istotnie? Coś się wydarzyło, coś nieodwracalnego. Machi­ na widzenia została wprawiona w ruch w mo­ mencie otwarcia powiek na malowidło. Obraz przytłacza jakąś niewysłowioną (nienamalowaną?) przestrzenią, za którą kryją się nieprzebra­ ne rudy energii. Z każdą następną chwilą kwa­ drat wprowadza w coraz głębszy stan hipnozy czy, jak by to powiedział Derrida, halucynacji . Kwadrat porusza się i porusza cały obraz. Jest to, 4 5 4 M . Merleau-Ponty, Oko i umysł. Szkice o malarstwie, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1996, s. 27. 2 Ibid., s. 65. 5 3 Władysław Strzemiński, Wybór pism estetycznych, obrazie Vincenta van Gogha Derrida pisał: „Te trzewiki są Universitas, Kraków 2006, s. 148. W odniesieniu do butów przedstawionych na pewnym halucynogenne". J. Derrida, Prawda w małarstwie, obraz terytoria, Gdańsk 2003, s. 321. W) PD08 BARBARZYŃCA słowo/ �Krzysztof Pietrała 44 wszystkie nasze kategorie, rozpościerając wła­ sny oniryczny świat cielesnych esencji, skutecz­ nych podobieństw niemych znaczeń" . jak pisze o malarstwie abstrakcyjnym (być może nawet myśląc o tym obrazie) Kantor, „PRZESTRZEŃ naładowana E N E R G I Ą . PRZESTRZEŃ kurcząca się i r o z p r ę ż a j ąca " . 6 Jak gdyby ta czarna przestrzeń umieszczo­ na pośrodku obrazu była jego sercem, biła ży­ ciem i biła śmiercią. Żywotna i nieskończona, ograniczona jedynie patrzeniem, a i później, po odwróceniu wzroku, nadal tętniąca. Widziana, a właściwie przeżywana, jakimś wewnętrznym okiem, pozostająca w patrzącym śladem po w i ­ dzeniu, doznaniem. Ruchoma. Można chyba powiedzieć, że charakter tego malowidła jest procesualny, że uchwycono na nim jedno z ostatnich stadiów życia (przyjmując biel za życie, czerń za śmierć). Niebawem wypełni się ono w cało­ ści czarną materią kwadratu - śmiercią. Ciem­ ność kwadratu nadciąga i anektuje, zagarnia całą dostępną statyczną rzeczywistość, podkłada w jej miejsce jakby swoją własną, dynamiczną, zwróconą (a w stosunku do tej podkładanej wy­ wróconą) w jednym tylko kierunku - by stać się jedyną. Dąży do zrównania, eliminacji wszel­ kich wątpliwości. Jest w tym jakaś przerażająca nieuchronność, rozpoczęty j u ż rytm odliczania. Jednocześnie to bardzo spokojny ruch, dostoj­ ny i pewny. Kojarzący się z równie spokojnym najazdem kamery w siedmiominutowej scenie kończącej film Zawód: reporter Michelangela Antonioniego. Dlaczego nie? Śmierć bez śmierci, śmierć nie wprost. Zresztą i tak nie ma pewności, czy nie wprost. Jak połączyć to, co jest, z tym, co zdaje się, że może być; to, co widać, z tym, czego na obrazie nie ma? Na zasadzie podobieństwa: 7 Przed patrzącym rozpościera się unikato­ wy świat stworzony przez obraz Malewicza na gruzach niewidomego widzenia. Można z tego miejsca próbować się zastanowić nad relacją śmierci i jej postrzegania. Śmierć zmienia się w jej widzenie, pozostając śmiercią, nie tracąc nic z siebie. Jest ona w widzeniu siebie, kiedy „na koniec ta sama rzecz jest tam, w sercu świa­ ta, oraz tutaj, w sercu widzenia, taka sama albo podobna, jeśli komuś na tym zależy, lecz po­ dobieństwem skutecznym, które jest párantela, genezą, metamorfozą bytów w ich widzenie" . 8 A więc byty zmieniają się w ich widzenie albo - jak chciałby Malewicz - w doznanie. Nie w śmierci widać śmierć, nie w śmierci przeżywa­ my śmierć. Przeżyć śmierć na obrazie: być może to jedyne, na co stać widza, a to i tak dużo. Dokąd jednak zmierza ów ruch kwadratu? Jaka, jeżeli w ogóle jakaś, teleología nim kieruje? Rozszerza się w biel na obrazie, ale też wydaje się toczyć poza jego ramy. W takich okolicznościach życie bezpowrotnie obraca się wokół również obracającej się śmierci. Jasny otok korzysta wte­ dy z krótkiej chwili jej nieobecności. Sytuacja podobna do tej ujętej w wierszu Mieczysława Jastruna Koło: „W niepowrotnych obrotach szprych. [...] Toczą się w miejscu koła. [...] Wszędzie w gotowe kontury wchodzą barwy oddechy, głosy, Smierc opuszcza je cieniem, jak ktos, „Istota i istnienie, wyobrażone i rzeczywiste, widzialne i niewidzialne - malarstwo burzy 6 T. Kantor, Lekcje mediolańskie, s. 29. Cricoteka, Kraków 1991, 7 M . Merleau-Ponty, op.cit., s. 32. 8 Ibid., s. 28. BARBARZYŃCA E ( 1 E | IUI �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Kto przystanął w połowie kurzem okrytej szosy, Aby sprawdzić koła czarną oś" , 9 czy opisanej przez Kantora jako: „RUCH OBROTOWY, wokół os,, rózme nachylone, do płaszczyzny obrazu: pionowej, poziomej, ukośnej... Ruch ten wymaga nieustannego KONTROWANIA" . 10 Oś obraca się własnym ruchem naprzeciw „kontrującym" go szprychom. I tutaj, na obra­ zie, „kwadratu czarna oś" obraca się przeciwnie do ruchu okalającej go otoczki z bieli. Ruchy te, nieschodzące się z sobą, zaprzeczają sobie, choć może właśnie przez swoje przeciwieństwo po­ twierdzają się wzajemnie. Ruch śmierci wymaga drugiego, brakującego elementu, ruchu życia. To jedyne takie spotkanie w czasie, w obrazie. Obydwa te elementy dopełnianiają się. Dwa przechodzi w jeden jako suma. Ale być może ta suma, w której proporcje czynników się zmie­ niają, w pewnym momencie stanie się jednym składnikiem. To, co ubędzie życiu, w pewien sposób zyska śmierć. Czy wtedy uzupełnienie, jakie zagwarantowane jest przez nieustanne wchodzenie z sobą w związek, nie zostanie za­ chwiane? Czy owo jeden jako suma będzie rów­ ne jeden jako składnik tej sumy? A jeśli tak, to który z nich? Czy na krótką chwilę przed speł­ nieniem, czy też wypełnieniem się tego obrazu przez moment zapanuje jedność? Czy jest to właśnie jedność momentu śmierci? Jej zagadka czy jej oczywistość - brak, brak życia? Czy więc jedność? Biorąc pod uwagę założony wcześniej zmienny charakter malowidła, można również zapytać: „Kiedy tak się stanie?". Kiedy nastąpi 9 10 M . Jastrun, Wiersze zebrane, PIW, Warszawa 1956, s. 127. T. Kantor, op.cit., s. 30. W) PD08 BARBARZYŃCA 45 ta nierozdzielność? W chwili fizycznego zaist­ nienia kompozycji barwnej na obrazie, a może w trakcie czy też na końcu jego doznawania? Najważniejsze pytania pozostają bez odpowie­ dzi, pojawia się jedynie przeczucie. Raz wprawiony w ruch czworokąt prowa­ dzi do coraz to nowych skojarzeń. Co, jeśli ten nachylony, toczący się kwadrat jest wprawioną w ruch kością do gry? Jest samym przypadkiem. Przechylającym w swoim obrocie szalę barw raz na jedną, raz na drugą stronę, to do przodu, to do tyłu, raz w przyszłość, a raz w przeszłość. Czarna, otchłanna pustka tocząca się po bieli życia, grająca z nią, grająca w wielką niewia­ domą, której jednakowoż finał być może jest z góry znany. Czy faktycznie? Czy jest to ta kość, której wynik niezależny jest od rzutu? A przecież istnieje możliwość, iż wyrzut po­ zostanie niejawny - ktoś zamalował wszystkie ścianki, a w takim wypadku nie ma żadnej pewności, czy wynik nie będzie rezultatem oszustwa. Kto by chciał nas oszukać? Sam kwadrat, który Kantor równa z „BOGIEM" ? O ile ten kwadrat istotnie jest przypadkiem, to tak. Wyrzucona na sześcianiku liczba, ocala­ jąca od czerni bądź skazująca na nią, byłaby dziełem właśnie niepewności związanej z wiel­ ką niewiadomą takiej gry. Byłyby to wówczas narodziny śmierci w przypadku. Jak w osła­ wionym poemacie Stephane'a Mallarmego: „rzut kości nie usunie przypadku, padający nawet w okolicznościach wiecznych" . A trud­ no chyba o bardziej wieczne okoliczności n i ż okoliczności śmierci. Koniec jest, trawestując jeden z wierszy Paula Eluarda, zrzucony na grę przypadku, na wieczność przypadku. Ale czy to tylko przypadek i ruch, czy może coś jeszcze? A jeśli to taniec? 11 12 11 Ibid., s. 24. 12 S. Mallarmé, Wybór poezji, PIW, Warszawa 1980, s. 113. �Krzysztof Pietrała 46 Jedność tańca, rozkosz tańca i radość śmierci w nim. Subtelny, niemal erotyczny obrót geome­ trycznego danse macabre, który uwodzi, uwodzi kolejny, a jednocześnie ostatni raz. To powolny, stateczny krok korowodu pogrzebowego, a zara­ zem powolna gra wstępna między dwojgiem ko­ chanków. Kwintesencja erotyki śmierci, za sło­ wami poety: „Dla zakochanych to samo staranie - co dla umarłych" . Tańczą na śmierć i życie, tak jak kochają, a więc ten obraz jest czymś wię­ cej niż życiem i śmiercią, jest światem. Jak mówi przywoływany j u ż nie pierwszy raz dramaturg: „Malewicza Czarny kwadrat na białym tłe jest światem" , całym światem. W tańcu jasna au­ reola życia - jedno z kochanków się zacieśnia, pętla gwałtownieje i zaciska się w bezradności znikających ramion i traconego pośpiesznie od­ dechu, jest obręczą, której nie można przerwać, ale która ostatecznie znika w czerni. Tańcząc życie, wytańcowują śmierć. 0 zespoleniu miłości i śmierci jest mowa w jednym z wierszy Ezry Pounda o renesanso­ wym malarzu Jacopo del Sellaio. Przypomnienie go w kontekście rozważań nad obrazem Malewi­ cza, nie będzie chyba wielkim nadużyciem: Sellaio to widział, Pound to dostrzegł. Oczywi­ ście mowa tu o malarstwie figuratywnym, ale co począć z abstrakcją? Jakie oczy przemówią z obrazu, skoro żadnych tu nie ma? Zdaje się, że Kantor też ich nie chciał widzieć: „Ten człowiek zgłębił tajniki miłości, Nikt by tak nie malował, kto by nie zgłębił Co może być tutaj siłą, a co słabością? To zależy od momentu, w którym spojrzymy na po­ stępujące w czasie malowidło. Na obrazie zdaje się jednak dominować czerń i to ona jest siłą (przynajmniej w tej chwili, fizycznie uchwyco­ ną, nie domyślaną później). Dajmy się na to na­ mówić, na ten czarno-biały akt. To, że nie widać człowieka, nie znaczy, że go tam nie ma. Chodzi tu o linię, o płaszczyznę, nie o najwierniejsze zastosowanie się do empiryczno-mimetycznego postrzegania i malowania. Ruchomy akt umie­ rania. Zauważa to Merleau-Ponty: „Wydaje mi się, że cały wielki dramatyzm abstrakcji leży w tym braku przedmiotu. W nieobecności figury ludzkiej" . 16 13 14 [•••] 1 oto jeszcze coś przetrwało wszystko: Oczy tej zmarłej damy do mnie mówią" . 15 Nie zamierzam twierdzić, że Malewicz zgłę­ bił tajniki śmierci, o nie. Niemniej jednak obraz jest na tyle sugestywny, że czasem można odnieść takie wrażenie. Poza tym wobec wspomnianego wcześniej tańca kusi przywołanie w tym miej­ scu tandemu miłość-śmierć. Miłość po śmierci? 13 S. Grochowiak, Wiersze wybrane, Czytelnik, Warszawa 1978, s. 115. 14 T. Kantor, op.cit., s. 27. Czyżby? A jeżeli tam jednak jest człowiek, przedstawiony jako egzystencja komplementar­ na, życie i śmierć? Czy nie do takiego właśnie świata przyrównywał malowidło Kantor? To portret losu ludzkiego złapany in flagranti. Tutaj śmierć jest jak gdyby najbardziej żywotną częścią życia, jest jego kwintesencją i zwieńczeniem, piękną metą. Bo to przecież tańczył człowiek i tkwiące w nim siły, któż inny by mógł. Obraz ten jest doskonałym przykładem, jak można „zawrzeć w jednej unikalnej linii i zwykły ryso­ pis Bytu, i potajemne działanie łączące w nim słabość lub bierność z siłą, ażeby przeistoczył się w akt,twarz" . 1 7 15 E. Pound, Poezje wybrane, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1989, s. 56. 16 T. Kantor, op.cit., s. 19. 17 M . Merleau-Ponty, op.cit., s. 57. BARBARZYŃCA PDQ8 �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza „Dylemat figuratywności oraz niefiguratywności jest źle postawiony: prawdą jest, nie prowa­ dzącą do sprzeczności, zarazem i to, iż żadne winne grono nie było nigdy tym, czym jest w najbardziej figuratywnym malarstwie, i to, iż żadne, nawet abstrakcyjne malarstwo nie może wyminąć Bytu, i to, iż winne grono Caravaggia jest winogronem samym" . 18 Niewątpliwie obraz Malewicza Bytu nie wy­ mija. Byt jest tutaj, w tym kwadracie, w widzeniu kwadratu. Jest bardzo realny przez to, że właśnie taki odległy. Kwadrat to Byt sam i sama śmierć, obie te rzeczy jednocześnie. Czarna figura jest jakby pierwszą organiczną komórką, punktem wyjścia dla Bytu, ale i jednocześnie jego fina­ łem. Obraz został zbudowany z nieubłaganego napięcia (plastycznie zapewnionego przez kolo­ rystyczne kontrasty) właściwego ostatniej porze człowieka. Drzwi do obrazu otworzono, to nie zaproszenie, ale nakaz, skoro się już zerknęło raz, trzeba tam wejść, za kwadrat — czarny aksamit teatralnej kurtyny, za którą znajduje się tajemnica drugiej strony, o ile taka istnieje. Ten kwadrat nie jest próbą generalną śmierci, to śmierć wcielona. To maska lęków i wszystkich nadziei, to twarz wszystkich bogów ze wszystkich religii, to także ich uczta i ich Jedyne w swoim rodzaju za.ćmienie słońca - czarne, jednorazowe zaćmienie bieli życia. Eksplozja i cisza. Stan czysty, niezmą­ cony, prosty jak wszystkie sprawy pod koniec ży­ cia czerń i biel bez mediatorów życie i śmierć chciałoby się nawet rzec: bez człowieka. Ale czy 18 Ibid., op.cit., s. 63. 19 A. Ważyk, Wiersze wybrane, Czytelnik, Warszawa 1982, s. 158. nu BARBARZYŃCA 47 może być śmierć bez człowieka? Tam musi być człowiek. I jest to właśnie jego portret, dla któ­ rego poruszanie się po ukośnym boku kwadratu ku dołowi, w głębię ciemnego morza Acherontu - jak w wierszu Orfeusz Adama Ważyka - to (są na to duże szanse) „najpiękniejsze schodzenie pochyłością czasu" . W miarę pisania tych słów, patrzenia na ten obraz zmienia się jednakże w sposób nieuchron­ ny jego widzenie. Świadomość wzrokowa, jak twierdził twórca unizmu, czyli praca rozstrzy­ gająca, jaką ilość elementów świata poznaliśmy przy pomocy oka, ma charakter dynamiczny . Obraz świata i świat obrazu ulegają przekształ­ ceniom. Choć pytania, które stawia myśl, a na które próbuje odpowiedzieć widzenie, pozostają te same. A zatem tym razem biały, kolor życia, postawiony naprzeciwko sczerniałego kwadratu śmierci, nie wydaje się j u ż do niego odnosić. Ten wcześniej niemy kolor mówi tak samo jak kolor kwadratu, jest nie mniej martwy jak czarny. Jest śmiertelnym prześcieradłem okalającym teraz żywy, szamoczący się w nim wspominany j u ż rzut ostateczny. Pozostaje pytaniem nierozstrzygniętym, czy Malewicz rzeczywiście skomponował szachow­ nicę zachodzących na siebie najistotniejszych kolorów ludzkiej egzystencji. Stworzył czy od­ tworzył na niej śmierć. Czy w ogóle jest (albo będzie) tutaj cokolwiek, co nazwiemy śmiercią. Na tę właśnie chwilę przyjmuję - niech tak bę­ dzie istotnie, ale być może stoję zbyt blisko tego obrazu, małego zdjęcia w albumie. 19 20 2 0 W Strzemiński, op.cit., s. 148. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c4b9562f679bcde7e88cff7fb1815bd.pdf e1b36de03d80d4204664c9486dd610cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4827 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource biografie malarstwo Mazurkiewicz, Jędrzej - malarz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4480 Title A name given to the resource Malarz Jędrzej Mazurkiewicz/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.201-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Śnieży ńska-Stolot, M A L A R Z Stefania Krzysztof owicz J Ę D R Z E J M A Z U R K I E W I C Z W czasie przeprowadzanej w e w r z e ś n i u 1960 roku inwentaryzacji z a b y t k ó w pow. leżajskiego z ramienia w o j e w ó d z k i e g o konserwatora z a b y t k ó w przy W R N w Rzeszowie, z w r ó c o n o u w a g ę na p o l i c h r o m i ę trzech k a ­ pliczek. Z n a j d u j ą się one na terenie d w u s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsi — W o l i Zarczyckiej i Hucisk, położonych w odległości około 14 k m na p ó ł n o c n y z a c h ó d od L e ­ żajska. Z b l i ż o n e daty powstania m a l o w i d e ł , ich forma oraz sygnatura malarza J ę d r z e j a Mazurkiewicza p o z w a l a j ą z w i ą z a ć je w j e d n ą o d r ę b n ą g r u p ę . M a l o w i d ł a , wykonane t e c h n i k ą k l e j o w ą , w e wszyst­ kich trzech kapliczkach łączy analogiczna kompozycja. S k ł a d a się ona ze stojących postaci ś w i ę t y c h rozmiesz­ czonych na w e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h kapliczek, ponad k t ó r y m i biegnie pas o r n a m e n t ó w , napisu fundacyjnego umieszczonego nad d r z w i a m i i m a l o w i d e ł na suficie. W y j ą t e k stanowi kapliczka z W o l i Zarczyckiej, gdzie m a l o w i d ł a p o j a w i a j ą się na w e w n ę t r z n y c h i z e w n ę t r z ­ nych ś c i a n a c h . Najwcześniejsze ze wspomnianych m a l o w i d e ł znajduje się w kapliczce tzw. Gorylowej ze wsi Huciska ( i l . 3). Kapliczka Gorylowa założona jest na planie o ś m i o b o ku, nakryta k o p u ł k ą z gontu i z w i e ń c z o n ą l a t a r n i ą W sześciu w n ę k a c h dzielących ściany kapliczki umiesz­ czono n a s t ę p u j ą c e m a l o w i d ł a : (od wschodu) „ M a t k a Boska Bolesna", scena uszkodzona (na skutek wybicia okienka), i II. 1, 2. Sw. Mikołaj, św. Jakub, fragmenty z kapliczki Gorylowej. II. 3. Kapliczka tzw. Huciska, pow. Leżajsk. polichromii Gorylowa. 201 �„ Ś w i ę t y M i k o ł a j " (ił. 1), „Św. Barbara", scena nieczy­ telna (ze wzgl. na wybicie okienka) oraz „Św. Jakub" (ił. 2). U nasady k o p u ł k i umieszczono fryz r o ś l i n n y z kartuszami i m o t y w a m i ludzkich masek na osi, p o ł ą ­ czonych w s t ę g a m i , z k t ó r y c h s p ł y w a j ą kampanulle. Po­ nad fryzem, na osi okienek namalowano dwa tonda w obramieniach roślinnych. Tondo na ścianie wschod­ niej silnie zniszczone przedstawia św. M i c h a ł a A r c h a ­ nioła w walce z d i a b ł e m . Znaczne zniszczenie drugiego tonda nie pozwala na odczytanie jego treści. Nad ołta­ rzem umieszczono kartusz z napisem ( m a j u s k u ł a ) : „ W s p o ­ m o ż e n i e wiernych" . Bardziej zniszczone są m a l o w i d ł a w drugiej kaplicz­ ce ze wsi Huciska,, później datowane. Kapliczka ma plan p r o s t o k ą t a o ściętych od w e w n ą t r z narożnikach ( i l . 4). Na ścianie zachodniej malarz umieścił postacie św. Antoniego i św. Mikołaja, a na wschodniej — figury: niezidentyfikowanej zakonnicy, t r z y m a j ą c e j k a r t k ę z napisem ,,Amavi crucificum", i ś w . M i c h a ł a z napisem u d o ł u : „Quis ut Deum". 2 Na ściętych n a r o ż n i k a c h namalowano postacie św. Wojciecha, św. J ó z e f a , t r z y m a j ą c e g o Dzieciątko, św. Barbary i niezidentyfikowanego świętego. Ponad posta­ ciami świętych, na ściętych n a r o ż n i k a c h i ponad okien­ kami z n a j d u j ą się kartusze podobne do o r n a m e n t ó w ro­ kokowych. Ściany zwieńczone są fryzem patronowym, a na suficie namalowano postać M . B. Niepokalanego Poczęcia w ś r ó d chmur. Najpóźniejszą d a t ę noszą m a l o w i d ł a kapliczki z W o l i Zarczyckiej, r ó w n i e ż założonej na planie p r o s t o k ą t a i przykrytej dachem dwuspadowym. Na fasadzie ka­ pliczki, w d w ó c h niszach f l a n k u j ą c y c h drzwi, namalo­ wano postacie św. Piotra i P a w ł a ( i l . 5), a w szczycie — Oko Opatrzności, adorowane przez a n i o ł ó w . Ponad drzwiami umieszczono napis z tekstem m o d l i t w y . Na 3 4 5 202 ś c i a n a c h w e w n ę t r z n y c h namalowano t e c h n i k ą k l e j o w ą sześć postaci ś w i ę t y c h : (od p o ł u d n i a ) J ę d r z e j a , Wojcie­ cha, Szymona, Tomasza ( i l . 7), Jana Nepomucena i K a ­ tarzyny, a poniżej okienek — św. A n n y z M a t k ą Boską (il. 6) i ś w . M a r i i Magdaleny. Ponad postaciami ś w i ę ­ tych umieszczono fryz z kartuszy zbliżonych do orna­ m e n t ó w stylu r é g e n c e , w y p e ł n i o n y c h k r a t k ą i z a k o ń ­ czonych kampanullami. O t w ó r drzwiowy f l a n k u j ą dwa wazony z bukietami k w i a t ó w . Na dole całość obiega fryz patronowy. Polichromia sufitu jest silnie zniszczo­ na i zaklejona papierem. W każdej ze wspomnianych kapliczek w y s t ę p u j e , j a k w y ż e j wspomniano, napis f u n ­ dacyjny umieszczony ponad drzwiami, u j ę t y w r o ś l i n n y kartusz z m o t y w e m putt. W y j ą t e k stanowi druga ka­ pliczka ze wsi Huciska, gdzie napis fundacyjny u j ę t o jedynie w p r o s t o k ą t n ą r a m ę . Napis fundacyjny z kapliczki ciska podaje: Gorylowej we wsi Hu­ „(Kap)lica Fundowana. Roku 1835 F(u)ndatora Wojciecha Szu(r)daka (r)e(stau)rowana (w).... 187... przez Re S t ę p n i a Gosp(oda)rzy z Wsi Huciska " ( i l . 8). Podobnej treści napis fundacyjny znajduje się w giej kapliczce ze wsi Huciska: dru­ „TĘ K A P L I C Ę ( F U N D O W A Ł ) SIWIEC Z Ż O N Ą K A ­ T A R Z Y N Ą ORAZ Z M A T K Ą K A T A R Z Y N Ą S I W C O W Ą Z R E A L N O Ś C I PO SP. WOJCIECHU SIWCU. Muiiował A n t o n i K i e ł b . M a l o w a ł J. Mazurkiewicz. Dnia 31 lipca Roku P a ń s k i e g o 1880. S. Jana F... M i c h a ł Sulikowski od P... 185... p... zaś przez W S..sk w (r. 1880)" ( i l . 9). Ciekawy jest fakt pojawienia się podpisu J. Mazurkiewicza, którego nazwisko w y s t ę p u j e malarza również �6 na wschodniej ścianie kapliczki z W o l i Z a r c z y c k i e j , obecnie zasłonięte obrazem o ł t a r z o w y m ( i i . 11). Kapliczka z W o l i Zarczyckiej ma r ó w n i e ż napis funda­ cyjny n a s t ę p u j ą c e j t r e ś c i : „Ta kaplica fundowana przez Szymona Ruszaka w roku 1851, a zaś poprawiona w r. 1862, znowu restaurowana i odmalowana kosztem fundatora z żoną M a r y j a n n ą m a ł ­ ż o n k ó w w r. 1881" ( i l . 10). Jak już nadmieniono, opisane wyżej m a l o w i d ł a z trzech s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą kapliczek w y k a z u j ą dużo cech w s p ó l n y c h , z a r ó w n o pod w z g l ę d e m formy, j a k i pro­ gramu ikonograficznego. Sztywne postacie świętych, ustawione w trzech czwar­ tych, na tle neutralnym, potraktowane płaszczyznowo, t w o r z ą jednostajny r y t m . Spłaszczone głowy pochylo­ ne są w bok. Typowe są szerokie twarze, pozbawione głębszego wyrazu. Wielokrotnie pojawia się typ fizyczny o d ł u g i m nosie (linia nosa łączy się z linią b r w i ) , ma­ łych ustach i wyrazistych oczach z ciemnymi, d u ż y m i t ę c z ó w k a m i . Analogiczny typ r e p r e z e n t u j ą twarze ś w i ę ­ tych z malarstwa ikonowego s ą s i e d n i c h p o w i a t ó w . 7 Naiwne ruchy postaci ograniczają się do podtrzymy­ wania a t r y b u t ó w i w y k o n y w a n i a prostych gestów. Sza­ ty, z w y j ą t k i e m s t r o j ó w pontyfikalnych i zakonnych, s k ł a d a j ą się z sukni i narzuconego na ramiona płasz­ cza, k t ó r y — na skutek podtrzymywania r ę k ą — tworzy wielokrotnie p o w t a r z a j ą c y się fałd w kształcie ucha. Podzielone są one pionowymi f a ł d a m i i podobnie jak całe postacie obwiedzione ciemnym konturem. Obok prymitywnych zestawień kolorystycznych, złożonych z błękitu, czerwieni, żółci i zieleni, p o j a w i a j ą się w du­ żej ilości kolory b r ą z o w y i różowy. Prostota kompozycji, p r y m i t y w i l u d o w o ś ć postaci świętych kontrastuje z ornamentami, pozostającymi pod w p ł y w e m o r n a m e n t ó w rokokowych o p r z e m y ś l a n e j kom­ pozycji i delikatnym rysunku. Program ikonograficzny wprowadza obok popularnych postaci świętych — j a k św. M i k o ł a j , Wojciech, Barbara itp. — postacie niezidentyfikowanej zakonnicy (Brygida?), Tomasza, Antoniego, Szymona i św. J ę d r z e j a — patrona autora polichromii — J ę d r z e j a Mazurkiewicza. Z a s t a n a w i a j ą r ó w n i e ż częste napisy łacińskie, towa­ rzyszące postaciom świętych. A u t o r e m trzech polichromii byl J ę d r z e j Mazurkiewicz, którego podpis w y s t ę p u j e w drugiej kapliczce z Hucisk i w kapliczce z Woli Zarczyckiej. Miejscowa t r a d y c j a łączy r ó w n i e ż nazwisko Mazurkiewicza z m a l o w i d ł a m i kapliczki Gorylowej, co też potwierdza forma tej po­ lichromii. Napisy fundacyjne w s k a z u j ą , że Mazurkiewicz malo­ w a ł kapliczki w latach 1879, 1880, 1881. Księgi parafial­ ne z Woli Zarczyckiej podają, że J ę d r z e j Mazurkiewicz u m a r ł 26.1.1886 roku, w wieku lat 52. Pochodzi on ze wsi K r z e s z ó w za Sanem,, pod d a w n y m zaborem rosyj­ skim, i był o r g a n i s t ą w W o l i Zarczyckiej . Ponadto p r o w a d z i ł w o r g a n i s t ó w c e szkolę i dzięki temu zyskał sobie przezwisko „ b a k a ł a r z " . Oprócz malowania zajmo­ w a ł się r ó w n i e ż r z e ź b i e n i e m ś w i ą t k ó w ". 8 9 10 P o w y ż s z e dane o J ę d r z e j u M a z u r k i e w i c z u - o r g a n i ś c i e t ł u m a c z ą styl jego m a l o w i d e ł , łączących w sobie elemen­ ty sztuki ludowej i m a ł o m i a s t e c z k o w e j . Był on a r t y s t ą ludowym, samoukiem, który uległ zapewne w p ł y w o w i 11. 4. Kapliczka Huciska, pow. Leżajsk. 11. 5—7. menty polichromii z kapliczki w Woli Zarczyckiej, Leżajsk. Sw. św. Piotr i Paweł, św. Anna z Matką św. Tomasz. Frag­ pow. Boską, 203 �8 ś r o d o w i s k a artystycznego j a k i m był w X I X w., a t a k ż e w c z e ś n i e j Leżajsk. S t ą d też zapewne charakter ornamen­ tów, p o j a w i a j ą c y c h się w jego polichromiach. Stanowi­ sko organisty, jakie z a j m o w a ł , w y j a ś n i a stosowanie przez niego wzbogaconej ikonografii oraz n a p i s ó w ł a c i ń s k i c h . Mazurkiewicz nie był j e d y n y m malarzem w y k o n u j ą ­ cym p o l i c h r o m i ę kapliczek w okolicach Leżajska. O p r ó c z w i e l u innych działał tu r ó w n i e ż Franciszek Ksawery Stankiewicz, t w ó r c a polichromii w kapliczce we wsi Giedlarowa . Na terenie samego L e ż a j s k a z a c h o w a ł y się dwie ka­ pliczki; jedna na tzw. Zmuliskach, druga w p ó ł n o c n o zachodniej części miasta. W obu z n a j d u j ą się m a l o w i d ł a ścienne, k t ó r e przemalowane z u p e ł n i e straciły pierwotny charakter. K a p l i c z k i dekorowane m a l o w i d ł a m i p o j a w i a j ą się na terenie pow. leżajskiego jeszcze we wsiach W ó l k a G r o d z i s k a (dwie) i W ó l k a N i e d ź w i e d z k a . M a l o w i d ł a te są jednak bardzo dalekie od prac J ę d r z e j a Mazurkie­ wicza. Twórczość Mazurkiewicza nie jest w i ę c odosobniona, ale ściśle w i ą ż e się z w y s t ę p u j ą c ą na tych terenach t r a d y c j ą , k t ó r a stanowi być m o ż e dalekie echo s ł y n n y c h polichromii Stroińskiego. I2 13 } " 3if *****' PRZYPISY 1 W 1961 r. kapliczka została n i e w ł a ś c i w i e odnowiona przez właściciela, k t ó r y p o k r y ł j ą n o w y m dachem z papy. M a l o w i d ł a zostały przemalowane. P r z e m a l ó w k i w i ­ doczne są szczególnie w postaci św. M i k o ł a j a i w tłach pozostałych ś w i ę t y c h . P o n i ż e j postaci napisy ł a c i ń s k i e : „S. Adalbert, S. Josephus". M a l o w i d ł a obecnie przemalowane. Ponad postaciami ś w i ę t y c h Piotra i P a w ł a istniały napisy łacińskie, obec­ nie nieczytelne, k t ó r e zamieniono imionami świętych w j ę z y k u polskim. „ P o d T w o j ą obronę... C.". W tle widoczny jest napis łaciński, obecnie nieczytelny. 1881 — 13 sierpnia. J ę d r z e j Mazurkiewicz ( i l . 11). K . Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce, W-wa 1934, str. 137. Informacji udzielił Kazimierz P i e c h o ń s k i , organista z W o l i Zarczyckiej. W pierwszej p o ł o w i e X I X wieku K r z e s z ó w był o s a d ą m i e j s k ą (1088 m i e s z k a ń c ó w ) w pow. biłgorajskim, k t ó r ą San oddzielał od Galicji. Należał do ordynacji Zamoy­ skich. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I V , pod r e d a k c j ą F. Sulimowskiego. Warszawa 1883, str. 787. 10 -yj W o l i Zarczyckiej pod koniec X I X w . działało k i l k u miejscowych a r t y s t ó w , o czym ś w i a d c z y fakt, że znaleziono tam m i ę d z y i n n y m i klocek drzeworytniczy z s y g n a t u r ą L R (F. Kotula, Klocek drzeworytniczy, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1949, R. I I I , str. 243). W J a ś l e w 1878 r. wydana została k s i ą ż k a pt. Wola Zarczycka, k t ó r e j autorem jest współcześnie żyjący z M a z u r k i e w i ­ czem ks. Marian P o d g ó r s k i , miejscowy proboszcz. W e d ł u g informacji K . Piechońskiego, na terenie W o l i Zarczyc­ kiej istnieje t r a d y c j ą , że J ę d r z e j Mazurkiewicz p r z e t ł u ­ m a c z y ł brewiarz na język polski. Informacja K . P i e c h o ń s k i e g o . Stefania Krzysztofowicz, Ewa Śnieżyńska, Mieszczań­ scy malarze leżajscy X I X wieku, „Polska Sztuka Ludo­ wa", R. X V I I , 1963, str. 162. Obie po lewej stronie drogi z Wólki Grodziskiej do Grodziska G ó r n e g o . 2 ^•"A. Aft" ".Ci";M- " 7 • \ j A A ' ^ « > • • . V ' i J, 3 4 5 8 7 10 8 9 1 1 12 13 Napisy fundacyjne: II. 8. Kapliczka tzw. Gorylowa, II. 9. Kapliczka ze wsi Huciska. II. 10. Kapliczka z Woli Zar­ czyckiej. U. 11. Sygnatura J. Mazurkiewicza, kapliczka z Woli Zarczyckiej. Fot.: or.torok � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d39e4260c2010bc0514309dad8eb199e.pdf cb2994eb9536e14656cc1095b1856427 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2843 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2650 Title A name given to the resource Malinowski on colour. Between Aesthetics and Anthropology=Malinowski o kolorach. Między estetyką a antropologią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.384-397 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text . . c i i л ю i Mt I I C S A N D A N T H R O P O L O G Y DARIUSZ CZAJA Malinowski on colour Between Aesthetics and Anthropology "Blue mixed with warm, rosy hues, small, violet-coloured clouds" B. Malinowski, Dzienniki (Diaries) 1914-18 I. A nyone who has ever stumbled across someone's intimate notes, writings meant for private eyes only, knows this strange feeling when our curiosity staunchly struggles against our reluctance, fascination fighting revulsion. Caught in the trap of ambivalence we are torn by the conflicting emotions taking place within us simultaneously: the driving temptation to embrace something that is evidently not ours - and guarded by the cultural injunction, "do not touch" - and the unpleasant embarrasment resulting from out awareness of the fact. In a sense, howevet, this curiosity, although sinful, has a simple explanation. Despite everything we really do want to know "how it really is" with others and what truths about themselves they hide. Silently and as a matter of course we also assume that our existence takes place on two planes public and private, open and hidden, "on stage" and "backstage". A l l these contradictions materialise into one basic antithesis of appearances and truth. We assume - or, much rather, believe - that the "real truth" about others is perforce hidden, concealed and that our everyday image is per se a lie, a mere masquerade behind which lurks the real " I " . Hence our conviction that ripping these masks off, unmasking, is the only sensible instrument of cognition and a guarantee of our reaching the naked core of existence beyond which there is - and can only be - nothing. A strip-tease to end all epistemology. It is therefore no wonder that Bronisław Malinowski's, A Journal in the Strict Sense of the Term (1967), an English translation of a personal diary written mostly in Polish and clearly for its author's private use, stirred up such a commotion in the 384 anthropological milieu when it appeared. Anthropologists felt as if they were looking behind a curtain, at long last touching the truth about a man and his profession, usually hidden under a medley of academic accessories. The trouble was that this truth was for the most part unexpectedly "ugly", morally ambiguous and cognitively depressing - if not downright disheartening. So that's it! - they thought. Here's a solemn anthropological authority, one of the discipline's fathers, admitting that he sometimes can't stand wild natives and has no wish to talk with them. A seemingly well-organised, disciplined researcher turns out to be an eternally insecure hypochondriac, a man with a Protean identity. O n the surface a serious-minded intellectual concentrated exclusively on his tesearch and holding his emotions and desires successfully at bay, and here nothing but women in his brain. Willy-nilly, anthropologists reading the journal found themselves in the position of voyeurs, sharing with its author a cognitive experience of doubtful value: the joy of snooping on someone's intimate life. A t the same time they frequently voiced their embarrassment at their discoveries. Be that as it may, the truth of life seemed to remain in permanent conflict with the truth of the work. Putting it delicately, the Journal voiced doubts as to the truthfulness and credibility of field research and the conclusions it led to, uncovering the researcher's tormented conscience. Today, of course, our response to these writings is different, the initial emotions having long-since subsided. But this is not the only point. We also know much more about the methodological difficulties inherent in the perusal of diary texts, which we do not consider naive any more. They are not any more seen as mere mirrors reflecting fully-ctedible cultural realities and their authors' personalities. We notice numerous conscious and unconscious deformations, errors and attempts at self-creation. Today we know for sure that no one writes alone, even if reality appears to contradict the fact. The once so shocking disclosures are today seen in a slightly different perspective. Scandal is becoming an everyday, normal thing. A n d although - hypocrisy aside, ladies and gentlemen - we are still deeply affected by one of the Journal's figures, the lecher Bronio, who strongly resembles a figure in one of Milosz's poems: ["He was pleased to turn up (...) the wenchs' skirts / Running through the glade, his shaft hard" ], no one really regards this in terms of unhealthy sensations. We were forced to accept the fact that the culture researcher image rooted in our academic imaginings (or, rather, our not quite conscious desires), is inherently false. Scientists are not made of bronze, are not merely portions of analytical rein Vernunft haphazardly hooked 1 �Darius? Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H Błękit zmieszany z ciepłym różowym tonem, małe fioletowe chmurki" B. Malinowski, Dzienniki D A R I U S Z 1914-1918 Malinowski o kolorach Między estetyką a antropologią l. K ażdy, kto natknął się kiedyś niespodziewanie na czyjeś prywatne zapiski, intymne notatki przezna­ czone wyraźnie „do użytku wewnętrznego", pa­ mięta to dziwne uczucie. Zaciekawienie walczy wówczas intensywnie z niechęcią, fascynacja z odrazą. Schwytani w potrzask ambiwalencji, miotamy się więc między, odzy­ wającymi się w nas równocześnie, sprzecznymi odrucha­ mi, między dojmującą pokusą wejścia w bliski kontakt z tym, co najwyraźniej nie moje, a zatem tym, co jest ob­ warowane kulturowym zakazem: „nie dotykać", a wynika­ jącym z wiedzy o tym, przykrym zażenowaniem. W jakimś sensie jednak ta ciekawość, mimo że grzeszna, ma swoje proste usprawiedliwienie. Mimo wszystko, chcemy przecież wiedzieć „ jak to jest naptawdę" z innymi, jaką to prawdę o sobie skrywają. Milcząco zakładamy przy tym, jako trzeźwą oczywistość, istnienie dwóch sfet egzysten­ cji: publicznej i prywatnej, jawnej i ukrytej, „sceny" i „ku­ lisów". Wszystkie te przeciwstawienia okazują się ukon­ kretnieniem jednej podstawowej antytezy, odpowiednio: pozoru i prawdy. Sądzimy, czy może raczej: wierzymy, że ta „najprawdziwsza prawda" o innych, jest z natury rzeczy ukryta, schowana, że nasz wizerunek codzienny jest z de­ finicji skłamany, że jest ledwie grą masek, za którymi do­ piero czai się prawdziwe „ja". Toteż, zdaje się nam, że zry­ wanie owych masek, w sensie dosłownym: demaskacja, to jedynie rozsądny insttument poznawczy, a przy tym solid­ na gwarancja dotarcia do nagiej egzystencji, za którą już nic nie ma, bo nic być nie może. Strip-tease jako kres epi­ stemologii. tualista, skupiony wyłącznie na pracy badawczej, kontro­ lujący skutecznie swoje emocje i pragnienia a tu, nic tyl­ ko baby mu w głowie.... Jako czytelnicy Diary, antropolo­ dzy znaleźli się, chcąc nie chcąc, w sytuacji voyeura i wraz z nim dzielili wątpliwy sukces poznawczy: tadość z podej­ rzenia bliźniego w sytuacji intymnej; równocześnie jed­ nak dawali też niejednokrotnie wyraz zażenowania z po­ wodu tego odkrycia. W każdym razie, prawda życia zda­ wała się pozostawać w trwałej kolizji z ptawdą dzieła. Dziennik poddawał w wątpliwość, mówiąc delikatnie, wiarygodność badań terenowych i wyprowadzonych na ich podstawie konkluzji, odsłaniał ptzejmująco nieczyste sumienie badacza. Trudno się tedy dziwić, że opublikowany w roku 1967 A Diary in the Strict Sense of the Term C Z A J A Bronisława Mali­ nowskiego - angielskie tłumaczenie pisanego w dużej czę­ ści po polsku i wyraźnie „dla siebie" dziennika intymnego - wzbudził wówczas tak wielkie poruszenie w środowisku antropologów. Poczuli oni, że zajrzeli za zasłonę, dotknęli wreszcie jakiejś, skrywanej za uniwersytecko-scjentystycznym sztafażem, prawdy o człowieku i profesji przezeń uprawianej. Kłopot w tym, że ta prawda okazała się w znacznej części dość nieoczekiwana: „brzydka", dwu­ znaczna moralnie, poznawczo deprymująca, o ile nie przy­ gnębiająca. A więc to tak? Zdawało się: solenny etnogtaficzny autorytet, jeden z ojców-założycieli dyscypliny a tu, przyznaje się, że czasami dzikich ma dość, że z „nativami" gadać mu się nie chce. Zdawało się: wewnętrznie zorgani­ zowany, zdyscyplinowany myślowo uczony a tu, okazuje się, hipochondryk, wiecznie niepewny siebie, człowiek o proteuszowej tożsamości. Zdawało się: poważny intelek- 385 Dzisiaj, oczywiście, reagujemy na te zapisy inaczej. Pierwsze emocje dawno opadły. Ale nie tylko o to idzie. Wiemy też znacznie więcej o kłopotach metodologicz­ nych związanych z lekturą tekstów diarystycznych. Tych ostatnich nie traktujemy już naiwnie. Nie jest to już dla nas tylko i wyłącznie lustro, w którym odbija się w pełni wiarygodnie kulturowa rzeczywistość jak i postać diarysty. Dosttzegamy w nich liczne, świadome, jak i nieświadome, deformacje, przekłamania i zabiegi autokreacyjne. Mimo że rzeczywistość zdaje się temu przeczyć, wiemy na pew­ no: nikt nie pisze w samotności. Fakty, tak niegdyś bulwersujące, postrzegamy dziś również w nieco innej perspektywie. Skandal uzwyczajnia się i normalnieje. Chociaż wciąż - porzućmy hipokryzję panie i panowie - mocno działa na nas, wyłaniający się z Dziennika obraz lubieżnego Bronia, postaci łudząco przypominającej pewnego bohatera z wiersza Miłosza („Spódnice dziewkom (...) zawijać raczył/ W gaju (...) biegał z twardą pytą"'), to nikt już bodaj nie traktuje tej okoliczności w kategotiach niezdrowej sensacji. Zmuszeni byliśmy przyjąć do wiadomości, jak z gruntu fałszywy jest obraz naukowca-badacza kultury z akademickich wyobra­ żeń (czy raczej: z nie do końca uświadamianych pra­ gnień). Uczony nie jest zrobiony ze spiżu; to nie jest po prostu analityczny rein Vemunft zaczepiony przypadkiem na bezwolnym ciele, to nie osobnik wyptany z emocji, nieobciążony biograficzną przeszłością. W Dzienniku, Ma- �Dariusz Czaja • MALINOWSKI ON C O L O U R : BETWEEN A E S T H E T I C S A N D A N T H R O P O L O G Y onto inert bodies, are not personages totally deprived of emotion and possessing no past. In his Journal Malinowski descended from his pedestal, i n one sweep taking with him a host of other scientists. Thus, i n place of the universally-respected Professor, Scientist and Researcher, petrified i n encyclopaedic entries enumerating, with book-keeper precision, solely his monumental achievements - in a word, a somewhat unreal monolith - we receive a human being of flesh, blood - and semen: insecure, spiritually weak, full of inner chaos and contradictions. A man whose thoughts are inseperably interlocked with physiology and who evidently evokes more sympathy than his academic copy (naturally, I can only speak for myself here). Also important is the fact that we no longer tend to compare the Journal's drastic entries with summaries of Malinowski's ethnographic fieldwork. Publishing the Journal together with The Argonauts of the Western Pacific, James Clifford suggested that both texts should be treated as parallel and complimentary to each other, as two writing experiments, as in both the "truth" is subject to some refraction. Clifford notes sharp-wittedly that, "The Journal is an inventive, polyphonic text. For the history of anthropology it is a breakthrough not because it discloses the realities of ethnographic experience but because it forces us to come to terms with the complexity of such encounters and battles and to treat all textual reports based on field research as biased interpretations". Clifford Geertz adds: "The Journal is unsettling, but not because of what it says about Malinowski. Many of his revelations appear to be neo-romantic banalities and - like a number of other famous 'confessions' - do not reveal as much as one could hope for. The Journal is unsettling because of what its author says about "being there".' The Real Truth about Malinowski is not simply contained in whole in the Journal: if we insist to be able to rub against it, it is rather to be found distributed among the various texts, as if somewhere in between them at the point where private meets public. 2 Thus, it is perhaps not worthwhile to seek the truth about Malinowski in his private notes (besides the Journal, which covers the period between 1914 and 1918,1 have in mind here also his earlier notes and letters). Rather, we should search them for truths about ethnography. Both Geertz and Clifford used the Journal's text as a basis for several important comments on this matter. Geertz portrayed Malinowski as the pioneer of a specific discursive and journal-like style in ethnographic writing, the author functioning as living proof and confirmation of his ideas. Clifford, who draws an interesting comparison between the Journal and The Heart of Darkness, not only follows closely the troubles the protagonists of both works encounter when their linguistic and cultural identities clash against alien surroundings, but - most of all - underscores the creative, par excellence literary dimensions of the ethnographical descriptions, demonstrating the transformation of "raw" factual material into ethnographic "fiction". "A wonderful afternoon filled with a diversity of light. Before me a huge, green wall soaked with the golden sun sliding along and amongst the greenery and shining bright on the chalk circles". What particularly strikes one during the first reading of Malinowski's notes is the fact that, for the most part, it is a journal of optical experience. His sensuality and lively, spontaneous feeling for colour and colour combinations is frequently confirmed here. This, of course, did not escape his reviewers' notice. O n the one hand they stressed Malinowski's evident enthtalment with nature, simultaneously feeling compelled to note that it was by no means connected with his scientific pursuits. "Unfortunately" - Jerschina complained - "we discover that these interests were of a purely aesthetic character. His observations were similar to those of a painter fascinated by colout and form". O n the other, those, who - like Terence Wright - undoubtedly valued the power of Malinowski's visual awareness, attributed it mainly to his achievements in ethnographic photography. Could it be, therefore, that the many descriptions of fascinating colours and forms were nothing else but "pure aesthetics" - "pure" in this case meaning at the most confirmation of the researcher's artistic sensitiveness, regarded as only loosely connected with his work and merely useful in photography? Let us, however, pose one contrarious and naive question: don't the descriptions of the sea's forms and colours i n Malinowski's writings betray something essential about our field? In other words - do a painter's eyes really differ so much from the eyes of an anthropologist? Let us find out. 4 5 6 The Journal contains a number of separate but thematically related descriptions. Here are some of the sky and the clouds: " O n a white, murky sky looking as if filled out with a muddy, dirty liquid - the violet pink of the sunset; filling out everything, covering the sea with a moving overlay of rose-coloured metal. For a moment I close the world into some kind of a walled-in, strange spell of illusory beauty". " I n the West scarlet blotches on a dark, cloudy sky that is strangely gloomy, like the flushed cheeks of a sickness-ridden, death-marked face (like the agonal flushes on a sickness-ridden, dying face). 386 7 8 �Dariusz Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H linowski schodzi z cokołu, a wraz z nim, za jednym pocią­ gnięciem, cała plejada badaczy. W miejsce budzącego zwyczajowy podziw i szacunek: profesora, badacza, uczo­ nego, w miejsce osoby zastygłej w encyklopedyczne hasło, które z precyzją buchalteta rejestruje jedynie litanię jego pomnikowych osiągnięć, słowem, w miejsce trochę jed­ nak nierealnego monolitu, pojawia się żywy człowiek z krwi, kości i nasienia: niepewny siebie, psychicznie sła­ by, rozchwiany wewnętrznie, pełen sprzeczności. Postać, której myślenie splata się niepodzielnie z fizjologią. I która, trudno ukryć - naturalnie, mogę mówić tylko za siebie - wzbudza więcej sympatii niż jego akademicki so­ bowtór. Ważne jest i to jeszcze: nie przeciwstawiamy już dra­ stycznie dziennikowych zapisów ustaleniom zawartym w rozprawach podsumowujących etnograficzne prace w terenie. James Clifford, umieszczając Dziennik i Argo­ nautów Zachodniego Pacyfiku, proponuje, aby potraktować te teksty równolegle, komplementarnie, jako dwa ekspe­ rymenty pisatskie. I w jednym i w drugim „prawda" pod­ lega przecież pewnej refrakcji. Clifford zauważa przyto­ mnie: „Dziennik jest pomysłowym, polifonicznym te­ kstem. Dla historii antropologii jest on tekstem przeło­ mowym nie dlatego, że objawia rzeczywistość etnograficz­ nego doświadczenia, ale ponieważ zmusza nas do boryka­ nia się ze złożonością takich spotkań, potyczek oraz do traktowania wszystkich tekstowych sprawozdań, opar­ tych na badaniach terenowych, jako stronniczych intetpretacji". A Clifford Geertz dodaje: „Dziennik niepokoi, ale nie z powodu tego, co mówi o Malinowskim. Wiele z tych spraw stało się neoromantycznym komunałem i , jak część innych sławnych 'wyznań', nie wyjawia aż tak wiele, jakby się mogło wydawać. Dziennik niepokoi z po­ wodu tego, co mówi o 'Byciu Tam"'. „Cała Prawda" o Malinowskim nie tkwi po prostu w Dzienniku; jeśli już upieramy się, że można się o nią otrzeć, to rozpisana jest raczej na wiele tekstów, mieści się gdzieś „pomiędzy", na ptzecięciu prywatnego i publicznego. 2 , Może więc nie warto szukać w zapisach intymnych (mam tu na myśli, oprócz wspomnianego Dziennika obej­ mującego lata 1914-1918, również wcześniejsze notatki, także i prywatne listy) ptawdy o Malinowskim. Poszukaj­ my w nich raczej prawdy o etnografii. I Geertz i Clifford, posługując się tekstem Dziennika, rzucili już kilka waż­ nych uwag w tej kwestii. Geertz pokazał Malinowskiego jako prawodawcę szczególnego typu dyskursu, pisarstwa etnograficznego, w którym wyeksponowana zostaje uwia­ rygodniająca rola „zaświadczającego ja"; jako twórcę dziennikopodobnego stylu narracji. Clifford, zestawiając intrygująco Dziennik z jądrem ciemności, śledzi uważnie nie tylko kłopoty z językową i kulturową tożsamością bo­ haterów obydwu utworów w zderzeniu z obcością, ale ak­ centuje nade wszystko kreacyjny, par excellence pisarski wymiar opisu etnograficznego; demonstruje proces prze­ chodzenia „surowego" materiału faktograficznego w et­ nograficzne „fikcje". 2. „Cudne popołudnie, przepełnione różnorodnymi światłami. Przede mną olbrzymia ściana zielona przesyco­ na złotem słońcem ślizgającem się i wciskającem wśród zieleni, płonącem jasno na kredowych kołach". Tym, co szczególnie uderza już w pierwszej lekturze zapisków Malinowskiego, jest fakt, że w dużej części jest to dziennik o k a . Jego sensualna wrażliwość, żywe i spo­ ntaniczne odczucie kolorów, zestawień barwnych, daje wielokrotnie znać o sobie. Oczywiście, nie uszło to uwa­ dze komentatorów. Z jednej strony podkreślają oni wyra­ źną fascynację Malinowskiego naturą, czując się przy tym w obowiązku koniecznie zaznaczyć, że nie były to zainte­ resowania naukowe: „Niestety - ubolewa Jetschina - od­ krywamy, że zaintetesowanie to miało chatakter czysto estetyczny - jego spostrzeżenia odpowiadały malarzowi zafascynowanemu kolorem i formą". Z drugiej, ci, którzy - jak Terence Wright - niewątpliwie doceniają siłę świa­ domości wizualnej Malinowskiego, odnoszą ten fakt przede wszystkim do jego osiągnięć na polu fotografii et­ nograficznej. A więc: liczne zapisy olśnień światem barw i form to po prostu tylko i wyłącznie „czysta estetyka"? Czysta, to znaczy, zaświadczająca co najwyżej o wrażliwo­ ści artystycznej naukowca, pozostająca jednak w luźnym związku z jego pracą analityczną; co najwyżej użyteczna w pracy fotogtaficznej. Zapytajmy jednak przekornie i na­ iwnie: czy obecne u Malinowskiego opisy kształtu i kolo­ ru morza czy chmur nie zdradzają, pośrednio, czegoś istotnego o naszej dyscyplinie? Albo inaczej: czy oko ma­ larza w istocie tak dalece różni się od oka antropologa? Zobaczmy. 4 5 6 Z Dziennikowych zapisów można wykroić kilka osob­ nych, tematycznie jednorodnych opowieści. O niebie i chmurach: „Na mlecznem, mętnem niebie - jakby wypełnione zmąconą, brudną cieczą - fiolet różowy zachodu; przepeł­ nia wszystko, pokrywa morze ruchomą powłoką różowego metalu - zamykam na chwilę świat w jakimś zamurowa­ nym, dziwnym zaklęciu urojonego piękna". 7 „Na Zachodzie szkarłatne plamy na ciemnem, zachmurzonem niebie - dziwnie ponure - jak wypieki na schorowanej, śmiercią napiętnowanej twarzy (jak przed­ śmiertne wypieki na schorowanej, dogorywającej twarzy)". „Pod wieczór, niebo pokrywa się lekką mgłą znowuż, urozmaiconą deseniami lekkich pióropuszy chmur, które purpurowy blask zorzy zachodzącego słońca zapala i rysu­ je w cudowne desenie". „Ciemne chmury. Tylko nad Kojatabu fantastyczne kumulusy w grupie wieńcem, a wewnątrz oświetlone jak­ by jarzącym się płomieniem, like witches around a kettle 387 8 9 �Dańusz Czaja • MALINOWSKI O N COLOUR: BETWEEN AESTHETICS A N D ANTHROPOLOGY "Towards evening the sky again covers over with a light mist relieved by patterns formed by the light feather-plumes of clouds, which the purple glare of the setting sun lights up and pencils with wonderful designs". "Dark clouds. Only over Kojatabu fantastic cumuli grouped into a wreath lit up from inside with as if a glowing flame, like witches around a kettle in which there glows some demonical fire". About the sea: "The sea, however, and the hills surrounding the bay are wonderful. (...) In the morning all is covered by a delicate mist. The hills, barely visible through it, are like delicate, rose-coloured shadows projected onto a blue screen. The slightly rippled sea shimmers with a thousand hues, firmly set upon its ever-moving surface; in the shallowet parts among turquoise green one can see the warm-violet shapes of lichen-covered stones; smooth spots unruffled by the wind reflect the sky and earth in a scale from sapphire-green to the milky-pink of the mist-shrouded hills. In places where the wind has roughened its surface and stifled the sounds coming from the depths, mountains and sky, the sea shines with its own deep, green - and in places intense blue colour"." opal shining up from a gleaming, steel surface. From the hill, which stands before us, it moves down into the valley, devours the high, strong grass and proceeds on towards us in a crazy hurricane of glare, heat and noise". "We travel down a narrow valley. O n the left fields of high, brown grass going into purples and violets bend under the wind, rippling and shining in the sun like velvet stroked by an invisible hand". "Once more I circle; the beautiful, colour-crazy sunset. ROGEA dark with green and blue, framed with gold". Sometimes one short passage contains descriptions of mountains, sky and sea next to each other, offering readers a unique "three in one": "The mountains are sapphire-green; the clouds cumuli - snow-white among the dark, leaden shadows [?]. The sea glitters emerald-green among these gloomy colouts". "Wind - we are sailing with speed (...). In the meantime I delight in the sensation of being seaborne. The restless, grey-blue sea - there is a touch of lavish nonchalance about the dark blues and grays of a choppy sea". There is no need to quote further - the passages above are ample proof that during his tropical journey Malinowski was in a state of almost permanent visual arousal, his eyes continuously attacked by intensive, sensuous stimuli. His eyes cannot - and evidently don't want to - free themselves from them. For Malinowski they were a strong experience which he tried to transfer to paper. What are these writings? Are they merely exotic, postcard-like pictures from a tropical paradise? Much seems to point that way. A l l we have are palms, the rippling sea, and sunsets... a collection of images usually found in travel brochures. A n d the style mannered, floridly ornate, its comparisons and metaphors limited in stock. A l l those emeralds, turquoises, sapphires and azures... Malinowski, however, is a child of his times and his literary perception, fed on modernist works, does not diverge much from the established norm. It is evident, however, that he tried to adapt his writing style to the realities around him. True enough, the sea's "turquoise green" is not an exaggeratingly affected expression, but water resembling an "overlay of rose-coloured metal" does the job. Occasionally - though rarely - there appear sentences that fit their object with perfection. One hears it clearly: "The clear, delicate line of the horizon breaks up and diffuses as if someone had drawn over it with a blunt pencil". A t such times true literature suddenly shines through. 9 10 16 17 18 19 "Yesterday evening: the sky and sea are clear-blue with a peaceful, full azure; the hills glimmer deep violet and with an intense cobalt, like copper ore, above them three or four towers of banked clouds burning with a range of strong oranges, ochres and pinks". 12 "Then I sit on the veranda (...) and look out at the wondrous, ink-dark sea, singed on one side by a bronze fire (...)"." About the landscape and plant life: "Over the milky green of the water - the turquoiselike, transparent, purple silhouettes of the mountains, like shadows thrown upon a screen of mist. Behind me, above the trees of the jungle covering the flat shoreline, looms a lofty pytamid overgrown with forest. In front of me a shining strip of yellow sand, above it the silhouettes of palms, growing as if out of the sea". "But the mountains still burn in the scenic, warm colours of forms shaped into fantastic beauty, bathed in the azure of the sky and sea. Only in the afternoon does the fog disappear completely, the shadows on the mountains turning deep-sapphire; the mountains acquire a strangely ghastly look, as if swamped by a gloomy darkness that stands in sharp contrast to the eternal brightness of the sea and s k y " . 14 b "They light the fire in several places. A beautiful sight. The ted, sometimes purple flame slithers down the side of the hill in a thin ribbon; glowing through the dark, blue or sapphire-coloured smoke like firy black 388 20 21 It is easy to ridicule Malinowski's style from the �Dariusz Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H 1 "'N. in which there glows some demonical fire [jak wiedźmy wokół kotła, w którym jarzy się demoniczny ogień". O morzu: „Morze natomiast i pagórki otaczające zatokę cudow­ ne. (...) Z rana wszystko powleczone delikatną mgłą. Pa­ górki ledwo że przeglądają, jak delikatne cienie różowe, rzucone na błękitny ekran. Morze, zlekka zmarszczone, mieni się tysiącem odcieni, skrzepłych na wciąż ruchomej powierzchni jego; na płytszych miejscach wśród turkuso­ wych zieleni widać ciepło fioletowe ciała kamieni pokry­ tych porostami; na miejscach gładkich, niezmarszczonych wiatrem, odbija się niebo i ziemia, gama od szafiru do mlecznoróżowych cieni zamglonych pagórków. Tam, gdzie wiatr pokrył ją chropowatą powierzchnią i zatarł od­ dźwięki głębin, gór i nieba, morze lśni swą własną głębo­ ką zieloną, miejscami intensywnie niebieską barwą". 10 11 „Wiatr, żeglujemy szybko (...). Równocześnie rozko­ szuję się wrażeniami płynięcia. Niespokojne szare i nie­ bieskie morze - there is a touch of lavish nonchalance about the dark blues and grays of a choppy sea [ jest odrobina hojnej nonszalancji w granatach i szarościach burzliwego morza]". „Potem siedzę na werandzie (...) i patrzę na bajeczne, ciemnoatramentowe morze, przypalone brązowym 12 ogniem z jednej strony (...)"." O krajobrazie i świecie roślinnym: „Nad mleczną zielenią wody - niby-tutkus przezroczy­ ste fioletowe sylwety gór, jakby cienie rzucone ekran mgły. Za mną, nad drzewami dżungli pokrywającej plaski brzeg wychyla się wyniosła piramida pokryta lasem. Przede mną lśniący pas piasku żółtego, nad nim sylwety palm jakby wyrosłych z morza". „Góry jednak wciąż płoną w plenerowem, ciepłem ko­ lorze ciał w kształtach fantastycznie pięknych, kąpią­ cych się w lazurze nieba i morza. Dopiero po południu mgła niknie zupełnie, cienie na górach stają się głębo­ ko szafirowe; góry nabierają dziwnie upiornego wyra­ zu, jak by skąpane w jakiejś ponurej nocy, kontrastu­ jącej silnie z wieczną pogodą morza i nieba". „Zapalają ogień w paru miejscach. Cudne widowisko. Płomień czerwony, miejscami purpurowy pełza wąską wstęgą po zboczach pagórka; poprzez ciemny, błękitny lub szafirowy dym mieni się jak ognie czarnego opalu, prze­ świecające przez połysk stalowy powietzchni. Ze wzgórza, stojącego przed nami, schodzi w dolinę, chwyta wysoką, silną trawę i szalonym huraganem blasku, żaru i huku su­ nie wprost na nas". „Zjeżdżamy w dół wąską dolinką. Na lewo pola wyso- 389 14 15 16 �Darius? Czaja • MALINOWSKI ON C O L O U R : BETWEEN A E S T H E T I C S A N D A N T H R O P O L O G Y perspective of a few-score years, much harder to explain exactly what is so intriguing about these sensuous narrations that the contemporary reader feels compelled to pore over them despite all the reservations he might harbour. True, they can be seen - as sometimes suggested - as an escape from daily life, the contemplation of nature acting as a soothing medicine for Malinowski's recurring waves of apathy, depression and gloominess. This was surely so and many of the passages are clearly of a consolatory character - but this only seems to be a part of the truth. If we remove the numerous linguistic and imaginative cliches - and plain banalities - from Malinowski's writings, we will see behind the clumsy facade an uninhibited desire to capture the passing moment - precisely that one moment, taking place at that very time in a unique, specific arrangement of colour, outline, shape and values. To uncover and salvage that one and only piece of the world that maybe only I can see - this was the imperative governing Malinowski's often epiphanic diary notes. If at times we speak about his feel for painting, his aesthetic approach to reality, we must give these statements more weight. Putting i t bluntly, this is not only and not primarily a case of recording the world's colours. What, then? The painter Józef Czapski offers some valuable information. In his Journal we come across the following passage: 22 "A moment ago inside a coffee-house: a woman's leg and a piece of patterned skirt. The leg entwined around the legs of a modern chair. The woman doesn't interest me at all but I want to - I must - write about her twisted leg and the chair. Waiting for the bus again: an old, blackened house, grey-streaked where cracks had been filled, on it a large poster in two shades of green and a warm brown. The two visions - the leg and the house - have nothing to do with ordinary observation. Why then do such visions demand to be written down, what makes them so completely different? Literary or intellectual themes that arise around them are seldom related to their focal point (although it sometimes happens). What are they then? Pure abstraction? No. My discovery of the world is based on revealing shapes and arrangements that surround us but which we usually don't see. Who ever looks at ugly legs tangled up in the quaint metal piping of a modern chair and which of the persons waiting at that tram stop ever bothered to look at the house, neither ugly nor pretty, merely dirty, as if covered by dust. For my part I am enchanted by its deeply delicate greyness". special kind of world outlook that lay at the foundation of the anthropologist's and painter's diary notes and underscore their need, their compulsion to note down those moments in which the world's opaque matter shines up with particular intensity. It is perhaps also noteworthy that Malinowski's interest in the forms and colours of his surroudings, the special attention he paid to the "compositional" qualities of landscape, did not evolve after his arrival in the Trobriands. Two examples: in a lengthy letter-essay to Aniela Zagórska from February, 1913, Malinowski describes his initial impressions of the harbour in Ostend: "On the shorefront a fish matket, lots of old women in black dresses; trade halls, behind them the houses of the old town: narrow, low tenements painted in all possible and impossible hues, very colourful and beautiful in the characteristic quaintness and lack of symmetry typical for small port towns. The impression is strongly enhanced by the rows of sailships with multi-coloured sails berthed peacefully in the foreground and the fact that the houses on the banks of the harbour docks reflect in the water, disproportionately large against the sometimes tiny docks and disproportionately small against the huge sea, which one sees or senses. There is in this impression a finite, closed-in contradiction between emotion and imagination - one of those contradictions that give certain objects their specific inner charm". Approaching Dover Malinowski turns his attention to the surrounding landscape's aesthetic values: "Its view holds a certain charm, especially as a first glimpse of England, a first impression of the English landscape with all its charm, which lies primarily in the fact that the air in England is incomparably more humid than, for instance, ours (...). This anables an aerial perspective and a number of artistic effects practically unknown to us". ' 24 2 Thus it is not true that Malinowski began to "see clearly" only after arriving in the tropics. Much rather, his earlier manifested predisposition to frame reality, see it as a photographer and painter does, were intensified. I leave students of influences with the probably unsolvable question of whether Malinowski's gift was "genetically" conditioned or brought out only under the influence of his close relations with the Witkiewicz family, particularly the years of his friendship with Witkacy himself. Fine - but what has all this in common with anthropology? :n 3. Malinowski is certainly far from the painter's precision and subtlety evident in Czapski's perception. My aim, however, is not to draw forced comparisons merely to prove the relationship between the principles and intentions of their perception, bring forth the In his revealing studies on the poetry of ethnographic texts Clifford Geertz notes that Tristes Tropiques occupies a special place among Levi-Strauss's 390 �Dariusz Czaja • MALINOWSKI O KOLORACH kiej, brązowej trawy, przechodzącej w pąs i fiolet, uginają się pod wiatrem, falując się i mieniąc w słońcu jakby aksa­ mit głaskany niewidzialną ręką". 17 "Idę raz jeszcze naokoło; cudny przekolorowy Zachód. ROGEA ciemna zielenią i granatem, obramowana w złoto". Czasem, w jednym krótkim zapisie, tuż obok siebie, mamy góry, niebo i morze; trzy w jednym: „Góry ciemnoszafirowe; chmury, kumulusy śnieżno -białe wśród ciemnych ołowianych cieni [?]. Morze szkli się szmaragdowo pośród ponurych tych barw". „Wczoraj wieczór: niebo i morze wyraźnie niebieskie, spokojnym, pełnym błękitem; pagórki mieniące się głębo­ kimi fioletami i intenzywnym kobaltem rudy miedzianej, a nad nimi dwie czy trzy baszty spiętrzone chmur płoną­ cych skalą intenzywnych pomarańcz, okier i róż". Wystarczy. Nie ma potrzeby mnożenia dalszych cytatów. I te przy­ toczone przed chwilą, zaświadczają dobitnie, że podczas swojej podróży w tropiki trwał Malinowski w stanie, nie­ mal permanentnej, wizualnej ekscytacji. Jego wzrok wciąż atakowany jest przez intensywne zmysłowe bodźce. Oko nie umie, ale też wyraźnie nie chce, uwolnić się od tych obrazów. Malinowski głęboko je przeżywa i stara się utrwalić w swoich zapisach. Czym są te zapisy? Czy to tyl­ ko egzotyczne widoczki, oleodrukowe obrazki z tropikal­ nych rajów? Wiele by na to wskazywało. Wciąż tylko pal­ my, falujące morze, zachody słońca.... Zestaw konwencjo­ nalnych elementów wypełniających katalogi biur tury­ stycznych. W dodatku: język - manieryczny, kwieciście rozlewny, z ograniczononym repertuarem porównań i me­ tafor. Te wszystkie szmaragdy, turkusy, szafiry i lazury... Malinowski jest jednak dzieckiem swojego czasu i jego wyobraźnia literacka wykarmiona na lekturze moderni­ stycznych utworów niewiele odbiega od przyswojonego wzorca. Widać jednak jak stara się stylistycznie sprostać widzialnej rzeczywistości. „Turkusowe zielenie" morza, to ptawda, nie należą zapewne do obrazów przesadnie wy­ szukanych, ale już przy wodzie przypominającej „powłokę różowego metalu" można chyba przestać narzekać. Zda­ rzają się, choć rzadko, zdania, które - słychać to wyraźnie - niezawodnie trafiają w cel: „Wyraźna, subtelna linia ho­ ryzontu łamie się i grzebie, jakby ktoś określił ją tępym ołówkiem". W takich miejscach błyska niespodziewanie literatuta. Łatwo, z perspektywy kilkudziesięciu lat, ironizować na temat stylu Malinowskiego, trudniej odpowiedzieć na pytanie, co w tych zmysłowych opisach, mimo wszystkich wątpliwości, jakie współczesny czytelnik może wobec nich żywić, tak intryguje, co każe się nad nimi zatrzymać. Owszem, można w nich widzieć, jak się to czasem sugeru­ je, ucieczkę od kłopotów życia, zobaczyć w kontemplacji natury kojące lekarstwo na powracające u Malinowskie­ go falami stany apatii, depresji i przygnębienia. Z pew­ 18 19 20 21 22 nością. Wiele z tych zapisów ma wyraźnie konsolacyjny charakter. Ale wydaje się, że to tylko część prawdy. Jeśli wziąć w nawias pojawiające się w notatkach Ma­ linowskiego liczne językowe sztance, wyobraźniowe klisze i zwyczajne banały , to za tą ścianą niezręczności, można dostrzec nieskrywane niczym pragnienie utrwalenia mija­ jącej chwili. T e g o właśnie, zachodzącego w t у m tylko momencie, niepowtatzalnego, szczególnego układu barw, linii, konturów i walorów. Odsłonić i ocalić ten jeden, je­ dyny kawałek świata, który być może tylko ja dostrzegam - takiemu imperatywowi poddane są epifaniczne w wielu miejscach dziennikowe zapisy Malinowskiego. Jeśli mówi się czasem o jego zmyśle malarskim, o estetycznym po­ strzeganiu rzeczywistości, to trzeba nadać tym sformuło­ waniom większy ciężar. Mówiąc krótko: tu nie tylko i nie przede wszystkim o prostą rejestrację kolorowego świata chodzi. O co zatem? Ważnej wskazówki udziela w tej kwestii malaiz Józef Czapski. W jego Dzienniku spotyka­ my taki zapis: „jeszcze przed chwilą w kawiarni: noga ko­ biety i kawałek spódnicy w deseń. Noga splątana z nóżka­ mi modern krzesła. Ta kobieta wcale mnie nie interesu­ je, ale tę pokręconą nogę razem z krzesłem, chcę, m u s z ę notować. Czekając znów na autobus: dom stary, czarny, z szarymi smugami zamalowanych pęknięć, z du­ żym afiszem o dwóch zieleniach i ciepłym brązie. Te dwa spojrzenia na nogę, na dom, któte są zupełnie oddzielone od zwyczajnego patrzenia, dlaczego właśnie takie ż ą d a j ą zanotowania i w czym są zupełnie inne? Temat /literacki, umysłowy/ koło takiego widzenia może nara­ stać, rzadko jest punktem wizji /choć bywa także/. Więc co? Czysta abstrakcja? Nie. Moje o d k r y w a n i e ś w i a t a (wszystkie podkr. DC), to odkrywanie form czy układów, które nas otaczają i których przeważnie nie za­ uważamy. Kto patrzy na brzydkie nogi, wplątane w brzydkie blaszane rury modern krzesła i kto patrzy na tym przy­ stanku tramwajowym na dom ani brzydki, ani ładny, tyle że brudny, jakby kurzem pokryty, gdzie mnie czaruje ta wielka delikatność szarości". 23 Z pewnością daleko Malinowskiemu do precyzji i sub­ telności malarskiego spojrzenia Czapskiego. Nie idzie mi jednak o twotzenie na siłę fikcyjnych podobieństw, a je­ dynie o wskazanie pokrewieństwa z a s a d y oraz i n t e n c j i widzenia, o uwydatnienie szczególnego typu światoodczucia, na którym wsparte są dziennikowe zapisy antropologa i malarza. O podkreślenie konieczności, przymusu odnotowywania tych momentów, w których nieprzejrzysta materia świata wybłyska ze szczególną i n ­ tensywnością. Zauważyć może warto jeszcze i to, że zain­ teresowanie Malinowskiego formą i barwą postrzeganej rzeczywistości, szczególna uwaga poświęcana przezeń „kompozycyjnym" walorom krajobrazu, nie zrodziły się wraz z przyjazdem na Trobriandy. Dwa przykłady. W dłuż­ szym liście-eseju, z lutego 1913 roku, pisanym dla Anieli Zagórskiej, odnotowuje Malinowski pierwsze wrażenia 391 �Dariusz Czaja • MALINOWSKI ON COLOUR: BETWEEN AESTHETICS AND ANTHROPOLOGY grew smaller. works, which are diverse both i n size and content. According to Geertz this is his most complex accomplishment. First of all, it is deeply auto-thematic, forcing the reader to pay attention not only to the "what" but also to the "how". Secondly, the book is like a "cosmic egg", containing embryonic versions of all of Levi-Strauss's remaining works - later and earlier. Careful study of the inner construction of Tristes Tropiques uncovers the presence of several, genetically different texts. Thus we have here a travel book, an ethnographical text, a philosophical treaty, a reformist treaty and, finally, a piece of symbolic literature. Cleverly analysing the literary and philosophical contexts Levi-Strauss's book tangles with Geertz, who nevertheless omits an extremely important fragment in my opinion one of the key parts of not just this book but all of Levi-Strauss's writings. I am thinking here of the several-page-long, famous 7th chapter of part two, entitled "Sunset". 26 The fog formed countless patterns in the sky - they seemed to extend in all directions: horizontally, diagonally, even spirally. As they descended, the rays of the sun illuminated them, one by one, with a medley of colours that seemed the exclusive and individual property of each whisp of mist, like a violin-bow lowered and raised over strings. When they first appeared, each of the patterns possessed the brightness, clarity and fragile rigidity of spun glass. Now they were slowly dissolving; heated by the sky's flames, the matter they were made of grew darker and less distinct, dispersing and thinning out until it disappeared - disclosing a new, freshly-woven web of patterns. In the end all that remained were murky colours, blending together in the way liquids of varying hues and densities mix in a glass vessel at first forming separate layers, then gradually diffusing into each other despite appearances of compactness"} 1 One senses a master's hand. Now wonder. LeviStrauss always underscored his deference to painting. After all, i n The Savage Mind he pays homage to Roger van der Weyden. In conversations with Eribon he admits, " I t is to him, as well as others, that I owe the abilityto perceive reality more clearly than I would have done by myself, the help received i n understanding what (it is that) moves me in the world's spectacle and the assistance given to my powers of feeling and learning". Let's experience it once more. Describing his sea passage from Marseilles to Santos, which took place in 1934, Levi-Strauss unexpectedly brings into the text written, as we know, many years after the trip - an observation he made at that time on board the ship. Here I will quote only one lengthy fragment of the text - almost all of which is quotable - preserving the original's italics: 28 "There exist two, clearly distinct sunset phases. At the outset the sun is an architect, later (when its rays do not shine directly hut are only a reflection) it transforms into a painter. The minute it disappears below the horizon the light weakens, disclosing increasingly compounded planes. Full light is an enemy of perspective but between day and night there is some room for architecture that is equally fantastic as it is transient. After darkness falls everything flattens again like a colourful Japanese toy. The first phase began at precisely 5.45 p. m. The sun was already low but did not yet touch the horizon. When it appeared from under an edifice of clouds it seemed to have burst open like an egg-yolk, pouring light over forms it still held onto. This profusion of light abated rapidly, the surroundings dulled and in the emptiness spreading between the oceans upper rim and the lower rim of the clouds one saw a strip of fog, dazzling a moment before, now dark and sharp, at first flattened and now growing thicker. Small shapes, dark and lumpy, traversed lazily across the red shield that rose slowly from the horizon into the sky, starting off a phase of colours. Gradually, the evening's profound patterns dissolved. The mass that throughout the day had occupied the sky's western side flattened out like a metal sheet, lit up from behind by a fire at first gold, later orange, then cherry-red. Already this fire was melting, scouring and whisking away the twisted clouds in a whirlwind of particles that slowly 392 The effects are evident. I have quoted Levi-Strauss's narration broadly but not, of course, to crush Malinowski (which would not be too difficult), but in order to return, in this roundabout manner, to the latter's writings and throw more light onto the import both narrations carry for the anthropological profession. It is high time to leave the magic circle of aesthetics. In 1908 Malinowski jotted down in his journal a short remark about style: "Style should be an objective reflection of what is happening". A n d well it should, but, as he notes a little further on, "style, availing itself of words, pretence and thoughts, must be an inadequate form of expression". A n d little earlier he states sadly that, "reality's ever-changing, ceaseless unreeling cannot be expressed in words, directly". 29 Levi Strauss precedes his stylistic etude with a number of remarks that are strikingly convergent with Malinowski's concepts. Through them echos a longing for clear-cut, adequate narration, an "objective representation of what is happening". Most important in our case, however, is that he establishes direct symmetry between descriptions of the natural world and those recording the anthropologist's personal experiences: " W i t h the naivete of a debutante I stood on the empty deck, keenly observing these super-natural cataclisms whose birth, growth and death - all in a few moments - took place each day at sunrise and sunset �D a n i o ? Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H i portu w Ostendzie: „Na brzegu targ ryb, dużo bab w czarnych sukniach; hale targowe, z tylu domy starego m i a s L C C z k a ; wąskie i nizkie kamieniczki pomalowane we wszystkich możliwych i niemożliwych kolorach, bardzo barwne i piękne w charakterystycznej dziwaczności i asymettji właściwej małym miasteczkom portowym. Podnosi bardzo to wtażenie fakt, że na pierwszym planie stoją so­ bie spokojnie rzędami żaglowce o różnokolorowych płót­ nach; a także to, że domki ustawione nad brzegiem base­ nów portowych przeglądają się w wodzie i są niepropor­ cjonalnie duże w zestawieniu z maleńkim nieraz dockiem, a nieproporcjonalnie małe w zestawieniu z olbrzymiem morzem, które się albo widzi, albo przeczuwa. Jest w tern wrażeniu jakaś zamknięta, uwięziona sprzeczność uczu­ ciowo-wyobrażeniowa - jedna z tych, które nadają nie­ którym rzeczom wewnętrzny urok". Wpływając do Do­ ver zwraca Malinowski uwagę na estetyczne walory pejza­ żu: „Widok jego ma pewien urok, zwłaszcza jako pierwsze powitanie Anglii, pierwsze wrażenie krajobrazu angiel­ skiego z całym jego charmem. Charm ten polega w pierw­ szej linii na tern, że powietrze w Anglii jest bez porówna­ nia bardziej przesycone wilgocią niz np. u nas (...) Z tego powodu powstaje perspektywa powietrzna i szereg efek­ tów malarskich zupełnie nam nieznanych". Nie jest więc tak, że Malinowski „ptzejrzał na oczy" dopiero w tro­ pikach. Ujawniana już wcześniej predylekcja do kadrowa­ nia rzeczywistości, widzenia jej na sposób fotograficznomalarski, uległa tylko intensyfikacji. Miłośnikom wpływologii pozostawiam, nietozsttzygalną zapewne do końca kwestię, czy dar ten posiadł Malinowski „genetycznie", czy też narodził się w nim dopiero pod wpływem bliskich kontaktów z rodziną Witkiewiczów, a w szczególności dzięki wieloletniej przyjaźni z samym Witkacym. 24 25 No dobtze, ale co to wszystko ma wspólnego z antro­ pologią? ne, w które wplątuje się książka Levi-Straussa, pomija jednak Geertz, niezwykle ważny fragment, w moim prze­ konaniu jeden z kluczowych, nie tylko dla tej książki, ale i dla całej twórczości Levi-Straussa. Mam na myśli kilkustronicowy, sławny V I I rozdział części I I , zatytułowany „Zachód słońca". Przeżyjmy to jeszcze taz. Levi-Strauss, opisując swoją podróż statkiem z Marsylii do Santos, która miała miejsce w roku 1934, wplata nieoczekiwanie w tekst książki, pisa­ nej przecież po wielu latach od tego wydarzenia, zapis ob­ serwacji poczynionej wówczas na statku. Z tekstu, który niemal w całości nadawałby się do zacytowania, przyta­ czam tylko jeden dłuższy fragment; zachowuję kursywę oryginału: „Istnieją dwie wyraźnie oddzielone fazy zachodu słońca. Z początku słońce jest architektem, później (kiedy jego pro­ mienie nie dochodzą bezpośrednio, lecz są już tylko odbiciem) zmienia się w malarza. Z chwila gdy niknie za horyzontem, światło słabnie i ukazuje plany coraz bardziej zespolone. Peł­ ne światło jest nieprzyjacielem perspektywy, lecz pomiędzy dniem i nocą jest miejsce na architekturę równie fantastyczną, jak przemijającą. Po zapadnięciu ciemności wszystko spła­ szcza się znowu jak kolorowa zabawka japońska. Dokładnie o godzinie 17 minut 45 rozpoczęła się pierwsza faza. Słońce było już nisko, lecz jeszcze nie dotykało horyzont. Gdy uyłoniło się spod gmachu chmur, wydawało się, że pękło jak żółtko jajka i oblało światłem kształty, do których było je­ szcze uczepione. Ten zalew światła szybko ustąpił, otoczenie zmatowiało i w pustce, rozpościerającej się pomiędzy górną granicą oceanu a dolną granicą obłoków, widać było pas mgieł przed chwilą jeszcze olśniewający, teraz ciemny i ostry, Z początku plaski, teraz coraz grubszy. Drobne przedmioty, ciemne i bryłowate, przesuwały się łeniwie przez czerwoną tarczę, która - iruiugurując fazę kolorów - wznosiła się z wol­ na z horyzontu w niebo. 3. W swoich odkrywczych studiach z poetyki tekstu etnograficznego, Clifforfd Geertz zauważa, że pośród róż­ nych, tak co do gabarytów, jak i merytorycznej zawarto­ ści, dzieł Levi-Straussa, Smutek tropików zajmuje miejsce szczególne. To, wedle Geertza, najbardziej złożona z je­ go prac. Po pierwsze, to dzieło wybitnie autotematyczne, zmuszające czytelnika nie tylko do zwracania uwagi na „co", ale i na „jak". Po drugie, to „książka-jajo kosmicz­ ne", książka, w której embrionalnie istnieją wszystkie in­ ne dzieła Levi-Straussa, zarówno te późniejsze, jak i te wcześniejsze. Śledząc uważnie wewnętrzną organizację Smutku tropików, ujawnia w niej obecność kilku zróżnico­ wanych gatunkowo tekstów. Tak więc mamy tu: książkę podróżniczą, tekst etnograficzny, rozprawę filozoficzną, ttaktat reformatorski i wreszcie symboliczny tekst literac­ ki. Błyskotliwie analizując konteksty literackie i filozoficz­ 26 393 Stopniowo rozwiązywały się głębokie konstrukcje wieczo­ ru. Masa, która przez cały dzień zajmowała zachodnią stronę nieba, była spłaszczona jak metalowy arkusz prześwietlony od tylu przez ogień najprzód złoty, potem ceglasty, wreszcie wi­ śniowy. Ten ogień już topił, czyścił i porywał w wirze cząste­ czek skręcone obłoki, które stopniowo zanikały. Niezliczone sieci mgieł powstały na niebie, wydawało się, Że rozciągną się we wszystkich kierunkach; poziomo, ukośnie, pionowo, a nawet w formie spirali. Promienie słońca, w mia­ rę schyłku (jak smyczek schyłony lub podniesiony przy doty­ kaniu różnych strun), oświetlały kolejno te sieci gamą kolo­ rów, która wydawała się wyłączną i niezależną właściwością każdej z nich. W chwili ukazania się każda sieć miała jasność, wyrazistość i kruchą sztywność szklanej przędzy, lecz powoli rozwiewała się, jak gdyby jej materia, rozgrzana pod płomie­ niami nieba, ciemniejąc i tracąc swą odrębność, rozlewała się i stawała coraz cieńsza, dopóki nie zniknęła, odsłaniając no­ wą sieć, świeżo utkaną. W końcu pozostały tylko barwy męt­ ne i zmieszam jak płyny różnego koloru i różnej gęstości �^zaja • MALINOWSKI O N C O L O U R : BETWEEN A E S T H E T I C S A N D A N T H R O P O L O G Y within the huge horizon, encircling the tout quarters of the globe in a way I had never seen before. It seemed to me that if I could find the right words to record these fleeting phenomena that are so resistent to a writer's efforts, if I were capable of describing the phases and connections inherent in one specific occurrence that will never repeat itself in the same form, I would simultaneously achieve a knowledge of all the secrets of my profession. Then, in my ethnographical roamings I would never again have to face strange or singular experiences whose sense and deeper import I would not be able to explain to everyone". Even more striking analogies can be found in two other statements by the eminent anthropologists. Let us, this time, begin with Levi-Strauss. O n board a ship ttavelling along the Brazilian coast, the researcher is watching the passing scenery - without much interest: "Nevertheless, ethnographical thinking was at the time still so alien to me that I didn't even think about using these opportunities. Later I learnt that first glimpses of cities, landscapes and cultures provide good training for the mind, allowing us at times - due to the intense concentration needed in light of the brevity of available time - to notice certain features of objects which in 30 other circumstances may have remained concealed for a long time". Recording a stay in Ceylon, Malinowski enriches and develops Levi-Strauss's ideas - although he begins by voicing his unequivocal disgust and disenchantement with an alien world: "The first encounter with a completely new culture, from which I'd expected God knows what, the first impressions of a totally unknown country, religion and landscape, are always full of such disappointments. Only sometimes there occurs that rare but lucky coincidence that the mind is fresh and rested and the senses positively primed. Such happy configurations allow us to gtasp the essence of a new world and the beauty of new surroundings. In such cases there arises a vision, a sudden and deep understanding of awesome and beautiful (because true) things - one of the most joyous experiences one can have".' 51 2 What is the significance of all these discourses about clouds, mist and sunsets? Malinowski and Levi-Strauss leave no doubts about this - their knowledge all the more valuable because it comes from scientists who, it would seem, differ in everything. Let's say it bluntly: the aesthetic experience is a part and a necessary condition �Dariusz Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H ц/ szklanym naczyniu, z początku ułożone warstwami, i później stopniowo przenikające się wzajemnie pomimo pozo­ rów stałości". 27 Znać rękę mistrza. Nic dziwnego. Levi-Strauss zawsze podkreślał swoją atencję dla malarstwa. W Myśli nieoswojonej składa przecież hołd Rogerowi van der Weyden. W rozmowach z Eribonem wyznaje: „Jemu, jak i innym, zawdzięczam możliwość zobaczenia rzeczywistości lepiej, niż mógłbym to sam uczynić, pomoc w zrozumieniu tego, co porusza mnie w spektaklu świata, asystowanie moim zdolnościom czucia i poznania". Efekty są widoczne. Cytuję obszernie opis Levi-Straussa nie po to, naturalnie, by pognębić Malinowskiego (nie byłoby to trudne), ale po to, by tą okrężną drogą powrócić znów do zapisków tego ostatniego i rzucić jeszcze nieco światła na znaczenie oby­ dwu tych opisów dla profesji antropologa. Pora przekro­ czyć wreszcie zaklęty krąg estetyki. W zapisie dziennikowym z roku 1908, robi Malinow­ ski krótką uwagę na temat stylu: „Styl powinien być objektywnym odmalowaniem tego co się dzieje". Powinien, ale jak zauważa dalej: „Styl posługując się słowem, uda­ niem i myślą musi być nieadekwatnym wyrażeniem". A chwilę wcześniej konstatuje smutno: „Nieskończenie zmiennego, ciągłego przewijania się rzeczywistości nie można ująć słowem, bezpośrednio". 28 29 Levi-Strauss, poprzedza swoją wprawkę stylistyczną kilkoma uwagami, które zaskakująco korespondują z my­ ślami Malinowskiego. Pobrzmiewa w nich tęsknota, do czystego, adekwatnego opisu, do „objektywnego odmalo­ wania tego, co się dzieje". Ale co dla nas ważniejsze, usta­ nawia on bezpośrednią symetrię pomiędzy opisem świata natury a opisem doświadczeń będących udziałem antro­ pologa: „Z naiwnością debiutanta obserwowałem namięt­ nie, stojąc na pustym pokładzie, te nadnaturalne katakli­ zmy, których w ciągu kilku chwil, powstanie, rozwój i ko­ niec przedstawiały codzienne wschody i zachody słońca wśród ogromnego horyzontu czterech stron świata, jakie­ go dotychczas nie widziałem. Wydawało mi się, że gdy­ bym znalazł słowa dla utrwalenia tych przemijających zja­ wisk, tak opornych wobec wysiłków pisarza, gdybym był zdolny przekazać fazy i powiązania tego jedynego wyda­ rzenia, które nigdy nie powtarza się w tej samej formie, osiągnąłbym od razu p o z n a n i e wszyst­ kich arkanów mojego z a w o d u , (podkr. DC) Nie zdarzyłoby mi się już nigdy w moich poszukiwa­ niach etnograficznych stanąć w obliczu dziwnych lub szczególnych doświadczeń, których sensu i znaczenia nie potrafiłbym każdemu wyjaśnić". cy, że nie myślałem o wykorzystaniu tych okazji. Przeko­ nałem się później, że pierwszy rzut oka na miasto, okoli­ cę lub kulturę korzystnie ćwiczy uwagę i pozwala czasa­ mi - wskutek intensywnego skupienia, koniecznego ze względu na rozporządzanie tylko krótką chwilą - na uchwycenie pewnych cech przedmiotu, które w innych okolicznościach mogłyby pozostać długo u k r y t e " . W zapisie z pobytu na Cejlonie Malinowski dopowiada i rozwija jeszcze myśl Levi-Straussa. Co prawda, począt­ kowo dochodzi tu do głosu jednoznaczny ton dysgustu i rozczarowania obcym światem: „Pierwsze zetknięcie z zupełnie nową kulturą, od której się człowiek bóg wie nie co spodziewał, pierwsze wrażenie zupełnie nieznane­ go kraju, religii, pejzażu są zawsze pełne takich rozczaro­ wań. Czasem tylko, bardzo rzadko szczęśliwy zbieg oko­ liczności: świeża, wypoczęta myśl, dobrze nastawiona wrażliwość, szczęśliwe ustawienie warunków w danem miejscu pozwala uchwycić od razu treść nowego świata, wartość piękna w nowem otoczeniu. Następuje wówczas jasnowidzenie, ujęcie nagłe i głębokie rzeczy niespodzia­ nych i pięknych, bo prawdziwych - jeden z najszczęśliw­ szych typów przeżyć". Co wynika z tych rozważań o chmurkach, mgłach i za­ chodach słońca? Wywody Malinowskiego i Levi-Straussa nie pozostawiają wątpliwości. A wiedza ta jest o tyle cen­ na, że pochodzi od badaczy, których zdawałoby się wszy­ stko dzieli. Powiedzmy krótko: doświadczenie etnogra­ ficzne zawiera w sobie, jako warunek konieczny, doświad­ czenie estetyczne. Splatają się one ze sobą nierozdzielnie. Wszelkie próby wyodrębniania jednego od drugiego nie mają najmniejszego sensu, są zajęciem jałowym. Oko i umysł pracują wspólnie. Linia demarkacyjna pomiędzy sztuką i nauką zamazuje się nieustannie. I chociaż efekty końcowe pracy artysty i antropologa różnią się od siebie, wspólny jest zysk poznawczy, który przynoszą. Nie kopiu­ ją oni, nie reprodukują wiernie rzeczywistości, ale twór­ czym gestem stwarzają ją na nowo. Pozwalają widzieć rze­ czy inaczej, jakby po raz pierwszy... 50 Jeszcze bardziej zaskakujące analogie zachodzą mię­ dzy dwiema innymi wypowiedziami wybitnych antropo­ logów. Zacznijmy tym razem od Levi-Straussa. Statek płynie wzdłuż brazylijskiego wybrzeża, badacz spogląda bez większego zainteresowania na przesuwające się wido­ ki: „Jednakże zmysł etnograficzny był mi jeszcze tak ob­ 395 51 52 Można to ująć jeszcze inaczej: jakichkolwiek wymyśl­ nych metodologii nie imałby się antropolog, jakichkol­ wiek wymyślnych strategii interpretacyjnych by nie stoso­ wał, antropologia pozostanie najpierw i przede wszystkim sztuką i n t e l i g e n t n e g o w i d z e ń i'a. Naprawdę: żeby wiedzieć, trzeba wcześniej widzieć. Łatwe? No to proszę, spróbujmy... Jałowość rozmaitych współczesnych konceptów czysto teoretycznego, mózgowego tylko upra­ wiania antropologii, wskazuje wyraźnie, że nie tędy droga. Antropologia bierze początek z olśnienia. I nie ma w tym nic z sentymentalnych uniesień, po prostu: twarda ko­ nieczność. Starzy mistrzowie, mimo przynależności do odmiennych klubów metodologicznych, dobrze o tym wiedzieli. �Dariusz Czaja T • MALINOWSKI ON C O L O U R : BETWEEN A E S T H E T I C S A N D A N T H R O P O L O G Y of the ethnographical experience - both are inseparably locked with each other A l l attempts to separate one from the other are pointless and futile as the eye and mind work together and the dividing line between att and science is constantly overstepped. A n d although the final effects of the artist's and anthropologist's work differ, the cognitive advantages they bring are common to both. Rather than copying, faithfully reproducing reality, they employ their creativite talents to form it anew, thus permitting a fresh view of things, which appeat as i f seen for the first time. There is still anothet way of expressing this: whatever intricate methods the anthropologist may use, whatevet sophisticated interpretative strategies he may employ, anthropology will always remain first and fotemost an att based on intelligent observation. The truth is that i n order to know o n e m u s t fitst see. Easy? So, let's try to do it... The futility of many of today's purely theoretical and mind-based anthropological concepts clearly shows that this road is false. Anthropology takes its beginnings in revelation - whereby this has nothing to do with sentimental ecstasies, rather with plain necessity. The old masters knews this despite their adherence to different methodological schools. В. Malinowski, Dzienniki 1914-18 Gournals: 1914-1918), "Konteksty" N o . 1-2, 1999, pp. 209-10. Quoted after: Т. Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów ( T h e Anthropologist as Artist: Malinowski's Photographs from the Trobriand Islands), "Konteksty" N o . 1-2, 1997, p. 182. Ibid, pp. 181-5. B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), "Konteksty" N o . 1-2, 1999, p. 205. Ibid, p. 205. Ibid, p. 197. B. Malinowski, Dziennik w ścislem znaczeniu tego wyrazu (A Journal i n the Strict Sense of the Word), "Konteksty", N o . 3, 1999, p. 107. B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), pp. 196-7. B. Malinowski, Dziennik w ścislem znaczeniu tego wyrazu (A Journal in the Strict Sense of the Word), p. 103. Ibid, p. 104. B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), p. 205. Ibid, p. 197. Ibid, p. 196. Ibid, p. 198. B. Malinowski, Dziennik w ścislem znaczeniu tego leyrazu ( A Journal in the Strict Sense of the Word), p. 102. B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), p. 214. B. Malinowski, Dziennik w s'cisiem znaczeniu tego wyrazu (A Journal i n the Strict Sense of the Word), p. 99. Ibid, p. 107. Cf. G . Kubica-Heller, "A moment of low clouds before the moon goes up Perfectly visible against the line of the sea: The apricot brightness with its ashen rim Darkens and dies, cooling into grey carmine". Wstęp (Introduction) to: Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), p. 193. J. Czapski, Dzienniki. Wspomnienia. Relacje., Qournals, Memoirs, Relationships), ed. b y j . Pollakówna, Oficyna 31 Literacka, Cracow, 1996, pp. 80-81. B. Malinowski, I sometimes wonder what it is in these four first lines of Evening that so continuously enraptures and fascinates me, an anthropologist. Why does the picture they convey correlate so well with my understanding of the sense of anthropology? After reading Malinowski's diary notes and Levi-Strauss's comments I have the feeling I may be closer to an answer. Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój (And T h e n I Feel a Strange Unrest), "Konteksty", N o . 3-4, 1997, p. 210. Ibid, p. 212. Geertz, op. cit., p. 51. C . Levi-Strauss, Smutek tropików (Tristes Tropiques), transl. by A . Steinsberg, foreword by L . Stomma, O P U S , Łódź 1992, pp. 58-9. C . Levi-Strauss, D . Eribon, Z bliska i z oddali (From Near and A f a r ) , transl. By K . Kocjan, O P U S , Łódź 1994, p. 203. B. Malinowski, Dzienniki 1908-1913 Qournals: 1908-1913), Notes 1 2 C z . Miłosz, "Konteksty" N o . 2, 1998, p. 108. Rozmowy na Wielkanoc 1620 roku Levi-Strauss, Smutek tropików (Tristes Tropiques), transl. by (Words for Easter in the Year 1620) i n : Wiersze (Poems), vol. I I , A . Steinsberg, foreword by L . Stomma, O P U S , Łódź 1992, Wydawnictwo Literackie, Wroclaw-Cracow 1984, p. 67. pp. 54-5. J. Clifford, Kbpoty z kulturą (Troubles with C u l t u r e ) , misc. Ibid, p. 54. B. Malinowski, Dziennik 1914 Qournal: 1914), "Konteksty" transl., K R , Warsaw, 2000, p. 111. C . Geertz, Dzieło i życie. Antropolog jako autor (Works and N o . 3-4, 1998, p. 209. Wieczór C z . Miłosz, and S. Sikora, K R , Warsaw, 2000, p. 108. (Provinces), Znak, C r a c o w 1991, p. 7. 396 (Evening), in: Dahze Okolice Lives. T h e Anthropologist as A u t h o r ) , transl. by E . Dżurak �Dańusz Czaja • MALINOWSKI O KOLORACH 4. „Moment niskich obłoków przed wzejściem księżyca Doskonale nieruchomych na linii morza: Świetlistość morelowa z obrzeżem popiołu Ciemnieje, gaśnie, stygnie w szary karmin".' Zastanawiam się czasem, co mnie tak wciąż po­ rywa i fascynuje w tych czterech początkowych linijkach Wieczoru. Mnie - antropologa. Dlaczego ten obraz tak dobrze współgra z moim pojmowaniem sensu uprawiania antropologii. Po lekturze notatek Malinowskiego, po uwagach Levi-Straussa, mam wrażenie, że jestem bliżej odpowiedzi. 11 Malinowski, 1 2 Malinowski, 1 3 Tamże, s. 197 1 6 Tamże, s. 196 1 7 Tamże, s. 198 1 8 Malinowski, 1 9 Malinowski, 2 0 Rozmowy rui Wielkanoc 1620 roku, w: Wiersze, J. Clifford, Kłopoty z kulturą, tł. różni, K R , Warszawa 2000, Dziennik w ścislem..., s. 102 Dzienniki 1914-1918, s. 214 Malinowski, Dziennik w ścislem..., s. 99 2 1 Tamże, s. 107 2 2 Por. G . Kubica-Heller, Wstęp, do: Dzienniki 1914-1918, s. 193 2 3 ] . Czapski, Dzienniki. Wspomnienia. Relacje, opr. J. Pollaków- na, O f i c y n a Literacka, Kraków 1996, s. 80-81 B.Malinowski, Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój, „Kon­ 2 5 Tamże, s. 212 2 6 Geertz, dz. cyt., s. 51 11 C. Levi-Strauss, Smutek tropików, przeł. A.Steinsberg, wstęp 1H C. Levi-Strauss, D.Eribon, Z bliska i z oddali, przeł. K . K o ­ s. 111 L . Stomma, O P U S , Łódź 1992, s. 58-59 i życie. Antropolog jako autor, ' C . Geertz, Dzieło 4 B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918, "Konteksty" nr 1-2, przeł. E . Dżu­ rak, S. Sikora, K R , Warszawa 2000, s. 108 cjan, O P U S , Łódź 1994, s. 203 2 9 1999, s. 209-210 C y t . za: s. 205 teksty", nr 3-4, 1997, s. 210 t. II, Wydawnictwo Literackie, Wrocław-Kraków 1984, s. 67 5 Dzienniki 1914-1918, Malinowski, 1 5 Przypisy 2 Tamże, s. 104 1 4 2 4 C z . Miłosz, w na­ wiasach kwadtatowych G . Kubica-Heller 3 1 Dzienniki 1914-1918, s. 196-197 Dziennik w ścislem..., s. 103; tłumaczenia B.Malinowski, Dzienniki 1908-1913, „Konteksty" n i 2:1998, s. 108 T. Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Mali­ 3 0 Levi-Strauss, Smutek..., s. 54-55; O wrażliwości wizualnej, nowskiego z Trobrianddw, przeł. S. Sikora „Konteksty" nr 1-2, o roli patrzenia w pracy antropologa wspomina Z . Benedyk­ 1997, s. 182 towicz w swoim wprowadzeniu do monograficznego numeru 6 Tamże, s. 181-185 7 B.Malinowski, 8 Tamże, s. 205 9 Tamże, s. 197 1 0 B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918, „wizualnego", Widzieć więcej. Antropologia wizualna i wizualność w antropologii, „Konteksty" nr 3-4, 1997, s. 3-6 "Konteksty" nr 1-2, 1999, s. 205 " Tamże, s. 54 52 B.Malinowski, Dziennik 1914, „Konteksty", nr 3-4, 1998, s. 209 Dziennik w ścislem znaczeniu tego wyrazu, 3 3 "Konteksty" nr 3, 1999, s. 107 C z . Miłosz, Wieczór, w: Dalsze okolice, Znak , Kraków 1991, s. 7 397 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/801de06867727275554ae80a78d5f68b.pdf e8296841469e96ad46be5fce543e60f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3792 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource Małopolska - kultura materialna skrzynie ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3559 Title A name given to the resource Malowane "morawickie" skrzynie krakowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1948 t.2 z,1;s.20-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MALOWANE SKRZYNIE „MORAWICKIE" KRAKOWSKIE ROMAN REINFUSS RYC. 7 W m a j u 1947 r. bawiąc w koło K r a k o w a w związku z Morawicy przygotowy- wiącą i typ w a n i a m i d o f i l m u , który t a m został nakrę­ dc t y c z ą c e cony, skrzyń zainteresowałem skrzyniami się malowanymi. miejscowymi Już w pierw­ guły z jednak morawiczanin bowiem, czekała łowie ub. i zapalony młody krajoznawca, mnie autorstwa typu nieznany podawano że w poszczególnych się Sikorskich. różne. Morawicy stulecia Informacje wiązały nazwiskiem szej chałupie, d o k t ó r e j z a p r o w a d z i ł m n i e Dusizyk, dotychczas nieopracowany. nowego p. Stefan nowy, naukowo z re­ Imiona Okazało się drugiej po­ w pracowało 4 braci, n i e s p o d z i a n k a . Z a m i a s t s k r z y n i t z w . „kra­ k t ó r z y w r a z ze s w y m i r o d z i n a m i t r u d n i l i kowskiej", się w y r o b e m w jakich różnych sporo publikowano wydawnictwach i wystawia­ no p o m u z e a c h , z o b a c z y ł e m o k a z w każ­ dym szczególe znanych „To odbiegający jakiś temu pomyślałem właścicielki stanowczo. Skrzynia Wykonał stolarz miejscowy, i malarz Poruszony odkryciem domy sze tym zacząłem bardzo zbliżone. Zorientowałem p r z e d sobą n i e j a k i ś prysk pocho­ ją p r z e d laty Joachim Si­ przypadkowym zwiedzać do odbiegający so­ zaprze­ okoliczne i w krótkim czasie odkryłem 3 okazy, dal­ poprzedniego się, że mam indywidualny od powszechnie od­ spo­ t y k a n y c h t u skrzyń m a l o w a n y c h , ale for­ mę miejscową, skrzyń malo­ Odkrycie niejszego skłoniło mnie przebadania do skrzyń gruntoww kilku­ nastu wsiach położonych w o k o l i c y M o ­ import" — dzi z M o r a w i c y . korski. wzorów dotychczas bie, ale wyjaśnienia czyły od i zdobieniem wanych. rozpowszechnioną, stano­ rawicy. Zadanie było do że wykonania, zdobnictwa ludowego z Państw. ramienia Sztuki Ludowej posłużyć się w t y m łatwiejsze prowadząc w do badania Krakowskim Instytutu Badania Warszawie poszukiwaczami mogłem terenowy­ m i , r e k r u t u j ą c y m i się z p o ś r ó d s t u d e n t ó w Akademii Sztuk Pięknych P'-zy i c h p o m o c y oraz w Krakowie. p. Stefana Duszy- ka, który gromadził d l a m n i e wiadomości n a t e r e n i e M o r a w i c y , z e b r a ł o się w c i ą g u kilku tygodni jących światło sporo na wiadomości, nowo poznany skrzyń i jego twórców. W e d ł u g rzuca­ typ informacji 20 i ���Katarzyny z Sikorskich Korpakowej, p i e r w s z y m z r o d u S i k o r s k i c h , który osied­ skie, zwłaszcza s k r z y n i e , które woził n a targ do Krzeszowic. Michał S i k o r s k i był lił się w M o r a w i c y , b y ł J a c e n t y S i k o r s k i . też t r o c h ę r z e ź b i a r z e m . N a d d r z w i a m i d o - „Przyżenił" mu,w się o n d o r o d z i n y Idzików, którym mieszkał w M o r a w i c y , w y ­ biorąc za żonę H e l e n ę . Z z a w o d u b y ł sto­ r z e ź b i o n y b y ł b a r a n , stąd m ó w i o n o o n i m , larzem. jako o stolarzu „pod Skąd p r z y b y ł do M o r a w i c y u d a ł o się t w i e r d z i ć . J e d n i p o d a j ą nę, j a k o m i e j s c e tu warję po zaś przybył W Korpakowa), (wdowa wszyscy z Skawi­ jego pierwotnego (Katarzyna „Galicji" poby­ inni Mikołaju zgadzają nie Kal- Sikorskim) się, tj. z że Jacenty za Wisły ). 1 księgach p a r a f i a l n y c h b r a k j a k i e j k o l ­ baranem". Sikorscy w pracowniach swych zatrud­ n i a l i donajętych p o m o c n i k ó w . I n f o r m a t o ­ rzy z M o r a w i c y Urbańczyka, wymieniają t u n a z w i s k a Szopy, Kazimierza Matysi- ka zwanego „Adamkiem". Z pomocników t y c h ż a d e n p o n o ć n i e n a u c z y ł się s a m o ­ dzielnie skrzyń morawickich malować, w i e k n o t a t k i , która rzuciłaby ś w i a t ! J n a g d y ż m a j s t r o w i e , bojąc się w miejsce k o n k u r e n c j i , używali i c h t y l k o do grub­ jego urodzenia. dał c z t e r e c h urodzili (ur- w 1830 synów z r 1826 z m zim 1915) * księdze i w s z y c h robót, p o m o c n i c z y c h , Morawicy. 1910); (ur fur (u Г skrzyń Tana П П Ы Р Jedynie riZW t^vni^ł n r X 4 ГПГР P w Mnikowie m i K J r Z Y Każ­ rzeczywistości przez mieszkańca wykonywali zarówno prace j a k i m e b l a r s k i e , a n a w e t rzeź­ dowlane-) b i a r s k i e ). Jako stolarze ły, półki na naczynia, łozka, oraz sto­ wyrabiali skrzynie czoło o stolarce, według wysuwa postać J o a c h i m a rzemieślnika i się p r z e d e wszystkim Sikorskiego, utalentowanego z d o b n i k a . Zrobił o n skrzyń tradycji, podobno k o d o 5 0 Г nit 11 ż y c i a ko malowanych spośród przede jego i wszystkim rozchodziły nych, ze stolarki, skrzynie się p o w s i a c h okolicz­ Brzoskwini, Chrosnej szczególnie figuruje śmierci jako się stolarką, zimowej. Rzemiosła ojca Joachima. czterech braci dwóch 1 .JwóH L T r h ^ T a w o c n synów, i пепаи jozera ooaj w tzman Dyn r stolarzami. stwem, Piotra: w Jozei i Micnat Którzy ozenn się tam zas cia e pozostał g d z i e trudniąc s i ę s z y n k a r - zawodu wykonywał. w r 1QT7 wojną,, sąsieanim u n o i e r z y m e malował. 7 ł (zmarr przea L nrv lE,wił W h i r J stolarskiego Podobnie prawie zarzucił Sikorski, s y n Jana Jozef, rowmez nie stolarkę zas stolarz, syn zmarł młodo. Dzis z r o d z i n y S i k o r s k i c h m e po­ został przy prowadzić życiu ]uz nikt, pracownię k t o mógłby stolarską i konty­ nuować w y r ó b skrzyń m a l o w a n y c h typu „morawickiego". Michał, m i m o , że w księgach p a r a f i a l ­ trudnił Z 1941 i a ' swoi Kazimierz Mnikowej. nych iw malarza S i k o r s k i podobnie j a k J o a c h i m żył roku Skrzyń zmarł n i p n o i z o s t a w i a skrzynie czterech wyko­ ktoremuhv w Morawicy, b r a c i i to głównie na zamówienia. Jan a tej w s i Michała Zmarł w г 8 9 - l e t n i starzecS). dobrego najwięcej malo­ w y k o n y w a ł o n naogół n i e w i s i e i t o t y l i trumny. Gdy mowa na bu­ Ada­ skrzynię który miał uczvć sie około się c i e s i o ł k ą i stolarką, b i k o r s c y bo­ wiem udało się p. waną w s t y l u b r a c i S i k o r s k i c h d y z c z t e r e c n o r a c i m n i e ] lub w i ę c e j t r u a ml 4 tra „roinnc . w e rodziny )- u Jana Sikorskiego w M o r a w i c y . Micnaie Z to członkom naną (sicrzyniarzj, p r z y i m i e n i u P i o t r a T l ' J j ' : . . . P . r osobiście, ,iP niarius M bal 0 zaś m a l o w a ­ bądź K o n i e c z c e znaleźć Czecha nZ wykonywali powierzali mowi imienin L P nie bądź 1837 z m . 1843 z m nnzv n,hrvrl Jana Joachima Piotra zaonów ТпагЫтпя posia­ których ^ię i z m a r l i w Michała W Sikorski przyszłości „rolnik" zwłaszcza uczył również w się (Jacentego) u brata Wykonywał porze już on meble po swego wiej­ S p o ś r ó d 15 s k o p i o w a n y c h skrzyń, któ­ re d o tej g r u p y zaliczyć można, t r z y p r z y ­ pisują w ł a ś c i c i e l e J o a c h i m o w i Sikorskie­ mu, po jednej dwie Michałowi Czechowi, Janowi, Michałowi Joachima) skrzyń jest i Józefowi Sikorskim. Autorstwo (synowi reszty nieznane. 21 �Skrzynie ,,morawickie" ) się o d i n n y c h s k r z y ń „ k r a k o w s k i c h " równo szczegółami i polichromią. W kiedy wyróżniają e wprowadzeniem obramowania za­ W konstrukcyjnymi jak od skrzyniach morawickich częściej konstrukcji charaktery­ odpowiedniego i tła, r ó ż n e g o utrzymane jest w reszty-). tło naj­ kolorze żół­ s t y c z n y j e s t d l a t e g o t y p u s k r z y ń kształt t y m (ugier jasny) wyjątkowo n o g i ( T a b l . I , 1—8) l e k k o w y g i ę t e j i p r o f i ­ lonym, l o w a n e j w sposób n i e s p o t y k a n y w wyro­ i w i e k o s k r z y n i , k o m p o n o w a n y jest w le­ bach tylko innych pracowni. W dwóch ciemno-zie- zaś o r n a m e n t p o k r y w a j ą c y cącym prostokącie o bokach front równoleg­ łych d o krawędzi s k r z y n i . Pole zamknię­ w y p a d k a c h natrafiono na skrzynie o pod­ stawach i n n y c h , a m i a n o w i c i e : n a „pod­ te n ó ż e k " w y c i ę t y z d e s k i ( T a b l . I , 9) i k ó ł k a z b u k i e t e m k w i a t ó w , których gałązki d l a ( T a b l . 1,10). -W o b y d w u w y p a d k a c h dzi o skrzynie nie autoryzowane, wewnątrz prostokąta zajmuje wazon w y p e ł n i e n i a m i e j s c a w y c h y l a j ą się s z e r o ­ cho­ k o n a b o k i (ryc. 7). W z któ­ szych r e j j e d n a ( T a b l . 1,10) została w t ó r n i e p r z e - spotykamy skrzyniach bogat­ dwa, lub nawet trzy, mli ł>.:?s,;>> ł.'"*' 10 TABL. 1 malowana i j e j przynależność morawickiej jest do grupy wpisane którymi problematyczna. w siebie biegną prostokąty, między girlandy kwiatów. środkowe zwęża l f ży j e d n a k n i e w rozwiązaniu k o n s t r u k ­ skutkiem czego cji u l e g a d a l s z e m u spłaszczeniu ( r y c . 5 ) . Istota odrębności podstawy lecz w dotychczasowych skrzyń m o r a w i c k i c h malaturze. wiadomości, przez T. Seweryna, skrzynie Według zebranych krakowskie się wtedy wypełniający Pole wybitnie, je b u k i e t Prostokąty obramiające b u k i e t środko­ wy posiadają n i e k i e d y b o k i przedłużone malowane były przeważnie na k o l o r cie- w r m o - z i e ł o n y , w ścianie l i c o w e j i n a w i e ­ się z b o k a m i p r o s t o k ą t ó w sąsiednich ( r y c . k u zachowany 7). P o l a m i ę d z y trzy, rzadziej ne b y ł podział najczęściej n a na cztery pola, b u k i e t a m i i wieńcami wypełnio­ kwiatów. Po­ dział n a p o l a z d o b n i c z e p o d k r e ś l a n o n i e - 22 dy t e n sposób p o z a naroża, ż e utworzone nimi z przecinają wypełniają faliście girlan­ prowadzonych łodyg, z b o c z n y m i gałązkami p o k r y t y m i drobnymi listeczkami i kwiatkami �RYC. 1 na końcach- pole Ściany między d w o m a w p i s a n y m i w siebie pro­ posiadają stokątami cha­ k i m na k i l k a c m pasem, w kolorze rakterze Czasem wypełnione spotykamy zdobinami o geometrycznym, j a k n p . szere­ boczne niowym, skrzyń krawędzie który wyjątkowo g i e m k ó ł e k z k r o p k a m i w środku ( r y c . 3), skrzyń, p r z y p i s y w a n e j rombów skiemu lub krzyżyków ( r y c . 1). G i r l a n ­ kreskami stokątnego pola Pole środkowe składa z ków się czterech powiązanych pomocy sposób ciągły, prostych tkwiących usznym. W w wachlarza, w gałązek dwu- szeroko innych, gdzie f a l i s t y c h p o c i ą g n i ę ć farbą w i ś n i o w ą b i e g ­ nących bądź p i o n o w o la środkowego W punkcie ornament w kierunku skrzyniach środkowego nowych, poziomym. W widać próby przy pomocy umieszczonych bokach wewnętrznego niektórych falistych, wstawek pio­ pola, p r o s t o k ą t a ( r y c . 2). linie formie farbą. rozwija wachlarzowato się uło­ listków niektórych w y p a d k a c h or­ ujęty jest w prosto­ kątną r a m k ę ( r y c . 3 ) . N a k o ń c a c h k r e s e k pola krótszych przecięcia środkowy skrócenia przy dwie żonych zespołów różnobarwnych ( r y c . 1, 5 ) . W w się z a z w y c z a j białą ich nament się krzyżują fdliste, w y k o n a n e wąskie, gałązki rozwijają ( r y c . 1, 2, 5) b ą d ź odśrodkowo (ryc. 3). N a przekątniach p o ­ p o l e środkowe jest b a r d z o w y d ł u ż o n e ale bukietu plecionką. jest jednoli- l o b i o n e „chmury" t . j . szeregi muśnięć l u b 7; o b r a m i e n i u p o l a z d o b n i c z e g o ( r y c . 7) g a ­ rozłożonego takąż zamalowane n y l i c o w e j , a n a t y m , s u c h y m pędzlem po- pojedynczym ł ą z k i r o z s t a w i o n e są w k s z t a ł c i e i wypełniony kształ­ d z b a n k u najczęściej skrzyniach o ze Sikor­ c i e k o l o r e m o d p o w i a d a j ą c y m b a r w i e ścia­ 18). B u k i e t w y p e ł n i a j ą c y p o l e ś r o d k o w e składa się z k i l k u Michałowi przy t e m linię andegaweńską (Tabl. I I , 5 — T a b l . I I I , 15 — wiś­ jednej odcin­ n a narożnikach z d o b i n y , przypominającej lecz w szero­ ( r y c . 1), p o d k r e ś l o n y jes b i a ł y m i da, zwłaszcza zewnętrzna, n i e o b i e g a p r o ­ w morawickich obwiedzione trzy kowej przecinających malowano listki, w zazwyczaj narożnikach po dwa lub p o d o b n e j a k w z d o b i n i e środ­ (ryc. 5). •i ж T RYC. 2 T RYC. 3 23 �Do opisanego ków nawiązuje stawiona t u sposobu zdobienia bo­ s u c h y m pędzlem, l e c z w a z o n również s k r z y n i a k w i a t ó w , zamknięty najczęściej w n a r y c . 2, w której środkowy złożony z listków, jest w prostokątnym nym dwiema ne falistymi. N a zapewne z mówiłem poprzednio. Inaczej owych wywodzące listków, o się których oraz zdobie­ Michał Czech z M n i k o w a . s k r z y n i a c h t y c h cały b o k p o k r y t y jest jednolicie żółtym kolorem boków biegnie szeroka tła. Wzdłuż rama z przecina­ j ą c y c h się p r o s t y c h k r e s e k , m i ę d z y rymi lub Czech umieszcza girlandę we zostawia któ­ ( r y c . 7) plecionkę, powstałą z dwóch n a j ą c y c h się l i n i i którymi b i e g n i e rogach przeci­ falistych. Pole środko­ Czech puste, l u b umieszcza girlanda, zdobinami dwóch powiązana liliowatymi między Różnice skrzyń dwoma morawickich sądzę, aby kich, to było że na odmianami są rów­ zdobin. N i e wyłącznie dziełem skrzyń morawic­ odmianę pierwszą, 10 stanowiących s k o p i o w a n y c h d l a P. I . B. Szt. L. w nych jedna wsiach, barwę który w Morawicy, wane ;kąd na inąd tle slvcziiv i n f o r m a c j i p. A . przeprowadził badania które n i e zostały powtarzały gdyż róż­ posiadała n a dwanaście skrzyń t y p u morawickiego, c zaledwie zieloną. W e d ł u g Konieczki, na ( r y c * 4). widoczne n i e ż w k o l o r z e tła i d o b o r z e przypadku, rozwiązuje zagadnienie z bukietem w p i s a n y c h w s i e b i e prostokątach, między zew­ namalowa­ b o k ó w skrzyń Józef S i k o r s k i z C h o - lerzyna, W przekreślo­ prostokąta są l i l i o w a t e z d o b i n y , nia ornament umieszczony polu, liniami nątrz n a r o ż n i k ó w przed­ wszystkie żółtym i motvw skopio­ motywy znane malowane były posiadały • c h a r a k t e r y rozłożystes bukietu w pośrodku kolistą zdobinę, ułożoną z k l i ­ w o b r a m i e n i u l e z a c v c h Drostokatów i oir nowatych land listków Michał Sikorski daje wazon z kwiatami Prócz opisanego zdobionych w ramie konał wyżej jednym typu bukietem z leżących skrzyń kwiatów prostokątów i gir- l e n d , s p o t y k a się t e ż s k r z y n i e , k t ó r e z a ­ s a d n i c z y m r o z p l a n o w a n i e m ozdób nawią­ zują do m o r a w i c k i c h , jednakże we pole leżącego nie jeden, lecz prostokąta ( r y c . 8) środko­ wypełnia dwa lub nawet prosioKąty 24 „chmur" dla od­ wykonanych z girlandami, oDrzezają- zagęszczony. Skrzynie malowane mianą charakterystycznych odpowiadało c y m i m o t y w srodKowy, mniej niz z w y K i e tów miany poprzedniej Sikorski od' t a m t v c h d r o b Irni srrzenółami trvv ^JnwiaHnłJ Vrvvni « г Л н * ь Г oopowiaoajy Tara 1 S « л а и c m1i •i np o s iadał z7a s ^оуш m aaam góle posiadają Joachim z ktorvrh 3 wv v t r z y o b o k siebie u s t a w i o n e b u k i e t y k w i a ­ (ryc. 4 i 9). B o k i t y c h skrzyń n i e - 7 t v c h s k r z v n nieć rzadkie drugą. N a należących n a z i e l o n o są w o - i łączą do się zwykle 5 znanych tej grupy, jedna p o s i a d a tło m a l o w a n e n a żółto. z od­ m i skrzyń tylko �Porównując czych, nach nie skrzyń zwrócić cych zespół elementów występujących w pierwszej morawickich, uwagi oko zdobni­ w obydwu nie na szereg różnic. we wpadają­ grupy bukietach, kielichowatej, z którą szereg d r o b n y c h listeczków są pod­ łączy się ( T a b l . I I , 1). odmiany la p u s t e nie w czo podobne. kiet, wazon ku spiralę (Tabl. w for­ środ­ I I , 2) l u b p r z e k r e ś l o n e rysunek użyta jest jest niekiedy zasadni­ (np. n a tylko j e s t tło, i podstawa pola), trzy czerwoną oraz zasad­ (girlandy, b u ­ zielona pomocniczo szczegółów w n i a c h o d m i a n y d r u g i e j zespół f o r m k w i a ­ rzeżających. (Tabl. siebie rozwiąza­ i część p r o s t y c h k r e s e k k ó ł k o ( T a b l . I I , 4). P o z a t y m t r a f i a się n i e ­ I I I , 1—7, 1 1 — 1 4 ) . N a j c z ę s t s z ą j e d n a k w uboższe ornamentu graniczających k i e d y t r ó j k ą t n y p ą c z e k ( T a b l . I I , 3). W s k r z y ­ t o w y c h jest bez porównania obfitszy odmianach Skrzynie wieka s p o t y k a się j e s z c z e k o l i s t y k w i a t w posiadającego wypełniających p o ­ Żółtą p o k r y t e krawędź skrzy­ ornamen­ wpisanymi r y c . 7) posiadają barwy. w brak Kolorystyczne obydwu niczy słonecznika, drugiej między prostokątami. O b o k tej z d o b i n y w p a r t i a c h środkowych mie natomiast tów geometrycznych, tzw. przez l u d „astry" t j . k w i a t y o stawie Uderza sposób D l a skrzyń wszystkich uwagę. niach c h a r a k t e r y s t y c z n ą zdobiną, w y ­ stępującą na odmia­ na girlandach Zazwyczaj zaś do zaznaczenia wazonie, części i bukiecie, oraz gama roz­ barwa listków linii ob­ barw spotykanych na for­ s k r z y n i a c h t y p u m o r a w i c k i e g o jest bez p o ­ mę s t a n o w i k w i a t e k z luźnych czterech równania szersza. O r n a m e n t o przeważa­ płatków których jących t o n a c h c z e r w o n y c h n a krzyż wybiegają ułożonych, n a zewnątrz ne t r z y pręciki (Tabl. z charakterystycz­ 111,1 i 2). B u k i e t y ne k w i a t k i etc) w y k o n a n e k o l o r e m zielo­ centralne l u b środkowe łodygi bukietów nym, bocznych kształcie miewają kwiaty w posiada szereg szczegółów (łodygi, g i r l a n d y , l i s t k i , d r o b ­ niebieskim, różowym, białym. skrzyniach o g ł ó w e k m a k u ( T a b l . I I I , 6) l u b k i e l i c h ó w czerwieni, która t u l i p a n u ( T a b l . I I I , 7 i 11). W b a r w ę jasno-zieloną, żółtą, białą a środkowych, odmiany u drugiej zdobiny kwiatowe spotykane skrzyń rogach pól należących do występują zupełnie w odmianie szej s k r z y ń m o r a w i c k i c h . S p o s ó b nania g i r l a n d a n i też liliowate przeważa, Różnice zachodzące między wianymi odmianami pierw­ wickiego nasuwają wyko­ wątpliwości, zdobiny samych skrzyń w czy pochodziły pracowni. typu w a ł y się s t a w i a ć p o d z n a k i e m w różnią obu odmianach w się sposób od siebie zasługujący doborze wypowiedzi elementów chwili one z Zwłaszcza w nie mora­ pierwszej 15 18) się nawet d w u oma­ na narożnikach (Tabl. I I , 5 — 7 i T a b l . I I I , — prócz spotyka czarną. czterolistne ( T a b l . I I I , 8 — 10), n i e tle ciemno-zielonym Na zdobniczych informatorów, tych różnice zda­ zapytania którzy skrzy­ liY C . 6 25 �в * г * * * *£i »J4 t$4 8 *$i 10 13 14 TABL. II nie t a k różne j a k p r z e d s t a w i o n e 3 i 4 przypisują ręce na ryc. tego samego Joa­ ny drugiej dobny c z t e r o l i s t n y m k w i a t k i e m . Po­ wypadek chima Sikorskiego. Wątpliwość ta jednak produkowanej odpada skoro w w y p a d k a c h znanego wyjątkowych zachodzi autora, należącej do drugiej, znalezionej nej skrzyń morawickich. Wypadek (przedstawionego chodzi na skrzyni malowanej zefa Sikorskiego nie licowej p r z e z Jó­ ( r y c . 6 ) , k t ó r a n a ścia­ posiada „astry", z b o k u bukiet z charakterystycznym 26 za­ zaś dla odmia­ niere- skrzyni m e n t y zdobnicze właściwe o b u o d m i a n o m taki na tej p r a c y m a m y o b o k siebie n a jednej s k r z y n i ele­ w też w Liszkach. w Burowie a zakupio­ Na desce „podnóżka" n a T a b l . I , 9) w y k o n a n y jest o r n a m e n t przypominający glądem połowę nie­ odmiany swym wy­ płaskiego b u k i e t u z „as­ trami". Przytoczone dwa wypadki mieszania �1(1 /// о о . о 2 11 9 л^"13 14 TABL. Ill zdobin o b y d w u o d m i a n na jednym okazie strukcji ornamentu i innym wskazują mentów zdobniczych, czenie, że dowodnie, skrzyń m o g ł y być że obydwa rodzaje dziełem t y c h samych pracowni. łub Wyjaśnienie genezy t y p u skrzyń m o r a ­ w i c k i c h n a s u w a znaczne trudności. Poja­ zostały one zapożyczone. obcego zespole ele­ nasuwa tu przeniesione Prawdopodobieństwo pochodzenia typu morawickiego jest t y m większe, że j a k w i e m y ojciec p r a ­ w i e n i e się n a o b s z a r z e o p a n o w a n y m p r z e z cujących w M o r a w i c y b r a c i skrzynie Jacenty innego typu tuż pod bokiem t a k s i l n e g o i a t r a k c y j n e g o ośrodka niczego, na, — zdob­ j a k i m była do n i e d a w n a S k a w i ­ skrzyń o zupełnie o d m i e n n e j kon­ przypusz­ byłym mógł formy był zza człowiekiem Wisły, przynieść zdobnicze. i który Sikorskich: obcym, jako rozpowszechnić Wyjaśnienie przy­ stolarz nowe takie nie 27 �gdyż a n i na lub ornament z kropek. W t e r e n a c h sąsiednich, a n i w o g ó l e n a o b ­ jest j e d n a k wu przypadkach szarze krawędzi typ zadawalniające, Polski nieznany jest dotychczas o ornamencie skrzyń m a l o w a n y c h r o z w i ą z a n y m w sposób z b l i ż o n y d o spo­ nearnego z odmianie znany dotychczas pierwszej. Jedyny okaz skrzyni, w której ściana l i c o w a p o s i a d a o r n a m e n t z a m k n i ę ­ ty w leżącym prostokącie o t o c z o n y m landą kwiatów zanotowany został licowej obramienia girlandą norzędnej morawickimi. dobniejsze wydaje ze interesujący nas powstał w Daleko prawdopo- przypuszczenie, malowania i rozwinął się w oparciu o lokalne tradycje Za o g n i w o wiążące skrzynie który skrzyniach b u k i e t a m i , nawiązują częstych Morawicy wanym kiem, w kietami.Zwykle, (ryc. skrzyni, pomalowane lono, ujęte jest której lico przeważnie na zie­ prostokątną leżącą mą z girlandą k w i a t ó w , w y p e ł n i o n ą ra­ dwo­ m a l u b t r z e m a stojącymi o b o k siebie b u ­ kietami kwiatów. Zwyczaj licy K r a k o w a bardzo zebranych J3k w n i e swą formą wianka. W licowej wian­ dwoma bu- j a k to w i d z i m y Joachima pewne Sikorskiego nawiązuje tych naprzy- niedwuznacz­ do poszczególnych spotykanych na dziemy malo­ między 4), b u k i e t ś r o d k o w y kształtu zdobinach skrzyniach podobieństwo do ściany licowej rozpowszechniony ). 5 1 wynika roku oko­ z materiałów bieżącym, wąska ob­ czterolistnego Nowością i awicką do k w i a t k a z pręcikami). wniesioną p r z e z s z k o l ę mo¬ inwentarza zdobin w „ a s t r ó w " ( T a b . I I , 1), k t ó r e g o n i e s p o t y k a kilka 'w i n n y c h ośrodkach. Być może, w którym wprowadzona z d w u przecinających między jest dwie linie np. plecionka się l i n i i falistych ludo­ w y m m e b l a r s t w i e k r a k o w s k i m jest m o t y w się proste znaj­ zdobin w ó d k a p r z e i s t a c z a się w s z l a k s z e r o k i n a cm, w do z z i n n y c h skrzyń k r a k o w s k i c h (np. m o t y w ujmowania skrzyń prostokątną o b w ó d k ą j e s t w Niekiedy, skrzy­ wyraźnie n a środku ściany umieszczonym kład n a s k r z y n i drugą, morawic- k r a k o w s k i m skrzyń by odmianę pierwszej szkoły nie m o r a w i c k i e , zwłaszcza z d o b i o n e trze­ ma zdobnicze. morawickie odmiany k i c h stolarzy-zdobników. Niektóre z i n n y m i s k r z y n i a m i k r a k o w s k i m i możnauważać środku b u k i e t a m i k w i a t ó w ( r y c . 7 i 3), a w k o ń ­ skrzy­ skrzyń jest w y t w o r e m m i e j s c o w y m , w c u n a w e t dominującej, j a k to m a m y w bo­ ze sposób stano­ na związku m i się zdobniczego i c h ze z umieszczonymi ( r y c . 5), j e s t w y t w o r e m niami kwiatków. gir­ gatych jakimś gir­ w i s k a z d o b i n drugorzędnych do r o l i rów­ cie o i pola i podniesienia Kaszubach «). T r u d n o byłoby t u oczywiś­ myśleć zno­ wzdłuż malowano landę z d r o b n y c h listków cza jego innych się, ż e Połączenie t y c h d w ó c h e l e m e n t ó w t. j . l i ­ t y k a n e g o w t y p i e m o r a w i c k i m , a zwłasz­ w ściany zdarza na skrzyniach wyprodukowanych przy­ szłości, p o p r z e p r o w a d z e n i u g r u n t o w n i e j szych badań, u d a się w y j a ś n i ć , k t o był RYC. 9 28 �twórcą dał typu skrzyń początek skupiającej kilka „szkole" pracowni typu sać morawickiego Sikorskim, ookonał swym czy już któryś o b y d w u od­ należy niewiadomo tego synom zdobniczej, stolarskich- Niewątpliwie wypracowanie mian przypi­ tylko, Jacenty i jego czy przekazał s p a d k u gotowe w z i kto morawickich owej wzory, następców. przyjrzeć achima się b a c z n i e j Sikorskiego, wskazuje jako osobie którego wybitnego nale­ stolarza-zdob- nika. Na '-• podstawie morawickich kilkunastu okazów w dawać tycznej się w Dołowa trudno jest analizę twórczości poszczególnych zastanawiać się artys­ pracowni n a d kwestią z Cholerzyna (ryc. 6) dobne w cechy zdradzają dwie znalezione Chołerzynie s k r z y n i e należące miany drugiej ( r y c . 9). N i e do o d ­ jest wyklu­ czone, że a u t o r s t w o i c h należałoby p r z y ­ pisać wi mieszkającemu w tej w s i Józefo­ morawickiego, wyra­ Sikorskiemu. Skrzynie biane w typu głównie mniejszej łerzynie na miejscu w zaś ilości w i Mnikowie Morawicy, sąsiednim (pracownia ła C z e c h a ) r o z c h o d z i ł y się Cho­ Micha­ przeważnie w obrębie p a r a f i i m o r a w i c k i e j , gdzie w y - skrzyń z których zaledwie jest j a k o t a k o a u t o r y z o w a n a , też Jo­ tradycja Sikorskiego i M i c h a ł a C z e c h a z M n i k o w a ( r y c . 7). Po­ Biorąc tę drugą e w e n t u a l n o ś ć p o d u w a g ę , żałoby zefa czy • r o b y S i k o r s k i c h c i e s z y ł y się d u ż y m w z i ę ­ c i e m i ustaloną sławą. P o n a d t o s p r z e d a ­ wano kim je związ­ je n a j a r m a r k a c h p r z e d e w Krzeszowicach, do gdzie wsi okolicznych. W wszyst­ kupowano świetle tychczasowych badań k ó w i w p ł y w ó w zachód i ą c y c h m i e d z ^ n i ­ zasięg typu mi poczynił postępów w k i e r u n k u południo­ Fakt że s p o t y k a równi ię skrzynie niemal 7 różnych Ś w i a d c 7 v ł b v 7a t v m 1 -imniPi iMli ИГР 4 Dochodzące identvczne siP w że — chodzi n wars'zlatv Morawic v — samei ora n.rzv ^ równana. u a 1 przejrzystością prostotą południowo-zachodnim. że nie Przy­ czyna tego zjawiska leży być może w t y m , znaidu że w s i e położone w k i e r u n k u W i s ł y na­ sycone były lozpowszecnnionyc ocmiegają czy się, morawickieqo nrndnk n nśrndka a oh aa rru dzo c j a a rrtt y s tЛ y c7П z nа a J t eag o о-ьгоока h о vуłш wzorów wym, skrzyń wydaje do­ rysumtu ornamentu skrzynie Jo­ z innych, wyrobami równie pochodzącymi atrakcyjnych, ków j a k np. z Kaszowa ośrod­ gdzie malowa­ niem skrzyń zajmowała j Nowej W s i Szlacheckiej czy Liszek. i o w się rodzina 2a- P R Z Y P I S Y : 1. Mord wica leży na obszaize dawnego Wolnego Miasta Krakowa, które dopiero w roku 1848 zostało przez Austrię pochłonięte. 2 W związku z pracami przy budowie zginął Piotr Sikorski, poniósł bowiem śmierć pod gruzami przewróconego rusztowania. 3 Dziełem ich między innymi jest stojący do dziś chór w kościele morawickim, a poza tym według informacji miejscowego proboszcza, któryś z Sikorskich (może Michał) był auto­ rem grupy rzeźb na Krzyżu w Morawicy. 4. Np. Janowi Sikorskiemu pomagała na sta­ rość w malowaniu skrzyń żyjąca do dziś cór­ ka Katarzyna Korpak, Joachimowi Sikorskie­ mu znów córka jego Helena. BAHUTS PEINTS DE LA REGION 5. Według informacji zebranych przez A. Ko­ nieczkę. G Tak będę w dalszym ciągu niniejszej pracy nazywał skrzynie wychodzące z pracowni braci Sikorskich i ich uczniów. 7. T. Seweryn, Krakowskie skrzynie malowane, Kraków 1928. 8. Skrzynia z Brus w pow. chojnickim publiko­ wana przez B. Stelmachowską (Sztuka Ludo­ wa na Kaszubach — str. 18, Poznań 1937). 9. Por. materiał publikowany w pracy Sewe­ ryna. 10. Zasięg typu skrzyń morawickich badany jest obecnie w drodze ankiety przesyłanej do szkół. DE MORAWICE PRES DE CRACOVIE. Parmi les objets peints que l'on trouve encore aujourdhui dans les chaumieres polonaises, les bahuts se distinguent par la richesse de leurs couleurs et de leurs motifs decoratifs et parmi eux, tout particulierement ceux de la region de Cracovie. Ici, l'auteur publie et caracterise du point de vue artistique un certain nombre de coffres decouverts par l u i dans l'arrondissement de Morawice pres de Cracovie. Le caractere de leur decoration les fait different du type decoratif de ceux de Craco­ vie. Ces bahuts qui datent de la fin du XIX-е siecle et du commencement du XX-e, sont l'oeuvre des freres Sikorski. 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/352607966bf3ada659861c7cab51c7be.jpg 4751a25e8027e04bcde090ca9f4f4454 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6fc9117e35fc247fd6dbb0ab9d7c43e.jpg 0089a126ceebde79acd0dd39cc147164 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0a2a8fb1d43f0b843fe47ace28456bc.jpg 956f9a22f8221f13be60dc1df7a7676c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Malowane fragmenty sań wyjazdowych / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyrzyki / Nowe Wyrzyki (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; pojazdy ; Podlasie Description An account of the resource fotografie przedstawiają malowaną dekorację na tylnej ścianie sań wyjazdowych, widoczna jest sylwetka biegnącego jelenia; zdjęcia zaciemnione Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.17.XV_B.3.11.3_01 PAE_FNK_32.17.XV_B.3.11.4_01 PAE_FNK_32.17.XV_B.3.11.2_01 narzędzia Nowe Wyrzyki okolice Zambrowa pojazdy sanie sanie wyjazdowe transport lądowy transport zwierzęcy Wyrzyki zdobnictwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0377e6b2f8b0b7d4e1ffe6364888f083.jpg 56c0b16b8ed93233ab1055aafb81146c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Malowane na płótnie obraz św. Mikołaja z kapliczki / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; malarstwo ludowe ; kult świętych ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia obraz św. Mikołaja malowany na płótnie znajdujący się w kapliczce na skraju wsi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.16.5_01 Bartne kapliczka kult świętych Łemkowszczyzna malarstwo ludowe okolice Gorlic religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43e51c25504193b18a1b7b835725c690.pdf ef54956ee442318202f010e62019048b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4293 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource zdobnictwo ludowe budownictwo ludowe - zdobnictwo domów Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3997 Title A name given to the resource Malowane zręby chałup wiejskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.200-219 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MALOWANE CHAŁUP W I E J S K I C H M alaturami wykonywanymi na zewnętrznych ścianach wiejskich budynków zajmowano się u nas dotychczas bardzo mało. Garść rozproszonych in­ formacji, kilka fotografii i rysunków rozrzuco­ nych w różnych pracach stanowi cały nasz doro­ bek na tym odcinku, a szkoda, gdyż zaniedbany ten dział ludowej twórczości plastycznej bynaj­ mniej nie ustępuje innym, które więcej na sobie skupiały uwagi. Pierwociny malarskiego zdobnictwa zewnętrz­ nych ścian domów wiejskich sięgać mogą czasów odległych. Na terenach niemieckich zdobienie nie­ których części budynku malaturami wykonanymi przy pomocy gliny występowało już w czasach Tacyta. ) Czy i u nas ozdoby tego rodzaju sięgają w przeszłość odległą trzeba byłoby dopiero zbadać przeszukując źródła historyczne. Na razie można tylko ogólnie powiedzieć, że tak częste w Polsce jednolite bielenie zrębów poprzedzane bywa przez bielenie wzorzyste. Na terenach, gdzie dopiero dziś obserwo­ wać można pierwsze początki bielenia zrę­ bów wapnem jak np. w niektórych wsiach Be­ skidu Zachodniego (Żywieckie, okolice Babiej Gó­ ry, Ruś Szlachtowska, Zachodnia Łemkowszczyzna etc.) bielenie ścian rozpoczyna się od malowania 3 ZRĘBY na biało szpar między belkami (ryc. 7), znaczenia zrębu szeregami pionowo, czy poziomo biegnących kropek (ryc. 8) ), lub wykonywaniem otoków koło okien. Na Orawie często widuje się bielenie samych zakończeń węgłów. 2 Z tych niepozornych zaczątków rozwija się na­ stępnie linia falista (ryc. 3), lub łamana, krata, prosta (ryc. 4) czy ukośna ). Powstają układy pa­ sowe składające się z dwu lub więcej elementów jak np. linii falistej i kropek (ryc. 5), czy trójką­ tów, które niekiedy mimo swej prostoty sprawiają wrażenie dużego bogactwa (ryc. 17 Tabl. V, 1). 3 Fakt, że na terenach całkowicie dziś opanowa­ nych przez zręby jednolicie bielone (np. Krakow­ skie lub Opoczyńskie) występują jeszcze owe pry­ mitywne zupełnie malatury (ryc. 2), wskazuje na to, że kiedyś wzorzysty sposób malowania zrębów mu­ siał być w Polsce bardzo rozpowszechniony. Obok ściśle geometrycznych pojawiają się też na zrębach motywy roślinne (ryc. 1) najczęściej w formie jodełki (tabl. I I I , 1, 10), lub kwiatu wy­ rastającego z doniczki (Tabl. I I 2, Tabl. I V 2, Tabl. V 5, 7). Motywy roślinne występują bądź samodziel­ nie, bądź (co zdarza się częściej) w połączeniu z geo­ metrycznymi (ryc. 10, Tabl. V 7). �Ryc. I. Motyw Ryc. 2. Malowane malowany zręby wapnem budynków na drzwiach chałupy. gospodarczych. Opisywane tu malatury, wykonywane wapnem w kolorze białym lub niebieskim występują prze­ ważnie na tle surowego spatynowanego zrębu. Wyjątkowo tylko bywa on wcześniej pokrywany inną farbą w kolorze kontrastującym. I tak np. na środkowej Łemkowszczyźnie w powiecie krośnień­ skim (wieś Ropianka i sąsiednie) zapuszczają zrąb chałupy odpadkami ropy naftowej na kolor czar­ ny ), w Krakowskim (w Kleszczowie, Burowie i kilku innych wsiach leżących koło Zabierzowa), przed „bieleniem na siwo" szpar między belkami, malują cały zrąb farbą jasno brązową. Na pogra­ niczu łemkowsko-bojkowskim w dorzeczu Osławy i Solinki zręby chałup pomalowane są od zewnątrz farbą koloru terakota, powstałą z utartej palonej glinki, na którym to dopiero tle występują ostro białe pasy biegnące między belkami zrębu i inne zdobienia wykonane wapnem ). Drzwi i wrota boisk malowane tam są glinką naturalną na kolor jasno żółty, podobnie jak w bielonych chałupach Dolinian z okolicy Sanoka, Tyrawy Wołoskiej czy Mrzygłodu. Na Powiślu Dąbrowskim (Pilcza Żeli­ chowska, Zalipie) ściany malowanych w kwiaty budynków gospodarczych (chlewy, stajnie) założo­ ne są poprzednio jednolitym tłem w kolorze kre­ mowym, jasno-brązowym lub różowym (ryc. 9). 4 5 Zatoka Solinka powiat pow Lesko. Bochnia. Fot R. Reinfuss 1937. Fol, . fl, Reinfuss 1939. Wzory wykonywane wapnem na zrębie ustępują z czasem malowaniu całych ścian wapnem na ko­ lor biały lub „siwy" o ile w danej okolicy jest zwyczaj (jak w Krakowskim) dodawania do bielidła farby nebieskiej. Zdarza się, że jednolicie bielą tylko jedną część budynku np. mieszkalną, podczas gdy sień i część gospodarcza pomalowana jest po staremu w pa­ sy (ryc. 5). Często starszy, wzorzysty sposób malo­ wania znika z licowej ściany budynku ale utrzy­ muje s'ę na ścianie szczytowej (ryc. 11) lub na budynkach gospodarczych ). Niekiedy na biało malowanym zrębie chałupy pojawiają się z powrotem kolorowe zdobiny. W ro­ ku 1937 spotkałem w Wetlinie (pow. Lesko) cha­ łupę o ścianach jednolicie wybielonych, która szpary między belkami wymalowane miała czerwo­ ną farbą z palonej gliny. Tym samym kolorem wykonane też były jodełkowate motywy zdobiące węgły i ściany budynku (Tabl. I I I , 5). Podobne od­ wrócenie kolorów powszechnie w danej okolicy stosowanych zdarza się jednakowoż zupełnie wy­ jątkowo. Zwykle na bielonych ścianach chałup za­ czyna rozwijać się zdobnictwo odmienne od pier­ wotnego. Spotykamy tu bowiem motywy o prze­ wadze elementów roślinnych, wykonanych jedno 6 201 �ft^r. 3. Chałupa imitowana wapnem w linie faliste. lub wielobarwnie, które skupiają się dookoła okien i drzwi, rzadziej zaś pokrywają całe ściany burynku. Malatury takie bardzo prymitywne, wykonane jednobarwnie kolorem niebieskim („lakmuso­ wym"), zanotowano w Radomskim (Tabl. I) ), na zachodniej Łemkowszczyźnie ) i koło Opoczna. Wielobarwne ozdoby roślinne malowano jeszcze przed I wojną światową w Bronowicach kolo K r a ­ kowa (ryc. 22)"), dziś spotyka się je na Powiślu Dąbrowskim (ryc. 9). 7 s 202 Rgc. 4. Chałupa malowana wapnem w kratę. O "ono w ice pow. Opoczno lot. II. Hzinfuss /949. Ostatnio, w związku z badaniami terenowymi prowadzonymi przez Sekcję Zdobnictwa i Budow­ nictwa P.I.B.Sz.L., odkryty został w okolicy Me­ dyki i Poździacza (na północ od Przemyśla) intere­ sujący ośrodek ludowego malarstwa, w którym, na tle wybielonych ścian chałup, rozwinęła się poli­ chromia o przewadze motywów geometrycznych, częściowo zaś roślinnych, ujmowanych stosunkowo dosyć naturalistycznie. Problem kompozycji w malarskim zdobnictwie zrębów przedstawia obraz skomplikowany. Rusinów pow. Opoczno Fot. R. Reinfuss 1949. �Д у г . 5. Chałupa bielona w części mieszkalnej jednolicie, Kigdy prawie nie zdarza się, ażeby budynek trak­ towany był jako blok jednolity, w którym wszyst­ kie cztery ściany zewnętrzne są jednakowo rozwią­ zane pod względem zdobniczym. Zwykle ozdobnie malowana jest tylko ściana licowa i jedna ze szczytowych ścian budynku. Na wschodniej Łemkowszczyźnie a czasem też i w Opoczyńskim (np. chałupa z Ogonowic ryc. 3) ściana szczytowa i frontowa bywają malowane jed­ nakowo. Na Powiślu Dąbrowskim w domach miesz­ kalnych dawne wzorzyste malowanie zrębów spo­ w cz. gospodarczej iv deseń. Badzice. Duże pow. Opoczno. fot. R. Reinfuss. 1949. tyka się raczej na ścianach szczytowych, podczas gdy ściany licowe bywają gładko bielone. W zagrodach jednobudynkowych, gdzie część mieszkalna i gospodarcza znajdują się pod wspól­ nym dachem, zewnętrzne ściany izby bywają bie­ lone, podczas gdy ściany stajen, czy stodoły posia­ dają tylko malowane szpary lub inne ozdoby jak np. szeregi kropek, zygzaki itp. Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim w dorze­ czu Solinki część mieszkalna budynku z frontu i u szczytu pomalowana jest paloną cegłą na ko- �Rye. 7. Chałupa Hyc. 8. Chałupa malowana malowana wapnem wapnem w w poziome pionowe pasy. szeregi Pielgrzymka kropek. Leluchów pow. pow. Jasło, fot. A'. Suez. jol. R. Reinfuss 1933. R. Reinfuss 1936. �аз lor terakota, podczas gdy w części gospodarczej pozostawiony jest zrąb w stanie surowym. W do­ rzeczu Osławy część gospodarcza bywa pokryta, w odróżnieniu od mieszkalnej, nie paloną, lecz żółtą g l i n k ą ) . 10 Ozdoby malowane na ścianie mogą bądź jedno­ licie wypełniać całą powierzchnię, bądź skupiać się tylko w pewnych jej partiach. Do pierwszej grupy należy przede wszystkim szeroko w Polsce południowej i środkowej rozpowszechnione malo­ wanie zrębów wzdłuż szpar między belkami, a tak­ że malowanie w pionowe, czy poziome szeregi kropek (występujące dość często, zwłaszcza u Wengrinów z Leluchowa i Dubnego koło Muszyny, ryc. 8), krat prostych, czy skośnych, równolegle po­ ziomo biegnących linii falistych, czy nawet jak np. w Łowickim (ryc. 6) i na Powiślu Dąbrowskim (ryc. 9) motywów roślinnych. W przypadku, gdy ściana bielona jest w szpa­ rach między belkami (ryc. 7), lub też gdy motywy pasowe biegną wzdłuż belek zrębu (ryc. 17), zacho­ dzi pełna zgodność między ornamentem a struk­ turą architektoniczną podłoża. Zgodność ta bynaj­ mniej nie stanowi jednak ogólnie obowiązującej zasady, świadczą o tym zręby, w których zdobiny jak np. szeregi kropek (ryc. 8. 11), lub kwiatony (ryc. 6, Tabl. V 5, 7) malowane są pionowo w po­ przek belek. W budynkach gospodarczych na Po­ wiślu Dąbrowskim zdarzają się przypadki, że po­ wierzchnia ściany zostaje całkowicie zamalowana rozrzuconymi nieregularnie motywami roślinnymi (ryc. 15). Tam gdzie malowane zdobiny nie wypełniają jednolicie całej płaszczyzny, lecz skupiają się T A B Ozdoby zrębów 1. Ozdoba L I w Radomskim drzwi 2, 5, 6 malowidła sem modrym" 'i. Ozdoby drzwi 4. O z d o b a okna C A według w Rogowej okien we wsi w w Jastrzębi I. M. Wawrzenieckiegr: nad wy konane Mąkow Jastrzębi. Radomhq. sy „lakmu­ Stare. nadRadomhą. �w poszczególnych jej częściach, widoczna jest w kompozycji chęć podkreślenia bryły budynku przez rozmieszczenie zdobin na jego narożnikach (ryc. 13), lub wzdłuż linii poziomych zamykaj ącycli ścianę u góry i dołu (okolice Medyki i Poździacza koło Przemyśla, a czasem także i w Sądeczyźnie) ). Często, występujące przed zrąb końce belek prze­ kreśla się dwoma przekątniami w formie litery ,.X" (Bystra koło Jordanowa), lub maluje na nich jodełkowate motywy roślinne (dorzecze Osławy, Solinki ryc. 21). Ozdobione malaturą zakończenia belek uwypuk­ lają znakomicie rytmikę architektonicznego po­ działu wnętrza budynku. W Opoczyńskim, w domach nakrytych dachem dwuspadowym o ścianach szczytowych szalowa­ nych deskami, podstawa trójkąta szczytowego za­ znaczona bywa przez szereg dużych białych kro­ pek, nad którymi w pośrodku wznosi się również wapnem nakreślony krzyż (tabl. V, 4). Podobny motyw zanotował S. Udziela na ściance ganku w spichlerzu ze Ctarego Sącza (tabl. V, 6) ). 11 i2 W wielu przypadkach zdobnictwo zewnętrznych ścian budynku skupia się dookoła okien i drzwi. W formie najprymitywniejszej ozdoba ta redukuje A' <•• e 9. Polichromowana w s i Woli ściana s zez Z e I i с h o w s li i e i się do białego otoku wymalowanego dookoła fra­ mugi, jak to widzimy w niektórych wsiach za­ chodniej Łemkowszczyzny (np. we wsi Florynka ryc. 12), lub w Sądeczyźnie (wieś Przysietnica). Na wschodniej Łemkowszczyźnie (Smolnik koło Baligrodu) okna obwiedzone bywają wapnem, sa­ me zaś ramy pomalowane są na kolor zielony lub niebieski co w połączeniu z brązowym zrębem da­ je wrażenie dużej barwności. Na framudze, po bo­ kach malują wapnem jodełki lub gwiazdki (ryc. 20 tabl. I I I , 6, 7). Na terenach gdzie zręby w całości bywają malowane wapnem często dookoła okien zaczyna rozwijać się jak to już wyżej wspomnia­ łem zdobnictwo kolorowe. Wawrzeniecki w cyto­ wanej już poprzednio notatce podaje rysunki kil­ ku tego rodzaju okien z Radomskiego (tabl. I, 2, 4, 5, 6). Ornamenty okalające okna składają się z bar­ dzo prymitywnie zrobionych elementów roślin­ nych i geometrycznych, wykonane są przy pomocy niebieskiej farbki czyli tzw. w Radomskim „lak­ musu". Ornament kolorowy można sporadycznie spotkać również na zachodniej Łemkowszczyźnie. Jako przykład posłużyć może zdobienie okna w Bednarce (p. Gorlice), gdzie na białym tle wyko­ nana została ramka z niebieskiej linii łamanej, \; town .s tajni, malowana p o iv i a t D ą b r o w a. t F o l. przez R. Marię Jan Rei n f u s s с с z ho 1 9 4 li �z dwoma czerwonymi kropkami przy każdym ze­ wnętrznym załamaniu. Po bokach rozmieszczone były kwiatki koloru czerwonego z niebieską łody­ gą i listkiem ). 4 Od wyżej opisanych odbiegają swą dojrzałą for­ mą ozdoby nadokienne malowane przez Felicję Kosieniakową w Zalipiu koło Dąbrowy, wykonane kilku kolorami w formie bukietu, składającego się z trzech dużych kwiatów z dwoma spiralnie po­ wyginanymi gałązkami. Całość komponowana jest w formie niskiego trójkąta równoramiennego (ryc. 24 i 25). Jeszcze inna forma zdobienia okien rozwinęła się w kilku wsiach położonych na północ od Przemy­ śla (Poździacz, Medyka), gdzie okno obiega wielo­ barwny szlak złożony najczęściaj z motywów geo­ metrycznych (ryc. 16). Tam gdzie w oknach przyjęły się okiennice spo­ tyka się czasem na ich powierzchni malatury. Zjawisko to występuje raczej w południowozachodniej Polsce na stokach Sudetów (okolice Je­ leniej Góry, Karpacza, Kłodzka). W Polsce środ­ kowej, gdzig okiennice w budynkach wiejskich w ogóle występują rzadko, malatury na nich po­ jawiają się sporadycznie (np. w Łowickiem lub Ryc. iv ana 11. Ściana była w szczytowa, domu szeregi pionowych Д у с . 10. Szcsglowa ściana domu 1948 przez Leokadię Kosieniah przedstawionego kropek. Zalipie na ryc. 10 przed pow. Dąbrowa. malowana w Zalipiu konkursem Fot. R. na konkurs w r. pow. Dąbroipa. Fol. R. Reinfuss. m a I oReinfuss. �w Woli Prymusowej w Opoczyńskim). Na Śląsku motywami spotykanymi na okiennicach bywają naturalistycznie traktowane bukiety kwiatów. SE 1 - 2 . Wapienne, 'J. Krywe. 4. Rozdzielę pow. gorlicki. Malowane ozdoby drzwi wystąpić mogą bądź na futrynie, bądź też zewnątrz, na zrębie z czym spo­ tykamy się np. w Radomskim (tabl. I, 1, 2), czy Krakowskim (ryc. 22), a także na samej tafli. Czę­ sto obydwa sposoby zdobienia występują obok sie­ bie (ryc. 14). Motywami tych zdobin są przeważ­ nie gałązki i kwiaty, rzucone luźno (tabl. I I I , 10), lub wyrastające z doniczek. Z tymi ostatnimi spo­ tykamy się na drzwiach chlewów na Powiślu Dą­ browskim (ryc. 14) w chałupach u Łemków za­ chodnich (tabl. I I , 1, 2) i wschodnich (ryc. 21), a także u sanockich Dolinian (tabl. IV, 2, 6). Obok roślinnych trafiają się na drzwiach rów­ nież motywy geometryczne (tabl. I I , 3 tabl. IV, 1). Bardzo ciekawie przedstawiają się malatury na wrotach stodół. P г z e g o n i na II a p i e n n e p o w i a ł g o r l i c k i po g o r l i c k i w i al 1 111 11 e g o n i n a p o w i a ł g о г I i с h i Na Łemikowszczyźnie zachodniej (w pow. gor­ lickim) ozdoby te wykonywane bywały wprost na surowych deskach wrót. W dorzeczu Osławy podobnie jak i u Dolinian sanockich koło Birczy, Tyrawy Wołoskiej, a także w okolicach Przemyśla, najpierw powierzchnie wrót pokry­ wano jasno żółtym kolorem naturalnej glinki, a do­ piero na tym podkładzie malowano wapnem róż­ ne motywy. Pięknie zdobione wrota stodoły wi­ dzimy na fotografii (ryc. 18) przedstawiającej cha­ łupę w Smolniku koło Baligrodu (Łemkowszczyzna wschodnia). Powierzchnia wrót pomalowana tam jest glinką naturalną na kolor jasno żółty. Wzdłuż górnej i dolnej krawędzi oraz środkiem biegną szerokie pasy barwy terakota (wykonane paloną glinką), na nich zaś zdobiny malowane cienkim pędzlem przy użyciu wapna. Pas górny i dolny po­ siada na brzegach po jednym szeregu białych kro­ pek w środku zaś biegnie linia falista złożona z kreski ciągłej między dwoma kropkowanymi. W pasie wewnętrznym przy brzegach widzimy linię zygzakowatą z kropkami w załamaniach, w pośrodku zaś szlak z ułożonych na zmianę ukośnych krzyżyków i promienistych kółek z za­ znaczonym środkiem. ) 14 P r z e g o n i n a 208 T A B L I C A I I. p o w i a t Malatury g o r l i c k i na wrotach Wolne przestrzenie zrębu między węgłami a ok­ nami i drzwiami wypełniają niekiedy pojedyncze lub rytmicznie powtarzające się zdobiny roślinne (jodełka lub kwiatoń), czy geometryczne. Ze zja­ wiskiem tym spotykamy się zarówno na wschod­ niej Łemkowszczyźnie (tabl. I I I . 5) jak i w Prze­ myskim czy Ł o w i c k i m ) . Motyw powtarzających stodół 15 i drzwiach na Łemkowszczyźnie zachodniej. �Ryc. Ryc. I. Fragment malowanego 5. Chałupa dełkowe zrębu chałupy bielona, pasy w szparach wykonane czerwoną farbą między z palonej T A B L I C A z dorzecza Osławy. bielonym belkami i motywy glinki, Wetlina p. chałupy w Zubraczem pow. jo- Lesko. fil Ilustracje: 1, 6, 7, .9, 10 wyjęte są z pracy J. Tarnowycza pt. Łemhiwszczyna reszta zaś pochodzi ze zbiorów autora. 1 zrębie Ryc. 6, 7. Sposób okien z dorzecza Ry c. 8. na drzwiach, li n k a po w. Malowidło So­ Lesko. Ryc. 9. na drzwiach r z e c z a Malowidło z do­ Osławy. zdobienia Osławy. * ** Sanok. �się rytmicznie kwiatonów znany jest też z Opo­ czyńskiego' ) (tabl. V, 5, 7). 6 Zbyt szczupły materiał jaki w tej chwili posia­ damy nie pozwala na razie na wyznaczenie dokład­ niejszego zasięgu, w jakim na terenie Polski wy­ stępują zdobione zręby i jakie jest rozprzestrze­ nienie poszczególnych motywów, czy układów kompozycyjnych. Ogólnie tylko powiedzieć można, że ozdobna malarstwo na ścianach chałup trafia się w Pol­ sce południowej: na stokach Sudetów i w całej Ma­ łopolsce. Na terenach centralnych Polski z wzorzy­ 210 Ryc. 12. Zrąb Ryc. 13. Chałupa bielony z. Białej tylko dookoła Wody powiat okien. Nowy Dla każdego z wymienionych ośrodków znaleźć można pewną sumę cech, która charakteryzuje je­ go zdobnictwo i wyróżnia od innych. Zarysowu­ jące się jednakowoż między poszczególnymi ośrod­ kami różnice odnoszą się raczej do nabytków now­ szych jak np. polichromia ścian, lub zdobnictwo wprawdzie czysto wapienne ale bardzo rozwinięte. Proste elemanty zdobnicze jak np. kropki, linie proste, łamane, jodełki itp. występują jak widzi­ my z załączonego materiału ilustracyjnego w znacz­ nych od siebie odległościach na terenach Polski a także wychodzą poza jej granice. stym malowaniem zrębów spotykamy się w R a ­ domskim, Opoczyńskim, Łowickim, oraz spora­ dycznie w okolicach Iłży. Na tle tego szkicowego potraktowania zasięgu wyróżnia się kilka ważniejszych ośrodków, gdzie zdobnictwo ścian występuje w formie szczególnie rozwiniętej. Na południu do ośrodków takich na­ leży wschodnia Łemkówszczyzna, Powiśle Dąbrow­ skie i świeżo odkryte przez pracowników Sekcji Zdobnictwa centrum koło Przemyśla. W Polsce centralnej na pierwszym planie wymienić należy Łowickie. Florynka Tarą pow. malowana 1\. Sącz. Fot. w kropki Fot R. Reinfuss 1933. na narożnikach. II. Reinfuss 1933. Z terenów poza polskich, bogatym zdobnictwem zrębów wyróżnia się przede wszystkim chałupa słowacka. W. Cziczmanach na południe od Turczańskiego Sw. Marcina piętrowe domy posiadają ściany pokryte bogatą ornamentyką o motywach geometrycznych wykonanych wapnem na surowym drzewie (ryc. 26)"). Na pograniczu Słowacko Morawskim koło Breclavy na bielonych ścianach chałup występują pięk­ ne wielokolorowe ozdoby kwiatowe koło okien i drzwi ) . W Czechach częste są domy drewniane bielone tylko w szparach między belkami. 1s ��T A B L I C A IV a ( М '° "' i M (Wszystkie a a " wrota miejscowości сh stodół i drzwiach u D olinian położone na północny wschód sanockie h od Sanoka) Na terytorium niemieckim malatury na białym tle wyprawionej ściany występują przede wszyst­ kim w części południowej, w Bawarii i Tyrolu, gdzie na ścianie szczytowej spotyka się nieraz bo­ gatą polichromię. Często bywają to mało ze sztuką ludową związane kompozycje figuralne jak np. po­ stacie świętych w okolicy Ober i Unterammergau ) trafiają się też jednakowoż, jak widać z ryciny 19 malatury roślinne o charakterze cał­ kowicie ludowym ). Kwiaty na ścianach domów spotyka się też w Szwarcwaldzie. Na terenie ca­ łych prawie Niemiec, gdzie występuje konstrukcja ryglowa, czy pruski mur, belki stanowiące szkielet budynku bywają podkreślone kolorem innym niż tło reszty ściany. Czasem w poszczególnych kwa­ terach, belkowania pojawiają się też malowane zdobiny geometryczne lub roślinne (np. w Górnej Hessji). Prymitywne malatury wykonane wapnem na surowym zrębie znane mi są w tej chwili tylko Z Dolnej Saksonii, gdzie w okolicy Nienburga wy­ stępują na ścianach budynków gospodarczych ma­ lowane wapnem kwiaty w doniczkach (ryc. 27). 19 Rye. I. Wieś Si cmiii szowa Ryc. 2. Rakowa 20 Ryc. 212 3. Wieś Sieminszowa Rvc. 4. Bircza Rvc. .5. Wieś Sieminszowa Ryc li. ]\'ieś Ryc. 7. Wieś Sieminszowa Rvc. II. ]Vie'ś Stara Sicmiuszowa Sieminszowa Na południowym wschodzie interesujące malatu­ ry spotyka się na fasadach domów włościańskich w Rumunii na południe od Bukaresztu (Copaciu) gdzie na tle białej ściany wykonane są farbą czer­ woną i niebieską bardzo staranne pod względem rysunkowym motywy geometryczne, roślinne i zoomorficzne, a mianowicie ptaki (ryc. 23)-'). Zarówno w Polsce jak i na wymienionych wy­ żej terenach pozapolskich (Czechosłowacja, Niem­ cy) w zdobnictwie zrębów dają się zaobserwować dwa występujące obok siebie sposoby malowania. Jeden niewątpliwie młodszy, polega na wielo­ barwnym zdobieniu fasady, zwłaszcza koło okien i drzwi, motywami roślinnymi lub nawet figural­ nymi (południowe Niemcy) tą czy inną drogą czerpanymi z inwentarza malarstwa stylowego, głównie kościelnego. Drugim sposobem jest malowanie, przeważnie na surowym zrębie chałupy, ozdób wykonanych wap­ nem, czy jasną glinką. Zespół stosowanych tu mo­ tywów jest nadzwyczaj prymitywny. Ogranicza się on do najprostszych elementów geometrycz­ nych i zupełnie schematycznie traktowanych form roślinnych. Duży zasięg geograficzny tych zdobin, jak i ich bliskie pokrewieństwo z ornamentyką wczesnohistoryczną występującą np. na ceramice, pozwala przypuszczać iż w tym typie zdobnictwa zrębów można mieć do czynienia z tradycjami bardzo odległymi. Zbieżność geometrycznych mo­ tywów występujących dziś na zrębach chałup wiej- �T A B L I C A ! V. JŁ1111Ł1IT) /. Malalura pod oknem. now. Oooczno. 4. Sposób malowania Kruszewiec рои:. Libiszów niu. szczytowych Opoczno ścian Bukowie 2 — 3. Malalura pod oknem. wica pow. Opoczno. na ganku od spiciu za, fotografii publikowanej u> X l. Ludu). dachów. Stary Sącz przez S. skich z motywami spotykanymi na przykład na ceramice z okresu pierwszych Piastów nie jest być może z u p e ł n e przypadkowa. Wiemy o tym, że zdobnictwo malarskie zrębów, wywodzące się ze zwykłego polepienia ścian gli­ ną- ), było i jest czynnością kobiet, te zaś według przypuszczeń profesora Kostrzewskiego- ), uzasad­ nionych współczesnym materiałem etnograficz­ nym, zarówno słowiańskim ), jak i egzotycznym, trudniły się w czasach wczesnohistorycznych rów­ nież wyrobem garnków glinianych. 2 s 24 1 gm. Drze­ Malatura na ścianie szczytowej domu w Libiszowie pow. Opoczno, szpary między bel­ kami malowane wapnem, „lachmusowym" (wapno z. dodatkiem farby niebieskiej). 7 6. Malalura (według Udzielę Zakościele , Malalura na ścianie frontowej domu w l.ibiszowie, szpary między belkami malowane wapnem, dwa hwiatony i wzór geometryczny poniżej okna wykonane kolorem „lachmu­ sowym", O ile w polichromiach roślinnych stanowiących główny trzon grupy pierwszej, jako cel podstawo­ wy i jedyny uważać należy efekt dekoracyjny, o tyle w zespole motywów grupy drugiej spotyka się cały szereg takich, które nasuwają przypuszcze­ nie, że u genezy ich kryją się też jakieś momenty pozaestetyczne. Widoczne to jest zwłaszcza w ukła­ dach o charakterze asymetrycznym, składających się z elementów geometrycznych i schematycznie traktowanych motywów roślinnych. Wiele z nich przypomina raczej znaki własnościowe ), czy ma25 213 �giczne (tabl. I I , 5, tabl. I V , 6) niż zdobiny w sensie ścisłym. Sposoby wyjaśnienia tych malatur są różne. A. Fischer wspomina, iż malaturami wykonanymi wapnem na niebielonym zrąbie oznaczano niekie­ dy front chałupy, w której były dziewczęta na wydaniu ). Tłumaczenie to ma sporą dozę praw­ dopodobieństwa, gdyż gdzieniegdzie i w związku z samym obrzędem weselnym występuje czasem malowanie, względnie rysowanie różnych mo­ tywów ). 20 27 Ryc. 16. Fragment polichromii dziacz pow. Przemyśl z Niemcy, widząc w ludowym zdobnictwie przede wszystkim mowę znaków symbolicznych, stworzyli od początku X I X wieku całą bardzo bogatą lite­ raturę, gdzie systematyzują występujące w zdob­ nictwie elementy, wiążąc z nimi w sposób do­ wolny ich rzekome znaczenie lub pojęcia, które mają w y r a ż a ć ) . ściennej, wieś Pożkopii akwarelowej Fol. R. Reinfuss. 28 Unikając przesady z jaką nauka niemiecka do­ szukuje się w zdobnictwie ludowym wyrazu sym­ bolicznego przypuszczać można, że poza niektóry­ mi znakami malowanymi na zrębach, mogło istotnie ukrywać się dawniej znaczenie magiczne, a mianowicie apotropeiczne. Moszyński wspomina o istnieniu znaków magicznych w ludowej kulturze Słowian (pentagram, gwiazda sześcioramienna, /WV\AAAAAA/V\AAA/4/V/VW • I г АУЛУ \/Л/\/\У^>\Л/>ЛЛЛЛ/\^ i • 214 Ryc. 17. Malowana wzorzyście Ryc. białe. 17. Malowana chałupa, Smolnik k. Baligrodu ściana zrąb w w pow. szczytowa kolorze Lesko. c. terakota, Fot. R. :upy w zalipiu pow. wrota jasno żółte, Reinfuss 1935. Dąbrowa. framugi Fot. okien R. Reinfuss zielone, 194(1. zdobiny �sześciolistna rozeta wpisana w koło, czy tak zwa­ ny „czarny krzyż" powstający z przecięcia się pod kątem prostych dwóch równoległych linii ). 29 Być może, że liczba ich dałaby się pomnożyć niektórymi znakami występującymi w malaturach zrębów, a zwłaszcza drzwi i wrót budynków wiej­ skich, gdzie najczęściej umieszcza się znaki ma­ jące w wierze ludowej własności ochronne. W miejsce dawnych rysunków apotropeicznych wchodzi z czasem chrześcijański krzyż, który dla­ tego właśnie spotykamy tak często po wsiach na drzwiach budynków gospodarczj'ch głównie zaś stodół. Występowanie na wrotach krzyża obok in­ nych znaków (tabl. IV, 7, 8) wzmaga podejrzenie, że w tych ostatnich widzieć należy starsze rysunki apotropeiczne mające na celu ochronę plonów gro­ madzonych w stodole. Za innym, niż wyłącznie zdobniczym, charakterem tych malatur przemawiać może też fakt, malowania na wrotach stodół faz księżyca i słońc, które pod ręką malarki nieświa­ domej już dziś właściwego znaczenia motywów zmieniają się łatwo w pięciolistne kwiatki, (tabl. I I , 8). Ryc. 19. Malatury na ścianie domu bawarskiego. Nie jest całkowicie wykluczone, że magiczne znaczenie mogły też mieć pierwotnie antropomorficzne rysunki w Opoczyńskim tak zwane „kozaki" malowane wapnem lub czarną farbą na stodołach i domach mieszkalnych podczas Wielkanocy i w środopościu. Dziś te obrzędowe malowanki zeszły juz do poziomu psot wykonywanych sąsiadom przez wiejskich chłopców. W krakowskim z rysun­ ków tych rozwinął się interesujący dział ludowej karykatury (rycina na okładce). Wyrażone powyżej przypuszczenie o apotropeicznym znaczeniu pewnych motywów malowanych na zrębach, należałoby oczywiście sprawdzić przez zbieranie wypowiedzi samego ludu. Jak dotychczas wywiady zmierzające do wyjaśnienia sensu zna­ ków malowanych na wrotach prowadzone przeze mnie na terenie Łemkowszczyzny i Dołów Sanoc­ kich nie dały pozytywnego rezultatu. Dziś wobec szeroko rozpowszechnionego w Pol­ sce jednolitego bielenia ścian wapnem, dawne wzorzyste malatury wykonywane na surowym zrębie znajdują się w stanie postępującego zaniku. Wobec tego, że istnieją u nas instytucje zajmujące się z urzędu opieką nad ludową twórczością pla­ styczną, należałoby wysunąć niezupełnie jeszcze spóźnioną myśl, ażeby w którymś z bardziej inte­ resujących ośrodków jak np. w Łowickim lub Opoczyńskim wskrzesić przez zorganizowanie od­ powiedniego konkursu, dawny wzorzysty sposób malowania surowych zrębów, a następnie utrzy­ mać go przez stałą opiekę konserwatorską. Ryc. 20. Fragment malowanej ściany, zrąb terakota, zdo­ biny białe. Solinha pow. Lesko, Fol. R. Reinfuss 'Q37 r. Ryc. 21. Malowana chałupa. Solinha pow. Fot. R. Reinfuss Lesko. 1936. �Ryc. Tl. Odrzwia z kopii wykonanej chałupa z Bronowie dla Muzeum Ziemi w pow. krakowskim, Krakowskiej. Fot. R. zdjęcie Reinfuss. P R Z Y P I S Y 1. К. T. Runen und 2. nia Weigel: „Germanisches Glaubensgut S i n n b i l d e r n ' ' , M i i n c h e n 1939, P o d o b n y przebieg m i a ł a następnie browskim. Jak wadzonych z polichromii wynika z ramienia str. badań Sekcji na Z. Szewczyka Sz. L . w Z a l i p i u i okolicy z d o b n i c t w o ś c i a n się z kolistych b i a ł y c h konanych czoną przy gliną „pacek" pomocy u m i e s z c z a n o dla nej chałupy (Z. Szewczyk: to lub ..Konkurs szmaty na wy­ takie ciemnego w n ę t r z a malowanki dąbrowskie" str. 44. niecki w X V I I 4. R. chodniej kratę publikuje tomie W i s ł y str. Reinfuss: O M. Wawrze- 697. ludowe (Odb. z na za­ XXXIII a) J . F a l k o w s k i , zrębach B. w Sztuka zdobni­ ludowe na za­ IV Kra­ 27. Stosowana zeszyt nr J . Falkowski, 11. B. Pasznycki: b o j k o w s k i m " str. Z. Szewczyk dostarczył „Na pograniczu 60. mi, nienadające niestety do r e p r o d u k c j i , z d j ę c i e p r z e d s t a w i a j ą c e dorzeczu „Łemkowie' Osławy t y n k o w a n e g o i bielonego. W z d ł u ż górnej krawę­ dzi ś c i a n y biegnie poziomo p o d w ó j n y szereg c i e m n y c h k o l i s t y c h k r o p e k , boczne z a ś ozdobione s ą n a barwnymi kwadratami zmianę i gwiazdami sze- ściopromiennymi. 12. S. c) H . S c h r a m ó w n a : str. Udziela: „Kilka słów o strojach, budow­ „Na Lwów odb. 310. 13. pograniczu 1935 str. z X I V t. chodniej 60. Wier­ c h ó w 1936 str. 4. 14. R. Reinfuss: Mówiąc ludowa i jej znacze­ o malarstwie szczyźnie i sąsiednim zawsze na m y ś l i „Sztuka ..Budownictwo ludowe na za­ Łemkowszczyźnie". przesiedlenia stan z roku ludności zrębów pograniczu ruskiej 1939. na na Łemkow­ bojkowskim mam Czy dziś wobec inne t e r e n y dawny nie d l a k u l t u r y a r t y s t y c z n e j " W i l n o 1939, str. 13 s p o s ó b m a l o w a n i a c h a ł u p jest p r z e z o s i a d ł ą t a m i ność następne, z d) J . T a r n o w y c z : dwoma ilustracjami „Łemkiwszczyna" barwnymi. Kłaków 1941 str. 70 i nast. We wsi się ścia­ n ę s z c z y t o w ą b u d y n k u z wsi Ochotnicy, drewnianego, pracach: Pasznycki: Łemkowsko-bojkowskim" 6. „Budownictwo str. i —697. 1904. 10. tomu 27). i Solinki znajdziemy wzmianki w 216 Polska str. 694 l a c h , s p r z ę t a c h i n a c z y n i a c h w S ą d e c c z y ź n i e " L u d t. X , malowanych b) R . R e i n f u s s : Reinfuss: ułożonymi „Budownictwo Łemkowszczyźnie" Lud4i 1934 str. 5. ukośną „Budownictwo Łemkowszczyźnie" Łemkowsko — ale R y s u n e k c h a ł u p y z W o l i Z a ł ę ź n e j (p. Opoczno) malowanej w 9. kur­ powale Krakowskim. Wawrzeniecki: R. ków rozpusz­ „Packi" n r . 11/12, 1948 8. chodniej rozwinęło jest p l a c k ó w z popiołem. rozjaśnienia I. B. M. ctwo ludowe", W i s ł a t. X V I I pro­ P. n a p o w i e r z c h n i pieca, ś c i a n i n a Polska Sztuka Ludowa 3. pędzla wymieszaną Dą­ czasem w 7. biele­ Powiślu Zdobnictwa ziomo szeregi d u ż y c h b i a ł y c h k r o p e k , to s a m o s p o t y k a się również rozwój wnętrz in 4. Buków 15. str. p. Opoczno fotografowałem stodołę, której ściany zdobiły z zewnątrz biegnące po­ polską A. dalej kontynuowany Chmielińska: nie ..Księżacy" lud­ wiem. (Ziemia, 1913 257). H. Griesebach: B e r l i n 1917 str. 85 — „Das 87. polnische Bauernhaus", �16. wiona W czyńskim, nym Muzeum Etnograficznym w jest w fotografia z Zakościela przedstawiająca poziome b i a ł e w chałupę Łodzi o zrębie pasy, p r z y c z y m opo­ malowa­ na jednym z r o g ó w w i d n i e j ą trzy kwiatony wysokie mniej w i ę c e j n a j e d e n metr, rozdzielone l e ż ą c y m i w pośrodku B. 18. Jak 19. testen Z. 20. Wirth: „Dedina", 329, 330, 335, T . W e i g e l . S. 28. znaczeniu 25. mieszkających Lehmann: „Sinnbilder in ..Kultura ludowa tabl. 59. Słowian" „Sinnbilder elementów dem używanych rozpowszechniony. przesady w tym Buch „Kultura prapolska" Poznań Bayern. w o symbolicznym zdobnictwie Klasycznym jest przykła­ W. Bla- (Berlin 1941), gdzie d o s ł o w n i e k a ż d y m o ż l i w y z n a k r y s u n k o w y począwszy od k r o p k i posiada k o m e n t a r z wyjaśniający W praktyce podejście t a k i e do zjawisk z zakresu p l a s t y k i z n a j d z i e m y w c a ł y m szeregu p r a c n i e m i e c k i c h 257. K . Moszyński: ..Kultura ludowa Słowian" j a k np. E . O. T h i l e g o , ( S i n n b i l d u n d B r a u c h t u m ) , К . E . Weigla 343. P o r ó w n a j np. z n a m i o n a b a r t n e u Kurpiów (Germanisches Glaubensgut Sinnbildern in Bayern), S i n n b i l d e r ais ry­ j a k K . Spiess, J . S t r z y g o w s k i . ..Kurpie", b a k ó w p o m o r s k i c h " R o c z n i k H e r a l d y c z n y tom V I I ) A. Fischer: , . L u d polski," L w ó w w kolorze czerwonym 1926 str. i niebieskim 29. 35. na ścianie Hofgiebel K. Moszyński: tom I I str, domu in A. A u g u s t i n n a rok 23. Malowidła in deutschen Sinnzeichen" Biblioteka warszawska, Ryc. się kwiatowe w z g l ę d z i e jest k s i ą ż k a der 1892), g m e r k i K a s z u b ó w ( B . N a m y s ł o w s k i : . , M e r k i 26. Czech jego z n a c z e n i e j a k o s y m b o l u . 799. (L. K r z y w i c k i : na pograniczu W nauce niemieckiej p o g l ą d chetty. D a s J . Kostrzewski: 1 str. rysun­ 32). Frankfurt 1938. że męż­ objaśniają. wesele malowano jako zaproszenie m o t y w y interesan- K. Moszyński: 24. Niemców die K . H i e l s c h e r : „ R u m a n i e n " L i p s k 1933 23. U Suddeutschlands" „Dorfwanderungen, 21. tiir. I I str. ki, które n a s t ę p n i e ś p i e w a j ą c niesłychanie Berlin tytułem c z y ź n i r y s u j ą (zwykle na drzwiach) dziwaczne str. 338. 1904. К. s w e j p r a c y pod podczas w e s e l a a t a k ż e i p r z y i n n y c h z a b a w a c h ( К . T . Weigel, S. L e h m a n n : rycina 22. 1947 str. Praha 422. wyżej R. K e m p ę : Bayern" tom. i Bauernhaustypen am M. w w s p o m i n a n a stronie 112, i B a w a r i i n a d r z w i a c h gospody w k t ó r e j o d b y w a ł o Vavrousek 1925 r y c . 405 — J . G u l g o w s k i np. „ K a s z u b i " ( K r a k ó w 1924) bia­ łymi kropkami. 17. 27. wysta­ powiecie — Zeichen) Runen und (Germanische i wielu innych Strobel. „Kultura ludowa Słowian" na pol. od Bukaresztu. ś c i a n i e Fot. R. Reinfuss chałupy 1947. 333. u iejskiego w Copaciu Яви t Na o k ł a d c e . w Opatkowicach Malowidło pow. w i e l k a n o c n e P r o s z o w i c e (fragment). na �Ryc. 24. Malatura przez Felicję wielobarwna Kosieniakową, КРАШЕНЫЕ wykonana nad Zalipie pow. Fot. R. Reinfuss oknem Dąbrowa. 1948 СРУБЫ. На территории ю ж н о й и с р е д н е й Польши и з в е с т е н обычай, ныне, впрочем, замирающий, раскрашивать н а р у ж н ы е стены д е р е в е н с к и х строений разными узорами. В этой Ж И Е О П И С И м о ж н о отличить д в е группы: младшую, в которой многоцветный у з о р , п р е и м у щ е с т в е н н о с растительными мотивами, представлен на п о б е л е н н о й с т е н е строения (Рис. 10, 12, 13, 15, 20, 21) и „старшую", в которых орнамент, сделанный известью на сыром ф о н е сруба, состоит из н а и б о л е е простых геометрических э л е м е н т о в (Рис. 22, рис. 1 — 8, 14) или схематически представленных растительных мотивов. Иногда рисунками бывают покрыты в с е стены строения, а иногда украшения концентрируются на углах, окнах и две­ рях. Весьма и н т е р е с н ы украшения, п о м е щ а е м ы е на воротах, ведущих на овин, и на дверях д о м о в (Табл. II, III IV"). Среди этих рисунков часто встречаются знаки или комбинации зна­ ков, к о т о р ы е могуть иметь н е столько д е к о р а т и в н о е , сколько, с к о р е е , а п о т р о п е и ч е с к о е з н а ч е н и е (напр. Табл. II 3, 8, Табл. I V 5, 7). Б о л е е старые формы украшения хат (известью по сырому срубу) д о недавнего времени на­ блюдались в с р е д н е й П о л ь ш е в р а й о н е Ловича (Рис. 14), О п о ч н о (Рис. 3—5) и Радома, а в Ю ж н о й П о л ь ш е — в р а й о н е Кракова, Бохни (Рис. 7) и с е в е р н е е Тарнова (Рис. б). Ю ж н е е Санока, на так называемой Лемковщине, стены деревянных д о м о в п е р в о н а ч а л ь н о красят ж ж е н о й глиной в о д н о р о д н ы й б р о н з о в ы й цвет и чуть на этом ф о н е рисуют изве­ стию р а з н ы е украшения (Рис. 8, 17, 19, 23, Табл. 111). Многоцветная ж и в о п и с ь с цветочны­ ми котивами встречается на стенах жилых д о м о в и д а ж е на стенах к о н ю ш е н и коровни­ ков в р а й о н е местечка Д о м б р о в а , р а с п о л о ж е н н о г о с е в е р н е е Тарнова (Рис. 10, 15, 10, 21), а п р е ж д е она н а б л ю д а л а с ь т а к ж е в деревнях, находящихся в окресностях Кракова (Рис. 12) Ryc. 25. Malatura przez Felicję wielobarwna Kosieniakową, wykonana nad Zalipie pow. Fot. R. Reinfuss oknem Dąbrowa. 1948 �PEINTURE DE CHARPENTE 1 D a n s le sud et d a n s le c e n t r e de l a Pologne on a v a i t l'habitude b i e n connue, m a i s a u j o u r d ' h u i p r e s que t o m b ć e e n desuetude, de m e t t r e des p e i n t u r c s d i v e r s e s s u r les rrrars e x t e r i e u r s des m a i s o n s . O n peut d i v i s e r с е genre de p e i n t u r e s e n deux groupes: L e s unes plus recentes, aux motifs p o l y c h r o m e s de p l a n tes s u r les m u r s passes a u lait de c h a u x (tabl. 10, 12, 13, 15, 20. 21) les a u t r e s p l u s a n c i e n n e s . avec unp o r n e m e n t a t i o n e x e c u t e e a v e c de l a c h a u x s u r le fond c r u d u m u r et c o m p o s ć e s des elements g e o m ś t r i n u ^ s les p l u s simples, ou b i e n de motifs de p l a n t e s s c h e m a t i q u e s . C e s p e i n t u r e s c o u v r e n t entie.rement les m u r s des c o n s t r u c t i o n s ou b i e n 1'ornamentation se borne aux angles, aux portes et a u x f e n ć t r e s . L a p l u s i n t^ressante est Г о г п а т - n t a t i o n peinte s u 'es n o r t ° s des granges et des m a i s o n s (tabl. I I . I I I et I V ) . P a r m i ces p e i n t u r e s on voit souvent des signes ou des c o m b i n a i s o n s de signes, dont l ' i m p o r t a n c e est p l u s a p o tropeique que decorative (exemple: Т э Ы е I I 3, 8, T a b l e I V 5, 7). r L e s formes plus a n c i e n n e s de l a d e c o r a t i o n des m u r s (la c h a u x s u r le m u r brut) a p p a r a i s s a i e n t e n ­ core a une eponue p e u r e c u l e e d a n s le c e n t r e de l a Pologne, pres de Ł o w i c z , ( t a b l e a u 14), O p o c z n o (tableau 3, 5) et R a d o m , dans le c e n t r e de l a Pologne pres de C r a covie, B o c h n i a ( t a b l e a u 7), a i n s i q u ' a u n o r d de T a r ­ n ó w . A u s u d de S a n o k , a u pays des Ł e m k i , on c o m ­ m e n c e p a r p e i n d r e les m u r s des m a i s o n s e n bois a v e c une c o u l e u r b r u n e m o n o c h r o m e d'argile cuite et e n suite on peint sur ce fond a v e c de l a c h a u x toute sorte d'ornaments v a r i e s ( t a b l e a u 8, 17, 19, 23, t a ­ bleau I I I ) . L a p e i n t u r e p o l y c h r o m e a v e c motifs de p l a n t e s s'est etendue s u r les m u r s des habitations et m e m e des ć c u r i e s et des p o r c h e r i e s , et dans les e n v i r o n s de l a petite bourg&de de D ą b r o w a situee a u n o r d de T a r n ó w ( t a b l e a u 10, 15, 20, 2 i ) . O n l a v o y a i t encore autrefois d a n x les v i l l a g e s des a l e n t o u r s de C r a c o v i e . Ryc. 20. Fragment malalur wapnem P A I N T E D na surowym H O U S E 1 27. Malatury n a ś c i a n i e we - F R O N T S I n the S o u t h a n d i n the c e n t r e of P o l a n d it w a s n c u s t o m — n o w i n its decline — to p a i n t v a r i o u s designes on the e x t e r i o r w a l l s of buildings. T h i s p a i n ­ ting presents t w o groups; a m o r e r e c e n t one using p o l y c h r o m e , m o s t l y p l a n t motifs on white-washed w a l l s of b u i l d i n g s (see p i c t u r e s 10. 12, 13, 14, 15, 20, 21) a n d an older one, w h e r e the o r n a m e n t is composed of g e o m e t r i c a l designs e x e c u t e d w i t h l i m e on the r o u g h b a c k - g r o u n d of the f r a m e - w o r k , (picture 22 d r a w i n g I , 8, 14), o r of s c h e m a t i c a l l y t r e a t e d p l a n t - m o t i f s . T h i s p a i n t i n g e i t h e r c o v e r s w h o l e w a l l s of b u i l d i n g s or only p a r t of t h e m . T h e o r n a m e n t a l designs a s ­ semble at the angles, doors a n d w i n d o w s . Most i n ­ teresting a r e the o r n a m e n t s p a i n t e d on the gates l e a ­ d i n g to b a r n s a n d on the doors of houses (picture II, I I I , IV). A m o n ą those p a i n t i n g s one often finds sign= w h i c h m a y h a v e a m o r e apotropeic t h a n o r n a m e n t a l i m p o r t a n c e (e. g. p i c t u r e I I 3, 8, p i c t u r e I V 5, 7). T h e older f o r m s of o r n a m e n t used for cottages (lime on r a w f r a m e - w o r k ) c o u l d be oeen not so long ago in c e n t r a l P o l a n d n e a r Ł o w i c z (picture 14) O p o c z n o (picture 3, 5,) R a d o m , a n d i n the south of P o l a n d n e a r C r a c o w , B o c h n i a (picture 7) a n d N o r t h of T a r n ó w (picture 6). Ryc. zrębie wsi Cziczmany na Slowaczyżnie S U M M A R Y S o u t h of P o l a n d i n the s o - c a l l e d L e m k o s h i r e , the w a l l s of w o o d e n houses w e r e p a i n t e d first w i t h a u n i ­ f o r m l y b r o w n p a i n t of b u r n e d c l a y a n d on this b a c k ­ g r o u n d w e r e t h e n p a i n t e d v a r i o u s o r n a m e n t a l designs (see p i c t u r e s 8, 17, 19, 23). T a b l e I I I . T h e p o l y c h r o ­ me floral p a i n t i n g developed on the w a l l s of houses a n d e v e n of stables a n d pig-sties i n the n e i g h b o u r ­ hood of the s m a l l t o w n of D ą b r o w a l y i n g south of T a r n ó w (picture 10, 15, 20, 21). I t a p p e a r e d p r e v i o u s l y also i n the v i l l a g e s n e a r C r a c o w . d o l n o s ą s h i e g o b u d у n h u gospodarczego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2789fbe18a31eb7d7a0a8485cd17ca26.pdf e0585316e8e48e186ac15a922eeb1745 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Małopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3697 Title A name given to the resource Malowanki ścienne z Chotyziów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.1 ; s.50-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Malowanka ścienna. Malowała Maria Bartosz. Chotyzie (pow. starachowicki). M A L O W A N K I ŚCIENNE Z C H O T Y Z I Ó W ROMAN Szeroki rozgłos, j a k i w ciągu ostatnich k i l k u lat zyskały s ł y n n e na całą P o l s k ę malowanki ludowe z Zalipia na P o w i ś l u D ą b r o w s k i m , zwrócił u w a g ę ba­ daczy i szerokich warstw społeczeństwa przede wszy­ stkim na ten niezwykle ciekawy ośrodek. Inne nato­ miast podobne ośrodki g u b i ą się w cieniu, chociaż również zasługują na to, aby ich artystyczne osiągnię­ cia stały się przedmiotem zainteresowania e t n o g r a f ó w i m i ł o ś n i k ó w sztuki ludowej. W czasie b a d a ń terenowych, prowadzonych od lat k i l k u przez Z a k ł a d Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS, niejednokrotnie spoty­ kano po wsiach w n ę t r z a zdobione przez kobiety w i e j ­ skie malaturami, czy to w y k o n y w a n y m i wprost na wybielonej ścianie, czy też m a l o w a n y m i na papierach, u ż y w a n y c h do dekoracji ścian podobnie, jak gdzie in­ dziej stosowane są tkaniny czy wyszywane m a k a t k i W sprawozdaniach z prac badawczych, j a k i e ukazy­ wały się w „Polskiej Sztuce Ludowej", n o t o w a l i ś m y już tego rodzaju odkrycia. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć wzmianka o malarstwie ś c i e n n y m w Jadachach ipow T a r n o b r z e g ) o ręcznie malowanych dywanach papie­ rowych z Przedborza (pow. Kolbuszowa) , czy mala2 1 R. Reinfuss: Z obozu naukowego w W e r y n i . ..Pol­ ska Sztuka Ludowa" 1950 nr 7—12, s. 139 i ryc. 11 na s. 140. * 3.w. s. 139. 50 REINFUSS turach, zdobiących w n ę t r z a d o m ó w w Pliskowoli (pow. Sandomierz) i Woli Jachowej (pow. Kielce) . W archi­ w u m Z a k ł a d u znajdują się ponadto nie publikowane dotychczas notatki, w s k a z u j ą c e , że m a l o w i d ł a ścienne w postaci papierowych „ d y w a n ó w " w y s t ę p u j ą również w gminie B o l e s ł a w (pow. D ą b r o w a Tarnowska) orarz w powiecie ł a ń c u c k i m (wieś Sietesz i in.). W czasie tegorocznych p o s z u k i w a ń , prowadzonych przez .Zakład w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części w o j e ­ w ó d z t w a kieleckiego, u d a ł o się r ó w n i e ż w jednej z ba­ danych miejscowości n a t r a f i ć na i n t e r e s u j ą c e malo­ w a n k i ścienne. Była to m a ł a wioska Chotyzie. położo­ na w powiecie starachowickim, k i l k a k i l o m e t r ó w na południe od Ciepielowa. W Chotyziach zwyczaj dekorowania ścian przy po­ mocy malatur nie posiada odleglejsze] tradycji. Daw­ niej w n ę t r z a izb zdobione tam b y w a ł y g a ł ą z k a m i jed­ liny, czasem s p o t y k a ł o się też naklejane na ścianach wycinanki, jakie jeszcze i dziś n i e k t ó r e dziewczęta potrafią w y c i n a ć . Malowane ręcznie dekoracje wyko­ nywane na papierze pojawiły się w chotyziskkh izbach po raz pierwszy dopiero w grudniu ubiegłego roku, kiedy w z w i ą z k u z p o r z ą d k a m i ś w i ą t e c z n y m i zabrał? 3 3 4 R. Reinfuss: Badania terenowe w regionie kielecko-sandomierskim. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 nr l . s. 42 i ryc. 13 na s. 41. j w . s. 42. 4 �się dziewczęta do przyozdabiania m i e s z k a ń . Chociaż historia malowanek w Chotyziach jest tak k r ó t k a , że sięga nieledwie dnia wczorajszego, trudno jest już ustalić z całą pewnością, k t o pierwszy w p a d ł tam na pomysł zdobienia izb malowankami, zwłaszcze że no­ wa forma dekoracji pojawiła się niemal równocześnie w k i l k u domach. 'Nie ulega wątpliwości, że p r y m w ś r ó d młodocianych malarek (w Chotyziach malowaniem dekoracji ścien­ nych z a j m u j ą się dziewczęta w w i e k u 14—16 lat) wie­ dzie Janina Sikorzanka, córka m a ł o r o l n e g o chłopa, k t ó r a spośród wszystkich m a l u j ą c y c h d z i e w c z ą t w y ­ różnia się n i e p r z e c i ę t n y m talentem plastycznym. Jani­ na Sikorzanka urodzona 1.II.1937 r. uczęszczała do szkoły podstawowej w pobliskich Ł a z i s k a c h . Po ukoń­ czeniu k l . 7 w y j e c h a ł a na dwa tygodnie do Łodzi, gdzie chciała zapisać się do liceum ogólnokształcącego. Gdy z braku miejsca skierowano ją do technikum budowy maszyn, p r z e r w a ł a po k i l k u dniach n a u k ę , zwłaszcza że pobyt w Łodzi u t r u d n i a ł y jej kłopoty mieszkanio­ we. Po powrocie do Chotyziów Janina Sikorzanka za­ jęła się p r a c ą d o m o w ą . Wtedy po raz pierwszy na tar­ gu w Zwoleniu zobaczyła rozchwytywane przez kobiety wiejskie malowanki z Zalipia, wydane przez C e n t r a l ę P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w formie dru­ kowanych na papierze makat. Sikorzanka przyjrzała się malowankom, ale sama ich nie kupiła. „Po co m i a ł a m k u p o w a ć , kiedy mogę sobie sama w y m a l o w a ć . " Z czasów pobytu w szkole walały się w ś r ó d rupieci domowych k r e d k i szkolne i farby akwarelowe. Po powrocie do domu Sikorzanka odszukała je i na z w y k ł y m papierze kancelaryjnym zaczęła k o m p o n o w a ć swe pierwsze wzory przeznaczo­ ne dla dekoracji ścian. te, podobnie zresztą j a k i obydwie siostry Sikorzanki, nie są oczywiście samoukami w ścisłym tego słowa znaczeniu. Wszystkie bowiem uczęszczały b ą d ź też jeszcze uczęszczają do szkoły, s k ą d w y n i o s ł y pewne „wiadomości warsztatowe", j a k choćby u m i e j ę t n o ś ć po­ s ł u g i w a n i a się p ę d z l e m i farbami. P r ó c z tego uczono je oczywiście w szkole r ó w n i e ż „ r y s u n k ó w " i „ m a l o ­ wania". Prawie k a ż d a z nich posiada w domu teczki z pracami szkolnymi, z a w i e r a j ą c y m i niezwykle poucza­ j ą c y m a t e r i a ł dla badacza sztuki ludowej. Okazuje się bowiem, że m i ę d z y t y m , czego dziewczęta uczyły się w szkole, a t y m , co m a l u j ą dla dekoracji ścian, istnie­ je absolutny rozbrat. Rysunki i m a l o w a n k i „do szko­ ł y " to typowe prace dzieci. S ą to mniej l u b więcej nieporadnie wykonane obrazki, p r z e d s t a w i a j ą c e sce­ ny z życia codziennego, ilustracje do o p o w i a d a ń z czytanek czy zadania na tematy takie j a k , Idzie wiosna", albo tzw. „ s t u d i a z natury", w postaci doniczek z k w i a ­ tami, b u k i e t ó w itp., malowane z w y r a ź n ą t e n d e n c j ą do ujęcia realistycznego, co orientuje nas o k i e r u n k u , w k t ó r y m szła inspiracja szkoły. Natomiast zupełnie inaczej p r z e d s t a w i a j ą się prace tych samych autorek, przeznaczone na „ścianę". W pracach ich z tego zakresu przebija s i ę przede wszy­ stkim dążność do osiągnięcia możliwie największego efektu dekoracyjnego. Celowi temu p o d p o r z ą d k o w a n a jest z a r ó w n o kompozycja w z o r ó w , j a k ł ich strona P o c z ą t k o w o p r ó b o w a ł a wzory w y k o n y w a ć kredkami, „ale to nie wychodziło, bo było blade". Zaczęła więc m a l o w a ć akwarelami i te dopiero dały rezultaty, k t ó ­ re ją w pełni zadowoliły. Pierwsze m a l o w a n k i wyko­ nała Sikorzanka dwa lata temu przed „ G o d a m i " i po świątecznych p o r z ą d k a c h zostały j u ż one naklejone na ścianie razem z k i l k u wycinankami, k t ó r e r ó w n i e ż w t y m czasie wycięła dla przyozdobienia izby. P r ó b y malarskie Sikorzanki s p o t k a ł y się z d u ż y m uznaniem rówieśniczek. Jedne z w r a c a ł y się do niej z p r o ś b ą o namalowanie podobnych wzorów, inne zaś same z a b r a ł y się do malowania. Pierwsza seria malo­ wanek p r z e t r w a ł a w domu S i k o r ó w do Wielkanocy 1953 r. Przed ś w i ę t a m i podniszczone j u ż ozdoby zo­ stały usunięte i spalone, a na ich miejsce Sikorzanka w y m a l o w a ł a nowe, k t ó r e w sierpniu r. ub. d a r o w a ł a ar­ chiwum Z a k ł a d u . Przy malowaniu drugiej serii malo­ wanek p o m a g a ł a jej młodsza siostra Irena (ur. 1938 r.) • która w y k o n a ł a samodzielnie 3 sztuki. W chwili, kiedy ekipa Z a k ł a d u p r z y b y ł a do Choty­ ziów, prócz domu S i k o r ó w malowankami udekorowa­ nych było jeszcze szereg innych izb, z czego w y n i k a , że nowa forma dekoracji w n ę t r z znajduje się w sta­ dium w y r a ź n e j ekspansji. Obok Skorzanek malowa niem w z o r ó w dla dekoracji ścian zajmuje się szereg dziewcząt z 6 i 7 klasy szkoły podstawowej, spośród nich w y m i e n i ć należy I r e n ę Burek (lat 14), Cecylię Kwiecień (lat 15), M a r i ę Kowalczyk (lat 15), M a r i ę Bartosz (lat 14) i J a n i n ę Kominek (lat 14). Dziewczęta Ryc. 2. Malowanka ścienna. Malowała Janina Chotyzie (pow. starachowicki). Kominek. 51 �kolorystyczna, czy forma poszczególnych m o t y w ó w be?, wyjątku „czerpanych" ze świata roślinnego, o ile wol­ no wyrazić się w ten sposób o motywach, które z for­ mami botanicznymi stoją w związku co najmniej l u ź ­ nym. Ciekawego p r z y k ł a d u dostarczają nam t u wybitnie dekoracyjne m a l a t u r y wspomnianej już w y ż e j J a n i ­ ny Sikorzanki. A u t o r k a ta, obdarzona n i e p r z e c i ę t n y m wyczuciem koloru, odznacza się dużą śmiałością w operowaniu barwami. M a l u j ą c swe k w i a t y abstrahuje ona od obserwacji przyrodniczej. Formy kielichów kwiatowych, podobnie j a k i liści traktuje w sposób schematyczny, p o d k r e ś l a j ą c ich kształt k i l k a k r o t n y m konturowaniem w r ó ż n y c h kolorach (tabl. 2). Tło malatur stanowi zwykle biały kolor papieru; jedynie w kompozycyjny jest tu mniej przejrzysty 1 robi w r a z ó nie pewnego niepokoju, spowodowanego odmiennym rozmieszczeniem gałązek z listkami, k t ó r e t w o r z ą tło dla k i e l i c h ó w k w i a t o w y c h . Bardziej indywidualny charakter posiada malowanka trzecia (ryc. 3), k o m ­ pozycyjnie też raczej s ł a b a , ale p o s i a d a j ą c a k w i a t y ciekawie r o z w i ą z a n e , z a r ó w n o pod w z g l ę d e m gra­ ficznym, jak i kolorystycznym. Prace wszystkich pozostałych malarek z Chotyziów stoją niżej od prac Sikorzanek. B y ć może ponad prze­ c i ę t n y poziom w y b i j a się jeszcze p i ę t n a s t o l e t n i a M a ­ ria Kowalczyk. W czasie, kiedy ekipa Z a k ł a d u prze­ b y w a ł a w Chotyziach, w izbie K o w a l c z y k ó w odbywa­ ły się w ł a ś n i e generalne p o r z ą d k i . Stare malowanki n o r m a l n ą koleją rzeczy znalazły się w piecu, a nowych L «•*« R y c 3. Malowanka ścienna. Malowała Irena dwóch wypadkach wprowadza malarka ciepły kolor czerwony. Z w y j ą t k i e m jednej malowanki, na k t ó r e j widzimy p o j e d y n c z ą g a ł ą z k ę z a k o ń c z o n ą kwiatem o sylwetce podobnej do tulipana (tabl. 1), wzory jej, złożone z w i e l o p ł a t k o w y c h k w i a t ó w i gałązek, posia­ dają u k ł a d symetryczny o w y r a ź n i e p o d k r e ś l o n e j osi pionowej i poziomej. Wolne partie tła pozostające po krajach i rogach w y p e ł n i a niekiedy Sikorzanka w p r o ­ wadzając proste elementy geometryczne w postaci l i ­ nii ł u k o w a t y c h lub falistych (tabl. 3). Duże p o d o b i e ń s t w o do wyżej opisanych zdradzają malatury wykonane przez młodszą S i k o r z a n k ę , I r e n ę . Z trzech prac dwie, z a r ó w n o jeśli chodzi o f o r m ę k w i a ­ tów, j a k i b a r w ę , n a w i ą z u j ą do w z o r ó w malowanych przez siostrę. Różnica polega jedynie na tym, że u k ł a d 52 Sikorzanka. Chotyzie (pow. starachowicki). jeszcze nie było, gdyż w y t ę ż o n e prace ż n i w n e nie sprzyjały zajęciom artystycznym. Dorobek M a r i i K o ­ walczyk rqprezentuje w archiwum Z a k ł a d u jedna tylko malowanka, m a j ą c a s t a n o w i ć duplikat k t ó r e j ś ze zniszczonych, wykonany przez a u t o r k ę z pamięci ..na poczekaniu". Ubogi 'ten m a t e r i a ł nie pozwala oczywiście w y r o k o w a ć o talencie m ł o d e j autorki, wska­ zuje jednak na to, że potrafi ona w sposób interesu­ jący o p e r o w a ć b a r w ą , podczas gdy opracowanie po­ szczególnych e l e m e n t ó w oraz ich wzajemny u k ł a d , po­ zostawiają w t y m w y p a d k u sporo do życzenia. W p r z e c i w i e ń s t w i e do Sikorzanek, k t ó r e swe malo­ wanki w y k o n u j ą wprost p ę d z l e m bez uprzedniego r y ­ sunku, K o w a l c z y k ó w n a najpierw rysuje ołówkiem wzór na papierze. Jest to rysunek bardzo ogólny, za- ��Tablica I I . Malowanka ścienna. Malowała Janina Sikorzanka. Chotyzie (pow. starachowicki). �Tablica TH. Malowanka ścienna. M a l o w a ł a Janina Kominek. Chotyzie (pow. starachowicko �w e ' r a j ą c y rozkład g ł ó w n y c h e l e m e n t ó w , k t ó r e g o zre.=zmalarka w dalszej pracy nie zawsze przestrzega. Wedhig szkicu omawiana tu malowanka m i a ł a np. kwiatów, z k t ó r y c h jeden, największy, umieszczony b. ł centralnie, pozostałe zaś cztery na osiach popro­ wadzonych diagonalnie. t a 5 v W wykonaniu farbami czwarty kwiat, k t ó r y miał wypełniać lewy dolny r ó g k a r t k i , zastąpiony został ga­ łązką z czterema w y d ł u ż o n y m i listkami. Chociaż ma­ lowanka m i a ł a być ścisłym p o w t ó r z e n i e m wzoru po­ przednio wykonanego, rozwiązanie kolorystyczne jest inne. K o w a l c z y k ó w n a , p o s ł u g u j ą c się m a ł ą p a l e t k ą szkolnych farb akwarelowych, dobierała barwy na no­ wo, z a s t a n a w i a j ą c się nad k a ż d y m kolorem i próbując niekiedy z e s t a w i e ń na m a ł y m karteluszku, leżącym w pobliżu. M a l o w a n k i Janiny Kominek i Cecylii K w i e c i e ń po­ siadają pewne cechy w s p ó l n e . Jedna i druga w sze­ regu swych prac powtarza ten sam motyw, m a j ą c y p r z e d s t a w i a ć naczynie z k w i a t a m i , ale tak wykona­ nymi, że nie p o w i ą z a n e ze sobą g a ł ą z k a m i liście i kie­ lichy k w i a t ó w j a k gdyby unosiły się w powietrzu nad stojącą p o ś r o d k u doniczką (tabl. 4). W n i e k t ó r y c h z tych malatur nawet kolorystyczne r o z w i ą z a n i e jest identyczne, co świadczy o t y m , że dziewczęta (miesz­ kające sobą w b l i s k i m sąsiedztwie) w z o r u j ą się w swych pracach jedna na drugiej. Bardziej samodziel­ ne prace K o m i n k ó w n y ani w rysunku (ryc. 2), ani w barwie nie p r z e d s t a w i a j ą nic specjalnie interesującez e go. Natomiast w ś r ó d prac Cecylii K w i e c i e ń , prócz tych, k t ó r e m o ż e m y u w a ż a ć za wykonane w s p ó l n i e z K o m i n k ó w n ą , i d w ó c h innych opartych na swobodnie przetworzonych wzorach Sikorzanek (motywy k w i a t ó w o kielichach obwiedzionych w i e l o b a r w n y m konturem), znajdujemy m a l o w a n k ę , w k t ó r e j z a r ó w n o ciekawe rozplanowanie m o t y w u , j a k i forma k w i a t ó w , czy wreszcie ze smakiem dobrany zespół b a r w świadczy pozytywnie o talencie autorki (ryc. 4). Ostatnia z wymienionych poprzednio malarek Maria Bartosz, mimo m ł o d e g o w i e k u (liczy około 14 lat), w y ­ wiera p o w a ż n y w p ł y w na swe m a l u j ą c e k o l e ż a n k i , k t ó r e c h ę t n i e n a ś l a d u j ą jej wzory. W p ł y w ten zawdzię­ cza nie tyle osobistym zdolnościom, ile raczej specjal- nemu zbiegowi okoliczności, k t ó r y przyczynił się do ugruntowania jej autorytetu. Mianowicie matka M a r i i Bartosz, zajmująca się od dawna r o b ó t k a m i kobiecy­ m i , uczęszczała w 1936 roku na kurs hafciarski zorga­ nizowany w Ciepielowie przez j a k ą ś o r g a n i z a c j ę spo­ łeczną. Z kursu przyniosła do wsi szereg w z o r n i k ó w , z a w i e r a j ą c y c h głównie wzory do haftu. Z tego „skar­ b u " c h ę t n i e korzysta c ó r k a , p r z e n o s z ą c te l u b inne motywy na m a l o w a n k i ścienne. S p o ś r ó d jej w z o r ó w w y m i e n i ć n a l e ż y koszyczek z k w i a t a m i (ryc. 1), na k t ó r y m n i e w ą t p l i w i e w z o r o w a ł y się dwie poprzednio omawiane m a l a r k i . Skromny i dla całości polskiej sztuki ludowej m a ł o ważny materiał zebrany w Chotyziach stanowi w istocie cenny przyczynek, n a ś w i e t l a j ą c y tak t r u d n y 53 �do uchwycenia proces powstawania nowych w danym środowisku przejawów twórczości artystycznej. Widzimy tu, jak przypadkowy impuls, w tym wy­ padku pochodzący z zewnątrz, staje się katalizatorem wyładowania się drzemiących i nie uświadomionych poprzednio dyspozycji artystycznych. Widzimy, jak w pierwszym etapie twórczości ujawnia się w malowan­ kach szeroki wachlarz indywidualności artystycznych, od pełnych temperamentu malarskiego i na wskroś oryginalnych prac Sikorzanek do wzorowanych na drukowanych wydawnictwach malatur Marii Bartosz. Na tle z r ó ż n i c o w a n e j p o c z ą t k o w o twórczości poszcze­ gólnych malarek, już w drugim roku rozwoju nowej gałęzi zdobnictwa zaczynają z a r y s o w y w a ć się pierw­ sze przejawy w p ł y w ó w i zapożyczeń. Wzory powtarza­ ne z p e w n y m i zmianami przez inne m a l a r k i zostają niejako sprowadzone do w s p ó l n e g o mianownika, na­ b i e r a j ą c zwolna podobnego wyrazu, k t ó r y w przy­ szłości zadecyduje o wytworzeniu się specyficznego stylu, w y r ó ż n i a j ą c e g o prace malarek z Chotyziów od podobnych w y t w o r ó w , pochodzących z innych ośrod­ ków. Reprodukcje wykonał 54 J. Langda. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f67e1deee4ccc417334fae6711ce5714.pdf 89dedba1c2e0cd75d7c482ca32086175 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4386 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe malarstwo ludowe - pogranicza Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4081 Title A name given to the resource Malowanki, makatki, ekrany / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.147-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski MALOWANKI, MAKATKI, EKRANY (WSPÓŁCZESNE MALARSTWO LUDOWE I JEGO POGRANICZA - CZ. II) M a l o w a n k i — są to kompozycje ornamentalne malowane na papierze, wieszane lub przyklejane do ścian mieszkań w celach utylitarnych i estetycznych. Wieszane nad łóżkiem — izolują od chłodnej ściany, co jednak najważniejsze — Wprowadzają pożądany akcent estetyczny, podnosząc strojność i powab izby. Niekiedy, np. w Zalipiu, malowanki bliskie są malarskiej dekoracji ścian. Różni je ograniczenie ram kompozycji, a więc potraktowanie arkusza papieru (zazwyczaj prostokątnego) jako całości. Tematem malowanek spotykanych w całej Polsce są prze­ ważnie kompozycje kwiatowe i roślinne. Czasem motywy zdob­ nicze rozmieszczone są tak, że tworzą płaszczyznę rytmicznąa bukiety, gałązki czy pęki kwiatów wpisane są w siatkę podziału kartonu na romby lub kwadraty. Podział ten powstaje bądź przez posłużenie się kreską, bądź przez takie rozmieszczenie zdobin, że wyczuwalna jest bez trudu ich organizacja na płasz­ czyźnie. Takie „tapetowe" rozwiązanie spotyka się jednak rza. dziej niż inne rozwiązania kompozycyjne — w których wystę­ pują bukiety kwiatów i roślin. Najczęściej rozwinięty motyw bukietu w koszyku (rzadziej w wazonie) umieszczony jest w środ­ ku -kompozycji tak, że stanowi centralną oś pionowej symetrii. Bukiet otoczony bywa nieraz bordiurą złożoną z motywów roś­ linnych lub (rzadziej) geometrycznych. W ostatnim ćwierćwieczu pojawiło się jeszcze rozwiązanie płaszczyzny z centralnie umiesz­ czonym bukietem, przy czym dodano na przekątnych mniejsze elementy roślinne i kwiatowe, biegnące od narożników ku środ­ kowi . Różne przykłady rozwiązań kompozycyjnych o jednej, pionowej osi symetrii pokazują ilustracje 2, 3, 6. 34 Równie często, a np. w Zalipiu niewątpliwie częściej, wy­ stępuje układ dekoracyjny, w którym centralny bukiet flanko­ wany jest z obu stron dopełniającymi, rozwiniętymi motywami ornamentalno-roślinnymi (il. 17) lub też na płaszczyźnie wystę­ pują rytmicznie ułożone trzy identyczne bukiety. Również tam, gdzie pojawia się motyw zwierzęcia, ptaka, człowieka — prze­ ważnie zachowana jest ta sama zasada myślenia, dominuje więc kompozycja o pionowej, centralnej osi symetrii. Będzie to np. jeden ptak w centrum, otoczony bordiurą czy dekoracją roślin­ ną albo też dwa ptaki, umieszczone na zasadzie lustrzanej symetrii po obu stronach roślinnego elementu lub po prostu po obu stronach wyraźnie wyczuwalnego pionu, dzielącego prosto­ kąt na dwie identyczne części. Granicą „zerową" malowanki jest dekoracja malowana na ścianie. Granicą „górną" —- obraz. Najprostszą wersją malo­ wanki może być wyodrębniony motyw ornamentalny (malowany na ścianie), motyw niekiedy identyczny z takim, jaki spotyka się na ludowej skrzyni malowanej (il. 4). Motyw taki uzupełniony bywa dekoracją, dla której analogie zarówno historyczne, jak i bezpośrednie znaleźć można w zdobinach stosowanych przy ma­ lowaniu izby (wałkiom, od ręki czy przez szablon), w haftach, koronkach wycinankach (il. 5) itd. Wspomniane już wnętrze izby Curyłowej w sposób przykładowy pokazuje tę jednorodność de­ koracji. Granicą „górną" — jak powiedzieliśmy —• jest obraz. Róż­ nice jednak między obrazem (zwłaszcza kultowym) a malowanką są wyraźne. W treści, temacie i strukturze funkcji. Obraz przedstawia przeważnie treści religijne, do obrazu się modli, otacza go czcią, przystraja, oczekuje od niego •—• jako reprezentanta świętej postaci — pomocy, opieki. Ocena obrazu zależna jest wciąż od stopnia jego „świętości", od tego, co przed­ stawia, gdzie został nabyty. Obraz poświęcony, kupiony w czasie pielgrzymki, np. w Kalwarii Zebrzydowskiej czy w Częstochowie, jest „ważniejszy" od kupionego na targu. Moment artystyczny odgrywa w skali ocen rolę mniejszą, czasem wręcz podrzędną. Natomiast malowanki i makaty mają przede wszystkim war­ tość estetyczną, a miarą ich oceny jest zgodność z upodobaniami, a więc: strojność, barwność. Do obrazu można się modlić, ale nie widziałem, aby ktoś się modlił do malowanki, nawet o tematce religijnej. Temat sakralny, przedstawiony przede wszystkim w postaci wizerunków Matki Boskiej, Chrystusa niosącego krzyż (między dekoracyjnie potraktowanymi aniołkami), opatrzony zazwyczaj napisem w rodzaju: „Niech Pan Bóg błogosławi temu domowi (il. 25), bądź w postaci sceny z Aniołem Stróżem chro­ niącym dzieci (il. 23, 24) — różni się od obrazu „do modlenia", Stanowi wyraz pobożności domu, wiary w pomoc Anioła Stróża itp., ale jest to przede wszystkim wartość zbliżona do estetycznej, do wzorca konwencjonalnych, pożądanych zachowań w środo­ wisku. Malowanek się nie poświęca, nikt ich nie wyniesie w pole. aby błogosławiły ziemię, nikt nię będzie ich zdobił kwiatami, wierząc, że ustrzegą dom przed ogniem, wodą, chorobą. Malowanka przede wszystkim zdobiła izbę, przydawała jej strojności. W Zalipiu stała się nieodłączną częścią estetycznego wyposażenia malowanego domu, wykonywana na własne potrzeby przez gospodynie, przeważnie te same osoby, które zdobiły zew­ nętrzne i wewnętrzne ściany swoich domów. Malowanka na Kujawach, spotykana początkowo w auten­ tycznej sytuacji, zawieszona na ścianie malowanego pokoju (np. u Włodarzewskiej czy Adamskich w Świątkowicach) w ostatnich latach uległa autonomizacji. Pojawia się na wystawach, sprze­ dawana miejskim odbiorcom. Przyczynił się do tego konkurs zorganizowany przez Muzeum we Włocławku. Piszę o tym jako o fakcie interesującym etnografa, ale nie czynię z tego zarzutu Muzeum. Przeciwnie, jeśli na Kujawach sztuka ludowa w ostat­ nich piętnastu latach zdobyła dużą rangę artystyczną i stała się wartością żywą — jest to zasługą kierowniczki Muzeum w latach jego świetności, pani Romualdy Hankowskiej. Jej pasji, kultu­ rze i mądremu postępowaniu zawdzięczamy aktywizację kobiet malujących wnętrza swych domów i wysypujących piaskiem wzory na podłogach i ścieżkach ogrodów, jej zawdzięczają za­ chętę do twórczej pracy robotnice — malarki fabryki fajansu we Włocławku. Gdy na zorganizowanym przez Muzeum konkursie na ludo­ we malowanki pojawiły się nieoczekiwanie prace malarek fajan­ su, Hankowska dostrzegła sens i wartość artystyczną tego zja­ wiska, atakowanego przez niektórych jako „nieludowe". Tym­ czasem, gdy się spojrzy na rzecz bez zacietrzewienia i z perspek­ tywy, która winna obowiązywać etnografa, oczywiste się staje, że właśnie malowanki są dziś kontynuacją sztuki ludowej . Mię­ dzy innymi dlatego, że są rezultatem rzeczywistej współczes­ nej sytuacji kulturowej, że powstały jakby na styku tradycyj­ nych ludowych zasad kompozycji i współczesnych potrzeb, nie tylko chłopskiej społeczności. 35 Autentyczność malowanek włocławskich polega na tym, że na innym szczeblu funkcjonowania sztuki ludowej (a raczej jej tradycji) umożliwiają autorkom zrealizowanie twórczych dys­ pozycji i potrzeb artystycznej wypowiedzi —• niemożliwych 147 �1 w warunkach monotonnoj pracy przy powielaniu fabrycznych wzorów fajansów. A przy tym w pięknych i bezbłędnie skom­ ponowanych malowankach widoczna jest precyzja i typ zdob­ nictwa wywodzący się właśnie z doświadczeń zdobytych przy ma­ lowaniu fajansu — a zarazem bliskich zasadom ludowego myśle­ nia artystycznego. Mistrzynie włocławskiej malowanki pracują przede wszystkim dla odbiorcy miejskiego, podobnie zresztą jak to czynią wszyscy twórcy ludowi, którymi opiekuje się „Cepelia". Jest to zrozumia­ łe w dzisiejszej sytuacji kulturowej, w której sztuka ludowa wy­ stępuje w trzech układach. Są one widoczne również na przykła­ dzie malowanek. Pierwszy układ stanowią malowanki (a szerzej biorąo ma­ katki) wykonywane na własny użytek lub dla otoczenia. Jest to układ reliktowy, zgodny z naszymi dawnymi sądami o sztuce ludowej jako twórczości na użytek własnego środowiska, twór­ czości aprobowanej przez to środowisko i różnej od sztuki warstw elitarnych. Drugi układ — „skansenowski", spotykamy na skraju pierwszego. Jest to sytuacja np. Zalipia, w którym opieka pań­ stwa, konkursy, ogólna atmosfera zainteresowania, szacunku i podziwu sprawiają, że wiele mieszkanek wsi zachowuje trady­ cyjne formy. Bez wspomianych bodźców wyzwoliłyby się z tych form, przejmując inne, miejskie wzory. „Ludowość" Zalipia jest coraz bardziej świadomie konserwowana. Układ trzeci jest już „cepeliowską" formą istnienia, a nawet jak to widać na przykładzie Włocławka — może prowadzić do dalszego rozwoju form i tradycji ludowych w nowej rzeczywis­ 148 tości. Jest to sprawa wykorzystania pamięci tradycyjnych form i umiejętności w pracach robionych na zamówienie społeczne lub instytucji typu „Cepelii". Przykład robotnic włocławskich pokazuje, że tam, gdzie istnieje tradycyjny poten­ cjał i zachęta (np. konkurs), można spowodować rozwój form, a nawet powstawanie nowych dziedzin twórczości . Konkurs na malowankę, który we Włocławku miał przede wszystkim ożywić zamierające tradycje, nieoczekiwanie przyniósł znakomity efekt w układzie „trzecim" — w postaci twórczości powstającej pod wpływem sprzyjających bodźców — ale już nie dla siebie, a nawet nie dla swego środowiska. Pod wpływom konkursu nastąpiła więc a u t o n o m i z a c j a malowanki, oderwanie jej od chłopskiego czy robotniczego wnętrza, a w dal­ szej konsokwencji i od osądu własnego środowiska. Podobny proces zaszedł również w Zalipiu. Nastąpiło tam wyodrębnienie się malowanki o charakterze obrazkowym. Była to odpowiedź zalipianek na tzw. zamówienie społeczne. Głębo­ ko związane (zwłaszcza Curyłowa) ze swymi opiekunami, bar­ dzo serio traktujące wypowiadane do nich słowa — one pierwsze odpowiedziały w końcu czterdziestych i na początku pięćdzie­ siątych lat na ówczesne postulaty polityki kulturalnej. Uczyniły to właśnie w malowankach tematycznych. Traktory orały ziemię, przystrojone zalipiańskimi kwiatami, szczęśliwi miejscowi „pojzanie" wznosili w górę dłonie gestem pozdrowienia. Niedobre były te malowanki, niezborno w kompozycji, nieudolne w rysun­ ku. Te same kobiety, które znakomicie radziły sobie z dekoracją roślinną, okazały się bezradne, gdy przyszło im zrobić scenę ilu­ stracyjną. Zasady kompozycji ornamentalnej, doskonale zrozu3 6 �miałe przez fakt stałego obcowania z nimi, okazały się niewystar. czające, tradycja utraciła moc organizowania wyobraźni. Malo­ wanki zalipiańskie miały w sobie więcej ze szkolnych rysunków, niż z miejscowych dawnych wzorów, choć wzory te są wciąż jeszcze widoczne w skłonności do zapełniania „pustych" miejsc kiściami kwiatów i roślin, w istnieniu porządku dekoracyjnego niezalożnie od logiki „tematycznej". (Kwiat umieszczony na tej samej płaszczyźnie może być wówczas znacznie większy od domu czy drzewa, które przy nim stoi). Malowanki na papierze czy kartonie występują również w innych miejscach kraju. Czasem są one zadziwiające bliskie dawnej ludowej stylistyce, anaturalistycznym rozwiązaniom, znanym z przekazów historycznych, z reprodukcji, np. u Hickla. Przykładem tego są opublikowane w 1954 r. przez prof. Reinfussa kartony malowane przez dziewczęta ze wsi Chotyzie . Ogólna tendencja przemian w estetyce wsi wiedzie jednak od form geometryczno-stylizowanych, od dekoracyjnej umowności ku przed­ stawieniu bardziej dosłownemu. Pisząc to słowa, zdaję sobie sprawę, że najchętniej porząd­ kowałbym znany sobie materiał według stopnia jego dekoracyj­ nej stylizacji, to znaczy za bardziej „ludowe" uważałbym formy syntetyczne, umowne, za późniejsze i mniej „ludowe" — dążące do realistycznej wierności, której szczytem byłaby kolorowa pocztówka. Sąd taki zgodny byłby z ogólnym kierunkiem prze­ mian w estetyce ludowej, ale w konkretnych przykładach mógł­ by prowadzić do zupełnie błędnych konstatacji, nie uwzględnia­ jących różnic w świadomości estetycznej poszczególnych obsza­ rów, miejscowości, a nawet jednostek. M a k a t k a m i lub d y w a n a m i nazywa się różnego rodzaju dekoracje umieszczone- na ścianach, a służące przede wszystkim celom estetycznym. Franciszek Kotula tak o tym pisze: „Lud nazywa dywanami tkaniny dekoracyjne wykonane zwykłymi splotami tkackimi, o ile te tkaniny służą do nakrywa­ nia łóżek lub są zawieszane na ścianie nad łóżkiem. Nazwa „dy­ wan" używana jest również dla określenia wszelkiego rodzaju makatek zawieszanych na ścianach, a zwłaszcza nad łóżkiem i pełniących funkcje dekoracyjne. Początkowo były to makatki tkane, zeszywane ze skrawków tkanin, później malowane far­ bami. Obecnie przyjęła się nazwa „dywan" również dła maka­ tek malowanych na papierze ". Makatki (dywany) bywają więc z papieru, kartonu, płótna, sztywnika, satyny, jedwabiu, innych tkanin, a nawet z dykty. Na papierze malowano są przeważnie farbami akwarelowymi lub klejowymi (tempera), na satynie czy płótnie — zazwyczaj olejno. 37 38 „Dywany" są więc pojęciem pokrywającym się częściowo z „malowanką", o tyle jednak szerszym, że obejmuje również różnego rodzaju tkaniny ozdobne, kładzione na fotelach, tap­ czanach, łóżkach. Rozmiary „dywanów" są na ogół zbliżone. Romby i kwa­ draty mają boki liczące od 35 do 45 cm, a długość prostokąt­ nych „dywanów", wieszanych najczęściej nad łóżkiem, nie wy­ kracza poza jego rozmiary, czyli 180—200 cm. Wiele szczegóło­ wych danych o tej dziedzinie twórczości podają dwie podsta­ wowe publikacje: Franciszka Kotuli i Muzeum Okręgowego w Lublinie, do nich odsyłam więc zainteresowanych . W pracy tej, pokazującej proces zmian zachodzących współcześnie, interesuje mnie bowiem nie tyło aspekt techniczny, co kulturo­ wy, socjologiczny. Makata, poza rolą użytkową spełnia przede wszystkim funk­ cje dekoracyjne i prestiżowe. Podobnie jak omawiana Wcześniej malowanka, wnosi wartości estetyczne od prostych, w rodzaju przybrania ściany (czasem ze stosowną sentencją) aż do złożo­ nych pełniących rolę obrazu, przedstawiających widok czy kon­ wencjonalną scenę. 39 Czasem granica ta trudna jest do uchwycenia, makatka przechodzi w obraz o rozbudowanej warstwie tematycznej. Przykładem takiego już przejścia od makaty do obrazu jest twórczość niedawno zmarłej Weroniki Ratyny (il. 34,35). Autorka I I . 1. Malowanka na papierze, wyk. Felicja Curyło, Zalipie, woj. tarnowskie Malowanki na dykcie: I I . 2. Zofii Nowak, Majdan Sieniawski, woj. przemyskie; i l . 3. Marii Kozłowej, Machów, woj. tarnobrzeskie. malowała zresztą zarówno konwencjonalne „dywany", jak i więk­ sze od nich kompozycje figuralne, pełniące rolę świeckiego obrazu. Ale obraz świecki nie występował w tradycji chłopskiej. Weronika Ratyna, Jan Kosiarz (il. 33) czy Paweł Krzak malują sce­ ny, które chcą „opowiedzieć". W innych tradycjach kultural­ nych malowaliby zapewne „normalne" obrazy. Jednak w ich świadomości obraz kojarzy się z tematyką religijną. Taki właśnie obraz, oprawiony w złocone ramy, wiesza się na ważnym miejscu w mieszkaniu. Malowane sceny są więc zjawiskiem pośrednim pomiędzy obrazem a „dywanem". Poprzedzają fazę malarstwa amator­ skiego, które znajduje pożywkę już nie w tradycji lokalnej, lecz w kręgu sztuki historycznej oraz w obrazach innych amatorów. „«Dywany» — mówi Franciszek Kotula — są obecnie najbar­ dziej powszechną i żywą dziedziną twórczości ludowej. Zaspo­ kajają potrzeby estetyczne ludności wsi i miasteczek, środowisk chłopskich, robotniczych i drobnomieszczaństwa, tworzone na użytek własny — zawsze zgodnie z panującymi upodoba- 149 �baniami ". Autor pisał tak w 1969 roku, ale już w kilka lat później widoczne było, że moda na dywany przemija, że jest ich z roku na rok coraz mniej, że przestają być twórczością powszech­ ną. Jest to więc dziedzina, z której znamy (co prawda powierz­ chownie i fragmentarycznie) początki, okres szczytowego roz­ woju (od wojny i okupacji) oraz fazę schyłkową, przypadającą na ostatnie 3—5 lat. 40 Malowanki i makatki pojawiły się na początku naszego stu­ lecia, przede wszystkim w domach położonych w pobliżu miast bądź też zamieszkałych przez ludzi, na których kultura miejska wywierała silny wpływ. W okresie międzywojennym zdobiono nimi ściany przede wszystkim nowo budowanych domów . Makaty stanowiły wówczas element przystroju izby, pełniąc rolę podobną jak wycinanki i wyklejanki (np. łowickie). W sensie tylko estetycznym można nawet mówić o wymienności obu tych form zdobienia wnętrzna . Tam, gdzie rozwija'a się wycinanka —• na ogół nie występowała malowanka na papierze czy makat­ ka. Spełniając podobne funkcje reprezentacyjne i zdobnicze —• dywany różniły się jednak od wycinanek miejscem występowa­ nia i pobocznymi funkcjami, takimi, jak użytkowa (osłona). Różniły się formą plastyczną, a nawet tematyką, sięgając w „gór­ nej granicy" oleodrukowych wzorów . 41 42 43 Inna też była dynamika rozwojowa obu dziedzin. Makatki pojawiły się w okresie pełnego rozkwitu wycinanki, a rozwijały się i stały dominującą dziedziną już w okresie zaniku wycinanki w izbie chłopskiej. Zanik wycinanek wiązał się z osłabieniem dążeń do wyodręb­ niania się poszczególnych regionów a nawet parafii, z przejmo­ waniem wzorów miejskich, mód powszechnych w danym czasie. Wycinanka była produktem innej estetyki, estetyki wybitnie chłopskiej, dywany natomiast występowały także w środowis­ kach miejskich, nawiązywały do wzorów chętnie przejmowanych z kultury mieszczańskiej. Stanowiły bowiem sprymitywizowane wersje gobolinów, makat, oleodruków, obrazów świeckich, pocztówek, ilustracji — podobnie jak gipsowe figurki jarmarcz­ ne nawiązywały do kandlerowskich czy miśnieńskich figurek z porcelany. Dlatego właśnie w okresie upadku tradycyjnej kultury wsi wycinanka nie uległa istotnym przemianom stylistycznym — lecz zanikła jako dziedzina, natomiast zmienił się charakter dywanów, które stały się wyrazem estetycznych potrzeb i za­ miłowań ludności wiejskiej oraz niektórych grup mieszkańców miast. 'Zarówno w wycinance, jak malowankach i makatach uch­ wytne są tendencje przomian w okresie od początku wieku do I I wojny światowej. Ogólna wymowa tych przemian da się spro­ wadzić do schematu: od form geometrycznych, stylizowanych, 150 przez układy dekoracyjno, złożone z motywów roślinno-zwierzęcych, traktowanych bardziej naturalistycznie — po konwencjo­ nalne sceny ilustracyjne. Ten kierunek odpowiada przemianom w świadomości es­ tetycznej mieszkańców regionów słabiej rozwiniętych gospodar­ czo, mało zależnych od wpływów miejskich. Przemiana w poję­ ciu piękna wiąże się z emancypacją wsi, z tworzeniem klasy ro­ botniczej, migracją ze wsi do miast, przejmowaniem wzorów miejskich poprzez kontakty, kramy jarmarczne, szkołę, prasę, film, telewizję. W miejsce „poetycko-symbolicznej" sztuki ludowej okresu spójnej, tradycyjnej kultury chłopskiej pojawiły się stereotypy „lepszego świata", tęsknoty, które w uproszczeniu można naz­ wać tęsknotami do awansu społecznego. Tęsknoty takie nie występowały ostro wtedy, gdy wieś miała świadomość skazania na swój los, gdy próg dzielący chło­ pa od człowieka „dobrze urodzonego", księdza czy nawet za­ możniejszego mieszczanina wydawał się niemożliwy czy trudny do przekroczenia. Tylko jednostkom udawało się wówczas wy­ rwać ze swej społeczności i osiągnąć awans kulturowy. Dla bied­ niejszych mieszkańców wsi końca dziewiętnastego wieku alter­ natywą ich doli mogła być tylko emigracja zarobkowa, pomno­ żenie warstwy miejskiego proletariatu. Likwidacja odrębności w kulturze artystycznej była więc przejawem realnej możliwości awansu społecznego. Sygnalizo­ wała zmianę skali wartości życiowych, wzrost prestiżu miasta, świata zewnętrznego — przy upadku dotychczasowych wartości i autorytetów, zaniku poczucia tożsamości i bezwzględnego przynależenia do wsi, do kultury tradycyjnej, do ojcowizny. Popularność makat można więc tłumaczyć między innymi tym, iż nie dzielą one wsi od miasta, lecz odwrotnie — zbliżają do pożądanych wzorów m i e j s k i c h . Makaty, zwłaszcza te­ matyczne, pełniły więc rolę dwojaką. Zaspokajały istniejące na­ wyki i potrzeby estetyczne, właściwe ludności wiejskiej zamiło­ wanie do kompozycji uporządkowanej (statycznej, opartej na symetrii i równowadze układu), do wartości dekoracyjnyoh, widocznych zwłaszcza w ornamentyce i zestawieniach kolorys­ tycznych, w barwności stroju czy zdobnictwa. Jednocześnie ma­ katy realizowały wyraźnie występujące n o w e u p o d o b a ­ n i a , wprowadzając w świat konwencji, we wzory uznane za „piękne", wzruszające. Uderzającą cechą makat jest ich nierealność, bajkowość, demonstratywna fikcyjność . Zda się, że dawne malarstwo religijne więcej mogło powiedzieć (oczywiście pośrednio) o czło­ wieku, o doli chłopskiej niż nasze dwudziestowieczne „dywany". Gdyby ktoś z innej kultury, nie wiedząc nic o naszym kraju, obejrzał te makaty, zwłaszcza „widoki", nie zauważyłby nawot 44 �5 7 Tl. 4. Lubelska skrzynia, z 1890 г. I I . 5. Kodra łowicka. I I . 6, 7. Makatki, ol. pl. Wandy Tyszko, Gózd Lipiński, woj. zamojskie i Marii Purtal, Międzyrzec, woj. bielskopodlaskie. 151 �Łzy wylane nad stronicami „Trędowatej" tłumaczą może naj­ lepiej fakt istnienia makatek o tematyce pałacowo-dworskiej. Wciąż jeszcze jest to tematyka „godna", lubiana, podobnie jak sceny polowań, idealizowane obrazki saren u wodopoju, z Cour­ beta rodem jeleń na rykowisku, łabędzio płynące po stawie na tle pałacu. Łabędź. . . Każda epoka ma swoje ulubione tematy, zwie­ rzęta, kwiaty, motywy, pejzaże. Można je rozpatrywać w kon­ tekście prądów artystycznych, a nawet modelu bohatera. Kaczka jest tylko poczciwa, ale łabędź to przecioż wolny, nieokiełznany, tajemniczy ptak, jakże bliski cechom romantycznych postaci. Nie tylko uroda tego ptaka, w istocie dość antypatycznego, przyczyniła się do jego kariery, co symboliczna otoczka, fakt, że nie dał się obłaskawić, że pozostał wolny, tajemniczy, niezna­ ny. W sztuce X I X i początku X X wieku łabędź zajmuje szcze­ gólnie eksponowane miejsco. To on pojawia się w tajomniczej poświacie księżyca wioząc Lohengrina, to on w balecie Czajkow­ skiego poraża sorco księcia, przemieniając się w Odottę, to on — tym razom przoz autentyczną, nio stylizowaną nawot secesyjność swej formy zadomawia się w ilustracjach i winietach okresu Mło­ dej Polski. To on ciągnie na współczesnych makatowych malo­ widłach łódź ni to Charona — ni to nimf, płynących przez roman­ tyczne jezioro ku skalnej grocie czy pałacowoj altanie, widocznej na lewym brzegu. Paw —• znowu symbol, ptak królewski, dworski, niecodzien­ ny. Gołąb — którego symboliki nie trzeba przypominać, gołąb wieloczynnościowy — od Ducha Świętego, czystośoi, pokoju, zwiastowań, posłaniec dobrych nadziei i symbol miłosnych gru­ chań. Gołąb idealizowany — na co dzień utrapienio urzędników, brudzący odchodami posągi i pałaco, rozsadnik chorób, wiocznie zawszony, rozpychający się, arogancki. . . Z ptaków gości jeszcze na makatach bocian, również ptak — symbol, a ze zwierząt: kotek, przeważnie z kokardą, często z pi­ łeczką, którą przytrzymuje łapką, no i sarny, jelenie. Dywany: il. 8. ol./pł., 152x198 cm. Wyk. W. Tyszko; .1. 9. ol./pł., 36x41 cm. Wyk. Stanisława Bodnarczyk, Łomża; il. 10 ol./pł., kupiona w Piwnicznej; il. 11. tkana, wyk. Nadzieja Romańczuk, Rudno, woj. olsztyńskie, 1960 г.; il. 12. ol./pł., wyk. Zofia Tarnowska, Nowa Sól, woj. zielonogórskie. śladu takich wydarzeń, jak wojna, urbanizacja, zmiana ustroju, uprzemysłowienie kraju. Malarstwo święte zastąpiono zostało przez świeckie, co jed­ nak nio świadczy, że mówiące o świecio! Przeciwnie, makaty są przejawem kamuflażu świata zewnętrznego. Opowiadają bajki i tylko bajki — jeśli za takie uznać stereotypowe „śliczne" sce­ ny, przeważnie zresztą zaczerpnięte z wzorów ukształtowanych przynajmniej 70 lat temu. Są to opowieści malowane, których zadaniem jest uświetnie­ nie, odwrócenie uwagi od codzienności i realności, stworzenie pięknej i konwencjonalnej fikcji. Tematyka i atrybuty „dywa­ nów" — to świat pożądany, świat l u k s u s u . Zdumiewa żywotność stereotypowych scen, potrzoba otaozania się fikcją, sentymentalnością, obrazami, które odwołują się do czasów minionych, do konwencji życia „sfer wyższych". Współczesne marzenia czy myśli o społecznym awansie znajdują tu swój wyraz emocjonalno-obrazowy, w dawnych stereotypach takiego awansu do „sfer wyższych" — przez Wydarzenia losowo, miłość, ślub. Charakterystyczne, że stereotyp ten obejmuje jedynie ziomiaństwo i arystokrację, ale nie zamożne mieszczaństwo, plutokrację. 152 Ptaki i kotki występują albo pojedynczo, wtedy są umiesz­ czone w środku rombu czy kwadratowej (przeważnie) makatki, albo jako para, wówczas zwrócone ku sobie. Jolenie i sarny do­ minują zaś w scenach leśnych, u wodopoju, na rykowisku, w dekoracyjnio traktowanych obrazach, w i d o k a c h (il. 18 — 21). Uwznioślenie i odświętność dominują również w bukietach kwiatów. Rodowód ich nietrudno ustalić — rokokowe kosze, wstążki. . . Róże, bzy, georginio, tulipany, czasem chryzantemy. Bardzo rzadko — słoneczniki (ten — poprzez van Gogha należy do innego już czasowo i społecznie kręgu mody). Katalog makatowych motywów można jeszcze rozszerzyć o sceny bajkowe, często traktowane schematycznie —• Czerwo­ ny Kapturek i wilk, Krasnoludki i muchomory. Tematy te wyszywa się również jednobarwną jasnoniebieską nicią na białym płótnie i opatruje sentencją w rodzaju: Kto rano wstaje..., Gdzie kucharek sześć... Makaty takie, zapewne niemiec­ kiego pochodzenia, wiesza się z reguły w kuchni. Wśród makatek wieszanych w pokoju spotyka się też kon­ wencjonalne sceny o romantycznej proweniencji, przedstawia­ jące orła, szybującego lub siedzącego na skale. Na Śląsku, zwła­ szcza Dolnym, często występujo motyw polowania, zapewne pod wpływem oleodrukowych landszaftów. Scony myśliwsko-leśne, m. in. legenda św. Huberta — mogły rozpowszechnić się na wsi zwłaszcza poprzez „folklor" leśniczych i gajowych. Stosunkowo częsta jest tematyka „rokokowa" W Lubel­ skiem, Rzeszowskiem czy Białostockiom wyrazem jej są sceny dworsko-pasterskie, baletnice, wspomniane już kosze kwiatów. Ujęte dekoracyjnie i konwencjonalnie. Nawet wieś widziana jest przez pryzmat umownej konwen­ cji. Mowa zresztą tylko o jednym temacie —• pasieniu owieczek czy krów. Nie są to jednak „produkcyjniaki". Umowna jest cala sceneria, a pasterzem jest z reguły zapożyczony z młodo­ polskiej ikonografii — góral. �153 �13 Dywany: il. 13. Ol./pł., 36x37 cm. Wyk. M. Purtal. I I . 14. Olej na satynie, 35x37 cm. Wyk. M. Purtal. II. 15. Ol./pł., 50x62 cm. Wyk. Dąbrowska, Oiewieniaki, woj. białostockie, 1957 г. II. 16. Dywan, ol./pł., 96X 185 cm. Wyk. Wanda Tyszko, Gózd Lipiński, woj. zamojskie. U. 17. Dywan, oloj na papierze, wyk. Czesława Rusin, Górno, woj. rzeszowskie. 154 �16 Bo też nie jest to wieś opisana realistycznie, ale sentymen­ talna jej idealizacja, landrynkowa scenografia rodem z rokoko­ wych i XIX-wiecznych dworskich obrazków, berżeretek, przebieranok za pastuszków i hoże pastereczki na tle śnieżnobiałych owieczek, ufryzowanych jak pudle. U źródeł takich przedstawień dostrzec można również wpływ literatury dla wsi, świadomie idyllizowany i fałszowany obraz poczciwego kmiotka, orzącego po bożemu ziemię* . Ale nie tylko to. . . Sceny wiejskie we współczesnych makatkach wskazują na wciąż żywy stereotyp idealizacji wiejskiego życia. „Prawda" 5 155 �18 Dywany — makatki; il. 18. Olej na satynie, 71x193 cm., znaleziona w Skrudkach, woj. lubelskie; il. 19. Ol./płótno, wyk. Eugenia Groch, Majdan Sieniawski, woj. przemyskie; il 20. Olej na czarnej satynie, 80X 163 cm. Kupiony na Pomorzu; makatek jest więc pośrednia, dostrzegalna w planie społecznej psychologii. Nie są odbiciem życia, lecz wyrazem potrzeb kom­ pensacyjnych. Stąd ich swoista egzotyka. Zresztą w szerokim sensie tego słowa cała tematyka makatkowa jest e g z o t y c z n a. Bo egzotyka to marzenie ludzi, których nie staó na udźwig­ nięcie realności, to forma kompensacji, jak sen, jak marzenie, jak blaga. To potrzeba idealizacji, ucieczki od codzienności, tęsknota za innym, bogatszym życiem. Przypuszczam, że gdyby w latach największej chłopskiej krzywdy zaproponować ludziom kolorowe reprodukcje p r a w ­ d z i w y c h obrazów Kotsisa czy Trumny chłopskiej Gierymskiego — nikt by ich nie wieszał w izbie, tak jak w naszych czasach nikt nio wiesza pięknych ilustracji przedstawiających traktory orzące ziemię Sens obrazów świeckich, sens wszelkich malowideł pologał bowiem właśnie na tym, że dopełniały życie, że je dekorowały i uwznioślaly. Obrazy święto przywoływały na myśl sprawy wieczne, es­ chatologiczne, obrazy zaś świeckie — to, co ładne, miłe, niekonfliktowe. Desakralizacja tomatyki, którą obserwujemy w okresie powojennym, nie oznacza likwidacji odświętności, która leży u podłoża większości doznań estetycznych. Odświętność polega właśnie na idealizacji, na ucieczce od realiów codzienności. Odświętość jest potrzebą i nawykiem. Odświętna jest znaczna część kultury chłopskiej, ceremonia, zwyczaj, każda dekoracja życia — 156 od własnego wyglądu i przystroju izby poczynając, a na teatral­ ności zwyczajów i obrzędów kończąc. Odświętność wciąż jeszcze jest ważną cechą rekreacji, czasem nawet nieodłączną. Staje się więc kategorią rozrywki, utożsamia z odpoczynkiem, z oderwa­ niem myśli od tego, co przyziemne, konkretne, smutne, ciężkie. Na tej zasadzie dekoruje się wnętrze makatkami lub kolo­ rowymi obrazkami wyciętymi z pism i kalendarzy. Na tej za­ sadzie przeciętny wiejski (i miejski) widz woli operetkę, piosenkę i big-beat od realistycznych dramatów, od sztuk ,,z życia". „Dekoracja" ułatwia życie, gdyż jest formą ucieczki od niego, wyłącza myśl, krytyczną refleksję. Do kręgu takiej właśnie „dekoracji" należą makaty o tema­ tyce egzotycznej. Palmy, piramidy, lwy, dżungle. Tematy często spotykane u schyłku ubiegłego stulecia, modne i później, gdy Styka i jego naśladowcy pokazywali „jak żywe" piękne, półobnażone Arabki i Arabów owiniętych burnusami. Modę na egzo­ tykę podsycił Sienkiewicz przygodami Stasia i Nel. Egzotyka wy­ stępowała też jako sztafaż obrazów religijnych, przedstawiają­ cych np. Chrystusa na Górze Oliwnej. W ciągu ostatnich 16—20 lat rozpowszechniła się w maka­ tach tematyka egzotyozna. Pojawiły sceny insiprowane ilus­ tracjami do Sienkiewicza, piramidy, na tle których kroczy kara­ wana wielbłądów, tygrysy o groźnyoh paszczach, lwy —• nieraz �I na wzór kotków ozy jeleni — ustawione mordami ku sobie, na zasadzie lustrzanej symetrii. Telewizja, rosnące zainteresowanie krajami trzeciego świata — również sprzyjają rozszerzaniu się mody na egzotykę. Tematy egzotyczne pojawiają się często w makatkach pro­ dukowanych masowo. Znajdujemy je w makataoh fabrycznych licznie napływających do nas z zagranicy, m.in. ze Związku Ra­ dzieckiego. Stamtąd, z Wilna, okolic Oszmiany, Nowogródka, Grodna docierają do nas jeszcze i obecnie dywany produkowane rękodzielniczo i maszynowo, sprzedawane na targach zwłaszcza we wschodnich województwach* 6 Rzecz ciekawa — przywożone są przede wszystkim tematy, któro mieszczą się w obrębie wymienionego wyżej zestawienia. Jak widać, selekcja następujo już przy zakupie, do Polski do­ cierają tematy aprobowane, trudno zaś spotkać np. „trojkę", tak charakterystyczną dla rosyjskiej sztuki ludowej i folkloru. Dywanów z „trojką" jest w Rosji czy na Litwie mnóstwo, do nas jednak nie docierają. O tematyce makat — jak widać —decyduje odbiorca, podobnie jak to się działo przed kilkudziosięciu laty, gdy miejscy rękodzielnicy co innego musieli wytwa­ rzać dla mieszczaństwa, co innego zaś — dla wsi. Sterowanie modą, popytem może mieć miejsce dopiero wtedy, gdy lansowany wzór został wszczepiony przez środki ma­ sowego przekazu lub gdy staje się symbolem pewnych mód (np. gipsy jarmarczne przedstawiające „Zorra", pies Szarik na odwrociu lusterek, gwiazdy szeryfa, dżinsy, młodzieżowe ozdoby). „Trojka" nie została wprowadzona w naszą pamięć zbiorową — nie mogła więc znaleźć w Polsce „publiczności", docierają na­ tomiast sceny z jeleniami lub atakiem wilków na sanie zaprzę­ żone w konie. Tematy te znajdują bowiem oparcie w obrazach od lat powielanych w reprodukcjach płócien Wierusz-Kowalskiego i in. Makaty nawiązują więc do tematów malarstwa strywializowanego i dałoby się zapewne bez większego trudu prześledzić drogę wiodącą od Kossakowskich ułanów do stereotypu sytuacji „ułan i dziewczyna", spotykanej w dywanach. Kto wie, czy nie­ podobna jest droga od Siemiradzkiego przez Styków do egzotyki makat 1 Podstawowy stereotyp został w końcu zachowany, i degradaoja jego następowała po prostu w coraz to „niższych" (a więo i szerszych) rejonach kultury. Szczegółowe badania nad dywanami pozwoliłyby zapewne na ujawnienie zależności między tymi typami a osobą produ­ centa. W tej chwili można tylko poczynić niektóre spostrzeżenia wstępne. W początkowej fazie rozwoju, do lat wojny makaty malo­ wano przeważnie przede wszystkim dla siebie. Jak twierdzi Ko­ tula, w Rzeszowskiem przeważały wówczas „dywany" malowa­ ne czy wyszywane na tkaninach. Zdolniejsze, bardziej sprawne kobiety wykonywały też maka­ ty dla sąsiadów i mieszkańców pobliskich wsi oraz miasteczek . Te dwie grupy występują po dziś dzień, z tym, że po wojnie, gdy dywany stały się modne i powszechnie kupowane, malowanie ich stało się intratną profesją. Czy jednak zmniejszyła się liczba osób malujących tylko dla siebie ? Kotula słusznie zwraca uwagę na to, iż dywany bardzo rozpowszechniły się w latach wojny, wykonywano przez ludzi pozbawionych pracy a szukających zarobku. Podkreśla też rolę szkoły, lekcji rysunku, które przy­ gotowały grunt dla masowego malowania . Szczyt przypada na lata pięćdziesiąte — szośćdziesiąte. Rosnący popyt spowodował, że stosunkowo szybko wysu­ nęli się na plan pierwszy specjaliści produkujący dywany maso­ wo. Tanio, szybko, szablonowo. Produkcję swą zbywali sami albo —• częściej — przez członków rodzin — sprzedając ją na targach, jarmarkach, odpustach. Towar rozprowadzano również przez sprzedawców — domokrążców, którzy rozwozili go po całym kraju. Uzawodowienie produkcji dywanów przyczyniło się do koncentracji ich wyrobu w rękach mniejszej liczby spec­ jalistów. Dywany wykonywano seryjnie, stosując dla przyspie­ szenia produkcji szablony i przepróchy. Czasem przenoszono przez kalkę tylko pewne elementy sztafażu, różnicując szczogóły wykonywane od ręki lub przy pomocy szablonu. Dywany, odległy w czasie spadkobierca dawnych obrazów, malowanych dla ludu w miejscach odpustowych — wykonuje się więc i rozprowadza tak jak dawne święte obrazy. Podobnie zresztą jak niewiele wiemy o wędrówkach dawnych sprzedaw­ ców obrazów, nic prawie nie możemy powiedzieć o współczes47 48 20 157 �21 nym systemie pośrednictwa w handlu obrazami, fotografiami i dywanami. Temat ten umknął uwagi licznej kadry naszych etnografów. Znamy modelowe zasady mechanizmu domokrąż­ nego, ale już nic nie możemy powiedzieć o jego rozmiarach, do­ chodach, sposobie poruszania się, o ludziach, którzy tym się trudnią. A przecież i w ten sposób docierają na wieś mody, two­ rzą się obszary występowania czy to pewnych typów makat, czy obrazów Matki Boskiej Częstochowskiej ozdobionych tłoczoną w masie papiorowej i pozłacaną sukienką, czy wreszcie koloro­ wanych ręcznie fotografii (m.in. reprodukcji jeleni Courbeta) . „Mody" w dywanach trudne są już do uchwycenia. Z rela­ cji prof. Burszty wiadomo, że namalowane przez niego w dzie­ ciństwie psy stały się następnie popularnym tematem w okoli­ cy . Z obserwacji produkcji w ostatnim dziesięcioleciu widać, że wśród tematów zaczęły przoważać „widoki". Nastawienio na masowego odbiorcę, i to w różnych częściach kraju, przyczynia się do zaniku cech regionalnych. Widoczna jest jeszcze odrębność Zalipia, ale już inno ośrodki coraz mniej różnią się od siobio. Sprawia to krzyżowanie się dróg handlu, wiadomo, żo dywany „lubelskie" docierają na Dolny Śląsk, dy­ wany zaś produkowane na tymże Śląsku rozwożone są zarówno na Pomorze Gdańskie, jak i w Rzeszowskie i Lubelskie. Dalece niopełna mapka, przygotowana w czasie penetracji lubelskich, świadczy najlepiej o zasięgu i krzyżowaniu się handlu wyrobami różnych ośrodków . Jedną z przyczyn zacierania się cech lokalnych jest prze­ kazywanie umiejętności uczennicom z innych torenów. Tak np. Wanda Tyszko z Gózdu Lipińskiego (Biłgorajskie) wyuczyła się malowania dywanów u Marii Bucior z Wólki Łamanej w Rzoszowskiem. 49 50 51 158 Ujednoliceniu stylistycznemu sprzyja też masowa produk­ cja manufakturowa, zalewająca kraj dywanami robionymi pos­ piesznie, efektownie, zgodnie z gustami klienteli. Właśnie z tych zakładów, z których jeden np. mieścił się w centrum Warszawy, wychodzą dywany o tematyce egzotycznej. „Lud", w masie swej, nie pożąda dziś regionalizacji dywanów. Niemal wszędzie opinie kupujących są podobne. Nie chcą makat prymitywnych, od naiwnie umownych wolą takie „jak żywe", wolą dywany, które dają iluzję głębi — od płaskich, wolą starannie wypraco­ wane — od schematycznych. Prace samorodne, najciekawsze dla badacza sztuki ludowoj, oceniane są niżej od konwencjonal­ nych, pseudo-sprawnych, kiczowatych. Dane, które mamy o twórcach dywanów, wskazują, że waż­ niejsze ośrodki, w których malowano do niedawna makaty, pow­ stały tam, gdzie żywo były tradycje zdobnictwa, sztuki ludowoj . Związki te tłumaczyć można zarówno wykształconymi już formami produkowania i rozpowszechniania wytworów, jak też żywą pamięcią ludowej sztuki, rękodzieła i zdobnictwa. Mimo wszystkich różnic, makaty wiążą się bowiem z typem ornamen­ tyki i zasadami kompozycji istniejącymi od pokoleń w ludowej tradycji estetycznej. Nietrudno znaleźć w makatach elementy dekoracyjne spotykane niogdyś na ręcznikach, haftowanych płótnach, wzory jakby inspirowane zdobieniem ornamentów i stuł kościelnych, to znów motywy bliskie malaturom mebla, a może i reminiscencje dekoracji cygańskich wozów. Traktowa­ nie motywów dekoracyjnych na równych prawach z tematem kompozycji przywołuje na myśl obrazy na szkle, w których gir­ landa czy bukiety, umieszczone obok świętego wizerunku, prze­ słaniały go swą wielkośoią i bogactwem. Można też dostrzec w dywanach motywy zaczerpnięte z laurek, świętyoh obrazów 52 �oraz z barwnych kart pocztowych, dowocyjnych rycin. A tokżo: motywy zdobnicze zbliżone do szablonów i wałków używanych przoz malarzy pokojowych, do tapot. Różnorodność inspiracji, jak też i samych dywanów wiążo się więc z rodzajom lokalnoj tradycji ich twórców. Widoczne są toż w dywanach różnice zalożne od tego k t o i po co jo maluje. Najbliższe obrazom o cechach indywidualnoj narracji są makaty tworzone (na wsi i w miasteczkach) przede wszystkim z potrzeby malarskiej wypowiodzi. Wykonują je ludzio, którzy lubią malować, którym praca twórcza daje satysfakcję. Malują dla sąsiadów, a nawet odbiorców z pobliskich miejscowości —• dywany o konwencjonalnej tematyce i dekoracji, dla siebie zaś, i niekoniecznie na sprzedaż — „widoki" o różnorodnej tematy­ ce, czasem okupacyjne-martyrologicznej, ozasem fantazyjne, ilustrujące widziane czy imaginowaue sceny. Również dla siebie i dla sąsiadów (za rekompensatę) maluje się tam, gdzie tradycja ta jest powszechna, np. w Zalipiu. Odrębną grupę stanowią ludzio malujący głównie z myślą 0 sprzedaży swych prac. Wynoszą je na targ, rozwożą po oko­ licznych jarmarkach, czasem posyłają za granicę do środowisk polonijnych. W grupie tej wyróżnić można twórców wiejskich malują­ cych dywany zgodnie z przekonaniem estetycznym własnym 1 środowiska oraz twórców miejskich (czy mimo pozostawania na wsi, związanych z inną kategorią wzorów kulturowych, este­ tycznych), którzy z rozmysłom malują zgodnio z upodobania­ mi wiejskiej klienteli. Przykładem jest tu dekoracyjne i bardzo ładne malarstwo Marii Purtal, wdowy po art. malarzu (ił. 13, 14). Inną grupę tworzą zawodowi wytwórcy, czyniący to już masowo, bez satysfakcji jaką daje proces twórczy. Produkują dywany powielając wypracowano już schematy, łatwe do szyb­ kiego wykonania, rozwożono następnie i sprzedawane W różnych regionach kraju. (il. 24, 27). Ostatnia grupa to „fabrykanci" dywanów, wytwarzający je seryjnie, pół-maszynowo, a nawet maszynowo, związani z dob­ rze zorganizowaną, dysponującą samochodami siecią dystrybu­ cji. Nie wchodzę tu w charakterystykę poszczególnych typów dywanów. Oczywiste jest, że najbardziej zróżnicowane są w gru­ pie pierwszej, bardziej sprawne w drugiej i trzeciej, schematyczne i rutyniarsko-pospieszno w grupie ostatniej. Są to jeszcze autentyczne przejawy sztuki ludowej, auten­ tycznej w tym sensie, że związanej z żywą tradycją kultury chłopskiej. E k r a n y . W prekursorskiej pracy o malowanych ekranach ulicznych fotografów Andrzej Wajda wysuwa przypuszczenie, iż mogły one stanowić inspirację dla makatek . Sądzę, że bar­ dziej prawdopodobne byłoby wskazanie na wspólne podłoże obu dziedzin. Rzecz nie wyglądała chyba tak, że najpierw istniały ekrany o jakiejś odrębnej ostetyce, które sprowokowały powstanie „dywanów" — lecz, że zarówno dywany, jak i ekrany stanowią wyraz tego samego procesu, tej samej świadomości estetycznej. I jedne, i drugie obsługiwały zresztą tę samą klientelę wiejską i miejską, i jedne, i drugie powstały na przełomie X I X i X X w. (Ekrany — gdy pojawiły się skrzynkowe „5 minutowe" aparaty i talbotypia). Oglądając najwcześniejsze wizerunki ekranów, odnieść można wrażenie, że stanowią one formę kontynuacji zastawek i prospektów stosowanych w atelier miejskich fotografów. Tam też spotykamy rekwizyty uzupełniająco scenerię fotografii, spotykane później również u fotografów „5-minutowych". U dawnych, XIX-wiecznych fotografów ekran był koniecz­ nością, pracowali przecież w zamkniętych atelier. Ekran przęd­ 53 l i . 21. Ol./pł., dł. 190 cm. Wyk. Leopold Ciechomski, Pawłów, woj chełmskie; i l . 22. Ol./pł., 140X 180 cm. Wyk. Jan Durko, Majdan Leśniewski, woj. chełmskie. 22 159 ��26 27 Dywanj- — makatki: ок. 90X 190 cm : il. 23. Olej na satynie, kupiona w Lublinie; il. 24. Ol./pł. produkowany masowo w pryw. zakła­ dzie; il. 25. Ol./satyna; il. 26. Ol./satyna, zakupiony w Leśniowicach, woj. chełmskie; il. 27. Ol. na płótnie, zakupiony w Lublinie. stawiał sytuację, która miała dopowiadać wizerunek portreto­ wanej osoby. Spełniał więc dwojaką rolę: o k r e ś l a ł pocho­ dzenie, kondycję społeczną, majątkową, a przy tym i d e a l i ­ z o w a ł modela i jego rzeczywistą sytuację. Wąsaty, stary Krakowiak na zdjęciu Kriegera nogę ma wspartą na pieńku drewna, stoi w pełnej gali paradnego stroju na tle dostatniej chałupy, wyraźnie widocznej w malowniczym pejzażu. Gospo­ darz ! Zdjęcie wyraźnie to podkreśla. Młody parobek stoi zaś na innym tle, w ręku ma biezyk. Cygan fotografowany jest na tle romantycznego krajobrazu, wielkie miedziane kotły określają jego profesję. Dama opiera się o balustradę, zwieńczoną wazonem z kwiatami. Ekran łączy się z rekwizytem, płótno olejne przechodzi niepostrzeżenie w plotek, krzak czy leżące koło wozu. Co to nam przypomina ? Oczywiście panoramy, popularne w drugiej polowie ubiegłego wieku panoramy gór, bitew, wielkich wydarzeń. 161 �Kto pamięta równoczesną z naszymi ekranami Panoramę Racła­ wicką, dostrzeże związek między tą dziedziną plastyczną sztuki widowiskowej a ekranami. Scenografia, portretowych zdjęć w dawnych atelier określała więc miejsce, czas, stan, sytuację. Dopowiadała wize­ runek osoby *. Podobnie ekran ulicznego fotografa, z tym, że funkcja idealizacyjna jest tu silniej zaznaczona, choć jednocześnie traktowana z przymrużeniem oka, w ramach ludyczno-towarzyskioj konwencji. Cały sztafaż tych fotografii jest w dużym stopniu umowny, właściwy „pamiątce" — z miasta, odpustu, pielgrzymki. Najbardziej konkretne są ekrany przedstawiające miejsco­ wości kultowe — Kalwarię, Jasną Górę. Stawiano jo na placu przed klasztorem, czasem wręcz na tle kultowego miejsca. Paradoks ? Tylko pozorny. Ekran niezależnie od pogody za­ pewniał zawsze odpowiednią głębię ostrości, pozwalającą równie dobrze oddać rysy postaci, jak i szczegóły np. jasnogórskiego klasztoru. Józef Mikołajtis, autor pracy o fotografice podjasnogórskiej, wymionia jeszcze jeden powód zastępowania auten­ tycznego obiektu — malunkiem; „Zastosowanie ekranu ze szczytową częścią wieży miało źródło w zarządzeniu policji carskiej, zabraniającym fotografom robienia zdjęć w obrębio pomnika cara Aleksandra, wystawionego naprzeciw szczytu kapłicy"55. Argument ten stracił oczywiście swoje uzasadnienio już po I wojnie światowej, niemniej ekrany malowano masowo, mieli jo wszyscy fotograficy częstochowscy. Co więcej, ekran podawał ważną informację. Mówił o tym, żo zdjęcie przedstawia „pamiątkę" z Częstochowy (a więc pielgrzymki) oraz określał k i e d y to miało miejsce. Każdy ekran podawał rok, a nawet szczegółową datę uroczystości lub pielgrzymki. Inną grupę ekranów stanowią „widoki", przedstawiające idealizowane sceny parkowe, staw po którym pływają łabędzio, pałac stojący w oddali. Ekrany takie spotkać można było w re­ pertuarze fotografów stojących na placach i skwerkach miejs­ kich, a na wsi w czasie odpustów ozy jarmarków. W latach pięć­ dziesiątych widziałem jo nawet u częstochowskich „portrecistów". W ekranach takich odnajdujemy właśnie pełną analogię do tema­ 5 162 tyki, a nawet do typu ujęcia dekoracyjnego makat. Identyczność konwencji wiąże się z podobieństwem funkcji. Postać stojąca na tle takiego parkowego, pałacowego widoku jest uwznioślona, jakby dopełniona urodą scenerii. Nikt oczywiście nie bierze tego całkiem na serio, rzecz nie w próbie wydania się komuś innym, lepszym, zamożniejszym — lecz w dodaniu „wartości estetycznej" do swego wizerunku, w uatrakcyjnieniu swej podobizny. „Piękno tło podnosiło fotografię do rangi obrazu". — mówi Wajda. „Kazało myśleć nie tylko o portretowanej osobie, ale i o ładności samej sytuacji" . Podobne znaczenie ma w ama­ torskiej fotografii pozowanie na tlo szczególnie pięknym, z ma­ łymi lewkami na rękach itd. Wśród ekranów, któro stanowią tło dla portretowanej osoby, spotyka się również ujęcia baśniowe (krasnoludki, muchomory) i para-religijne np. (wyobrażenie Anioła Stróża i dzieci). Odrębną grupę stanowią dekoracyjne winiety typu „Pa­ miątka", czasem wzbogacone napisom w rodzaju: „Kochajmy się". Występowały w nich często motywy konwencjonalne, spotykano w pocztówkach, róże, flagi narodowe. Fotografowie , ,5-niinutowi", zwłaszcza stojący na placach zabaw, na odpustach, oferowali możliwość sfotografowania się na różnych, dowolnie wybranych tłach. Były to właściwie pub­ liczno, masowe wystawy sztuki popularnej (il. 28—30)Wysta­ wy to stanowiły wyraz potrzeb społecznych i estetycznych, ale jednocześnie potrzeby te formowały. Wystawy takie musiały przyspieszać zanik dawnych upodobań estetycznych i sprzyjać przyjmowaniu nowycli wzorów, nowych mód. „Ludowość" ekranów i dywanów (makat) polegała nie tyle na ich stylistyce, co na zgodności ze światopoglądem i upodo­ baniami ludowych mas miast i wsi. Podobieństwo ekranów z makatami widoczne jest zarówno w sferze światopoglądu, jak i upodobań estetycznych. I jodne, i drugie malowali ludzie, którzy musieli upraszczać przedstawianą scenę, ponieważ brak im było pełnej sprawności warsztatowej. Malarze ekranów dążyli jednak — w miarę swych możliwości — do realistycznego wyrazu przodstawionej sceny, podczas gdy w dywanach — obok tego rodzaju ambicji spotykamy częstszy 56 �typ !ч/,\\ ij/jui plaKzezy'/iunvo-linearnych, a więc dekoracyjnych, pozbawionych iluzyjności realistycznego obrazu. Barwność ekranów wynikała zresztą nie tylko z założeń estetycznych. Miała sens funkcjonalny, reklamowy. Przyciągała z oddali widza. Odpowiadała przy tym wciąż aktualnym kry­ teriom piękna, sformułowanym dla końca ubiegłego wieku przez Seweryna Udzielę (co prawda tylko dla „ludu ropczyckiego"). „O podobaniu się obrazu decydują barwy". — pisał on, dodając, iż lud „(...) lubi obrazy malowane krzyczącymi barwami, a to, co jest malowane blado lub bez farb jaskrawych, to nijakie" . Ekrany i makaty wyrażały te same ideały piękna i te same ambicja, należąc do tego samego obiegu kultury, którego wyra­ zem była trywialna, brukowa literatura, budzące grozę i wyciska­ jące łzy opowieści o ubogiej szwaczce czy wyrodnej córce, której ręka przyschła do policzka uderzonej matki. Do drugiej wojny tego rodzaju treści odgrywały rolę zbliżoną do tej, którą w na­ szych czasach pełni kino, zwłaszcza melodramat. Patrząc z tego punktu widzenia na ekrany, dostrzegamy w nich realizację analogicznych potrzeb — utożsamienia się z inną rolą życiową, przeżywania fikcyjnych sytuacji, innych, wyimaginowanych wersji swego życia. Ekrany znane nam z lat przed I wojną światową zwłaszcza najwcześniejsze są bardziej umowne, bardziej „naiwne" od późniejszych. Malowali jo rzemieślnicy, przeważnie ci sami, którzy malowali szyldy, reklamy, karuzele i strzelnice, a w miejscach odpustowych obrazy święte, którzy wykonywali drobniejsze prace malarskie w kościołach, pracowali w mode­ larniach teatrów. Wśród znanych nam nazwisk spotykamy ma­ larzy pokojowych, dekoratorów, tapicerów, ale też i ludzi innych profesji, nie związanych z techniką malowania . Nic wiadomo, czy malowali oni również „dywany", trudno jednak wykluczyć 58 59 taką możliwość. Ci pół-zawodowey, przeważnie rzemieślnicy 0 sprawnych dłoniach i jakim takim otrzaskaniu z malarską profesją należą — jako twórcy ekranów — do tej samej kategorii społecznej co wcześniejsi o pokolenie malarze świętych obrazów przeznaczonych dla wsi. Obrazów, których „ludowość" nie budzi na ogól naszych wątpliwości, bowiem jej miarą jest zgod­ ność z estetycznymi upodobaniami ludu. Sądzę, że wśród bardzo licznych dawniej ekranów (jako że szybko się niszczyły) wiele mogłoby interesować nas od strony artystycznej, stanowiąc swoiste dzieła naiwnego realizmu. Niestety — nie mieliśmy w Polsce malarzy takich, jak Kandinsky, Łarionow, Gonczarowa, Picasso czy Chagall — wrażliwych na inspiracjo płynące ze sztuki „prymitywnej", „trywialnej". W okresie po ostatniej wojnie, który stanowi przedmiot naszego zainteresowania, wydzielić można trzy fazy, z których pierwsza trwała do lat 1948—1950, druga — do lat sześćdzie­ siątych, a trzecia objęła kilka następnych lat. Pierwszy okres — okupacji i powojennej odbudowy — łaskawy był dla naszych fotografów. Klieutelę mieli sporą, zwłaszcza w małych miasteczkach. Ludzie mieli wówczas mało własnych aparatów, chętnie więc korzystali z „pamiątek" 1 zdjęć pięciominutowych. Był to okres masowych przemieszczań się ludności, ożywionych wędrówek po kraju i kontaktów — co sprzyjało chęci utrwalenia swej fizjonomii, przesyłania swych podobizn rodzinie. W tym właśnie okresie powstały ekrany o tematyce aktual­ nej, przedstawiające wojnę, bombardowanie Berlina, Bramę Branderburską z zatkniętym na niej polskim sztandarem, ekrany-przystawki przedstawiające samoloty, wpierw śmigłowe, później odrzutowe, a jeszcze później rakiety. II. 28. Fotograf „pięciominutowy" przy pracy. I I . 29. Ekrany w Łowiczu (Bożo Ciało 1964 r.) 20 163 T �Podsuwanie atrakcyjnych, aktualnych tematów nie po­ magało już w drugim okresie, kiedy rynek zdominowali „Leicarzo", a w miastach i miasteczkach powstały zakłady fotogra­ ficzne, kraj zaś przemierzali domokrążcy-ajenci, oferując usługi w kolorowaniu pamiątkowych zdjęć. Od czasu noweli Himmilsbacha i filmu Andrzeja Krauzego — przyjęło się nazywać je monidłami. Były to lata szybkiego rozwoju amatorskiej fotografii, coraz więcej osób robiło sobie własnym aparatem pamiątkowe zdjęcia. Naturalnym tego następstwem było zmniejszenie się liczby fotografów „pięciominutowych", choć wciąż jeszcze w takiej Częstochowie czy Kalwarii Zebrzydowskiej pielgrzymi korzystali z możliwości zrobienia sobie u nich pamiątkowego zdjęcia na tle ekranu. Czynili to jednak coraz rzadziej. Komentu­ je to najbardziej znany częstochowski malarz ekranów (potomek rodu obraźników) — Tadeusz Z. Barański: „Zaszły zmiany w sposobie myślenia pielgrzjTnów na temat przestarzałości bo wielu z nich ma własne aparaty fotograficzne. Dawniej nie namawiało się do zdjęć, a dziś trzeba zachęcać, prosić i zmieniać dekoracjo. " 60 Lata sześćdziesiąte przynoszą następne trudności. Admini­ stracyjne. Zakaz fotografowania na tle ekranów w Warszawie, w Częstochowie (1965), w innych miastach. Jeszcze niektórzy jeżdżą na większo odpusty, spotkałem ekrany w 1969 r. w Łowi­ czu, al o jest to już koniec. Pisałem w czasie pierwszych kłopotów na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej": „Pozwólmy umrzeć ekranom i pięciominutowym aparatom śmiercią naturalną, nio przyspieszając ich końca administracyjnym zakazem". Pisałem — bez skutku . Zresztą i tak niewiele by się zmieniło. Ekrany przestały być potrzebne, przestały spełniać swą dawną rolę. Podobnie jak malowane ręcznie szyldy, jak malowidła strzelnic i karuzeli. Zakazy administracyjne w dziedzinie estetyki nie zawsze bo­ wiem kończą się sukcesem prawodawców. Gdy dotyczą dziedziny żywej, społecznie potrzebnej, reakcją na zakaz są próby omijania takiego zakazu. Gdy w Białymstoku zabroniono (w tym samym czasie) sprzedawania na targu makatek i jarmarcznych obrazów 61 164 na szkle, natychmiast rozwinęła się zorganizowana sieć domokrążoów-ajentów, dostarczających pożądany towar bezpośrednio do mieszkań. Ale gdy zakaz znajduje podtrzymanie w występu­ jącym trendzie przemian — działa skutecznie i bezwzględnie . Zanik ekranów jest więc całkowity, nie ma żadnych form ich kontynuacji. Potrzeby ambicyjno-prestiżowo załatwiają zdjęcia z rzeczywistych Wycieczek i dalekich podróży. Z dywanami jest trochę inaczej. Nawet gdy moda przemija, zostają jeszcze nawyki estety czne, umilow'anie konwencjonalno-sentymentalnej tematyki i dekoracji. Widoczne jest to w obrazach olejnych, które podejmują znaną nam dobrze tematykę makat. Obrazy takie, w złoconych ramach, maluje rodzina Majów z Nowego Targu, malują je W wielu miejscach kraju. Łabędzie na stawie noce weneckie z gondolą, osławione jelenie. 62 r Jednocześnie następuje proces przekształcania się me.katy W obraz przez wprowadzeni? do niej nowej tematyki. Jan Kosiarz obok makat konwenojonalnych maluje też pełno ekspresji sceny z czasów okupacji, eksterminacji Żydów. Zmarła przed paroma laty Weronika Ratyna z Tomaszowa Lubelskiego nasyciła swe dy wany nową tematyką, przypominającą obrazy naiwnego realizmu (il. 35). Rozbiła konwencję tradycyjnej makaty, po­ zostając przy tej technice i materiale. Jej prace przekraczają już granicę dzielącą dywany od obrazów. r PRZYPISY * Z. Cieśla-Reinfussowa, Wystawa sztuki ludowej w Dąbrowie koło Tarnowa, „Pol. Szt. lud.", R. IV, 1950, nr 7/12, s. 151, 152. Roman Reinfuss uważa пр., że miarą ludowości jest: po pierwsze na ile „odbiega ona od panujących kierunków w sztuce wykształconej, po drugie — w jakiej mierze wiąże się ona z estetycznymi i artystycznymi tradycjami dawnej sztuki ludowej". (R. Reinfuss, Współczesne malarstwo ludowe [w:] Współczesne malarstwo ludowe. Materiały z konferencji, Muzeum Okręgowe, Lublin 1969, s. 24). R. Hankowska, Makatki na papierze malarek fajansu „Pol. Szt. lud"., R. X X X I , 1977, nr 1. R. Reinfuss, Malowanki ścienne z Chotyziów, „Pol. Szt, lud.", R. V I I I , 1954, nr 1. 3 3 5 3 6 3 7 �Franciszek Kotula, „Dywany" — współczesne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich, „Pol. Szt. lud.", R. X V I I , 1963, nr 3/4, s. 146, 146. F. Kotula, op. cit., oraz Współczesne malarstwo... Tę ostatnią publikację poprzedziły penetracje terenowe prowadzone na Lubelszczyźnie w 1967 i 1968 r. przez ekipy Instytutu Sztuki PAN i Muzeum Okręgowego w Lublinie. W czasie tych badań ustalono 28 autorów „dywanów". Por. też: J . Olędzki, Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wroclaw 1971, passim; J . Szczepańska, Painthed Clothes, Zeszyty Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie T. 10/11, wyd. 1971. F. Kotula, op. cit., s. 163. J . Olędzki, op. cit., s. 129. Kotula w cyt. pracy wspomina na s. 145, iż stara kobieta w Lubiczy k/Strzyżowa widząc modę na dywany, sporządziła sobie farby (4 kolory) i namalowała wprost na ścianie serię „dywanów", przy czym ani jeden nie był podobny do drugiego. Olędzki wyróżnia (op. cit., s. 131, 132) dwa podstawowe typy makatek: linearystyczne oraz powierzchniowe. W pierwszym technika przypomina zdobienie pisanek, w drugim — silniej widoczny jest wpływ wzorów oleodrukowych. Olędzki przypisuje na Kurpiach wyrób pierwszego typu — starym kobietom, ludziom najmniej sprawnym, a makatkę „powierzchniową" wiąże z wykonawcami bliższymi zawodowej sprawności. Rozpatrując to zjawisko w skali krajowej, dochodzę do nieco innych wniosków. Różnice: linearne — powierzchniowe występują nie tylko w aspekcie umiejętności wykonawcy, ale i tradycji kulturowych. Śląsk, bliskość miast — wiąże się np. z typem powierzchniowym (oleodruki), natomiast żywotność wiejskich, lokalnych tradycji zdobniczych widoczna jest np. w Zalipiu, na Podgórzu Dynowskim czy nawet na Kurpiach (u sprawnych, wiele malujących osób jak np. Rozalia Zaród). Por. Ksawery Piwocki, wypowiedź zam. w pracy zbiór. Współczesne malarstwo..., s. 20; Jacek Olędzki, op. cit., s. 131. Zainteresowanych tą tematyką odsyłam do interesującego tomu IBL Problemy literatury polskiej lat 1890—1939, t. 1, Wroclaw 1972, pod red. Haliny Kirchner i Zbg. Żabickiego (artykuły Ziejka, Gazdy i Prokopa). Por. wypowiedź Stanisława Blaszczyka w pracy zbiór. Współczesne malarstwo..., s. 18. Irena Iskrzycka, Janusz Optołowicz, Wystawa współ­ czesnego malarstwa ludowego wsi lubelskiej [w:j Współczesne malarstwo..., s. 7. Por. też F . Kotula, op. cit., s. 139—141. F . Kotula, op. cit., s. 139. Por. repr. „Pol. Szt. lud.", R. X X , 1966, nr 3/4, s. 147. F. Kotula, op. cit., s. 139. Współczesne malarstwo..., wown str. okładki. Mapkę opr. Janusz Optołowicz. F . Kotula, op. cit., s. 142. Andrzej Wajda, Ekrany fotografów ulicznych, „Pol. Szt. lud.", R. X, 1956, nr 1. Jeszcze dziś istnieje w Krakowie przy ul. Szewskiej zakład fotograficzny Adama Karasia., w którym ambicją właści­ II. 30. Fotograf na odpuście, Wiolbórz, woj. piotrkowskie 1961 r ; ciela jest stworzenie przy pomocy rekwizytu, a niekiedy i foto­ montażu — psychologicznego wizerunku portretowanej osoby. 11. 31, 32. Obrazy, ol./plyta, 46x 88 cm , wyk. Alfred Błaszczyk, Karaś fotografując, posługuje się również muzyką, którą dobiera Strzebla, woj. częstochowskie; I I . 33. Makatka—obraz ol./pl. do osobowości modela, chcąc go we właściwy sposób wewnętrz­ 43X95 cm, Wyk. Jan Kosiarz, Kunów, Woj. chełmskie. nie upozować. 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 45 4 6 4 7 48 4 9 5 0 5 1 5 2 53 54 Józef Mikolajtis, Fotografika podjasnogórska, „Pol. Szt. lud.", R. X X , 1966, nr 1, s. 51. A. Wajda, op. cit., s. 6. „Podczas odpustu na Wniebowzięcie Matki Boskiej w Kalwarii — pisał o fotografach Tadeusz Seweryn — ustawiają się oni szeregiem koło klasztoru, tworząc na wzgórzu na tle ciemnego lasu istną wystawę kilkudziesięciu olbrzymich obrazów, krzyczących jaskrawością plam i barbarzyństwem chcącego się podobać dyletantom". (Polskie Malarstwo Ludowe, Kraków 1937, s. 46). Seweryn Udziela, Poczucie piękna u ludu ropczyckiego. „Wisła", t. 3, 1889, s. 19. Zagadnienie w aspekcie malarstwa omawia w cyt. wyżej pracy Tadeusz Seweryn. Wymienia je A. Wajda, op. cit., s. 16; J . Mikolajtis, op. cit., s. 58—63. J . Mikolajtis, op. cit., s. 64. 55 56 57 58 59 6 0 Posłowie „Od redakcji" przy artykule J . Mikolajtisa, op. cit., s. 65. Zakazy administracyjne miały miejsce w okresie oży­ wionej kampanii prasowej pod hasłem: walka z kiczem, z jele­ niem na rykowisku. Aby w pełni zrozumieć neoficką gorliwość urzędników walczących z kiczem, trzeba wziąć pod uwagę czynnik psychologiczny. Walcząc z „jeleniem",odcinali się od estetyki dawnego środowiska, potwierdzali swoją kulturową nobilitację. Nie znaczy to jednak, że walcząc z „jeleniem", mieli rozwiniętą świadomość estetyczną. Uderzyli w stereotyp, w to, o czym w i e d z i e l i , że jest „kiczem", nie dostrzegając często, że spokojnie akceptują inne rodzaje kiczu, jeszcze nie zdemaskowane publicznie, a więc nie uświadomione w tej ka­ tegorii. Kiczowi i wszelkim formom indywidualnego działania przeciwstawili czystą pustkę martwych placów, osiedli. 61 62 Fot.: St. Deptuszewski — i l . 1, 2, 5; J . Swiderski — il. 3, 4, 6, 7—27, 29- 35. Obiekty w zbiorach: Muz. Lublin - i l . 9, 13, 1-1, 18, 27; Muz. Bzeszów — i l . 19. 165 �34, 36. Weronika Ratyna z Tomaszowa Lubelskiego i jej dywany—obrazy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/107fd7a87cc41321986b8cf29366d934.jpg b1102a060dad0db7c004b2e84a4a64cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Malowany na płótnie obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; malarstwo ludowe ; kult świętych ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem malowany na płótnie znajdujący się w kapliczce na skraju wsi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.16.4_01 Bartne kapliczka kult świętych Łemkowszczyzna malarstwo ludowe okolice Gorlic religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a271c30fb6af50b53390e0214807fb8f.jpg 08edaf2a708832fbca995d588d511f64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Malowany obraz Jezusa Ukrzyżowanego / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; malarstwo ludowe ; kult świętych ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia obraz malowany na płótnie Jezusa Ukrzyżowanego, znajdujący się w kapliczce na skraju wsi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.16.3_01 Bartne kapliczka kult świętych Łemkowszczyzna malarstwo ludowe okolice Gorlic religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccbec2036551964971a2cfde3b57dfcc.pdf 1319be452959a3828cb459fe72acc888 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4501 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource Afryka - sztuka malarstwo nieprofesjonalne Afryka - malarstwo nieprofesjonalne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4186 Title A name given to the resource Malowidła współczesnej Afryki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.3-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Я If? «Г* INTERNATIONAL. 4» ш\ •iRBEH STÜDIO. I I . 1. Salon fryzjerski. Zaria (Nigeria). Jacek Olędzki MALOWIDŁA WSPÓŁCZESNEJ AFRYKI Chciałbym p r z e d s t a w i ć garść w r a ż a ń zgromadzo nych w czasie p o d r ó ż y do 13 krajów a f r y k a ń s k i c h . Był to m ó j pierwszy k o n t a k t z wielkim kontynentem. 300-dniowa lekcja, najczęściej pod g o ł y m niebem (ani jednego noclegu w hotelu), zdecydowanie o charakterze biwakowym. Sprzyjało to k o n t a k t o m z przedmiotem po­ szukiwań, ale t e ż ograniczało szanse dociekliwszego po­ znania wciąż nowych z a g a d n i e ń , jakie w y ł a n i a ł y się za k a ż d ą setką przebytych k i l o m e t r ó w . Cała zaś trasa liczyła ich blisko 30 000'. Czego p o s z u k i w a ł e m ? W zasadzie z a r ó w n o t y t u ł , jak i zamieszczone t u zdjęcia, o d p o w i a d a j ą na to pytanie. Chciałbym jednak odpowiedzieć na nie ściślej. Przedtem konieczna jest k r ó t k a informacja. W literaturze poświęconej sztuce plemiennej Afryki malarstwo na tle innych rodzajów twórczości artystycznej przede wszystkim rzeźbiarskiej, nie m ó w i ą c j u ż o muzycz nej i tanecznej, przedstawia się zdecydowanie najskromniej Pomijam t u r y t y i prehistoryczne malarstwo naskalne które stanowi o d r ę b n y rozdział w dziejach sztuki a f r y k a ń skiej. Czy jest to jednak obraz prawdziwy? F a k t e m jest że w plastycznej twórczości plemiennej, jaka rozwijała się na obszarach A f r y k i do ostatnich dziesiątków lat X I X w dominowała zdecydowanie rzeźba. Jest ona bez w ą t p i e n i a dla tego k o n t y n e n t u zjawiskiem niesłychanie charaktery stycznym. Przypomina to nieraz sytuacje znane z Europy szczególnie z Polski, L i t w y lub Słowacji, kiedy stwierdzamy w jakiejś grupie terytorialnej n i e z w y k ł y wprost rozwój r z e ź b i a r s t w a (np. figuralnej rzeźby religijnej) przy swoistych niedostatkach wypowiedzi malarskiej, występującej w tak skromnych rozmiarach, j a k malatury garncarzy i stolarzy lub pisankarstwo. Ale w opracowaniach sztuki A f r y k i podobne niesamoistne formy wypowiedzi malarskiej są z reguły pomijane. Gdyby zaś je uwzględnić, okazałoby się, że malarstwo wcale nie jest nieobecne w tej sztuce. Zresztą doskonale znane są fakty wspaniałego rozkwitu sztuki malarskiej w Sudanie i E t i o p i i . To prawda, że jest to sztuka innej zasadniczo tradycji kulturowej, bo nawią­ zującej do bardzo wczesnego chrystianizmu i t y c h syste­ mowych u k ł a d ó w kulturowych, k t ó r e bliższe są feudalnym u k ł a d o m europejskim i bliskoazjatyckim aniżeli afrykań­ skim. Zdecydowanie jednak afrykański rodowód ma t a sztuka, a w niej również malarstwo, k t ó r e rozwijało się w okresie od X V I do X I X w . na obszarze „ f e u d a l n y c h " p a ń s t w i miast w zachodniej Afryce (Nigeria, Mali i in.). Chodzi t u przede wszystkim o malatury ścienne pałaców i d o m ó w . Jest to j e d n a k ż e — j a k powiedzieliśmy — sztuka „ f e u d a l n a " , dodajmy jeszcze — miejska. Nie m o ż n a też jej wywodzić od społeczności plemiennych — pasterzy, rol­ n i k ó w (kopieniaczy) czy t e ż l u d ó w zbieracko-łowieckich. W r ó ć m y więc do postawionego na wstępie pytania. Czy tradycyjne społeczeństwa plemienne A f r y k i legity­ m u j ą się w zakresie sztuk plastycznych dokonaniami kompletnymi, w k t ó r y c h harmonijnie związane są działania podstawowe — rzeźbiarskie, malarskie i t z w . rzemiosło artystyczne — czy też t a k nie jest. Jeśli nie, to czy w naj­ nowszych czasach obserwujemy trwanie przy dawnym 3 �modelu czy „odejście" od niego. Jeśli mamy do czynienia z „odejściem", to czy m o ż n a je u z n a ć za przejaw swoistej kompensaty, względnie czegoś zasadniczo innego, przez co i w jakiej mierze uwarunkowanego. Tak w zarysach s t a r a ł b y m się określić cel poszukiwań i zarazem p o w ó d przedstawienia zgromadzonych materia­ łów w piśmie z a j m u j ą c y m się s z t u k ą l u d o w ą Polski. Twórczość środowisk wiejskich, dawnych plemiennych i środowisk o charakterze plebejskim lub proletariackim współczesnych ośrodków miejskich — rozróżnienia te nie zawsze rysują się wyraziście, ale p r z y j m i j m y je na razie. Zacznę od przedstawienia przejawów działań malarskich z j a k i m i s p o t k a ć się m o ż n a najczęściej w miastach. Szyldy. Malowidła o t y m przeznaczeniu należą do nader cha­ rakterystycznych w wielu krajach afrykańskich. Szczególnio szyldy fryzjerskie — wzorniki strzyżenia i zaplatania wło­ sów uznać należy za charakterystyczne dla A f r y k i ; w tak rozwiniętej postaci nie znane są bowiem nigdzie indziej na świecie. Szyldy te związane są ściśle z obszarami A f r y k i zwanej czarną. Pojawiają się sporadycznie w Nigrze i K e n i i , a w y s t ę p u j ą w ogromnym nasileniu na c a ł y m bodaj ob­ szarze Nigerii. Z d a r z a j ą się również w Kamerunie, Zairze i Republice Środkowoafrykańskiej. Nigeria to jeden z najbardziej zaawansowanych w roz­ woju społeczno-gospodarczym krajów A f r y k i . K r a j wybitnie m u r z y ń s k i o najciekawszej historycznie przeszłości i zarazem niezwykle burzliwie kształtującej się współczesności. W daw­ nych dzielnicach wielkich miast prastarych k u l t u r — Ife, Benin, Bida, Oszogbo, Zaria, Kano żyją zasiedziałe, mnogie zbiorowości. P r z e t r w a ł o t u wiele s k ł a d n i k ó w dawnego obyczaju miejskiego, a jednocześnie n a w a r s t w i ł y się żywio­ łowo w stopniu n a j w y ż s z y m współczesne formy z a c h o w a ń i sposoby życia. Jest to m e l a n ż wartości z j a k i m s p o t k a ć się m o ż n a t y l k o w n i e k t ó r y c h najludniejszych miastach-portach Dalekiego Wschodu. W zgiełku, w n i e b y w a ł y m zagęszczeniu t ł u m u , j a k i w y p e ł n i a wąskie uliczki starego K a n o , Zari, B i d y , naj­ u b o ż s z y c h dzielnic t y c h i innych miast nigeryjskich, agre­ sywne barwy — czerwieni, zieleni, żółci (tła szyldów) — a t a k u j ą szczególnie skutecznie. Poprzez zwielokrotnienie i n i e p o w t a r z a l n o ś ć w p r o w a d z a j ą oczekiwany ład. Sens zaś zawarty w wizerunkach szyldowych stwarza optymi­ s t y c z n ą wizję człowieka zindywidualizowanego w t ł u m i e . Podobne odczucia t o w a r z y s z y ć m u s z ą klientom tamtejszych salonów fryzjerskich, salonów „ m i ę d z y n a r o d o w y c h " (jak w s k a z u j ą napisy), w k t ó r y c h odnaleźć m o ż n a co najmniej kilkanaście propozycji przemiany czy zamanifestowania swego ja. I t a k i też chyba z a m y s ł towarzyszy samym fryzjerom, skoro d o k o n u j ą szczególnych s t a r a ń reklamo­ wych, nie zrażając się k o n k u r e n c j ą . B y w a , że salony fryzjer­ skie prawie sąsiadują ze sobą. W K a n o na jednej t y l k o uliczce naliczyłem ich kilkadziesiąt. „ W y b i e r z swój s t y l " , „ w y b i e r z j e d n ą " (z fryzur), „wejdź t u " , i t d . Napisy te to ś w i a d e c t w o , że golarze m a j ą świadomość swego p o s ł a n n i c t w a . W y r a ż a j ą go też w takich oto propozycjach „ s t y l u " : s t y l „ C l a y " (od sławnego bok­ sera a m e r y k a ń s k i e g o ) , policyjny (również a m e r y k a ń s k i ) , federalny, „ S a p h i m o " (od Armstronga), „ K e n n e d y " , , , E l v i s " (od Presleya), l o n d y ń s k i , młodego Amecalo, James Brown, artystyczny, wodzowski, „ O l y d e " , „ B a y " , marynarski, „ S l a n t i n " , Low, beatlesowski, „ A f r o " , „ S a h a r a " , „ S a l o m e y " . Są to t y l k o najczęściej spotykane style, d o c h o d z ą bowiem do nich style kombinowane, np. p e ł n y beatlesowski czy saharyjsko-beatlesowski ( i l . 1—8, 12). N a dawniejszych szyldach, p o c h o d z ą c y c h prawdopo­ dobnie sprzed 10—20 lat, wzorce b y w a j ą uboższe. Na j e d n y m z nich wymalowano 8 propozycji, w t y m : styl �ITERNATIONAt' 27 У О Ш А -Sr. ' / . X A K t A - ,y, t 3 �federalny, „ G h a n a " , „ S a h a r a " , ,,Canada" i „ A b a m s o s " (il. 6). Wszystkie te wzorniki fryzur męskich pochodzą t y l k o z Nigerii. W innych krajach, w m i a r ę tego j a k maleje p o p u l a r n o ś ć samych szyldów, zmniejsza się również liczba proponowanych sposobów strzyżenia. W K e n i i zanoto­ w a ł e m takie na p r z y k ł a d nazwy s t y l ó w : „angielski", „ a m e ­ r y k a ń s k i " , „ a f r y k a ń s k i " , „ M c h i n t o " , „ K o m e r e r a " i „Teen-age" (młodociany). W większości t y c h szyldów lansowany jest styl tzw. mocnego m ę ż c z y z n y (bokserski, marynarski, policyjny, wodzowski), lub czegoś zbliżonego do naszego niegdysiej­ szego bikiniarza czy rosyjskiego stilagi (style: federalny, „ G h a n a " , ,,Canada" — k a ż d y z plerezą). Dołączają się do tego wzorce nawiązujące do sposobu czesania się sław­ nych śpiewaków (Armstrong, Presley i in.), mężów stanu, j a k Kennedy, a t a k ż e ogólnokulturowe — saharyjski, ame­ r y k a ń s k i , a f r y k a ń s k i czy angielski. W najnowszych szyldach pojawiają się wizerunki bez nazwy, ale j a k ż e charaktery­ styczne— twarze w okularach „ d o b r z e u ł o ż o n y c h " m ł o ­ dzieńców, k r ó t k i e włosy, uczesanie bez ż a d n y c h „ e k s t r a ­ wagancji" ( i l . 1, 5). Nazwy poszczególnych fryzur, względnie ich numeracja p o r z ą d k o w a na szyldzie-wzorniku ( i l . 1—6, 12) przy jedna­ kowej cenie k a ż d e g o wzoru ( i l . 7) g w a r a n t u j ą swobodne porozumienie się m i ę d z y klientem i fryzjerem. Szyldy te są rozwinięciem swoistego savoir-vivre'u wszelkich salonów fryzjerskich. W przeciwieństwie jednak do w z o r n i k ó w - f o t o grafii, k t ó r e w innych salonach w większej mierze służą celom dekoracyjnym niż p r a k t y c z n y m , a f r y k a ń s k i e ma­ l u n k i m a j ą przede wszystkim znaczenie „ u ż y t k o w e " , służą porozumieniu m i ę d z y „fryzjerem ekspertem", „fryzje­ rem m i ę d z y n a r o d o w y m " a klientem. Oprócz fryzjerów d y s p o n u j ą c y c h salonami prosperują w wielu krajach a f r y k a ń s k i c h , w miastach i wsiach — golarze, k t ó r z y d o k o n u j ą najprostszej operacji zgolenia włosów do gołej s k ó r y . Przy czym zarówno klient, jak i golarz, siedzą na ziemi. Ten t r a d y c y j n y sposób golenia głowy do gołej s k ó r y lub z pozostawieniem bardzo krótkich włosów nazywany jest często saharyjskim, bo w rejonie bezwodnym i s t a ł y c h burz piaskowych utrzymuje się on najtrwalej, m a j ą c przede wszystkim uzasadnienie prak­ tyczne. A zatem, jeśli w salonach fryzjerskich uwzględniane jest tego rodzaju saharyjskie strzyżenie, to jest ono zarazem j e d y n y m u s t ę p s t w e m na rzecz t r a d y c j i . Afrykańscy fryz­ jerzy, j a k wszyscy reprezentanci tego zawodu na świecie, włączeni są w wielkie dzieło propagowania m ó d światowych. Dodajmy jeszcze, że to salonowe fryzjerstwo obejmuje w Afryce s w ą działalnością głównie mężczyzn. Sporadycznie t y l k o (oczywiście nie w k a ż d y m k r a j u i nie w każdj^m mieście t a k samo) w salonach czesze się kobiety. Lanso­ wane są przy t y m również t y l k o fryzury współczesne, nawet jeśli b y ł y niegdyś pierwotnymi. W s p o m n ę t u o „afro", tak popularnej fryzurze w ś r ó d pewnych grup Murzynów a m e r y k a ń s k i c h , a t a k ż e w ś r ó d E t i o p c z y k ó w obojga płci. W k i l k u krajach czarnej A f r y k i jest to aktualny szlagier elegancji damskiej. W Tanzanii afro noszone jest nagminnie przez p r o s t y t u t k i . Natomiast ogół m ł o d y c h i w średnim wieku kobiet a f r y k a ń s k i c h r ó ż n y c h środowisk i warstw społecznych, a t a k ż e całkiem m a ł e dziewczynki, kultywują fryzury tradycyjne. Pewne wzory (np. oplatanie nitkami k ę p e k włosów, t a k aby p o w s t a ł y z nich sztywne „pręciki", n a s t ę p n i e splatanie włosów w niezliczoną ilość drobnych w a r k o c z y k ó w , t r z y m a j ą c y c h się blisko głowy (il. 11) wy­ s t ę p u j ą na c a ł y m obszarze A f r y k i , niezależnie od granic p a ń s t w o w y c h i różnic etnicznych, z k t ó r y m i b y ł y pierwotnie I 6 �6—8. Szyldy fryzjerskie: Zaria (Nigeria), Babadju (Bamileke, Kamerun), Enugu (Nigeria). �П. 9. Zakład fryzjerski. Bamenda (Kamerun). I I . 10. Salon fryzjerski, N a n j u k i (Kenia). ściśle związane. To tradycyjne fryzowanie kobiet nie wy­ maga salonu, odbywa się przed domem. Cały „ w a r s z t a t " fryzjerski stanowi niski stołeczek dla k l i e n t k i , spora ilość nici oraz drewniany solidny grzebień „ p i o n o w o - w z d ł u ż n y " (w odróżnieniu od naszego, k t ó r y jest ,,poziomo-poprzeczny"). W p o r ó w n a n i u do tej damskiej obyczajowości, tak silnie powiązanej z t r a d y c j ą a f r y k a ń s k ą , jeszcze dobitniej rysuje się rola męskich salonów. Jest ona t y m bardziej doniosła, że w salonach t y c h dokonywane s ą nie t y l k o zabiegi toaletowe. Otóż często zdarza się, że obok s z y l d ó w wzorników w y g l ą d u głowy zawieszane są na ścianach pla­ katy, odezwy, sentencje, mapy, w y c i n k i gazetowe i t p . , propagujące aktualne treści społeczno-polityczne w Afryce czy nawet na świecie ( i l . 10). W takich otoczeniach zabiegi fryzjerskie n a b i e r a j ą bez żadnej przesady znaczenia ideo­ wego. S t ą d t e ż fryzjerskie szyldy afrykańskie m o ż n a b y u z n a ć za przejaw czy symbol sztuki ideowej, „głęboko z a a n g a ż o w a n e j " — przynajmniej w procesy cywilizacyjne obejmujące Afrykę. Naiwna formuła wyrazu plastycznego, zdecydowanie amatorski (lecz nie niezarobkowy) charakter t y c h malo­ wideł, przy szczegółowym ukazywaniu cech określonych „ m o d e l i " , pozwalają mówić o szczerości i swoistej żarliwości środowiska t y c h afrykańskich malarzy i odbiorców ich dzieł. W n i e k t ó r y c h malowidłach artysta uzupełnił wzorniki w y o b r a ż e n i e m fryzjera przy pracy ( i l . 6, 8). W y o b r a ż e n i a te nie pozostawiają j u ż ż a d n y c h wątpliwości, j a k bardzo bezpośredni i śmiały jest sposób widzenia t y c h a r t y s t ó w . N i e k t ó r z y podpisali swoje dzieła nazwiskiem. Czasem t e ż uzupełnili oni nazwisko d o d a t k o w ą i n f o r m a c j ą : „ B y super­ man artis co boy B . Kasuwa Zaria c i t y " albo „ R a i n B o w Arts N o K o g u i R. D . E n u g u " . W a r t o jeszcze powiedzieć, że twarze na szyldach nie są malowane na ciemno, t a k aby p o z o s t a w a ł y w zgodzie z rzeczywistym w y g l ą d e m osób do jakich się odnoszą. Twarze te s ą białe, żółtawe, różowawe i czasami tylko „ s z a r e " , czyli odpowiadające m u r z y ń s k o ś c i . Nie zawsze też ukazywane są rysy negroidalne, często zaś są wyraźnie upodabniane do rysów „ludzi b i a ł y c h " . Malowanie twarzy na biało, żółtawo czy różowawo wiąże się niewątpliwie z t r u d n o ś c i a m i technicznymi, jakie m u s z ą n a w i e d z a ć nie­ wprawnego a r t y s t ę , kiedy pragnie wyraziście i szczegółowo w y o d r ę b n i ć na malowidle ciemny zarost i włosy od nie­ mniej ciemnego lica. Ale jest t e ż inna zasadniczo przyczyna, że twarze te nie są ciemne. Podobnie bowiem j a k biali u siebie w Europie (lecz nie w Afryce) zabiegają, aby mieć twarze opalone i to j a k najciemniej, t a k Afrykańczycy zdani na niezmienność barwy twarzy rozjaśniają je „umow­ nie", d o k o n u j ą c swoistej falsyfikacji swych wizerunków. D ą ż e n i e to najsilniej uwidacznia się w życzeniach klienteli afrykańskiej, odwiedzającej z a k ł a d y fotograficzne; sprawa „ ł a d n o ś c i " dotyczy najczęściej nie wyrazu oczu czy zmarszczek, lecz jasności ciała. Wydaje się więc, że biała twarz i nieafrykańskie rysy w i z e r u n k ó w szyldowych, tak j a k a m e r y k a ń s k i czy europejski styl czesania, jest prze­ jawem dążenia o szerszych aspiracjach, aniżeli t y l k o este­ tyczne, bo odnoszącego się do idei więzi czy utożsamienia się z cywilizowaną ludzkością na świecie. P r z e j d ź m y do drugiej grupy malowideł, z jakimi spotykamy się w pewnych krajach afrykańskich, a które wiązać m o ż e m y z działalnością a r t y s t ó w miejskich. Mam t u na myśli m a l o w i d ł a oraz napisy spotykane na środkach lokomocji, głównie ciężarówkach swoiście przystosowanych do transportu znacznej liczby osób. Przyozdabianie takich p o j a z d ó w w różne w y o b r a ż e n i a , głównie zwierząt i ludzi, oraz zaopatrywanie w specjalne napisy-nazwy, a także sentencje spotyka się podobnie j a k malarstwo szyldowe w n a j w i ę k s z y m nasileniu na obszarach Nigerii. Łączy się ono z żywiołowym rozwojem prywatnej inicjatywy w orga­ nizowaniu masowych ś r o d k ó w transportu i komunikacji. W Tanzanii i E t i o p i i , gdzie ś r o d k i te zostały upaństwo- ����wionę, gdzie k u r s u j ą regularnie autobusy, nie spotykamy się oczywiście ze spontanicznymi formami przyozdabiania aut. Podobnie rzecz się przedstawia t a m gdzie środki transportu i komunikacji — j a k np. w K e n i i — s t a n o w i ą własność wielkich przedsiębiorstw przewozowych. Ale już w Sudanie, w k t ó r y m tak j a k w Nigerii, prosperują liczni drobni trans­ portowcy, obserwujemy podobne zjawisko. Malunki i napisy p r z y o z d a b i a j ą c e c i ę ż a r ó w k i - a u t o b u s y , furgonetki i mikrobusy na szlakach nigeryjskich m a j ą dosyć jednoznaczny sens. Służą przede wszystkim w y o d r ę b ­ nieniu określonego pojazdu i jego właścicieła-przedsiębiorcy spośród licznej rzeszy jemu podobnych. Tak j a k nazwy: „ B ł ę k i t n a s t r z a ł a " , „ O r i e n t - e x p r e s s " czy nasze — „ K r a k u s " , „ B e r o l i n a " i „ N e p t u n " na pociągach, tak w Nigerii na samochodach — „ S u p e r - m a n " , „ D e m o o n service" lub „Apollo 1 1 " w y r a ż a j ą t ę s a m ą p o t r z e b ę oznakowania. Ale potrzeba ta w wydaniu nigeryjskim jest niewątpliwie pełniejsza. T y m bardziej że w y m y ś l o n y m przez właścicieli nazwom pojazdów t o w a r z y s z ą często różnego rodzaju napisy-sentencje, k t ó r e łącznio z malunkami w y r a ż a j ą swoistą filozofię życiową (il. 14, 15). Dzięki mobilności przedmiotu, na k t ó r y m umieszczono napisy i malowidła, ta filozofia głoszona jest z d u ż ą skutecznością i ma nie­ wątpliwie służyć tonowaniu czy zapobieganiu niezadowo­ lenia pasażerów. B y w a bowiem, że przewozi się ludzi w t y c h pojazdach niczym śledzie w beczkach. I wówczas jak hasło na jednym z szyldów fryzjerskich — „ T y l k o Pan Bóg się nie m y l i " , tak napis na ciężarówce-autobusie stwierdzający, że „ L u d z i e rosyjscy nigdy się nie ś p i e s z ą " służyć ma jako argument na rzecz przewoźnika. Przypatrzmy się zresztą i n n y m jeszcze nazwom i napisom: KTO W I E Ż Y J I P O Z W Ó L ŻYĆ N I E MA NIC STAŁEGO P R Z E T R W A J I N I G D Y SIE N I E B Ó J BEZPIECZNA JAZDA NADZIEJA I ODWAGA BÓG ZNA SWOICH L U D Z I N I K T PONAD BOGIEM N I E M A K R Ó L A N A D BOGA BÓG M N I E P R O W A D Z I NIC PONAD BOGIEM WIERZE BOGU MOIM PANEM BÓG BÓG N I E WYMYŚLIŁ ZEGARA K R Ó L N I E JEST BOGIEM Z JEGO Ł A S K I Z BOGIEM P S A L M 19 P S A L M 121 P S A L M 11 MIŁOSIERDZIE D Z I E Ł O BOGA K R Ó L PRZYSZŁOŚCI ZABAWNY CHŁOPAK PRZYSZŁOŚĆ JEDNOŚĆ ODWAGA Napisy te wykonane są zazwyczaj z d u ż ą s t a r a n n o ś c i ą , wielkimi „ p l a s t y c z n y m i " literami, są żółte, ocieniowane czerwienią, białe, ocieniowane czernią i t d . Nierzadko przy­ ozdabiają je k w i a t y . I co jest najważniejsze, wkompono­ wane są one w m a l u n k i w y o b r a ż a j ą c e słonie, l w y , pantery, krokodyle, koguty, anioły, k r z y ż e , bukiety k w i a t ó w , uskrzydlonych ludzi, błyskawice, gwiazdy i liczne inne tematy. D u ż o prawdziwej radości przynosi oglądanie na spec­ jalnych parkingach w większych miastach nigeryjskich 12 18 lub k a m e r u ń s k i c h zgromadzonych t a m w d u ż y c h ilościach t y c h p o t ę ż n y c h ciężarówek, z k t ó r y c h k a ż d a jest swoistą w ę d r o w n ą galerią wizualnych d o z n a ń . A u t o r a m i napisów i malowideł są zazwyczaj malarze miejscy, ci sami k t ó r z y w y k o n u j ą szyldy fryzjerom i nie t y l k o fryzjerom. Oto szyld: „ P r e m i e r a t a b a k i z Dolnego E n u g u " ( i l . 17). Szyld jest dwustronnie malowany. N a pierwszej i drugiej stronie powtarza się: „ I n o m a premier t a b a k i dolne Enugu. Premier t a b a k i rozwiązuje wszystkie problemy. To wspo­ maga na u m y ś l e . To przynosi ulgę w smutkach. Zawsze do uzyskania u ... (adres)". Ponadto z obydwu stron przed­ stawiony jest sam I n o m a przy pracy. W czymś, co przy­ pomina m a s z y n k ę do mięsa, miele t a b a k ę , po k t ó r ą usta­ w i l i się ludzie w kolejce. W scenie frontowej jest ich czterech i kolejkę otwiera biały człowiek, na odwrocie zaś za czar­ n y m stoi biały i postaci jest więcej. Wreszcie całość uzupełnia również z jednej i drugiej strony malunek przedstawiający człowieka pod drzewem, z k t ó r e g o zwisa sznur. Przy ma­ lunkach znajduje się o b j a ś n i e n i e : „ P r z y k ł a d . Pewnego dnia w m o i m mieście Opobo m i a ł e m k ł o p o t y z rodziną i p o s t a n o w i ł e m powiesić się z tego powodu. K i e d y chciałem się j u ż powiesić, p r z y p o m n i a ł e m sobie w pobliżu drzewa, że w mojej torbie znajduje się tabaka. W t e d y pomyślałem sobie, że nie jestem j e d y n y m , k t ó r y ma k ł o p o t y z rodziną. W t e d y premier t a b a k i ocalił mnie od przedwczesnej śmierci". Z drugiej strony opis tego zdarzenia jest nieco szczegółowszy i samo zdarzenie rozpoczyna się od „ O n e night . . . " Szyld ten n a m a l o w a ł R a i n Bow z Enugu. R ó w n i e starannie wykonane szyldy, r e k l a m u j ą c e usługi k r a w c ó w , szewców, stolarzy ozy fotografów spotyka się w licznych miastach południowej i zachodniej Nigerii. ��Malowidło na śoianio baru. Busisi n . jeziorem W i k t o r i a (Tanzania). I I . 22. Malowidło w barze. M a i . Gdo K i a r i . Nasadżineli (Tanzania). I I . 23. Malarz Suly z Dawanau (Nigeria). �23 Sporadycznie pojawiają się również w n i e k t ó r y c h miastach Kamerunu, Zairu, K e n i i ( i l . 16). Ostatni z p r z y k ł a d ó w dużych r o z m i a r ó w to m a l o w i d ł o na frontonie b u d y n k u reklamujące fotografa. W miasteczku, z k t ó r e g o pochodzi to malowidło, w podobny sposób reklamowane b y ł y usługi krawca, szewca oraz rzeźnika. W Nigerii ci właśnie rze­ mieślnicy k o r z y s t a j ą w swych szyldach-reklamach z t y t u ł u nie mistrza lub majstra, lecz doktora. D o k t o r szewc, kra­ wiec i t d . T y t u ł y doktora i premiera {prime minister) m o g ą świadczyć o wysokiej pozycji społecznej t y c h rzemieślników albo też o niezłym poczuciu humoru, zrozumieniu śmiesz­ ności wszelkiej poważnej t y t u l a t u r y . Prawdopodobnie w grę wchodzi jedno i drugie. Osobną w dużej mierze dziedziną w ś r ó d malowideł rozwijających się w miastach są dekoracje b a r ó w . W Afryce, w warunkach tropikalnych, są to instytucje o szczególnym znaczeniu. Sprzedaje się w nich przede wszystkim w znacz­ nych ilościach napoje chłodzące. W m a ł y c h wsiach, całkiem w buszu, z dala od w i ę k s z y c h ośrodków, m o ż n a zawsze natrafić na dobrze zaopatrzony bar i o t r z y m a ć n a p ó j wy­ jęty z lodówki. B a r y te spełniają często rolę k l u b ó w , w k t ó ­ rych gromadzi się starszyzna i młodzież. Służą przejezdnym, chętnie goszczą w nich biali (ale t y l k o przejezdni). Sprzedaż piwa czyni nieraz z t y c h i n s t y t u c j i miejsca rozpusty, co często znajduje wyraz w m a l o w i d ł a c h p o t ę p i a j ą c y c h zdecy­ dowanie pijacki obyczaj. Temat antyalkoholowy rozwijany b y w a niekiedy w rozbudowane sceny, sugestywnie u k a z u j ą c e zgubne skutki picia. Stosowne obrazki p o k r y w a j ą wszystkie ściany baru, t o w a r z y s z ą i m objaśnienia tekstowe. Jest to pozy­ tywny w y n i k u m o r a l n i a j ą c e j działalności misji, a t a k ż e surowych obostrzeń, wprowadzanych przez n i e k t ó r e r z ą d y . W Zairze i w Republice Środkowoafrykańskiej obowiązuje zakaz picia piwa w biały dzień. Gdzie indziej jednak ten sam temat ujmowany bywa dyskretniej. W pojedynczych, nie z w i ą z a n y c h ze sobą scenach ukazywana bywa szafarka, pijący i (niczym rezultat) taniec. A b s t r a h u j ą c od tego czy podobne malowidła w barach spełniają swą d y d a k t y c z n ą rolę, należy stwierdzić, że p i j a ń s t w o nie jest p i ę t n e m A f r y k i . Jeśli się pojawia, to w formie łagodnej i chyba częściej na wsi niż w mieście, a jego rozsadnikiem jest nie tyle bar, co obyczaj pędzenia przez wieśniaków wina palmowego i spożywanie go rytualnie przy wszelkich o b r z ę d a c h i uroczystościach. I n s t y t u c j a baru jest miejscem przekazywania wizual­ nego innych jeszcze treści. Landszaft u k a z u j ą c y p r z y r o d ę a f r y k a ń s k ą , zawsze z palmami, często z d z i k i m i zwierzę­ t a m i w dżungli, lśniące w słońcu rozlewiska wielkich rzek, po k t ó r y c h p ł y n ą pirogi — oto akcesoria baru, którego właściciel chce u r a c z y ć przybyszy z dalekich stron. Bliższe natomiast stałej klienteli są obrazy sławiące męskość, j a k w malowidłach u k a z u j ą c y c h walczącego ze słoniem lub lwem (il. 19), wreszcie piękne malowidło — mocują­ cego się z ciężarem ( i l . 20). Ten ostatni obraz nawiązuje do szczególnie popularnej t e m a t y k i sportowej. W algier­ skich barach na Saharze mogłem podziwiać dowody t y c h zainteresowań w d u ż y c h obrazach olejnych, sławiącycłi sukcesy algierskiej reprezentacji piłkarskiej. Przedstawieni na nich b y l i zawodnicy obu d r u ż y n . Jeden z obrazów u k a z y w a ł w a l k ę ciemniejszoskórych Algierczyków z całkiem białą d r u ż y n ą p i ł k a r s k ą . W t y m samym barze w miejscowości I n Salah, obok 15 �11. 24, 25. Malowidło na ścianie budynku w Dawanau (Nigeria). Fragment i całość. Mai. Suly. 16 �I I . 26, 27. Malowidło na ścianie budynku w Dawanau (Nigeria). Fragment i całość. M a i . Suly. 17 �obrazów z p i ł k a r z a m i , znajdował się mniejszych r o z m i a r ó w obrazek malowany przez tego samego a r t y s t ę . P r z e d s t a w i a ł on wielbłąda i lwa. Lew rozparty na grzbiecie w i e l b ł ą d a szarpał garb swojej ofierze. Obrazek ten u z n a ć m o ż n a jako znamienny dla t e m a t y k i , k t ó r a przewija się w m a l o w i d ł a c h wielu b a r ó w położonych przy s ł a w n y c h szlakach. W barach północnej Tanzanii oraz K e n i i t e m a t y k a ta bywa d o m i n u j ą c a , a często nawet wyłączna. Zwierzęta afrykańskie to przede wszystkim słoń i lew, ale t a k ż e g r o ź n y niezwykle bawół, wąż i ptak, k t ó r y nie lęka się węży ( i l . 22). Z d a r z a j ą się również w y o b r a ż e n i a innych z w i e r z ą t : nosorożec, k r o k o d y l i najrzadziej żyrafa. Dlatego chyba najrzadziej, że z zasady wszystkie te bary m a j ą nisko położone stropy... W y o b r a ż e n i a t y c h zwierząt ukazywane są nieraz w wielkich malowidłach p o k r y w a j ą c y c h fronton b u d y n k u , a t a k ż e poszczególne ściany w sali lub salach baru. W y ­ czuwa się w t y m malarstwie swoisty resentyment dla afry­ kańskiej fauny. Pojawił się on zapewne w najnowszych czasach i nie tyle jako coś samoistnego, lecz w y n i k a j ą c e g o z innej potrzeby — przypodobania się licznym rzeszom m y ś l i w y c h i t u r y s t ó w n a w i e d z a j ą c y c h p a r k i i rezerwaty, jedyne miejsca, w k t ó r y c h te zwierzęta p r z e t r w a ł y . W po­ bliżu t y c h miejsc wszystkie bary przyozdabiane są z reguły w y o b r a ż e n i a m i zwierząt. I c h stylistyka p o w t a r z a j ą c a się, mało zindywidualizowana, bliska jest stereotypowej figuracji, w której m o ż n a d o p a t r z y ć się pewnej roli ilustracji z książek dla dzieci. Niekiedy jednak pojawiają się prawdziwej urody malunki, w k t ó r y c h podziwiać m o ż n a zarówno z n a k o m i t ą formę, jak też p o w a ż n y stosunek malującego do popular­ nego tematu. I chyba bez przesady m o ż n a powiedzieć, że w Afryce t y l k o w barach, przy t y c h skromnych malo­ widłach zrodzić się może, albo już się rodzi uszanowanie pośród ludzi miejscowych dla jednego z ich największych s k a r b ó w . Może też popularne w y o b r a ż e n i e ptaka, węża i b a w o ł u uzyska pełniejszą s y m b o l i k ę . N a w i ą z y w a ć będzie do f a k t u możliwej harmonii w ś r ó d zwierząt, bez „opie­ k u ń c z e j " roli m y ś l i w y c h . Wymieniony p r z y k ł a d m a l o w i d ł a z Tanzanii i podobne jemu z innych miejsc tego kraju, a t a k ż e z K e n i i nie zmie­ niają jednak ogólnego odczucia, że jest to malarstwo dosyć stereotypowe, m a ł o zindywidualizowane, w nikłej mierze związane z t r a d y c j ą . Pod t y m względem sławne m a l a t u r y k a m e r u ń s k i e z k r a i n y Bamileke u r a s t a j ą do dzieł o pierwszo­ r z ę d n y m znaczeniu. Ukazywane w nich zwierzęta, chociażby w scenach polowania, z a c h o w u j ą wiele ze swej legendarnej czy mitycznej r o l i . A przy t y m swoista figuracja w niczym nie przypomina współczesnej, ilustracyjno-fotograficznej. To utrzymywanie się treści m i t y c z n y c h czy t y l k o przypowieściowych o d k r y ć m o g ł e m jeszcze w niezwykle bujnie rozwijającej się twórczości malarzy z wioski Msasani pod Dar es Salaam. Obrazy z Msasani m a j ą wspólne cechy: płaskie traktowanie p r z e d s t a w i e ń , zawsze zwierząt, d u ż e jednobarwne płaszczyzny, niekiedy obwiedzione konturem, swobodne rozstrzyganie proporcji. K o l o r y zasadnicze ze­ stawiane są w silnym kontrastowaniu (wykorzystanie emalii rowerowych). Kompozycja z w i ą z a n a z powierzchnią t y p o w y c h k w a d r a t ó w p ł y t y pilśniowej. Malarze — na ogół młodzi — К . H . Tedo, Agaba k o n t y n u u j ą doświadczenia swego krewniaka Tinga-Tinga, zmarłego w 1972 r. w Msasani. R o z w ó j tego malarstwa coraz silniej łączy się z zaintereso­ waniami nie tyle samych A f r y k a ń c z y k ó w , co białych, licznych t u r y s t ó w o d w i e d z a j ą c y c h T a n z a n i ę . Dlatego też trudno b y ł o b y tej sztuce p r z y p i s y w a ć większe znaczenie w t y m , co nas najbardziej zajmuje — w k s z t a ł t o w a n i u się m e n t a l n o ś c i artystycznej ogółu. Dlatego z u w a g ą n a l e ż a ł o b y się przyjrzeć t y m indy­ w i d u a l n y m t w ó r c o m , k t ó r z y swoją działalność ściśle wiążą 18 ��П. 33, 34. Chaty bielone w cętki. Ndokayo, Garua-Bulai (Kamerun). z potrzebami najbliższego sobie otoczenia. J e d n ą z takich wyróżniających się indywidualności jest malarz Suly z Dawanau w okolicach K a n o w Nigerii. Urodził się w 1943 r. Ojcem jego b y ł Bala, nauczyciel w szkole koranicznej. Sam Suly do żadnej szkoły nie uczęszczał. To, czego n a u c z y ł go ojciec z a p o m n i a ł . Natomiast stare księgi, w t y m ręcznie pisany K o r a n , k t ó r e odziedziczył po ojcu, przechowuje z n a l e ż y t ą czcią. U z n a ć należy Sulyego za a n a l f a b e t ę , zresztą nie kryje się z t y m wcale. Nie służył w wojsku. Wcześnie się ożenił. Obecnie ma dwie żony, d r u g ą p i ę k n ą , m ł o d ą . Jest ojcem kilkunastoletniego chłopca i całkiem małego dziecka z d r u g ą żoną. Mieszka dosyć ubogo z najbliższą i dalszą rodziną. Zachowuje t r a d y c y j n y styl życia, charak­ terystyczny dla h a u s a ń s k i e j zbiorowości, z k t ó r e j się w y ­ wodzi. Od wczesnych l a t młodzieńczych zajmował się m u rarstwem i malarstwem (malował domy i mieszkania). Korzysta z t y t u ł u m a i ł a m (czcigodny, szanowany), t y t u ł u j a k i m i a ł jego ojciec i j a k i m obdarza się wielu szanowanych rzemieślników czy nauczycieli. Suly w y r ó ż n i a się spośród swego otoczenia rozwagą, spokojem, z a d u m ą . Niekiedy stwarza wrażenie j a k b y p r z e b y w a ł w i n n y m , w ł a s n y m świecie. Zawsze m a l o w a ł dla innych, j a k mówi, dla zdobycia jedzenia l u b pieniędzy. J e d y n ą rzeczą, k t ó r ą w y m a l o w a ł dla siebie jest torba na farby i pędzle. T o r b ę t ę — symbol swego zawodu — p o m a l o w a ł w k w i a t y , wozi j ą rowerem 20 na b a g a ż n i k u ( i l . 23). W podobny sposób t o r b ą zaopatrzoną w odpowiedni napis i z a m o n t o w a n ą na rowerze, skuterze czy m o t o c y k l u i n n i rzemieślnicy (fotografowie, elektrycy, ślusarze) m a n i f e s t u j ą swój z a w ó d . Suly objeżdża rowerem okolicę w k r ę g u ok. 360 k m i na t y m obszarze zbiera za­ m ó w i e n i a murarskie l u b malarskie. Za j e d n ą dekorację domu pobiera 2 funty. Jest to z a p ł a t a r ó w n a naszym kilkuset złotym. Co maluje ? W samym t y l k o Dawanau, wyłączając dom w ł a s n y , ozdobił prawie wszystkie b u d y n k i , jedne bogaciej, inne skromniej. Najskromniejsze jego malowidła t o drobne sceny rodzajowe wymalowane na szczycie bu­ d y n k u wzdłuż charakterystycznych dla h a u s a ń s k i c h domów sterczyn-attyk. Najokazalsze s ą znacznych rozmiarów m a l o w i d ł a zapełniające całą ścianę frontową budynku, a nieraz również ściany boczne ( i l . 26, 27). Do t y c h okazałych przedsięwzięć należy również zaliczyć dekoracje rezydencji h a u s a ń s k i c h n o t a b l i . Rezydencje te m a j ą przed właściwym budynkiem rodzaj kordegard, ponadto ganki i werandy. Zostały one przyozdobione w m a l u n k i - k w i a t y , przypomina­ j ą c e bardzo nasze zalipiańskie. S t a n o w i ą one wyraźne o d s t ę p s t w o od tego, co zazwyczaj maluje Suly. Najczęściej bowiem przedstawia lwa, zawsze groźnego, wąsatego, z uniesionym ogonem, a t a k ż e inne zwierzęta — krowę, krokodyla, konia, k u r ę ; a ponadto ludzi przy pracy: rol­ n i k ó w , tragarzy, m e c h a n i k ó w samochodowych, wszelkie współczesne pojazdy, nie wyłączając s a m o l o t ó w ; ukazuje �wreszcie charakterystyczne dla swego otoczenia postaci —• np. muezinów n a w o ł u j ą c y c h do m o d l i t w przed meczetem, pijaków i p r o s t y t u t k i , bokserów, w a l c z ą c y c h na miecze, żołnierzy oraz wielmożów na przejażdżce konnej pod para­ solem. W tych różnych z pozoru tematach m o ż n a d o p a t r z y ć się pewnych założeń całościowych, pewnej idei przewodniej. Oto obok wizerunku z z a p a ł e m i p r z y k ł a d n i e pracującego rolnika — stoi kobieta, k t ó r a przyniosła w pole jedzenie. Nieopodal tej sceny widzimy znacznie większą p o s t a ć robotnika, k t ó r y coś niezbyt ochoczo miesza czy gniecie w wielkim naczyniu. Przed robotnikiem stoi nie kobieta z naczyniami, lecz olbrzymi lew ( i l . 24, 25). Lew uzyskuje tutaj i w innych scenach symboliczne znaczenie. Gdzie indziej takiż lew czatuje obok kobiety k a r m i ą c e j k r o w ę , a ponad wężem, k t ó r e g o m ę ż c z y z n a pragnie rozdrażnić i zabić szablą ( i l . 31). W innej kompozycji u k a z a ł Suly nienaturalnej wiel­ kości elegantkę „ ł y p i ą c ą oczyma i szczerzącą z ę b y " (postać namalowana jest na węgle b u d y n k u , t a k j a k b y „ s t a ł a na rogu"), a nie opodal j u ż mniejszych znacznie r o z m i a r ó w tragarzy rozładowujących ciężarówkę, dalej i n n y c h męż­ czyzn — bokserów, żołnierzy i p a r z ą c e się konie ( i l . 30, 32). Motyw złej kobiety s t a r a ł się najwyraziściej p r z e d s t a w i ć w obrazku, na k t ó r y m dziewczyna dzierżąc w jednej ręce szklanicę, d r u g ą r ę k ę w y c i ą g a j u ż po n a s t ę p n ą . Całość uzupełnił w y o b r a ż e n i e m kwoczki z k u r c z ę t a m i d r e p c z ą c y c h wśród traw. Ale j e d n ą scenę od drugiej oddzielił szerokim pasem (il. 39). Podobne obramienia p o j a w i a j ą się w i n n y c h jeszcze malunkach, a niekiedy szeroki ciemny pas ozdo­ biony w zwielokrotniony zygzak w kształcie 3 jest g ł ó w n y m motywem, znakomicie zestrojonym z niewielkich r o z m i a r ó w wyobrażeniem jeźdźca i podmalowanymi od spodu żygaczami rynien sterczących z dachu ( i l . 26). Malarstwo m a i ł a m Suly m i m o swych p o w a ż n y c h , nieraz wyraźnie u m o r a l n i a j ą c y c h treści, jest niezwykle pogodne, barwne — b y nie rzec wesołe. Ale takie właśnie odczucie rodzi się przy pierwszym, b e z p o ś r e d n i m z n i m kontakcie. Ubogie domy-warsztaty, sklepy o ż y w a j ą . Malo­ widła wyodrębniające budynek z całości szarej zabudowy nadają m u n o w ą , w y ż s z ą r a n g ę . I t y l k o dzięki t e m u — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — udaje się malarzowi zdobywać kolejne zamówienia. Bo przecież malarstwo to znacznie silniej ukazuje s ą d a r t y s t y o t y m , co go otacza, aniżeli informuje, co określony sklep czy warsztat oferują klientom. N a t y m k o ń c z y się m ó j przegląd najważniejszych p r z e j a w ó w malarstwa rozwijającego się w afrykańskich miastach. C h c i a ł b y m obecnie u k a z a ó drugi n u r t tej twór­ c z o ś c i — malarstwo rozwijające się w środowiskach wiej­ skich. Jeśli w przypadku malarstwa „ m i e j s k i e g o " najcie­ kawsze jego przejawy poznajemy w krajach p r z o d u j ą c y c h — Nigerii, K e n i i , Tanzanii, to w przypadku n u r t u wiejskiego odwrotnie. Najciekawiej przedstawia się malarstwo w t y c h krajach, k t ó r e u z n a ć należy za opóźnione w rozwoju. Pod t y m t e ż względem na u w a g ę zasługuje szczególnie Republika Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a oraz blisko graniczące z n i ą rejony K a m e r u n u i Zairu. Całość zgromadzonego na t y m obszarze m a t e r i a ł u dotyczy malarstwa b u d y n k ó w mieszkalnych i kościołów. W przeważającej mierze są to m a l u n k i w y s t ę p u j ą c e na z e w n ą t r z d o m ó w (bardzo rzadko we w n ę t r z u , a wówczas w sieniach), a w przypadku kościołów t y l k o we w n ę t r z u . W t a k i m t e ż sposobie korzystania z malarstwa ujawnia się ogólne założenie tej sztuki. W zastosowaniu do b u d y n k ó w mieszkalnych jest ona zdecydowanie reprezentacyjno-prestiżowa, służy celom społecznym. W kościołach służyć ma pogłębianiu określonych praw w i a r y i t y m samym ma ideowo-kontemplatywne znaczenie. Najprostsze przejawy pierwszego rodzaju potrzeb ma­ larstwa t o bielenie domu. I t u m o ż n a o d n o t o w a ć pewien charakterystyczny fakt, k t ó r y odnieść m o ż n a nie t y l k o do afrykańskich w a r u n k ó w . Otóż, wkraczając od północy w kraje czarnej A f r y k i natrafia się, począwszy od N i g r u , na wybitnie m u r z y ń s k i e osiedla wiejskie. I jeśli wcześniej na obszarach algierskich i m a r o k a ń s k i c h w y s t ę p u j e swoista architektura arabska w r ó ż n y c h swych odmianach, zawsze oparta na konstrukcji budowli p r o s t o k ą t n e j , to właśnie p o c z y n a j ą c od N i g r u zmienia się ona zasadniczo. P o j a w i a j ą się domy okrągłe. U s t ę p u j ą one ponownie na obszarze Nigerii domom p r o s t o k ą t n y m , b u d o w n i c t w u cywilizacji h a u s a ń s k i e j . Jeszcze na obszarze k a m e r u ń s k i m pojawia się I I . 35. Dekoracja malarska na ścianie domu wiejskiego. Zengolaga (Kamerun). 21 �I I . 36. W y o b r a ż e n i e radia i mężczyzny wskazującego na gwiazdę. Malowidło na ścianie chaty. (Republ. Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a ) . swoiste dla tego k r a j u oryginalne budownictwo „wielkich chat" oraz n i e p o r ó w n y w a l n e do czegokolwiek „wszelkie g l i n i a n k i - u l o w n i k i " , aby już dalej w Republice Ś r o d k o w o ­ afrykańskiej i w większości t e r e n ó w Zairu istniały prawie wyłącznie chaty — budownictwo bardzo p r z y p o m i n a j ą c e rozwiązania znane z E u r o p y , w t y m również i z Polski. W s p ó l n ą cechą budowli p o p r z e d z a j ą c y c h od p ó ł n o c y strefę chat jest zachowanie w architekturze naturalnej barwy tworzywa. W y n i k a to przede wszystkim z dosko­ nałości formalnej obiektu, u k s z t a ł t o w a n e g o niewątpliwie w długim procesie doświadczeń budowlanych. Zazwyczaj budowle te m a j ą n a t u r a l n ą b a r w ę wyschniętej na słońcu g l i n y - b ł o t a , z k t ó r e g o ulepione zostały na odpowiednim wzmocnieniu cegło-pacynowe ściany b u d y n k u . Zależnie od strefy geograficznej zmienia się barwa tego podstawowego dla całej A f r y k i budulca. Ale w strefie algiersko-, nigrycko-nigeryjskiej dominuje barwa dosyć w y r ó w n a n a . Jest ona ugrowata, cielista. K o l o r y t t a k i akceptowany jest na ogół we wszelkich społecznościach. Natomiast nie s ą akcepto­ wane z reguły barwy budulca szaroziomistego. A takiego właśnie surowca d o s t a r c z a j ą często ziemie w strefie tro­ pikalnej, w sąsiedztwie dżungli i rozlewisk wielkich rzek. Jednocześnie w pewnych miejscach tego obszaru poja­ wiają się glinki laterytowe o zabarwieniu cynobrowym. One to s ą surowcem uznanym jako strojny, atrakcyjny. I właśnie w t y m obszarze znacznego zróżnicowania k o l o r y t u naturalnego surowca, j a k t e ż niezbyt silnie utrwa­ lonych czy też z b y t gwałtownie naruszonych tradycji budowlanych, rozwinął się zwyczaj bielenia i malowania chat. Są to w c a ł y m tego słowa znaczeniu chaty budow­ le — stosunkowo trwałe, o nieźle izolujących ś c i a n a c h nakrywanych mniej ł u b bardziej t r w a ł y m czy skutecznym d a c h e m - s t r z e c h ą . W osadach r o b o t n i k ó w zorganizowanych przy plantacjach, w osiedlach ludności, k t ó r a nie t a k dawno porzuciła swoje własne leśne siedliska, rozwinęło się budow­ nictwo chat najprostszych — ściany p r o s t o k ą t n e g o b u d y n k u są nakrywane dwuspadowym dachem. W osiedlach bardziej już zasiedziałych wykształciły się iście europejskie c h a ł u p y z solidnymi strzechami czterospadowymi, n a c z ó ł k o w y m i i przyczółkowymi, nigdy płaskimi, lecz zawsze s t r o m y m i . Poznany wcześniej t y p domu okrągłego z N i g r u czy pół­ nocnych rejonów K a m e r u n u ( „ u l o w n i k " ) pojawia się w t y m przytropikalnym obszarze dopiero w górzystej Rwandzie, względnie w zachodnich stronach Zairu. 22 P r o s t o k ą t n e ściany chat, szczególnie w domach o wąs­ k i c h dachach, chat bez podcieni czy o k a p ó w prowokują do zamalowania i pobielenia. Potrzeba taka jest t y m sil­ niejsza, i m bardziej zwarte i bezpośrednio przylegające do „ u l i c y " t w o r z ą się osiedla. A z t a k i m i właśnie ulicówk o w y m i osiedlami spotykamy się w i n t e r e s u j ą c y m nas obszarze w y s t ę p o w a n i a m a l o w i d e ł na domach. S t ą d toż — j a k s ą d z ę — w y w o d z i się powszechna w ś r ó d mieszkańców wsi ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i c h potrzeba bielenia d o m ó w . Po­ dziwiać t u m o ż n a n a j p r o s t s z ą , a zarazem najbardziej fascynującą t e c h n i k ę — chlapania czy opryskiwania, wzglę­ dnie c ę t k o w a n i a ścian b i a ł ą f a r b ą ( i l . 33, 34). Powstają śmiałe kompozycje, zadziwiające harmonijnością, chociaż czuje się, że p o w s t a ł y w w i e l k i m z a p a m i ę t a n i u „pacykow a n i a " czy „ c h l a p a n i a " bez u m i a r u . Do t y c h malarskich p o c z y n a ń należałoby zaliczyć również sposób bielenia ścian poprzez odciskanie umacza­ n y c h w farbie dłoni. Ś l a d y odciśniętej na ścianie dłoni b y w a j ą nieraz do tego stopnia zwielokrotniane, że pobielony t y m sposobom dom wydaje się z daleka całkiem biały. I n n y m d o s y ć popularnym sposobem dekorowania d o m ó w w tej strefie jest malowanie ciemnych obramowali podstawy, wejścia i okien. Najczęściej s ą to czarne pasy. Ale niekiedy pas t a k i zostaje „ r o z b i t y " na k w a d r a t y i trój­ k ą t y , skontrastowany w rodzaj szachownicy ugrem i bielą (il. 35). Jest t o niewątpliwie malowanie nawiązujące bez­ pośrednio do t r a d y c y j n y c h dekoracji malarskich, jakie w przeszłości rozwijały się w dziedzinach innych niż bu­ downictwo. Takie właśnie obrzeżenia geometryczne miały n i e g d y ś zastosowanie przy najrozmaitszych „ d r o b n y c h " w y t w o r a c h : torbach, garnkach, tarczach. Jest to zatem malarstwo p r z e j ę t e i zdecydowanie służebne jako forma wypowiedzi artystycznej w stosunku do innych sztuk czy rzemiosł. Dlatego t e ż najbardziej a n g a ż u j ą u w a g ę całkiem współczesne m a l o w i d ł a figuralne. P o j a w i a j ą się w nich m o t y w y z a c z e r p n i ę t e z bardzo rozmaitych dziedzin. Z jednej strony w y o b r a ż e n i a roślin i zwierząt, k w i a t y w doniczkach, gałązki, liście oraz motyle, r y b y , p t a k i , drobne drapieżniki, wreszcie l w y , antylopy, węże i słonie; a z drugiej — takie symbole współczesności, j a k : samochody, helikopter, radio. To znów jakieś tradycyjne w ą t k i — taniec, gra na bębnie, zabawa, polowanie, łowienie r y b — i całkiem współczesne — p i ł k a r z , bokserzy, postacie z filmów czy komiksów oraz �popularni śpiewacy zespołów estradowych ( i l . 37, 38). Niektóre malunki u k r y w a j ą j a k ą ś z a g m a t w a n ą a n e g d o t ę , tym trudniejszą do rozszyfrowania, że w y r a ż o n ą poprzez rysunek prymitywny, umowny. Inne działają dosyć jedno­ znacznie, jak np. w malowidle, w k t ó r y m przedstawione jest dużych rozmiarów radio na s t o ł k u i m ę ż c z y z n a ukazu­ jący palcem gwiazdę, znajdującą się m i ę d z y n i m a t y m radiem (il. 36). Ale j u ż inne obrazy są znacznie zawilsze. Oto między j a k i m ś zwierzęciem i r y b ą , ukazanymi w r y ­ sunku swoiście uproszczonym, pojawia się p o s t a ć człowieka z czymś jakby teczką, idącego w k i e r u n k u samochodu — autobusu (il. 40). Albo taka kompozycja. Ściana na lewo od wejścia do chaty ozdobiona kwiatami i w i e l k i m motylem, a druga strona na prawo p e ł n a drobnych r y s u n k ó w , w ś r ó d których widać również w y o b r a ż e n i e k w i a t ó w (na samym węgle), ale już w pobliżu k r z y ż , s a m o c h ó d s t r a ż a c k i , nad nim człowiek powieszony, inny biegnący oraz r y b a k i polu­ jący na zwierzę, u k t ó r e g o m a l u j ą c y p r z e d s t a w i ł strach rzędem kropek „ s p a d a j ą c y c h " równolegle do ogona. Można by oczywiście zbyć te m a l u n k i j e d n y m słowem — prymitywne bazgroły, jakich zawsze wiele wszędzie. Lecz już sam fakt, że społeczności tamtejszych wiosek tolerują tego rodzaju malowidła, bynajmniej nieprzypadkowe, czy j a k nasze -— polskie napisy na domach czynione pota­ jemnie, nakazuje, aby przyjrzeć się zjawisku z n a l e ż y t ą u w a g ą . T y m bardziej że niewymuszoność t y c h m a l u n k ó w , ich b a r w n o ś ć jest przejawem tej ludzkiej słabości, b y nie powiedzieć uniesienia, k t ó r e właśnie zawsze i wszędzie budzi pełne życzliwości zainteresowanie. Takie zaś odczucie sprawy pogłębia się, kiedy przychodzi obcować z j e d y n ą tego rodzaju galerią, rozciągniętą na przestrzeni setek k i l o m e t r ó w w bujnym, niewątpliwie cudownym, lecz powo­ d u j ą c y m znużenie a f r y k a ń s k i m krajobrazie. S t ą d może warto powiedzieć o t a k i m odczuciu. N i e p o r a d n o ś ć formalna t y c h ż e malowideł, nieporadność s k ą d i n ą d znana i ceniona, czyni nieprawdopodobny w swym bogactwie i rozmaitości ś w i a t przyrody c z y m ś bardzo bliskim i z r o z u m i a ł y m . Gdzieś przy samym k o ń c u szlaku chat malowanych pojawia się jeszcze wieś w y j ą t k o w a . N a jej k r a ń c a c h w po­ bliżu dżungli zbudowano plac taneczny. Jest on otoczony rodzajem p ł o t u - ś c i a n y , nakrytej dachem. Młodzież wioski Yahila z plemienia Mobango (wszystko na terenie zachod- I I . 37, 38. Malowidło na ścianie chaty. Całość i fragment. Yambula (Zair). 23 �Malowidła na ścianach chat (Republ. Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a ) : Б . 39. Polowanie. Gyabe. I I . 40. W y o b r a ż e n i a zwierząt, człowieka i autobusu. Businga. I I . 4 1 . Zabawa. Ngoto. �niego Zairu), do k t ó r e j n a l e ż y ten plac, w y m a l o w a ł a ota­ czające go ś c i a n y w takie oto obrazy: młodzieżowy zespół muzyczny, m ó w c a - p o l i t y k , m ę ż c z y z n a w a l c z ą c y z w ę ż e m , lokalna piękność, k o t , kobieta-syrena oraz Goby R i c h a r d — żużlowiec ( i l . 43). Malowidła te w y r ó ż n i a j ą się od dekoracji domowych b o g a t s z ą p a l e t ą barw, u ż y c i e m farb chemicz­ nych. W całości jest t o przejaw twórczości samorodnej, którą u z n a ć m o ż n a za r e p r e z e n t a t y w n ą dla u m i e j ę t n o ś c i i zainteresowań wielu innych, nie t y l k o wiejskich, o d ł a m ó w społeczności m ł o d z i e ż o w y c h w Afryce. Wydaje się t e ż , że fakt skorzystania przez młodzież z zairskiej wioski Yahila przy realizowaniu swych ambicji życiowych z ma­ larskiej formy wypowiedzi jest w a ż n y m rysem przemian kulUirowych, jakie d o k o n u j ą się w t y m i w innych krajach afrykańskich. Z w r ó ć m y jeszcze u w a g ę na t o , że malarstwo o j a k i m mowa nie jest t y l k o dziełem spontanicznym młodzieży lub dzieci. Otóż w e d ł u g informacji uzyskanych od starszych mieszkańców t y c h wsi, n i e k t ó r e m a l o w i d ł a s ą dziełem specjalnie w t y m celu a n g a ż o w a n y c h malarzy. Potwier­ dzeniem t y c h w i a d o m o ś c i b y ł y b y m a l o w i d ł a z r ó ż n y c h domów w jednej wsi, w y r a ź n i e z d r a d z a j ą c e m a n i e r ę jakiegoś jednego t w ó r c y . Spotkanie z t a k i m wyspecjalizowanym malarzem, dwudziestoczteroletnim Danielem Kulagna z wio­ ski Garua-Petel (w zachodniej części Republiki Środkowo­ afrykańskiej) d o s t a r c z a j ą danych jeszcze szczegółowszych. Oto t w ó r c a p i ę k n y c h malowideł u k a z u j ą c y c h zwierzęta (słonie, p t a k i , antylopy) rośliny i ludzi powiada, że „nie k a ż d y potrafi m a l o w a ć " , że „ t r z e b a się tego n a u c z y ć " . Daniel K u l a g n uczęszczał do miejscowej szkoły przy misji protestanckiej i , j a k twierdzi, w szkole n a u c z y ł się „ f a c h u " . Szkoły misyjne, i nie t y l k o misyjne, s ą też nie­ wątpliwie j e d n y m z g ł ó w n y c h c z y n n i k ó w wyzwalających u młodzieży afrykańskiej p o t r z e b ę malowania. Obfitość reklamy, różnego rodzaju ilustrowanych wydawnictw od­ działuje t e ż pewnie dodatkowo, zachęcając, aby ściana domu traktowana b y ł a jako swoisty zeszyt do r y s u n k ó w . Napis cahier obok m a l o w i d e ł p r z e d s t a w i a j ą c y c h kowbojów zdaje się p o t w i e r d z a ć to przypuszczenie ( i l . 38). S p ó j r z m y jeszcze na mocno związano z t y m malarstwem dekoracje z kościoła w Yamolomba koło Lisali w Zairze. Yamolomba to wioska zamieszkała przez ludność Bambura. P o ś r ó d ok. 2000 m i e s z k a ń c ó w polowa zalicza się do kato­ lików, 28 do k i m b a n g i s t ó w oraz 20 do p r o t e s t a n t ó w . K a ż d e z w y z n a ń m a w ł a s n y niewielki kościół. Kościół prote­ s t a n t ó w — nieco większych r o z m i a r ó w chata — pobudo­ wany został w 1971 r. i w t y m t e ż czasie udekorowali go wierni, rysując i m a l u j ą c w e w n ą t r z k i l k a symbolicznych o b r a z ó w . Jeden z nich zwraca szczególną u w a g ę . Jest to rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y serce człowieka. Umieszczono go przy wejściu do kościoła. D u ż y c h r o z m i a r ó w serce, spoza k t ó r e g o w y ł a n i a się głowa z szyją m ę ż c z y z n y . N a d p r a w ą częścią serca w y o b r a ż e n i e Anioła S t r ó ż a z rozpostartymi r ę k a m i , nad lewą Ducha Świętego — gołębica w promie­ niach. Natomiast w e w n ą t r z serca ukazane zostały drobne w y o b r a ż e n i a symboliczne: oko, t u ż pod piersią człowieka — 25 �42 П. 42. Motocyklista. Fragment dekoracji malarskiej na ścianach K l u b u młodzieżowego. Yahila (Zair). I I . 43. Naczelnik Odozi Oboda i jego okrutne czyny. Malowidło ścienne. A b a k a l i k i (Nigeria). „coś co bije w sercu", w j ę z y k u kimbuza, mbuma'ya mutema; nieco niżej gwiazda — „ s a m o serce" mutema penda, w ś r o d k u diabeł z t r ó j z ę b e m — główny demon d r z e m i ą c y w sercu k a ż d e g o człowieka; pod d i a b ł e m na samym dole żółw — symbolizujący demona lenistwa; po prawej stronie pod Aniołem S t r ó ż e m — ropucha, symbolizu­ j ą c a demona „niemiłego B o g u " ; p o n i ż e j — w ą ż , symbo­ lizujący zdradliwość i pokusy; leopard — s y m b o l i z u j ą c y „siłę n i e p o s k r o m i o n ą " ; po stronie lewej nad Duchom Ś w i ę t y m — pies, symbol b r a k u s k r u p u ł ó w i dwulicowości; wieprz — „ d e m o n niemiły B o g u " ( i l . 44). N a tejże ścianie frontowej wymalowano ponadto s y m b o l i c z n ą wizję „ D o m u wiernych Bogu", do k t ó r e j prowadzi główny szlak z napisem „Wierzcie w Pana Jezusa" oraz cztery boczne drogi z t a k i m i oto napisami: „Wierzcie w Boga", „Módlcie się do Boga", „ D o b r z e pracujcie" i „ T ł u m a c z c i e serca wasze". Obydwa te m a l o w i d ł a są jednobarwne, p r z y p o m i n a j ą rysunek, wykonano je c i e m n o b r ą z o w ą glinką. Boczne ściany kościoła przyozdobiono w y o b r a ż e n i a m i k w i a t ó w , roślin drobnolistnych i palm kokosowych. U ż y ­ to do tego zieleni i b r ą z u . D e k o r a c j ę t ę wykonali konfirmanci. P o ś r ó d t y c h malowideł zwraca u w a g ę wizerunek „serce człowieka". Wprawdzie twarz człowieka nie została namalo­ wana na czarno — co t a k często jest p o d k r e ś l a n e przy p r ó b a c h charakteryzowania chrześcijańskiej sztuki A f r y k i — niemniej jest ona, j a k cała koncepcja „ s e r c a " pełnego najrozmaitszych d e m o n ó w , swoiście a f r y k a ń s k a . Nie ulega wątpliwości, że w malowidle t y m w y r a ż a się synkretyzm lokalnych wierzeń kongijskiej ludności Bambura i chrystia. nizmu. Z uznaniem t e ż należy spojrzeć na „ ł a t w o ś ć " przy­ swojenia przez B a m b u r ó w w a ż n y c h p r z y k a z a ń protestan­ 26 t y z m u . Ś w i a d e c t w e m tego jest obraz drugi „ D o m wiernych Bogu". N a t y m c h c i a ł b y m z a k o ń c z y ć ten dosyć pobieżny przegląd rozmaitych d o k o n a ń malarskich, jakie obserwu­ jemy dziś pośród szerszych o d ł a m ó w społecznych poszcze­ gólnych krajów a f r y k a ń s k i c h . W szkicu t y m pominięte zostały liczne inno jeszcze dowody bujnie rozwijającej się twórczości malarskiej w Afryce. Nie w s p o m i n a ł e m o zupełnie samodzielnej, frapującej sztuce współczesnej E t i o p i i . Jest to temat w y m a g a j ą c y osobnego opracowania. Wreszcie nic nie powiedziałem o w y s t ę p u j ą c y c h dziś dosyć często w osie­ dlach egipskich p i ę k n y c h m a l o w i d ł a c h n a ś c i e n n y c h . A jest to również temat, k t ó r y zasługuje na oddzielne potrakto­ wanie. Oto w kulturze tradycyjnie unikającej malarskich w y o b r a ż e ń figuralnych, pomijającej zaciekle wizerunki człowieka, właśnie wizerunek ten krzewi się dziś z godnym zastanowienia z a p a ł o m . O fakcie t y m m o ż e m y t y l k o wspom­ nieć gwoli przypomnienia, postawionego na wstępie pytania. Czy współczesne m a l o w i d ł a w Afryce w y r a ż a j ą jakąś nie­ spełnioną historycznie p o t r z e b ę społeczną ? Odpowiedź na t o pytanie w y m a g a ł a b y dłuższych w czasie i doćiekliwszych r o z p o z n a ń , a t a k ż e konfrontacji zgromadzonego materiału z t y m , co m o ż n a b y odnaleźć w literaturze. M a m t u na myśli w i a d o m o ś c i o życiu w s p ó ł c z e s n y m poszczególnych grup ludnościowych, k t ó r y c h dzieła mogliśmy poznać. Co zaś się tyczy samego przedmiotu — przedstawionych t u malo­ wideł — to j a k j u ż m ó w i ł e m , nie odnajdujemy na ten temat szezegółowszych wzmianek . F a k t ten utrudnia też bardzo pełniejszą ocenę zjawiska. Pozostaje nam więc sugerować jedynie w ł a s n e i na t y m etapie znajomości przedmiotu zdecydowanie robocze rozpoznania. Oto one. 2 Współczesne m a l o w i d ł a z Nigerii, Kamerunu, Repu- �bliki Środkowoafrykańskiej, Zairu, Tanzanii i K e n i i to przejaw nowego całkiem zjawiska w t r a d y c j i sztuki afry­ kańskiej. Nie są te m a l o w i d ł a przejawem sztuki plemiennej. Zarówno wartości formalno-ideowe, j a k też funkcje peł­ nione przez to malarstwo, nie w y k a z u j ą silniejszych związ­ ków z partykularnym, swoistym pod względem obowiązu­ jących norm, życiem plemiennym. Poznawana przez nas twórczość artystyczna z życiem t y m u t r a c i ł a więź, albowiem sama struktura k u l t u r y plemiennej nie t y l k o w o ś r o d k a c h o charakterze miejskim, ale i na wsi, uległa zasadniczym przeobrażeniom. W wielu przypadkach (rozpoznawanych głównie poprzez dzieło sztuki) mieliśmy okazję zetknięcia się z takimi oto nowymi dla A f r y k i u k ł a d a m i życia społecz­ nego: w zbiorowości parafialnej czy przypisanej do określo­ nego kościoła (a wiadomo, że r o z m a i t o ś ć t y c h kościołów w Afryce przerasta i n n ą z n a n ą na świecie); w zbiorowości wiejskiej (w granicach nie t y l k o jednej wsi, lecz ich zespołów, powiązanych t r a d y c j ą więzi społeczno-gospodarczej z ukształtowaną w czasach kolonialnych przez przynależności do określonych plantacji, areałów upraw i przyjmowania wzorców życia narzuconego z z e w n ą t r z ) ; w nieelitarnych zbiorowościach miejskich, p o c z u w a j ą c y c h się do więzi z innymi podobnymi zbiorowościami, nie t y l k o w Afryce, lecz na całym świecie. W stosunku do wszystkich t y c h środowisk posłużyć się m o ż n a — j a k sądzę — jednym ogólnym terminem, l u d . Dokonania t y c h współczesnych środowisk należałoby n a z w a ć ludowymi, a nie plemiennymi. Jeśli nie zakwestionujemy tego wniosku, wówczas należa­ łoby z całym naciskiem twierdzić, że przedstawione przejawy twórczości malarskiej wy rażają proces narodzin w Afryce nowej dla tego kontynentu formuły sztuki — sztuki l u ­ dowej. To stwierdzenie z a k ł a d a jednocześnie istnienie sztuki nioludowej, w stosunku do niej mniej lub bardziej 7 opozycyjnej. Jest n i ą niewątpliwie sztuka elitarna. Prze­ j a w y jej coraz częściej m o ż e m y p o z n a w a ć w najrozmait­ szych oficjalnych prezentacjach dorobku m ł o d y c h p a ń s t w afrykańskich. Pakt, że tak późno i w tak szczególnych okoliczno­ ściach (ich osobliwy charakter określa chociażby moment funkcjonowania nowoczesnych środków przekazu, reklam, pism, radia itd.) narodziła się ta sztuka, określa jej odręb­ ność w stosunku do tego, co p r z y w y k l i ś m y u z n a w a ć jako ludowe. Zrozumiałe też jest, żo t ę ludowość sztuki afry­ kańskiej określa żarliwość w chłonięciu współczesnych (a nie tradycyjnych) treści. I może w t y m właśnie, że ma­ larstwo najbliższe jest — jako środek artystycznego wy­ razu — współczesnej ikonosferze, należy d o p a t r y w a ć się podstaw tale dynamicznego rozwoju tej sztuki. Natomiast o d r ę b n ą k w e s t i ą będzie to czy w rozwoju t y c h współczesnych malowideł m o ż n a odnaleźć momenty kompensacyjne. W s k a ż m y , że wyłaniają się one, co i raz, przy analizie historii każdej sztuki, w t y m również ludowej. W naszym a f r y k a ń s k i m przypadku, jeśli dostrzegamy momenty kom­ pensacyjne, to t y m samym skłonni j e s t e ś m y do uściślenia teoretycznego wniosku: jeśli w dziejach określonej sztuki czegoś nie było, to wcześniej czy później pojawić się musi. Dotyczy to zarówno podstawowych ś r o d k ó w wyrazu, z w i ą z a n y c h z n i m i gałęzi twórczości, jak też o d r ę b n y c h n u r t ó w rozwojowych, całościowych strukturalnie. Oryginalna m y ś l architektoniczna, rzeźbiarska, przede wszystkim zaś muzyczna i taneczna, w afrykańskiej sztuce plemiennej zrealizowała się już w najdonioślejszych roz­ miarach. Wszystkie z t y c h rodzajów wypowiedzi b y ł y inspiracją w a ż n y c h współcześnie p r ą d ó w artystycznych na świecie. Jedynie malarstwo pozostaje nadal t ą dziedziną, k t ó r a musi spełniać swą równie doniosłą rolę. N a gruncie 27 �a f r y k a ń s k i c h środowisk intelektualnych artystyczne za­ interesowania w y r a ż a j ą się dziś najsilniej poprzez malar­ stwo. Bo nie jest ono t a k j a k inne tego rodzaju działania obciążone mianem „ d z i k o ś c i " , czy „ p l e m i e n n o ś c i " . Wśród w y k s z t a ł c o n y c h w Europie a r t y s t ó w a f r y k a ń s k i c h bez p o r ó w n a n i a więcej jest malarzy niż rzeźbiarzy. I znacznie też częściej i głębiej p r z e n i k a j ą dziś do A f r y k i europejskie czy ś w i a t o w e dokonania malarskie, aniżeli rzeźbiarskie. Ale b y ł a b y to t e ż d r a s t y c z n o ś ć dla niejednego Afrykań­ czyka szczególna, g d y b y ich kraje inspirowały się w Europie t y m , co t a k bujnie rozwinęło się na naszym kontynencie pod w p ł y w e m inspiracji z czarnej A f r y k i . PRZYPISY П . 44. W y o b r a ż e n i e serca człowieka, malowidło w kościele protestanckim. Yamolomba (Zair). i P o d r ó ż została zorganizowana przez studentów i m ł o d s z y c h p r a c o w n i k ó w Studium Afrykanistycznego Uniwersytetu Warszawskiego. I A f r y k a ń s k a Wyprawa, t a k ą n a z w ę p r z y j ę t o dla tego przedsięwzięcia. W wyprawie b r a ł o u d z i a ł 13 osób, suahilista i arabista, archeologa historyk sztuki, socjolog, etnolog, geograf, ekonomiści i kierowcy s a m o c h o d ó w . K i e r o w n i k i e m W y p r a w y b y ł dr Eugeniusz Rzewuski. г Por. a r t y k u ł y w : ,.African A r t s " , 1972—1973, w y d . Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles; L ' A f r i q u e L i t t é r a i r e et A r t i s t i q u e " , nr 16—21, 1971/72; „ I n s i t a " , nr 5, 1972. Fotografował i rysował autor. 28 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5342e33ad9f62908ec83be03be82c0fe.jpg 994acb80b19b229dd7df8fa2680b62f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mała dziewczynka podczas zabawy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource odzież dziecięca ; gry i zabawy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia dziecko (dziewczynkę) w ubiorze świątecznym Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.2.7.2_01 - Dzianisz elementy odzieży obuwie odzież odzież dziecięca okolice Nowego Targu Podhale strój suknia https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a4a8d6af5c18501b799ddfc521b9221.pdf 37e72d7c53fe32cd82119c3435692c4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1857 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource sztuka ludowa kapliczki ludowe architektura sakralna krzyże ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1722 Title A name given to the resource Małe formy architektury sakralnej jako przedmiot zainteresowań poznawczych / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.219-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łopatkiewicz, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ,Lud, TADEUSZ :t. 67, il~3:j LOPA TK;I,EWJCZ .:MAŁE FORMY ARCHITEKTURY ZAINT,ERESOWAŃ SAKRAL1'fEJ JAKO POZNAWCZYCH 1 PRZEDMIOT W rozwoju reflelksji .nad sztUiką ludDwą małe formy aroh~tE!ktUTY sabalnej stanowią jeden z tych działów artystycznej aktywności wsi polskiej, który wstał na:jwcz,eśl1liejza.luw.a,zonyi na którym przez latacale $kupiała się uwa.g,a - wpierw m'i,łośn:ikówswoj~kiego piękna, ludu,znawców-amatorów - później zaś €ltnografówi histo;ryków szrt:UIki. Niewątpliwy wpływ :na taki sta!Il rzeczy miały ,pewne szczególne cechy przydro:żnej sztuki, zarówno te abielk.tywne - Izwiązane z fOTlmąi fun:kicją, jak tez subiektywne - wynikająCoe z porozbioro;wyoh losów narodu polskiego. Sądzę, iż ze ws~eoh miar pożytecznym będzie bliższe z<l!pO'znaniesię z tradyojami i ,historią badań nad >tądziedziną sztuki w Polsce. Re.trospekcja taka pozwoli bowiem - ,po ,pierwsze - uWJ!puklić i właściwi" ocenić doro:belk tego nurtu zainter.esowań pozna wczych, po wtóre zaś - w konfrontacji z nO'1;owainą w ostatnich lata,ch stagnacją w ha.daniacl: -- znaleźć drogi wyjścia i ukazać ogólne ;perspekitywy badawcze w odniesieniu do przydrożnej sztuki. Św,iaidomieużywam tutaj terminu "sztuka przydrożna", gdyż to właśni'e krzyże, ikaphc21ki,i figury :przydmżnc były przez szereg lat wyłąc;uną treścią pojęcia s~e.rs~ego, zamieszczonego w tytUle. Do,piero niedawno, wraz z "ot1Jkryoiem"architektuTY wiejskich i miejskich 'cmentarzy, farmy sepuooalne poszerzyły nieco ten zakres . .stając się .przezanalolgię czwartym działem formalnym in:te.I'esującej na3 dziedziny. Przyczyniło się :to zresztą w zna-aznej :mierze do popularyzacJ~ nadrzędnego l1!erminu, dzięki czemu pojęcie "małe farmy architektury sakralnej" weszło ,na stałe do fachowego słownictwa nauk o sztuce. 1 1>'0Ic1s1ta'wą ninŁej,s,rego artykuŁu są ,reHelkJsje a.utara :jakie 'W,y1oOlilysoię w 'tOtk'_i badań na,d pfzy,d!r<mną 5'Z,bu'ką s.aikiralną Łe:mk'Ojw.s~qzyiZJlY.J?ro.wa!c1zQnav.~~siPół z Ma[giorza,tą P'aiSła~ską j'Hwenvary,z"aic:ja !~achOlwalily,(jh f1o.mn pochadzącycih ze 'li1'-;) Wet beskridzJkilch przyniolSla bogate mateniały dOlkUlmenta!Cyjne, wykiorzY1~itan.e w pra'cy magistel's'ki'ej Male formy architektury sakralnej w lemkowskich wsiach Besk.idu. Niskiego, n.a,pilsaned p'l1Zez w/w slPółkę aU'tOll'Slkąna .sem~nal'i'Um prof. dra JÓizef<, Burszty w KaitedI'ze Etnografii U_<\M w 'Pol.naniu, 'W 1'!HI;2 roku. �::w TADEUSZ LOPATKIEWICZ Pierwsze zainteresowania przydro'żnymi pomn~kami sakralnymi wyT<lsta:jąw Polsce na gruncie romantyzmu i są wyrazem jego I1Jglegu zwrotu ku poszulkiwaniom starożytnych i narodo'łv-ych cech w twórczości ·Nłościan. Na podłożu estetycznego senty.mentaliz,rnn.Ii umiłowania swojskości zwrócolno uwagę nie ,tylko na twóroCzośćpoetydką ludu, ale i na Jego dzieła materialne pełne uroku akcenty krajobrazowe - krzyże '. kaphczk.i :przydTI:l'Żl1e. Na ukształtowanie się emocjonalnego stosunku do nich wpłynęły lata niewoli, kiedy to traktować je poczęto jako symbole -palsko'ści, prześladowane pr.zez zabo:rców na równi z innymi przejawami ,bytu narodowego 2. Szczególne bagactwofoTm i zdobień zwróciło uwa!gę pierwszych ludoz.nawców na krzyże i kaJphcZ1kihtew.slki<e,a w 3zcze.gÓlnościżmudzkie. Już w 1839 roku, w piątym numerze ikO!I1SeTwa>iyw.nego "Tygodnika Pe:ersburskirego", ukazuj.e się aTtylkuł L. A. Jucewi,cza, poświęcony problemowi ,żmudz,kiej a:rch~telkturYpTzyd.TOżne.j.Temat ten pojawi'a się takż,~· w innych pracach tego autora3, zapoeząt1mwującego swoisty "okrc's litewski" w badaniach intel'e~ująiOe:gonas zjawiska. W latach następnych info.vmacje o !przydmżnej sz,tule-eżmud ziki'ej 7Jnal€Źćmożna w mo.nografii ::Y1.iehała Gadona 4, a artykuł AlfTeda Romera po raz ,pierwszy :prol:Jlemat)~kę tę stawia w tytule 5. W 1872 roku stanowils!ko wobec krzyży i ka;phczek z.ajmuje szerokojuż wtedy znany i ceniony jako ludoznawca i .badacz - Oskar Kolberg 6. W arty;k.ule swym podkreśla dużą wagę zjawiska w "śJ.edzeniu sztuki ludowej", mimo iż "... 'Pod wzgJędem ,artystycznym nie są one (kapliczki i krzyże - T. L.) utwommi wysolbej wart{)ści" 7. Zwraca też uwagę na bogact'Moziiemi k:rakOlwsiki€ij witym wzg,lędzie, przenosząc tym samym 'Punkt ciężkości w pene1racja ch na z,i€lmie rdzenni€ po-lskie. Kończące <irtylkuł słowa 'Zachęty i sugestie O. Kolberr-gado podjęcia dalszych badar. nie znajdują szyhko odpow,ieidzi,mimo iż on sam, w mO'I1ografiiPoznańskiego,potwie:rdz:a raz jes:oeze swe zai~terlesow;:mie 'Zagadnieniem 8. Za1 2 OkólniJk jenerala M. N. Muraw6'mva z ,d,nia 8 czerwca 1'864 roku z.aka;zy,wal ;~taw'ia·nija p'OiZa oibn~'b~ cme'llit.alrzy Inowy.oh j r'epe:raClj:j sltarr-yd'l kirzy'ży. DOlpi0r,' ,14 mapca 'l'!W6 raklu zapaidł ro,zJkaz carski 'Uchylający w/w 'cxkó,lnlilk,p:~ZJo!s~awi.ając jednak ogranic'zenia dla krzyży WlZnoiSIZ0iI1YJCh z maieI1ialów itrwalych. 3 L. A. JUC~iClZ, Rysy Zmujdzi, Warszawa lB40; tenże, Wspomnienie Żmujdzi, iVilnoV842, s. 8. ·1 M. Gądon, Opis powiatu telszewskiego, W.ilno 1846, s. '119, :; A. ,Romer, Ubiory włościan i krzyże na Zmttjdzi, "Tygodni.klJlus.t.rowany",. R. 2, 1660, nr 40. 6 O. KQ~berg, Figury przydrożne, "Kwlendarz Wa-l'sza:wslkiiPopul<l!t1no-Nau:kowy" ,rozda Ul1Jgra na rak z.wyc.ul'jny ron, s. 138 - 142. i Tam'że, 5.138. s ,Tenże, Poznańskie I, Kraków 1875, s.. 84; te!1Że, Poznaitskie II, Kraków 1376, :>. 1'2'8-'129. �Ma/c formy architektury sakralnej ... 22I \varte tam informacje o wielkopolsii\).iej sztuce ,przydrożnej oraz jedny"T. z jej twórców Walentym z Grahol1Joga, zac~:eI1pnął O. Kolberg, ja;·: sugeruje Stanisław Błaszczyk n, z bardzo wczesnego arty!kułu anonimowego autora, zamieszczonego w leszezyń:skim "Przyjacielu Ludu" z 1839 roku 10. Pubhkacje KoLberga są ostatnimi w XIX-wiecznej refleksji nad małą architekturą sakralną, wyjąwszy spostr'zeżenia Władysława MaHakowskiego, poczynione na ma:r;ginesie badań nad budownictwem po:lhalańskim 11. Pierwsze lata XX wieku przynoszą w postaoi mnóstwa :prac kontynuację "okresu litewskiego", zapoczą;tkowainego przez L. A. JucewiczCl. Pojawiające się drobne ,artJlkuły, przyczynki 'i rysunki, są wyraz0m budzącego się ruchu regionalnego i neoromantycznyoh idei MłodEj Polski Krzyże i kapliczki zaczynają interesować z jednej ,stvony nastawionych ludoznawczo artystów malarzy,I1egionalistów i rzeczników ochr!O:ny zabytków, z drugiej zaś - kręgi naukowców za,fas'cynowanych ewolUCYJnym sposobem badania przejawów kultury. Dokonajmy omówienia dorobku nwtu pierwszego. Rzecz charakterystyczna, że miesz:czące się w uim prace, aż do lat I wojny światowej. dotyczą niemal wyłącznie krzyży litewskich. W 1900 roku J. Butrymówna publikuje rysuniki krzyży, a właściwie monolitycznych słupów z terenów Żmudzi 12. Rak następny przynosi ilustrowany rysunkami artykuł Stanisława Jarookiego, pos2'jerzony o obiekty z terenów Litwy 1~. Pod wpływem działa'lnośai Stanisława Witki0wiczc' i osób z jego kręgu, Jameki snuje spekulatywne rozważania o wyodrębnieniu na podstawie ,przydrożnej s~buki osobnego stylu lit'ewsko-żmudz" kiego. W 1902 roku ukazują się dwaar,tykuły Adama Jaczynowskiegu poświęcone problematyce krzyży oraz kapliez'ek żmudzkich i litewskich 11 Autor zawarł w nich w,rażc:rria z wydeczki odbytej .po Żmudzi, podają" pierwsze wnioski co do typów aI1chiliektorricznych i ich przestrzennego zróżnicowania. Artykuły ilustrowane są zdjęciami wykonanymi przez autora oraz Konnelię Moncewicz6wnę. W rok później, oprócz rysunkó\\ 9 St. B!as.zc:zyk, Ludowa plastyka knltowa w Wielkopolsce, "Monografie 'l\l!l;zeu:n Nar'Odo:w~go w Po.znaniu", t. 1'4" P,ozna'ń \11975, s. lOG. 10 K.M., Do malowniczej 'Podróży po Wielkopolsce, Gostyi~ i jego okollce' . .Przyja'c-i'e! Ludu", R. 5, 1,839, s. 322 - 234. 11 W. M;.rM<JIkowSlkii,Budownictwo ludowe na Podhalu, Kraików 18i912,s. 13 - H 12 J. Bu'trymówna, "W,usła", t. (1i4, HlOO, z.2, s. l'3L 13 St. Ja,roc:ki, Krzyże na Żmnjdzi i Litwie, "Tygddn:iik I!U!siDCJlwany", 1:901. :1:- 18, s. 346. A. Jac:z)'IDlowlSki, Krzyże i ka.pliczki na Żmnjdzi, "TygoQnrik I:1u:sittI'OWany", W02, s.873 - 8'74; tenże, :W popnzek Żmud'dzi do Po1agi, "Ga'zeta Polska", 190~. 221, 240. 14 n:' 44, 11:' �222 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ Franciszka M05zotasa lJ, ukazuje się dwuczęściowe dzieło Kazimierza Mokłowskiego pOiświęcone S'ztuce ,ludowej w PoLsce16. Autor nie sz~zędz} w nim z,achwytów nad duohemż:mudZlkiej 'Sz1Jukiludowej, ucieleśnionym w przydrożnych kmy:żach i k8lpHc:zil~ach 17. Bardziej :realistyeznd!epodchodzi do zagadnienia Zygmunt Gloger. Wydane w 1907 roku encykJlolpedycznedzliieło tnakrtujące a budownictwie i wyrobach z drzewa w danej Polsoe, zawirecr-a już :b'zy hasła z zakresu określanego jako mała archiJtektura saJkrałna 18. Glog'er ilustruje OWE' trzy hasła (figury, kajplioe, krzyże) ba,rdzo bogato, dodając opis syntetyzujący po'siadane info'Iim,aoje. Wallory artysty,czne i estetyczne, małowniczość forim przydrożnych pomników, [skłoniły środowisIka aJrtysityczl1edo działań mających na celu publiJkaoję wydawnictwa arlbu:mowego.W roiku 1909 ukazuje ~ię w Krakowie ,album Krzyże na Litwie z rysunkami Franciszka Kil"zywdy-Pol· kowslkiego, wydany staraniem Towa:rzystwa PoJska Sztuka Stosowana Iq. Podobne w p110rriluwydawniC!two ukazało się w 1912 roku w Wilnie. wieńcząc wysiłki tamt'ejsze(go środowiska artystycznego i na ukowego 2,1.. Moment ten przypada już jednak na Sichyłek dług,iego ,i ;bogatego w materiały "okresu litewslkiego" w !badaniach małych form archite:Mury sakralnej. Warto jesz;cze wspomnieć o poczynaniach nie należących do tego okresu, ale mieszczący:chsię w sygnalizowanym wyżej nurcie. W 1905 roku Feliks Taroni publikuje swój artykuł o przydrożnej sztuce na Spiszu 21, za:ś Zof,ia Szembekówna zamieszcza ciekawe informacje o~rzyżach i monolitycznych słupach z dkolic Oskowa Wielkopolskiego, zbierane w latach 1903 - 1909 i opatrzone zdjęciami fotograficznymi 22. Podane wyżej pozycje hi!Miognaf:iczneilustrują stan i zakres badań prowadzonych do lat I wojny światowej przez amatorów. Obo'k tego nurtu istniał jeszcze drugi, słabo odzwierciedlony w do-rohku, ruch naukowy na rzecz badań nad małą architekturą sakralną. "Kraf', 1'90'3, !nr 3'9. K. M:oIklo!wsik,j, Sztuka ludowa w Polsce, cz. II, Zabytkt sztuki ludowej. Lwów 1903. 17 Ta:miże, s .. n3. '8 Z. Gilogelr, Budownictwo drzewne'i wyroby z drzewa w dawnej polsce, t. L ',va!l-,szawa 1907, s.2)2 - 03, 7,6 - Bi3" '16'6 - 1\81. 19 Krzyże na Litwie, ryls.udkii F. K:rzYWldy-,F'OIlrkowlslkliego,"PoLslm Slztulka Sto:su"vana", z. 12, KJra'ków 1 909. ~o Krzyże litewskie, z przedmoiwą Ba:S,C\lnaWlic.iu:sai :rylEunkami Zmudai:na'wiciu",",. Wilno 191\2, ~1 F. T,Hoini, Kapliczki i krzyże przydrożne na Spliu, "Lurd" R. lIL, 1905, s. 16ł15 16 1 - 170. ~2 teryaly Z (o£'ia) S~ze,rn:bekówna), Dalsze przyczynki do etnografii Wielkopolsl0i, "lVlaAn:troipo:jogi'czn\J-Ariciheo>l'Ogiiezne i Et'11'O<glrafkzn,e", t. 1:2, 19'1:2, s. 3 -177. �Małe formy architektury sakralnej 223- ... Jego głównymi Tweznikami ,byE: WandaJi,n S71u:kiewicz, Michał Brensz.tajn i Bronisław Piłsudski. Ukształtowani pr,:ue.zpowstałą na zaahod7iie Ewrqpy ,ewolucyjną myśl t€OTetyc:zną,po.stawę swą odzwierci-edliili w pracach. Siłą :r'ZJeCzy ograniJCzyć się t'utaj mursi.rmydo omówienia jedynie tych, które ~bieżne są z pt"ow.aclizQ;nyrmi ro:zwa:ban:i.ami. W 1903 roku Wandalin Szukiewicz zamieszcza w "Wiśle" artykuł o k.r.zyżach zdo:biOJlychz rgUlberllJiwHeńsk:iej 23. Analizuje w nim zp.brany przez siebie i swy,oh poprzedników materiał, wy~nacza zaS;ięgi krzyży ornamentolwanyoh i :podaje ich ogólną k1asY':D1kację. W duchu -ewoLucjonizmu roz.patruje ,ro,d.'zaij.e o!I"l1amentów,określając ich rz'ekomą 'Pradawność i symbo1tkę. Podobnie jak jego 'PO\~ednicy, kończy artykuł słowami zachęty do zbie1"ama materiałów i ~ch naUJkowego opr:aoowania. Znacznie bardziej ortodoiksyjn~ ewolucjonistą ok~zuje ;się Michał Brensz.ta,jn w swej pracy o ,kl"zyżaeh i kapliczkach na Żmudzi 24. Przekonany o ewolucji przenikaj~cej wszeLkie prz.ejawy ku1tUJry, wYSluwa tezę o pr,zedchrz.€Śoijańs!kirm:rodowodme siztuki przydrożnej. W te.j na:jpo,ważniejs~ej dQtychczas ell1ia1i2Jie z,agadnienia, przy pomo,cy metody etnogenetycmej 'i historyczno..,porównawc:zej, analizuj'e nagromadzony material w oelu odtwoJrlzenia .ciągu rozwojoiW€gOtej dziedziny sztuki. Brac,a Jegor mi:mo Ip€wnylch wniosków nie wy:1Jr:zymują:cyohpróby .czasu, zawiera tezy ,io dziś aik:tua'1ne i cenne. BrensZitajn stwierdza ,np., iż 110ZWÓjmałych fomn~chiteiktUTY satlG-alnej :S:zJedłod krzyża do kCliphczki,WYlkształcając w .swy:m przebi-€Ig,us:zJeregloom poŚf,ed:ruicth,odnajd.ywanyoh w tereni·e. Nie ogmniczył się on prrZy tym joedynie do aJnaHzy -form. J,ako jeden z pierwszy,ch dostrzegł oto<::zkęobrzędQIWQ-zwyczajową,towarzy'S'Zą<cąte:nu prze jawo wi re 1igijności. Publik,acja tr:zJeciegoz wymienionych aUJtorów, Bronisława Pisł,lldskiego, jest j,edyniepodsumowaniem i zebraniem wnioSków OIr,azhipotez wysUl1iętych przez Szuk!i:ew:iJcza ,i Bren:sZitajn~25. Napisana przystępnym językiem, w popularnej fo:r:mi,e,a .dOldatkowowydana w "Biblioteoe Orlego Lotu", stała się w przyszłości podstawą dla akcji pro.wadronych przez młod:zJieżsku'Pionąwokół tego czasqpi,sma. Bardzo owocnym dla badań .nad .małymi formami architektury sakralnej okazujie się OIkres I woj,ny śWliatowej i dW1udzies1JoleoiamiędzywoJennego. Latawajny zaznaczają się w dorrobku nad tą dziedziną sztuki ciekawą, aczkolwiek kontrOiwersyj'ną dla współczesnego badac:zJa inicjaW. SZJUlkiQWiiIC'Z, Krzyże zdobione w guberni wileńsk.iej, "W'usla", t.1'7, 1903,. 699 - 706. 24 M. Brensz.t<ajn, Krzyże i kapliczki żmudzk.ie. Materyały do sztttki ludowej na Litwie, ,ilVLaitery.aly An!tOOjpOlJ.o:glic,z,I1JO-ArctheOi!log:iJczn€ ,i B1inog.rafic.21ne", t. 9, 1'907,. 23 z. 6, S'. 'S. ! - [6. B. Plilsudski, 21. '5 £. 1 - Krzyże litewskie, "B'iIb,li,OItelka I OI'JegO Lotu", nr 3-, Ka'aków 1922,. �224 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ tywą. Wysunął .ją Ludwi:k Stasiak w Odezwie do polskiego duchowiclL26. Bodźcem do jej nClipisan:iabył g,oany pożałowania fakt brahl opieki nad s~tuiką przydrożną oraz zmija,najej oblicza rodzimego na "niemieckie" - banalnie ,poprawne i S!przecznez poczuciem swojskiego piękna. W celu zapobieżenia dailszej deprecjacji artystycznej, Stasiak apeluj~ o powolanie zeS!połu, w którego skład wchodziłby teolog, malarz, rzeźbiarz, architekt i historyk sztuki. Zespół ten, po szczegółowych badaniach, wyselekcjonować miał ohiekty o szczególnych walorach artystycznych, historycznych i narodowych, a następnie wydać w bardzo dużym nakładzie album z ilustracjami. W zamierz·eniu autorów -- i stąu kontrowersje - publikacja ta miała stać się propozycją dla potencjalnych fundatoTów i twórców w pa.rafiach. Nakreślony wyżej iprogram spotkał się z bardzo gorącym przyjęciem. W roku 1914 wyłonio'no - z członków Polskiego Towarzystwa Krajo'Znawczego, Towarzystwa Artystycznego i Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości - jede;nastoosobowy Komitet do opracowania i wydania albumu polskich kąp1iczek przydrożnych. W jego skład weszli: Kazimierz Kulwieć, Fr.anciszek Liszewski, Stanish:w Thug,utt i Mikołaj Wisznioki - z koła warszawskiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego; J.arosław WoJciechowski, Franciszek Krzy.wda-Polkowski oraz Zdzisła·w Mączeński - z Towarzystwa Opi·eki nad Zabytkami Przpszło.ści. Towarzystwo Artystyczne reprezentowali: Karol Biske, Ka'ZiimierzLasocki, Tadeusz CieślewskJi i ks. Marcin Szkop;kowski 27. Komitet wystosował do społeczeństwa odezwę wzywającą do gromadzenia i nadsyłania rysunków oraz fotografii, Uipelując jednocześnie o opiekę i ochronę obiektów szczególnie cennych i zagroŻJonych28. Program Komitetu i jego odezwa spotkały się z gorącym poparciem Arcybiskupa Warszawskiego ks. dra Aleksandra Kakowskiego. Przyrzekł on wspierać Komitet w działalnoś,ci oraz propagować ideę opieki i ochrony wśród duchowieństwa i wiernych. W efe:kóe tej szeroiko 'zakr'ojo.ne'jdzLałalnośc.i,tłoCZ.I1!ię W. ŁazaTIkiego w Warszawie Oipuścił w 1917 m:ku a1bum, wydany staraniem Komitetu i Towarzystw.a 'Popierani,a Przemysłiu Ludowego w Królestwie Polsk~m 2n. Bez komenta'Tz,a należy pozostawić fakt jego małej użyteczności publicznej - coprze!kJreśliło wprawdz,ie zamiary autorów, ale uchroniło 1'0dzrmą sztukę pm:ydrożną przed unifikacją i sz,tampowym obliczem. Lata między,wojeinne przynoszą cały szereg prac lpuhlikowanych najsIwa L. Slta'Sli.ak, Przydrożne Męki Pańskie R. 4, li!1I1'3.,nr 5!2J, s" 850 - 851. ,7 ,.,ZIi'eiml1a", R. 5-, HHI4, ITr a, s. I!25. 26 (odezwa do naszego duchowieństwa), .. ,Zjem~a", 28 Odezwa w sprawie kapliczek es. UH - ]00. 2,q Krzyże polskie. Wansza'wa H~}7. przydrożnych, "Ziemioa", R. 5, HH'4, ·nr 12, �Male formy architektury sakralnej 225 ... częscle] w "Ziemi", "Kurierze Literacko..,Naukowy;m IKe", w "Wiśle" oraz "Orlim Locie". W tym ostatnim, JiCUlW'iktoT zamieścił w 19·22 roku artyikuł o krzyżach i ka;pliczkach oraz o pot:rzebieich <ochrony30. Wydaje się, iż staŁo się to beZ!pO'Śl'ednimbodkem do podjęci'a na łama·ch tego czasqpisma akcji pod nazwą "Opis ika:phcz·ek". Jej przywódcą zost'ai Seweryn Udziela, aurtm QPublikowaJIle,gona potrzeby a,kcj'i kwestionariusza 31, adresowanego, IPooobnie jak i całe przedsięwzięci'e, do młodzieży, zbieraczy i wszys1lkich tych, którym spraWia ochrony i dokumentacj,i małej sZltukJibyła szczególnie bliska. Akcj,a, której przebieg śledzić można w międzywojennych ,numer,ach "Odego Lotu", spotkała się z aJkoeptacją mł,odych czytelntków i przyniosłas-zereg artykułów a charakterze bardziej dokument.alnym niż analityczno-syntetycznym 32. Dzięki niej wzbogacony jednak wstał, pozostający do naszej dyspozycji, zasób infGrmacji o stanie ilościowym i jakośoi:owym zjawiska w latach dwudz:iestych w Polsce. Obok tego szeroko zakrojonego przedsięwzięcia, badawczego, na łamach poszczególnych pism p<Jijawiałysię w tym okf'esie ar,tykuły podejmujące problematykę .przydrożnej sztuki salkralnej 3:1. Poziom ich był jednak ·bardzo zróżniicowany i obo!k:prac do dziś aktualnych i cermych, spotykamy tam wiele niskiego lotu arty.kułów, Ipełnyoh truizmów, ste30 J. W,i:kJlo:r, Kapliczki - 52; tenże, Kapliczki "Biblio:t.eka o.rlego ~1 i krzyże i krzyże Lotu", S. UdZJieola, Opis nr "Orli Lot", przydrożne, przydrożne 3, Kraików jako 1922, dzieła sztuki "Orli Lot" ,pOlJ:owJ1Ii,e QPu:bili:kował '!'Zony pr·zez B. Tre'!-era, M. Gla-dys;z:o:wą roku ten il'1r 4, i potrzeba ich ochrony. IS. 50- 23 - 51. SL "Orli LQt", R. 4, 19'23, nr kapliczek, .R. 3, 1922, kWel5:tionanj,u.sz 10, s. 148 H9. W 1931> a,le zm'ien;i'ony i rozs<zeoJ i J. KlimasilC'Wską. przydrożne, "O.I1li Lot", R. 5., 1'924, s. 8 -Ill: J. K'Oirpala., Kapliczki i krzyże przydrożne w ziemi bocheńskiej, "Or.Li Lat", R. 4. lfn3, s. 712- '74; A. Kutrcebi,anika, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawo; ·(pow. Ma!ków), "Orli Lat", R. ID, 19:219, .nr 4, :s. 62 - 66; ·M. LaiKlUtc.lm, Kapliczki przy·drożne w Izdebniku (pow. W.a.aoWlicel. ,tamże, s. 66 - 69; T. Se,W1eryn, Q Chrystusie Frasobliwym. Figurki legendy ~ świqtkarze, "Orli Lo-~.", R. 7, li9i26, s,. 9 - 12, 3<8- 39, 67 -69; tenże, Nasz "Opi~ kapl.iczek", "Ovli Gat", R. 12, 1119311,.s. 100 - 108; :S. Udciela, Opis kapliczek, "Onli Lat", R. U, 1 9 30, s. 16 - '1'7; H. Zwolakiew:i'cz, Krzyże żelazne, szczytowe i ozdoby krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej".,Orl:i LOll" R. 10, 1929. nr 6, s. Ji26 - 1129. 33 Sit, Blu'szczyk. Boże Męki nad Buryczq i Ołobokip.m, "Kuri,e.r Li,tera'c1Iw-Na,ukawy IKC", li935, nr 45; ten:te, Wielkopolscy świqtkarze, tam:i.e; J. M., Przydrożnv rze;;oy ludowe, "TG'(',za", nr 19 z 1'2 maja 1'9218; St. Ka'~t., Kapliczki 'i krzyże na 3~ K. Biu'OZJkowski, Kapliczki i figury 1 1 Podhalu, "TęcIZia", mie7'r przydrożny, nr 3'7 zli5 wl'ześni'a 19'28; M. N.alęc.z-DQlbl'owo1'stkii, "niemi,a", R. :8, 19iJ8, s. 1'96; R. Rei mu SS., Kapliczk.i Łemkowszczyżnie, "Ku'r:ier Lli~emc!k,o-Na.ukolwy IKC", 'maJn, Podhalańskie 1932, nr 19; T. R. 3, ]1926,m kapliczki Scwery;n, przydrożne, Kapliczki 52; J. Sunderh1nid, - 275. 15 Lud, t. LXVI[ "Kulr.ier nadrzewne, Swiqtki R. U, 1!H4, nr L~teraCiko-:Na.ukiOwy "Kuril'r bILkowhi.skie, Krzyż l kui krzyże nn li3; J. ReycmI:KC", Litera,ck-o-.NaukOlWY "Arikady", R. 9. IKC". t. 3, W37, s. 274- �226 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ reoty.pów i egzaltowanego w,chwy:tu. Z lat mi~dzywojennych pochodz,> .też mat€'I'iały :zJbi'errarlle 'pnez Ada;ma Chętni!ka .na Ku.r.piach i :vla,rtt; Michalską w powiecie wieluńskiJm. Publ~kacji doczekały się one jedn:lk. dopiero po II wojnie światowej, na łamach "Polskiej Sztuki Ludowej" :14. Jakoś<Cio!wonowa sytuaoja w badani.ach interesującego nas zpwiska wytwoiI1zyła się po ostatniej wojnie. Doniosły wpływ na. to miało powst'anie InstytutJU SztUJ~i PAN, podległej mu Pracowni DoikumC?ntacji Polskiej Sztuiki Ludowej i miesięczni'ka, a póżniej kwar.talnika, "Polska Sztuka Ludowa", k1tóry stał się od ,tej pory plaszczyz.ną dla publikowania wynrików badań nad przejawami szituki ,ludowej. Niewątpliwy wpływ na jakość pTOwad:wnych bad.ań miał też I.akt powstania w kraj u :mdry specjalistów - etn.oglrafów, his1xlTJlkóws,:z1tuiki, 'Zabytko'Znawców - zajmują<:ych się badtaniami sztu\{li ludowej i jej współczesnych kontynuacji .. Przerwany przez wojnę ,tdk badań .i publ1kacji podjęty 'został na nOW8 już w 1945 roku 3". Laita następne przynoszą artykuł Kazimierza Rietkiewiczas:oacuiją'cy ~tralty pOiI1!i,esione w substancji zabytJkowej i stanie posiJadaniJa w obrę.bie małej aIich.iteiktury sakralnej, spowodowane planOiwądziiała.lnoŚ'aiąakupania i zni:szC'z'eniauniwojennymi, W samym tylko woje.wództwie pomlO'rSkim ZJllisizczeniuuległo ponad 3000 krzyży i kapliczek znaICzą,cJ7lch drogi 16 poiwi:atów. Jednocześnie autor syg,naliozuje rrieSlpoitykaną dotychczas aJklC'jęfUa1ldacyjną,wJ7lrażoną licZJbą około 2 OOU' 110Iwychobiektów, wzniesionych w samym tylko 1946 roku, uzupełnia-o jący;oh pon:iesńiOine straity 36. W nowej neczywi.stośó ooQ:yw,aprężny 'przed wojną ruch regńonaJ,ny.. Dział,a~ność jego nile omija ró,wnież int'eIiesującej nas dziedziny. Widoczny jest .i'ednaik.znac~ny .spa,dek i1Olściolwy pr,ac. W 1946 roiku F:ranaisz€lk T:I"eder publikuje gawędziarskJi szkic o histo:ni'i ka:s~ub.~iJch k:apliiczelkprzydroimyoh 37. Rok następny zaznacza się' pierwszym aJTItykuł€lm{) tpr'zydroj;nej sztuce, któTy mpocząt1kował tr.wający niemal do dZiiś, cykl auioTStwaznanego regionalisty i koleikCjo.nera. rzewowsbego - F.ranollizka Koitu1i38. Krzyże 34 LA. OhęVn!iik, 1977., in:rl:, SZllluka 35 LudOlWa", 33 i kapUczki kurpiowskie, M. JVJi.C'hal.s:ka, Krzyże 39 - 52; R. 1'3, H~5.9, nr J. LewalI1ldo!Ws.1~i, Nowe 11'945, nr "Lud", S'. "Bl~ISlk<l zelazne UJ SZJtuka powiecie LudGwa", !Vie/nil.skim, R. 31. ,;PC:,l.s'ka 1 - 2, s'. 54 - 61. kapUczki i krzyże, "W,iadoJnośl'i Dus.7.pa's.ters,kie", R. 1 2. K. Bi€it~ie'Wii:oz, t. Zniszczenia ~7\ Ji9i4'7:,6, 4.18'7- 490. UJ 'DI'eder,Z przydrożnych, "Che2z", 1946, nr 3'2, 33, 3:5. ,.Wi'eś", 1'9417, nr 33, s. 7; 'lenże, Kaplica myŚ!iu'-· 37 F. 38 F. K'OItula, historii Przydrożna kapliczek sztuka, architekturze ludowej lU woj pomorskim, ska pod wezwaniem św .. Huberta w Miloci1l1e k. Rz~szowa, "Ooh:nona Z:a:by,tków", R. 4,11'9:511\nr '1.-2, 's, ~6-!~; t.ero'e. Kaptic:cki św. Roclw, "Myśl .s,polecz.na", 1976 .. ,nJr 28, s. 7; t€lnż'e, Ś!ad2mi przydrożnych kapliczek... (z seTii Opowieści ziemi):, .;W1'I1K", 1'9'77, nr 20, s. 1/2. �Male formy architektury sakralnej 227 ... Rok 1958 przynosi pierwszą publikację ksjążkową, plOra Tadeusza Seweryna, poświęconą mał,ej architekturze sakralnej na obszarze całego kraju ~\).Zdawać by się mogło, iż po 120 !;1iemal ,latach refleksji nad z.agadnie.l1'iemnadszedł wreszde czas na pracę syntetyzującą pos.iadany dorohek. Ni'e spełnia on jednak ,pokładanych w niej nadziei. Daje znać a sobie niedostateczna nadal baza źródłowo-materiałowa, powodująca słabe reprezentowanie niektórych regionów, np. WielkopolSki. Podjęte próby stworzenia uniwersalnego systemu klasyfikClcyjno-typologicznego palą ,wi{;c na pa:newc'c. Autor nie zachował też należytego dystansu wobec przedmiotu r:oizważań, co nie po.zwa1a pr,acy wyjść poza Tia:my szkicu gawędziard<Jiego,publikacji o charakterze popularnym. Schyłek lat ;pięćdziesiątych charakteryzuje się wzmożeniem działań badawczych i ,edytorskich w Wielkopols<ce.PozostaJe to w ścisłym związku z wysuniętą prZiez Katedrę Etnografii DAM w Poznaniu inicjatywą wydania monog.rafii poświęcon€j kulturze ludowej WielJkopolski. Z szeregu 'Publikowanych wtedy !pr,aco char;a~teTZewspierającym to ambitne zamierzenie, omówmy studia o tematyee zbieżnej z naszymi zainteresowaniami. o Adam Glapa zamies-.<:czaiW "Polskiej Sztuce LUJdowej" dwa przy-czyn.kiido poznania oblicza wielkopolskiej rze:tby kuJtowej i Jej twórców 40. W rOikpóźni,ej Stan:isław Blaszczyk dokonuje szczegółowej analizy powyższego zagadnienia w opa'l'ciu o zebmne przez siebi'2, bezcennEdzisiaj materiały i:konograficzme, 'Szczęśliwym trafem ooalałe wza wlerusze wojennej 41. W szkicu o rzeŹJbi:aTZachW:ielk.opolski południowej, obok biogmfii twórców, zamieszcza też bogato ilush~owaną analizę formalną, zachowanych i znanych już tylko z przE.'kazów lkonogra£icznyoh obiek· tów przydmżnej sztuki. Równocz,eśnie Stanisł,aw Helsztyński przedstawia na łaJniaoh "Polskiej Sztuki Ludowej" swoje r,ef.1e;ksjenad e:ptg.onem ludowych rzeźbiarzy WieLkopolski- Andrzejem Majchrzaikiem 42. o Al'tytkuły te odbijają się żywym echem w kra.ju, przynosząc nowe głosy w dyskusji nad problematyką rzeźby przydrożnej w \v.i-elkopolT. Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1'958. ,A. G1aIPa, Antoni Twardowski nieznany rzeźbiarz ludowy, "Polska Sz'tuka Ludowa", R. 8, H)54, nr 4, s. 252 - 2:53; tame, Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowej, "P,o,ll.'>k'a Sztuka Lu:doWla", R. 10, 1956', nr 4 - 5, SI. 24L 4\ St. Blaslz'czy;k, Kapliczka ludowa z Grabonoga, "Studia M'Uze~lne", t. 3, 1967. s. 124 - 1'40; tenże, Rzeżbiarze ludowi południowej Wielkopolski, "Plojska Sztujk.a w3!J 40 dowa", 42 R. 1'2, Hl5i8, nr l, s,. 3 - 3'6. Sit. Hel!siZtyń.s;',i, U rzeźbiarza ka Ludolwa", wiejskiego R. 1'2, 1'958, nr 1, :s. 37 - 44. Andrzeja Majchrzaka, "POI's!k.l Szbu- �228 TADEUSZ LOPATKIEWICZ soe 43. Zagadnienia ,te wień,czy dqpie:ro roZ'pr,awa Stanisława BłaS:zczyka, szeroko i wyczwpująco omawiająca problem ludowej plastyki kultowej w tej czę{~cii baju 44. Równocześnie z o;pra,cowcmiam'i ujmującymi zag.adnienie z punktu widze:nia oIkreślon.egoregionu, pojawiają się na łama,ch "Pol<>kiejSztuk Ludo:we:j" a~rtyikuły o charalk.t'er,ze mateI1iałowo-dokume!Iltacyjnym, dotycząoeniewi<E~likJiohzazwyozaj obsza:rów. Mlicha} Pęk"!alski omawia zagadnienie dr'ewni:anej mchite!k:tury sepulkralnej w Bi1go:rajskiem 4", Eugeniusz Madejski zarrrrieszClZa opis kapliczek św. Jana Nepomucena zanotowanych ,w Kmsolcinie i GTluszczynie w województwie !kieleckim 46. Inne artykuły doty<:zą :bądź pojedynczych obiektów 47, bądź kh całych zespołów układających .się w oIkreślony e.asięg 48 Na początku lat sześódzjiesiątych, po kiilku arty1kułach Romana ReinIussa omaw~ająoe.go stan i problematykę .badań nad kulturą LemkowszczY'zny49, uka'zują slię dwa szkice z cyklu okl'f'ślonego nazwą "Z'2 studiów nad Ludową 'f'zeźbą}{)al:1:~e!Ilną na Łemkowszczyźnie" "0. Jeden z nich dotyczy wyłąoznie zagadnie_'l twórców i kamieniarskich ośrodków lemkows'kllich,drugi kieruje swą uwagę na '}{)amie:nną r,zeźbę figuralną Lemków. 'Arty,kuły te wnoszą dużo nowego maienlału, naświetlając malo znane wcześniej zjawisko. Szkoda tylko, i,ż nie pCJp.I1Zedziła ich gruntowna imventaryzacj:a zachow.anych w te!'e'11i.eobiektów, która dopie,ro upra13 St. Siz)'lmań's'kJi, Grupa rzeźb wielkopoLskich i domnif'many ich mistrz Gliwic:, ,,2eszy:ty PańJs'liwowego Muzeuim Btn()gralliczn.eg.o w Wa:rsza'Wlie", t. 4 - 5, 195·3 '1'9,64 s. 128 - 11:33; .9t. lliaJs'ZJczytk, Rzeźby mistrza Gliwicza czy P. Brylińskiego, "Sbudi.J Muzea;1ne", t, 7, 1'916191,s. 9'9 ~ 109,. H Te 11JŻe , Ludowa plastyka kultowa .. " op, cit. 45 M. Pęlka,lSiki, Drewniane kapliczki nagrobne w }JOW. bilgorajskim, "PolS!k'l Sz.tUJka Lud()w:a ", R. 1!5, 1:9;61, nr 2, s. 94 - 96. 46 E. Ma:de}siki, Kapliczki z rzeźbq figuralnq w Krasocinie ż Gruszczynie, "Poi/SIka Sztuka LUldOlwa", R. 32, 1I9:7i8, nr l, S. fj11 - 53. 41 L Gahel<Ja, H. SY'g,i.eltyńslka., Chrystus Frasobliwy z Anielowa, "Pol\5rka S.z,tuk;, Ludowa", R. 211, 19167, m 2, s. 109 - 'lilO; H. Sy.gi·etyńJslka, Przydroźna kapliczko 10 Leonowie, "Piolsika S:ztulka ,Ludowa", R. 30, 11976, nr l, s. 47 - 48, 48 J.. T,eodoH)WlDCz.-Czerpiń.ska, Grupa kapliczek z IwlUlTmami w powiecie jasielsk..im, "Po,ls:ka S:zJtuka !lJud!owa", R. ',1 7, UJI&3,Inr3 -'4, s. 1\8,3-1'9.3. 49 oR. ReDnfu!Sls, Stan i problematyka badań nad ku1.tu.rq ludowqŁcmknwozczy:ny, "EbnOlg,r:afi.a P'OIllslka", t, 5, l'9'6i1, s. 6,3 - 69; tl~nże, SztukI) ludowa ŁemkowSZC<yZ1lU, .,PlOils:ka SZltuJka LudoWIa", R. 16, 1,9'62, nir 1, s. 9 - 26; tenJ.e, Sztuka ludowa w wojewódz,twie rzeszowskim i jej badanie, "BOJ1S:ka S:zib.1ka Lu'dawa", R. 1'7, 1963, nr 3 - 4. s. 1:13 - 11J.4. 50 K. MaIPc:Z3ik'o'wa, Kamieniarstwo ludowe u Łem/ców. (Ze studiów nad ludowc, rzeżbq kamiennq na ŁemkoUJiszczyźnie, ·cz.. 1), "Po\'s:ka Szbuka Ludowa", R. Hi, 1.9,6·Z, nr 2, 's.8!4 - {lIl; R. Reilndiu'ss, Rzeźba figuralna Łemków. (Ze stud,iów nad ludowa rzeźbq kamiennq na Łemkowszczyźnie, CZ, 2), ,,'BoIska SZJtu.ka Ludowa", R. 17, 19'53, nr 3 - 4, 1>. 12J2 -13'5. 1 �Mate formy architektury sakralnej 229 ... womoamc mogłaby wysuwane prz;ez aUJto:rówhijpo.tezy. Mimo iż niektóre z ,postawionych tam wniosków wymaga,ją w ery£ikaaji, a pewne iniO!J.lll1la'cj'e wręoz sprostowalJllia, arrtyikuły te zrobiły dużo dobrego dla badań interesującej nas d'lJiedziny. Zapoczątkowały howiem oałą se;rię studiów nad ludowąflz'eŹJbą kamienną, przy okazji których zagadniienia małych form arohitetkJtuTYsakJI1alJn'ejznala,zły się rÓWIliież w centrum llWl3igi. Cyk,l ten oltwiel'3ją pmoe Krzysztofa Wolskiego i St€fa;na Lwa dotyczące ludowego ośrodka kamieniaJl'Skiie.go ,w Bruśni:e, w powiecie lubaczowSikim51. UZUpełlIl'i,eniem:tych artykułów są ni:el'Jwy,J<.1e intereslującr' mateniały ar,ch~walne o powstaniu :i rOlZwojutego centrum ludowej wytwórc.zo\Ści,Móre zebrał ,i podał do druku F:naJIloisl'J~GajerSki 52. Lata następne przy;noszą w sl'Jkicu Ewy Śnieżyńskó:ej bioglI'afię i anaJi'zę for-maIną dl'Jiełkarrn1ieniarza A. Miartyńislkiego, twórcy szeregu kaplicl'Jek z okolic KraJkowa 53. Kontynuacją owego "cylklu kamienia.rskii'ego" jest studiu.m TadeusZia Chrzanowskiego o kamiennej rzeźbie śląsJ.dej, Hamana ReiJnfussa podejmującego anaJog~czną problematyikę za.chQdnriegoPogór:ua, Alicji Małdy zajmującej się ludową kamieni,anką z te!renów podkmkowsk:ioh Oiraz Teresy Szeteli-Zauchowej, analizująoej przydrożną rzeźbę z olko'lic Rymanowa .i4. Da.lekim zapewne ech'em pr.ac powyższych jest też studium Jiri Lange-ra o orawskiej rzeźbie kamiennej ;i'i. We wszystkich tych artykułach, co winniśmy podk'reś1ić, zag~dn.ienrie,przydm:żmej archiil:ektutI'ysakral.ńej znajduje poczesne· miejsce, jako zazwyczaj jedyne zjawisko egzemplJi'fikują,oedzi.ałalność nie.istniejących już o,sTodkówi twórców. W toku studiów nad ludoiwą kamieniarką artystyczną pojawiły się ól Woi'soki, Z badań nad kamieni2rstwem wiejskim na Roztoczu, "Rocznik Etno,gl'<1f.icznego w Kra:lwWli.e", t. l, 11956, s. 113 - 127; S. Lew, Ludowy ośrok'lmieniarski w 8ruśnie, pow. Lubaczów, "Roczmk Przemyski", t. U, 1967 K. :\Jiuzeum dek 193 - 2'28. ,'o 52 S. F. Ga,je.r8ki, ;wmieniarskiego okresu Materiały gospodarki źródłowe tuczące historii bruśnieńskiego "Pols;ka foLwarczno-pańszczyźnianej, osrodka Szt'..lka Lu- dowa", R. 23. 196'9, nr 3 - 4, s. 319 - 227. sa E. Snoi-eżyńsoka-S:to\.ot, Adeodatus MarLyński Sztuka Ludowa", R. 22, 1'96&, nr 3, s. 13.1 - l:ł5. kamieniarz z Borzęcina, "P.ols.ka T. Chr;zano.wskii, Prymitywna rzeźba kamienna na SLąsku, "P.olska Sztuka LuR. 30, 1976, nr 3 - 4, s. 151 - 166; R. Rei;n;fuSJ';" Ludowa rzeźba kamienna na ::achodnim Pogórzu, tamże, s. 167 - ISO; A. Małeta, Z badań nad Ludową rzeźbą kamienną okoLic WieLiczki, Cdowa, Myślenie, "Pull'sika Sztuka Ludowa", R. 32, 1978, or 3 - 4, 's. 225 - 238; T. S,zetela-Za,uchowa, Ludowa rzeź'Ja kamienia okoLic HymailOwa, "P.rac.e ,i Mater.ialy z Ba!d::rń Etnog,rafi.c.zJIly h", R.leszów 1979, s. 267 - 326 . .ió J. Langel', Rzeźba kamienna na Orawie, "Polska Sztuka Ludowa", R. 3:>, 1981, m- l, s. 405 - 54. 5~ dowa", �230 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ nowe, niedootrzeg.ane dotychczas aspekty tego zagadnienia. Jednym z nich jest niekwestionow.any wlPływ miejskiej produkcji rzemieślnicnej na dzieła domorosły,ch t:wÓiI'cówludowych. An«Lizą tego problemu zajął ~ię Roman Reinfuss 56, a artykuł jego, mimo iż dotyczy wyłącznie problematyki małopolskiej, :stanowi ważną pozycję bibliograficzną dla wszystkich podejmujących badania nad małą architekturą sakralną i ludową rzeźbq kamienną. Duże nadZJieje należy też wiązać z przygotowywaną do druku syntezą pióra R. Reinfussa, stanow.iącą wynik wieloletnich badań au:torCJ uk!ierunkowanych na nieprof,esjonalną rzeźbą kamienną z obszaru całej Polski 57. W śoisłym związku z omawianymi wcześniej pracami Sta,ni:;ława Błaszczyka ,roaj'e się pO':ZDSltaw,ać ał"tykuł Anny KunczyńSki-ej-J:"a,ckiej. podejmującej problematykę monolitycznych sh~pów kultowych i krzyży rzeźbionych z terenu MałO!pol:ski58. Autolika przeprowadza w nim wnikliwąanalizę zachowanych do naszych ,czasów obiektów, doikonują<:tym samym wery£ikIa,cji tezy traktującej ten typ architektury pnydrożnej :za właściwy wyłącznie dLa obszarów Wielkopolski. Kończąc ten krótki ipI"ZeglądbibliQgr,afJiezny,ilustrujący hiSlto:nięi zakres prowadzonych w Polsee badań nad małą architekturą sakralną. wspomnieć też należy, iż za@adnienie to weszło na stałe do zakr,esu rzeczowego proc podręcznJiJkowych, traktuJących o sztuce ludowej nasnego kraj1u 59. Zan~m z,amikniemy nasz,e :11O'zw.clŻania, dokonajmy jeszcze krótkieJ ooeny dOTobku ~gTomadzon~go w toku 140-I'etnich badań, nie tracąc jednak z pola widzenia współezesnej percepcji przedmiotu badanego. Mimu bowiem bogatych i odległych tI1adycji w z3łntereso.waniach tą fOifmąsztuki lud.:o:wej,mimo zgromadzlenia pokażnychzasobów faktag,raficznych, wie56 R. RClunf'UJSIS, Wplyw rzemieślniczej pi"odukcji dewocyjnej na ludowlj rzeźb.w kamieniu, "Polska Szltuka Lud OJWa", R. 33, 11979, nr 2., s. 67 - 76. 57 Indio.rmację tę poda.ję za: J. Cza:jko'Ws.kli, Roman &'Lnfuss (w 70 -roCZJI1icęurodzin j 50 l'ommicę ,pracy llJcl'ltik:Otwej), "Areta SC<Hl'senolo.gJka", It. 1, San0lk JI9,aO, s, 114 58 A. Kunc.zyń'skił-1rack.a, Krzyźe 1"Zeźbione i monolityczne figury drewniane z 1Ha· lapoIski, "Polska Situka LudOJWa", R. 30, 1976, nr 3 - 4, s. 18,1 - 198. 59 St. Poniatowski, Etnografia Polski, "W,iedza ,o Polsoe", ,t. 3, s. 19'1 - 344: E. Frank:owski, Sztuka ludowa, taJITlże, s. 345 - '4i116; R. R€iinfuss, J. SWli,dersiki" Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960; K. Moozylls!k!i, Ku,ltura ludowa Slowian, t. 2. CoZ. 2, Warszawa HH~8, s. 1,811.- 1&5; S. K,rzY'sZJtDf,owicz, O sztuce ludowej w Polsce, Warszawa 1972, K. pjlWooki, Rzeźba ludowa, "BoIska Sztuka Ludowa", R. 30, 1976, nr 3 - 4, s. 131 - 150; J. Gm!bOiWSJk;i, Sztuka ludowa. Charakterystyki porównania odrębności, Warr-szawa 1977; A. Jadk'owslkli, Sztuka ludcwa, Iw:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, "Eiub1iotekR Etnoo,grafi,j P.oIsJ{Jjeti", nr 34, Wroclaw 1981, s. 189 - 245. �A1ale formy architektury sakraInej ... 231 dza o samym zjawisku jest nEldal nj'edostateczn.a, często nawet potoczna i nie wychodząca poza ramy sterrotYrPów. A tych powstało wokół przy- drożnej sztuki wiele i sądzić należy, iż ŹJródłoswe mają właśn~e :'vV niewiedzy. Szukając przyczyn impasu w badani,ach i zainteresowaniach tą problematyką, wskazać nalezy na :ua.rnedbania, a wŁaściwie zupełny brak teoretycznych i metodologicznych Ipodstaw, w o:p::.l;rcri.u o Iktór,e :ta wąsika dyscyplina mogłaby się rozwijać. Mimo iż podejmowa..'1o już niejednokrotnie próby stworzenia uniwers,a,lnego systemu klasyfika!cyjno-typo.Iogicznego i taksonomicznego, zagadnienie terminologii "kaplieZilmw.ej"pozostaje nadal otwarte. Co gorsza, w posz;ozególnyoh ,praca.ch, autorzy poSfugują się często pojęciami własnymi, a uniwPl'saJnymi {ył1ro dlatego, że można je do wszystkJich tylPÓWformalnych przyporządkować. Palącą potrzebą wydaje się być szersza dyskusja nad systemem pojęciowym w obrębie małych form architektury sakralnej, która dopiero mogłaby wprowadzić ład i dyscyplinę w pr.qszłe prace z interesującej nas dziedziny. Tu jednak pojawia się nowy prohlem, tym razem natury kadrowej. W Polsce, kraju który jest skądinąd eur~pejskim potentatem lmp1ic:ulrowym, grupa osób zajmujących się tą problematyką jest nader szczupła. Na przeszikodzie stanął tutaj zapewne charakter samego prz,edmio.tu badanego. Biorąc bow,iem pod uwagę fakt, iż przydrożna kapliczka stanowi zjawisko z .pogranicza różnych dz,iałów sztuki ludowej i konlrolll;tu:jąCgo z wszechobecną tendencją do wąskich spe.ojalizacji w ramach dyscypl:imy, nie należy soię dziwić,. że architektura przydro2ma jest dzi.eokiem nioechcianym. Wszak w kapliczce takiej sport;ykamy się często z przykładami ludowej rzeźby, malamstwa, graf:i;k!i,haftu, a i sam obieik.t jest w końcu określoną jednostką archi.tektoniczną. Skala trudności w realizowaniu tematu wzrasta więc niepomi'ernie. W rezultacie nawet ci, którzy podjęli penetracje terenowe w' tym kierunku są .coraz bardziej z.niechęceni pośtawami otoczenia,traktującego temat jako wdzięczny ale infantylny, .a nawet niegodny prawdziwego badacza. Sam z takimi oeoenami spotykałem się nie raz. Konsekwencją tego jest bardzo niewielkie winteresowańif>, braK publikacji i ogólna stagnacja w bada;n:iach. Tylko mimochodem pojawiają się gdzieniegdzie fotografie - swzególnie w pracach analizlljących rzeźbę ludową - a czasami spotkać się można z margiJnesowy:mi stwie.rozeniami. Ale prZJecieżw ten sposób dy:scypljny nie zbuduj1emy a i osiągnięcie poważniejszych wyników stanie się niemożliwe. Nie należy się więc dziwić, ~e tak skromnie kr,aj nasz reprezentowany jest na międzynarodowych sesjach organizowany,ch przez austriacki Zespół do Badań Pom- �232 TADEUSZ LOPATKIEWICZ n.ików Przydrożnych 60. Bez komentarz:l pozostaw.iam też fakt, iż moralnym obo:wd.ązkiemetnografów opolskich było wrganiwwanie tak!iego zespoł,u u si'C1bie,wkTaju kit6ry j€!&.1; w obitekity przyd!fo~ne Szcz€!gólnie,za.sobny. Sądzę jednalk, iż na i!I1.icjaiywętaką n~gdy nie jest za PÓŹJllo. Może więc udałoby się, wzorr-emaustriackiich ludoznawców, powolać p;>dobną sekcję przy Polsik.im Towar:zysrtwlieLudoznawczym. Zapewne nie pozyskano by tak znacznych funduszy na badani'a, pubLikacje, etc., ale efekty byłyby na pewno, a i ohlubny dorobek minionych pokoleń uzyskałby jakąś r:zeczywis.tą kontYlIluaaję. W ileż bo:wiiemłart;w;i·ejszejjesteśmy tera:z sytuacji. Dyscy,plina na~ do'CzekaŁasię kadry specjalistów, stworzyła sobie Z<łlPleczetechniczno-materiałowe, poslLaJClia też własne peniodYlki i możliwości wydawnicze. Do w~ółiP~alcy można i na,leżał~by zapI"osić Ipfzedstawici'eh inny,ch dziedZJinnauki o .pokrewny'Ch zaJiJnteirooowail1Jiach, a także skoTzyst<lĆz dorobku instytucji statutowo ki,wujących swą utwagę na .inwentaryzację i 1'z·ete·1ną doikuIDentację. Mam tu:taj na myślii Oś·rodek Dokurne.nta,cj.i Zabytków w Warszawie i podległe mu wojewódzkie Biur:a Badań i Do·kumentacji Zabytków, z zasobówktóry,ch '0tnografowie raczej fZ!adko korzystają. Uwaga ta ni,e dotyczy zresztą samych form architektury sakralnej, a odni'eść ją można do niemial c,ałej ~puścrizJllY materialnej. RO'l!pO~anie Itym sposOIbemnaszego stanu p::lsiadania, pozwoliłoby .na szybkie wyłowienie białych plam na ma:pie obiektów przydrożinych i nadrohienie opóźI1Jieńpil'Zynajmniej w stos unIku do innych dzi.ałów sztuk~ ludowej. N.ie o same obiekty przydrożne zresztą tutaj chodzi. Nic mniej niedostrzegana była do ostatnich lait prohle:matyka wiejskich cmentarzy i ich własnej arohitekJtury. Pozytywne dZJi'alan:iaj"ki? podjęto w S'to!'>unku do .zagmożonychńekropohi Imiejskk!h, !k.ażą jednRk wierlzyć, że i sztuka ludowa zostani.e w niedłu:gim C'ZJalSiie wzbogacona o kolejny interes.ujący dział. Podsumowując przedstawiony rozwój refleksji ,nad małymi formami architektury sakralnej i zargac1nieniami jej towarzyszącymi pragnę raz jeszcze podkreślić kOlnieczność kontynuowania badań nad tymi przejawami kultury. Wydaje się, iż w dobie szybkich zmian w kTajobrazie kulturowym Polski, prnemian w modelu religijności społeczeństwa, C'ZJasu na te działania nie powstało zbyt wiele. Tak jaik i przed latyzakończyc więc wypada słowami za'chęty dopodjęoia wysil:ków, mających na celu gruntowne zbadanie tego elementu naszego pejzażu kultuI'OIwego, po którym od krajów ościennych nas odróżniano. 60 St. Blaszczyk, Austriacki t. 65, 1981, s. 348 - 349. Zespól do bCidmi pomników przydrożnych, "Lud". �Male TADEUSZ formy archit,ektury sakraInej 233 ... ŁOPAllKIEWICZ SMALL FORMS OF SAC~L AJRCHI'l1FJC:TURE AiS A SUBJECT OF COGNiImrV:E INrr.:ElREsmS (Summary) Sm'UlM for-ins of sacral <l'l'chiteClvU're DonSl1.i1JuJe!1Jh.at o'CJlmain of ·of Poh:sih v!11l,a,gePOtPUJI'aition,w.hliah IhaJd been noł\Jilce:d quite of folk .wt - ,hliiS'tOlr,iaiIlls of foJJld!orlists.,almateuT1s, l,aibe!r '001 by a,r!t. 1Ihese arljd func:tli,on - and ealily, pr,O!fes'sJ(JInal!s- ~ntereSi'ts foUliOw€ld bo.tlh oibtilectJive - subj,eCl!JiJve- lecture eth1rwg.ra\phers and form I'esllIJuti[),g f11clm uhe hi:Eltory 'of Pal!iJs;h D<lti,on sub- ~u,llpi1Julres ha!d consitiltluteJd 't1he 0011'tOn/t of tJhe oonc,ept f.or many ye~l1S. a.cti,v,1ty c'on.ne;cted w.iilh c:equent to tlhe palrtitionsof the clollJlnltlry - cha,ra~iterlilS:tlcs. The author ,col1siCiously a:pjjhes ,tJhe term "voads'1de 0..1'1", fo,r <:hapels and a'r-tistie firs'!; by the Iover" roa,ds:ide CTOSs-e.s. O!f 'salepa\ a'I'ohi- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2025c193a2108334e161554d51646ddc.pdf 4fdd4f227f4c248f5b11664e9de32aa4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1066 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:979 Title A name given to the resource Małe miasteczka a kształt kulturowy obszarów górskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.267-270 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1881 A N N A SZYFER MAŁE MIASTECZKA A KSZTAŁT KULTUROWY OBSZARÓW GÓRSKICH K O M U N I K A T W Y G Ł O S Z O N Y PODCZAS J U B I L E U S Z O W E J KONFERENCJI MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I D O B A D A N I A K U L T U R Y L U D O W E J W KARPATACH I NA BAŁKANACH Badania n a d obrazem k u l t u r y t r a d y c y j n e j regionów, j e j zróżnicowa­ n i e m i przeobrażeniami, skupiały się najczęściej na w i e j s k i c h społecz­ nościach l o k a l n y c h , a k i e r u n k u wpływu i oddziaływań poszukiwano na drodze wieś — dwór czy wieś — miasto, rzadziej zwracając uwagę na małe miasteczko, znajdujące się j a k b y „pośrodku d r o g i " między wsią a miastem. Badając relację: małe miasto a kształt k u l t u r o w y otaczają­ cych je terenów w i e j s k i c h należałoby, j a k sądzę, skupić uwagę na obu t y c h środowiskach i i c h powiązaniach. Podjęcie p r o b l e m a t y k i etnogra­ ficznej w małym mieście w y m a g a p e w n y c h uzasadnień wstępnych. K i e d y przed paroma l a t y w ośrodku olsztyńskim rozpoczynaliśmy bada­ nia n a d różnymi aspektami k u l t u r y małych miast, przyjęliśmy: 1) że małe miasto można traktować jako pewien t y p społeczności l o k a l n e j (lub związku k i l k u subspołeczności), 2) że w dużym stopniu cechują je jeszcze f o r m y k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Założenia te potwierdziły badania empiryczne, jakie zostały przepro­ wadzone na M a z u r a c h i W a r m i i , na północno-wschodnich terenach M a ­ zowsza i w W i e l k o p o l s c e . Okazało się, że podstawowe cechy społecz­ ności l o k a l n e j (oczywiście przyjmując konieczne modyfikacje spowodo­ wane współczesnymi p r z e m i a n a m i przekształcającymi t a k obszary w i e j ­ skie, j a k i miejskie), takie j a k wspólny obszar zamieszkania, bezpośred1 2 Omówienie l i t e r a t u r y przedrniotu, przede wszystkim socjologicznej, można znaleźć w pracy Współczesne przemiany społeczno-kulturowe małych miast w województwie olsztyńskim. Materiały z IV ogólnopolskiego seminarium Ośrodka Ba­ dań Naukowych w Olsztynie, Olsztyn 1972; A. S z y f e r, Społeczność i kultura małego miasta. Studium na przykładzie Rynu (w d r u k u ) ; Społeczności lokalne i ich przemiany. Materiały z X ogólnopolskiego seminarium Ośrodka Badań Nau­ kowych w Olsztynie w 1978 r. (w druku). S z у f e r, op. cit., rozdział wstępny. 1 ! �268 ANNA SZYFER nie i n t e r a k c j e społeczne i i c h c h a r a k t e r osobowy oraz więzi wyrastające na gruncie wspólnych potrzeb, n o r m , wartości i poczucia odrębności, charakteryzują także obserwowane przez nas społeczności małych miast. Oczywiście, wyciągnięcie wniosków uogólniających możliwe będzie do­ piero po uwzględnieniu w badaniach e m p i r y c z n y c h w s z y s t k i c h typów małych miast i otaczających je terenów. P r z y wyborze małych miaste­ czek ważne będą szczególnie t a k ie cechy, j a k : losy historyczne, s t r u k ­ t u r a ludnościowa, ujęta m . i n . pod kątem pochodzenia ludności ze śro­ dowiska miejskiego l u b wiejskiego, j a k i przynależności etniczno-narodowościowej, s t r u k t u r a zawodowa i poziom wykształcenia, wreszcie historyczna i współczesna n a m f u n k c j a , j a k i e pełni miasteczko w sto­ s u n k u do własnych mieszkańców, otaczającego je t e r e n u i całego k r a j u (targi, rzemiosło, szkoły, i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e , obsługa r o l n i c t w a , m i e j ­ sce pracy, t u r y s t y k a itp.). Przyjęta przez nas wstępna k l a s y f i k a c j a (oparta n a podziałach sto­ sowanych dotychczas przez geografów i ekonomistów , z m o d y f i k o w a ­ n y c h j e d n a k dla potrzeb badań n a d społecznością i kulturą) wyodrębnia: 1. Małe miasta rzemieślniczo-rolnicze o bardzo starej t r a d y c j i m i e j s k i e j , które powstały p r z y grodach l u b miejscach k u l t o w y c h , stając się z cza­ sem siedzibą l o k a l n e j a d m i n i s t r a c j i , leżące w znacznej odległości od większego miasta i ośrodków przemysłowych, mające n i e w i e l k i e per­ s p e k t y w y r o z w o j u . 2. Małe miasta o podobnej charakterystyce, u s y t u o ­ wane jednakże w pobliżu dużego ośrodka miejsko-przemysłowego, będą­ ce „sypialnią" dla mieszkańców dojeżdżających do p r a c y w t y m ośrod­ k u . Pogłębianie się t e j f u n k c j i ogranicza wyraźnie p e r s p e k t y w y rozwo­ jowe miasteczka, 3. Małe miasta o starej t r a d y c j i i zmienionej w w i e ­ k u X I X , l u b też już po 1945 r. s t r u k t u r z e zawodowej mieszkańców, dysponujące a t r a k c y j n y m i miejscami pracy, przyciągającymi okoliczną ludność, dzięki czemu mają one dobre p e r s p e k t y w y r o z w o j u . 4. Małe miasta, które stosunkowo niedawno uzyskały p r a w a miejskie, zawdzię­ czające swój status u s y t u o w a n i u w n i c h dużych zakładów przemysło­ w y c h o znaczeniu k r a j o w y m . Występująca w t y c h miastach mozaika s t r u k t u r y zawodowej i pochodzeniowej ludności oraz b r a k długotrwa­ łych uwarunkowań h i s t o r y c z n y c h , pozwalają mówić o i s t n i e n i u s w o i ­ stej neospołeczności. 5. Miejscowości o bardzo starych, lecz niedawno u t r a c o n y c h p r a w a c h m i e j s k i c h , gdzie s t r u k t u r a zawodowa, tradycje i świadomość mieszkańców wskazują n a d a l na istnienie społeczności małomiasteczkowej. B r a k t u j e d n a k wyraźnych f u n k c j i miastotwórczych i p e r s p e k t y w r o z w o j o w y c h . 6. Ostatnią, bardzo ważną dla nas grupę 3 * Np. M . K i e ł c z e w s k a - Z a l e w s k a , Problemy geograficzno-gospodarcze małych miast, Warszawa 1957, s. 42-46; K. D z i e w o ń s k i , Procesy urbanizacji we współczesnej Polsce, „Przegląd Geograficzny", t . 34: 1962, z. 3, s. 472; J . S u с h t a, Małe miasta województwa olsztyńskiego a zaplecze rolnictwa, [w:] Współczes­ ne przemiany..., s. 13-65. �M I A S T E C Z K A A K U L T U R A OBSZARÓW GÓRSKICH 269 stanowią małe miasta ulokowane na ziemiach zachodnich i północnych, posiadające stare p r a w a miejskie. G r u p a ta dzieli się jeszcze wyraźnie na p o d g r u p y , w zależności od s t r u k t u r y pochodzenia ludności i f u n k c j i pełnionych przez miasto. N a podstawie zebranego materiału e m p i r y c z ­ nego można t u wyróżnić: a) miasta, których ludność w zasadzie nie zmie­ niła się, a dodatkowe f u n k c j e , n p . t u r y s t y k a i budowa niedużych za­ kładów przemysłowych, umocniły społeczność i stworzyły p e r s p e k t y w y rozwojowe; b) miasta, których ludność zmieniła się nieco, jednakże u t r z y ­ mała się przewaga p i e r w o t n y c h mieszkańców, przekazujących t r a d y c j e swojej społeczności; wzbogacone o nowe f u n k c j e , wykazują dalszą ży­ wotność; c) miasta, których skład ludnościowy uległ całkowitej w y m i a ­ nie, zróżnicowane p o d względem pochodzenia regionalnego. Leżąc w r o l ­ n i c z y m zapleczu, zdała od większych ośrodków, wegetują, nie pełniąc wyraźnych f u n k c j i miastotwórczych. W miasteczkach leżących na ziemiach zachodnich i północnych, gdzie po I I w o j n i e światowej nastąpiła w y m i a n a większości l u b części miesz­ kańców, pociągając za sobą przeobrażenia s t r u k t u r y zawodowej, osła­ bienie więzi i jednolitości k u l t u r o w e j , ważna jest przede w s z y s t k i m wielkość g r u p y rodzimej l u b największej z g r u p osadniczych. Ona to b o w i e m decydowała o zachowaniu i o d t w a r z a n i u się społeczności l o k a l ­ nej, o działaniu t r a d y c j i i k o n t y n u a c j i wzorów k u l t u r y . Przytoczona k l a s y f i k a c j a pozwala na objęcie b a d a n i a m i różnych t y ­ pów miasteczek n a terenie całego k r a j u , w t y m również Podkarpacia. A b y określić c h a r a k t e r przekształceń współczesnych społeczności l o k a l ­ n y c h , i c h f u n k c j o n o w a n i e i p r z e m i a n y elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j poszczególnych k a t e g o r i i mieszkańców, proponowałabym następujące p y t a n i a badawcze: 1. J a k wygląda stopień zachowania i f u n k c j o n o w a n i e społeczności l o k a l n e j w małym mieście? 2. Czy i w j a k i m s t o p n i u za­ chowała się t u k u l t u r a t r a d y c yjna ? J a k i pod wpływem j a k i c h c z y n n i ­ ków przebiega proces j e j przemian? 3. Jaką rolę odegrała t r a d y c j a w za­ c h o w a n i u społeczności i elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j ? 4. W j a k i spo­ sób małe miasto oddziaływuje na otoczenie wiejskie i j a k i jest wpływ w s i na miasto? 5. Jakie są p e r s p e k t y w y r o z w o j u małego miasta? P y t a n i a badawcze, prowadzące do ustalenia zależności między w y ­ stępowaniem i f u n k c j o n o w a n i e m k u l t u r y t r a d y c y j n e j w małym mieście a cechami k u l t u r o w y m i otaczającego je t e r e n u oraz p y t a n i a prowadzące do ustalenia wpływu małego miasta n a wieś t o droga, która p o z w o l i wyjaśnić zagadnienie związków między małym m i a s t e m a kształtem k u l t u r y otaczających j e obszarów (w interesującym nas p r z y p a d k u : obszarów górskich). P o w i n n a być ona w y k o r z y s t a n a w p r z y g o t o w y w a ­ n y c h obecnie badaniach n a d p o r u s z o n y m t u zagadnieniem n a terenie Podkarpacia. Zależności stopnia tradycyjności k u l t u r y mieszkańców od s t r u k t u r y pochodzenia ludności są oczywiste. Ważne też są stosunki między g r u - �270 ANNA SZYFER parni społeczno-zawodowymi ludności miasteczka, wynikające m . i n . z t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i płynącej stąd d o m i n a n t y l u b m a j o r y z a c j i g r u p y , która zachowała w i e l e elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j . W aspek­ cie analizy historycznej, rzutującej przecież na ukształtowanie wzorów k u l t u r o w y c h , ważna w y d a j e się również s t r u k t u r a etniczna i narodo­ wościowa, a co za t y m idzie — wielkość g r u p y tego t y p u (np. Żydzi, Ukraińcy, N i e m c y itp.) w miasteczku, choć w interesujących nas małych miasteczkach (do 5 tys. mieszkańców) p r o b l e m t e n występował w sto­ sunkowo małej skali. P r z y b a d a n i u wpływów miasteczka n a otaczające je obszary wiejskie, istotne wydaje się także zagadnienie wielkości m i ­ g r a c j i w różnych okresach, a także obecnej s t r u k t u r y społeczno-zawo­ dowej oraz c h a r a k t e r u kontaktów z d a w n y m miejscem zamieszkania. Te d w u s t r o n n e styczności społeczne są z jednej s t r o n y nośnikiem t r a ­ d y c y j n y c h wartości k u l t u r o w y c h środowiska wiejskiego do miasta, z d r u g i e j zaś niosą one na wieś nabyte już w miasteczku w z o r y s t y l u życia. Pełna c h a r a k t e r y s t y k a f u n k c j o n o w a n i a społeczności l o k a l n e j i t r a ­ d y c y j n e j k u l t u r y w małym miasteczku oraz c h a r a k t e r y s t y k a k u l t u r y otaczających je w s i (wraz ze znajomością ruchliwości przestrzennej mieszkańców o b u t y c h środowisk) może pozwolić na określenie stopnia wzajemnego oddziaływania w s i i małych miasteczek. Zarysowany t u schemat postulatów badawczych, odnoszący się do całej Polski, dotyczy również miasteczek małopolskich. W w a r u n k a c h Podkarpacia należałoby jednak zwrócić większą uwagę na zależność wpływów i oddziaływań środowiska wiejskiego i małomiasteczkowego od warunków geograficz­ n y c h . Położenie miasteczek i w s i w specyficznych w a r u n k a c h górskich stwarzało b o w i e m zawsze u t r u d n i e n i a k o m u n i k a c y j n e , sprzyjając izo­ l a c j i k u l t u r o w e j . Wpłynęło to również na kształtowanie się społeczności i k u l t u r y w t y c h miejscowościach. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1d67f96cff9c08578e201ccd9eb9926.pdf 82dae1f098139df6db0facbc5497806e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1199 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1105 Title A name given to the resource Małe miasto w badaniach etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.77-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beba, Bożena; Murawska, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 1985, z, 1 BOŻENA BEBA, HALINA MURAWSKA (Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie) MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H ETNOGRAFICZNYCH Miasto jako przedmiot badań naukowych na gruncie polskim od wielu lat absorbowało uwagę przedstawicieli nauk społecznych. Pierwsze opra­ cowania monograficzne miast, w t y m również miast małych, ukazały się w okresie międzywojennym 4 Okres powojenny obfitował w liczne opra­ cowania zarówno o charakterze monograficznym, jak i prace koncentru­ jące się na wybranych aspektach życia miasta poddając analizie jego funkcje, perspektywy rozwojowe czy też określone zjawiska społeczne. Dotyczyły one głównie lat 60-tych, które w Polsce charakteryzowały się intensywną urbanizacją, powodującą wzrost ludności zatrudnionej w usłu­ gach i innych pozarolniczych działkach gospodarki. Lecz nie miejsce t u ­ taj na prezentowanie całego dorobku. Zainteresowanych odsyłamy do l i ­ teratury przedmiotu . Naszym zaś zamierzeniem jest poinformowanie, że już od początku lat 70-tych problematyka małych miast znajduje się w kręgu zaintere­ sowań i podejmowanych prac badawczych Zakładu Badań nad Współ­ czesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olszty­ nie. Badania te, kierowane przez doc. dr hab. Annę Szyfer, prowadzone są przede wszystkim na podstawie kwestionariusza wywiadu, koncen­ trującego się na zagadnieniach społecznych i kulturalnych. Ponadto sto­ sowana jest ankieta (zwłaszcza w badaniach systemów wartości), obser­ wacja uczestnicząca i wywiad swobodny. Przystępując do prac badawczych sprecyzowano zakres pojęcia „ma­ łe miasto", co pozwoliło na wybranie do badań określonych zbiorowości małomiasteczkowych . Za wyjściowe przyjęto kryterium demograficzne 2 3 'A. Kwilecki, Współczesne przemiany materiały z seminarium Małe miasto jako przedmiot badań społeczno-kulturowe małych miast 29-31 V 1972. O l s z t y n 1973, ś. 13. a Kwilecki, op. cit, s. 12-20; przedmiot badań etnograficznych na przemiany społeczno-kulturowe małych * A . S z y f e r , Społeczność Rynu, O l s z t y n 1982, s. 9-10. socjologicznych, [w:] w woj, olsztyńskim, B. J a n u s z k i e w i c z , przykładzie Wielkopolski, miast..., s. 21-26. i kultura małego miasta. Małe miasto jako [w:] Współczesne Studium na przykładzie �BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A i administracyjno-historyczne. Wielkość miasteczka pod względem liczby ludności nie przekraczała 5000, przy jednoczesnym założeniu, że nie peł­ niło ono w uprzednim układzie administracyjnym funkcji powiatowych oraz posiadało w przeszłości lub posiada prawa miejskie. Przeprowadzając dalszą typologię w tym zbiorze małych miast uwzględniono kryterium struktury społeczno-zawodowej, migracji, funkcji ekonomicznej i infrastruktury, co pozwoliło na wyróżnienie sześciu ty­ pów małych miast: 1. Miasta o bardzo starej tradycji (w sensie lokacyjnych praw miej­ skich). Struktura społeczno-zawodowa jest w nich typowo rzemieślniczo-rolnicza. Ze względu na brak bodźców rozwojowych, np. przemysłu czy turystyki, kultura tych miasteczek ma tendencje zachowawcze. Można*, więc liczyć się ze znaczną tradycyjnością takiej społeczności. 2. Miasteczka również o starych tradycjach lokacyjnych. W m i a ­ steczkach tych jednakże w wieku X I X lub w latach międzywojennych, zlokalizowano przemysł, co zmieniło funkcję ekonomiczną miasteczka i w sposób zasadniczy przeobraziło strukturę społeczno-zawodową oraz. kulturę. 3. Małe miasta, które rozwijając się w zasięgu wielkiego przemysłu ^ g ł y specyficznym przemianom, redukując szereg funkcji charaktery­ stycznych dla społeczności lokalnej i stały się dla tych ośrodków miastami-sypialniami. 4. Miasta, które prawa miejskie uzyskały w powojennym 30-leciu,. zwłaszcza dzięki zlokalizowaniu w nich przemysłu. Przemysł ten odegrał rolę czynnika miastotwórczego. Nowe warunki ekonomiczne spowodowa­ ły tworzenie się nowej struktury społeczno-zawodowej. Mamy więc w tych miasteczkach zjawisko tworzenia się neospołeczności. 5. Małe miasta o dawnych, lecz utraconych po wojnie (prawach miej­ skich. Niezależnie od zmienionego statusu prawnego, społeczność ta po­ zostaje w świadomości mieszkańców w dalszym ciągu miasteczkiem., a sama jego kultura nie ulega natychmiastowej ruralizacji, zachowując szereg cech miejskości. 6. Małe miasta na ziemiach zachodnich i północnych, gdzie zasad­ niczą rolę w ich funkcjonowaniu jako społeczności odgrywają procesy migracyjne. Można tu wyróżinić: a) miasta w całości zasiedlone przez nową ludność; b) miasta, w których ludność napływowa równoważyła się z ludnością zasiedziałą; c) miasta, w których ludność zasiedziała sta­ nowiła większość. Wybierając do badań małe miasta zgodnie z przedstawioną typologią, z góry zrezygnowano z miast trzeciego typu, tzw. miast-sypialni. Nie interesowały nas one po pierwsze dlatego, ¿e z punktu widzenia naszych założeń badawczych nie stanowią społeczności lokalnych sensu stńcto, u e �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H 79- a po wtóre odnośnie do tego typu miasteczek istnieje dość obszerna l i ­ teratura socjologiczna . W przyjętej typologii opracowane już zostały w formie książkowej dwa miasteczka. Jedno mieszczące się w pierwszym typie, t j . posiadające starą tradycję historyczną •— jest to Lidzbark Welski , leżący na ziemi pomorskiej oraz należący do szóstego typu miasteczek, Ryn, leżący na etnicznych Mazurach . Ponadto przygotowywane jest do druku opraco­ wanie Rucianego-Nidy — miasteczka należącego do czwartego typu, które otrzymało prawa miejskie w okresie powojennym, a jego głównym czynnikiem miastotwórczym jest zlokalizowany tam przemysł. Przeprowadzono badania i wstępnie opracowano zebrane materiały w czterech miasteczkach. Jest to Nowogród k/Łomży i Dynów, należące do pierwszego typu miast, Bisztynek — zaklasyfikowany do typu szóste­ go, w którym w okresie powojennym nastąpiła prawie całkowita wymia­ na ludności, oraz należące do piątego typu — miasteczko Pasym, które po wojnie utraciło prawa miejskie. Wyjście poza obręb woj. olsztyńskiego (w którego starych granicach rozpoczęto badania) k u skali ogólnopolskiej konieczne było ze względu na poszukiwanie specyfik'i kulturowej małych miast kształtowanej już w X I X w. W tym czasie o odmienności rozwoju małych miast (i nie tylko)' decydowała polityka ekonomiczno-społeczna i kulturalna różna w poszcze­ gólnych zaborach. Poza tym jakże inną kulturę miały i mają miasteczka małopolskie czy poleskie, w której tworzeniu znaczny udział brali Żydzi,,, od miasteczek wielkopolskich czy pomorskich, gdzie ten substrát ludnoś­ ciowy był niewielki, a o profilu kultury decydował udział Niemców w strukturze ludnościowej i tradycja pracy organicznej. Dla uzyskania więc w miarę pełnej reprezentacji typów i zróżnico­ wań regionalnych potrzebne są dalsze badania, których zakończenie prze­ widywano w 1984 r. Częściowo, w odniesieniu np. do Wielkopolski, sko­ rzystamy z gotowych już materiałów i opracowań dotyczących Kobyli­ na, Obrzycka i Z a g ó r o w a , oraz dla miasteczek ziemi łódzkiej — z ma­ teriałów zebranych przez Instytut Socjologii UP. W roku bieżącym pro­ wadzone będą badania w małopolskim miasteczku Dobczyce oraz w Wy­ śmierzycach n/Pilicą leżących na terenie Polski centralnej. Przystępując do badań nad m a ł y m miastem poczyniono szereg zało4 5 6 7 4 K. W e j c h e r t , Miasteczka polskie s z a w a 1947. S B . B e b a , Tradycja drobnomieszczańska Lidzbarka Welskiego, O l s z t y n 1982. • S z y f e r, op. cit. 7 jako zagadnienie w społeczności urbanistyczne, małomiasteczkowej War­ '• В . J a n u s z k i e w i c z , R o l a tradycji w życiu społeczno-kulturalnym śro­ dowisk małomiasteczkowych na przykładzie wybranych miejscowości Wielkopolski,,. praca w maszynopisie znajduje się w A r c h i w u m Etnograficznym O B N . �80 EOZENA BEBA, HALINA MURAWSKA żeń metodologicznych. Po pierwsze przyjęto, że małe miasto jest społecz­ nością lokalną. Założenie to w odniesieniu do małego miasta nie jest kwestią dyskusyjną, wymaga jednak sprecyzowania, co będziemy rozu­ mieć pod pojęciem społeczności lokalnej. Wśród różnych koncepcji na ten temat, wypracowanych na gruncie community studies , przyjęliśmy tę, sformułowaną przez R. Redfielda , gdzie społeczność lokalna jest po­ jęciem, z którym wiąże się określony zbiór cech jest przypisywanych: 1) wspólne terytorium; 2) niewielka liczebność wpływająca na bezpośred­ niość kontaktów; 3) całościowy układ ekonomiczny, stanowiący o struk­ turze społecznej; 4) system organizacyjny różnego rodzaju instytucji za­ spokajający podstawowe potrzeby członków społeczności; 5) system war­ tości ukształtowany w wyniku przekazu tradycji, będący normatywnym układem odniesienia, decydującym o zasadzie społecznego współżycia; 6) poczucie przynależności do określonych społeczności, a jednocześnie poczucie odrębności w stosunku do innych . Owo pojęcie społeczności lokalnej nie odbiega w zasadzie od sfor­ mułowanego na gruncie polskim między innymi przez J. Bursztę, od­ nośnie do tradycyjnej społeczności wiejskiej . Społeczność ta pełniła wobec swoich członków określone funkcje: ekonomiczną, administracyj­ ną, zabezpieczającą, kulturalną, wychowawczą oraz kontroli społecznej . Badanie tak pojmowanej społeczności lokalnej wymaga określonej pro­ cedury badawczej. W etnografii polskiej została ona sformułowana mię­ dzy innymi przez Z. Sokolewicz . Korzystając z sugestii autorki uwzględ­ niliśmy w naszych badaniach zarówno genetyczny, jak i funkcjonalno-strukturalny sposób badania i opisywania społeczności. Chcielibyśmy w t y m miejscu zwrócić uwagę, że w zasadzie nie ma różnic metodologicznych w badaniu wiejskich i małomiasteczkowych spo­ łeczności lokalnych. Tradycyjną społeczność wiejską i miejską mogą róż8 9 10 u 12 13 8 Z. T. W i e r z b i c k i , Badanie społeczności lokalnej, [w:] Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, Stan i tendencje rozwojowe, Wrocław—Warszawa— K r a k ó w 1970, s. 201-225; B . M i s z t a l , Problem społeczności lokalnych w litera­ turze anglosaskiej, [w:] Przemiany miejskich społeczności lokalnych w Polsce. Ma­ teriały z II ogólnopolskiej Konferencji Socjologów Miasta, 30 XI - 1 XII. Warsza­ w a 1974, s. 107-120. e R. R e d f i e l d , The Folk Society, „American Journal of Sociology", v o l . 54: 1947. 1 0 В . M i s z t a l , Problem społeczności lokalnych го literaturze anglosaskiej, [w:] .Przemiany miejskich społeczności lokalnych w Polsce..., s. 114-115; p a t r z t a k ż e : D . M a r k o w s k a , Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian, „Etnogra­ fia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 80-81. 1 1 J . B u r s z t a , Społeczność lokalna, [w:] Etnografia Polski. Przemiany ludowej, t. 1, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1976, s. 439-440. Ibidem s. 440. kultury 3 8 } 1 8 nej, Z. S o k o l e w i c z , Niektóre sposoby opisu i tłumaczenia „ R o c z n i k i S o c j o l o g i i W s i " , n r 4: 1966, s. 52-56. społeczności lokal­ �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H 81 nicować treści kulturowe, struktura społeczna czy rodzaj instytucji, lecz sposób ich badania czy opisywania pozostaje ten sam. Z uwagi na niemożność omówienia całokształtu wyników naszych ba­ dań zasygnalizujemy tu tylko dla przykładu niektóre zagadnienia społecz­ ne, które interesują nas najbardziej, a które w małomiasteczkowej spo­ łeczności lokalnej mają_ swoje źródło w bezpośrednich kontaktach mię­ dzyludzkich, opartych głównie na zasadach pokrewieństwa i przestrzen­ nej bliskości. W społecznościach małych miast, stosując podział Cooley'a, stosunki społeczno-kulturowe kształtują się w obrębie grup pierwotnych: rodziny, grupy sąsiedzkiej, grupy rówieśniczej . Stąd też wzory i normy kulturo­ we pozostają w dalszym ciągu pod wpływem nawarstwień tradycji. Rodzina w dalszym ciągu stwarza swoim członkom warunki wspólno­ t y intelektualnej i moralnej, przejawiającej się w kształtowaniu opinii i postaw. Różnorodne treści przekazywane przez środki masowego komu­ nikowania w większości wypadków docierają nie do izolowanej jednostki, lecz grupy rodzinnej, która pełni rolę filtru i regulatora. Przejęcie przez wyspecjalizowane instytucje niektórych funkcji opiekuńczych i wycho­ wawczych nad młodym pokoleniem wpłynęło na obniżenie autorytetu rodziny jako całości i autorytetu głowy rodziny, lecz nadal pozostała ona wspólnotą regulującą życie jednostki. Oprócz rodziny, w ramach której kształtuje się opinia, postawy spo­ łeczne i percepcja kultury, drugą grupą społeczną o charakterze nie­ formalnym jest grupa rówieśnicza. Więzi społeczne w ramach tych grup wyrastają na podłożu wspólnych warunków rozwijania się potrzeb i za­ interesowań. Normy i kryteria ocen przyjęte w danej grupie rówieśniczej decydują często w sposób rozstrzygający o aspiracjach, postawach spo­ łecznych i reakcjach danej grupy. Można więc przyjąć, że grupa ró­ wieśnicza pełni w stosunku do jednostki, podobnie jak rodzina, rolę selekcjonującą zewnętrzne wpływy kulturowe i regulującą reakcje gru­ py na zewnątrz. Bliskość przestrzenna, jaką charakteryzuje się społeczność lokalna małych miast, sprzyja i jest podstawą utrzymywania się więzi sąsiedz­ kich. Kontakty te, z reguły bardzo intensywne, wzmacniane są jeszcze pokrewieństwem rodzin, zamieszkujących w bezpośredniej bliskości. Krewni i znajomi krewnych stanowią kategorie społeczne, zapewniające jednostce poczucie swojskości w miasteczku. Trzeba jednak zwrócić uwa­ gę, że więzi te nie tyle są oparte na świadczeniu wzajemnej pomocy czy usług, co było typowe dla tradycyjnych społeczności wioskowych, lecz raczej mają charakter wizyt towarzyskich i okolicznościowych z oka.zji imienin, urodzin czy świąt. System więzi społecznych osnuty jest wokół lokalnych autorytetów 14 1 4 C . H . С o o 1 e y, Social 6 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 Organization, New York 1909. �BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A 62 danej społeczności. W tradycyjnych wiejskich społecznościach kształto­ wanie się miejscowych autorytetów odbywało się według określonych w z o r ó w . Poszukując autorytetów lokalnych w społecznościach bada­ nych miasteczek starano się przede wszystkim znaleźć odpowiedź na py­ tanie, opierając się na jakich kryteriach dana społeczność zobiektywizo­ wała^ cechy społeczno-moralne jednostek, które z pozycji własnych do­ świadczeń i postawy życiowej stanowią autorytet w rozstrzyganiu (lub w odwoływaniu się do ich opinii) ważnych dla społeczności problemów. Dodać należy, że w takiej wielkości miasteczek, jak przez nas badane,, również obiektywizacja indywidualnych cech poszczególnych jednostek jest możliwa. Osoba ciesząca się autorytetem lokalnym przedstawiała t y p jednostki najbardziej dopasowanej do lokalnego systemu wartości. Oprócz wykształcenia, kwalifikacji zawodowych, posiadania widocznych dóbr ma­ terialnych oraz pełnienia znaczących funkcji w miejscowych władzach i samorządzie, osoba ta musiała również odznaczać się klarowną sytuacją rodzinną, dobrosąsiedzkimi kontaktami i brakiem kolizji z prawem.. W zasiedziałych społecznościach małomiasteczkowych ruchliwość spo­ łeczna, a szczególnie ruchliwość przestrzenna, jest przyczyną podziału na swoich i obcych. W stosunku do przybyszów (turystów, mieszkańców hoteli robotniczych) społeczność małomiasteczkowa zachowuje dystans. Najdobitniej wyraża się on w dwojakiej kontroli społecznej wobec „swo­ ich" i ,,obcych". Wobec postępowania i sposobu bycia obcych społecz­ ność wykazuje postawę dużej tolerancji. Zgoła odmienne cechy przybiera kontrola społeczna wobec ,,swoich". Wykraczanie przeciwko zwyczajom i normom postępowania przyjętym w społeczności karane jest z całą su­ rowością z zastosowaniem wszystkich tradycyjnych sankcji społecznych* takich jak wyśmianie czy plotka. Wyżej zasygnalizowane zagadnienia oraz szereg innych poddane bę­ dą szczegółowej analizie w pracy traktującej o kulturze małych miast w Polsce. Praca ta, mająca charakter porównawczej i syntetyzującej, jest ostatecznym celem prowadzonych przez nas badań. Na obecnym etapie wstępnie sformułowano zasadnicze problemy, które zostaną w niej omówione. Dotyczą one: 1) więzi społecznej, rozumianej jako identyfi­ kacja z określoną społecznością lokalną; 2) rodziny, sposobu życia, zwy­ czajów rodzinnych, więzi rodzinnej i sąsiedzkiej; 3) działalności lokalnych instytucji; 4 ) małomiasteczkowego systemu wartości; 5) obrzędów d o r o c z ­ nych i innych małomiasteczkowych imprez kulturalnych o charakterze ludycznym. W badaniu i opracowywaniu poszczególnych zagadnień jako etno­ grafowie zwracamy uwagę na te zjawiska kulturowe, które wywodzą się z tradycyjnej kultury wiejskiej, biorąc pod uwagę fakt, że w kulturze 15 . . 1 5 Z. T. W i e r z b i c k i , Zmiąca pól wieku później, Wroclaw Aktywność spoleczno-gospodarcza chłopów, W a r s z a w a 1961. 1963; D. G a ł a j , �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H małomiasteczkowej mają one poważny udział. Przyczyną tego jest choć­ by znaczny procent ludności pochodzenia wiejskiego w małomiasteczko­ wej strukturze ludnościowej, ale także bliskość (w sensie wzajemnych kontaktów) wsi i małego miasta i stąd łatwość wzajemnych wpływów i zapożyczeń kulturowych. Badając społeczności małomiasteczkowe zdajemy sobie sprawę, że ich stopień zurbanizowania, czyli odejścia od tradycyjnego wzoru społecz­ ności lokalnej, jest różny. Ale w badaniach przez nas podjętych właśnie chodzi o ukazanie owego zróżnicowania, ustalenia przyczyn tradycyjności i nowoczesności, o sformułowanie generalnych zasad rozwoju małomia­ steczkowych społeczności lokalnych i określenie ich specyfiki kultu­ rowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e89f892354b5abfbf6539d0decd25e4e.pdf 709c49257c3882c24b48a96d81a8d26d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:926 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:851 Title A name given to the resource Małżeństwo chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pańszczyźnianej / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.133-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I ANDRZEJ z. 1 WOŻNIAK MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII-WIECZNEJ WSI PAŃSZCZYŹNIANEJ Na przełomową rolę uwłaszczenia w uwagę n i e m a l wszystkie 0 przemianach głównie w rowych. opracowania zachodzących p o d w p ł y w e m kategoriach ekonomicznych Przyczyną odniesienia, dziejach o tego kulturze zwracają uwłaszczenia p i s a n o i społecznych, r z a d k o stanu rzeczy bywał bowiem w s i polskiej poświęcone t z w . w s i t r a d y c y j n e j . wsi najczęściej pańszczyźnianej, brak w jednak zaś kultu­ punktu porównaniu z pouwłaszczeniową, w i e m y właściwie n i e w i e l e Opracowanie, k t ó r e g o p i e r w s z ą część s t a n o w i n i n i e j s z y artykuł, jest p r ó b ą z w r ó c e n i a u w a g i n a t e r ó ż n i c e m i ę d z y kulturą w s i p a ń s z c z y ź n i a n e j 1 pouwłaszczeniowej, które wynikają z o d m i e n n e j w o b u okresach s y t u a c j i społecznej i ekonomicznej chłopa . 2 i uwypuklić zagadnienia najbardziej tucją podstawową dla kultury Aby ograniczyć zakres istotne, zajmiemy chłopskiej, jaką j e s t rozważań się j e d y n i e i n s t y ­ rodzina, w okresie poprzedzającym stulecie r e f o r m uwłaszczeniowych n a z i e m i a c h p o l s k i c h — wieku XVIII, kiedy zasady funkcjonowania systemu n i e uległy jeszcze poważniejszym z m i a n o m . T e r e n e m , pańszczyźnianego którego nasze r o z ­ w a ż a n i a dotyczą, j e s t M a z o w s z e w j e g o p r z e d r o z b i o r o w y c h dawne województwa: Podstawę r a w s k i e , płockie i źródłową pracy własności ziemskiej, ziemskich na Mazowszu — 1 Por. B. Polski niejako Łódź Wschodniej Wielkopolski materiały należała źródła archiwalne Kultura ludowa XVII i XVIII badań autora prywatnej większość (Archiwum wieku na nad i XVIII kulturą Akt ziemiach w. J e s t o n a ludową o k r e s i e pańszczyźnianym. Dodać należy, że p o l s k i c h p r a c z d z i e d z i n y t z w . etnografii dóbr Główne naszej literaturze praca o k u l t u r z e chłopskiej X V I I wieloletnich w dotyczące przeważająca 1971. J e s t to właściwie j e d y n a w w sposób całościowy podsumowaniem stanowią której Baranowski, Środkowej, traktująca do granicach, t j . mazowieckie. tzw. większość h i s t o r y c z n e j n a p i s a n a została p r z e z auto­ r ó w ze s t w o r z o n e g o p r z e z B . B a r a n o w s k i e g o w Łodzi ośrodka. 2 Część d r u g a z a m i e s z c z o n a z o s t a n i e w następnym tomie „Etnografii Niektóre z p o r u s z a n y c h t u zagadnień były p r z e z a u t o r a k i m a r t y k u l e Rodzina nej XVIII wieku, i gospodarstwo chłopskie zasygnalizowane w mazowieckiej „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I : 1974 z. 1, s. 47-55. wsi Polskiej". w krót­ pańszczyźnia­ �134 ANDRZEJ Dawnych w Warszawie — WOŻNIAK AG AD, A r c h i w u m Diecezjalne w Płocku — A D P ) d r u k o w a n e i p u b l i k a c j e źródłowe. Źródła dotyczące królewszczyzn i porównawczy. dóbr d u c h o w n y c h stanowią p r z e d e w s z y s t k i m DOBÓR materiał MAŁŻONKÓW W I I połowie X I X w . j e d n y m z najważniejszych momentów w doborze m a ł ż e ń s t w chłopskich b y ł y s p r a w y dziny w ziemię. zwyczajowo System związane z wyposażeniem n o w e j dziedziczenia, ustalony i w spłacania rodzeństwa, ro­ i t p . był znacznej m i e r z e rzutował n a kwestię doboru małżonków. Całkowicie o d m i e n n i e szczyźnianej XVIII kształtowało w. Zanim się t o w jednak mazowieckiej zajmiemy się t y m w s i pań­ zagadnieniem s z c z e g ó ł o w o , k o n i e c z n e b ę d z i e k r ó t k i e chociażby o m ó w i e n i e s p r a w y c h ł o p ­ s k i c h p r a w do z i e m i w interesującym nas okresie. N a wstępie należałoby p r z y t o c z y ć p o w t a r z a j ą c e się o d l a t p r z y n a j m n i e j cach w polskich okresie historyków gospodarki ostatecznie stwierdzenie, kilkudziesięciu w stosunek folwarczno-pańszczyźnianej chłopa n i e został jedynie formą posiadania stwierdzić, ziemi że w był rodzaj XVIII ziemi dotychczas w 3 posiadanych pra­ do wyjaśniony . Szczególnie a k t u a l n e j e s t t o s t w i e r d z e n i e s u n k u do Mazowsza. N a podstawie możemy że sto­ materiałów źródłowych w. na Mazowszu dominującą bezterminowej dzierżawy, w warun­ k a c h której chłop n i e posiadał ż a d n y c h p r a w d o u p r a w i a n e j p r z e z s i e b i e ziemi . Był o n jedynie 4 jej użytkownikiem i mógł być z niej w c h w i l i p r z e z p a n a usunięty. Z „ l e p s z y m p r a w e m " , n y m , stosunkowo powszechnym np. w każdej tzw. prawem zakup- Małopolsce, n a M a z o w s z u spoty­ k a m y się j e d y n i e w n i e k t ó r y c h w s i a c h dóbr d u c h o w n y c h i k r ó l e w s z c z y z n . P r a w o z a k u p n e p o z w a l a ł o chłopu n a z a m i a n ę z i e m i , p u s z c z e n i e j e j w n a ­ jem, z a s t a w , sprzedaż, p r z e k a z a n i e Wszystkie potomstwu t e działania m o g ł y b y ć d o k o n y w a n e Według K. Tymienieckiego jeszcze w XV w całości l u b częściach. jedynie w. za zgodą d w o r u . związane z prawem n i e m i e c k i m zakupieństwo n a M a z o w s z u było niemalże n i e znane . N o w s z e s b a d a n i a S. R u s s o c k i e g o , o p a r t e n a dokładnej a n a l i z i e m a t e r i a ł ó w z dóbr 3 P o r . J . R a f а с z, Czynnik wodnik nad gospodarstwem wiejskim W s w o i c h Studiach 4 materiale źródłowym w omawianym okresie gruntu w dobrach w dawnym z terenu „włościanin n i e posiadał, a podstawą przez kowski, dziedzica kościelnych nad położeniem na mu gospodarczy N a u k o w y i L i t e r a c k i " , t. X L I V : 1918, s. 833-834; włościan całej w prawie XVI w Polsce niemal Polski, ogromnej w., W a r s z a w a XVIII wsi polskiej Studia 1962, s. 42. wieku, opartych pisze, wypadków X V I - X V I I I wieku, czasu", Warszawa że własnego e g z y s t e n c j i był g r u n t l u b jego zastępcę n a nieokreślony przeciąg S t u d i o z dziejów „Prze­ J . Rutkowski większości jego gospodarczej wiejskim, L. Z y t k o w i c z , nadany J. Rut­ 1956, s. 170- 171. 5 K. wiecza, T y m i e n i e c k i , Poznań 1930, s, 14. Kmieć wielkopolski w zapiskach sądowych średnio­ �MAŁŻEŃSTWA kościelnych stanowiących CHŁOPSKIE w W warunkach XVIII 135 WIEKU mazowieckich typową formę w i e l k i e j własności w y k a z u j ą , że p o d k o n i e c ś r e d n i o w i e c z a K o ś c i ó ł u j e d n o ­ licał n a M a z o w s z u p o ł o ż e n i e c h ł o p ó w n a l e ż ą c y c h d o r ó ż n y c h , c y c h się z w c z e ś n i e j s z y c h prawo wa niemieckie. zakupne. prawa Część c h ł o p ó w „Są zakupne wywodzą­ o k r e s ó w k a t e g o r i i , przenosząc i c h m a s o w o n a również dane występowały w o b j ę t y c h tą akcją — pisze autor nabyła także dalej — że d o b r a c h książęcych, a t a k ż e niektórych p r y w a t n y c h " . Jeżeli i d z i e o d o b r a p r y w a t n e , t o a u t o r s t w i e r d z a istnienie danych mówiących o zezwoleniach jedynie książęcych n a l o k a c j ę w s i szlacheckich n a p r a w i e n i e m i e c k i m . „Nie w i e m y natomiast — zastrzega—• czy o b d a r o w a n i s k o r z y s t a l i z p r z y z n a n y c h i m p r a w o r a z czy w e kich wsiach były prawa pra­ chłopskie z a k u p n e " . S. R u s s o c k i przyjmuje 6 wszyst­ bowiem K . B u c z k i e m , iż p r a w o n i e m i e c k i e n i e z a w i e r a ł o w s o b i e implicite za zaku- pieństwa . 7 W ciągu w i e k u X V I w m a z o w i e c k i c h miejsce stałe i s y s t e m a t y c z n e dobrach duchownych m a jednak ograniczanie W okresie t y m n p . kapituły: warszawska, wywać, przekazywać, chłopskich p r a w zakupnych. pułtuska, płocka zakazują s p r z e d a w a ć i dzielić g r u n t a z a k u p n e bez l e n i a p o s e s o r a w s i . W końcu w i e k u X V I i w początkach X V I I , w z ogólnym regresem gospodarczym i prawnej sytuacji chłopa, oraz pogarszaniem zakazy takie stają się się daro­ pozwo­ związku ekonomicznej coraz bardziej po­ wszechne . 8 Cenne wiadomości szczyznach w wieku na temat zakupieństwa w X V I zawiera dokładniejsze i n f o r m a c j e praca A. mazowieckich królew- Wawrzyńczykowej . Naj­ 9 podaje a u t o r k a w stosunku do starostwa socha- c z e w s k i e g o , w k t ó r y m w g i n w e n t a r z a z r o k u 1510 n a 13 w s i 9 posiadało prawo je z a k u p n e , n i e posiadały t e g o p r a w a prawdopodobnie. Na i n n y c h terenach, dwie, a dwie z których m n i e j dokładne, A . W a w r z y ń c z y k o w a o d n o t o w u j e XVI w. prawa kiego, zakupnego w pojedynczych osieckiego, łomżyńskiego, w pozostałe dane miały źródłowe są istnienie w I I połowie wsiach starostwa kamieniec­ okolicach' Płocka i G a r w o l i n a . Dane t e są n i e p e ł n e , g d y ż — j a k s t w i e r d z a W a w r z y ń c z y k o w a — źródła z I I p o ­ ł o w y X V I I w . wspominają o p r a w i e z a k u p n y m głównie w e w s i a c h d a w n o p o w s t a ł y c h . Opisując w i n w e n t a r z a c h c z y l u s t r a c j a c h w s i e wiadomości tego m i o t u pozwala występowało 6 XIII S. K. pomijano . 1 0 n a m zatem jedynie na Mazowszu dosyć Russocki, do XVI 7 rodzaju wieku, Buczek, Z zagadnień Niezbyt obfita n a stwierdzenie, często, spornych literatura że p r a w o przynajmniej wolności kmiecej od na nie­ starsze, przed­ zakupne początków Mazowszu od „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 49: 1958 z. 2, s. 272-274. Uwagi o prawie chłopów do ziemi w Polsce piastowskiej, „Kwartalnik H i s t o r y c z n y " , t. L X I V : 1957, s. 91. 8 9 Ż у t к o w i с z, op. cit., s. 45. A. Mazowszu 1 0 Wawrzyńczyk, w XVI Gospodarstwo i na początku Wawrzyńczyk, XVII op. cit., s. 194. chłopskie wieku, w Warszawa dobrach królewskich 1962, s. 193-194. na �136 ANDRZEJ XVI w. w niektórych WOŻNIAK królewszczyznach i d o b r a c h kościelnych. r ó w n i e ż p r a w d o p o d o b i e ń s t w o , ż e m o g l i j e posiadać chłopi w Istnieje pojedynczych w s i a c h p r y w a t n y c h . W w i e k u X V I I następuje j e d n a k o g r a n i c z e n i e skich p r a w zakupnych w w królewszczyznach chłop­ d o b r a c h kościelnych, a p r a w d o p o d o b n i e i tych dobrach prywatnych, w których także prawa te istniały. W s t o s u n k u d o w i e k u X V I I I b r a k j a k i c h k o l w i e k opracowań n a t e n t e m a t . Ponieważ bardziej szczegółowe s t u d i a n a d t y m z a g a d n i e n i e m kraczają r a m y n i n i e j s z e j pracy, przedstawione ogólne w n i o s k i , j a k i e n a s u w a a n a l i z a X V I I I - w i e c z n y c h one w mianowicie niektórych stracja dóbr stwierdzić wsiach mazowieckich łowickich klucza skierniewickiego zamiany niewątpliwie z roku r ó l i łąk, d a w a n i a Skierniewic, słusznością „lub 1 1 . W dosyć Pozwalają zakupieństwa Tak np. admini­ gnieźnieńskiego w inwentarzu 1780 z a b r a n i a s p r z e d a ż y , z a s t a w ó w ich w posagu wsi postronnych", działane" źródeł. występowanie dóbr kościelnych. arcybiskupstwa prze­ t u zostaną j e d y n i e za c ó r k a m i „przedtem innych wsiach przez oraz „do miasta", t j . poddanych dóbr łowickich nie­ administracja kwestionowała w ogóle p r a w a zakupników d o i c h gruntów, g d y n i e b y l i o n i w s t a n i e p r z e d s t a w i ć o d p o w i e d n i c h d o k u m e n t ó w . P r z y p u s z c z a ć zresztą można, ż e w I I p o ł o w i e X V I I I w . , p o d ł u g i m o k r e s i e w o j e n , e p i d e m i i i t p . wyniszczających wieś mazowiecką, w i e l u zakupników t a k i c h dokumentów n i e posiadało. Wiadomości n a t e m a t p r a w z a k u p n y c h w d r u g i m dużym mazowieckich w Księgach dóbr kościelnych, d o b r a c h b i s k u p ó w płockich, wójtowskich i ławniczych klucza jabłońskiego kompleksie znajdujemy (Jabłonna p o d W a r s z a w ą ) . K s i ę g a t a , n i e k o m p l e t n a zresztą, z a w i e r a m . i n . l i c z n e umowy dotyczące sprzedaży, d a r o w i z n y , p r z e k a z y w a n i a w p o s a g u gruntów chłop­ s k i c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h p o c h o d z i z l a t 4 0 - t y c h i końca w i e k u X V I I , t r z y zaś z I p o ł o w y w i e k u X V I I I . U m o w y zapis z roku 1747 s t w i e r d z a , z l a t 1 7 0 1 i 1 7 3 1 d o t y c z ą sprzedaży, iż j a k o f o l w a r k u „rolę ogrodną" niejakiego rekompensatę J a n a Bieniesza, pustą" w i n n y m m i e j s c u nazwaną „ o g r o d n ą " k u p n e c z y n s z o w e posiadały w s i e wsie czynszowe w i n n y c h okolicach 1 3 okolicy do m u „łąkę . B y ć może, że p r a w a kurpiowskie w Pułtuska 1773 w y r a ź n i e o t y m n i e zaoraz (np. Dzierżanowo, Dzierzążnia, płacin, S z c z y c ę ) , a l e i n w e n t a r z z r o k u mina 1 2 za przyłączoną dwór daje Po- wspo­ . N i e posiadały t y c h p r a w , o c z y m b ę d z i e j e s z c z e m o w a , w s i e czy chłopi, k t ó r y m d w ó r d a w a ł załogę. T a k i c h zaś w s i p a ń s z c z y ź n i a n y c h b y ł o w dobrach wiele 14 i pułtuskiej bardzo . N i e w i e l e d a się r ó w n i e ż p o w i e d z i e ć o r o z p o w s z e c h n i e n i u prawa zakupnego 1 1 1 2 1 3 ! b i s k u p s t w a płockiego, kapituły w mazowieckich płockiej k r ó l e w s z c z y z n a c h . W z m i a n k i w źródłach, n a A G A D , A r c h i w u m G o s p o d a r c z e P r y m a s a P o n i a t o w s k i e g o 92. A G A D , A r c h . G o s p . P r y m a s a P o n i a t o w s k i e g o 122. A D P , sygn. 121. * A D P , sygn. 86 i 121. �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 137 WIEKU p o d s t a w i e k t ó r y c h m o ż n a z całą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć w y s t ę p o w a n i e t e g o p r a w a w o k r e ś l o n y c h w s i a c h , są s t o s u n k o w o n i e l i c z n e . T a k n p . w tarzu kilku dzierżaw obejmujących (przeważnie z w o j . mazowieckiego) 11 w s i i 2 miasteczka, inwen­ z r o k u 1904, m o ż n a znaleźć j e d y n i e pojedyncze w z m i a n k i , które pośrednio m o g ł y b y świadczyć o występowaniu t a m g o ­ spodarstw zakupnych 15 . Bezpośrednich wiadomości o zakupieństwie b r a k także w lustracjach w o j . r a w s k i e g o i p ł o c k i e g o z X V I I I w . , choć w y m i e n i a j ą o n e dosyć l i c z n e gospodarstwa w y b r a n i e c k i e , posiadające p o ś w i a d c z o n e p r z y w i l e j a m i k r ó ­ l e w s k i m i d z i e d z i c z n e p r a w a d o z i e m i . Część z w ł ó k w y b r a n i e c k i c h d o w a ł a się j e d n a k w n y c h dóbr Z 1 6 bezpośrednim użytkowaniu posesorów poszczegól­ . 20 s p r a w rozpatrywanych przez Referendarię Koronną w latach 1 7 6 8 - 1 7 9 4 , a d o t y c z ą c y c h kilkudziesięciu w s i z całego M a z o w s z a , w trzech wypadkach szym znaj­ prawie znajdujemy niewątpliwie wiadomości d o z i e m i " . Są t o s p r a w y ( w s i e : C z e r n i k , Głębczyca, R y n i a ) 1 7 jedynie o tzw. „lep­ kątników z dzierżawy czernickiej , w s i holenderskich z Troszyna i T r o - szynka oraz „holendrów" z K a z u n i a 1S . W paru innych przypadkach mo­ ż e m y t y l k o przypuszczać, ż e c h o d z i o t a k i e p r a w a . O b r a k u p r a w z a k u p n y c h w poszczególnych królewszczyznach mazo­ w i e c k i c h świadczyłoby n a t o m i a s t przenoszenie chłopów z j e d n e g o gospo­ d a r s t w a n a drugie (niekiedy d o i n n e j w s i ) czy posiadanie przez z a ł o g i . P o d k o n i e c X V I I I w . — w ogłoszonej w r o k u 1 7 9 1 Referendaria Koronna przyznała n a c h (a w i ę c i m a z o w i e c k i c h ) i z pewnymi ograniczeniami chłopom w e w s z y s t k i c h prawo chłopów Ordynacji..., 1 9 królewszczyz­ do dziedzicznego posiadania do z b y w a n i a jej 2 0 . Trudno jednak dzieć, w j a k i m s t o p n i u r e f o r m a t a , w z w i ą z k u z w y d a r z e n i a m i n y m i l a t następnych, została z r e a l i z o w a n a ziemi powie­ politycz­ i j a k i miała w p ł y w n a sytuację chłopów. Dominującym prywatne. 15 Przyjąć typem własności można, że w ziemskiej na Mazowszu dobrach t y c h w były I I połowie Dzierżawy: Bątków, S o c h o c i n , N o w e Miasto, A G A D , Archiwum dobra XVIII w. Skarbu K o ­ ronnego L V I G . 7. 16 1971; L u s t r a c j e województwa Lustracje województwa rawskiego 1789. W y d . płockiego Z. K ę d z i e r s k a , 1565-1789, wyd. A. Warszawa Sucheni-Grabowska i S. M . S z a c h e r s k a , W a r s z a w a 1965. 17 Księgi referendarii koronnej z drugiej w y d . A . K e c k o w a i W. Pałucki, W a r s z a w a 18 Księgi referendarii..., 19 W starostwie załogę, A G A D , XVIII w., t. I I , 1781-1794, I I , s. 22-225, 650-670. piaseczyńskim Archiwum połowy 1957, s. 207-210. (5 Gospodarcze wsi i miasteczko) Wilanowskie większość (dalej: chłopów A r c h . Gosp. ma Wil.) — A n t e r i o r a 165, 1722 r. 20 O r d y n a c j a cian wieku. wszelkich Wybór referendaryi królewszczyzn, koronnej [w:] o powinnościach, porządku, Próby reform włościańskich źródeł. W y d a ł S . Inglot, W r o c ł a w 1952, s. 314-323. w opłacie włoś- Polsce XVIII �138 ANDRZEJ znajdowało się p o n a d 7 0 % wszystkich wództw mazowieckich. kich w n i e zawierają WOŹNIAK dymów wiejskich trzech woje­ Ź r ó d ł a d o t y c z ą c e 106 p r y w a t n y c h w s i m a z o w i e c ­ wiadomości, n i c h p r a w a zakupnego. stwierdzić istnienie B r a k t a k i c h wiadomości zarówno w które pozwoliłyby pojedyn­ c z y c h i n w e n t a r z a c h dóbr o b l a t o w a n y c h w księgach g r o d z k i c h i z i e m s k i c h , j a k i w bogatej d o k u m e n t a c j i w i ę k s z e j własności ( a r c h i w u m Z a b r a k i e m zakupieństwa w podworskie). dobrach p r y w a t n y c h przemawia s u n k o w o częste p r z e n o s z e n i e c h ł o p ó w z j e d n e g o g o s p o d a r s t w a czy powszechnie kupni występujący i rozbudowany zaś, j a k j u ż w s p o m n i a n o system także sto­ n a drugie załogi. Chłopi wcześniej, n i e o t r z y m y w a l i od za- dworu załogi. C i e k a w ą w y p o w i e d ź n a t e n t e m a t z a w i e r a s k a r g a c h ł o p ó w ze w s i Inwałd z początków X I X w . , której f r a g m e n t p r z y t a c z a J . P u t e k w swojej książce o s t o s u n k a c h p o d d a ń c z y c h z z i e m Zatorskiej i o ś w i ę c i m s k i e j . C h ł o ­ pi t e j w s i posiadający szczyznę, w czasu dwór części prawa zaś zakupne opłacali o d r a b i a l i t y l k o częściowo dworowi czynsz pieniężny. podnosił c z y n s z e i n i e chciał p r z y j m o w a ć Z pań­ biegiem częściowej s z c z y z n y , żądając o d r a b i a n i a całej l u b p e ł n e g o c z y n s z u w pań­ podwyższonym w y m i a r z e . Chłopi z a p r o t e s t o w a l i p r z e c i w t e m u mówiąc: My całej pańszczyzny n i g d y n i e r o b i l i i n i e możemy także robić, a n i jesteśmy podług prawa do r o b i e n i a pańszczyzny obowiązani, bo mamy grunty zakupione, jesteśmy i c h właścicielami, a z t a k i c h gruntów pańszczyzna się podług p r a w a n i e należy, bo w t a k i c h t y l k o d o b r a c h gdzie są g r u n t y poddani muszą całkowitą odrabiać pańszczyznę, n i e z a k u p n e , d o m i n i k a l n e , gdzie d o m i sprzęty r o l n i c z e są d o m i n i - kalną własnością i gdzie d o m i n i u m w s z y s t k o daje p o d d a n e m u , n i c n i e daje, w s z y s t k o j e s t naszą własnością Za małym rozpowszechnieniem kowej Polski 21 prawa np. anonimowy projektu 21 stwa, autor broszury pod tytułem: ułożonego jako „Zbiór pańszczyzny śląsko-polskim, chłopi z r. (tj. w granicy i ucisku były się dystrykcie pracowitością gruntami mocą poddani, środ­ dziedzicznie zaś n i e pożąda własności gruntów, budować chłop w k u p i o n y , na wkupionymi. i multańskiej, gdzie go jest leniwy dziedzicznej musiałby własnym ma- na swych sprawozdania ziemi niemal guber- śląskiej, wszystkie w Czerwonej reszcie kraju od S a n u aż do w razie w niską szczególnie bo g d y b y był d o m swój gdzie grunty c e n a zboża jest z a w s z e gruntach, na nowo poddań­ pograniczu i n i e dąży do majątku, s a m utrzymywać kosztem 1776 z dziejów Natomiast Rusi roku do tejże dawnym na granicy zapobiegliwością, okoliczności konstytucyi szkice społecznego Zatorskim i z patryotycznych" A . W.), a szczególnie n a całej wołyńskiej, podolskiej względnie sądowych" K r a k ó w 1959, s. 68; tamże, n a s. 66 f r a g m e n t Galicji — owych obywatelskie i krnąbrni form i n i e m a z b y t u n a zboże, p o d d a n y cielem na ziemiach chłopskiej w I I p o ł o w i e X V I I I w . Myśli „Listów panowie innych 1791: „...w odznaczają chłopskie praw też z okoliczności J . P u t e 'k, Miłościwi nialnego zakupnego z d a w a ł o b y się p r z e m a w i a ć r ó w n i e ż t o , c o p i s a l i n i e k t ó r z y p u b l i c y ś c i zabierający głos w s p r a w i e Tak a t u dominium n a m . dobrym pożaru. D a l e j właści­ stanie musi jeżeli s t r a c i bydło robocze, nabyć j e k o s z t e m własnym, n a t o m i a s t chłop n i e w k u p i o n y w t a k i m r a z i e o t r z y m u j e bydło to od p a n a " . �MAŁŻEŃSTWA teryi i się... we Wrocławiu ściągających ciwko projektom reform wszelkim próbom upowszechnienie z niego kraju prawa zarówno XVIII 139 WIEKU 1780, w y p o w i a d a j ą c się p r z e ­ Zbiorze zmian A. praw... systemu zakupnego, Zamoyskiego pańszczyźnianego, podkreślając liczne kwitnącego dzięki powszechności się w ó w c z a s w tego prawa granicach zaboru posiadali t z w . lepszych praw d o z i e m i , n i e m o g l i nią a w i ę c i w y p o s a ż a ć w nią d z i e c i , t o okaże się, ż e j e d n o z kryteriów wieckiej przed nej doboru XVIII małżeńskiego w s i pouwłaszczeniowej w . n i e odgrywało kilkunastoma laty uwagę austriac­ większej roli. Na sażenie w z i e m i ę n o w o wsi mazo­ t e n zwróciła autorka X V I I I w. jed­ Wypo­ 2 3 powstającego małżeństwa leżało w g e s t i i d w o r u . go n a gospodarstwie przydzieleniu innego, mazowieckich dużą ilość n i e o b s a d z o n y c h rodziców l u b też c o ze w z g l ę d u n a w y s t ę p u j ą c ą w gospodarstw j a k największej ilości i n t e r e s i e właściciela z i e m s k i e g o , nowych większości w s i c z y chociażby p u ­ s t y c h ról n i e stanowiło przeważnie większego p r o b l e m u gospodarstwie podstawowych fakt z n i e l i c z n y c h p r a c o m a ł ż e ń s t w a c h chłopskich w większości dysponować, we K. Wierzbicka-Michalska, D w ó r decydował o pozostawieniu w Za podaje . 2 2 Jeśli p r z y j m i e m y z a t e m , ż e chłopi m a z o w i e c c y w o g r o m n e j nie wy­ d l a d w o r u , j a k i d l a chłopa k o r z y ś c i . część M a ł o p o l s k i znajdującej kiego w poważniejszych pływające W roku zawartych proponuje przykład CHŁOPSKIE 2 4 . Osadzenie n a gospodarzy dawało b o w i e m leżało więc z w i ę k s z o n ą ilość d n i pańszczyźnianych. N i e zawsze n a t o m i a s t z a i n t e r e s o w a n i w t y m b y l i s a m i chłopi, w ł a ś n i e 2 2 ze w z g l ę d u „Zaludnienie nicach zaboru kraju poddanych polskiego, austriackiego c z y n a , to j e s t : z w y c z a j n a obowiązki — A. wyżej W.] pańszczyźniane, wspomnianego jedna [tj. Małopolski pryncypialna szczęśliwie w p r o w a d z o n y którym n i e - zdaje okupowania w się być sobie p r z e z gra­ przy­ chłopów g r u n t u pańskiego. Zakupił niegdyś chłop k m i e c e rolę z b u d y n k a m i też z d o z w o l e n i e m budowania winności l u b płacić będzie, t a k że to o k u p i e n i e odbywać się pod kondycją, że z n i e j zwykłe r o b o c i z n y lub i po­ r o l i do tego m u t y l k o służy, że j e s t p e w n y , iż jego dzieci i d a l s z a potomność posiadać toż m i e j s c e będą dopóty, się póki dobrze rządząc T e n roztropnie wprowadzony przy prawie budynki reform 2 3 poddaństwa reparuje, K. wieku, A. Konieczny, na Górnym Śląsku zadość czynić pilnie grunt i spustoszeniu wszelkiemu zdołają. zapobiega". wyrabia, Próby s. 22. W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , XVIII dworskim dobre c z y n i s k u t k i . Chłop b o w i e m nowe przystawia włościańskich..., połowie powinnościom i od w i e l u l a t u t r z y m y w a n y z w y c z a j w i e l o r a k i e , choć Małżeństwa wśród chłopów w drugiej „Kultura i Społeczeństwo", t. 3: 1959, n r 1, s. 131; por. także Ograniczenia w swobody poł. XVIII wieku w zawieraniu i na początku małżeństw XIX wśród wieku, [w:] chłopów Studia Śląskie, red. r e d . S . Wysłouch, t. I , O p o l e 1958. 2 4 w W Łowickim w 1795 r. — pów uprawiana J. Topolski, od XVI do XVIII całym n i e m a l 1739 r. p u s t k i stanowiły ok. 6 5 % ogółu gruntów w i e j s k i c h , ok. 45°/o, z n a c z n a część t y c h gruntów b y w a ł a w p r a w d z i e z a opłatą t z w . „składowego", a l e n i e odrabiano Gospodarstwo wieku, Mazowszu. wiejskie w dobrach p r z e z chło­ za n i e pańszczyzny. arcybiskupstwa gnieźnieńskiego Poznań 1998, s. 127, 129. P o d o b n a s y t u a c j a panowała n a �140 ANDRZEJ jednokrotnie nie byli w WOZNIAK s t a n i e podołać. S y t u a c j ę takiego nowo nego n a gospodarstwie małżeństwa p r z e d s t a w i a r e d a g o w a n y osadzo­ przez F. B o - homolca „Monitor": P o d d a n y , co t y l k o ożeni się, n i e mający więcej majątku swego, to odzienie, które wysłużył gruntu przymuszany, a parobkiem gruntu będąc, zaraz zwykł t y l k o n a sobie bywać do osiadania j e s z c z e od l a t k i l k u n a s t u p u s t o , leżącego i p r z e z innych poddanych n a czynsz zagonowy z a s i e w a n e g o , i p r z e z i n n y c h wypłonionego T a k i e m u , gdy p o s t a w i p a n z i e m i a n i n chałupę i d a woły, r o z u m i e , że zapomożeniu tego poddanego swego już uczynił zadosyć; więc pociąga go do t y c h w s z y s t k i c h powinności, które z a l e d w i e odbyć może zastarzały i już dobrze zapomożony gospo­ darz. gruntu Niechże j e s z c z e będzie taka powinność, żeby ten poddany z tego p r z e z cały r o k d n i t r z y , a zaś żona jego d n i t r z y od św. W o j c i e c h a do św. cina (kiedy niewolnik naj skrzętniejsze c z a s będzie miał są g o s p o d a r s k i e roboty) robił. Z w a ż y ć Mar­ tu, kiedy ten d l a siebie co zrobić, zwłaszcza gdy t y l k o s a m i dwoje w chałupie będą, n i e mogąc wystarczyć c z e l a d z i trzymać . 25 O c z y w i ś c i e ilość n o w y c h g o s p o d a r z y , gospodarstwach, zależała również od których d w ó r m ó g ł osadzić n a wielkości rezerw pustej ziemi i z m i e n i a ł a się w r ó ż n y c h o k r e s a c h , n a w e t w o b r ę b i e dóbr n a l e ż ą c y c h d o j e d n e g o właściciela. T a k n p . w r o k u 1732 w należącej d o W a l i c k i c h w s i Ł a z y Regestr poddanych... m ó w i o 4 p u s t y c h gospodarstwach, n a których m o ż n a osadzić „ p a r o b k ó w p o ż e n i o n y c h " ( w i n n y c h w s i a c h k l u c z a ł a z o w ­ skiego wykazuje Regestr również puste r o l e ) 2 6 . W'drugim dóbr W a l i c k i c h , w e w s i J e z i o r a , w r o k u 1798 j e s t m o w a o kompleksie opuszczonym p r z e z z b i e g ł e g o chłopa g o s p o d a r s t w i e , n a k t ó r y m n a l e ż y osadzić pracują­ c e g o w e m ł y n i e p a r o b k a , k t ó r y „ o ż e n i ł się z p o d d a n k ą l a t s z e ś ć " i dać m u w o ł y w z a ł o g ę . J e d n a k ż e j u ż w r o k u 1800 w d o b r a c h B e l s k ( n a l e ż ą c y c h 2 7 r ó w n i e ż d o W a l i c k i c h ) n i e j a k i K o r c z a k s t a r a się o o b j ę c i e gospodarstwa za p o r ę c z e n i e m d w u m i e j s c o w y c h c h ł o p ó w i w ó j t a . Zaręczają o n i m i a n o ­ w i c i e , że K o r c z a k m o ż e być d o b r y m g o s p o d a r z e m , b o „ m a b r a c i do służby z d a t n y c h i d z i e c i m u nadrastają" 2 S . T e n o s t a t n i p r z y p a d e k jest jednakże z u p e ł n i e o d o s o b n i o n y i n i e mający, p o z a w y j ą t k o w o runki mazowieckie zagospodarowanymi dobrami dobrze jak na wa­ Bazylego Walickiego, żadnych a n a l o g i i . T a k w i ę c w s y t u a c j i , w której „ t r z y m a n i e " z i e m i b y ł o d l a chłopa o b o ­ wiązkiem, p r z y z a w i e r a n i u małżeństwa najważniejszą rolę odgrywał — j a k pisze K . W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a — „osobisty wkład p r a c y , j a k i żeniący się m ó g ł w ł o ż y ć w g o s p o d a r s t w o , d l a t e g o n i c d z i w n e g o , ż e n a w e t z a m o ż n i chłopi często w y d a w a l i s w e c ó r k i z a p a r o b k ó w , a n a w e t z a d ó w " ( t j . l u d z i luźnych, obieżyświatów — A . W . ) Uciążliwe, niesprawiedliwe powinności n i t o r " , n r X X V : 1767, c y t . z a Próby reform 25 2 9 poddanych i tyrania nad temiż, włościańskich..., s. 46-47. A G A D , A r c h i w u m z Małej W s i I B/205, d o b r a Ł a z y w s o c h a c z e w s k i e j (dalej: A r c h . M . W.). 2S 2 7 „wagabun- . Pisze o t y m Tomasz woj. r a w s k i m ziemi A G A D , A r c h . M . W. I A/58, w o j . m a z o w i e c k i e , z. c z e r s k a . A G A D , A r c h . M . W. I A/35, B e l s k , w o j . m a z o w i e c k i e , z. c z e r s k a . 29 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., s. 131. 2 8 „Mo­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W Dłuski, p r z e c i w n i k k o d e k s u Z a m o y s k i e g o , szurze Refleksje nad projektem pod XVIII 141 WIEKU p o s e ł n a s e j m 1790 r o k u w b r o ­ tytułem „Zbiór praw sądowych": „ Ś w i ę t o ś ć m a ł ż e ń s t w a n a l e ż y n a w s p ó l n y m d o t r z y m a n i u w i a r y i miłości, n i e n a majątku, k t ó r e g o c h ł o p c h y b a z ruchomości, l e c z n i e z r o l i p a ń ­ skiej udzielić m o ż e . A córkę jedynaczkę z w y c z a j n i e nieosiadłego i t e n w r a z śmierci w s z y s t k o Małżeństwa kiedy z ojcem posiada jednak w i ą z a ł y się o n e z j e d n o c z e s n y m ściu . Częściej spotykamy w po gospodarzach zostającej . głównie w przejęciem wypadkach, gospodarstwa po t e ­ wdów p a r o b k a m i czy przychodniami. D l a p o ­ wdowy siły r o b o c z e j 3 0 źródłach w z m i a n k i o m a ł ż e ń s t w a c h z miejscowymi n a gospodarstwie b r a k u męskiej źródła za p a r o b k a trzyma, a po jego z p r a w a żony jedynaczki..." t a k i e odnotowują 3 1 wydają żony gospodarstwo obarczonej m a ł y m i dziećmi problem b y ł szczególnie i s t o t n y . G d y n i e była o n a w s t a n i e wypełniać o b o w i ą z k ó w pańszczyźnianych, d w ó r przeważnie go­ spodarstwo jej j e j odbierał. P o n i e w a ż u t r z y m a n i e g o s p o d a r s t w a było w s y t u a c j i n i e m a l jedyną możliwością zabezpieczenia b y t u sobie i starała się j a k n a j p r ę d z e j dzieciom, wyjść powtórnie za mąż. W p o w t ó r n y m ożenku w d ó w z a i n t e r e s o w a n i b y l i również i s a m i w ł a ­ ściciele z i e m s c y . Jeśli n i e b y ł o m i ę d z y miejscowymi parobkami kandy­ d a t a , k t ó r y z d e c y d o w a ł b y się ożenić ze starszą o d s i e b i e i często mającą k i l k o r o d z i e c i k o b i e t ą , skłaniano d o m a ł ż e ń s t w a 3 0 T. D ł u s k i , wydrukowanym, Próby reform Zbioru Refleksyje przez nad projektem delegowanych s. 30-31. W włościańskich..., A. Zamoyskiego praw... od proponuje pod „przychodniów" tytułem „Zbiór województwa krytykowanym zezwolenie praw lubelskiego 3 2 . Za- sądowych" [w:] pisane, p r z e z Dłuskiego por. 10 chłopu n a w y d a w a n i e córek z a mąż „według w o l i onegoż" oraz wyposażanie częścią majątku, zastrzegając n a k , że w w y p a d k u jedynaczek wydawanych jed­ z a „chłopa nieosiadłego l u b człowieka w o l n e g o " , człowiek ó w w i n i e n objąć g o s p o d a r s t w o po o j c u żony l u b dać n a swoje miejsce reform zastępcę, rolę i cały majątek obejmie pozostały", N a przykład w należącej osiadł chałupę po W a l e n t y m do kapituły płockiej w s i Górki „Stanisław (okol. Płocka), mój oskarżony kradzież „Po śmierci rodziców objąwszy po rodzicach m n i e oddał tamże w bawiłem o się. P o t e m moich opowiada w sądzie moich pracowity gospodarstwo, S z c z y t n i e , n a której wyszogrodzkim Wawrzyniec rozporządzał Broda nas i u pracowitego na kronik 3 2 Z. sądowych, We Oskarżeni Warszawa wsi Jaszowice oskarżają. będąc — służyłem. T r z e ­ służyć u tegoż m ł y ­ Boską ożeniłem się i g o s p o d a r s t w o po p r a c o w i t y m Turska, wuj służbę Pawła P y d y n k a u młynarza w S z c z y t n i e l a t d w i e ciego r o k u n i e pozwoliła m i j - m ć k a s z t e l a n o w a — p a n i m o j a wziąłem". koleje [...] n a r z a , a l e m i kazała się żenić z pracowitą Marianną Bykolonką; z a j e j ordynacyją niego ze w s i S z c z y t n o służbie p r z e z l a t 12 z a p a s t e r z a służyłem l a t 5 z a p a r o b k a w s i S z c z y t n a poddanego, p o t e m i Kania K o b u s i e , którego m a córkę z a sobą I r o l i d l a ustąpił...tylko z pszczół żyje", A D P , s y g n . 86, f. 22, 1779 r. P o d d a n y swego życia: Próby s. 218-219. włościańskich..., 3 1 „który rozkazem Marcinie Wieś osiemnastowieczna w „Jan T r a c z y k przychodni Bykole mrokach 1960, s. 61. (star. piaseczyńskie) się ożenił" obejmując g o s p o d a r s t w o półwłókowe, 1722 г., A G A D , z wdową A r c h . Gosp. W i l . - A n t e r i o r a 165. W e w s i Wrońska, z. Z a k r o c z y m s k i e j „Michał K r a w i e c L i t w i n [ p r a w ­ dopodobnie p r z y c h o d n i z Wk. K s . Litewskiego — A . W.] ...ożenił sie z wdową �142 ANDRZEJ WOŻNIAK z n a c z y ć należy, ż e o i l e m a ł ż e ń s t w a chłopskich c ó r e k c z y w d ó w z l u d ź m i luźnymi, „przychodniami", n i e należały d o rzadkości, t o sytuacje od­ w r o t n e , t j . o ż e n e k c h ł o p ó w o s i a d ł y c h z k o b i e t a m i „ p r z y c h o d n i m i " , należał d o w y j ą t k ó w . Przypuszczać można, że n i e o d g r y w a ł t u większej r o l i b r a k posagu czy i n n e względy materialne, lecz raczej p r z y c z y n y czajowej. Prawdopodobnie natury oby­ o p i n i a w i o s k o w a n i e akceptowała t e g o r o d z a j u k o b i e t ze w z g l ę d u n a i c h n i e u s t a b i l i z o w a n ą p o z y c j ę i b r a k j a k i c h k o l w i e k g w a r a n c j i i c h „poczciwości" 3 3 . Jeżeli w i ę c w y p o s a ż e n i e w przede w s z y s t k i m nie odgrywało ziemię młodej pary o d d w o r u , n i e zaś o d r o d z i c ó w , większej roli przy małżeńskiej zależało a c o za t y m d o b o r z e współmałżonka, nasuwa idzie się pytanie, jakie inne k r y t e r i a były wówczas brane p o d uwagę? W I połowie X I X w., k i e d y m i m o p e w n y c h z m i a n w sposobie gospo­ d a r o w a n i a s a m s y s t e m p a ń s z c z y ź n i a n y n a d a l j e s z c z e f u n k c j o n o w a ł , Ł. G o ­ ł ę b i o w s k i pisząc, c z y m się k i e r u j e c h ł o p p r z y w y b o r z e żony, stwierdza: „Oczekuje wieśniak p o żonie: pieniędzy i sprzętów d o m o w y c h [...] w i n n a być poważna, s k r o m n a i cicha d z i e w c z y n a , a nade w s z y s t k o c o w i t a , ż e b y się p o d o b a ć m o g ł a [...] N i e j e d n a będąc n a j a k i m ś mało je i pije, i pragnienie a zapytujących się u p e w n i a , że s y t a , d o k u c z a , a ż e b y się o k a z a ł a n i e w i e l e Po­ pra­ posiedzeniu chociaż j e j wymagająca" 3 4 głód . J a k w i d a ć , p o m i j a t u G o ł ę b i o w s k i zupełnie s p r a w ę z i e m i , co j e s t do­ datkowym argumentem dzeń. Z a g a d n i e n i e tów domowych, za p r a w d z i w o ś c i ą posagu sprowadza có jest w p r a w d z i e , stawie X V I I I - w i e c z n y c h poprzednich stwier­ j a k m o ż e m y się p r z e k o n a ć n a p o d ­ materiałów źródłowych, p e w n y m l e c z ś w i a d c z y jednocześnie, ż e f o r m y z okresem naszych się w y ł ą c z n i e d o p i e n i ę d z y i s p r z ę ­ uproszczeniem, wyposażenia córek w pouwłaszczeniowym n i e były z b y t rozbudowane. s a g u o m ó w i m y j e s z c z e w sposób b a r d z i e j porównaniu Sprawę p o ­ szczegółowy w i n n y m miejscu. W y m i e n i a j ą c c e c h y , j a k i m i p o w i n n a się c h a r a k t e r y z o w a ć k a n d y d a t k a n a żonę, a w i ę c p o w a g ę , skromność — j a k o s z c z e g ó l n i e i s t o t n e — Gołębiowski pracowitość i n i e w i e l k i e w y m a g a n i a . podkreśla Są t o o c z y w i ś c i e c e c h y , poddanką Łukaszową i załogę z nią u t r z y m u j e " . A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z y m s k i e r e l a c j e 36, k. 241, r. 1741. T e n s a m i n w e n t a r z w y m i e n i a inną w d o w ę z a mąż idącą z 2 małych d z i e c i (k. 238). I n w e n t a r z w s i C z a j k i z. Z a k r o c z y m s k i e j w y m i e n i a chłopa p r z y c h o d n i e g o , który się ożenił z miejscową poddanką — w d o w ą , a następnie zbiegł, A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61, k . 37V, r. 1760, por. również Dłuskieg o Refleksyje nad projektem..., który pisze, że „ w d o w a choćby poszła z a w o l n e g o chłopa, a n i e miała d z i e c i z p i e r w s z y m mężem, które b y rolę ojcowską dziedziczyły i powinność o d b y w a l i , tedy t e n j e j powtórny mąż m u s i tę rolę trzymać, bo skąd by wziął innego poddanego n a tę rolę". Próby reform włościańskich..., s. 31. * Księga rewizji dóbr kapituły płockiej z a w i e r a wzmiankę o t a k i m właśnie małżeństwie: „Marcin K o b u s m i e s z k a w chałupie s t a r e j , ożenił się z przychodnią..." (wieś Górki), A D P , sygn. 86, f. 22, r. 1779. s L. G o ł ę b i o w s k i , s. 220-221. 34 Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1930, �MAŁŻEŃSTWA które w s p e c y f i c z n y c h kryteriów CHŁOPSKIE W XVIII 143 WIEKU w a r u n k a c h g o s p o d a r k i chłopskiej w y s t ę p u j ą w ś r ó d d o b o r u małżeńskiego wszędzie, niezależnie o d miejsca, czasu i f o r m a c j i s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e j . J e d n a k ż e f a k t , ż e urastają o n e t u d o najbardziej istotnych, a stosunkowo niewiele i n n y c h i m towarzyszy, daje się b y ć c z y m ś c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a s y t u a c j i chłopa w wy­ systemie pańszczyźnianym. N i e w ą t p l i w i e ważną rolę w s p r a w a c h d o b o r u małżeńskiego o d g r y w a ł a też kwestia w i e k u . Ciężkie w a r u n k i życia chłopów sprawiały — pisze K. W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a — ,,że s p r a w a m a ł ż e ń s t w a n a w s i w y ł a n i a ł a się wówczas, gdy i samodzielnej trudów stawie kandydaci stawali się gospodarki" 3 5 fizycznie dojrzali do małżeństwa . Według obliczeń a u t o r k i n a p o d ­ i ziemi wieluń­ s k i e j w końcu X V I I I w . , średnia w i e k u k o b i e t w s t ę p u j ą c y c h w d a n y c h z ksiąg p a r a f i a l n y c h z h r u b i e s z o w s k i e g o związki m a ł ż e ń s k i e w y n o s i ł a 20 l a t , m ę ż c z y z n zaś 25. B a r a n o w s k i pisząc o sąsia­ dującej z M a z o w s z e m t z w . W s c h o d n i e j W i e l k o p o l s c e , o b e j m u j ą c e j z i e m i ę wieluńską, p o d a j e , dla dziewczyny Dotyczy to 1800-1880 3 e że z a n a j l e p s z y uważano w i e k jednak okresu okres do zawarcia 18-20 l a t , d l a mężczyzny znacznie późniejszego, a również małżeństwa zaś 2 0 - 2 4 l a t a . mianowicie lat . Różnica w i e k u między małżonkami była więc s t o s u n k o w o niewielka i wynosiła około 5 l a t . Oczywiście p r z y małżeństwach powtórnych, a b y ł y one wówczas n a w s i zjawiskiem się bardzo c z ę s t y m , r ó ż n i c a t a zwiększała znacznie. W leżących zawiera w ziemi nurskiej dobrach Łuniewo, których inwentarz dokładne d a n e o w i e k u p o d d a n y c h , r ó ż n i c a w i e k u m i ę d z y mał­ ż o n k a m i j e s t n i e c o w i ę k s z a i w y n o s i 8 l a t (bez m a ł ż e ń s t w p o w t ó r n y c h ) . 3 7 P o n i e w a ż j e d n a k p r ó b a j e s t w t y m w y p a d k u z b y t mała, a b y m ó w i ć o j a ­ k i c h k o l w i e k p r a w i d ł o w o ś c i a c h d l a c a ł e g o M a z o w s z a , p r z y j m i e m y , że b l i ż ­ sza rzeczywistości We jest średnia w s i pańszczyźnianej, podana podobnie przez K. jak w Wierzbicka-Michalska. pouwłaszczeniowej, rola u c z u c i a w z a w i e r a n i u m a ł ż e ń s t w b y ł a n i e w i e l k a . Chociaż przesadą b y ł o b y twierdzenie za H . Biegeleisenem, iż chłop , , w o ż e n i e n i u się n i e k i e r u j e się s e r c e m , p r z y w i ą z a n i e m , t y l k o i n t e r e s e m " 3 8 , to j e d n a k p r z y p a d k i mał­ ż e ń s t w z miłości b y ł y w ó w c z a s s t o s u n k o w o r z a d k i e 36 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , 3 6 B. wieku, nym Baranowski, Warszawa Zycie kwestie wsi między Wartą a Pilicą w XIX 1969, s. 126. AGAD, 3 8 H . В i e g e 1 e i s e n, Wesele, 3 9 Być może z t a k i m i właśnie małżeństwami m a m y G r o d z k i e N u r s k i e r e l a c j e i o b i a t y 73, k. 23-34v, r. 1782. Księgę rewizji dóbr L w ó w 1928, s. 6. kapituly płockiej do c z y n i e n i a w przypadku „Chałupa siódma..., w której j e s z c z e p o m i e s z k a i z n a j d u j e Marcienie . M i m o iż op. cit, s. 136. codzienne 3 7 przez 3 9 chłopie d z i a t e k małych w roku mający, przeszłym obiedwie teraz mieszkający córki, który żonę ze w s i odnotowa­ Czerzniewo: się w niej po zbiegłym brat sobie jego P a w e ł dwoje kupił..." [podkr. �144 ANDRZEJ związane z ziemią nie odgrywały WOŹNIAK w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej w i ę k s z e j r o l i , t o dobór m a ł ż o n k ó w b y ł , j a k i w I I p o ł o w i e X I X w . , p o d ­ porządkowany czelną sprawom gospodarczym. zasadą j e s t w y p o s a ż e n i e We młodego w s i pouwłaszczeniowej małżeństwa w ziemię, być d l a n i e g o w a r s z t a t e m p r a c y , w w a r u n k a c h pańszczyźnianych, miast chodzi przede wartościowy i sprawny ułatwiającym w nato­ w s z y s t k i m o t o , a b y n o w a r o d z i n a stanowiła pełno­ zespół r o b o c z y , który będzie w stanie w s z y s t k i m obowiązkom związanym z objęciem gospodarstwa. w ą t p l i w i e posag, na­ mającą znacznej mierze s t a r t młodemu sprostać Czynnikiem małżeństwu jest ale i o n o d g r y w a rolę mniejszą niż w o k r e s i e nie­ pouwła- szczeniowym. Omawialiśmy dotychczas t e k r y t e r i a d o b o r u małżeńskiego, które m o ż ­ n a określić j a k o k r y t e r i a w ł a s n e społeczności w i e j s k i e j , t z n . t a k i e , k t ó r e zostały p r z e z n i ą s t w o r z o n e mierze zaakceptowane. l u b p r z y n a j m n i e j w większej l u b mniejszej J a k widać n i e były one a n i z b y t liczne, a n i b a r ­ dzo z r ó ż n i c o w a n e . J e d n a k ż e z a k r e s ograniczony oddziaływania n a w e t t y c h b y ł s t o s u n k i e m poddaństwa, w j a k i m c h ł o p się kryteriów znajdował, i istniejącymi podziałami s t a n o w y m i . N a z a w a r c i e m a ł ż e ń s t w a chłop posiadać musiał z g o d ę d z i e d z i c a . W w i ę ­ kszości w y p a d k ó w , g d y o b o j e m ł o d z i b y l i p o d d a n y m i j e d n e g o właściciela, uzyskanie pan w takiego zezwolenia n i e stanowiło większego problemu, trosce o własne i n t e r e s y gospodarcze dążył, a b y w zawierano j a k najwięcej małżeństw. Nie zezwalał gdyż jego dobrach natomiast dwór na o ż e n k i w i ą ż ą c e się z p r z e n o s i n a m i p o d d a n y c h d o i n n y c h dóbr. Mniej powszechne, ale w c a l e nierzadkie, p o d d a n y c h d o ożenku z w y z n a c z o n y m i gospodarczymi, a czasami wypadki zmuszania przez dwór k a n d y d a t a m i . W k o ­ j a r z e n i u m a ł ż e ń s t w chłopskich k i e r o w a ł a bami były się s z l a c h t a w ł a s n y m i zaś p o p r o s t u k a p r y s e m lub potrze­ fantazją. Z m u s z a n o d o m a ł ż e ń s t w a n i e t y l k o l u d z i m ł o d y c h , n p . s i e r o t y c z y córki gospodarzy Zakazy będące j e d y n a c z k a m i , l e c z n a w e t w d o w y dotyczące zawierania małżeństw i wdowców. z cudzymi poddanymi za­ w i e r a j ą i n s t r u k c j e i i n s t r u k t a r z e e k o n o m i c z n e dóbr m a z o w i e c k i c h , a n a w e t n i e k t ó r e i n w e n t a r z e . W Instruktarzu d l a będącego wówczas w ekonomicznym... jego posesji ks. A . J . Ogińskiego starostwa guzowskiego j a k w y n i k a z t e k s t u , d l a dóbr dziedzicznych), (a także, n a k a z u j e się a d m i n i s t r a c j i d ó b r : „ D o z i e r a ć , a b y s y n y n i e w y c h o d z i l i ze w s i , a c ó r k i o s o b l i w i e d o o b c y c h w ł o ś c i za m ą ż n i e szły..." leźć w Instrukcji dla ekonomów 4 0 Podobne zalecenia folwarcznych w dobrach bogate, możemy Nieborów zna­ z po- A . W.] A D P , sygn. 86, f. 6, r. 1762, oraz w i n n y m , k i e d y to o w c z a r z ze w s i S z y m b o r y (z. w y s z o g r o d z k a ) M a r c i n P e c z ożenił się z uprowadzoną p o t a j e m n i e p o d ­ danką z i n n y c h dóbr. T u r s к a, Oskarżeni oskarżają..., s. 129 (r. 1791). *> Polskie instruktarze ekonomiczne t. 2, W a r s z a w a 1929, s. 277. z końca XVII i XVIII w., w y d . S . P a w l i k , �MAŁŻEŃSTWA czątków X I X w . 4 1 verbis W XVIII 145 WIEKU o r a z w i n w e n t a r z u C z o s n o w a i M a ł o c i e z 1784 r . Chociaż t e g o r o d z a j u pressis CHŁOPSKIE ograniczenia znajdujemy zawierania przeważnie w małżeństw wyrażone źródłach d o t y c z ą c y c h własności z i e m s k i e j , b y ł y o n e p o w s z e c h n e , i t o n i e t y l k o n a 4 2 ex- większej Mazowszu, co p r o w a d z i ł o d o s w o j e g o r o d z a j u e n d o g a m i i w o b r ę b i e dóbr n a l e ż ą c y c h d o j e d n e g o właściciela. M i m o p o w s z e c h n o ś c i t e g o r o d z a j u z a k a z ó w , w y ­ pływających z o b a w y p r z e d utratą s i ł y r o b o c z e j , łatwo j e d n a k zauważyć, że osobiste i n t e r e s y poszczególnych właścicieli z i e m s k i c h przeważały n a d solidarnością klasową. T e n s a m s z l a c h c i c , nym ożenków k t ó r y zabraniał s w o i m d o i n n y c h włości, g o d z i ł się, a n i e k i e d y nawet podda­ zachęcał gospodarską j e d y n a c z k ę c z y w d o w ę d o m a ł ż e ń s t w a z p r z y c h o d n i e m , t y l k o objął o n gospodarstwo. byle Przychodzień t a k i n i e r z a d k o zbiegły z i n ­ n y c h dóbr, n a w e t jeśli n i e p r z y j m o w a ł o f i c j a l n i e p o d d a ń s t w a , t o p o o b ­ 4 3 jęciu g o s p o d a r s t w a i t a k wypełniał obowiązki pańszczyźniane. S a m a zasada z a w i e r a n i a małżeństw przez p o d d a n y c h w obrębie n a l e ż ą c y c h d o j e d n e g o w ł a ś c i c i e l a n i e b y ł a zresztą w pełni Ścisłe j e j p r z e s t r z e g a n i e , np. w d o b r a c h składających dóbr realizowana. się z jednej-dwu w s i i z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z 15-20, a często i m n i e j r o d z i n , b y ł o n i e k i e d y w r ę c z n i e w y k o n a l n e , a t e g o r o d z a j u d r o b n a i średnia własność była szczególnie c h a r a k t e r y s t y c z n a dla Mazowsza. Przy ziemska tak niewielkiej p o p u l a c j i mogło n i e k i e d y brakować p o p r o s t u kandydatów w odpowied­ n i m w i e k u d o m a ł ż e ń s t w a . D o d a t k o w y m u t r u d n i e n i e m m o g ł y b y ć często w w a r u n k a c h w i e j s k i c h związki pokrewieństwa w myśl obowiązującego p r a w a kanonicznego i powinowactwa, uniemożliwiały N a l e ż y dodać, ż e l i c z n e z k o l e i k o m p l i k a c j e w które małżeństwo. u s t a l e n i u stosunków p o ­ k r e w i e ń s t w a w e w s i p a ń s z c z y ź n i a n e j p o w o d o w a ł a duża l i c z b a d z i e c i ślubnych 4 4 nie­ . W t e j s y t u a c j i s z l a c h t a z e z w a l a ł a n i e k i e d y n a zamążpójście p o d d a n k i d o i n n y c h włości n a zasadzie w y m i a n y . Niektóre z i n w e n t a r z y zawierają w z m i a n k i o córkach chłopskich w y d a n y c h z a m ą ż d o o k o l i c z n y c h w s i , z a k t ó r e d z i e d z i c n i e dostał j e s z c z e o d sąsiada „ r e k o m p e n s a t y 4 S ". W rewizji Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII i XVIII w. t. I I , w y d . B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś i T . S o b c z a k , W r o c ł a w 1963, s. 340 ( i n s t r u k c j a z r. 1811). 41 4 2 A G A D , A r c h . P o t o c k i c h z Jabłonny 113, r. 1784. O f i c j a l n e przyjęcie poddaństwa zdarzało się r a c z e j w w y p a d k u l u d z i r z e ­ czywiście w o l n y c h . O d w u w y p a d k a c h „poddania się a k t a m i z a k r o c z y m s k i m i w p o d ­ d a ń s t w o " w o l n y c h o w c z a r z y ożenionych z p o d d a n k a m i ze w s i Wrońska i Trębki w z i e m i z a k r o c z y m s k i e j , w s p o m i n a i n w e n t a r z t y c h w s i z 1741 г., A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 241v i 242v. 4 3 Przykłady trudności, j a k i e p o w o d o w a ł y t a k i e p r z y p a d k i p r z y z a w a r c i u żeństwa, podaje W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., s. 142-143. 4 4 mał­ Wieś Trębki, z. z a k r o c z y m s k a , A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 242v, r. 1741 i C z a j k i również w z i e m i z a k r o c z y m s k i e j , A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61, k. 374v, r. 1970. P o d o b n e przykłady z i n n y c h terenów P o l s k i podaje W i e r z b i c k a M i c h a l s k a , op. cit., s. 126. 4 5 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 �146 ANDRZEJ WOZNIAK zaś dóbr k a p i t u ł y pułtuskiej z n a j d u j e m y szły za m ą ż „ n a s t r o n ę " 4 6 osobną listę d z i e w e k , . Oprócz w y m i a n y które w y ­ p r a k t y k o w a n o również w n i e k t ó r y c h w y p a d k a c h zapłatę w g o t ó w c e z a ż o n ę d l a p o d d a n e g o * . W y ­ 7 j ą t k o w y w m a z o w i e c k i c h źródłach j e s t p r z y p a d e k o d n o t o w a n y w księdze r e w i z j i dóbr k a p i t u ł y p ł o c k i e j , k i e d y chłop i m i e n i e m P a w e ł ze w s i C z e r z niewo, s a m „kupił sobie żonę" Najbardziej żeństw 4 8 . jaskrawym przejawem chłopskich było niewątpliwie ingerencji d w o r u w sprawę zmuszanie poddanych do mał­ ożenku z w y z n a c z a n y m i przez pana k a n d y d a t a m i . W p r z y p a d k a c h , o których m ó ­ w i ą źródła m a z o w i e c k i e , decyzje d w o r u wynikały z pobudek n y c h . T a k n p . J a w o r s k a , właścicielka w s i G r o d z i e c z z i e m i ekonomicz­ zakroczymskiej, w y m i e n i a w i n w e n t a r z u t e j ż e w s i p o d d a n e g o i m i e n i e m J a n z następującą u w a g ą : „ ż o n a j e g o T e r e s a , z k t ó r ą m g o d r u g i t y d z i e ń j a k ożeniła, z p i e r ­ wszą zaś żoną d z i e c i m a p i ę c i o r o " dziedziczka prawdopodobnie darstwa i wynikającymi ności. Z p o d o b n y c h , (pod Bodzanowem) 4 9 . Decyzję o ożenku w d o w c a w obawie stąd trudnościami w e g z e k w o w a n i u j a k się w y d a j e , wydała przyczyn gospodarską dziedziczka córkę przymusu przy nych 5 1 fantazji po o j c u żony 5 0 za . bawiącego a niekiedy się w swatanie po prostu swoich było podda­ . Wieś 4 6 dziedzica Bykalonkę z a w i e r a n i u m a ł ż e ń s t w m o g ł o zresztą w y ­ pływać także z p o b u d e k p o z a e k o n o m i c z n y c h , wynikiem zeń p o w i n ­ w s i Szczytno Mariannę m i e j s c o w e g o p a r o b k a i kazała m u objąć g o s p o d a r s t w o Stosowanie podjęła p r z e d p o d u p a d n i ę c i e m jego- g o s p o ­ Jaszczołty w dobrach kapituły płockiej, ADP, sygn. В 177, к. 148, г. 1756. Przykładem 4 7 ziora w Miłosierdzia. W do może być ugoda między M . Wyszyńskim, właścicielem w s i J e ­ z. c z e r s k i e j (później swojej poddanej Wyszyńskich własność W a l i c k i c h ) , a przełożoną w a r s z a w s k i c h S S . myśl tej ugody S S . Miłosierdzia zrzekają ze w s i J a z g a r z e w , chłopa z J e z i o r . małżeństwa poddanki Umowa z Jazgarzewa która zastrzega pozostają I A/52, r. 1740. P o d o b n e wiadomości z a w i e r a a k t przyjęcia oblatowany poddaństwa w przez Wyszogrodzie. wyszła niejakiego jednak, w się z a sumę 60 zł p r a w z a mąż z a należącego że d z i e c i z tejże w s i . A G A D , Gąsiaka z Grodkowa, z Wilkowych należy...", ska, którą, w i e m Mateusz w Księżych T u r ska, dobrze, służbie W. daty) synach Gąsiak Grodkowskiego że zapłacił n i e b o s z c z y k w.w.j.mć.p. s t a r o s t a z a ­ w Grodkowie z a ugodą z księżami cit., 131; por. op. M. ze w s i R o g u s z y n , O s w o i c h pożenionych w R o g u s z y n i e mówi: „Kacper wziął z a żonę dziewkę dziedziczną j.mć.p. Z y g m u n t a kroczymski, Arch. X V I I I - w i e c z n y (bez dokładnej Stanisława do poprzedniego s. urodzony, wziął czerwieńskimi, również z a żonę do których dziewkę ta wieś W i e r z b i c k a - M i c h a l ­ op. cit., s. 126. 4 8 A D P , s y g n . 86, f. 6, r. 1762. 4 9 A G A D , Grodź. Z a k r o c z . r e i . 61, k. 693-693v, r. 1759. 5 0 T u r s к a, op. cit., s. 41. 51 Baranowski, Kultura ludowa..., s. 326. Wiadomości a u t o r a odnoszą się do sąsiadującego z M a z o w s z e m polski kich — (m.in. w o j . łęczyckiego, rawskiego). a także części przytaczane terenu tzw. Wschodniej jednego z województw przez Wielko­ mazowiec­ �MAŁŻEŃSTWA W CHŁOPSKIE W XVIII p u b l i c y s t y c e I I p o ł o w y X V I I I w . zajmującej sprawa ograniczenia swobody 147 WIEKU się k w e s t i ą chłopską z a w i e r a n i a małżeństw była jedną z najczę­ ściej p o r u s z a n y c h . W ś r ó d p r z e c i w n i k ó w t z w . k o n s e n s u m a ł ż e ń s k i e g o m o ż ­ n a znaleźć n a w e t l u d z i , k t ó r y c h p o g l ą d y n a s p r a w ę p o d d a ń s t w a i p a ń ­ szczyzny były dalekie o d l i b e r a l n y c h . D o t a k i c h należy n p . występujący pod pseudonimem ks. T r y n i t a r z a Ignacy G r a b o w s k i autor wydanej w r o k u 1790 b r o s z u r y Dopytanie się u przodków czułości ku poddanym autorowi odpowiedzi, czyli dodatku do księgi o poddanych polskich... w r. 1789 odpowiadające, w k t ó r e j o p o w i a d a się z a u t r z y m a n i e m s t o ­ wydrukowanej sunków pańszczyźnianych . W p o l e m i k a c h , j a k i e s p r a w a konsensu 32 p a t r y w a n a w kontekście całości k w e s t i i chłopskiej w ó w c z a s p u n k t e m odniesienia b y ł często p r o j e k t Zbioru A u t o r postulował zniesienie chłopskich 5 3 konsensu A. praw... z wyjątkiem wdów roz­ wywoływała, Zamoyskiego. i jedynaczek . Z dosyć s z e r o k i e g o g r o n a p u b l i c y s t ó w I I p o ł o w y X V I I I w . d o m a g a j ą ­ c y c h się c a ł k o w i t e g o zniesienia ograniczeń w z a w i e r a n i u małżeństw d o n a j b a r d z i e j z n a n y c h n a l e ż ą : S. S t a s z i c , P . ŚW i t k o w s k i 5 1 ski. W wydanej 5 5 i J . Pawlikow­ a n o n i m o w o w r o k u 1788 b r o s z u r c e O poddanych polskich J . P a w l i k o w s k i , d o m a g a j ą c się w o l n o ś c i d l a c h ł o p ó w , n a p i e r w s z y m miej­ scu w y m i e n i a sprawę zniesienia k o n s e n s u małżeńskiego: „Najpierwsze w o l ­ ności p o d d a n y c h dzicom wolno chciałbym mieć p r a w o n a d dziećmi, j a k ą r o d z i c e wydawać n a wsie z wybiorem..." 5 6 cudze obwarowania mieć takiej władzy r o ­ p o w i n n i , t o jest, córki i m ł o d y m a b y i m było żenić się, g d z i e zechcą . Omawiając zasady d o b o r u współmałżonka i różnego r o d z a j u przeszko­ dy, które ograniczały możliwości p o d d a n e g o w t y m w z g l ę d z i e p o m i j a l i ­ śmy dotychczas kwestię małżeństw międzystanowych, c h e c k i c h i chłopsko-mieszczańskich. N a s u w a z położeniem społecznym i sytuacją małżeństwa były szlachty tego rodzaju prawną zawierane. chłopa Chociaż w z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e chłopsko-szlacheckie dopuszczalne, t j . chłopsko-szla- się p y t a n i e , c z y w związku pańszczyźnianego opinii przeciętnej uważane były za n i e ­ t o j e d n a k z d a r z a ł y się o n e , a l e n i e w ą t p l i w i e dosyć r z a d k o . Małżeństwa z chłopami zawierała przede w s z y s t k i m d r o b n a szlachta, z a ­ możnością i p o z i o m e m często n i e w i e l e się o d n i c h różniąca. T a k i e w ł a ś n i e p r z y p a d k i z n a n e są r ó w n i e ż z t e r e n u M a z o w s z a , g d z i e t a d r o b n a s z l a c h t a była szczególnie liczna. T a k n p . i n w e n t a r z w s i Humięcino w z i e m i w y - 5 2 Materiały do dziejów sejmu czteroletniego, opr. J . Woliński, J . Michalska, E . R o s t w o r o w s k i , W r o c ł a w 1965, s. 270. 53 Próby 5 4 S. reform t. I , W a r s z a w a 5 5 wania 5 6 P. włościańskich..., s. 218, 219. Staszic, Przestrogi dla Polski, [w:] Pisma filozoficzne i społeczne, lub słusznego umiarko­ 1954, s. 289. Switkowski, poddaństwa, Porady [w:] Próby J. P a w l i k o w s k i , reform i środki do zniesienia włościańskich..., s. 187. O poddanych polskich, Kraków 1788, s. 89. �148 ANDRZEJ szogrodzkiej WOŻNIAK w y m i e n i a chłopa p r z e z w i s k i e m K r y c h a c o ż e n i o n e g o ze s z l a ­ chcianką i o d r a b i a j ą c e g o w r a z z n i ą p a ń s z c z y z n ę 5 1 . Chociaż w i ę c , j a k p i ­ sze J . M a c i s z e w s k i , „szlachcianka poślubiająca chłopa n i e traciła osobiste­ go s z l a c h e c t w a i w d o k u m e n t a c h p r a w n y c h tytułowana była urodzoną a l b o szlachetną" 58 , t o poza p r a w e m do z a c h o w a n i a wolności osobistej, p r z y w i l e j t e n n i e w i e l e znaczył. D o w y j ą t k o w y c h należy zaliczyć p r z y p a d e k , w k t ó ­ r y m p a n u w a l n i a ł chłopa z p o d d a ń s t w a w z w i ą z k u z j e g o małżeństwem ze szlachcianką, j a k t o u c z y n i ł A d a m W ą g r o d z k i , p i s a r z g r o d z k i i ski ziemi zakroczymskiej skiego . 5 9 w s t o s u n k u do swego poddanego ziem­ Jana K i e r a l - M a ł ż e ń s t w a z p o d d a n y m i b y ł y d l a osób p o c h o d z e n i a szlachec­ k i e g o w y r a ź n ą degradacją społeczną, m o ż n a w i ę c przypuszczać, ż e zawie­ r a l i j e przeważnie c i s a m i ludzie, którzy n i e r z a d k o z b r a k u środków do życia z a s i l a l i rzeszę t z w . „ l u ź n y c h " z małżeństwami szy 60 , p o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł a się s p r a w a chłopsko-mieszczańskimi, chociaż ze w z g l ę d u n a m n i e j ­ d y s t a n s s p o ł e c z n y d z i e l ą c y c h ł o p ó w o d s t o j ą c y c h najniżej w hierar­ c h i i s w e g o s t a n u m i e s z c z a n , b y ł y o n e m o ż e z j a w i s k i e m n i e c o częstszym KOJARZENIE MAŁŻEŃSTW. 6 1 . WESELE S t w i e r d z e n i e , ż e s z l a c h t a starała się, a b y w j e j d o b r a c h chłopi zawie­ r a l i j a k najwięcej małżeństw może brzmieć paradoksalnie, wziąwszy p o d u w a g ę t o , c o zostało w c z e ś n i e j powiedziane o roli dworu przy doborze małżonków. W rzeczywistości j e d n a k b y ł y t o t y l k o różne sposoby reali­ z o w a n i a t e j samej t e n d e n c j i d o ilościowego zwiększania „osiadłości" chłop­ s k i c h , którą W . K u l a u w a ż a za j e d n ą z p o d s t a w o w y c h d l a g o s p o d a r k i f o l ­ warcznej 6 2 . D w ó r zachęcał p o d d a n y c h d o z a w i e r a n i a m a ł ż e ń s t w n i e t y l k o z t e g o p o w o d u , ż e d o p i e r o p a r a małżeńska m o g ł a s t w o r z y ć j e d n o s t k ę g o ­ spodarczą, l e c z r ó w n i e ż n i e zasadniczej dlatego, że posiadanie rodziny w pewnej, m i e r z e , z a p o b i e g a ł o ź b i e g o s t w u i w sposób b a r d z i e j choć ścisły w i ą z a ł o p o d d a n e g o ze społecznością w i e j s k ą . W XVIII-wiecznej w s i mazowieckiej istniał c a ł y s y s t e m p o d d a n y c h do z a w i e r a n i a małżeństw, polegający « AGAD, 5 8 J. Maciszewski, 5 9 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , Szlachta N. A s s o r o d o b r a j , przemyśle p o l s k i m epoki polska i jej państwo, zachęcania pokrywaniu G r o d z k i e C i e c h a n o w s k i e r e l a c j e I I , 53, k. 304, X V I I I 6 0 w na przez w. (b.d.). Warszawa 1968, s. 140. op. cit., s. 128. Początki klasy stanisławowskiej, robotniczej, Warszawa problem rąk 1966,' s. 48-49. roboczych W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., s. 129, tamże p r z y p a d e k małżeń­ s t w a chłopsko-mieszczańskiego w e w s i B o g a t e w z. c i e c h a n o w s k i e j , A n t o n i N a r z y m s k i , b i s k u p s u f r a g a n pułtuski, dziedzic tej w s i , zobowiązał się dać wolność p o t o m ­ s t w u z r o d z o n e m u z małżeństwa jego p o d d a n e g o P i o t r a Sadłowskiego, m a j s t r a ś l u ­ s a r s k i e g o z mieszczanką (s. 130). 6 1 W. K u l a , s z a w a 1962, s. 65. 6 2 Teoria ekonomiczna ustroju feudalnego. Próba modelu, War­ �MAŁŻEŃSTWA d w ó r części w y d a t k ó w CHŁOPSKIE związanych W XVIII z i c h zawarciem. sposobu k o j a r z e n i a małżeństw i zwyczajów można powiedzieć. P r a w d o p o d o b n i e ograniczeniem znacznie, w kręgu kandydatów porównaniu z w N a t e m a t samego z t y m związanych związku z o m a w i a n y m do małżeństwa, okresem 149 WIEKU również pouwłaszczeniowym, i niewiele wcześniej one były uproszczone. W m a ł y c h , j e d n o - d w u w i o s k o w y c h d o b r a c h p r z y s z l i m a ł ż o n k o w i e z n a l i się najczęściej o d dzieciństwa. W w i ę k s z y c h m ł o d y p a r o b e k m ó g ł s o b i e u p a ­ t r z y ć k a n d y d a t k ę n a ż o n ę n a j a r m a r k u , w kościele c z y n a w e s e l u . n i e wyglądała sprawa Podob­ z pośrednictwem swatów czy r a j ków, z którego k o ­ r z y s t a n o znacznie c h y b a rzadziej niż w I I połowie X I X w . N i e w s p o m i n a o n i c h opisujący z w y c z a j e w s i mazowieckiej ł ę b i o w s k i , pisząc, ż e „ m ł o d y M a z u r Panie ojcze czy w y d a c i e s a m z p o c z ą t k ó w X I X w . Ł. G o ­ się oświadcza o j c u , m ó w i ą c : za m n i e s w o j ą c ó r k ę M a r y n ę , c z y n i e ? b o o n a m i się b a r d z o spodobała i z a r o b y ś m a d a l i n a z a p o w i e d z i , a jeśli n i e w y ­ d a c i e z a m n i e M a r y n y , t o się m u s i m y d r u g i e j p o s t a r a ć " 6 3 . Idąc w t e g o r o ­ d z a j u o d w i e d z i n y d o d o m u p a n n y , ze s w a t e m c z y bez, m ł o d y ze sobą w ó d k ę . Z w y c z a j t o zresztą p o w s z e c h n y przynosił nie t y l k o na Mazowszu, u t r z y m u j ą c y się i o b e c n i e . X V I I I - w i e c z n a ś p i e w k a l u d o w a , p r a w d o p o d o b ­ nie mazowiecka mówi: A mój miły M a c i e k D o Kaśki się zaciekł N i e postawił f l a s z k i Nie dali m u K a ś k i . M W niektórych w y p a d k a c h , g d y d w o r o w i zależało n a c z y i m ś ożenku starającemu się o d z i e w c z y n ę d a w a n o z d w o r s k i e j k a r c z m y w ó d k ę n a ó w n i e z b ę d n y poczęstunek. T a k i w ł a ś n i e w y p a d e k został o d n o t o w a n y w r a ­ c h u n k a c h k a r c z m y należącej d o W a l i c k i c h S t a r e j W s i : „ A n t o n i e m u Przy­ b y s z o w i n a z a l o t y , a b y się p r ę d z e j o ż e n i ł . G o r z a ł k i k w a r t 3 i p i w a g a r n ­ cy 6" 6S . Chodziło niewątpliwie o u t r z y m a n i e w e w s i przez ożenek o w e g o przybysza Antoniego. O pieniądzach pożyczonych chłopu n a wspomina inwentarz w s i Trzepowo w ziemi zakroczymskiej W czasie o ś w i a d c z y n rodzicom narzeczonej, 6 6 zaręczyny . c z y l i t z w . „ z a l o t ó w " ', 67 czy też p r z e d zaręczynami, o m a w i a n o r ó w n i e ż sprawę p o s a g u . Ponieważ c h ł o p p a ń s z c z y ź n i a n y n i e d y s p o n o w a ł n a o g ó ł ziemią, p o s a g t e n składał 6 3 Gołębiowski, op. cit., s. 59-60. 6 4 C . H e г n a s, kalinowym dowej « ze zbiorów 5 6 6 W polskich XVIII lesie. wieku, Tom drugi. Antologia polskiej pieśni lu­ W a r s z a w a 1965, s. 131. A G A D , A r c h . M . W . I A/36, r. 1778/79. „TJ Łukasza P a c a pożyczonych n a zaręczyny tynfów 3 g r 5 " , A G A D , Grodz­ k i e Z a k r o c z . r e i . 77, k. 103v, r. 1764. 6 7 K. „Iść n a z a l o t y j e s t to samo, co oświadczyć się r o d z i c o m i p a n n i e o rękę". Kozłowski, zowsza Czerskiego, Lud. Pieśni, podania, baśni, zwyczaje i przesądy wraz z tańcami..., W a r s z a w a 1867-74, t. 210. ludu z Ma­ �150 ANDRZEJ WOZNIAK się p r z e w a ż n i e z p i e n i ę d z y , s p r z ę t ó w i i n w e n t a r z a ż y w e g o łach ź r ó d ł o w y c h . W materia­ chłop­ s k i c h c ó r e k są dosyć skąpe. W s p o m i n a j ą o n e j e d y n i e o d a w a n i u w posagu czy najwyżej paru zasadniczą część s k ł a d o w ą Jeszcze w pierwszej 6 9 wiadomości 6 8 n a t e m a t wyposażenia jednej z Mazowsza s z t u k bydła, s t a n o w i ą c y c h n i e w ą t p l i w i e jego . połowie X I X w . istniał n a M a z o w s z u zwyczaj, ż e „ o j c o w i e łączącej się p a r y p r z e d w e s e l e m p r z y c h o d z i l i d o d z i e d z i c a r a ­ dzić się j a k p o w i a d a l i s t a r s z e j g ł o w y m a ł ż e ń s t w o " . N a parę d n i p r z e d w e s e l e m formalnością, gdyż o zamierzonym i prosić o pozwolenie było t o j e d y n i e ożenku dziedzic na zwyczajową wiedział już wcze­ śniej i w y r a ż a ł nań z g o d ę , jeśli n i e k o l i d o w a ł o t o z j e g o i n t e r e s a m i . B y ć może, właśnie p r z y o k a z j i tego oficjalnego „błogosławieństwa" uzyskiwa­ no o d d w o r u p o m o c materialną n a w y p r a w i e n i e wesela. W y p r a w i a n i e w e ­ sel przez dwór czy chociażby częściowe i c h f i n a n s o w a n i e b y ł o b o w i e m XVIII-wiecznej w s i mazowieckiej p r a k t y k ą dość p o w s z e c h n ą . w Najwięcej m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h n a t e n t e m a t o d n o s i się d o dóbr p r y w a t n y c h , a l e pojedyncze-wzmianki świadczą, że f i n a n s o w a l i chłopskie w e s e l a również niektórzy posesorzy dóbr kościelnych i królewszczyzn. C y t o w a n y w c z e ś n i e j Instruktarz ekonomiczny... d l a dóbr d z i e d z i c z n y c h ks. A . J . Ogińskiego i będącego w j e g o posesji s t a r o s t w a g u z o w s k i e g o n i e t y l k o określa w p . 9 p a r . X I r o z m i a r y z a p o m ó g u d z i e l a n y c h c h ł o p o m n a wesela ( w t y m w y p a d k u t y l k o ilość p i w a i w ó d k i ) , l e c z w y j a ś n i a także, j a k i e m u c e l o w i mają o n e służyć: Dozierać, a b y s y n y n i e w y c h o d z i l i ze w s i , a córki o s o b l i w i e bogate, do o b c y c h włości z a mąż n i e szły, dlatego zachęcać należy i szukać sposobów 'do częstych ś l u b ó w i w e s e l , n a które n a z n a c z a się w d z i e d z i c z n y c h d o b r a c h gorzałki g a r c y d w a , p i w a b e c z e k d w i e w g a r c y trzydzieści sześć, w s t a r o s t w a c h zaś gorzałki g a r n i e c , p i w a b e c z k a j e d n a w g a r c y trzydzieści sześć, które z a ordynacyją J . P a n a g u b e r ­ n a t o r a w y d a n e być p o w i n n y ™. Szczególnie o b f i t e wiadomości dotyczące zapomóg n a w e s e l a zawiera­ ją i n w e n t a r z e i r a c h u n k i z dóbr B a z y l e g o W a l i c k i e g o . T a k n p . i n w e n t a r z d ó b r Ł ę c z e s z y c e w y z n a c z a n a chłopskie w e s e l a p o 2 ć w i e r c i żyta, 1 ć w i e r ­ c i pszenicy, 4 garnce g r o c h u , 2 k w a r t y soli, 2 „ m i r k i " 30-garncowe p i w a , 2 g a r n c e g o r z a ł k i i 4 zł „ n a m i ę s o " niędzy d a w a n o n a wesela w 7 1 . P o d o b n e ilości a l k o h o l u , zboża i p i e ­ i n n y c h dobrach Walickiego. Z rachunków G o ł ę b i o w s к i, op. cit., s. 220, oraz c y t o w a n a wcześniej b r o s z u r a T . D ł u s s k i e g o z 1780 r. Próby reform włościańskich..., s. 30. 6 8 „Szymon...ożenił się z córką W a w r z e ń c a P a r z e n i e c k i e g o , po n i e j wzioł k r o w ę w p o s a g u " , w C z e r z n i e w i e (dobrach k a p i t . pułt.), A D P , sygn. 86, k. 58 (post 1780). Także w s p r a w i e o p o m i a r gruntów g r o m a d h o l e n d e r s k i e j i chłopskiej T r o s z y n a i T r o s z y n k a można znaleźć wzmiankę o d a w a n i u bydła (bez określenia ilości) w posagu. A G A D , Księgi m i e j s k i e Gąbina 8 ( D i s s o l u t a r a d z i e c k i e i wójtowskie), post 1765. 69 70 Polskie 7 1 A G A D , A r c h . M . W . I . A/115, r. 1794. instruktarze ekonomiczne..., s. 277. �MAŁŻEŃSTWA wynika wprawdzie, CHŁOPSKIE W XVIII 151 WIEKU że zapomóg u d z i e l a n o w s z y s t k i m — c y m się p o r a z p i e r w s z y , j a k i w d o w c o m , zarówno żenią­ gospodarskim s y n o m i parob­ k o m ( n i e k i e d y n a w e t p r z y c h o d n i m ) , ale i c h wysokość n i e była j e d n a k o w a . Na przykład rzemieślnicy odrabiający niewielką o p o ł o w ę m n i e j p i w a i w ó d k i niż s y n o w i e pańszczyznę gospodarzy 72 dostawali . Wartość wyda­ w a n y c h n a j e d n o w e s e l e p r o d u k t ó w w y c e n i a n o n a 30 d o 65 zł. W w l a t a c h 1785-1795 w pomóg 27 o s o b o m . 7 3 d o b r a c h łęczeszyckich u d z i e l o n o W sumie „weselnych" l a t a c h 1773-1797 w y d a t k i n a w e s e l a za­ chłopskie są r ó w n i e ż stałą p o z y c j ą w r a c h u n k a c h i n n y c h dóbr W a l i c k i e g o — k l u c z y małowiejskiego i bełskiego 7 4 . Z n a c z n i e m n i e j dokładne są w i a d o m o ś c i d o ­ t y c z ą c e f i n a n s o w a n i a w e s e l chłopskich w i n n y c h w s i a c h p r y w a t n y c h i n a ­ leżącej d o k a p i t u ł y płockiej w s i G ó r k i . O g r a n i c z a j ą się o n e d o k r ó t k i c h w z m i a n e k stwierdzających, że dziedzic l u b posesor j e d n e m u czy k i l k u p o d d a n y m 7 S w s i „sprawił w e s e l e " . I n n ą f o r m ą zachęty d o z a w i e r a n i a m a ł ż e ń s t w b y ł o w y w i e r a n i e przez d w ó r n a c i s k u n a proboszczów, a b y n i e p o b i e r a l i o d chłopów z b y t w y s o k i c h o p ł a t za śluby. I t a k w Instruktarzu d l a dóbr k s . Ogiń­ ekonomicznym... skiego z n a j d u j e m y w p . 11 p a r . X I zalecenie: „ W c h r z t a c h , ślubach, p o ­ grzebach, ażeby p o d d a n i z d z i e r a n i n i e b y l i , m a dopatrzeć J . P a n e k o n o m wcześnie umówiwszy się z J . X . p l e b a n e m i p r o b o s z c z e m , wyciągali, co i m jest a l o c i o r d i n a r i o p o z w o l o n e m " 7 6 aby to t y l k o . A n k i e t a z 1785 г., n a którą w i n n i b y l i o d p o w i e d z i e ć k o n t r o l u j ą c y w s i e K s i ę s t w a Ł o w i e c k i e g o l u s t r a t o r z y , z a w i e r a ł a m . i n . p y t a n i e , c z y p o d d a n i „ n i e sarkają opłatę o d ślubu, c h r z t u i p o g r z e b ó w " 7 7 n a dużą . R a p o r t y kontrolerów z tego sa­ m e g o r o k u z a w i e r a j ą w i a d o m o ś c i o s k a r g a c h z 10 w s i , ż e opłaty, s z c z e g ó l ­ n i e za śluby i p o g r z e b y , są w i c h p a r a f i a c h z b y t w y s o k i e 7 8 , nie wiemy j e d n a k w j a k i m s t o p n i u s k a r g i t e zostały p r z e z administrację w z i ę t e p o d u w a g ę . J a k się w y d a j e , m o ż l i w o ś c i k o n t r o l o w a n i a i o g r a n i c z a n i a opłat za chrzciny i pogrzeby miały jedynie tak wysoko j a k p r y m a s M . P o n i a t o w s k i (chociażby z r a c j i postawione osobistości, s w o j e g o urzędu), czy n p . k s . A . J . Ogiński. W ł a ś c i c i e l e m n i e j s z y c h d ó b r w o l e l i n i e psuć s o b i e s t o - 7 2 7 3 A G A D , A r c h . M . W. I . A/16, r. 1785. A G A D , A r c h . M. W. I A/115, l a t a 1785-1795. 7 4 A G A D , A r c h . M. W. I A/35, I A/36, I A/37, z l a t 1772-1797. 75 N a przykład wieś G r a b i e koło Gąbina. A G A D , radz. i wójt.) Oskarżeni post 1765, w. oskarżają..., Szymbory s. 129 o r a z wieś w Księgi m i e j . Gąbin 8 (dissol. z, w y s z o g r o d z k i e j , kapituły płockiej r. Górki, 1791, T u r s k a , której posesor sprawił w e s e l e t r z e m chłopom, A D P , sygn. 86, k. 22, r. 1779. 7S Polskie instruktarze 77 Supliki chłopskie ekonomiczne..., XVIII w. c y t . w y d . , s. 277. z archiwum prymasa Michała Poniatowskiego, w y d . J . L e s k i e w i c z , J . M i c h a l s k i , W a r s z a w a 1954. 7 8 Skarżyły się ślub 8-10 zł), Supliki wsie: Zduny, Strubienice, Szymonowice, Rząśno (opłata za chłopskie..., s. 125-126; M a u r z y c e (7-8 zł), tamże, s. 158; C h r u ś - lin, L i s i e w i c e , M y s t k o w i c e Krępa (3-6 zł), tamże, s. 199. (6-10 zł), tamże, s. 180; Guźnia (5-8 zł), tamże, s. 195; �152 ANDRZEJ sunków z m i e j s c o w y m i WOŹNIAK proboszczami j a k i m k o l w i e k wtrącaniem się w s p r a w y i c h dochodów. W XIX-wiecznej w s i mazowieckiej wesela odbywały się najczęściej w miesiącach j e s i e n n y c h p r z e d A d w e n t e m i p o B o ż y m N a r o d z e n i u w o k ­ resie w zapustnym 7 9 . Obliczenia ilości m a ł ż e ń s t w p o s z c z e g ó l n y c h miesiącach r o k u w pozwalałyby stwierdzić, że p o d o b n i e cach z i m o w y c h chłopskich p a r a f i i pułtuskiej było i w zawieranych (lata 1781-1791) wieku XVIII. W miesią­ ( s t y c z n i u i l u t y m ) z a w a r t o m i a n o w i c i e o k o ł o 55°/o o g ó l ­ n e j l i c z b y małżeństw, a w j e s i e n n y c h ( w październiku i l i s t o p a d z i e ) około 30°/o . P r a w i d ł o w o ś ć t a w i ą ż e się z a r ó w n o z c h ł o p s k i m r o k i e m g o s p o ­ 80 d a r c z y m i obrzędowym, j a k k a l e n d a r z e m kościelnym. W miesiącach j e - s i e n n o - z i m o w y c h , p o z a k o ń c z e n i u n a j p i l n i e j s z y c h robót, r o d z i n a chłopska d y s p o n o w a ł a s t o s u n k o w o n a j w i ę k s z ą ilością w o l n e g o c z a s u i k o n i e c z n y c h do w y p r a w i e n i a wesela, i mimo dworskich produktów. Okres t e n przedzielony Boże Narodzenie Adwentu, w zapomóg, zasobów był 4 t y g o d n i a m i którym Kościół gotówki poprzedzającego n i e zezwalał na śluby. P o B o ż y m N a r o d z e n i u s z c z e g ó l n i e l i c z n e b y ł y w e s e l a w czasie zapustów. P ó ź n i e j n a s t ę p o w a ł w y k l u c z a j ą c y w e s e l a długi o k r e s p o s t u , n a s t ę p n i e zaś czas w i o s e n n y c h r o b ó t p o l o w y c h i p r z e d n ó w e k . J a k podaje O. K o l b e r g , do l a t m n i e j więcej 40-tych X I X w. śluby o d b y w a ł y się z a w s z e w n i e d z i e l ę , p ó ź n i e j r o z p o r z ą d z e n i e m w ł a d z k o ś c i e l ­ n y c h p r z e n i e s i o n e zostały n a p o n i e d z i a ł e k . 8 1 Materiały źródłowe z XVIII w . n i e zawierają żadnych danych, na p o d s t a w i e których moglibyśmy wnioskować, j a k wyglądały wówczas n a M a z o w s z u obrzędy weselne. Niewątpliwie podstawowe i c h elementy były p o d o b n e l u b t a k i e same, j a k w z n a n y c h n a m z l i c z n y c h opisów e t n o g r a f i ­ cznych weselach z p i e r w s z y c h d z i e s i ą t k ó w l a t p o uwłaszczeniu. Przema­ w i a z a t y m n a j s t a r s z y , b o odnoszący się d o p o c z ą t k ó w X I X w . o p i s w e s e ­ l a c h ł o p s k i e g o n a M a z o w s z u w p r a c y Ł. G o ł ę b i o w s k i e g o Lud polski 82 . Zachodzące w ciągu X I X w . z m i a n y w obrzędowości w e s e l n e j , j a k już w s p o m n i a n o , n i e miały zasadniczego c h a r a k t e r u . P o d s t a w o w e elementy j a k n p . rozpleciny, poważniejszym błogosławieństwo rodziców, o c z e p i n y modyfikacjom. Zmiany te polegały — — n i e ulegały przede wszystkim, choć o c z y w i ś c i e n i e w y ł ą c z n i e , n a w y r u g o w a n i u ze z w y c z a j ó w związa­ n y c h z w e s e l e m i z s a m e g o obrzędu w e s e l n e g o t y c h elementów, które p o d ­ kreślały zależność c h ł o p a o d d w o r u . Zagadnienie czeniowej, p r z e m i a n , j a k i e następowały w k u l t u r z e w s i pouwłasz- n i e z m i e r n i e r z a d k o znajdowało odbicie w etnograficznej X I X w . D o wyjątków zaliczyć polskiej literaturze można mało dziś znany z b i ó r pieśni, p o d a ń i z w y c z a j ó w l u d o w y c h z M a z o w s z a C z e r s k i e g o K . K o 7 9 К o z ł o w s к i, op. cit., s. 211. 8 9 A D P , s y g n . 879, k. 71-87. Mazowsze, 8 1 O. K o l b e r g , 1 2 Gołębiowski, cz. I I I , W a r s z a w a op. cit., s. 59-63. 1963, s.. 180. �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 153 WIEKU złowskiego. Po opisie w e s e l a chłopskiego z l a t 6 0 - t y c h X I X w . w s p o m i n a a u t o r o n i e k t ó r y c h n i e p r a k t y k o w a n y c h już w ó w c z a s z w y c z a j a c h z cza­ sów pańszczyźnianych i w y p o w i a d a parę n i e z w y k l e i s t o t n y c h u w a g o p r z y ­ czynach i c h z a n i k u : „Przed l a t y , k u w i e l k i e m u z a w s z e z m a r t w i e n i u rządców i ekonomów, w e s e l a nigdy krócej n i e t r w a ł y n a d tydzień — n a j p i l n i e j s z a chociażby była w p o l u r o ­ bota, jeżeli w e w s i l u b w drugiej było wesele, n i e było co robić, t y l k o o d d a w s z y się l o s o w i c i e r p l i w i e czekać, póki n i e p r z e j d z i e w e s e l n y tydzień i w ó d k a z głowy chłopom nie w y s z u m i . P o w e s e l u dopiero następowały gęste i częste r a z y — ale to w s z y s t k o n a próżno — był to już t a k i z w y c z a j , a z w y c z a j u chłopa, zwłaszcza t a k i , do którego wchodziła z a b a w a l u b wódka, był p r a w e m świętym, n i e t y k a l n y m , którego strzegł j a k o k a w głowie. Dziś i n a c z e j , r z a d k o posłyszeć o w e s e l u , które by tydzień trwało, a po większej części ograniczają się t e r a z n a trzydniówce. R a d y k a l n a z m i a n a , j a k i e j od p e w n e g o c z a s u ulegał o d w i e c z n y b y t n a s z y c h w ł o ś ­ c i a n , n i e mogła pozostać bez ogromnego w p ł y w u n a i c h z w y c z a j e i t r a d y c j e . O s t a ­ t e c z n i e z e r w a n y został węzeł p a t r i a r c h a l n y , który niegdyś łączył p a n a z chłopkiem, p i l n o t e m u s t a t n i e m u zakosztować n o w e j s w o b o d y , i a n i chce wiedzieć o z w y c z a ­ j a c h , j a k i c h się t r z y m a l i ojcowie' względem panów. T a k np. b y w a ł p r z e d l a t y z w y c z a j , który j e s z c z e p r z e d 1846 r. zapamiętam, że ojcowie łączącej się p a r y , p r z e d w e s e l e m , p r z y c h o d z i l i do d z i e d z i c a radzić się, j a k p o w i a d a l i s t a r s z e j g ł o w y i prosić o p o z w o l e n i e i błogosławieństwo d l a s w y c h dzieci. P o w e s e l u znów, t r z e ­ ciego d n i a (we w t o r e k ) z w y k l e oboje państwo młodzi p r z y c h o d z i l i z r a n a do d w o r a , przynosząc państwu w ofierze k a w a ł e k c i a s t a pszennego i s e r a . N a z y w a ł o się to s t o l i n a m i , może j a k o pochodzące ze stołu, to j e s t z w i e c z e r z y spożywanej drugiego d n i a ( w poniedziałek) — i z a ofiarę tę nowożeńcy h o j n i e b y w a l i w y n a g r a d z a n i [...] A l e z w y c z a j t e n już d a w n o poszedł w z a p o m n i e n i e — a t a k s a m o w i e l e t r a d y c j i i pamiątek, d a w n y c h stosunków, d a w n e g o społeczeństwa" . 83 Mówiliśmy dotychczas o r o l i , jaką w k w e s t i i k o j a r z e n i a i zawierania małżeństw, a t y m s a m y m r ó w n i e ż oddziaływania n a kształtowanie przy­ szłej r o d z i n y chłopskiej, o d g r y w a ł d w ó r . Cała j e g o działalność w t e j d z i e ­ dzinie była w y r a z e m określonej polityki populacyjnej, dostosowanej do p o t r z e b g o s p o d a r k i f o l w a r c z n e j . C z y j e d n a k o m ó w i o n e s p o s o b y i środki — przede w s z y s t k i m ekonomiczne — były j e d y n y m i , jakie stosowano? Pomi­ j a l i ś m y t u d o t ą d z u p e ł n i e r o l ę K o ś c i o ł a . N a s u w a się z a t e m p y t a n i e , j a k i e m i e j s c e w n a u k a c h g ł o s z o n y c h p r z e z K o ś c i ó ł w ś r ó d ludności w i e j s k i e j zaj­ m o w a ł y s p r a w y związane z małżeństwem i rodziną o r a z w j a k i e j m i e r z e było w tej dziedzinie nującej. P y t a n i e XVII i wiek ścioła w duchowieństwo w y r a z i c i e l e m t o jest t y m bardziej X V I I I są o k r e s e m interesów k l a s y p a ­ i s t o t n e , że w ł a ś n i e I I p o ł o w a szczególnie w z m o ż o n e j środowisku w i e j s k i m . W działalności w. Ko­ związku z oddziaływaniem reformacji p o s o b o r z e t r y d e n c k i m s p r a w a znajomości r e l i g i i , z a s a d w i a r y katolickiej i w y k o n y w a n i a o b o w i ą z k ó w r e l i g i j n y c h n a w s i , stały się s z c z e g ó l n i e a k t u ­ a l n e . O k a z a ł o się b o w i e m , że w sześć s t u l e c i p o p r z y j ę c i u lud polski wiary" 8 4 jest nadal „zaniedbany moralnie i chrześcijaństwa ciemny w sprawach . Z a c z ę t o w i ę c z j e d n e j s t r o n y kłaść w i ę k s z y n a c i s k n a p r a c ę d u - 8 3 К o z ł o w s к i, op. cit., s. 235-236. 8 4 S . Z a ł ę s к i, Jezuici w Polsce, L w ó w 1902, t. I I I , cz. 1, s. 907. �154 ANDRZEJ chowieństwa wych". W parafialnego, wieku X V I I z WOŻNIAK drugiej rozwijać akcję t z w . „misji ludo­ szczególnie o ż y w i o n ą działalność m i s y j n ą n a w s i p r o w a d z i l i jezuici, w X V I I I w . p r y m a t przejęli p i j a r z y . Z i n n y c h zakonów p r o w a d z ą c y c h akcję m i s y j n ą n a w s i w y m i e n i ć n a l e ż y księży misjonarzy o r a z p o l s k i z a k o n m a r i a n ó w , m a j ą c y s w ą siedzibę w P u s z c z y Korabiewic- kiej n a Mazowszu. W okresie k o n t r r e f o r m a c j i zaczęto zwracać większą uwagę n a obec­ ność p a r a f i a n kanocnej, wzorem n a nabożeństwach, przestrzeganie rzymskim postów odbywanie corocznej i t p . Jednocześnie szereg n o w y c h nabożeństw spowiedzi Kościół wiel­ wprowadzał (40-godzinne, 3-dniowe, różańce, g o r z k i e ż a l e ) . N a b o ż e ń s t w a s t a w a ł y się c o r a z dłuższe, c o r a z b a r ­ dziej w y s t a w n e , nabierały t e a t r a l n e g o i c h a r a k t e r u . T a w ł a ś n i e teatralność b a r w n o ś ć n a b o ż e ń s t w m i a ł a zachęcać w i e r n y c h uczestnictwa. dziej Jednocześnie powierzchowny nętrznych reguł ówczesna religijność nich coraz bar­ c h a r a k t e r . S p r o w a d z a ł a się d o z a c h o w y w a n i a chrześcijańskich modłów, procesji, p i e l g r z y m e k . i postów, Sprawy udziału w 8 5 dla k a t o l i c y z m u polskiego Wziąwszy p o d uwagę ów r o z b u d o w a n y prob­ . W i e l e z t y c h cech, t a k c h a ­ z okresu kontrreformacji, odnaleźć m o ż n a w r e l i g i j n o ś c i chłopskiej z p r z e ł o m u X I X i X X w . k a t o l i c y z m u polskiego zew­ nabożeństwach, moralności, a t y m b a r d z i e j l e m y d o k t r y n a l n e , schodziły n a d a l s z y p l a n rakterystycznych do masowego w przybierała rytualizm i 8 6 powierzchowność X V I I i X V I I I w . , przypuszczać można, że z g i e m c z a s u m i m o zaleceń S o b o r u T r y d e n c k i e g o , sprawy katechizacji bie­ wier­ n y c h z a c z ę ł y s t o p n i o w o schodzić w działalności d u c h o w i e ń s t w a n a d a l s z y plan. Wprowadzony wielokrotnie w po Soborze T r y d e n c k i m Polsce w t z w . Katechizm rzymski, ciągu d w u n a s t ę p n y c h s t u l e c i w y d a w a n y , w i e r a dosyć s z c z e g ó ł o w e i n s t r u k c j e d l a p l e b a n ó w , d o t y c z ą c e z a k r e s u dzy religijnej nom. W i zasad m o r a l n y c h , które m i e l i o n i przekazywać rozdziale związku małżeńskiego, prokreację wie­ parafia­ dotyczącym s a k r a m e n t u małżeństwa szczególnie kreśla się n i e r o z e r w a l n o ś ć za­ pod­ jako jego g ł ó w n y c e l , a p r z e d e w s z y s t k i m dominującą p o z y c j ę m ę ż a j a k o g ł o w y r o ­ dziny 8 7 . G ł ó w n y m obowiązkiem męża jest zabezpieczenie b y t u ż o n y zaś w y c h o w a n i e „domowego porządku" rodzinie, — p r z e d e w s z y s t k i m r e l i g i j n e — d z i e c i i strzeżenie 8 8 . S p r a w y z w i ą z a n e ze s t o s u n k a m i w e w n ą t r z r o d z i n y p o r u s z a n e są w techizmie n o w a n i u " , z j a k i m m a ł ż o n k o w i e p o w i n n i się odnosić d o s i e b i e 85 XVII S. C z a r n o w s k i , Reakcja wieku, Dzieła, t. I I , W a r s z a w a S. C z a r n o w s k i , Kultura t I , W a r s z a w a 1959, s. 88-107. 8 8 katolicka w Polsce 1956, s. 165. religijna Katechizm według uchwały S. Konsylium żony..., t. I I , K r a k ó w 1789, s. 649 n. 87 88 Ka­ j e d y n i e w f o r m i e o g ó l n i k o w y c h zaleceń o „ s z a c u n k u " c z y „ u s z a ­ Tamże, s. 667-669. wiejskiego w końcu ludu Trydentskiego XVI wzajemnie i początku polskiego, Dzieła, dla plebanów uło­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII i w y r a ź n i e schodzą n a d a l s z y p l a n . W s z y s t k i e kramencie małżeństwa zasady są, p o d o b n i e ułatwienia d u c h o w n y m i c h u z a s a d n i e n i a 155 WIEKU głoszone w r o z d z i a l e o s a ­ zresztą poparte jak w innych, dla cytatami z Pisma św. i o j c ó w Kościoła. W ą t p i ć j e d n a k n a l e ż y , c z y w i e j s c y p r o b o s z c z e w y k ł a d a j ą ­ c y s w o i m p a r a f i a n o m o w ą n a u k ę o m a ł ż e ń s t w i e u c i e k a l i się d o w Katechizmie l i p o z a p o p u l a r n e w o w y m c z a s i e Nauki katechizmowe 89 , przeznaczone d l a „ m a ł y c h d z i a t e k i l u d z i p r o s t y c h " . T e s a m e treści z a s a d n i c z e , wierał Katechizm zawartej argumentacji. Prawdopodobnie rzadko wykracza­ rzymskim rzymski, Nauki które za­ podawały katechizmowe, w formie u p r o s z c z o n y c h p y t a ń i o d p o w i e d z i , b e z c y t a t ó w z P i s m a św. i o j c ó w K o ­ ścioła, a l e za t o b a r d z i e j u s z c z e g ó ł o w i o n e i p o p a r t e n i e k i e d y p r z y k ł a d a m i . Wszystko j e d n a k , co z n a j d u j e m y n a t e m a t małżeństwa w m a c h , t o j e d y n i e zasady p o d s t a w o w e , Nauk obu katechiz­ uniwersalne i nawet w przypadku n i e przeznaczone wyłącznie d l a o d b i o r c y katechizmowych wiejskie­ go. P o z a w i e l o k r o t n i e z a l e c a n y m p r z y o k a z j i s t o s u n k u ż o n y d o m ę ż a c z y dzieci w do rodziców, posłuszeństwie n i c h znaleźć c o k o l w i e k , omawianego wobec wszelkiej władzy , trudno 9 0 co w sposób b e z p o ś r e d n i n a w i ą z y w a ł o b y w y ż e j s y s t e m u oddziaływania przez dwór n a s p r a w y do zwią­ zane z małżeństwami p o d d a n y c h . Nauczanie zasad w i a r y i m o r a l n o ś c i n i e ograniczało się j e d n a k d o k a ­ t e c h i z m u . J . S. B y s t r o ń p i s z e w r ę c z , że n a u k ę kościelną s z e r z o n o p r z e d e w s z y s t k i m p r z e z k a z a n i a i że o n e miały n a j b a r d z i e j w i e ś . Słuchano i c h chętnie „ z u z n a n i e m i p o d z i w e m , istotny wpływ na zwłaszcza ż e k a z n o ­ dzieja n i e poprzestawał n a samej nauce w i a r y , ale włączał w kazanie ca­ ły szereg elementów legendarnych i nowelistycznych, świeckich, o p o w i a d a ł o t y m , c o się n a ś w i e c i e d z i e j e " 9 1 czasem o k a z j ą d o w y t y k a n i a p a r a f i a n o m p r z y w a r i z ł y c h skłonności, w też — j a k pisze B . B a r a n o w s k i — gromił n i e j e d e n proboszcz łych „bezżenników" 9 2 zupełnie . Kazania bywały kazaniach zatwardzia­ . T o g r o m i e n i e z a m b o n y l u d z i , którzy bez i s t o t n y c h p o w o d ó w pozosta­ w a l i w s t a n i e b e z ż e n n y m , b y ł o zresztą n i e t y l k o z g o d n e z i n t e r e s a m i d w o ­ ru. Również w opinii społeczności w i o s k o w e j p a n n a n i e b y l i j e j pełnowartościowymi stary członkami i kawaler często czy stara stawali jię p r z e d m i o t e m ż a r t ó w i k p i n ze s t r o n y o t o c z e n i a . M a m y t u j e d n a k d o c z y ­ n i e n i a z p r z y p a d k i e m , k i e d y treści głoszone z a m b o n y były wyjątkowo n i e s k o m p l i k o w a n e i zgodne z u t r w a l o n y m i przez tradycję poglądami l u d ­ ności w i e j s k i e j , i c h z r o z u m i e n i e zatem i ewentualna akceptacja nie na­ stręczały s ł u c h a c z o w i p o w a ż n i e j s z y c h trudności. W w i ę k s z o ś c i j e d n a k w y ­ padków podstawowe 89 Nauki nawet katechizmowe wiedziach...podane, zasady e t y k i i d o g m a t y k i z a w a r t e dla łatwiejszego pojęcia w krótkich Berdyczów 1779. 90 Tamże, s. 235-236. 9 1 J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 9 2 Baranowski, Kultura ludowa..., s. 320. 1947, s. 132. pytaniach w nauce i odpo­ �156 ANDRZEJ k a t e c h i z m u c z y k a z a n i a c h natrafiały WOZNIAK w środowisku w i e j s k i m n a n i e p o ­ datną g l e b ę . Z a p o r ą d l a n a u k i o d o g m a c i e s t a w a ł się chłopski s e n s u a l i z m i niechęć d o a b s t r a k c j i , a k o ś c i e l n y sprzeczny z codziennym w kulturze normami moralnymi N i e inaczej wykład doświadczeniem prawdopodobnie 9 3 etyki bywał społecznym przeważnie i ugruntowanymi . b y ł o z e f e k t a m i głoszonej p r z e z n a u k i o małżeństwie. W i e ś przyjmowała Kościół z n i e j p r z e d e w s z y s t k i m t o , co już wcześniej u t r w a l o n e b y ł o w t r a d y c j i . T a k n p . s t w i e r d z e n i e , że zasad­ niczym celem oczywiste małżeństwa jest prokreacja było d l a ludności wiejskiej i n i e b u d z i ł o ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , p o d o b n i e zresztą, j a k t o , że g ł o w ą r o d z i n y j e s t m ę ż c z y z n a , k o b i e t a zaś j e s t p o d d a n a j e g o w o l i . N i e była już t a k o c z y w i s t a n p . zasada nierozerwalności związku małżeńskie­ go, t a k m o c n o Trydenckie­ p r z e z K o ś c i ó ł podkreślana o d c z a s ó w S o b o r u go. O t y m , ż e w w świadomości kowo X V I I w . n i e była o n a jeszcze chłopskiej świadczą dane zbyt silnie l i c z n y c h p r z y p a d k a c h p o r z u c a n i a współmałżonka W XVIII-wiecznej jedynym sposobem w s i mazowieckiej zerwania gdyż przeprowadzenie utrwalona źródłowe, mówiące o s t o s u n ­ i rodziny. ucieczka o d męża czy żony była niechcianego czy nieudanego procesu unieważniającego małżeństwa, b y ł o , ze w z g l ę d u cho­ c i a ż b y n a j e g o k o s z t y , p r a k t y c z n i e d l a chłopa n i e m o ż l i w e . Wszystkie znane n a m z t e r e n u Mazowsza w y p a d k i opuszczenia m a ł ż o n k a w i ą ż ą się ze z b i e g o s t w e m . współ­ N a j c z ę ś c i e j , b o w p o n a d 70°/o p r z y ­ padków, u c i e k a l i o d żon m ę ż o w i e . C h a r a k t e r y s t y c z n e , że w ś r ó d k o b i e t 9 i w i e j s k i c h opuszczających s w o j e r o d z i n y znaczną część s t a n o w i ł y t e , k t ó ­ r e uciekały z ż o ł n i e r z a m i 9 S . N i e zawsze j e d n a k ucieczka współmałżonka p o w o d o w a ł a t r w a ł y r o z p a d m a ł ż e ń s t w a . Chociaż ze ź r ó d e ł r z a d k o dujemy się, c o b y ł o p o w o d e m dowia­ porzucenia przez poddanego rodziny, t o n i e k t ó r e w y p a d k i świadczą, ż e p r z y c z y n y t e n i e m i a ł y n i e k i e d y żadnego z w i ą z k u ze s t o s u n k a m i p a n u j ą c y m i w r o d z i n i e . Z d a r z a ł o się, ż e p o d d a n y uciekał z r o d z i n n e j w s i , g d y ż n i e m ó g ł podołać o b o w i ą z k o m p a ń s z c z y ź n i a ­ nym, a znalazłszy w i n n e j o k o l i c y l e p s z e w a r u n k i , s p r o w a d z a ł d o s i e b i e r o ­ dzinę. Z d a r z a ł o się r ó w n i e ż , j a k b y ł o w p r z y p a d k u chłopa ze w s i B . W a ­ lickiego — J e z i o r a , ż e p o d d a n y , k t ó r y z b i e g ł ze w s i porzucając O b s z e r n i e o m a w i a to z a g a d n i e n i e C z . H e r n a s w s. 95-108), por. także C z a r n o w s k i , Kultura religijna... 9 3 cytowanej rodzinę pracy {t. I I , A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 238, r. 1741, w . N a b o r o w o , pow. z a k r o ­ c z y m s k i ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 16, k. 628, r. 1729, w. K a d ł u b o w o , p o w . w y s z o ­ g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; G r o d z k i e C i e c h a n . r e i . I I , 52, k. 202-203, X V I I I w. wieś Nocpolsk, p o w . w y s z o g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; G r o d z k i e C i e c h a n . r e i . П , 52, k. 38-49, X V I I I w . wieś K o b y l n i k i , pow. w y s z o g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; A r c h . M . W. I A/58, r. 1798, w. J e z i o r a , z. c z e r s k a ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61, k. 687, r. 1759, w. S t r z e m b o w o Górne, pow. z a k r o c z y m s k i ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 241, w. Trębki, p o w . z a k r o c z y m s k i . S i N a przykład d w a p r z y p a d k i u c i e c z k i żon od mężów „z w o j s k i e m s k i m " , w. B o r y s z e w o , A D P , s y g n . 86, k. 191, r. 1773. 9 5 moskiew­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 157 WIEKU w s k u t e k z a t a r g u z dzierżawcą, zamierzał wrócić p o u p ł y w i e j e g o k o n t r a k ­ t u dzierżawnego kontakt 9 6 . N i e k t ó r z y ze z b i e g ł y c h p o d d a n y c h , z e r w a w s z y n a stałe z rodziną, zawierali przybranym nazwiskiem. n o w e z w i ą z k i małżeńskie, p r z e w a ż n i e p o d Wzmianki wówczas do w y k r y c i a , z n a j d u j e m y o przypadkach bigamii, trudnych w źródłach z t e r e n u M a z o w s z a dosyć rzadko '. 9 7 s 6 A G A D , A r c h . M . W. I A/58, r. 1798. 9 7 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., z m a z o w i e c k i e j w s i Małocice (z. w a r s z a w s k a ) . s. 140 p r z y t a c z a taki przypadek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9da1bec7a542bf625e09175393416c8.pdf deb78fc25041b701e79540beeed2f7c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:966 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:888 Title A name given to the resource Małżeństwo chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pańszczyźnianej / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.153-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 ANDRZEJ WOŻNIAK M A Ł Ż E Ń S T W A CHŁOPSKIE W X V I I I - W I E C Z N E J WSI PAŃSZCZYŹNIANEJ 1 S Y T U A C J A NOWO ZAŁOŻONEJ RODZINY W e w s i pouwłaszczeniowej m o m e n t zawarcia małżeństwa otwierał w p r a w d z i e n o w y etap w życiu młodych l u d z i , n i e oznaczał j e d n a k b y n a j ­ m n i e j samodzielności gospodarczej i społecznej. Z a n i m małżeństwo objęło gospodarstwo, pozostawało często przez w i e l e l a t w r a m a c h s t r u k t u ­ r a l n y c h r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o w e j . Rodzina t a k a składała się z zamiesz­ kujących wspólnie 3 l u b więcej generacji, t j . s t a r y c h rodziców, i c h p o ­ żenionych dzieci, wnuków i e w e n t u a l n i e prawnuków. Prowadziła ona niepodzielone gospodarstwo r o l n e i domowe, którego głową i p r a w n y m właścicielem był ojciec — przedstawiciel najstarszej generacji. Jeszcze w początkach bieżącego stulecia n a K u r p i a c h nowo założona rodzina czę­ sto pozostawała w e wspólnocie gospodarczej z r o d z i c a m i przez 10-15 l a t . N o w a rodzina miała w p r a w d z i e — pisze D . M a r k o w s k a — „Swoje własne z i n d y w i d u a l i z o w a n e m i e n i e w postaci posagu żony oraz zapowiedź o k r e ­ ślonych rozmiarów ziemi, jaką będzie dziedziczył mąż, lecz wszystkie dobra pozostawały częścią składową funkcjonującą w organizmie w i e l o ­ pokoleniowego g o s p o d a r s t w a " Podobnie przedstawiała się sytuacja w w y p a d k u wspólnego gospodarowania ojca z d w o m a żonatymi s y n a m i . W czasie t r w a n i a t a k i e j wspólnoty gospodarczej wszystko, co zostało n a ­ b y t e wysiłkiem całej rodziny, stanowiło własność wspólną. Własnością indywidualną p a r y małżeńskiej było t y l k o to, co zostało zakupione z e w e n t u a l n y c h zarobków poza gospodarstwem rodziców. Konieczność spłat r o d z i n n y c h (np. d l a p o w y d a w a n y c h za mąż sióstr) wymagała n i e ­ k i e d y znacznych, j a k n a ówczesne możliwości gospodarstwa chłopskiego, ilości gotówki. Pozostawanie w rodzinie w i e l o p o k o l e n i o w e j oszczędzało w i e l u wydatków n a i n w e s t y c j e związane z założeniem nowego gospo2 1 Artykuł poniższy s t a n o w i drugą część o p r a c o w a n i a ; część p i e r w s z a d r u k o w a n a była w „Etnografii P o l s k i e j " , t. X X I I , z. 1: 1978. 2 Kurpie. D. M a r k o w s k a , Puszcza Zielona, Rodzina wiejska na terenie dawnej t. I I I , W r o c ł a w 1965, s. 116-117. Puszczy Zielonej, [w:] �154 ANDRZEJ WOZNIAK darstwa, co p r z y n i s k i m poziomie codziennej k o n s u m p c j i i zasadzie samożywienia w e własnym gospodarstwie, pozwalało n a szybsze zgroma­ dzenie koniecznych n a spłaty pieniędzy. Właśnie o w a taniość takiego sposobu b y t o w a n i a powodowała, że w i e l o l e t n i e gospodarowanie z r o d z i ­ cami, „wysługiwanie gospodarki u ojców", było w znacznej mierze a k ­ ceptowane przez młodszą generację i należało do zjawisk powszechnych. Z przytaczanych przez D . Markowską materiałów a n k i e t o w y c h w y n i k a , że/w niektórych wsiach k u r p i o w s k i c h jeszcze w r o k u 1962 ponad 5 5 % małżeństw w 6-10 l a t po ślubie pozostawało w e wspólnym z j e d n y m l u b d w o j g i e m rodziców g o s p o d a r s t w i e . 3 W X V I I I - w i e c z n e j w s i mazowieckiej zasadniczą formą r o d z i n y chłop­ skiej była rodzina d w u p o k o l e n i o w a . Rodzina w i e l o p o k o l e n i o w a występo­ wała t a m , szczególnie w porównaniu z czasami pouwłaszczeniowymi, stosunkowo rzadko. Z przeszło 700 r o d z i n chłopskich w 47 wsiach z róż­ n y c h terenów Mazowsza, w s t o s u n k u do których źródła zawierały względ­ nie dokładne dane dotyczące r o d z i n y , j e d y n i e 8 , 7 % stanowiły r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o w e . Te 47 w s i można ze względu n a i c h przynależność podzielić n a t r z y g r u p y . Wielką własność ziemską (oczywiście biorąc pod uwagę stosunki mazowieckie) reprezentują należące do Radziwiłłów dobra nieborowskie, składające się z 8 w s i oraz graniczące z n i m i i bę­ dące w dzierżawie emfiteutycznej u t e j samej r o d z i n y starostwo b o l i m o w ­ skie (miasteczko Bolimów i cztery wsie). D o średniej i mniejszej wła­ sności ziemskiej zaliczyć można grupę 20 w s i rozsianych na obszarze n i e m a l całego M a z o w s z a . Leżące w p a r a f i i Winnickiej (okolice Płocka) 15 n i e w i e l k i c h w s i to przeważnie charakterystyczna d l a Mazowsza wła­ sność cząstkowa. Między t y m i trzema g r u p a m i w s i występują znaczne różnice co do ilośoi zamieszkujących w n i c h r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h . W dobrach n i e b o r o w s k i c h łącznie ze starostwem b o l i m o w s k i m , z których dane źródłowe są najdokładniejsze, r o d z i n y wielopokoleniowe stanowiły 9 , 8 % ogółu (357 rodzin). W g r u p i e d r u g i e j , reprezentującej głównie śred­ nią własność ziemską, j e d y n i e 3 , 6 % (ogółem 253 rodziny), co j e d n a k traktować należy z p e w n y m i zastrzeżeniami. W trzeciej wreszcie g r u ­ pie — własności cząstkowej — 1 7 , 3 % (ogółem 98 rodzin). 4 3 8 z M a r k o w s k a , obojgiem rodziców dejmowania racje, a w op. cit, s. 117-119. W ( 2 5 % małżeństw) w y p a d k u wspólnego kierownictwo gospodarowania gospodarstwem i prawo d e c y z j i e k o n o m i c z n y c h było już j e d n a k podzielone między obie przypadku gospodarowania po­ gene­ z j e d n y m z rodziców f a k t y c z n y m k i e r o w n i ­ k i e m g o s p o d a r k i był p r z e d s t a w i c i e l g e n e r a c j i młodszej. 4 D l a uproszczenia nie wprowadzam z dwojgiem żali taką, w t u podziału n a małżeństwa i z j e d n y m z rodziców. Z a rodzinę wielopokoleniową której chociaż j e d n o z rodziców mieszkało gospodarujące będziemy wspólnie z uwa­ pożenionymi dziećmi. 5 Z pewnymi zastrzeżeniami Bazylego Walickiego, zowieckiej. z a l i c z o n y został należącego w owym do tej g r u p y klucz czasie do najzamożniejszej łęczeszycki szlachty m a ­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 165 W. Nasuwa się pytanie, co jest p o w o d e m t y c h różnic? W p r z y p a d k u w s i d r u g i e j g r u p y , j a k już wsponiniano, z p e w n y m i zastrzeżeniami należy traktować same materiały źródłowe . Stanowią j e inwentarze dóbr z l a t 1718-1785, w większości j e d n a k z I połowy X V I I I w . I n w e n t a r z e w s i z I I połowy X V I I I w . ujęte są n a ogół w formę tabelaryczną, sporządzone starannie, a wiadomości o rodzinach chłopskich są w n i c h dość dokładne (tak n p . w i n w e n t a r z u z dóbr łęczeszyckich istnieje specjalna r u b r y k a n a u w a g i , gdzie podawane są m . i n . informacje dotyczące losu l u d z i starych, n i e mieszkających z r o d z i n a m i ) . Znacznie m n i e j starannie spo­ rządzane były i n w e n t a r z e z I połowy X V I I I w . Jest zresztą p r a w d o p o ­ dobne, że p r z y opisie r o d z i n chłopskich pomijano n i e k i e d y s t a r y c h r o ­ dziców, szczególnie jeśli n i e b y l i już z d o l n i do pracy, stąd też być może i odsetek r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h w t y c h i n w e n t a r z a c h jest n i s k i . M n i e j natomiast prawdopodobne w y d a j e się przypuszczenie, że m a m y t u do czynienia ze z m i a n a m i w s t r u k t u r z e r o d z i n y chłopskiej zacho­ dzącymi w ciągu X V I I I w., t j . w t y m w y p a d k u ze zwiększaniem się w I I połowie stulecia ilości r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h . 6 Interesujące dane n a t e m a t częstotliwości występowania r o d z i n w i e ­ l o p o k o l e n i o w y c h zawierają wyjątkowo dokładne i n w e n t a r z e dóbr niebor o w s k i c h i starostwa bolimowskiego z I I połowy X V I I I w . Posiadają one m . i n . osobne r u b r y k i , w które w p i s y w a n o mieszkających z gospodarzami i c h ojców i m a t k i . W o b u t y c h dobrach łącznie r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o ­ w e stanowiły 9 , 8 % ogółu. Jeśli j e d n a k będziemy rozpatrywać j e o d ­ dzielnie, to okaże się, że w samych dobrach n i e b o r o w s k i c h n a ogólną liczbę 244 r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h było 6,6%, zaś w liczących 113 r o ­ d z i n czterech wsiach starostwa bolimowskiego (w t y m j e d n a wieś w o l ­ n y c h budników) — 15,5%. W dobrach n i e b o r o w s k i c h r o d z i n y w i e l o ­ pokoleniowe występowały przede w s z y s t k i m w g r u p i e 104 gospodarstw k m i e c y c h , gdzie stanowiły 14,4%. W 41 rodzinach zagrodniczych było i c h 2,4%, a wśród 84 r o d z i n rzemieślników i komorników t y l k o 1,2%. Po­ dobnie przedstawiała się sytuacja w starostwie b o l i m o w s k i m oraz w oma­ w i a n y c h wcześniej wsiach reprezentujących średnią własność ziemską. Obliczenia 6 Podstawę częstotliwości źródłową do występowania obliczeń stępujące materiały źródłowe: 1. A G A D wum Radziwiłłów z Nieborowa (Akta wielkości rodzin rodzin (Archiwum Gosp. wielopokoleniowych chłopskich stanowiły na­ Główne A k t D a w n y c h ) : Archi­ S t a r s z e ) , p. 30 I I n w e n t a r z e p. 4-5, A r c h i w u m z Małej W s i I A/115; C a s t r . C i e c h a n . r e i . I I 17, k. 230-234v, r. 1718; C a s t r . C i e c h a n . r e i . I I 34, k. 805-806, r. 1741; C a s t r . C i e c h a n . r e i . I I 53, k. 35-38v, r. 1732, k. 195-196, X V I I I w . ; C a s t r . Z a c r o c z . , r e i . 16, k. 627-629v, r. 1729; C a s t r . ' Z a c r o c z . r e i . 33, k. 637-638, r. 1739; C a s t r . Z a c r o c z . r e i . 61, k. 676-694, r. 1759 ( D o b r a n i e borowskie borskim, w i 20 w s i w przasnyskim, Płocku: L i b e r powiatach: c i e c h a n o w s k i m , grójeckim, n o w o m i e j s k i m , wyszogrodzkim, baptisatorum zakroczymskim). et mortuorum ab a n n o 2. A r c h i w u m 1768-1831 p a r o c h i a e censis, s y g n . 1297, k. 72 i nast. (15 w s i w o k o l i c a c h Płocka). niedz- Diecezjalne Winni - �156 ANDRZEJ WOZNIAK w 15 wsiach p a r a f i i Winnickiej dokonano n a podstawie Regestru parafianów Winnickich... z 1.783 r. Regestr... zawiera w p r a w d z i e i n f o r m a c j e dokładne, ale jednocześnie jednostronne, bo dotyczące wyłącznie s t r u k ­ t u r y i liczebności r o d z i n chłopskich bez określenia wielkości czy cho­ ciażby k a t e g o r i i i c h gospodarstw. W s p o m n i a n o już, że dążąc do zwiększenia ilości pańszczyzny dwór starał się osadzać młode małżeństwa chłopskie n a gospodarstwach wkrót­ ce po ślubie, n i e k i e d y n a w e t w b r e w i c h w o l i . Możliwość osadzenia n a gospodarstwie zależała o d tego, czy dwór posiadał rezerwę w o l n e j z i e m i i wystarczającą ilość środków m a t e r i a l n y c h n a zagospodarowanie mło­ dego małżeństwa, t j . danie m u załogi, zasiewku, w y r e m o n t o w a n i e l u b n a w e t w y b u d o w a n i e b u d y n k u mieszkalnego i gospodarczych. Największe możliwości w t y m względzie miały oczywiście dobra należące do m a g n a t e r i i i bogatej szlachty — najmniejsze — szlachty cząstkowej, co mogłoby tłumaczyć n i e w i e l k i odsetek r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h w dobrach n i e b o r o w s k i c h i stosunkowo w y s o k i w e wsiach z okolic Płocka. Z k o l e i f a k t , że w starostwie b o l i m o w s k i m r o d z i n y wielopokoleniowe występowały częściej niż w dobrach n i e b o r o w s k i c h , można p r z y n a j m n i e j częściowo tłumaczyć niechęcią właścicieli ziemskich do większych i n w e s t y c j i w d o ­ b r a c h dzierżawionych. Zastanawiając się n a d zagadnieniem częstotliwości występowania r o ­ d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h , d l a uproszczenia n i e wydzieliłem dotychczas r o d z i n gospodarujących z j e d n y m l u b d w o j g i e m s t a r y c h rodziców. D l a uzupełnienia dodać j e d n a k należy, ¿e w większości przypadków najstar­ szą generację reprezentowało t y l k o jedno z rodziców — najczęściej m a t ­ k a l u b teściowa. W y d a j e się jednak, że sam f a k t nieporównanie rzadszego niż w cza­ sach pouwłaszczeniowych występowania r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o w e j ńie jest najważniejszy. W i e l e p r z e m a w i a za t y m , że sam m o d e l t a k i e j r o ­ d z i n y znacznie różnił się o d tego, j a k i znamy z końca X I X w . i początków X X . Inaczej układały się w niej s p r a w y związane z k i e r o w a n i e m gospo­ d a r s t w e m , i n n a była pozycja poszczególnych j e j członków. Wśród odno­ t o w a n y c h w źródłach r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h j e d y n i e w n i e l i c z n y c h p r z y p a d k a c h gospodarzami b y l i przedstawiciele najstarszej generacji. N a t e m a t s y t u a c j i młodego małżeństwa mieszkającego wspólnie z r o ­ d z i c a m i kierującymi gospodarstwem m a m y j e d y n i e k i l k a skąpych p r z e ­ kazów źródłowych, przeważnie ze wschodniej części ówczesnego w o j . mazowieckiego, zawierających w z m i a n k i dotyczące i n d y w i d u a l n e g o m i e ­ n i a młodej p a r y (przede w s z y s t k i m b y d ł a ) i o d r a b i a n i a przez nią za 7 8 7 Liber 8 W i e ś K o s t k i w z i e m i n u r s k i e j , r. 1788, Z rontem szawę s. baptisatorum (zeznania 216; w . oskarżonych Czerzniewo s y g n . 86, k. 58. et mortuorum... (wł. z lat kapituły k. 21 i n a s t . 1787-1794), płockiej), marszałkowskim opr. Z . przez War­ Turska, Warszawa 1961, r. 1780, Liber revisionum..., ADP, �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 157 W. rodziców pańszczyzny , a więc w y k o n y w a n i a prac najcięższych. N i e miało t o j e d n a k c h a r a k t e r u „wysługiwania" gospodarstwa — n i e będą­ cego przecież własnością rodziców — było t o raczej w y c z e k i w a n i e n a moment, k i e d y rodzice n i e będą już z d o l n i do jego prowadzenia. Ponie­ waż jednak, j a k w y n i k a z o m a w i a n y c h wcześniej materiałów źródłowych, w większości r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h gospodarzami b y l i młodzi mał­ żonkowie, przekazywanie i m gospodarstwa musiało następować przeważ­ nie wkrótce po ślubie. Ciekawą wzmiankę o p r z e k a z y w a n i u gospodar­ stwa zięciowi zawiera księga r e w i z j i dóbr kapituły pułtuskiej: „Stanisław K a n i a osiadł chałupę po W a l e n t y m Kobusie, którego m a córkę za sobą i r o l i d l a niego ustąpił... t y l k o z pszczół ż y j e " . 9 l 0 W w a r u n k a c h w s i pańszczyźnianej, k i e d y gospodarstwo w r a z z więk­ szością i n w e n t a r z a żywego i m a r t w e g o stanowiło własność d w o r u , jego p r z e k a z y w a n i e było przede w s z y s t k i m przenoszeniem n a dzieci p r a w a do zarządzania n i m . Były gospodarz, o i l e mieszkał nadal w r a z z dziećmi, pozostawał n a i c h łaskawym chlebie l u b , jeżeli siły m u jeszcze n a t o pozwalały, starał się znaleźć, j a k ów W a l e n t y Kobus, i n n e źródło u t r z y ­ mania. W sprawach gospodarstwa mógł s y n o w i czy zięciowi najwyżej coś doradzić, lecz n i e rządzić — okres jego aktywności gospodarczej kończył się w r a z z utratą pełni sił fizycznych, a więc znacznie wcześniej niż w e w s i pouwłaszczeniowej, k i e d y trwał o n jeszcze wówczas, g d y o j ­ ciec — właściciel gospodarstwa, w y k o n y w a n i e większości robót p r z e k a ­ zywał dzieciom, sobie pozostawiając przede w s z y s t k i m zarządzanie n i m . J . R u t k o w s k i w s w o i c h Studiach nad położeniem włościan w Polsce w XVIII w. wyróżnia d w a sposoby wchodzenia w posiadanie gospodar­ s t w a : „przez swojego r o d z a j u odziedziczenie, na co musiał w p r o s t l u b milcząca zgodzić się dwór, albo przez nadanie ze d w o r u " . Podkreślić należy, że nadane m u gospodarstwo chłop musiał przyjąć w r a z ze wszyst­ k i m i związanymi z n i m powinnościami, choć n i e j e d n o k r o t n i e n i e był w stanie i m podołać. Szczególnie t r u d n a była n p . sytuacja gospodarstwa objętego przez n i e d a w n o ożenionego parobka, posiadającego n i e w i e l e wła­ snego d o b y t k u i środków m a t e r i a l n y c h , koniecznych do zagospodarowa­ n i a się. Trudności, które napotkało n o w o założone gospodarstwo, wiązały się n i e t y l k o z niedostatkiem narzędzi, i n w e n t a r z a i pieniędzy, lecz również — a może n a w e t przede w s z y s t k i m z b r a k i e m t a k i e j ilości rąk do pracy, która wystarczałaby do odrobienia pańszczyzny i p r a c y w e własnym gospodarstwie. u • W. oskarżają. K r z e c z k o w o -W y b r a n o w o , Wieś osiemnastowieczna z. nurska, w mrokach r. 1758, Z . kronik Turska, sądowych, Oskarżeni Warszawa I960, s. 79. 1 0 W . Górki, r. 1779, Liber 1 1 J. Rutkowski, 1956, s. 171. revisionum..., Studia z dziejów A D P , s y g n . 86, k. 22. . wsi polskiej XVI-XVHI w., Warszawa �158 ANDRZEJ WOZNIAK Trudności związane z zagospodarowaniem rozwiązywało w pewnej mierze, choć n i e całkowicie, t z w . zapomaganie przez dwór. Rodzinie przydzielano przeważnie chałupę i b u d y n k i gospodarcze, n i e zawsze zresztą n o w e czy chociażby w y r e m o n t o w a n e . Dawano ziarno n a zasiewek i t z w . załogę zróżnicowaną p o d względem wielkości w różnych dobrach. W j e d n y c h ograniczała się ona do siły pociągowej (para wołów), w i n ­ n y c h dawano również konie, bydło, świnie, podstawowe narzędzia r o l ­ nicze. N i e zawsze jednak^ dwór przydzielał załogę jednocześnie z gospo­ d a r s t w e m , n i e k i e d y zaś dawał ją n a początek niepełną. N a w e t w w y p a d k u o t r z y m a n i a całej załogi w j e j najbardziej rozbudowanej f o r m i e , n o w e gospodarstwo mogło jeszcze przez p e w i e n czas odczuwać niedostatek niektórych narzędzi, sprzętów czy i n w e n t a r z a . W p r z y p a d k u młodej r o d z i n y złożonej z dwóch osób najbardziej wszakże i s t o t n y m pozostawał p r o b l e m siły roboczej. W początkowym okresie własne gospodarstwo wymagało szczególnie dużych nakładów pracy. Pola długo n i e u p r a w i a n e , często zarośnięte były k r z e w a m i czy n a w e t lasem, a t y l k o w niektórych dobrach trzebiono j e n a koszt d w o r u . Jeżeli n a w e t były u p r a w i a n e za opłatą t z w . czynszu zagonowego przez i n n y c h użytkowników, t o n i e d b a ­ ła u p r a w a doprowadzała j e do takiego wyjałowienia, że przez dłuższy czas jeszcze n i e dawały plonów choćby zbliżonych do przeciętnych . W niektórych dobrach chłop musiał sam l u b n a własny koszt dokonać r e m o n t u b u d y n k u mieszkalnego i gospodarczych, jeżeli były one w złym stanie. Oczywiście oprócz tego gospodarstwo musiało jeszcze odrabiać pańszczyznę i świadczyć szereg i n n y c h powinności na rzecz d w o r u . N i e k i e d y (ale wiadomości na t e n t e m a t są rzadkością) z w a l n i a n o mło­ d y c h gospodarzy n a krótki okres z połowy pańszczyzny, a w wyjątko­ w y c h w y p a d k a c h , w p i e r w s z y m r o k u n a w e t z całej . W niektórych dobrach młodych gospodarzy zaliczano początkowo do niższej k a t e g o r i i , z c z y m wiązał się m n i e j s z y w y m i a r pańszczyzny. W dobrach łęczeszyck i c h Bazylego Walickiego młodzi (bezdzietni l u b mający małe dzieci) gospodarze zaliczani b y l i przeważnie do k a t e g o r i i zagrodników, co ozna­ czało j e d y n i e mniejszą, w porównaniu z k m i e c i a m i i wyłącznie pieszą pańszczyznę oraz b r a k załogi, gdyż wielkość gospodarstwa była t a k a sama i wynosiła 1 w ł ó k ę . B r a k niestety danych, n a podstawie których można byłoby stwierdzić, j a k i okres dawano t a m chłopom n a zagospodarowanie się p r z y zmniejszonej pańszczyźnie. W l a t a c h 5 0 - t y c h X V I I I w . w e w s i 12 13 u 15 1 2 N p , w d o b r a c h W a l i c k i c h c z y Radziwiłłów. 1 3 P o r . n p . artykuł z „Monitora" pt. Uciążliwe, danych..., [...] Próby reform włościańskich w niesprawiedliwe Polsce XVIII wieku. powinności Wybór pod­ źródeł, w y d . S . Inglot, W r o c ł a w 1952. 1 4 O t a k i e j p r a k t y c e w s p o m i n a i n w e n t a r z s t a r o s t w a piaseczyńskiego z r o k u 1722, A G A D , A r c h . G o s p . W i l a n o w s k i e — A n t e r i o r a 165. 15 Inwentarz dóbr Lęczeszyc, Woli i Wólki, osiadłości ich załóg i majątków..., z r. 1785, A G A D , A r c h . M.W.I A/115. poddaństwa, powinności, �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII W. 159 Jeziora (w końcu stulecia stanowiącej własność B . Walickiego), okres t e n n i e przekraczał prawdopodobnie 3 l a t . Rozwiązywanie p r o b l e m u n i e d o s t a t k u siły roboczej przez n a j e m cze­ l a d z i n i e j e d n o k r o t n i e przekraczało możliwości młodych gospodarzy. Cze­ l a d z i trzeba było n i e t y l k o płacić, sprawiać przyodziewek, ale i dbać ° 3 J wyżywienie bardziej niż w w y p a d k u członków własnej r o d z i n y . Ponieważ do o d r a b i a n i a pańszczyzny wysyłano przeważnie czeladź, zda­ rzało się, że p o b i c i przez ekonoma parobcy opuszczali służbę. O trudnoś­ ciach z u t r z y m a n i e m czeladzi w gospodarstwie chłopskim pisał w b r o ­ szurze O poddanych polskich J . P a w l i k o w s k i : „ G d y kmieć m a czworo l u b pięcioro dzieci, czeladź wysławszy n a pańszczyznę, z swoją familią może w czasie zaorać, w czasie zasiać, w czasie sprzątnąć. N i e c h n i e m a dzieci, n a i c h miejsce czeladź trzymać m u s i , a co kosztuje czeladź i prze­ t o ubożeje... Dzieci wybaczą w niedostatku, czeladź się dopomina w s w y m czasie" . 1 6 e 11 T a k więc dopiero odpowiednio „ludna" r o d z i n a chłopska mogła p o ­ dołać w s z y s t k i m obowiązkom pańszczyźnianym i utrzymać własne go­ spodarstwo. Posiadanie dzieci było wśród ludności w i e j s k i e j n i e t y l k o obowiązkiem wynikającym z u t r w a l o n y c h przez tradycję, a jednocześnie głoszonych przez Kościół poglądów n a Istotę małżeństwa, ale także k o ­ niecznością gospodarczą. Chociaż w i n w e n t a r z a c h dóbr n a ogół bardzo s k r u p u l a t n i e o d n o t o w y w a n o ilość dzieci w poszczególnych rodzinach chłopskich, t o j e d n a k przydatność t y c h d a n y c h do naszych celów jest dosyć ograniczona. Są to b o w i e m dane mówiące j e d y n i e o liczbie dzieci w rodzinie w momencie sporządzania inwentarza, a więc j e d y n i e w p e w ­ nej fazie j e j r o z w o j u , n i e zaś n a przestrzeni całego czasu t r w a n i a mał­ żeństwa. Zresztą n a w e t i one n i e są pełne, gdyż większość i n w e n t a r z y w y k a z u j e j e d y n i e potomstwo mieszkające a k t u a l n i e z rodzicami. P o m i ­ jane są n a ogół dzieci oddane n a służbę, pożenieni synowie, p o w y d a w a n e za mąż c ó r k i . N a podstawie t y c h niepełnych danych możemy wyciągnąć pewne w n i o s k i dotyczące wielkości r o d z i n chłopskich i l i c z b y dzieci mieszka­ jących z rodzicami. Materiały źródłowe z I I połowy X V I I I w . pozwalają wnioskować, że przeciętna liczba członków r o d z i n y zamieszkujących 1S 1 6 w W r o k u 1759 p o p r z e d n i właściciel J e z i o r y , M . Wyszyński t a k pisał do b r a t a liście dotyczącym n o w o osadzonego chłopa: „przychodzi do m n i e żaląc się żem go podał n a t r z y d n i [odrobku — A . W.], co być n i e mogło, ponieważ n i e z a s i a n o m u tylko n a d w a dni... J e s z c z e tedy t e n K a l i x t n i e może być do t r z y d n i o w e j pociągniony roboty póki r o k t r z e c i n i e w y n i j d z i e i z a s i e w k u należytego n i e odbierze i załogi...", A G A D , A r c h . M . W. I A/57, r. 1759. " 1 8 Próby reform..., s. 123. Dokładniejsze d a n e n a t e m a t dzietności kobiet, śmiertelności niemowląt i d z i e ­ c i , można byłoby p r a w d o p o d o b n i e uzyskać p r z e z szczegółową analizę z a c h o w a n y c h ksiąg p a r a f i a l n y c h , a l e w y m a g a ł o b y to o s o b n y c h studiów. �160 ANDRZEJ WOZNIAK w j e d n y m gospodarstwie wynosiła wówczas około 4 osób. Różnice między d o b r a m i należącymi do różnych k a t e g o r i i własności -ziemskiej z trzech województw m a z o w i e c k i c h są stosunkowo n i e w i e l k i e . W należących do Radziwiłłów dobrach n i e b o r o w s k i c h (ziemia sochaczewska) przeciętna ilość osób w rodzinie chłopskiej wynosiła 3 , 7 1 - W k l u c z u łyszkowickim Księstwa Łowickiego (dobra a r c y b i s k u p s t w a gnieźnieńskiego) — 3,86, w s k i e r n i e w i c k i m — 3,64, a w zduńskim — 3,98 . Nieco wyższa była przeciętna w k l u c z u łęczeszyckim należącym do B . Walickiego (ziemia czerska) — 4,31 , czy w składających się z p a r u w s i i położonych w zie­ m i zakroczymskiej dobrach strzembowskich — 4 , 3 4 . Stosunkowo n a j ­ liczniejsze były r o d z i n y chłopskie w 15 wsiach szlachty cząstkowej z oko­ l i c Płocka, gdzie przeciętna ilość osób w rodzinie wynosiła około 4,63 . Przeciętna d l a w s z y s t k i c h -dóbr ilość dzieci w rodzinie wynosiła około 2. 19 го 21 22 2S i Najniższa była w dobrach n i e b o r o w s k i c h — 1,72, nieco wyższa w t r z e c h kluczach Księstwa Łowickiego: w łyszkowickim — 2,0, w s k i e r ­ n i e w i c k i m — 1,96, zduńskim — 2,0, wsiach z okolic Płocka — 2,35, w dobrach strzembowskich 2,40 i w dobrach łęczeszyckich — 2,60 ?*. Znacznie większe różnice i t o w obrębie j e d n y c h dóbr w y s t ę p o w a ł y między r o d z i n a m i chłopskimi poszczególnych k a t e g o r i i . T a k n p . w dob­ r a c h n i e b o r o w s k i c h przeciętnie w rodzinie kmiecej osadzonej t a m n a 1 włóce było 4,91 osób, dzieci zaś 2,74, w rodzinie zagrodniczej (1/2 w ł ó ­ k i ) odpowiednio 4,29 i 2,26, w komorniczej (łącznie z rzemieślnikami) 3,08 i 1,35. Podobne różnice między poszczególnymi k a t e g o r i a m i wystę­ powały również w dobrach łęczeszyckich i strzembowskich. W dobrach n i e b o r o w s k i c h najczęściej występowała rodzina k m i e c a z 2 dzieci, a zagrodnicza i k o m o r n i c z a z 1 d z i e c k i e m . Wśród k m i e c y c h , częściej niż w p r z y p a d k u pozostałych k a t e g o r i i , występowały r o d z i n y wielodzietne. N p . r o d z i n y posiadające 3-5 dzieci stanowiły w t e j g r u p i e około 4 5 % , w k a t e g o r i i zagrodników 3 9 % , a wśród komorników j e d y n i e około 1 5 % . 25 19 Inwentarz dóbr nieborowskich w roku 1788 sporządzony, A G A D Arch. R a ­ dziwiłłów z N i e b o r o w a ( A k t a G o s p . S t a r s z e ) p. 30 I I n w e n t a r z e . • 3 0 J. Topolski, arcybiskupstwa Położenie gnieźnieńskiego, i walka Inwentarz dóbr Łęczeszyc, 22 Inwentarz dóbr Strzembowa 23 Liber 21 klasowa cfitopóio го XVIII w. w dobrach W a r s z a w a 1956. Woli i Wólki... z r. 1785, A G A D , A r c h . M . W. I A/115. baptisatorum z r. 1759, C a s t r . Z a c r o c z . r e i . 61, k. 676-694. et mortuorum... ABP, s y g n . 1297, k . 72 i n a s t . P o d o b n a była s y t u a c j a , choć ze względu n a fragmentaryczność danych trudno t u operować dokładnymi l i c z b a m i , w e w s i a c h d r o b n e j i cząstkowej s z l a c h t y n a w s c h o d n i m Ma­ zowszu. 2 4 P o r . p r z y p i s 20-22. 2 6 W wypadku r o d z i n z a g r o d n i c z y c h występuje z j a w i s k o t z w . bimodalności, t j . j e d n a k o w o często występują w tej g r u p i e r o d z i n y z j e d n y m i z t r o j g i e m wskazywałoby, że zbiorowość j e s t n i e j e d n o r o d n a . dzieci, co R o d z i n y z 1 d z i e c k i e m to p r a w ­ dopodobnie chłopi n i e d a w n o o s a d z e n i n a g o s p o d a r s t w a c h . �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 161 W. Rodziny z 6 i więcej dziećmi występowały n i e m a l wyłącznie w k a t e g o r i i k m i e c i , zaś bezdzietne najczęściej wśród komorników. Zastanówmy się, j a k i e były p r z y c z y n y t y c h różnic. W rodzinach k m i e c y c h zapotrzebowanie n a siłę roboczą było większe niż w i n n y c h , zarówno ze względu na większe gospodarstwo własne, j a k i wyższy w y ­ m i a r pańszczyzny. Córki i synowie k m i e c i przeważnie pozostawali w związku z t y m w r o d z i c i e l s k i m gospodarstwie i rzadziej szukali służby u i n n y c h gospodarzy czy w e dworze. Wśród zagrodników zapotrzebo­ w a n i e na siłę roboczą było nieco mniejsze, a ponadto więcej było r o d z i n prawdopodobnie n i e d a w n o osadzonych, t j . młodych małżeństw, bezdziet­ n y c h l u b z niewielką ilością małych dzieci. Prawidłowość t a k a występuje znacznie wyraźniej niż w dobrach nieborowskich, w starostwie b o l i m o w ­ s k i m i k l u c z u łęczeszyckim. 4 Stosunkowo najłatwiej, j a k się wydaje, wyjaśnić można mniejszą przeciętnie ilość dzieci w k a t e g o r i i komorników. Były t o z jednej s t r o n y r o d z i n y przeważnie niepełne — głównie w d o w y z dziećmi l u b samotne, z d r u g i e j zaś n i e t y l k o n i e istniała t a m gospodarcza konieczność z a t r z y ­ m y w a n i a dzieci w domu, lecz na odwrót, koniecznością było oddawanie ich, nieraz bardzo wcześnie, n a służbę. Wspomniano już, że obliczona n a podstawie d a n y c h źródłowych prze­ ciętna ilość dzieci w rodzinach chłopskich n i e odzwierciedla w pełni s t a n u faktycznego. Wziąwszy p o d uwagę, że źródła n i e wykazują na ogół dzieci przebywających poza gospodarstwem rodziców przyjąć należy, że p r z e ­ ciętna t a była nieco wyższa. Na t e m a t l i c z b y urodzeń n i e d y s p o n u j e m y żadnymi d a n y m i , ale p r a w ­ dopodobnie była ona n i e mniejsza niż w I I połowie X I X w . Znacznie natomiast wyższa, ze względu n a fatalne w a r u n k i higieniczne, niedoży­ w i e n i e i częste występowanie chorób epidemicznych, była śmiertelność niemowląt i d z i e c i . Sprawa t a wiąże się z zagadnieniem o p i e k i n a d niemowlętami, i c h żywienia, zabiegów h i g i e n i c z n y c h i p r o f i l a k t y c z n y c h mających n a celu uniknięcie schorzeń, t j . całym szeregiem czynności n a ­ leżących do f u n k c j i p r o k r e a t y w n y c h r o d z i n y . W X V I I I - w i e c z n y c h źród­ łach z t e r e n u Mazowsza wiadomości tego r o d z a j u b r a k n i e m a l zupełnie. W l i t e r a t u r z e publicystycznej tego okresu możemy znaleźć j e d y n i e parę fragmentów mówiących w sposób ogólnikowy o w a r u n k a c h higienicz­ n y c h , w j a k i c h przychodziły n a świat i wychowywały się dzieci chłop26 2 8 E k s p a n s j a demograficzna, w s z y s t k i m z e zmniejszającą konsekwencją j a k a nastąpiła po uwłaszczeniu, się śmiertelnością pewnego polepszenia wiąże się się w a r u n k ó w bytowych w s i polskiej, s z y m n a s i l e n i e m e p i d e m i i itp. Np. w l a t a c h 1768-1908 ludność M a z o w s z a się p o n a d d w u k r o t n i e , t j . z 1,8 do 3,7 m i n mieszkańców (por. I. A. Zahorski, J. Łukasiewicz, 1526-1914, W a r s z a w a 1968, s. 277). 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a X X I I I Cztery przede niemowląt i d z i e c i , co z k o l e i j e s t wieki Mazowsza. mniej­ zwiększyła G i e j s z t o r o w a , Szkice z dziejów �162 ANDRZEJ WOZNIAK skie, o b r a k u o p i e k i n a d n i m i ze s t r o n y przeciążonych pracą r o d z i c ó w . Sporo i n f o r m a c j i o w y c h o w a n i u dzieci w p i e r w s z y m okresie i c h życia podaje K i t o w i c z , ale j e d y n i e n i e w i e l k a i c h część odnosi się do dzieci chłopskich. Podobnie j a k współcześni m u publicyści, w s p o m i n a m . i n . K i t o w i c z o b r a k u o p i e k i n a d dziećmi w rodzinach chłopskich* o i c h n i e z d r o w y m i n i e h i g i e n i c z n y m , nawet według ówczesnych pojęć, ż y w i e ­ n i u . Stosunkowo bogate materiały do interesującego nas zagadnienia zawierają p u b l i k o w a n e dotychczas j e d y n i e w n i e w i e l k i c h f r a g m e n t a c h prace A d a m a Bućkiewicza. Wiadomości w n i c h zawarte, oparte n a o b ­ serwacjach autora z początku l a t 3 0 - t y c h X I X w., a uzupełnione m a t e ­ riałami z e b r a n y m i w l a t a c h 1856-1863 pochodzą głównie z mieszanych pod względem e t n i c z n y m , polsko-białoruskich terenów w okolicach So­ k ó ł k i . N a prace Bućkiewicza, choć n i e dotyczą one bezpośrednio M a ­ zowsza, powołamy się t u przede w s z y s t k i m dlatego, że materiały tego r o d z a j u z okresu przeduwłaszczeniowego są rzadkością, niezależnie o d t e r e n u z jakiego pochodzą. Zresztą, j a k można stwierdzić n a podstawie współczesnych badań etnograficznych, pod względem k u l t u r o w y m t e r e n t e n n i e w y k a z u j e z b y t w i e l k i c h różnic w stosunku do obszarów w s c h o d ­ niego Mazowsza. 27 2 8 29 W e w s i t r a d y c y j n e j kobieta w i e j s k a w okresie ciąży przestrzegać m u ­ siała w i e l u nakazów i zakazów mających zabezpieczyć z d r o w i e i pomyśl- 2 7 D o c i e k a w s z y c h należy f r a g m e n t dzeń nowe „Chłopek roztrząsanie do reformy zaś od m o m e n t u z anonimowej rządu krajowego urodzin w jednej b r o s z u r y pt. Starych służące, w y d a n e j z bydlętami uprze­ w r o k u 1790: smrodliwej chowa się rzadko po c h a c i e , czołgając się po z i e m i w i d z i t y l k o króliki l u b d o m o w e p t a c t w o , skończonym r o k u matkę, a d a l e k o m n i e j ojca, bo tego n o c s z a r a z d o m u n a p a ń ­ szczyznę wypędza, a n o c z n o w u c i e m n a upadłego z p r a c y n a siłach n a m o m e n t a l n y s p o c z y n e k p r o w a d z i . I t a k o w o najprzód d z i e c k o poddańca przepędziwszy w e łzach i samotnej nędzy p i e r w s z e szczerze w domu w i e k u s w o j e g o c h w i l e , p r z y c h o d z i aż do l a t 7 ; t u już r o d z i c o m albo k r e w n y m posługiwać z a c z y n a , a l e najwięcej w i s k i e m t r z o d y zajęty zostaje", Próby 2 8 J. K i t o w i c z , Opis reform..., obyczajów past­ s. 158. za panowania Augusta III, opr. R . P o l l a k , W r o c ł a w , 1951, s. 67-68. 2 9 Fragmenty ników (rękopis w z niedrukowanych Bibliotece skich do ich usamowolnienia wała L. Oknińska, prac Adama Bućkiewicza, prac Polskiej w (rękopis w Wychowanie Książka Bućkiewicza i Obrazki Bibliotece P A N dzieci „Przegląd s. 599-605 (określenie „litewski" w A. Paryżu) chłopów stanu w Krakowie) pańszczyźnianych Historyczno-Oświatowy", dla włościan rol­ litew­ opubliko­ w świetle R . 1 3 : 1970, n r 4, t y t u l e o z n a c z a t u białoruski — fragmentów p r a c Bućkiewicza, L . Oknińska podaje nieco wiadomości A . W.). Oprócz biograficznych o s a m y m a u t o r z e : A . Bućkiewicz (1810-1895) pochodził z d r o b n e j s z l a c h t y z o k o l i c Krynek na Uniwersytecie koło Sokółki. Studiował chcąc ( j a k p r z y p u s z c z a Oknińska) udziału ' w p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m , r o b e k u chłopów Wileńskim. W roku 1831 n i e prawdopodobnie z p r z y c z y n ideologicznych pańszczyźnianych w mości wykorzystał w s w o i c h p r a c a c h . brać przerwał s t u d i a i p r z e z r o k pracował j a k o p a ­ s w o i c h o k o l i c a c h . Z e b r a n e wówczas wiado­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 163 W. ność j e j samej i dziecka. Liczne opisy ćwiczeń i czynności magicznych związanych z t y m okresem zawiera X I X - w i e c z n a i późniejsza l i t e r a t u r a etnograficzna. Niektóre z n i c h zachowały się zresztą do czasów obecnych. Wierzenia i p r a k t y k i tego rodzaju były niewątpliwie bardzo rozpowszech­ nione również w czasach pańszczyźnianych, z t e r e n u Mazowsza n i e p o ­ siadamy j e d n a k żadnych przekazów źródłowych n a t e n t e m a t . P r z y porodzie f u n k c j e położnej, t a k w X I X w . j a k i w okresie wcześ­ niejszym, spełniały powszechnie — j a k pisze K i t o w i c z — starsze, d o ­ świadczone k o b i e t y , t z w . „baby". Po przecięciu pępowiny kąpano n i e ­ mowlę w ciepłej wodzie z d o d a t k i e m w y w a r u z ziół i o w i j a n o w p i e l u c h y . Przez pierwsze parę d n i kąpiel powtarzano codziennie, później coraz rzadziej. Kąpanie dziecka było początkowo obowiązkiem babki-położnej, po p a r u d n i a c h robiła t o sama m a t k a l u b piastunka. 3 0 „Zaraz od u r o d z e n i a — p i s z e dalej Kitowicz — dziecię kładziono do k o l e b k i , w i e l e r a z y c h c i a n o , a b y spało, kołysano go, a w dzień to m u i kołysząc śpiewano, a b y prędzej usnęło. T a k n a u c z o n e dziecię i n a c z e j n i e usnęło, c h y b a długim płaczem zmordowane, kondycji g d y go l u b ubogich n i e miał k t o kołysać, j a k się to trafiało rodziców, g d y m a t k a p o d k a r m i w s z y dzieciom go piersią, s a m a prostej pracą z a t r u d n i o n a , l a d a gdzie d z i e c k o porzuciła, c z a s e m n a p o l u w bruździe p r z y żniwie, zasłoniwszy go s n o p k i e m od słońca" . s t Według Bućkiewicza z c h r z c i n a m i nowo narodzonego dziecka n i e wią­ zały się w czasach pańszczyźnianych żadne szczególne uroczystości. N a rodziców chrzestnych w y b i e r a n o gospodarzy z t e j samej w s i mających „pewne znaczenie p o d względem zamożności i k o n d u i t y " . Mężczyźni n i e przywiązywali większej w a g i do obowiązków k u m a . „... kobiety powinowactwa. z kumą nadawały kumie pewny przywilej w rodzaju pokrewieństwa — Duchowieństwo k a t o l i c k i e wyrobiło d l a k u m ó w t e n p r z y w i l e j . K u m nie mogli wchodzić w związki małżeńskie. Jeśli r o d z i c e dziecka pomrą, n a d sierotą przejmują opiekę r o d z i c e c h r z e s t n i . Jeśli dziecię z a m r z e , m a t k a c h r z e s t ­ n a j e s t w obowiązku towarzyszyć p o g r z e b o w i . K i e d y zaś m a t k a c h r z e s t n a u m r z e , z a j e j trumną obowiązana jest iść j e j córka c h r z e s t n a . M a t k a r o d z o n a kobietę i męż­ czyznę trzymających kumą albo k u m e m . T o jej dzieci do chrztu zowie i c h swoją k u m o s t w o zbliża te kobiety i r o b i j e zawisłymi od s i e b i e " . P r z y s p o t k a n i u w karczmie k u m o w i e częstowali się nawzajem, n a co dzień k u m a n i e mogła odmówić k u m i e pożyczenia sprzętów, narzędzi i t p . P r z y o d r a b i a n i u n o r m o w a n e j pańszczyzny, kobieta, która wcześniej skoń­ czyła robotę, starała się pomóc k u m i e . Również córka chrzestna pracując n p . w żniwa n a d w o r s k i m p o l u obok m a t k i chrzestnej po zżęciu swojego zagonu czuła się w obowiązku j e j dopomóc. Wracającej z j a r m a r k u matce chrzestnej wypadało przynieść małemu chrześniakowi czy chrześniaczce 3 0 ski, 8 1 O niektórych w i e r z e n i a c h związanych z o k r e s e m ciąży p i s z e Kultura ludowa XVII i XVIII К i t o w i с z, op. cit, s. 66. w. na ziemiach Polski B. środkowej, B a r a n o w ­ Łódź 1971. �164 ANDRZEJ WOŻNIAK gościniec w postaci n p . obwarzanka. K i e d y chrześniacy żenili sią, w i n n i b y l i zaprosić n a wesele rodziców c h r z e s t n y c h . D l a młodej r o d z i n y chłopskiej n i e mieszkającej z rodzicami, czy ro^ dzeństwem — a t a k i e sytuacje były n a w s i mazowieckiej najczęstsze — opieka n a d małymi dziećmi stanowiła dosyć poważny p r o b l e m . Wynajęcie dziewczyny, którą można b y wysłać zamiast gospodyni n a własne czy pańskie pole, przekraczało często możliwości młodych gospodarzy. O w i e ­ l e łatwiejsze było wynajęcie p i a s t u n k i do dzieci, które t o funkcje, speł­ niały k i l k u n a s t o l e t n i e , n i e k i e d y i młodsze d z i e w c z y n k i . Obowiązki t a k i e j p i a s t u n k i były zresztą n i e s k o m p l i k o w a n e i polegały głównie n a huśtaniu dziecka w kolebce czy n a rękach i śpiewaniu kołysanek. K a r m i e n i e dziec­ ka, a najczęściej także i p r z e w i j a n i e należało do m a t k i , która musiała znaleźć wolną chwilę, a b y o d czasu do czasu zajrzeć do niego. A b y uchronić niemowlę o d t z w . „przełamania" przez nieletnie p i a s t u n k i czy wywoływanej długotrwałym płaczem p r z e p u k l i n y pępkowej, o w i j a n o j e ściśle o d stóp do r a m i o n długim płóciennym pasem . O d m o m e n t u , k i e d y dziecka n i e k a r m i o n o już wyłącznie piersią, jadło ono t o samo co rodzice: 32 33 „ubogie m a t k i i proste chłopianki dzieciom s w o i m co s a m e jadły: groch, kapustę, k l u s k i , przeżuwając dząc d m u c h a n i e m . Niektóre m a t k i , j a k i pchały toż s a m o wprzód w s w o j e j trunek same w gębę, gębie i s t u ­ piły, n a przykład gorzałkę, takiego i dziecięciu kosztować podawały mając to u p r z e d z e n i e , że gdy tego t r u n k u kosztować będzie z dzieciństwa, p o t e m to w i e l k a n i e p r a w d a : g d y dorośnie brzydzić się n i m będzie. A l e w y r a s t a l i z t a k i c h d z i e c i główni [tj. w i e l c y — A . W.] pijacy i pijaczki" . 3 4 Odzież k i l k u l e t n i c h dzieci w i e j s k i c h składała się zazwyczaj wyłącznie z k o s z u l i i resztek znoszonej odzieży dorosłych, „a p o w i e l u miejscach — w s p o m i n a dalej K i t o w i c z — napatrzeć się można było dzieci l a t dziesiątka dorastających, chłopców i dziewczyn, nagich j a k p a s t e r n a k i wedle pieca stojących, albo w zimie po lodzie.ślizgających się" . 3S F u n k c j e wychowawcze r o d z i n y chłopskiej wiążą się ściśle z obsługą gospodarstwa stanowiącego podstawę j e j egzystencji. W y c h o w a n i e dziec­ k a w sensie najbardziej ogólnym, t j . w p a j a n i a m u e l e m e n t a r n y c h n a w y ­ ków i uczenia m o w y , zaczyna się już w p r a w d z i e w okresie niemowlęcym, jednakże niezbędną do życia w w a r u n k a c h gospodarki chłopskiej wiedzę i n a w y k i p r o d u k c y j n e łącznie z n o r m a m i m o r a l n y m i i zasadami postę­ powania, p r z y s w a j a sobie dziecko chłopskie w procesie pracy. Odnosi się t o w równej mierze do w s i pouwłaszczeniowych j a k i do pańszczy­ źnianych. W e w s i pańszczyźnianej jednakże proces w y c h o w a n i a dziecka Książka dla 8 3 Obrazki z życia dzieci Wychowanie dzieci..., włościan...). Tamże, s. 69. s. 602 (fragment z pracy B u ć k i e w i ­ rolników). Oknińska, " K i t o w i c z , 35 Wychowanie Oknińska, 3 ! cza, op. cit., s. 67-68. s. 603 (fragment pracy Bućkiewicza, �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 165 W. ściślej jeszcze ograniczał się do r a m r o d z i n y i społeczności l o k a l n e j . Rza­ dziej uczestniczyli w n i m obok rodziców dziadkowie, ale niewątpliwie, w p r z y p a d k u r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h , o d g r y w a l i znaczną rolę. Koś­ ciół, j a k wspomniano wcześniej, odgrywał wówczas w t e j dziedzinie rolę stosunkowo niewielką . Szkolnictwo parafialne n a naszym terenie i s t n i a ­ ło raczej w t e o r i i niż w p r a k t y c e i j a k o c z y n n i k w y c h o w a w c z y n i e miało żadnego znaczenia. W żadnej z przeszło 200 w s i mazowieckich, w sto­ s u n k u do których d y s p o n u j e m y materiałami źródłowymi, n i e udało się stwierdzić istnienia czynnej szkółki p a r a f i a l n e j . ' Wśród tego, co p i s a l i n a t e m a t w y c h o w a n i a dzieci chłopskich w cza­ sach pańszczyźnianych ksiądz P i o t r Šwitkowski, a u t o r podręczników r o l ­ n i c z y c h i p u b l i c y s t a z I I połowy X V I I I w., czy c y t o w a n y już wcześniej A d a m Buckiewicz, w y b i j a się na p l a n p i e r w s z y zagadnienie p r z y g o t o w a ­ n i a do zawodu r o l n i k a . Obaj też podkreślają wyłącznie p r a k t y c z n y cha­ r a k t e r tej n a u k i . P. S w i t k o w s k i stwierdza пр., że chociaż chłop uczy się r o l n i c t w a od wczesnej młodości: 36 „ale pospolicie n i e u c z y się o n więcej, j a k t y l k o roboty ręcznej i m a n i p u l a c j i : powiedzą m u , a b y pole różnych czasów orał, a b y różne g a t u n k i zboża j e d n o t a k , drugie inaczej zasiewał i żeby bydłu pewnych czasów koniecznie jeść dawał; n a u c z y się p o t e m rozeznawać rośliny, które służą bydłu, a które m u szkodzą i w i e które m u dawać, a które odrzucać. A l e n i e w i e p r z y c z y n , c z e m u się to i owo d z i e j e t y m , a n i e i n n y m sposobem. I n i e m a , to c z a s u , to ochoty, a j e s z c z e częściej sposobności, żeby mógł i c h dociec. N i e postępuje o n t e d y d a l e j a odbywa swoje gospodarskie roboty, t a k j a k się nauczył, w tej wiadomości n i e myśląc, ani nie próbując n i g d y c z y b y n i e mógł robić lepiej i z większym d l a siebie z y s k i e m " . 3 7 Znacznie bardziej szczegółowo pisze o sposobach wdrażania chłopaka wiejskiego do różnych czynności gospodarskich A . Bućkiewicz. S t w i e r d z a o n n a wstępie, że w y c h o w a n i e chłopców było „praktyczne i zastosowane do przyszłości i warunków życia, pośrodku których będzie zostawać", n a ­ stępnie zaś o m a w i a różnego rodzaju prace i umiejętności gospodarskie, których chłopiec w k o l e j n y c h okresach swego życia musiał się nauczyć. T a k więc n p . już p a r o l e t n i chłopcy pasali owce i trzodę chlewną. W czasie „pasionki" u c z y l i się o d nieco starszych od siebie pastuchów skręcać bicze, robić f u j a r k i , koszyki, p l e c i o n k i ze świeżej słomy, z których szyto następnie kapelusze n a lato d l a całej r o d z i n y . Nieco starsi chłopcy rąbali d r e w n o n a opał, r o b i l i miotły, jeździli z ojcem pilnować nocą pasących się n a wspólnym p a s t w i s k u k o n i . W p r a w i a l i się t a m do nocnego c z u w a ­ nia, obehodzenia się z końmi, i c h pętania i t p . W t y m okresie chłopcy u c z y l i się także o d ojców bronowania, grabienia siana i u s t a w i a n i a go w k o p k i , posługiwania się sierpem i kosą. Następną, dużo trudniejszą umiejętnością, M O niedostatkach w y c h o w a n i a J. P a w l i k o w s k i , 87 Wybór religijnego w b r o s z u r z e : O poddanych wiadomości gospodarskich, skiego w W a r s z a w i e 1786, s. 2-3. dzieci polskich, t. I , d o k o n a n y chłopskich pisze również 1788, b.m., s. 48-49. przez X . Piotra Switkow- �166 ANDRZEJ WOŻNIAK 'której ojciec uczył syna, była orka. P r z y nauce w s z y s t k i c h t y c h c z y n ­ ności ojciec n i e dawał s y n o w i żadnych wskazówek teoretycznych, gdyż sam tego rodzaju w i e d z y n i e posiadał: „każe t y l k o patrzyć, j a k o n t r z y m a kosę, j a k u j m u j e rękojeść sochy, j a k k i e r u j e koniem l u b wołami zaprzężonymi do s o c h y . Chłopak wpatruje się w e wzór, jest w robotę o j c a i próbuje t y c h s a m y c h robót, i t a k długo p o w t a r z a s w o j e to próby, aż ją j a k o t a k o dokona. W s z e l a k o ojciec m i m o niezdolności wyłożenia teorii, jednakże wskazuje synowi, n a c z y m dobra się potrzeba, a b y z roboty rolnej o r k a , dobre cięcie t r a w y kosą zależy, o co starać można spodziewać się należytego pożytku. On n i e wytłumaczy a g r o n o m i c z n i e , dlaczego się o d w r a c a r o l a i każda cząstka m u s i być odwrócona, ażeby była zdolną do w y d a n i a odwróceniu s k i b y n i e p o w i n n y obfitego p l o n u , a l e m u z a l e c i , że p r z y być c a l i k i , to j e s t r o l a n i e n a r u s z o n a sochą i n i e odwrócona. Toż s a m o i p r z y n a u c e w s z e l k i c h robót g o s p o d a r s k i c h " . W t e n sam sposób chłopak uczył się reperować, a 'niekiedy r o b i e niektóre narzędzia i sprzęty, naprawiać chałupę czy b u n d y n k i gospodar­ skie . Całą konieczną d l a przyszłego samodzielnego prowadzenia go­ spodarstwa wiedzę nabywał zatem przez p r z y p a t r y w a n i e się p r a c y ojca, krewnego' czy sąsiada i naśladowanie i c h , a to, w j a k i m s t o p n i u wszystkie te czynności opanował, zależało już o d jego i n d y w i d u a l n y c h zdolności. Podobnie p r a k t y c z n y charakter miało w y c h o w a n i e dziewcząt. „ R o ­ dzice o d n a j p i e r w s z y c h d n i dziecka sposobią je, jeśli to jest d z i e w c z y n ­ k a — pisał Bućkiewicz — n a przyszłą matkę, żonę i gospodynię w go­ spodarstwie w i e j s k i m " . W y c h o w a n i e m dziewcząt zajmowała się przede w s z y s t k i m m a t k a . O n a też, l e d w o dziecko zaczynało chodzić i mówić uczyła j e pacierza. N i e w i e l e później m a t k a zaczynała uczyć córkę n a j ­ prostszych czynności związanych z opieką n a d niemowlętami, o c z y m szerzej wspomniano już wcześniej. Oprócz o p i e k i n a d młodszym rodzeń­ s t w e m do obowiązków k i l k u l e t n i e j d z i e w c z y n k i , podobnie j a k i chłopca, należało pasienie wołów i t r z o d y c h l e w n e j . W nieco późniejszym okresie, czynności gospodarskie, w których dzieci pomagały rodzicom, zróżnico­ wały się coraz wyraźniej n a męskie i kobiece. W lecie n p . m a t k a uczyła córkę pielenia w ogrodzie, zimą przędzenia l n u i k o n o p i , później zaś żęcia zboża sierpem i grabienia siana, w i e c z o r a m i zaś — t k a n i a ; początkowo rzeczy o najprostszych splotach, j a k n p . k r a j k i , następnie zaś bardziej s k o m p l i k o w a n y c h , j a k płótno czy t k a n i n y wełniane. Później dziewczyna uczyła się f a r b o w a n i a przędzy, szycia koszul, t r u d n i e j s z y c h prac zwią­ z a n y c h z oporządzaniem i c h o w e m d r o b i u i t r z o d y chlewnej i t p . Poważ­ n y m bodźcem do p r z y s w a j a n i a sobie możliwie szybko różnych umiejęt­ ności gospodarskich były z jednej s t r o n y pochwały starszych, z d r u g i e j zaś żarty i k p i n y rówieśników, a szczególnie rówieśnic, z t y c h , którzy n i e p o t r a f i l i t y c h czynności opanować . 38 1 S9 Oknińska, Oknińska, Wychowanie Wychowanie dzieci..., dzieci..., s. 604-605 (Bućkiewicz, Obrazki...). s. 603-604 (Bućkiewicz, Obrazki...). �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 167 W. Dotychczas mówiliśmy głównie o t e j części procesu wychowawczego, która wiązała się z p r z e k a z y w a n i e m w i e d z y ściśle związanej z gospo­ d a r s t w e m . Zarówno sposoby t r a n s m i s j i — charakterystyczne zresztą d l a w s z y s t k i c h t z w . k u l t u r t r a d y c y j n y c h , j a k i same treści k u l t u r o w e były podobne do t y c h , które z n a m y z okresu pouwłaszczeniowego; jednakże treści te były j e d y n i e częścią bagażu k u l t u r o w e g o , j a k i przekazywano dzieciom w procesie w y c h o w a n i a . Wspomniano już wcześniej, że wiedzę i n a w y k i p r o d u k c y j n e przyswajało sobie dziecko chłopskie łącznie z n o r ­ m a m i m o r a l n y m i , zasadami postępowania i sposobem bycia. W e w s i pańszczyźnianej n a d całą sferą zachowań i n o r m m o r a l n y c h w znaczniej­ szy sposób zaciążyło poddaństwo, a stosunek chłopa do d w o r u znalazł również odbicie w sposobie w y c h o w a n i a dzieci. W Obrazkach stanu włościan... pisze Bućkiewicz, że dziecko chłop­ skie o d najwcześniejszego dzieciństwa straszono w d o m u panem. G d y płakało „grożono m u , że oto p a n p r z y c h o d z i i ciebie zabierze. K i e d y podrósł, biegał po u l i c y i b a w i ł się z rówieśnikami, n a to hasło »pan idzie!« i c h o j c o w i e i m a t k i k r y l i się do c h a t y i w całej w s i powstawała j a k b y t r w o g a . I l e r a z y e k o n o m stanąwszy p o d o k n e m krzyknął: »masz iść do pana!« widziała d z i a t w a cały kłopot s w e g o o j c a i całą trwogę s k u t k i e m t a k i e g o w e z w a n i a w y w o ł a n ą . N i c t e d y że położenie poddanego włościanina zrobiło c h a r a k t e r jego s k r y t y m , i' c h y t r y m . Ż e zaś k a j d a n y skuwały którzy n o s i l i siermięgę i o d b y w a l i solidarność. P o t r z e b a wszystkich w jednym natężeniu, w s z y s t k i c h pańszczyznę, więc też wyrodziła się między n i m i i c h nagliła do o b r o n y wspólnej można było widzieć, j a k m a t k a i ojciec p r a c o w a l i zrobić s k r y t y m i p r z e d dziwnego, podejrzliwym każdym, k t o c h o d z i w od wspólnych w r o g ó w . Stąd nad swoimi dziećmi, a b y i c h s z l a c h e c k i m odzieniu...". G d y n p . zjawił się w e w s i ksiądz, dzieci chłopskie dotąd odnosiły się do niego z zaufaniem, dopóki n i e zaczął mówić „ o p a n u , o dworze, 0 i c h ekonomie — w n e t w całej gromadzie można było dostrzec r a p t o w ­ ną zmianę" . W Książce dla rolników Bućkiewicz zastanawiając się n a d p r z y c z y ­ n a m i , z p o w o d u których chłop poddany n a w e t w e własnym gospodarstwie p r a c u j e niechętnie i niedbale, dochodzi do w n i o s k u , że w i n i e n jest t e m u sam system pańszczyźniany: 40 „ w którym włościanie zapominają o t y m , co mają sobie d a n e od d w o r u , a t y l k o rachują swoją pracę. Ż e zaś z a nią n i e biorą zapłaty w gotowiźnie, więc łatwo nabierają tego p r z e k o n a n i a , że każdy z n i c h robotę w e d w o r z e d a r m o robi, a z a t e m że może ją a b y j a k odrobić. Z w y k l e powania młodszych fałszywym nawet p r a c o w i t y c h do niedbałego w y k o n y w a n i a dości p r z y robotach s t a r z y zachęcają rzeczy wystawieniem postę­ umieją nakłonić pańszczyzny. T a k zaś uwykając od m ł o ­ pańszczyźnianych, włościanin 1 pracowitszym u siebie w do t a k o w e g o z łatwością nasz nie umie czynnościach około własnego być p i l n i e j s z y m gospodarstwa" . 4o Zasada, że na pańskim można i należy pracować niedbale, wpajana przez starszych młodszemu p o k o l e n i u , była j e d n y m ze sposobów o b r o n y 4 0 Oknińska, 41 Tamże, s. 601. Wychowanie dzieci..., s. 600-601. �168 ANDRZEJ WOŹNIAK chłopa wobec systemu pańszczyźnianego. Pracując b o w i e m „pod w y m i a ­ r e m " n a pańskim od świtu do zmierzchu, poddany musiał w pracę wkła­ dać j a k n a j m n i e j wysiłku, a b y uniknąć całkowitego fizycznego w y c z e r ­ pania. Przekazywanie młodszym przez starców u t r w a l o n y c h w i c h p a ­ mięci wiadomości n a t e m a t wymiarów obowiązków pańszczyźnianych, granic gruntów chłopskich, d a w n y c h korzystniejszych d l a w s i m i a r , w o ­ bec częstych z m i a n n a niekorzyść w s i , j a k i e w t e j dziedzinie zachodziły, spełniało podobną r o l ę . I l u s t r a c j e stanowić t u mogą zeznania s t u l e t ­ niego przeszło Matjasza Szczepaniaka ze w s i Ziąbki w Księstwie Łowic­ k i m , występującego j a k o świadek w sporze o łąkę graniczną, j a k i zaist­ niał między administracją k l u c z a kompińskiego Księstwa Łowickiego a starostą b o l i m o w s k i m . Szczepaniak twierdząc, że łąka należy do Ziąbek, wspomniał o istniejących t a m niegdyś, a później rozoraných kopcach granicznych. P y t a n y , skąd o n i c h w i e , opowiedział j a k jego s t r y j , równie długowieczny j a k o n sam, w i e l o k r o t n i e pokazywał m u miejsce, gdzie były owe kopce, mówiąc k t o i k i e d y j e zaorał i przykazywał m u , a b y sobie to wszystko zapamiętał . Poruszając zagadnienie r o l i l u d z i s t a r y c h w procesie w y c h o w a n i a dzieci dotknąłem jednocześnie szerszego zagadnienia: i c h a u t o r y t e t u w k u l t u r z e chłopskiej. A u t o r y t e t t e n o p a r t y był n a i c h stosunkowo d u ­ żym w w a r u n k a c h k u l t u r y chłopskiej zasobie w i e d z y t r a d y c y j n e j , d o ­ świadczeń i obserwacji o charakterze gospodarczym i społecznym, n a ­ g r o m a d z o n y m w ciągu długich l a t życia. Charakterystyczne, że w okresie, którym się zajmujemy, ze względu n a ograniczoną n i e t y l k o w k u l t u r z e chłopskiej rolę pisma, oddziaływanie a u t o r y t e t u l u d z i s t a r y c h w y k r a ­ czało często poza r a m y społeczności w i e j s k i e j . P r z y r e w i z j i i n w e n t a r z y „na g r u n c i e " , t j . w e w s i , w sporach o granicę, t a k i c h j a k wyżej w s p o m ­ n i a n y , n a pamięć w i e j s k i c h starców n i e j e d n o k r o t n i e powoływali się rów­ nież właściciele ziemscy. W X V I I I w . świadectwo l u d z i s t a r y c h , cieszą­ cych się w s w o i m środowisku powszechnym poważaniem, poparte p r z y ­ sięgą, posiadało w w i e l u w y p a d k a c h wagę n i e mniejszą od d o k u m e n t u pisanego. Właśnie dzięki t e m u m o g l i o n i odgrywać pewną rolę j a k o obrońcy interesów w s i w j e j sporach z dzierżawcami czy d w o r s k i m i o f i ­ cjalistami. N i e o m a w i a m t u szerzej zagadnienia autorytetów w k u l t u r z e chłop­ skiej, któremu zresztą w l i t e r a t u r z e etnograficznej poświęcono w i e l e m i e j s c a . Chodziło j e d y n i e o zwrócenie u w a g i n a p e w n e c h a r a k t e r y 42 43 44 4 2 Por. W. 4 8 AGAD, K u l a , Miary Arch. i ludzie, Radziwiłłów z W a r s z a w a 1970. Nieborowa — Akta Gosp. (Starsze), p. 4 - 5 , r. 1750. s 4 4 grafia Por. np. J . S. B y s t r o ń , Polski, d y c y j n a , [w:] Warszawa Studia Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 6-8, K . D o b r o w o l s k i , nad życiem społecznym 1947; t e n ż e , Etno­ Chłopska k u l t u r a t r a ­ i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 89-90. �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 169 W. styczne d l a okresu pańszczyźnianego treści, których nosicielami b y l i l u ­ dzie starzy i które p r z e k a z y w a l i w procesie w y c h o w a n i a młodszemu p o ­ koleniu. RODZINA A GOSPODARSTWO W p r a c y o rodzinie w i e j s k i e j n a terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Z i e ­ lonej D . M a r k o w s k a p r z y j m u j e , że r o d z i n a osiąga fazę pełnego r o z w o j u na etapie, k i e d y „jej s t r u k t u r a jest już określona, a baza gospodarcza u s t a b i l i z o w a n a " . W t r a d y c y j n e j rodzinie k u r p i o w s k i e j z przełomu X I X i X X w . etap t e n przypadał n a okres 15 do 20 l a t p o z a w a r c i u małżeń­ stwa. R o z m i a r y gospodarstwa i jego wyposażenie osiągały wówczas swój p u n k t szczytowy. Okres rozrodczości był już w zasadzie zakończony, a d o ­ rastające i dorosłe, bezżenne dzieci w większości przypadków pozosta­ wały jeszcze w e wspólnocie gospodarczej i domowej z r o d z i c a m i . W o k r e ­ sie t y m małżonkowie u z y s k i w a l i pełnię samodzielności gospodarczej, t z w . p r a w o własności w s t o s u n k u do z i e m i i zagrody oraz p r a w o k i e r o w a n i a gospodarstwem, a rodzina spełniała wobec swoich członków najszerszy zakres zadań. Poza f u n k c j a m i gospodarczymi szczególnie ważne i w i e l o ­ stronne były j e j f u n k c j e zabezpieczające i wychowawcze; z okresem t y m wiązała się m i a n o w i c i e konieczność zapewnienia środków u t r z y m a n i a s t a r y m rodzicom, p r z y g o t o w a n i a wyposażenia materialnego d l a dzieci mających wstąpić w związki małżeńskie. Posiadając zazwyczaj dużą l i c z ­ bę dzieci o znacznej rozpiętości w i e k u rodzina pełniła w t y m okresie zarówno elementarne f u n k c j e opiekuńcze, j a k i w y c h o w a w c z e w pełnym tego słowa znaczeniu oraz f u n k c j e kształcenia z a w o d o w e g o . Nasuwa się p y t a n i e , czy fazę pełnego r o z w o j u r o d z i n y chłopskiej w e w s i pańszczyźnianej wyznaczały te same m o m e n t y , co w e w s i pouwłaszczeniowej? Objęcie gospodarstwa przez młodą rodzinę, j a k już w s p o m ­ niano, następowało wówczas przeważnie wkrótce p o z a w a r c i u związku małżeńskiego. Używam t u t a k nieprecyzyjnego określenia, gdyż p r a w o decydowania o momencie przekazania czy objęcia gospodarstwa n i e leżało w k o m p e t e n c j i r o d z i n y chłopskiej, lecz należało do d w o r u i było uzależ­ nione od jego a k t u a l n y c h potrzeb i możliwości gospodarczych. Przejęcie gospodarstwa przez młode małżeństwo n i e było wówczas, t a k j a k w e w s i pouwłaszczeniowej, poprzedzone w i e l o l e t n i m „wysługi­ w a n i e m " go u rodziców, n a w e t jeśli o n i b y l i tego gospodarstwa d o t y c h ­ czasowymi posiadaczami. Przeważnie odbywało się ono w t r y b i e j e d n o ­ razowego a k t u ze s t r o n y d w o r u — nadania czy raczej nakazu objęcia gospodarstwa, w r a z z pełnym p r a w e m do k i e r o w a n i a n i m . W 2-3 l a t a po jego objęciu rodzina otrzymywała całkowitą, ale dosyć zróżnicowaną w poszczególnych dobrach co do wielkości załogę, która w myśl i n t e n c j i 45 M a r k o w s k a , Rodzina wiejska..., s. 138-139. �170 ANDRZEJ WOŻNIAK d w o r u w i n n a w r a z z d o b y t k i e m własnym chłopa stanowić wyposażenie jego gospodarstwa. Jednakże, jeśli n a w e t p r z y j m i e m y , że w r a z z o t r z y ­ m a n i e m załogi następował rzeczywiście etap pewnej stabilizacji bazy m a t e r i a l n e j r o d z i n y , to ze względu n a zapoczątkowany dopiero okres rozrodczości, nieustabilizowana pozostawała j e j sytuacja demograficzna, co w k o n s e k w e n c j i oznaczało niewystarczającą d l a jednoczesnej p r a c y w e własnym gospodarstwie i o d r a b i a n i a pańszczyzny ilość siły roboczej. O p r o b l e m i e t y m oraz o s k u t k a c h ekonomicznych, które powodowała w gospodarstwie chłopskim konieczność wynajęcia czeladzi pisaliśmy już szerzej w p o p r z e d n i m rozdziale. Ponieważ osiągnięcie stabilizacji demo­ graficznej określone jest c z y n n i k a m i b i o l o g i c z n y m i i m a miejsce n a j ­ wcześniej kilkanaście l a t po z a w a r c i u małżeństwa, faza pełnego r o z w o j u r o d z i n y chłopskiej w okresie pańszczyźnianym następowała znacznie póź­ n i e j , niż objęcie przez nią gospodarstwa. Sytuacja, w której rodzina chłopa pańszczyźnianego n i e stanowiła jeszcze pełnego zespołu roboczego, a b r a k siły roboczej musiała uzupeł­ niać n a j m e m czeladzi, powodowała n i e j e d n o k r o t n i e zachwianie równowagi gospodarstwa. Z d a w a l i sobie z tego sprawę p r z y n a j m n i e j niektórzy p r z e d ­ stawiciele szlachty folwarcznej i w dobrach, gdzie chłopi d z i e l i l i się n a k i l k a k a t e g o r i i — n p . k m i e c i , zagrodników, chałupników, komorników — na gospodarstwach k m i e c y c h , obciążonych wysoką, n i e k i e d y sześciodnio­ wą pańszczyzną s t a r a l i się osadzać chłopów mających dorosłe, zdolne do pracy dzieci . Charakterystyczną notatkę n a t e n t e m a t zawierają r a c h u n k i z eko­ n o m e m w s i Belsk, należącej do B . Walickiego. Sprawa dotyczyła n i e j a ­ kiego K a z i m i e r z a Korczaka, którego m i a n o osadzić na gospodarstwie. M i e j s c o w y wójt zaręczał za n i m „że może być d o b r y m gospodarzem, bo m a b r a c i do służby z d a t n y c h i dzieci m u nadrastają" . W większości j e d n a k w s i m a z o w i e c k i c h w X V I I I w . ó w podział n a kategorie n i e był z b y t mocno r o z b u d o w a n y . Chłopi d z i e l i l i się zazwyczaj n a „gospodarzy" (osadzonych przeważnie n a 1/2 włóki — „półwłóczników") i komorników, a osadzania i c h w zależności od wielkości i s t r u k t u r y r o d z i n y , n a różnych p o d względem obszaru i obciążeń pańszczyźnianych' gospodarstwach, n i e p r a k t y k o w a n o . W y d a j e się ponadto, że tego r o d z a j u postępowanie c h a 4 6 47 48 4 6 P r z e z stabilizację b a z y m a t e r i a l n e j r o d z i n y chłopskiej r o z u m i e m y t u j e d y n i e m o m e n t , w którym j e s t już o n a wyposażona w niezbędne środki p r o d u k c j i , co n i e o z n a c z a j e s z c z e osiągnięcia s t a b i l i z a c j i gospodarczej. 4 7 „... K m i e c i a m i p e w n i e panowie zastawiać się będą, a l e jakichże ludzi n a k m i e c i wybierają — pisał J . P a w l i k o w s k i w b r o s z u r z e „ O p o d d a n y c h p o l s k i c h " — oto którzy d z i e c i mają dorosłe, bo i n a c z e j odrabiając d w o j g i e m l u d z i i d w o j g i e m p a r sprzężaju przez cały tydzień niewystarczyłby sobie na siebie", Próby reform..., s. 123. N o t a do rachunków z p. C z a r n o c k i m , e k o n o m e m 1800, A G A D , A r c h . M . W . I A/35. 4 8 bełskim a d 24 j u n i i anno �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 171 W. r a k t e r y s t y c z n e było raczej d l a większych i stosunkowo dobrze zagospo­ d a r o w a n y c h dóbr. Średnia i d r o b n a szlachta mazowiecka, posiadająca niewielką ilość poddanych, dążyła przede w s z y s t k i m do uzyskania możli­ w i e największej ilości „ d n i " pańszczyźnianych, bez względu n a dalsze konsekwencje. Konsekwencją zaś osadzania n a obciążonych wysoką pań­ szczyzną gospodarstwach młodych, n i e posiadających wystarczającej, ilości rąk do p r a c y r o d z i n było, częste w dobrach o bardziej r o z b u d o w a n y m podziale chłopów n a kategorie, zjawisko t z w . „opadania" — n p . k m i e c i do k a t e g o r i i zagrodników , a w większości w s i m a z o w i e c k i c h po p r o s t u podupadania gospodarstw chłopskich, i c h pustoszenia i zbiegostwa chło­ pów. 49 Przejdę teraz do omówienia f u n k c j i r o d z i n y chłopskiej w fazie peł­ nego r o z w o j u . Jej f u n k c j e p r o k r e a t y w n e były już wówczas w zasadzie zakończone. P o m i n i e m y t u również rozległe w t y m okresie zadania w y ­ chowawcze r o d z i n y , które omówiono w p o p r z e d n i m rozdziale, i o g r a n i ­ c z y m y się do f u n k c j i zabezpieczających i gospodarczych. Wśród f u n k c j i zabezpieczających do najważniejszych należą te, które mają n a celu zabezpieczenie członkom r o d z i n y e l e m e n t a r n y c h potrzeb w zakresie pożywienia, warunków p r a c y i odpoczynku, p r z y g o t o w a n i e dzieciom zabezpieczenia n a przyszłość oraz zapewnienie u t r z y m a n i a sta­ r y m r o d z i c o m ustępującym z gospodarstwa. W e w s i pouwłaszczeniowej do najważniejszych zadań r o d z i n y chłop­ skiej należało p r z y g o t o w a n i e dzieciom zabezpieczenia n a przyszłość, przede w s z y s t k i m zaś wyposażenie dzieci wstępujących w związki małżeńskie. D o elementów tego wyposażenia poza gotówką należały: ziemia, b u d y n k i mieszkalne i gospodarcze, i n w e n t a r z żywy i m a r t w y , sprzęty domowe, odzież i ozdoby, pościel i t p . W pańszczyźnianej w s i mazowieckiej X V I I I w., j a k wiadomo, ziemia, a przeważnie również i zabudowania, n i e stanowiły własności chłopa, nie mogły zatem być przekazywane p o t o m s t w u . Znaczną, a n i e k i e d y przeważającą część wyposażenia osadzonej n a gospodarstwach r o d z i n y stanowił ż y w y i m a r t w y i n w e n t a r z d a w a n y i m przez dwór w r a m a c h załogi. W niektórych p r z y p a d k a c h własnością d w o r u były n a w e t pewne e l e m e n t y bardzo wówczas skromnego wyposażenia d o m u mieszkalnego 5 0 4 9 „ G d y kmieć n i e m a d z i e c i , n a i c h m i e j s c e czeladź trzymać m u s i , a co k o ­ s z t u j e czeladź, i przeto ubożeje, i n a zagrodników mienią się", ski, 5 0 O poddanych Prawo takie polskich, mieli jedynie z a k u p n y c h . Jednakże i w administracja [w:] Próby reform..., nieliczni tym wypadku klucza skierniewickiego w J. P a w l i k o w ­ s. 123. na Mazowszu posiadacze gospodarstw b y w a ł o ono p r z e z d w ó r o g r a n i c z a n e . N p . Księstwie Łowickim zabroniła w I I po­ łowie X V I I I w . t a m t e j s z y m chłopom z a k u p n y m d a w a n i a w posagu ról i łąk córkom wychodzącym z a mąż do S k i e r n i e w i c i „wsi p o s t r o n n y c h " , por. c y t o w a n y już I n ­ wentarz generalny miast i wsiów w G o s p . P r y m . P o n i a t o w s k i e g o 92, r. 1772. całym k l u c z u s k i e r n i e w i c k i m . . . A G A D , Arch. �172 ANDRZEJ WOŻNIAK (np. ławy, p r y m i t y w n e stoły „krzyżaki"). W sumie wyposażenie, j a k i e m a z o w i e c k i chłop pańszczyźniany mógł dać dzieciom wstępującym w związki małżeńskie, ograniczało się do jednej l u b co najwyżej p a r u sztuk i n w e n t a r z a żywego, odzieży, n i e k i e d y ozdób (np. k i l k u sznurów k o r a l i ) , pościeli, p e w n e j , z reguły n i e w i e l k i e j ilości pieniędzy. P r a w d o ­ podobnie dawano również dzieciom narzędzia i sprzęty domowe, lecz z t e r e n u Mazowsza, poza cytowaną już wcześniej wzmianką u Gołębiow­ skiego, n i e posiadamy n a t e n t e m a t żadnych wiadomości źródłowych. Podkreślić j e d n a k należy, że w e w s i pańszczyźnianej n a w e t b r a k tego dawanego przez rodziców wyposażenia, czy też niektórych jego elemen­ tów n i e uniemożliwiał młodemu małżeństwu objęcia nadanego przez dwór gospodarstwa, chociaż n a pewno pogarszał jego sytuację gospodarczą w p i e r w s z y m , szczególnie t r u d n y m okresie. W j e d n y m z artykułów za­ mieszczonych w „Monitorze" z 1767 r . z n a j d u j e m y następujące zdanie n a t e n t e m a t : „Poddany co t y l k o ożeni się, n i e mający więcej majątku swego, t y l k o n a sobie t o odzienie, które wysłużył p a r o b k i e m będąc, "zaraz zwykł bywać do osiadania g r u n t u p r z y m u s z a n y " . Chociaż uogólnianie tego r o d z a j u s y t u a c j i można p o p r o s t u uznać za jeden ze środków sto­ sowanych przez XVIII-wieczną publicystykę w walce o polepszenie s y ­ t u a c j i chłopa, to świadczy ono jednak, że t a k i e w y p a d k i się zdarzały. 51 1 W okresie pouwłaszczeniowym przejście s t a r y c h rodziców n a doży­ wocie i przekazanie przez n i c h dzieciom p r a w a własności do z i e m i i za­ g r o d y łączyło się zazwyczaj z uroczyście d o k o n y w a n y m odpisem n o t a ­ rialnym Świadczenia dzieci n a rzecz przechodzących n a dożywocie rodziców były n a ogół ściśle określone i obejmowały zapewnienie i m m i e ­ szkania, wyżywienia i odzieży. N a d wypełnianiem t y c h zobowiązań czu­ wała cała społeczność wioskowa, a w poważniejszych p r z y p a d k a c h i n t e r ­ weniował sołtys, n a j s i l n i e j s z y m jednakże a r g u m e n t e m s t a r y c h rodziców wobec o p o r n y c h dzieci była groźba cofnięcia z a p i s u . P r a w o własności do z i e m i i zagrody dawało zatem l u d z i o m s t a r y m w e w s i pouwłaszczen i o w e j gwarancję względnie zabezpieczonego b y t u w okresie, g d y n i e b y l i już z d o l n i do p r a c y . Tego r o d z a j u zabezpieczenia b y t u l u d z i s t a r y c h b r a k było w X V I I I -wiecznej w s i mazowieckiej, w której chłopi p r a w a do dysponowania ziemią z reguły n i e posiadali. Jeśli n a w e t dzieci dawały r o d z i c o m dach n a d głową i u t r z y m a n i e , co j e d n a k wcale n i e było regułą, to uzależnione było t o j e d y n i e o d i c h dobrej w o l i i a k t u a l n e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j . N i e działały t u żadne sankcje w r o d z a j u w y c o f a n i a zapisu gospodarstwa, a i o p i n i a wioskowa, j a k się w y d a j e , n i e potępiała z b y t surowo t y c h , 5 2 53 51 Próby 5 £ D. kowskiej, 5 3 reform..., s. 46. M a r k o w s k a , Rodzina W r o c ł a w 1964, s. 77; t e j ż e , Markowska, Rodzina w. środowisku Rodzina wiejska..., wiejskim. wiejska..., s. 156-157. Studium s. 156. wsi podkra­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 173 W. którzy n i e b y l i w stanie utrzymać s t a r y c h rodziców. Biorąc p o d uwagę niską wydajność gospodarstwa pańszczyźnianego, u t r z y m y w a n i e jednej czy dwojga osób n i e z d o l n y c h do pracy, stanowić mogło d l a r o d z i n y chłop­ skiej poważne obciążenia, a n i e k i e d y wręcz przekraczać j e j możliwości. Stosunkowo często spotykane jeszcze w X V I I w . po w s i a c h i miastecz­ k a c h t z w . „szpitale", spełniające rolę domów d l a starców, w X V I I I w . znajdowały się w u p a d k u . Źródła z t e r e n u Mazowsza zawierają n i e k i e d y w z m i a n k i o „włókach s z p i t a l n y c h " w niektórych wsiach, ale czynne szpitale istniały wówczas przeważnie w miastach i miasteczkach -— n p . Rawie, Sochaczewie, B o l i m o w i e . Szpitale te, nieliczne i stale cierpiące n a b r a k funduszów, mogły zapewnić n a pół głodową egzystencję n i e ­ w i e l k i e j liczbie pensjonariuszy. Większość l u d z i s t a r y c h , o c z y m będzie jeszcze m o w a , musiała o żebraczym k i j u szukać środków do życia. 1 5 i F u n k c j e zabezpieczające r o d z i n y chłopskiej stanowiące w okresie p o uwłaszczeniowym jedno z j e j najważniejszych zadań, realizowane były w znacznej mierze n a bazie p r a w a własności do ziemi. Wyraźne o g r a n i ­ czenie t y c h f u n k c j i w mazowieckiej w s i X V I I I w . wiązało się przede w s z y s t k i m z f a k t e m , że chłop pańszczyźniany w większości wypadków p r a w t a k i c h n i e posiadał oraz ze s k u t k a m i gospodarczymi, j a k i e t e n stan rzeczy za sobą pociągał. Wszystkie w y m i e n i o n e wcześniej f u n k c j e rodzina chłopska realizuje w ścisłym związku z działalnością gospodarczą, stanowiącą podstawę u t r z y m a n i a d l a j e j członków. T z w . t r a d y c y j n a r o d z i n a chłopska jest za­ razem wytwórcą i głównym k o n s u m e n t e m w y t w a r z a n y c h przez siebie dóbr. Charakteryzując gospodarkę t r a d y c y j n e j w s i k u r p i o w s k i e j przełomu X I X i X X w . D . M a r k o w s k a określa ją j a k o „samowyżywieniową", t j . taką, w której „rodzina chłopska p r o w a d z i w s w o i m gospodarstwie wszyst­ k i e te k i e r u n k i p r o d u k c y j n e , które dostarczają j e j niezbędnych a r t y k u ­ łów żywnościowych" . M i m o że podstawowe cechy t r a d y c y j n e j gospo­ d a r k i chłopskiej — połączenie zakładu p r o d u k c y j n e g o z r o d z i n n y m gospodarstwem d o m o w y m czy też zasada „gospodarki samowyżywieniow e j " odnoszą się w ogólnej mierze również do w s i pańszczyźnianej, t o gospodarstwo chłopa pańszczyźnianego w s w o i m sposobie f u n k c j o n o w a n i a w y k a z u j e w i e l e cech specyficznych. 55 Gospodarstwo chłopskie w u s t r o j u folwarczno-pańszczyźnianym — j a k pisze W . K u l a — było działką wyżywieniowo-reprodukcyjną. Podział o w y c h f u n k c j i r e p r o d u k c y j n y c h między gospodarstwa różnych rozmiarów był n a ogół nierównomierny. Powodowało to niechęć chłopów do o b e j ­ m o w a n i a większych gospodarstw, gdyż świadczenia, j a k i m i były one 54 Ilustracja województwa rawskiego 1789, w y d . Z . Kędzierska, W a r s z a w a 1971, s. 4, 74, 148. 5 5 M a r k o w s k a , Rodzina wiejska..., s. 140. �174 ANDRZEJ WOZNIAK obciążone, oraz ilość i n w e n t a r z a , jaką musiały utrzymywać, były t a k w i e l k i e , że w rezultacie gospodarstwo t a k i e często n i e zapewniało użyt­ k o w n i k o m a n i wyższej stopy życiowej, a n i możliwości j a k i e g o k o l w i e k „dorobku". „Nieodłączną cechą takiego gospodarstwa, p r z y uwzględnie­ n i u znacznych z r o k u n a r o k wahań wydajności pracy, musiało 'być powstawanie nadwyżek w j e d n y m , a niedoborów w d r u g i m r o k u . W w y ­ p a d k u nadwyżek wszystko skłaniało do konsumpcyjnego i c h zużycia. W w y p a d k u niedoborów — do prób przerzucenia n a dwór i c h cięża­ ru" . 5e J a k widać już w t y c h k i l k u zdaniach, którymi W. K u l a rozpoczyna rozważania n a t e m a t gospodarki chłopa pańszczyźnianego, dają się^zauważyć p e w n e j e j specyficzne cechy, a m i a n o w i c i e : poziom życia r o d z i n y chłopskiej był wówczas uzależniony n i e t y l e od wielkości gospodarstwa, co o d wysokości świadczeń, którymi było ono obciążone, zaś gospodar­ s t w o chłopskie, m i m o p e r m a n e n t n i e zachwianej równowagi, mogło f u n k ­ cjonować, przerzucając w l a t a c h gorszych część s w o i c h niedoborów n a dwór. N i e trzeba udowadniać, że sytuacja w e w s i pouwłaszczeniowej przedstawiała się całkowicie odmiennie. R o z m i a r y posiadanego gospodar­ s t w a stanowiły zasadniczy c z y n n i k określający sytuację materialną i spo­ łeczną r o d z i n y i ona też sama ponosiła konsekwencje w s z e l k i c h okreso­ w y c h wahań wielkości p r o d u k c j i tego gospodarstwa. W. Kula, Teoria s z a w a 1962, s. 70-71. 5 4 ekonomiczna ustroju feudalnego. Próba modelu, War­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aca23a76c99e380b99657cb9372370ed.pdf c50baa70928be44074c6a9102ab7a984 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource Asyryjczycy - współczesność Asyryjczycy - obrzędy weselne małżeństwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1827 Title A name given to the resource Małżeństwo i obyczaje weselne u wschodnich Asyryjczyków w latach siedemdziesiątych naszego wieku / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.123-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989 MICHAEL ABDALLA PTL Poznań MAŁ2EJ.'irSTWOI OBYCZAJE WESELNE U WSCHODNICH ASYRYJCZYKÓW W LATACH SIEDEMDZIESIĄTYCH NASZEGO WIEKU * Współcześni Asyryjczycy należą chyba do stosunkowo najmmeJ znanych grup etnicznych na świecie. Ich liczebność szacuje się na około 2,4 mln. Do połowy XIX wieku żyli oni na ziemi swoich praojców, czyli w Mezopotamii, na pograniczu Syrii, Turcji, Iraku i Iranu. Konflikty religijne i narodowościowe w regionie oraz rozgrywki polityczne mocarstw europejskich w XIX i XX wieku zmusiły część Asyryjczyków do opuszczenia swoich ziem. Obecnie blisko 30% ogółu Asyryjczyków żyje na emigracji. Spotykamy ich w Europie, obu Amerykach i Australii. Pozostali w ojczyźnie nadal gospodarują tak, jak ich ojcowie. Na przetrwanie kultury Asyryjczyków duży wpływ miała ich tysiącletnia historia, własny język, bogata literatura, szczególnie religijna oraz wiara chrześcijańska. Poczucie własnej odrębności nigdy zresztą nie powodowało zamykania się w kręgu rodziny lub w ścisłym gronie współwyznawców. Asyryjscy misjonarze należący zarówno do zachodnio syryjskiego kościoła ortodoksyjnego, zwanego "jakobickim" , jak i do wschodnio-syryjskiego, zwanego "nestoriańskim", jako pierwsi głosili wiarę chrześcijańską w Indiach i Chinach. Ich tłumacze i filozofowie poważnie pomnożyli dorobek naukowy Wschodu. To oni właśnie przełożyli całą niemal spuściznę helleńskiej kultury na arabski. To, co Europa przypi.suje Arabom jest w dużej mierze dziełem chrześcijańskich uczonych asyryjskich. W obliczu ciągłego zagrożenia Asyryjczycy starali się zachować swoją odrębność narodową, kosztowało ich to niejednokrotnie wiele. Małżeństwa zawierali raczej w obrębie własnej grupy, co było podyktowane względami religijnymi, gdyż Asyryjczycy jako gorliwi chrześcijanie * -Termin "Wschodni Asyryjczycy" oznacza Asyryjczyków, którzy do V w. po Chr. żyli w obrębie Imperium Perskiego. Należą oni do wschodniosyryjskiego kościola, zwanego w literaturze europejskiej "nestoriańskim". Z tego kościoła pod koniec XVI w. wyodrębnili się tzw. "chaldejczycy", czyli asyryjscy unici. Jeden z innych odłamów tego starożytnego kościoła nestoriańskiego nosi dziś nazwę "Asyryjski Kościół Wschodni". �124 nigdy nie łączyli się VI związki małżeńskie z muzułmanami. Ci SpO~l ód nich, którzy z różnych względów zostali zmuszeni do kojarzenia się z wyznawcami islamu poprzez małżeńst\va, począwszy od VII w. n.e., całkowicie zatracili swoją tożsamość narodową. Informacje zawarte w tym opracowaniu pochodzą z przekazów ustnych od przebywających czasowo w Polsce kilku młodych Asyryjczyków należących do kościoła wschodniosyryjskiego. Uzupełniono je pl'O\ovadzonymi przez autora w lecie 1987 1'. wywiadami z imigrantami asyryjskimi w Szwecji. Główne jednak źródło stanowiła książka w języku arabskim pod tytułem: "Min turathyna asz-szaabi fi qura nayna.la" "Z naszego folkloru wiejskiego w okręgu Mosulu", wydana w roku 1982 przez "stowarzyszenie mówiących po asyryjsku" w Iraku 1. Małżeństwo jest jednym z najważniejszych momentów w życiu także i Asyryjczyka. Wiąże się z nim fakt powstania nowej rodziny i przejścia młodego człowieka z etapu życia młodzieńczego w dojrzałą, odpowiedzialną egzystencję. Różne bywają sposoby poznawania się młodych: wspólne zabawy podwórkowe, praca na polu, niekiedy wspólne lata szkolne. W żyjącym wedle tradycyjnego obyczaju środowisku asyryjskim okazją mogą być też wzajemne odwiedziny. Odbywają się one niemal codziennie wieczorami. Biorą w nich udział zwykle wszyscy członkowie rodziny, wraz z dziećmi. Biesiada trwa nieraz do północy. Odpowiedzialną za przygotowanie i częstowanie gości jest zwykle córka gospodarza, gdyż jej rodzice muszą dotrzymać przybyłym towarzystwa. Jeśli wśród gości jest ich syn, któremu córka gospodarzy chce dać do zrozumienia, iż darzy go sympatią, wówczas tylko jemu nie słodzi kawy. Choć pierwszeństwo w staraniach o znalezienie odpowiedniej kandydatki nie podlega ścisłym regułom, jednak osobą niejako oficjalnie szukającą partnerki jest zazwyczaj chłopak. Dokonuje tego albo sam młodzieniec, lub jego rodzice, ale zawsze po wspólnych konsultacjach i uzgodnieniach. Najczęściej jednak pierwszy krok należy do chłopca, który sam powinien zajmować się znalezieniem odpowiedniej dziewczyny i powiadomić o tym swoich rodziców. Brak takiego zainteresowania z jego 1 W roku 1971, na mocy kilku dekretów Rady Rewolucyjnej Republiki Iraku, żyjącym w tym kraju Asyryjczykom przyznano prawa kulturalne. Powstała wówczas nawet Asyryjska Akademia Nauk skupiająca wybitnych naukowców asyryjskich oraz różne stowarzyszenia kulturalne. Zaczęły się ukazywać regularnie czasopisma i książki, założono dziesiątki klubów. Autor posiada broszurę zawierającą opis wspomnianych dekretów. Zakrojona na szeroką skalę działalność kulturalna Asyryjczyków w Iraku została niestety zawieszona po wybuchu wojny iracko-irańskiej, w wyniku której, według oficjalnych raportów, zginęło dotąd około 40 tysięcy Asyryjczyków i zniszczeniu uległo 80 wiosek asyryjskich z tyluż kościołami. �125 strony, lub też brak powodzenia u dziewcząt, poczytywany jest przez rodziców nieraz za niedołęstwo. VVsytuacjach dla rodziny szczególnych, jak na przykład długotrwała choroba jednego z rodziców, wyjątkowo dobre, choćby ch,vilowo, warunki materialne, zamknięcie pewnego etapu w życiu syna (ukończenie szkoły, zdobycie zawodu, zakończenie służby wojskowej, itp.), rodzice przynaglają chłopca, aby poważniej myślał o żeniaczce. A więc odpowiedni moment poszukiwania kandydatki jest uzależniony od ogólnej sytuacji rodziny, stanu kandydata i planów z nim związanych. Bywa też i tak, że dopóki rodzice nie poruszą kwestii małżeństwa syna, trwa on w przekonaniu, że jeszcze nie dorósł do tej chwili. Stąd cieszy się, gdy rodzice oznajmiają mu, aby myślał o ożenku. Czuje się wówczas dorosłym i swoją postawą stara się tę opinię rodziców podtrzymać. Niektórzy młodzi choć uważają, że są już przygotowani do zawarcia związku małżeńskiego i mają nawet na oku określoną wybrankę, sądzą równocześnie, że im samym nie wypada wyprzedzić rodziców z taką propozycją· Poszukiwania przyszłej narzeczonej często następują w obrębie grupy o podobnym wykształceniu i warunkach ekonomicznych. Zdarza się jednak, że rodzice, znając walory swojego syna, ukierunkowują jego zainteresowania na dziewczyny z "wyższych sfer". Kierują się przy tym pewnymi względami natury ekonomicznej, a także ambicją dorównania lepi'Oj sytuowanym rodzinom. Wybór partnerki nigdy nie może być przypad;~o\vy. Wszystkie zabiegi związane ze ślubem od początku do końca muszą być dobrze przemyślane i skonsultowane nie tylko w wąskim groni c najbliższych członków rodziny, ale również w szerszym gremium krev.;nych i przyjaciół. Ingerencja większej liczby bliskich osób w sprawie trafnego wyboru przyszłej żony jest ze wszech miar pożądana i mile widziana. Wszystkim zależy na zachowaniu harmonii i poprawnych stosunkach społecznych. Związek małżeński bowiem oznacza połączenie się nie tylko dwojga młodych ludzi, ale dwóch licznych rodzin i ich najbliższych krewnych. Stąd dla uniknięcia ryzyka, które :::noże \vynlkać z wprowadzenia zupełnie obcej osoby do domu, zalecane są koligacje w obrc;bie dobrych znajomych, mieszkańców tej samej lub pobliskich wiosek, albo też dalszych krewnych. Często ślub przypieczętowuje świeżą przyjaźń i ją utrwala. Młodzieniec ocenia dziewczynę głównie pod względem urody. Tu nie ma ścisłych reguł ani przesądów, choć mówi się, że swoim wyglądem i zachowaniem się nie powinna przypominać ani Cyganki, ani tym bardziej muzułmanki. Rodzina chłopca natomiast patrzy na nią pod innym kątem, biorąc pod uwagę następujące kryteria w hierarchii wartości: pOCIlOdzenie rodowe, przywiązanie do tradycji, kulturę osobistą, praco- �126 witość, dbałość o swój wygląd. To samo dotyczy chłopaka, z tym może jednym wyjątkiem, że mniejsze znaczenie przywiązuje się do drugiego kryterium. W przypadku dziewczyny pewne znaczenie mają również takie charakterystyczne cechy fizyczne jak: wielkość oczu (faworyzowane są większe oczy, najlepiej czarne), wyprostowana sylwetka, cienkie wargi, długie włosy, zgrabność poruszania się i jaśniejsza cera. Co do młodzieńca również ważna jest wyprostowana sylwetka (ale nie budząca poczucia zarozumiałości), małe stopy. Młodzi nie mogą być też przesadnie szczupli. Zauważmy, że do popularnego kanonu piękności Bliskiego Wschodu należą oczy ciemne. Dodajmy, iż na przykład wśród wieśniaków północnego Afganistanu przyjście na świat dziecka niebieskookiego łączy się z przekonaniem o działaniu złych uroków. Innym, charakterystycznym rysem będzie tu jasność cery i cienkość warg, cechy europeidalne, które na obszarach Azji Zachodniej, graniczącej od tysiącleci z negroidami, wszędzie oceniane są wysoko. Nie wszystko jednak odbywa się bez większych lub mniejszych trudności. Bywa, że młodzieniec ucieka się do nie typowych posunięć. Zdarza się tak, kiedy rodzina oblubienicy wykazuje wobec niego nieprzejednane stanowisko. Wówczas młodzi, zakochani, realizują niekiedy swoją wersję rozwoju wydarzeń, uzgodnioną na ogół z rodziną chłopaka. Omawiają szczegóły dotyczące momentu, sposobu i miejsca porwania. Krok ten, choć nie świadczy najlepiej o dziewczynie, która poniekąd "zdradza swoją rodzinę", okazuje się zazwyczaj skuteczny. Nie jest bowiem trudno znaleźć duchownego, który by udzielił im upragnionego ślubu. Taki sposób zawierania małżeństw popiera nawet część społeczeństwa asyryjskiego. Niekiedy krewni z obu stron, a zwłaszcza matka dziewczyny, widząc mocne zaangażowanie uczuciowe córki i chcąc zapobiec ewentualności porwania jej, próbują przekonać ojca dziewczyny i innych krewnych, aby ich stanowisko nie było tak sztywne. Ci jednak, zamiast pójść na pewną ugodę i starać się zrozumieć, iż ten nieakceptowany przez nich chłopak jest jedynym, którego kocha ich córka, często bezskutecznie proponują jej innych kontrkandydatów. W takiej sytuacji, porwanie pozostaje absolutną koniecznością. Zawierane w ten sposób małżeństwa stanowią jednak wśród Asyryjc:£yków znikomy procent. Do niedawna, jakieś 40-50 lat temu, związki małżeństkie Asyryjczycy zawierali bardzo wcześnie, w wieku 16 lat dla chłopca i 14 dla dziewczyny 2. Podyktowane to było panującą wówczas sytuacją, gdzie od naj2 Wiek młodego Asyryjczyka, który obecnie wstępuje w związki małżeńskie w krajach Bliskiego Wschodu, waha się w granicach 20-30 lat. Decyzję o ślubie podejmuje on z reguły po zdobyciu konkretnego zawodu, w czym jest zainteresowana przede wszystkim rodzina dziewczyny. Na wsi natomiast nadal zdarzają się przypadki kojarzenia par w wieku poniżej 20 lat. Decyzja rządu syryjskiego z po- �127 wcześniejszych lat młodzież włączała się do prac w gospodarstwie. Nie bez znaczenia była zatem liczba dzieci w rodzinie. Innym czynnikiem przyspieszającym zawieranie związków małżeńskich bywały nieoczekiwane i przykre okoliczności, takie jak napady, morderstwa i rozmaite tragedie, których ofiarą padały niejednokrotnie wszyscy dorośli członkowie rodziny. Cudem uratowana na przykład dziewczyna bywała wtedy zwykle wychowywana w innej rodzinie, nie koniecznie u krewnych. W tym nowym, opiekuńczym domu dorastała i przeważnie zostawała, wychodząc za jednego z młodzieńców. Oznaczało to dla niej radykalną zmianę swojego statusu, z sieroty na pełnoprawnego członka wspólnoty. Mogła też zresztą poślubić kogoś zupełnie obcego. Stosunki między chrześcijanami i muzułmanami nie zawsze układały się najlepiej. Starzy Asyryjczycy mają wiele przykrych doświadczeń w tym zakresie. Wyciągniętą stąd naukę skrupulatnie przekazują swojemu potomstwu. Szczególnie łatwo upokorzyć chrześcijan asyryjskich przez niewłaściwy stosunek do ich młodych córek. Historia roi się od przykładów uprowadzania ich, dokonywania gwałtów i mordów. Stąd często jedynym wyjściem dla rodziców zagrożonej dziewczyny jest szybkie wydanie jej za mąż, za jakiegokolwiek chrześcijanina. Drobne różnice wyznaniowe między chrześcijanami nie stanowią wówczas żadnej przeszkody 3. Pewnym odstępstwem niejako od panujących obyczajów są późno zawierane związki małżeństkie. Dotyczy to nielicznych chłopców o wielkich aspiracjach naukowych lub zawodowych, których cała społeczność lokalna naj chętniej by widziała na jakimś uniwersytecie lub w warsztacie rzemieślniczym o rzadkiej specjalności. Wchodzą oni w związki małżeńskie z reguły w kilka lub kilkanaście lat później, czyli w wieku 25 - 30 lat. Taki wyjątek stanowią również ci, którym przyświeca służba duchowna na rzecz swojej gminy. Po ukończeniu przez nich seminarium lowy lat 60. o niedopuszczaniu młodych mężczyzn do zawierania związku małżeńskiego, przed odbyciem przez nich zasadniczej służby wojskowej, nie jest ściśle przestrzegana przez Asyryjczyków. Ryzyko nie jest duże, gdyż ślubu udziela oficjalnie kościół, rejestracja mlodych małżonków w urzędzie państwowym nie musi nastąpić od razu. I Dodajmy, że także i wśród samych muzułmanów, wśród Kurdów z Hakkari, regionu będącego do końca II wojny światowej główną siedzibą Asyryjczyków Wschodnich, jeszcze w początkach lat 80. naszego wieku rodziny nieraz w pośpiechu wydawały córki za mąż, lękając się ich porwania. Do prestiżowych wyczynów kurdyjskiego junaka należało tam m.in. porwanie córki jakiegoś lokalnego wielmoży. Pisze o tym współczesna etnografka turecka A. L. Yalcin w swej niepublikowanej pracy Kinship and the Tribal Organization in thll Province of Hakkari, South-eastern Turkey (London School of Economics and Political Sciences, 1986). �128 i po kilkuletniej pracy duszpasterskiej mogą dopiero zdecydować się, czy wybiorą karierę w hierarchii kościelnej, gdzie obowiązuje ich celibat, czy też czują powołanie do świadczenia bezpośrednich usług religijnych dla wiernych w parafii, co pozwala im zakładać rodzinę. Zakaz zawierania małżeństw pomiędzy poszczególnymi członkami rodzin chrzestnych obowiązuje u Asyryjczyków należących do obu starożytnych kościołów ("jakobickiego" i "nestoriaó.skiego") do siódmego pokolenia. Chrzestnym jest nie tylko konkretna osoba, która przy chrzcinach trzyma niemowlę, lecz całe jego potomstwo. Nielatwo tego przestrzegać zważywszy, że rodziny są wielodzietne, a małżeó.stwa zawierane w młodym stosunkowo wieku. Wśród Asyryjczyków należących do zachodniosyryjskiego kościoła ortodoksyjnego popularna jest historyjka {) pewnym młodzieńcu, który porwał swoją ukochaną dziewczynę. Była ona prawnuczką ojca jego pradziada. Ponieważ w rodzinnej wsi nie mogło być mowy o tym, aby lokalny ksiądz udzielił im ślubu, więc postanowili udać się potajemnie do innej miejscowości, gdzie ich nie znano. Jednak i tamten kapłan - jak nakazuje obowiązek - musiał dowiedzieć się, czy przypadkiem nie łączą ich więzy krwi. Młodzieniec, wiedząc, że po otrzymaniu odpowiedzi, i ten duchowny odmówi, postanowił go oszukać oznajmiając, że właśnie zrobili to, co jest zakazane, i \'łbrew temu co się mówi powszechnie, okazało się to całkiem możliwe. Ta sztuczka rozwiązała cały problem. Postawiony przed faktem dokonanym ksiądz był zmuszony ulec ich woli. U Asyryjczyków, o których mowa w tym opracowaniu związki małżeó.skie nie są dozwolone z muzułmanką, Żydówką, oraz - w przeciwieó.stwie od Asyryjczyków Zachodnich - również z kuzynkq zarówno ze strony ojca, jak i matki. Po wstępnej akceptacji kandydatki przez rodzinę chłopaka i zanim obie strony powiedzą ostateczne słowo "tak", uruchamia się cały mechanizm prowadzenia wywiadów, zbierania szczególowych informacji o niej. Pytani nie powinni domyślać się powodów tego zainteresowaniu. Niektórzy celowo udzielają fałszywych informacji. Informacji o dziewczynie zasięga się u jej koleżanek i sąsiadów. Pytania dotyczą ogólnej jej postawy, zachowania się w domu i poza domem, stanu zdrowia, stosunku wobec starszych (czy "darzy ich należnym szacunkiem") i wobec młodych, słabszych (czy "lituje się nad nimi"). W przypadku gdy rodziny obojga młodych mieszkają blisko siebie, czynności wywiadowcze są na ogół zaniechane. Jeśli wyniki wywiadów wypadają pomyślnie, to chłopak, za pośrednictwem starszyzny wioskowej, ujawnia dziewczynie swoje uczucia niejako oficjalnie. Wcześniej musiał on dać jej do zrozumienia, iż mu się podoba, stąd dziewczyna nie bywa zazwyczaj zaskoczona tą niezwykłą �129 wizytą. Swaci przybywają jednak do domu dziewczyny bez zainteresowanego chłopaka. Wchodząc, wypowiadają formułę: "chcemy być krewnymi". W oczekiwaniu na odpowiedź zaczynają się źegnać. Jeśli dziewczyna jest nastawiona pozytywnie do kandydata, mówi o tym swojej matce. Czyni to jednak nie bezpośrednio, lecz uprzejmą formułą: "jak ty uważasz mamo!". Taka wypowiedź oznacza wszelako praktycznie jej zgodę. Jednak na słowo "tak" lub "nie" rodzina dziewczyny każe swatom czekać nieraz kilka tygodni. Zwlekanie z odpowiedzią, która nawet od razu mogła brzmieć pozytywnie, ma rzekomo na celu zbieranie informacji o chłopaku, sprawdzanie jego cierpliwości i demonstrowanie wartości dziewczyny. O tym fakcie powiadomieni są najbliźsi krewni dziewczyny, szczególnie wujkowie. Do tego momentu rozmowy mają raczej charakter wyłącznie rodzinny 4. Wiążąca odpowiedź dziewczyny przekazywana jest starszyźnie wioskowej dopiero po upływie wyznaczonego czasu, nie później. Bywa, że nieco wcześniej. W wyznaczonym dniu, przeważnie w sobotę wieczorem, znów zjawiają się swaci, tym razem w towarzystwie kandydata, jego ojca, ojca chrzestnego i najbliższych krewnych, aby usłyszeć ostateczną decyzję dziewczyny. Zabierają ze sobą wódkę, z reguły arak. Rodzina dziewczyny, również w szerszym gronie, a koniecznie w obecności ojca chrzestnego, przystępuje do przygotowywania kolacji. Składają się na nią potrawy z "burghulu" (kaszy pszennej) z mięsem, zapiekanych klopsików z tegoż burghulu, zupy z sumaku lub z czerwonej dyni, oraz "mazza", czyli zakąsek. Ktoś z domowników podejmuje się roli gospodarza. Przyjmuje arak, nalewa do szklanki i częstuje wszystkich po kolei. Słowo "pijcie", "wasza wola będzie spełniona" wypowiedziane przez ojca dziewczyny, oznacza zgodę. Momentalnie rozlegają się śpiewy kobiet i klaskanie mężczyzn. Wszystkich częstuje się cukierkami przyniesionymi przeważnie przez swatów. W czasie trwania rozmów, w których jednak dziewczyna nie bierze udziału, uzgadnia się datę ślubu, wartość i rodzaj prezentów, które narzeczony powinien zaakceptować. Opinia narzeczonej w tych rozmowach przekazywana jest najczęściej przez jej matkę, uchodzącą zresztą za najważniejszą osobę. Stąd wszyscy starają się o jej względy. Do grona rozradowanych domowników i ich miłych gości dołącza się niebawem kapłan, którego powołuje się, obok ojców chrzestnych obojga młodych, jako świadka przeprowadzonych \vspólnie rozmów i uzgodnień. W przypadku, gdy rodzina dziewczyny 4 To ostentacyjne zwlekanie z oficjalną odpowiedzią ma swoje odpowiedniki w innych kulturach Bliskiego i Srodkowego Wschodu. W Afganistanie przysłowie mówi, że rodzina chłopca nie prędzej uzyska ostateczną odpowiedź w sprawie małżCllstwa, aż zedrze parę butów chodząc w konkury (T. Martynowicz, Małżeństwo i obyczaje weselne w Afganistanie, "Etnografia Polska", t. XXI, z. 2, 1979, s. 130). 9 Lud t. LXXIII �130 wyraża gotowość podjęcia rozmów ze swatami przed ustalonym dniem, wysyła do nich wiadomość przez brata dziewczyny. Zdarza się jednak, że decyzja może być negatywna. Wówczas oznajmia się przybyłym swatom: "przepraszamy, nie mamy córki na wydaniu". Swaci w takim wypadku raczej nie przyjmują poczęstunku i wychodzą z żalem. Rola ojców chrzestnych od początku do końca polega na czuwaniu nad prawidłowym przebiegiem pertraktacji i włączeniu się w momentach konfliktowych, gdy na przykład jedna ze stron stawia zbyt wygórowane wymagania. Ich udział jest nieodzowny, bo pełnią rolę świadków podejmowanych wspólnie decyzji i uzgodnień. Są jak gdyby rzecznikami obojga młodych. Pełną akceptację osoby kandydata rodzina dziewczyny wyraża wobec swatów: "uczyniliśmy naszą córkę butem nóg waszego syna". Data ślubu zależy od warunków obu rodzin. Może być odległa (2-3 lata) lub bliska (kilka tygodni). W jedną z najbliższych niedziel, po nabożeństwie w kościele i zjedzeniu śniadania w domu, matka narzeczonego zaprasza do siebie sąsiadki i swoje przyjaciółki oraz te kobiety, które zaprosiły ją kiedyś przy podobnej okazji. Formuje się kilku lub kilkunastoosobowy orszak, który powolnym krokiem podąża w kierunku domu narzeczonej. Na jego czele kroczy najstarsza wiekiem kobieta, która w trzymanym przy piersiach otwartym naczyniu niesie wybraną wcześniej i przeznaczoną dla panny młodej biżuterię. Za nią idą muzykanci i reszta damskiego towarzystwa. Niektóre kobiety zabierają ze sobą czerwone i czarne rodzynki oraz migdały, wsypując je do bocznej kieszeni sukni. Stąd popularna nazwa tego poczęstunku "bar kiba" - "córka boku". Spiewając i klaszcząc orszak zbliża się do domu narzeczonej. Na jego powitanie wychodzi jej matka i grupa jej przyjaciółek. W tym momencie panna młoda winna znajdować się poza domem, u sąsiadów. Ktoś z orszaku idzie, by ją zaprosić. Kobiety czule i radośnie całują narzeczoną. Ona zaś klęka przed naj starszą z niewiast, która w tym momencie stroi ją w przyniesioną biżuterię. Nie zawsze całą ilość zakupionych kosztowności podarowuje się pannie młodej jednorazowo. Takich wizyt może być kilka. Organizuje się je zawsze w niedzielę. Tego samego dnia wieczorem odwiedza dziewczynę narzeczony wraz ze swoimi przyjaciółmi. Trzeba będzie przekonać się, czy z biżuterią jej do twarzy i czy jest z niej zadowolona. Zabiera ze sobą arak i ugotowaną kurę z burghulem, które jego matka specjalnie przyrządza na kolację dla przyszłej synowej. Tam chłopak spędza wieczór w gronie najbliższej rodziny n2.r-z.2czDnej.Jej ojciec musi z każdym wypić choć trochę araku. Okres narzeczeństwa jest czasem niejako próbnym dla pary młodych. rvIłodzi legalnie spotykają się ze sobą i odwiedzają przy każdej okazji. �131. Narzeczony musi dbać szczególnie o swoją dziewczynę, obdarowując ją upominkami, zapraszając do znajomych, a także o jej rodzinę, pomagając przyszłym teściom w pracach na terenie gospodarstwa. W każde święto kościelne rodzina narzeczonego piecze specjalne ciastka "klicza" i razem z innymi potrawami tradycyjnymi zanosi rodzinie narzeczonej. Ten poczęstunek nazywa się potocznie "sanla" - "przydział", co sugeruje, że dziewczyna została już włączona do rodziny narzeczonego. Nie zawsze jednak próbny okres narzeczeństwa musi zakończyć się ślubem. Dochodzi czasem do zerwania stosunków. W połowie okresu narzeczeństwa ("pelga d buracha"), rodzina chłopaka zaprasza księdza i grono starszych ludzi nie do siebie, lecz do domu narzeczonej. Celem tej wizyty jest, jak gdyby, wyrażenie zadowolenia z dotychczasowego stanu stosunków i równocześnie pokazanie sąsiadom i całej społeczności wiejskiej, iż sprawy związane z przyszłym, wspólnym życiem pary młodych przebiegają planowo i pomyślnie. Tydzień poprzedzający ślub, zwany popularnie "próbnym weselem", jest pełen zabaw przygotowywanych oddzielnie w domu obojga narzeczonych. Mogą brać w nich udział wszyscy chętni. Nie ma wtedy ludzi obcych. Inauguruje go spotkanie, zwane "widzeniem panny młodej", zorganizowane w jej domu przez matkę narzeczonego. Przychodzą na nie wszystkie jej koleżanki i rówieśnice z wioski. Każda niemal przynosi ze sobą drobny prezent, przydatny w przyszłym życiu swojej koleżanki. Ma on stanowić rodzaj pamiątki. Wszyscy spożywają przygotowany przez pannę młodą obiad, następnie bawią się do późnych godzin nocnych. Spotkanie to ma charakter pożegnalny. W ciągu tych kilku dni koleżanki panny młodej pozostają w ścisłym z nią kontakcie, udzielając rad, pomagając w przygotowaniu posagu i stroju weselnego. Według utartych już obyczajów, odpowiedzialna za zorganizowanie i przebieg uroczystości weselnych jest rodzina pana młodego, wspomagana, rzecz naturalna, przez licznych krewnych i przyjaciół, którzy deklarują gotowość tej pomocy. Jedni zajmują się transportem, inni muzyką. Jeszcze inni przygotowywaniem potraw. W weselu uczestniczą wszyscy mieszkańcy wioski, zaproszeni goście i cała rodzina pana młodego. Zaślubiny odbywają się zawsze w dni świąteczne, nigdy w okresie postów i bardzo rzadko w kwietniu. Związane z tym asyryjskie przysłowie ludowe głosi: "kwiecień nie godzi się, by ktokolwiek poza nim został wybrańcem" 5. Najwięcej wesel organizuje się latem. 5 Asyryjczycy interpretują to w ten sposób, że w miesięcu kwietniu "nison" przyroda na zamieszkałych przez nich terenach Mezopotamii odmładza się pokrywając pluszczem zielonej trawy i wydzielając przyjemną woń. Dla miejscowego obserwuiora obcującego na codzień z naturą, zjawisko to kojarzy się z początkiem nowego życia w wyniku jak gdyby zapłodnienia ziemi przez jej oblubieńca. kwie- �132 W wigilię ślubu, to jest w sobotę po południu, do domu panny młodej przybywają jej znajomi ze wszystkich zakątków wioski. Przychodząc tańczą i śpiewają. Grupa przyjaciółek panny młodej udaje się do pomieszczenia, gdzie przebywa, aby ją uspokajać, ubierać i malować. Tymczasem w domu pana młodego formuje się orszak weselny. W jego skład wchodzi tym razem sam pan młody, najbliższa jego rodzina, ojciec chrzestny, ksiądz, swaci i muzykanci. Wszyscy podążają do domu panny młodej. Na ich spotkanie wychodzi grupa przyjaciół rodziny narzeczonej. Witając się, strzelają z pistoletów i karabinów na wiwat. Po powitaniu, młodzież bawi się na dziedzińcu. Matka chrzestna pana młodego w towarzystwie kilkunastu starszych kobiet, udaje się do pomieszczenia, w którym przebywa panna młoda ze swoimi przyjaciółkami. Wchodząc kobiety śpiewają: "przybyłyśmy skromnie, pokornie, pod deszczem, nie jesteśmy godne poniżenia". Ksiądz w tym czasie zwraca się do ojców chrzestnych obojga młodych pytając, czy ich podopieczni nadal są zdecydowani stanowić rodzinę. Następnie o to samo pyta samych młodych. Kapłan przyjmuje od ojców chrzestnych dwie obrączki i kładzie je na półmisek, gdzie znajdują się słodycze. Jedna ze starszych kobiet pyta młodych, czy chcą oni założyć obrączki, czy też je wyrzucą. Młodzi wsuwają obrączki na palec serdeczny prawej ręki G. Przed wyprowadzeniem panny młodej z domu rodzinnego, wszyscy członkowie jej rodziny i koleżanki płaczą. Zespół muzykantów gra utwór pożegnalny, w trakcie którego najstarszy brat dziewczyny wyprowadza ją do wyjścia. Po drodze napotykają upozorowaną przeszkodę: wyjścia broni stryj panny młodej, który tak długo ich nie przepuści, dopóki nie otrzyma zadowalającego prezentu. Na zewnątrz pannę młodą żegnają rodzice. Młodzi uczestnicy orszaku rozglądają się po pobliskich gospodarstwach, aby ukradkiem porwać dla zabawy na przykład kurę lub gęś, z których będą przyrządzać po swojemu w domu weselnym jakąś strawę. Zdarza się też, że dorzucą je po prostu do swoich prywatnych kurników! Sprawne i szybkie wyprowadzenie panny młodej należy do momencień. Jest on więc w POJęClU Asyryjczyków jakoby wybrankiem tak, jak pan młody w czasie uroczystości weselnych. Nie godzi się mieć w tym samym czasie dwóch panów młodych. Inna interpretacja również odnosi się do szczególnej rangi tego miesiąca, który zapoczątkowuje nowy rok asyryjski. Według kalendarza asyryjskiego w 1988 r. przypadał 6738 rok asyryjski. e Noszenie obrączki na palcu serdecznym prawej ręki w okresie narzeczeństwa jest obyczajem powszechnym w kulturach narodów Bliskiego Wschodu. Przysięgę też składa się prawą ręką. Często nawet wyraz "prawica" oznacza przysięgę (np. w jęz. arabskim). Po ślubie obrączkę przenosi się na lewą rękę (po arabsku słowo "yasar" oznacza lewicę, a wyraz "yusr" OZn:ł~7? pomyślność). �tów, z których strona narzeczonego czuje się dumna. Opuściwszy dom, dowcipnie zwraca się do jej matki następującymi słowami: "bracha zella, bikarach bnały gella" - "córka twa poszła, w waszej stajni wyrośnie trawa". Faktycznie brak w domu dorosłej córki, która zazwyczaj wyręcza swoją matkę we wszystkich możliwych do wykonywania przez nią pracach, utrudnia nieraz utrzymywanie gospodarstwa. A któżby sobie tego życzył? Po pożegnaniu panny młodej, jej narzeczony wraz ze swoim ojcem chrzestnym, doprowadzają ją uroczyście do domu, gdzie spędzi ostatnią noc panieilską w towarzystwie najukochańszych przyjaciółek. Jest nim mieszkanie ojca chrzestnego chłopca. Do niedawna drogę tę przebywano konno. Ozdobnie przybranego rumaka, którego dosiadała panna młoda trzymająca przed sobą najładniejszego we wsi chłopczyka, prowadził za uzdę sam pan młody. Obyczaj ten powoli zanika. W drodze panna młoda nie powinna spotkać kobiety, która urodziła dziecko przed upływem 40 dni od tej daty. Przypadek taki określa się mianem "bchuszala" "przytłumienie". Mógłby podobno utrudnić zachodzenie w ciążę lub zubożyć pokarm przyszłej matki. Po szczęśliwym dotarciu do domu chrzestnego, odprowadzający ją tłum udaje się następnie do miejsca, gdzie ma się odbyć zabawa weselna. Jest to duży i dobrze udeptany plac na terenie zagrody. Tam przygotowuje się stół weselny w kształcie litery "U". Wszyscy bawią się do, późna w nocy z udziałem muzykantów. W zabawie weselnej używa się z zasady tylko dwóch instrumentów muzycznych. Jeden to "dahole" - duży bęben o średnicy około 50 cm, zawieszony na brzuchu muzykanta, na mocnych paskach wykonanych z wełny. Muzykant uderza w obie strony bębna trzymając w prawej ręce dużą pałkę, a w lewej mniejszą. Drugim instrumentem jest "zerna" - rodzaj trąbki wykonanej z drewna. Ten prosty, dwuinstrumentowy zestaw muzyczny występuje powszechnie w obyczaju weselnym różnych ludów sąsiadujących z Asyryjczykami. Wprawni muzykanci osiągają za ich pomocą efekty artystyczne pełne nieraz prawdziwej wirtuozerii. Publiczność ocenia aplauzem kunszt szczególnie wprawnych grajków weselnych. Niekiedy pojawiają się też skrzypce. Wyjazd do ślubu następuje drugiego dnia, rano. Każde z narzeczonych na czczo udaje się do kościoła oddzielnie. Najpierw pan młody w towarzystwie swojego ojca chrzestnego. Następnie rodzina narzeczonego wyprowadza pannę młodą. Podczas ceremonii zaślubin w prezbiterium kościoła, przed ołtarzem, stawia się stół, a na nim kielich z winem, do którego wrzuca się obrączki obojga młodych. Za stołem stoi para narzeczonych ze świadkami. Panna młoda zajmuje miejsce po lewej stronie. W grzbietową, zewnętrzną stronę marynarki pana młodego wkłuwa się sześć szpilek, tvvo- �1~1 rzących trzy poziome krzyże. Wzdłuż ronda, wokół główki noszonego przez niego kapelusza obwija się dwa skręcone sznurki koloru białego i czerwonego. Po prawej stronie główki kapelusza formuje się za pomocą dwóch szpilek mały krzyżyk. Te elementy mają znaczenie nie tylko dekoracyjne. Dawniej, za czasów młodości ojców moich informatorów, pan młody w trakcie uroczystości zaślubin ubierał się w tradycyjny, pełny strój ludowy (jednoczęściowy obszerny strój męski wykonany ręcznie, przepasany szerokim, haftowanym pasem), a panna młoda w białą suknię. Obecnie, ubiór weselny jest raczej europejski. Makijaż panny młodej jest bardzo skromny. Poza kąpielą i malowaniem oczu nie używa się z reguły innych środków upiększających. W pewnym momencie, w trakcie udzielania sakramentu, ksiądz podaje panu młodemu ów kielich z winem. Wypija on prawie 2/3 ilości tego trunku, a następnie przekazuje go swojej narzeczonej, aby wypiła resztę. Dzielą się również namoczonym w tym winie specjalnym ciastkiem świątecznym "klicza". Pozostające na dnie kielicha obrączki, ksiądz wyjmuje i wkłada nowożeńcom na palec serdeczny lewej ręki. Ksiądz nie wypija wina, ani też nie kosztuje owego ciastka. W środku, za plecami młodej pary, stoi starsza kobieta. Trzyma ona w ręku nożyczki, które podczas całej niemal ceremonii otwiera i zamyka. Czynność ta ma jakoby zapewnić przecinanie magicznych węzłów, które mógłby potajemnie zawiązać obecny w kościele wróg nowożeńców. W przekonaniu asyryjskich wieśniaków, te supły mogą uczynić pana młodego "niezdolnym". Zdarza się również, że para młodych jest delikatnie kłuta szpilkami w kark. W trakcie ceremonii zaślubin, któryś z rosłych mężczyzn chodzi wokół kościoła z szablą w ręku. Ma on symbolizować obronę nowożel1ców przed nieprzyjacielem. Po zakończeniu uroczystości jej uczestnicy składają nowożeńcom życzenia. Jako pierwszy czyni to kapłan, potem rodzina, krewni i dalsi znajomi. W czasie gdy wszyscy spożywają śniadanie w kościele, pozostający na zewnątrz muzykanci zaczynają grać specjalny utwór, aby ponaglać zgromadzonych w środku do wyjścia. Ale z chwilą pojawienia się nowożeńców przy wrotach kościoła, muzykanci tarasują wyjście. Ządak pieniędzy. Ojciec chrzestny pana młodego, przygotowany na podobne niespodzianki, musi im płacić. Na zewnątrz no\vożeńcy witani są strzałami na wiwat. Droga orszaku weselnego z kościoła do domu pana młodego jest pełna miłych akcentów i niespodzianek. Idąc pieszo, nowożeiJcy zatrzymywani są na chwilę przy każdym gospodarstwie. Tam witają ich gospodynie, obsypując surową pszenicą i słodyczami, składając życzenia i wręczając pannie młodej prezenty. Jest nim przeważnie chusta na głowE:. �135 .często też okadza się młodą parę specjalnie przygotowanym kadzidłem. Chusty, które pannie młodej wręczają dojrzałe, zamężne kobiety stanowią jakoby sYmbol przyjęcia jej do ich grona. Odtąd powinna ona, jako mężatka, nosić to okrycie na głowie 7. Do orszaku dołączają się kolejno domownicy poszczególnych gospodarstw, którzy nie byli na uroczystościach w kościele. Orszak zatrzymuje się w odległości około 10 metrów przed domem pana młodego. Pan młody opuszcza tłum, aby stanąć na schodach domu, a w razie ich braku - na jakimś podwyższeniu. Tam podaje mu się butelkę domowego wina gronowego lub figowego owiniętą w chustę, oraz pustą szklankę. Zwrócony twarzą w stronę tłumu, pan młody napełnia ową szklankę winem, które demonstracyjnie na oczach wszystkich wypija. Następnie podaje mu się trzy dorodne jabłka. W tym momencie następuje pewne zamieszanie w tłumie. Pan młody z fantazją rzuca w tłum pierwsze jabłko, za chwilę drugie. Młodzi kawalerowie, a niekiedy nawet mali chłopcy, próbują chwycić jabłka. Uważa się, że ta dwójka szczęśliwców, która złapała owoce stanie niebawem na ślubnym kobiercu. Teraz pan młody udaje, że rzuca trzecie jabłko. Ale stojący obok niego ojciec chrzestny wyrywa mu je z rąk i chowa do kieszeni. Ma ono bowiem zapewnić nowożeńcom płodność i szczęście 8. Zbliżając się do drzwi izby mieszkalnej, panna młoda rozbija podaną jej amforę pełną drobnych monet i cukierków 9. Na ten moment czeka mnóstwo dzieci. Przed wejściem do mieszkania, do panny młodej podchodzi starsza kobieta trzymająca miskę ze śmietaną. Panna młoda wkłada palec w tłuszcz i rysuje nim znak krzyża na futrynie drzwi 10. Po poświęceniu domu, nowożeńcy wchodzą do środka i zajmują frontowe miejsce w największej izbie. W gorące dni lata, siedzenie w tym 7 Również niezamężne Asyryjki chodziły z reguły z nakrytymi głowami, zwłaszcza gdy przebywały poza terenem gospodarstwa. Wiązały one na głowie luźno jedną tylko chustę. Ich chusty nie były wyszukane i miały jasne kolory, często gładkie. Zamężne zaś Asyryjki mocno wiązały dwie chusty na głowie. Jedna z nich, zwinięta w pas, musiała zakrywać czoło. B Jabłko występuje zresztą także w ceremoniale weselnym Kurdów i Jezydów Zakaukazia, jak to zaobserwowała w latach 50-tych naszego stulecia radziecka ctnografka T. Aristowa. Pisze ona, że oczekujący na orszak panny młodej narzeczony stał na tarasie swego domostwa trzymając w ręku jabłko i gałązkę obwieszoną łakociami. Ciskał on jabłkiem w pewnym momencie w tłum usilujqc trafić oblubienicę. (T. Aristowa, "Kurd y Zakawkazja", Moskwa 1966). 9 U Asyryjczyków Zachodnich taką amforę zrzuca z tarasu domu jeden z krewnych pana młodego. lO U Asyryjczyków Zachodnich znak krzyża panna młoda nakreśla nad drzwiami za pomocą podanego jej z dachu kindżału. �136 pomieszczeniu nie trwa długo. Weselnicy przenoszą się na dziedziniec luh do ogrodu. Do oblubienicy znów zbliża się starsza kobieta z najładniejszym we wsi, kilkuletnim chłopcem (2-5 lat). Rzuca go jej na kolana, życząc w ten sposób nowożeńcom zdrowych i pięknych dzieci. Panna młoda obejmuje chłopca, całuje i obdarowuje pieniędzmi. Weselnicy spożywają teraz drugie śniadanie, na które prawie zawsze podawana jest galaretka z nóżek baranich, "risza ł aqla". Po posiłku część weselników, wraz z muzykantami ,udaje się po rodzinę panny młodej, gdyż nie bierze ona udziału w ceremonii zaślubin, ani też w orszaku podążającym do domu pana młodego. Po powrocie, muzykanci zostają wynagrodzeni, albowiem uważa się, że sprowadzenie rodziny panny młodej jest w głównej mierze ich zasługą. Zdarza się, że do czasu obiadu, grupa najbliższych znajomych nowożeńców udaje się wraz z muzykantami na wolne od zabudowań tereny wsi, aby tam się bawić. Po obiedzie w domu weselnym zbiera się więcej osób, prawdziwa jednak zabawa zaczyna się po zachodzie słońca. Wszyscy siadają do wcześniej przygotowanych stołów, lub na materacach na ziemi na terenie dziedzińca. Nowożeńcy i ich świadkowie zajmują miejsca frontowe. Podaje się zakąski, potrawy, napoje alkoholowe, przekąski. Jedzenie i trunki powinny towarzyszyć gościom bez przerwy i ani na chwilę nie może ich braknąć. W pewnym momencie, któryś z gości wstaje i kierując się w stronę nowożeńców, donośnym głosem komunikuje: "ten król i jego minister są nie dobrzy, należy ich odprawić, ale nie mają pieniędzy'" To początek składania prezentów. Odbywa się to jawnie z dokładną rejestracją kto i co dał. Prezenty rzeczowe odbierają bezpośrednio sami nowożeńcy, pieniądze zaś przyjmuje za nich ojciec chrzestny pana młodego. Jeśli ktoś się spóźni i ominie go kolejka, swój prezent wręcza przy pożegnaniu. Po zakończeniu tej ceremonii, ogłasza się, jaką sumę pieniędzy i jakie podarunki otrzymali nowożeńcy. Często weselnicy oglądają zestaw prezentów i podziwiają. Niektórzy wręcz wprost pytają nowożeńców, jakiego jeszcze prezentu życzyliby sobie. Do tematu prezentów wraca się często w rozmowach towarzyskich. W zespołowych tańcach rzadko biorą udział nowożeńcy. W jednym z nich, zwanym "powolne kółko", panna młoda zajmuje ósme miejsce, pomiędzy swoim mężem i jego ojcem chrzestnym. Przed nimi taJ1CZą dziewczęta i chłopcy ze świecami w ręku. W trakcie wesela goście urządzają różne zabawy. Między innymi usiłują zdobyć buty panny lub pana młodego, aby za ich zwrot otrzymać jakąś zapłatę. Chłopcy bawią się w "policjanta". Prowadzą do pana młodego kobietę lub dziewczynę, oskarżając ją o próbę otrucia gości, za co musi być ukarana. Karę stanowi przeważnie skrzynka piwa, lub dzban domowego wina gronowego. �Picie napoJow alkoholowych jest dowolne. Rzadko się zdarza, aby sami gospodarze częstowali gości alkoholem. Przybli na wesele nalewają sobie sami do swoich szklanek tyle i tak często, jak chcą. Jednak alkohol nigdy nie jest zasadniczym poczęstunkiem; stanowi jedynie dodatek do bez przerwy podawanych potraw. Szczególnie wymagana jest tu daleko idąca racjonalność i rozsądek zważywszy, że w każdej chwili któryś z gości może wyciągnąć z kabury swój pistolet i zacząć strzelać na wiwat, dając tym wyraz swojego entuzjazmu i przyjaźni wobec nowożeńców i ich najbliższych. Na wsi kuchnia weselna bywa zawsze bardziej konkretna aniżeli w mieście. Na wiejskim weselu gotuje się burghul z mięsem, ryż z duszonymi bakłażanami, fasolę z mięsem i ketmią, zupę z sumaku lub z dyni. Jako zakąskę podaje się maleńkie klopsiki z upieczonego burghulu z mięsem, sałtaką z białej, rozdrobnionej kapusty z oliwą i sokiem cytrynowym oraz małe, w kształcie paluszka, "gołąbki" w liściach winorośli. Oprócz tego goście pogryzają prażoną ciecierzycę, orzeszki, nasiona dyni, słonecznika, arbuza i melona. Nieodzownym dodatkiem jest świeży placek chlebowy wypiekany wyłącznie z mąki pszennej. Pijąc, biesiadnicy wznoszą mnóstwo toastów na cześć nowożeńców, ale sami także czynią to między sobą, niezbyt hałaśliwie, choć w sposób dający się zauważyć. Jeśli na przykład, któryś z weselników spostrzegł w tłumie osobę, którą szczególnie poważa, lub kogoś, kto wspaniale się prezentuje w tańcu, to przekazuje mu, za pośrednictwem dzieci, kieliszek wódki. Dzieci nie zawsze potrafią wymienić nazwisko nadawcy, stąd często wskazują na niego palcem. Za ten miły gest adresatowi pozostaje tylko podziękować i pozdrowić, przysyłając z kolei też kieliszek wódki ofiarodawcy. Dzieci otrzymują za te usługi wynagrodzenie w postaci drobnych monet. Tancerze, trzymając się za ręce tworzą półkrąg, w środku którego grają muzykanci. Nie brak popisów tych, którzy chcą zwrócić na siebie uwagę widzów, aby podziwiali lekkość ich ruchów i wytrwałość. To oni właśnie prowadzą cały sznur tańczących, posuwających się zawsze z lewa na prawo. Bywa też, że grupka zwinnych tancerzy odrywa się na moment od szeregu, aby wykonać skomplikowane figury wymagające wielu umiejętności. Obecni głośno wiwatują i piją ich zdrowie. W dowód uznania dla dobrego tancerza, skrzyPek lub grający na trąbce, klęka przed nim i głośno gra na swoim instrumencie. Tancerz wówczas wykonuje rytmiczne ruchy w takt melodii stojąc w miejscu, a wraz z nim cała reszta. Muzykant za to otrzyma pewną kwotę pieniędzy, z której zabiera dla siebie jakiś procent, a resztę zwraca właścicielowi pod koniec wesela. Również podczas tańca ludzie przekazują sobie pozdrowienia,. słowa pochwały. Czynią to za pośrednictwem muzykantów, którym �138 jakiś tancerz wręcza pieniądze na częsc mnego tancerza. Muzykant, trzymając ową kwotę w podniesionej do góry ręce, donośnym głosem przekazuje życzenia, wychwalając adresata. Wesele trwa do późnych godzin nocnych. Mniejsze przyjęcie dla wytrwałych trwa nieraz aż do rana. Goście spoza wsi nocują u krewnych. Na wsi taki cykl zabaw ciągnie się trzy dni. Kontakty seksualne pomiędzy parą narzeczonych przez cały okres poprzedzający ślub są wręcz nie do pomyślenia. Właśnie u Asyryjczyków w pełni realizowane jest popularne w Polsce powiedzenie: "jak kocha, poczeka". Silna wola, nawet młodych Asyryjczyków, wychowywanych od dziecka w duchu poszanowania norm obyczajowych, cechuje parę narzeczonych również w okresie narzeczeństwa, obojętnie jak długo on trwa. Złamanie norm w tym konkretnym przypadku może doprowadzić nieraz do depresji psychicznej w wyniku wyrzutów sumienia. Panna młoda powinna zachować swoje dziewictwo, gdyż będzie ona z niego rozliczona. W nocy poślubnej, jeśli narzeczony stwierdzi, że jego wybranka nie jest dziewicą, może zarządzić, by ją odesłano z powrotem do domu. Odtąd jej szanse na założenie rodziny są znikome. Oczywiście, o tym fakcie muszą być przekonani świadkowie, swaci, którzy następnie towarzyszą niedoszłej żonie do domu jej rodziców! 1. II U A~yryjczyj(ów Zachodnich problem dziewictwa jest traktowany podobnie. choć nigdy nie słyszałem, aby jakaś panna młoda została odesłana z powrotem do domu swoich rodziców po nocy poślubnej. Jednak utkwiły mi w pamięci pewne elementy, które być może istnieją również u Asyryjczyków Wschodnich. ale o nich nie słyszałem od moich informatorów. Będąc kiedyś zaproszonym na wiejskie wesele zachodnioasyryjskie widziałem grupkę przyjaciół pana młodego czekaj'lC<J z karabinami przy drzwiach na zewnątrz pokoju, w którym para mloda miała dokonać aktu spółkowania. W momencie, gdy pan młody wyszedł, grupka ta za'częła strzelać na wiwat, rozległy się momentalnie dźwięki dahole i zerna. Rodzina pana młodego chwaliła się, że cały akt trwał tylko 20 minut, nie dłużej, co świadczy o dobrych predyspozycjach i pewnej odwadze obojga młodych, zwłaszcza zaś mężczyzny. Niekiedy narzeczeni mogą czuć się zakłopotani, zwlaszcza jeśli ktoś ich obserwuje, na przykład przez dziurkę od klucza. Na osiedlu w mieście Qameszli, gdzie mieszkałem, ożenił się jeden z moich kolegów. Było to w roku 1968. W następny dzień po ślubie, jego matka zaprosiła zaprzyjaźnione kobiety, aby pokazać im dowód dziewictwa swojej synowej, utrwalony na prześcieradle. \Vśród zaproszonych kobiet była m.in. moja matka, która opowiedziała, że widziała charakterystyczną plamkę na prześcieradle wiszącym w przedpokoju domu weselnego. Następny mój kolega, w kilka dni przed swoim ślubem, pokazał mi kindżał, którym gotów był ranić swoje udo dla zmylenia w przypadku gdyby jego narzeczona nie okazała się dziewicą Dodajmy, że szereg wspomnianych tu obyczajów związanych z nocą poślubną zaobserwowano w kulturach także innych ludów Bliskiego i Środkowego Wschodu oraz Zakaukazia, .a z dawniejszych okresów i u Słowian. �139 Po szczęśliwym ślubie pani młoda wychodzi z nowego gospodarstwa >dopiero w trzecim dniu, zwanym "szarira" - "prawdziwy". Zabiera ona ze sobą wiadro oraz świeżo wypieczone przez jej matkę placki chlebowe. Kieruje się w stronę rzeki lub studni po wodę. Placki wręcza pierwszemu człowiekowi spotkanemu po drodze. W niektórych wsiach, szczególnie położonych z dala od miast, przebieg tego dnia, zdaniem starszej generacji, nawiązuje do wielowiekowych tradycji. Skoro świt, do domu weselnego przychodzą dwie lub trzy osoby, reprezentujące rodzinę młodej żony. Po cichu budzą ją i zabierają do dowolnego domu na wsi. Tam wspólnie jedzą śniadanie i przetrzymują ją do około godziny goo. Pozostali mieszkańcy wsi nie powinni wiedzieć, gdzie ona przebywa. Jeśli w tym czasie do drzwi tego domu zapuka przypadkowa osoba płci żeńskiej, to sądzi się, że w potomstwie dominować będą dziewczęta, jeśli zaś pukający będzie przedstawicielem płci męskiej - przewagę będą mieli chłopcy. Młodą żonę przyprowadza się następnie do domu jej rodziców, gdzie niebawem zjawi się jej małżonek ze swoimi przyjaciółmi. Zabierają oni ze sobą arak, który trzeba wypić z rodziną małżonki. Przygotowanie potraw należy do rodziny oblubienicy. Po południu, inna grupa towarzyszy pana młodego, ''-ldając obrazę, idzie tam i żąda od teściowej nowożeńca, aby im dała butelkę wódki i upieczoną kurę. Często szantażują ją w ten sposób, że wciągają nowożeńca na taras dachowy udając, że biją go kijami w gołe stopy. Zwyczaj ten nazywa się "sIała" - "ukrzyżowanie". Kochająca teściowa ugina się naturalnie pod ich żądaniem, wyciąga domową wódkę i kurę. Otrzymawszy je udają się wraz z panem młodym do najbliższego domostwa, aby wypić i zjeść. Pod wieczór nowożeńca prowadzą do jego domu. Przed zachodem słoilca, w domu rodziny pani młodej zjawia się jeszcze jedna grupa przyjaciół pana młodego, aby w towarzystwie muzy"kantów zabrać młodą żonę do męża. Również i oni żądają picia i jadła od jej matki: 2-3 butelki wódki, 2-3 upieczone kury. Opuściwszy dom, pani młoda otrzymuje od swoich rodziców cenny prezent ślubny. W domu pana młodego urządzają teraz prawdziwą ucztę, bo również i jego matka stawia wódkę i jedzenie. Pierwszy tydzień po ślubie nowożeńcy spędzają raczej w domu. Zdarza siq, że wszystkie regularne posiłki w ciągu pozostałych czterech dni po\veselnych tego tygodnia, zwłaszcza jeśli oboje nowożeńcy pochodzą z tej samej wsi, przygotowuje i przynosi im matka pani młodej. Podobno jeszcze w latach 3D-tych naszego wieku wszystkie trzy posiłki dziennie nowożeńcy jedli w domu rodziców pani młodej i to przez trzy pierwsze miesiące po ślubie. =';iejednokrotnie rodzice interesują się, czy wszystko dobrze poszło ich sJ'nowi. Zdarza się bowiem, iż pan młody bywa, jak się określa, �140 "związany". Sam słyszałem o kilku takich przypadkach, gdy młody małżonek, zbliżając się do swojej żony tracił męskość. Stan taki może trwać od tygodnia do kilku lat. "Związanie" pana młodego może nastąpić wyłącznie podczas uroczystości zaślubin. Inicjatorami tego nieszczęścia bywają tylko tacy, którzy są wybitnie nieprzychylni panu młodemu lub jego rodzinie. A oto kilka praktyk, które w uznaniu Asyryjczyków mogą do tego doprowadzić: wkładanie koszuli na lewą stronę, wkładanie kindżału do pochwy ostrzem do góry, supłanie kordonka siedem razy, rzucanie czaru na pana młodego przez wpatrywanie się w jego kark, lub przez wypowiedzenie po cichu zaklęć o magicznej mocy. W powszechnym przekonaniu, żadne medykamenty nie są w stanie w pełni "rozwiązać" pana młodego. Pomocna może być jedynie żółć świńska, ale tylko częściowo 12. Próbę "związania" możnaby udaremnić całkowicie jedynie poprzez ujęcie sprawcy w trakcie wykonywania przez niego owych czynności. Ale przeważnie na to jest za późno. Pozostaje więc albo odnalezienie owego przedmiotu (koszuli, kindżału, kordonka), gdyż dopóki jest utrzymany w takim stanie, w jakim nastąpiło "związanie", dopóty trwa jego działanie, albo też wezwanie pomocy innych czarowników. Oni pomogą wskazać miejsce, w którym schowano ów przedmiot, lub też użyją swoich magicznych praktyk "rozwiązywania". Stan "niemocy" małżonka nie trwa wiecznie. Czarownicy, którzy znali się na tych praktykach, byli do niedawna w cenie i nie lekceważono ich. Wierzono, że są oni w stanie zarówno łatwo kogoś "związać", jak i "rozwiązać". Dlatego też rodzina pana młodego starała się ich sobie zjednać. Słyszałem o groźnym czarowniku, który regularnie przed każdym weselem otrzymywał od kolejnego pana młodego litr araku. W przeciwnym razie "związanie" było murowane 13. Ważnym momentom wydarzeń opisanego okresu, od zalotów począwszy i na ślubie skończywszy, towarzyszą różne przyśpiewki. Wykonują je kobiety i młodzież chóralnie. Czasem solowej partii towarzyszy mała grupka kobiet, chłopców lub dziewcząt. Są to krótkie utwory rymowane. Polskie tłumaczenie nie oddaje niestety nastroju oryginalnego tekstu. 1! W lipcu 1988 r. jeden z asyryjskich doktorantów z Poznania, jadąc na urlop do rodziny w Syrii, zabrał ze sobą kilka pełnych i świeżych świńskich woreczków żółciowych w stanie zamrożenia, o które usilnie prosił jego ojciec. Zólć miała właśnie być zastosowana w celu przeciwdziałania złym urokom, które uczyniły zaprzyjaźnionego pana młodego "niezdolnym". 18 O tego rodzaju wierzeniach w rzucanie uroków na młodą parę i to nawet wśród najwyższych sfer dworu królewskiego w Afganistanie pisze m.in. także v,,-c wspomnianym już studium T. Martynowicz. �141 - "Stała na placu ,dylya' li. W ręku trzymała wiadro mleka. Pocałowałem ją, pomimo że jej ojciec tam stał". - "Stała przy kołowrocie. Na końcu ,kirdana' 15 wisiał koral. Pocałowałem ją". -,- "Wracała znad wody. Na lewym ramieniu trzymała gliniany dzban. Wzdychała, bo jej narzeczony nie nadszedł". - "Szła wąską uliczką. Trzymała w ręku toporek sznur. Pozw61 mi przejść, poganinie! Nie ciebie oczekuję". "W upale amforą przynosi wodę na ściernisko". - "Siedzimy na ,msodi' 18. Ludzie powiadają: co im z tego przyjdzie". - "Wchodzi na pagórek. ,Derbelta' 17 podarła się. Zawołajcie... (wymienia się imię narzeczonego), aby ją zeszył". - "Wraca z gumna. Na piersiach nosi trzy ,franti' 18. Towarzyszmy jej przez sympatię dla jej siotry". - "Kocioł (jest) nad ogniskiem. W nim (gotuje się) burghul. Przysięga mi, że (żaden) obcy (jeszcze) jej nie całował". - "Jej brodawka jest jak daktyl. Pozwól mi ją całować, choćbym nawet miał pójść do piekła". - "Ziemia jest obsiana jęczmieniem. Liść jak liście og6rka. Każdy ,tar 'a' lU obsługuje dwunastu chłopów. Zawołajcie ... (wymienia się imię narzeczonego), aby go objęła". - "Siedzi w dolinie, lejąc gorzkie łzy, bo JeJ narzeczony nie jest urodziwy". - "Siedzi przy ,kłara' 10, łamie placek jeden za drugim. Jakże słodki jest ślub". - "Siedzi na schodach. Trzyma w ręku ,makhelta' !1 i lustro, maluje sobie oczy. Chłopcy przerwali taniec, a dziewczęta popadły w rozterkę". - Idzie (ona) do kościoła. Zręcznie z nią rozmawiał. Przekonał ją do siebie i pozwolił przejść". - "Przestań ściągać moją kołdrę. Jestem mała i to mi się nie podoba. Poczekaj jeszcze jeden rok - zemszczę się na tobie". - "Wraca zmęczona ze ścierniska. Kładzie się do ł6żka. Jest cała od słomy. Chce spać i spać". - .,Wróblu mójl Daj mi kosmyk twoich włos6wl Obwiążę nim kindżał. Przypomną mi ciebie". Dylya - duża studnia na peryferiach wsi Kirdana - gruby naszyjnik srebrny z zawieszonymi wisiorami przedstawiającymi ryby, zamocowanymi przyogonie. 16 Msodi bawełniana tkanina koloru czerwonego ze wzorami w kolorze żółtym i niebieskim. 17 Derbelta dolna część nogawki długich spodni, które noszą asyryjskie góralki. 18 Franti ozdoba ze złotych monet otomańskich, zamocowana na chustce, zwisająca na czoło. Składa się z 20 złotych monet, bądź z 10 złotych i 10 mosiężnych lub srebrnych. Łańcuch dzieli, po r6wno, tzw. "entoba" - większy element złoty w kształcie jaja. li Tar'a (dos. "drzwi") miara umowna długości, określająca odcinek ziemi, na którym pracuje 12 robotnik6w rolnych, tworzących szereg przy żniwach lub orce. 20 Kłara komora gliniana do przechowywania pszenicy. ł1 Makhelta pudełko na proszek do malowania rzęs. J4 15 �142 - "Spała u mnie pewnej nocy. Kwiecista woń zawisła w pokoju. Jc~t ukochaną. mego serca". "Przebyłem dwa łańcuchy górskie. Napotkałem ,hygga' n w wykonaniu dziew-o cząt. Pokochałem naj młodszą z nich. Jest jak pestka granatu. Włóż ją do szklanki i wypij. Wypij, choćby była trucizną". "Na dziedzińcu mamy studnię. Strumień z niej płynie niczym rzeka. ,Nasza narzeczona' 28 jest jak kryształ. Zawołajcie ... (wymienia się imię narzeczonego), aby ją przeniósł". "Na dziedzińcu mamy pszczoły. Zaprosimy księdza na miód, a ludzi na arak". "Zbudujemy duży ,tanura' 24. Upieczemy w nim placki i ożenimy naszego ojca" .. "Nasze okno jest z żelaza. Nasze łowy są dobre. Nie ma na świecie drugiej takiej, jak ,nasza panna młoda'''. "Nasz dziedziniec jest duży. Znajduje się na gumnie. Niech żyje nam jego (narzeczonego) ojciec, kościelny wioski". "Pieniądze garściami wydaliśmy. Nasi kuzyni są liczni. Wygraliśmy, a nie straciliśmy". "Siedem całych łat na twoją postać czekałem. Jeśli wyjdziesz za innego mnie zostawisz, rzucę się do rzeki". "Samotnie zszedłem na plac. Płacząc i żaląc się na swój los. Jeśli jej tam nic spotkam, wrócę do domu mego ojca". "Trzy (dziewczęta) zeszły do gumna. Odziane w białe koszule. Która z nich jest twą narzeczoną? Tamta, co nosi ,trakyata' "". "Odziana jest w ,mezar' 21 koloru różowego i w koszulę koloru jasnoczerwonego. Jeśli ją pocałuję, ulżę sobie". "Trzy (dziewczęta) zeszły do (gaju) ,smoą' ł7. Odziane są w czerwone koszule. Która z nich jest twoją narzeczoną? Tamta, o niebieskich oczach". "Dwaj młodzi byli razem. Jeden (z nich) powiedział drugiemu: przyjacielu, kocham twoją siostrę. (Drugi) - Idę do domu spytać ją (o to). Jeśli cię nie zechce, zabiję ją". "Siostra zwróciła się do swego brata: nie bierz pieniędzy, dziecko! Usłyszy (o tym) mój ukochany i odfrunie ode mnie jak gołąb". "Mamo, tę właśnie kocham. Jeśli zechcesz, poproś o jej rękę dla mnie. Z nią bowiem doznam spokoju". "Dosyć! Nie chwytaj mnie za kolana nie mów do mnie po turecku, bo i tak moje serce wie, że mnie kochasz". Hygga - taniec zbiorowy, w którym tancerze tworzą pól krąg. Wyraz "nasza panna młoda" lub "nasza narzeczona" jest u A~yryjczyków w powszechnym użyciu. Ktokolwiek z rodziny bliskiej lub dalekiej pana młodego, gdy mówi o jego narzeczonej, określa ją jako "naszą". Jest ona bowiem tak samo poważana przez każdego z nich, jak przez swojego narzeczonego. 24 Tanura - gliniany piec do wypieku chleba plackowego. 25 Trakyata bransoleta srebrna zakładana na nogi dzicwczyn;v·. powyżej kostId. 21 Mezar żeńskie ubranie wierzchnie wykonane z owczej wełny. Składa się z dwóch lub trzech części, zależ.nie od szerokości krosna. Owija się nim ciało. z tym że zakrywa ono tylko część prawego boku i cały lewy bok, aż do kolana. Zawiązuje się na prawym ramieniu za pomocą supłów. 27 Smoq prawdopodobnie chodzi o drzewo sumaku, którego li'icie o kW<lokowatym smaku i fioletowej barwie stosuje się jako przyprawę. 22 28 �143- ..Siedzi na dachu ze spuszczonymi białymi nogami. Rozpala (tym) serce kawalerów". - "Siedzi przy ujęciu wody. W rękach trzyma porcelanowy talerz. Pocałowałem ją, a potem przyszli moi koledzy". - "Kierujemy swoją twarz w stronę świętego Mateusza 28. Nikt nie ma takiej narzeczonej, jak nasza". - "Idziemy w stronę ,hedaye' 29. Nasza panna młoda wygląda niczym perła. Takiej, jak ona, nie ma w całym świecie". - ..Mamy rozsądną pannę młodą. Jej ukochany jest wart tyle złota, ile waży_ a niej mówią wszyscy". - "On (wymienia się imię narzeczonego) jest pisarzem. Nasza zaś panna młoda świeci jak lampa". - ..Brunetka o dużych oczach. Rodzina jej ojca jest zła. Ja z niej nie zrezygnuję, choćby mnie na szubienicę zaprowadzili" . .,Brunetka o drobnych oczach. Rodzina jej ojca to poganie. Nie zrezygnuję z niej, choćby moja krew została przelana na uliczkach". -- "Weszliśmy w wąskie uliczki. Ich bramy są zamknięte. Para młoda jest jeszcze mała". - ,.Weszliśmy w szerokie uliczki. Ich bramy są otwarte. Para młoda jest wysoka". - "Ona jest mała. Nie widać jej pod figowym drzewem". - "Pod liściastym drzewem jej postać i jego postać nie różnią się". - "Przed drzwiami ,Zalil' 10. Nasze przyrzeczenia są takie same. Kto zdradzi spalą go". - "Sleman i Sleman II. Sleman, ona jest ładna" . .,Kocham cię, kocham cię. Ani na godzinę nie mogę cię opuścić". "Wujku, a wujku! Nocny sen mi nie smakuje. Mała mnie zabiła". "Dkolem, dkolem, dkolem 12, mój kindżał". ,.Berbilm, bilm, bilm, bilemlo. Berbilm, bilm, blim, zalemlo II". - "Idziemy aż stamtąd. Dzięki księdzu zdobyliśmy ziemię i niebo". - .,Nasz dziedziniec jest duży. Na nim bawią się chłopcy. Są urodziwi jak drzewo granatu". "W Arbine, między Tesqoba i Betnaye 84, poradziłam sobie. Mamo, jego (wymienia się imię chłopaka) pokochałam". Na zakończenie tego opracowania pozostała jeszcze do omówienia kwestia rozwodów u Wschodnich Asyryjczyków, o których tu mowa. Niestety brak opublikowanych danych statystycznych na ten temat, a ściągnięcie ich z autorytatywnych źródeł kościelnych jest rzeczą trudną. Asyryjski Kościół Wschodni nie wyklucza rozwodów. Nie uważa on ślubu za sakrament święty. Rozwody mogą być rozpatrywane na 28 2D 20 II 32 83 B4 "Kierując twarz w stronę świętego" - pokładać swój los w jego rękach. Hedaye - mała studnia na peryferiach wsi. Zalil - imię żeńskie. Sleman - imię męskie. Dkolem - wyraz o nieznanym pochodzeniu i znaczeniu. Słowa tego wiersza pozostają niewiadoffi8go pochodzenia i znaczenia. Nazwy miejscowości w Iraku, zamieszkałych przez Asyryjczyków. �144 życzenie jednego z małżonków jeśli zaistnieją udokumentowane przez wiarygodnych świadków powody. Na przykład: - zdrada małżeńska, nieuleczalna choroba psychiczna przejawiająca się w wyjątkowo nienormalnYm, niekontrolowanym i agresywnym zachowaniu się, ciągłe moczenie się, jeszcze do niedawna myślano, że jest to choroba nieuleczalna, gdy małżeństwo okaże się bezdzietne, współmałżonek, który nie jest temu winien może, ale dopiero po siedmiu latach wspólnego małżeństwa, zabiegać u władz kościelnych o rozwód 35. Rozwodu może udzielić jedynie najwyższy duchowny, czyli patriarcha. Kończąc ten krótki i mający charakter orientacyjny szkic o obyczaju weselnYm ASYryjczyków Wschodnich zdaję sobie sprawę, iż całokształt już choćby tylko tego zagadnienia wymagałby obszerniejszych studiów i rozleglejszej analizy. Interesującym problemem byłoby na przykład porównanie szczegółowe obyczajowości dwu zasadniczych asyryjskich odłamów wyznaniowych w tym choćby aspekcie ich kultury ludowej. Pamiętajmy również, iż owa kultura tradycyjna w ciągu stuleci musiała mieć szereg lokalnych odmian obyczajowych, nie tworząc jakiegoś kulturowego monolitu. W każdym razie w dotychczasowym naukowym piśmiennictwie etnograficznym nikt nie usiłował dać całościowego opisu kultury tradycyjnej chrześcijańskich Asyryjczyków w jej wszystkich podstawowych przejawach i bogactwie. To zadanie dla przyszłych badaczy. 85 Asyryjski Kościół Zachodniosyryjski uważa małżeństwo za jeden z sakramentów świętych, stąd o rozwód jest o wiele trudniej. Rozwód może być rozpatrywany jedynie w przypadku zdrady małżeńskiej, rzecz, która prawie nie miała miejsca w skupiskach Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie. Goszcząc u przedstawicieli tej grupy w Szwecji latem 1988 r. (mieszka ich w tym kraju już ponad 25 tys.) słyszałem o wielu rozwodach właśnie z przyczyny zdrady. Winę za to ponoszą głównie mężczyźni. Poznałem Asyryjczyka zamieszkałego właśnie w Szwecji, który ponad dwa lata temu zostawił swoją żonę z dwójk'l własnych dzieci i przeniósł się do Szwedki. Jego żona złożyła u władz kościelnych wniosek o rozwód. Zgody jednak nie otrzymała. Podobno wniosków o rozwód u naszego biskupa w Szwecji jest już ponad sto. Ich liczba wykazuje tendencję wzrostową. Władze kościelne są tym wręcz przerażone. Ta kwestia ma być podobno jednym z tematów posiedzenia synodu. Trudności z tym związane wynikają stąd, że kościół w krajach europejskich nie jest już jedynym sędzią w tym zakresie. �145 Michael Abdalla ~tARRIAGE AND WEDDING RITUALS OF EAST ASSYRIANS IN THE 1970'S. (summary) The contemporary folk culture of Assyrians still remains in Poland among the less known scientific problems. This is manifested at least by the fact that Assyrians are commonly regarded to be a kind of curiosity. There is nothing ~urprising about it since for ages Assyrians were known in European literature only as "schismatic Christian Groups" of the East. The majority of Assyrian Christians died during the years of 1st World War in the mountains and valleys of "Beth - Nahrin". I hope that this paper treating on marriage and wedding rituals of those Assyrians will make their folklore more familiar. The paper contains quite an elaborate description of the atmosphere in which the bride and the bridegroom come into contact with each other, the way the engagement period is spent, the procedure of wedding ceremonies and the anxieties and superstitions accompanying them. There were also collected more than 50 lyrics of folk couplets which are a part the wedding ceremony, all translated into Polish by the author. I think that the paper only signals the problem; it merely introduces a little known subject which even among the East Assyrians themselves has many local varieties; not to mention the West Assyrians who have been living in separate communities for fifteen hundred years now. 10 Lud t. LXXIII �146 WERDYKT jury konkursu otwartego na wspomnienia i materiały dotyczące pobytu Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazal:hstanit, oraz innych terenach Związku Radzieckiego w latach 1939-1956 ogloszonego przez Zarząd Glówny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i dwumiesięcznik naukowo-literacki "Literatura Ludowa" Na konkurs wplynęły 343 prace z Polski i zagranicy - Australia, Kanada, Stany Zjednoczone. Nadesłany materiał posiada istotną wartość dokumentacyjną dotyczącą losu Polall~ów w ZSRR podczas ostatniej wojny i po roku 1945. Forma i zakres matcrialów obejmuje zróżnicowane rodzaje tekstów - pamiętniki pisane na zeslaniu, diariusze, wspomnienia, krótkie relacje, zbiory listów, życiorysy -::- oraz zdjęcia, rysunki, obrazy, dokumenty administracyjne, takie jak książeczki pracy, kartki na chleb, paszporty, wyroki itp. Obradujące pod przewodnictwem prof. dr Czesława Hrnasa jury w sldadzie: dr Adolf Juzwenko, mgr Antoni Kuczyński, prof. dr Wojciech Wrzesiński, doc. dr Andrzej Zawada i doc. dr inż. Paweł Zworski po zapoznaniu sil; z nadesłanymi materiałami stwierdza, że poziom prac jest bardzo wysoki i postanowiło, zwiększając pulę nagród oraz ich wartość, wyróżnić następujące osoby: I nagroda (300 tys. zł) - Jan Prorok (Gdańsk) za pracę pt. "Skazani na zagładę. Wspomnienia z lat 1939-1945". II nagroda (250 tys. zł) - Leonard Perepeczko (Pasłęk) za pracę pt. "W szponach NKWD. Wspomnienia" oraz pięć III-cich nagród po 100 tys. zł, które otrzymują: Czesław Bazan (Wrocław) za pracę pt. "Kołpaszewo 1941-1943. Dziennik z zesłania"; Stanisław Dakiniewicz (Lódź) za pracę pt. "Przerwa w życiorysie"; O. Albin Janocha (Kraków) za pracę pt. "Pod opieką Matki Bożej. Wspomnienia 1939-1956"; Zofia Orłowska (Chełm) za pracę pt. "Drugie skrzydło Apokalipsy. Wspomnienia z pobytu w ZSRR w latach 1940-1942" oraz Anna Sobota (Pruszków) za pracę pt. "Kazachstan. Moje wspomnienia z lat 1939-1946". Ponadto nagrodami honorowymi jury wyróżniło autorów następujących prac: Gena Maria Gradkowska (USA) "Gena, córka osadnika": Janina Hildebrandtówna "Pamiętnik z Syberii": Edward Jaroszewicz (Wroclaw) "Kolejny etap w moim życiu"; Edward Kisielewski (Opole) "Wspomnienia zesłańca"; Halina Mil (Wrocław) "Moja syberyjska droga"; Eugenia Sendek-Byliczkowa (Australia) "Moje przeżycia"; Antoni Stankiewicz (Góra Śląska) ,,1219 dni więzień i łagrów"; Andrzej Szular (Bielsko-Biała) "Wspomnienia z pobytu w ZSRR w latach 1945-1946"; O. Hilary Wilk (Wołczyn) "Wspomnienia. Parafia-LagierParafia 1944-1959". Fundatorami nagród byli: Jego Magnificencja Rektor Uniwersytetu Wrocławskiego, Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Towarzystwo Popierania i Krzewienia Nauk, Dyrektor Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Związek Sybiraków Oddział we Wrocławiu, redakcja tygodnika "Nowe Zycie" (pismo Kurii Metropolitarnej we Wrocławiu) oraz członkowie jury. Organizatorzy konkursu planują wydanie książkowe najciekawszych prac w ramach tzw. "Biblioteczki Syberyjskiej" oraz informują, że począwszy od nr 1-3: 1990 na łamach dwumiesięcznika naukowo-literackiego "Literatura Ludowa" ukazywać się będą teksty nadesłane na konkurs, w ich wyborze pod kątem zesłańczego folkloru, kontaktów z ludnością tubylczą, jej kultury i zw~'czajów itp.. Osoby posiadające wspomnienia i matcriały dotyczące pobytu Polaków w ZSRR w latach 1939-1956, które nie wzięły udziału w konkursie, a są zainteresowane ich wydaniem prosimy, o nawiązanie kontaktu z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, ul. Szewska 36, 50-139 Wrocław - Biuro Wydawnicze. Gratulując wyróżnionym, jury sklada serdeczne podziękowanic wszystkim uczestnikom konkursu. mgr Antoni Kuczyński Prof. dr hab. Czeslaw lIernas Sekretarz jury Przewodniczący jury � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1911f8dc314b78418a3642e2b2199fdc.pdf b20be8d001379d1a00943fe84eaabbd8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4621 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Piórko, Mamert - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4292 Title A name given to the resource Mamert Piórko - rzeźbiarz lubuski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;97-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek Arpad Kowalski MAMERT PIÓRKO - RZEŹBIARZ LUBUSKI Ulica K o ż u c h o w s k a — p r z e d m i e ś c i e Zielonej Góry. W schludnym, m a ł y m , m u r o w a n y m domku mieszka eme­ rytowany nauczyciel pochodzący z Wileńszczyzny — M a ­ mert Piórko. Rzeźbiarz zielonogórski, uznawany często za nestora twórców lubuskich, r ó w n i e często o k r e ś l a n y jest mianem rzeźbiarza regionalnego j a k i ludowego; nazywa­ ny także amatorem-plastykiem. Urodzony w 1900 г., pochodzi on z p o d w i l e ń s k i e j w s i . Ojciec jego był r o b o t n i k i e m drzewnym p r a c u j ą c y m w okolicznch tartakach. B y ć m o ż e na dalszej drodze t w ó r ­ czej Piórki zaważyły tradycje rodzinne, z e t k n i ę c i e się w dzieciństwie z drewnem jako surowcem r z e m i e ś l n i c z y m , który później stał się m a t e r i a ł e m do w y k o n y w a n i a prac artystycznych. P i ó r k o spędził wczesne lata swojego życia u bogatych gospodarzy, później przez pewien czas praco­ wał jako robotnik fabryczny. W r o k u 1922 dostał się do Seminarium Nauczycielskiego w Wilnie. Po u k o ń c z e n i u nauki powrócił do ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o w y s z e d ł . Zaczął pracować jako nauczyciel wiejski. Rzeźbieniem z a i n t e r e s o w a ł się M a m e r t P i ó r k o raczej przypadkowo. Mianowicie w szkole, w k t ó r e j uczył, zro­ dziła się idea stworzenia amatorskiego teatrzyku k u k i e ł ­ kowego dla uczniów. Szkoła b y ł a biedna, nauczyciele i uczniowie sami m u s i e l i r e a l i z o w a ć p o m y s ł . B r a k i mate­ riałowe i ubóstwo finansowe szkoły z m u s i ł y P i ó r k ę do czynnej pomocy przy organizowaniu teatrzyku •— sam rzeźbił głowy lalek, k u k i e ł k i i f i g u r k i . Nie z a s t a n a w i a ł się przedtem, czy umie to robić, czy nie. P r a c ę w y k o ­ nywał niemal mechanicznie. Później zaczął w y t w a r z a ć z drewna przedmioty u ż y t k o w e : misy, łyżki, skrzynki, p u ­ dełka, ramy do o b r a z k ó w i t p . Daleki b y ł jednak w ó w c z a s od uważania tego co r o b i za s z t u k ę . Nie p o d e j r z e w a ł jesz­ cze, że po w i e l u latach stanie s i ę r z e ź b i a r z e m znanym w całym kraju, zwłaszcza w swoim regionie; nie z d a w a ł sobie sprawy z tego, że posiada uzdolnienia artystyczne. Rzeźbił, bo pewne s p r z ę t y b y ł y potrzebne w domu w ł a s ­ nym czy sąsiadów, bo trzeba było p o m ó c szkole. Wojna p r z e r w a ł a te zajęcia. P i ó r k o rozpoczął p r a c ę w wojskowych szpitalach. W 1945 r . wraz z wieloma przesiedleńcami w y j e c h a ł na Zachód, osiadł w Zielonej Górze i tu znów p o w r ó c i ł do zawodu pedagogicznego. Wojna, a n a s t ę p n i e praca na n o w y m terenie w zmienio­ nych warunkach s p r a w i ł y , że z u p e ł n i e z a p o m n i a ł o a r t y ­ stycznej pasji swojej m ł o d o ś c i ; b y ł przede wszystkim nauczycielem. Przypadek zrządził, że ponownie zaintere­ sował się r z e ź b i a r s t w e m . Był to r o k 1953. Na ulicy, przy której mieszkał, wycinano stare lipy. M a m e r t P i ó r k o jeszcze raz p o s t a n o w i ł s p r ó b o w a ć swoich sił i u m i e j ę t ­ ności twórczych, k o r z y s t a j ą c z dużych z a p a s ó w drewna, które wręcz p r o w o k o w a ł y do r z e ź b i e n i a . Od tego w ł a ś ­ nie czasu datuje się p o w r ó t P i ó r k i do działalności a r t y ­ stycznej i rozkwit jego twórczości. P o c z ą t k o w o rzeźbił niewiele — jedynie w wolnych chwilach, w czasie wakacji, tyle tylko, na ile p o z w a l a ł a mu praca zawodowa. A l e j u ż po przejściu na e m e r y t u r ę całkowicie poświęcił się pracy artystycznej. Tworzy sy­ stematycznie, wykonuje wiele rzeźb. Jest to jego pasją, potrzebą wypowiedzenia się, przypomnieniem dawnych lat. Dzieła jego noszą p i ę t n o osobliwego spojrzenia na świat. Kiedy po raz pierwszy o d w i e d z i ł e m Mamerta P i ó r k ę , niemal natychmiast po p r z y w i t a n i u zaczął •— bez żadnej zachęty z mojej strony — o p o w i a d a ć dzieje swojego życia. Widocznie przyzwyczajony już b y ł do licznych od­ wiedzin dziennikarzy i ludzi i n t e r e s u j ą c y c h się jego sztu­ ką. P o s i a d a ł on album z fotografiami rzeźb, k t ó r e w y ­ k o n a ł w ciągu w i e l u lat, a k t ó r e z n a j d u j ą się obecnie u rodziny i k r e w n y c h , s ą s i a d ó w i przyjaciół, instytucji takich j a k Cepelia czy Lubuskie Towarzystwo K u l t u r a l n e . K a ż d ą p r a c ę , k t ó r ą pokazuje czy to na fotografii, czy z n a j d u j ą c ą się w jego w ł a s n y m posiadaniu, opatruje k o ­ mentarzem w i ą ż ą c y m się z jej powstaniem, t ł u m a c z y , dlaczego w y r z e ź b i ł tę figurę, dlaczego tak w ł a ś n i e ją ujął, n a d a ł jej t a k ą a nie i n n ą f o r m ę . A r t y s t a bardzo mocno p r z e ż y w a Jest to bowiem jego ś w i a t i n t y m n y . swoją twórczość. P o k a z y w a ł P i ó r k o zdjęcia dawniej wykonanej rzeźby. Była to wielofiguralna kompozycja p r z e d s t a w i a j ą c a w y ­ w o ż e n i e zwłok jednego z bliskich przyjaciół, z m a r ł e g o m ł o d o na gruźlicę w czasie, gdy obaj b y l i s ł u c h a c z a m i Seminarium Nauczycielskiego. W kompozycji tej, b ę d ą ­ cej realistycznym przedstawieniem w y d a r z e ń , widzimy k i l k a alegorycznych postaci o b r a z u j ą c y c h cnoty zmarłego i jego d r o g ę życiową. I ten w ł a ś n i e element pewnej alegoryczności i symboliki jest, j a k sądzę, charakterystycz­ ny dla twórczości zielonogórskiego artysty. Oto inna rzeźba — przedstawienie korzenia rośliny żeń-szeń. Zas t a n o w i a j ą c y t u jest j u ż sam w y b ó r tak przecież nier z e ź b i a r s k i e g o tematu, k t ó r y jednak dla artysty m i a ł szczególne znaczenie, co w y n i k a z jego w ł a s n e j w y p o w i e ­ dzi: „jak głosi legenda, k o r z e ń żeń-szeń jest symbolem zdrowia, m i e s z k a j ą w n i m dobre duchy, a j a rzeźbię to, co dobre i uczciwe, tak j a k to widzę w swojej duszy". T w o r z y w e m artysty jest drzewo lipowe — tradycyj­ ny m a t e r i a ł w i e l u dawniejszych i obecnych twórców. M ó w i też P i ó r k o , że „to jest najlepsze drzewo, bo w m i a ­ r ę twarde, nie m a słojów, nie rozsyoha się i jest przy­ jemne w r z e ź b i e n i u " . Jako n a r z ę d z i a służą m u : nóż, k i l k a d ł u t i d ł u t e k o r ó ż n y c h rozmiarach i w y k r o j u — okrągłe, półokrągłe, u k o ś n e , płaskie. Nie ma on pracowni •— zimą rzeźbi w domu, natomiast w czasie cieplejszych dni, zwłaszcza latem, c h ę t n i e przenosi się do ogródka. Przy­ gotowane do pracy drewno starannie suszy, t w i e r d z ą c że klocek powinien s c h n ą ć przez rok, mniej w i ę c e j . Ten termin daje p e w n o ś ć , że drewno nie będzie p ę k a ł o i k r u ­ szyło się przy dalszej obróbce. W praktyce jednak nie zawsze t r z y m a się tej zasady. P r z y s t ę p u j ą c do właściwej pracy, M a m e r t P i ó r k o rzeźbi n i e posługując się bez­ p o ś r e d n i o ż a d n y m i w z o r a m i ani ilustracjami, również bez pomocniczego r y s u n k u na drewnianym klocku. Po u k o ń ­ czeniu r z e ź b y powleka j ą zazwyczaj c i e n k ą w a r s t w ą bezbarwnego l a k i e r u dla ochrony przed kurzem. Nigdy natomiast nie polichromuje. Indagowany na ten temat odrzekł, że nie z a s t a n a w i a ł się w ogóle nad tą m o ż l i ­ wością. Po c h w i l i dodał, że nie polichromuje, ponieważ chce p o k a z a ć s t r u k t u r ę drzewa i jego p i ę k n o , p i ę k n o m a t e r i a ł u samego w sobie. To uzasadnienie artystyczne zostało więc s f o r m u ł o w a n e na p r ę d c e , by p r z e d s t a w i ć program estetyczny, nad k t ó r y m t w ó r c a — j a k w i d a ć — specjalnie nie z a s t a n a w i a ł się i k t ó r y jest w y r a ź n i e w t ó r - 97 �ny wobec praktycznej działalności rzeźbiarza. Natomiast historia i opowieści t o w a r z y s z ą c e p o s z c z e g ó l n y m r z e ź b o m nie w y d a j ą się być ex post dokomponowywane. Ś w i a d ­ czą one, że twórczość artysty łączy się z autentycznym przeżyciem. Twierdzi P i ó r k o , że t y l k o praca w e d ł u g w ł a s n y c h p o m y s ł ó w sprawia m u zadowolenie, gdyż nie ma sensu n a ś l a d o w a n i e tego, co już zrobiono. Wprawdzie w ś r ó d jego rzeźb m o ż n a znaleźć głowę Mickiewicza czy popier­ sie Ś w i e r c z e w s k i e g o — do k t ó r y c h to prac m u s i a ł y i n ­ s p i r o w a ć go j a k i e ś wzory — jednak tematyka ta nie jest dla jego twórczości reprezentatywna. Oczywiście, t w ó r c a mieszkający w mieście w o j e w ó d z k i m , społecznik, człowiek stykający się codziennie, chociażby z racji swojego zawodu, ze w s p ó ł c z e s n y m życiem, skompliko­ w a n y m i p e ł n y m p r o b l e m ó w , nie m o ż e w y m y ś l a ć tema­ tów rzeźbiarskich tylko „w głowie", j a k zazwyczaj po­ w i a d a j ą a r t y ś c i - s a m o t n i c y . W ł a ś n i e to codzienne życie dostarcza r z e ź b i a r z o w i twórczej inspiracji, jeśli nawet temat wydaje się b y ć o d e ń odległy. Lecz t y l k o temat, a nie idee, k t ó r e stara się w y r a ż a ć w swoich figurkach. Prace P i ó r k i m a j ą swój w ł a s n y , o d r ę b n y charakter, " czasem w y d a j ą się udziwnione. S ą one p e ł n e , r z e k ł b y m nawet — „mięsiste", choć nie jest to owa klasyczna p e ł ­ ność i z w a r t o ś ć f o r m y r z e ź b i a r s k i e j . S ą t e ż prace P i ó r k i oszczędne w wyrazie, choć autor nie s k ą p i i m ornamen­ t y k i . Pozorna s u r o w o ś ć jego r z e ź b w i ą ż e się zapewne z t e n d e n c j ą do geometryzowania, kubizowania k s z t a ł t u . Wydaje się, że dłuto artysty posuwa się po liniach prostych, o d r z u c a j ą c finezyjne z a o k r ą g l e n i a , t w o r z ą c geo­ metryczne kąty, krzywizny, linie i z a ł a m a n i a . Modelunek rzeźby jest twardy. Wykonane przez P i ó r k ę rzeźby s k ł a ­ dają się j a k b y z zestawionych ze sobą i n a ł o ż o n y c h jedna na d r u g ą brył, ornamentyka rzeźb p o d k r e ś l a ich kubiczny charakter. Ostre, ś m i a ł e i staranne zarazem cięcia s ą typowe dla wszystkich jego prac. Jest to rodzaj formy Mamert P i ó r k o : I I . 1. Wędkarz, 98 niespotykanej w naszej rzeźbie nieprofesjonalnej (ludowej czy też amatorskiej). P i ó r k o dużą w a g ę p r z y w i ą z u j e do formy swych dzieł — s ą one d o k ł a d n i e p r z e m y ś l a n e i wy­ konane, i to tyleż pod w z g l ę d e m k s z t a ł t u , co i treści. Jak twierdzi sam artysta, przy wyborze tematów d e c y d u j ą jego zainteresowania d l a otaczającego świata. W ś r ó d r z e ź b P i ó r k i d o m i n u j ą typy ludzkie, celnie pod­ patrzone w życiu, przy pracy, postacie z bajek i legend. S ą też prace inspirowane wspomnieniami autora z lat młodości. Inne tematy p o j a w i a j ą s i ę znacznie rzadziej i podejmowane s ą niejako na marginesie g ł ó w n y c h zain­ t e r e s o w a ń P i ó r k i — zafascynowania człowiekiem z jego ś m i e s z n o s t k a m i i p r z y w a r a m i , urzeczenia p r a c ą i dzia­ łalnością ludzką. Nie ma z a ś w twórczości P i ó r k i tematyki sakralnej. Nie ucieka artysta od rzeczywistości ziemskiej — przeciwnie, u w a ż n i e j ą podpatruje, a obserwacje prze­ nosi w lipowe drewno. T y p y ludzkie, k t ó r e Piórko- przedstawia w swych r z e ź b a c h , aczkolwiek przedstawione wiernie, zawierają dużą dozę humoru. Wydobyte są z nich rysy pewnych ś m i e s z n o s t e k i p r z y w a r cechujących k a ż d e g o przecież c z ł o w i e k a . P i ó r k o eksponuje cechy karykaturalne prze­ j a w i a j ą c e się w t w a r z y , gestach i ruchach tworzonych po­ staci. K a ż d y szczegół wydaje się t u b y ć starannie pod­ patrzony, p r z e m y ś l a n y i wykonany, b y t y m silniej pod­ k r e ś l i ć i n t e n c j ę autora. Szczególnie wyraziste są pod t y m w z g l ę d e m twarze w y k o n y w a n y c h przezeń figurek g r a j k ó w , p a s t u s z k ó w , k t ó r e w w i d z u b u d z ą skojarzenia z p r z y s ł o w i o w y m i pastuszkami z sielankowych odpowieści i bajek. Nie m n i e j zabawna jest postać starego, brodatego krasnala, j a k b y w y j ę t e g o z b a ś n i braci G r i m m , ze wspa­ niale oddanym p r z y g i ę c i e m pod c i ę ż a r e m dźwiganego na plecach worka. Wreszcie kompozycja p r z e d s t a w i a j ą c a dwa p r z e p y c h a j ą c e się na k ł a d c e barany — ze znanego i po­ pularnego wierszyka. S ą te prace j a k b y prześmiewaniem się z k u r s u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e s z a b l o n ó w i stereo- drewno, wys. 26 cm. U . 2. Chłopiec jedzący kaczan U . 3, 4, Pastuszek, drewno, wys. 27 om. kukurydzy, drewno, wys. 27 cm. �typów myślowych, są zarazem dla odbiorcy ilustrowa­ nymi morałami życiowymi. Inne znów postacie t c h n ą z a d u m ą i spokojem, j a k np. Wędrowiec, Matka z dzieckiem, czy Dziewczyna z kukurydzą. Choiaż — przeciwnie niż poprzednio — są statyczne, to jednak w y g l ą d a j ą tak, j a k b y t y l k o na chwilę zastygły w bezruchu, dla odpoczynku. A za moment znów ruszą w drogę. O wartości rzeźb P i ó r k i stenowi i n t e r e s u j ą c a forma, w sposób wyszukany p o d p o r z ą d k o w a n a treści i wymowie jego dziel. Piórko podpatruje otaczający go ś w i a t „ z m r u ­ żonym okiem", nieco szyderczo i karykaturalnie, a prze­ cież z dużą dozą ciepłego h u m o r u i życzliwości. Nie jest samotnikiem, przeciwnie, ż y w o uczestniczy w życiu spo­ łecznym, włącza się do akcji k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h inicjowanych przez twórcze ś r o d o w i s k a w o j e w ó d z k i e g o miasta, szuka k o n t a k t ó w z l u d ź m i , a z jego spostrzeżeń powstają właśnie owe dziwne, drewniane postacie. Piórko jako rzeźbiarz d e b i u t o w a ł w I960 r. na w y ­ stawie CRZZ w Warszawie. Od tej pory jego prace po­ kazywane są systematycznie na dorocznych wystawach plastyki amatorskiej w Zielonej Górze, u r z ą d z a n y c h przez Lubuskie Towarzystwo K u l t u r a l n e i W o j e w ó d z k ą K o ­ misję Związków Zawodowych (w l u t y m 1961 r. p o w s t a ł a przy LTK. Sekcja Plastyki Amatorskiej, k t ó r e j P i ó r k o jest członkiem). Oo więcej — prace P i ó r k i pokazywane są również na wystawach sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a . Dwukrotnie, w styczniu i m a r c u 1964 r „ o d b y ł y się w Zie­ lonej Górze jego wystawy Indywidualne pod patronatem LTK. W 1963 r, k i l k a rzeźb P i ó r k i eksponowano w K r a ­ kowie na problemowej wystawie p l a s t y k i amatorskiej, a w następnym roku na ogólnopolskiej wystawie plastyków-amatorów w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Prace jego sprzedawane są w sklepach Cepelii na terenie województwa. Władze w o j e w ó d z k i e t r a k t u j ą też rzeźby Piórki jako regionalne p a m i ą t k i , ofiarowując je jako upo­ minki ważniejszym gościom. Gdy zaś w k w i e t n i u 1966 r. w Klubie Literackim L T K odbył się t u r n i e j poetycki o rzeźbę, dzieła P i ó r k i s t a n o w i ł y g ł ó w n e nagrody. Praca zarobkowa na zlecenie Cepelii nie jest jednak dla Piórki zasadniczym m o t y w e m d z i a ł a n i a . Rzeźbienie traktuje jako swoją osobistą pasję, jako chęć w y ż y c i a się, jako hobby. Pod t y m w z g l ę d e m jest on niemal przy­ kładowym okazem „czystego" i „ p r a w d z i w e g o " amatora. Godny uwagi wydaje się fakt, że dzieła P i ó r k i znaj­ dują odbiorców nie tylko zinstytucjonalizowanych i nie tylko wśród miłośników i z n a w c ó w sztuki, s ł o w e m — nie tylko wśród tej warstwy, k t ó r a obecnie stanowi rynek zbytu dla p r o d u k t ó w twórczości ludowej i amatorskiej. Figurki przez niego wykonane docierają też do jego zna­ jomych, krewnych, s ą s i a d ó w — do tych ludzi, w ś r ó d k t ó ­ rych artysta żyje i działa. Wydaje się zjawiskiem ze wszech miar pozytywnym, że twórczość P i ó r k i zaspokaja poczucia estetyczne dosyć szerokiego k r ę g u odbiorców, podczas gdy, jak wiemy, r z e ź b a nieprofesjonalna, z w ł a s z ­ cza ludowa, nie budzi zainteresowania w swoim ś r o d o ­ wisku. Aprobata prac P i ó r k i jest jednak z r o z u m i a ł a , jeśli przeanalizuje się prace r z e ź b i a r z a pod w z g l ę d e m formalnym i tematycznym, co s t a r a ł e m się p r z e d s t a w i ć wyżej. W życiu P i ó r k i nie ma tak często spotykanej w ś r ó d wielu artystów próżni społecznej, k t ó r a k a ż e i m z w r a ­ cać się z jednej strony k u elicie k u l t u r a l n e j i otaczają­ cemu ją wianuszkowi s n o b ó w w poszukiwaniu zbytu dla rzeźb, z drugiej zaś — p r z y j m o w a ć bezkrytycznie wzory stamtąd płynące z przeznaczeniem „dla l u d u " . Dzięki temu też Piórko nie ma k o m p l e k s ó w w y n i k a j ą c y c h z bez­ radności i osamotnienia. I n t e r e s u j ą c e , jak w dalszym ciągu ułoży się jego w s p ó ł p r a c a z Cepelią. Jak bowiem 4 świadczą n i e k t ó r e dane, w pewnych ośrodkach bądź w ś r ó d i n d y w i d u a l n y c h t w ó r c ó w z a m ó w i e n i a tej insty­ tucji p o w o d u j ą p r z e k s z t a ł c e n i e się pracy twórczej w p r a ­ cę rzemieślniczą. Konsekwencje zaś z tego w y p ł y w a j ą c e są trojakiego rodzaju: zbyt w y g ó r o w a n e poczucie w ł a s n e j w a r t o ś c i artystycznej, zanik indywidualizmu twórczego, rozgoryczenie i uczucie p o r a ż k i życiowej w przypadku zmniejszania się z a m ó w i e ń . Oczywiście nie m o ż n a g e n e r a l i z o w a ć tych spraw, wie­ le bowiem zależy od zastanej już pozycji społecznej t w ó r ­ cy, od jego o d p o r n o ś c i psychicznej, wreszcie od rodzaju jego pracy i k o n t a k t ó w z opiekunami artystycznymi. Nie grozi to też chyba t w ó r c y z Zielonej Góry. Rzeźbiarstwo jest bowiem jego i n d y w i d u a l n ą , d u c h o w ą potrzebą, w y ­ rasta z chęci przekazania swoich spostrzeżeń ludziom, w ś r ó d k t ó r y c h żyje; z drugiej zaś strony jest f o r m ą roz­ r y w k i , odpoczynku, daje spokój, zadowolenie p ł y n ą c e z poczucia p r z y d a t n o ś o i społecznej. N i e w ą t p l i w i e sprzedaż prac jest przejawem uznania dla jego twórczości, ale t a k ż e f o r m ą uznania s ą dla artysty wystawy, wreszcie okazywane zainteresowanie odborców. C h a r a k t e r y z u j ą c twórczość Mamerta P i ó r k i k i l k a ­ krotnie z e s t a w i a ł e m j ą ze s z t u k ą l u d o w ą , mimo że t r u d ­ no do niej zaliczyć r z e ź b y lubuskiego twórcy. Jeśli P i ó r k o jednak, o czym w s p o m n i a ł e m już na początku, bywa o k r e ś l a n y r ó w n i e ż mianem r z e ź b i a r z a ludowego, w y n i k a to, jak sądzę, nie t y l k o ze zwyczajowego stosowania tej nazwy lecz i z charakteru regionu, w k t ó r y m P i ó r k o żyje i tworzy. Woj. zielonogórskie przechodziło zmienne koleje losu. Były to tereny, k t ó r e wcześnie o d p a d ł y od Rzeczypospolitej i znalazły się w granicach Polski po 99 �etnograficzne. Ł a t w i e j jednak b y ł o m o ż n a znaleźć w te­ renie z dawien dawna porzucone z a b y t k i k u l t u r y ma­ terialnej niźli ś w i ą t k i p r z y d r o ż n e . Gdy więc w woje­ w ó d z t w i e osiadło k i l k u ludzi, k t ó r z y w wolnych chwilach b r a l i czasem drewno i d ł u t o do r ę k i , zaczęto mówić o „współczesnej sztuce ludowej" t w o r z ą c e g o się regionu. Rzecz oczywiście dotyczy nie t y l k o rzeźby i nie tylko tego jednego w o j e w ó d z t w a . Podobnie jest w Szczecińskiem, gdzie o k r e ś l a się S k r ę t o w i e z a jako r z e ź b i a r z a l u ­ dowego Pomorza Zachodniego. Podobnie i w e Wrocław­ skiem, gdzie p r a c u j ą : Józef S e r w i k p o c h o d z ą c y z miejs­ cowości Inowlec, pow. Rawa Mazowiecka, Jan Kobiałka ze wsi Hołoska, pow. T ł u m a c z , w o j . s t a n i s ł a w o w s k i e , Ka­ zimierz C h r ą c h o l z w o j . lwowskiego oraz Franciszek Mentel z Ż y w i e c k i e g o . B y l i o n i m o ż e ongiś rzeczywiście t w ó r c a m i l u d o w y m i , obecnie jednak b ą d ź to mieszkają w miastach ( u ł a t w i o n y k o n t a k t ze ś w i a t e m sztuki elitar­ nej i n o w y wachlarz t e m a t ó w ) , b ą d ź nawet kształcą się w ogniskach plastycznych. Podobna sytuacja istnieje w Zielonogórskiem, gdzie działają: L u d w i k Oleksy z Ż a r , Aleksander Koperwas z Jasienicy G u b i e ń s k i e j , pow. Lubsko, i Andrzej Rak z Krosna O d r z a ń s k i e g o . Jednym z t a k i c h t w ó r c ó w jest w ł a ś n i e M a m e r t P i ó r k o , W s z a k ż e w o j e w ó d z t w o jest już zintegrowane etnicznie, m o ż e w i ę c z czystym sumieniem o d s t ą p i ć od nazywania P i ó r k i , j a k się to jeszcze często zdarza, r z e ź b i a r z e m l u d o w y m . T y m bardziej, że obser­ w u j e m y zanik sztuki ludowej w jej klasycznej, dziewięt­ nastowiecznej postaci. I I . 5. Krasnal, drewno, wys. 20 cm. k i l k u wiekach odosobnienia, dopiero po 1945 r. Na skutek w i e l u okoliczności historycznych, a zwłaszcza długiej separacji, nie p r z e t r w a ł a tam ludność autochtoniczna (jak to m i a ł o miejsce na Ś l ą s k u lub Pomorzu) z w y j ą t k i e m k i l k u graniczących z obecnym w o j . p o z n a ń s k i m powia­ tów: babimojskiego, m i ę d z y r z e c k i e g o i wschowskiego. Po 1945 г., wraz z n a p ł y w a j ą c y m i na te ziemie osadnikami, w y t w o r z y ł się konglomerat ludnościowy. P r z y b y w a l i m i e s z k a ń c y k r e s ó w wschodnich, Polski centralnej, r e e m i ­ granci z Europy zachodniej, Ł e m k o w i e , m i e s z k a ń c y W i e l ­ kopolski. K a ż d a z grup etnicznych przynosiła w ł a s n ą k u l t u r ę , obyczaje, w ł a s n e w y t w o r y materialne, tradycje. Wyłoniło się w i ę c zadanie scalenia tych grup, co o s i ą ­ g n ą ć m o ż n a b y ł o przez wkrzeszenie czy m o ż e raczej stworzenie f u n d a m e n t ó w dla regionalnej tradycji, k t ó r a znalazła t e ż częste, acz niezbyt d o k ł a d n e z p u n k t u w i ­ dzenia historycznego i geograficznego, nazywanie w o j . zielonogórskiego — Z i e m i ą L u b u s k ą . T e r m i n ó w spełnił przecież nakaz c h w i l i . Owo tworzenie tradycji obejmo­ wało r ó ż n e dziedziny, m i ę d z y i n n y m i — zagadnienia Sztuka ludowa ma obecnie wiele p u n k t ó w stycznych z a m a t o r s k ą , zaś wobec w i e l k i e j rozpiętości stylów i cech tej ostatniej, obie m o ż n a u w a ż a ć za część wielkiego nurtu sztuki nieprofesjonalnej. Sztywne oddzielanie jednej od drugiej i stawianie granic m i ę d z y n i m i nie jest potrzeb­ ne, bo oba n u r t y sztuki coraz bardziej przenikają się wzajemnie. S t ą d też naginanie t w ó r c ó w do ludowości wydaje się zabiegiem sztucznym. Istotnie, do pewnych o k r e ś l e ń czy definicji j e s t e ś m y przyzwyczajeni, są one I wygodne, ale j u ż nieadekwatne do rzeczywistości. Pracą Mamerta P i ó r k i — j a k to w y n i k a z wyżej podanych f a k t ó w — i n t e r e s u j ą s i ę : Lubuskie Towarzystwo Kultu­ ralne i Cepelia. Zainteresowania nie okazuje tylko Mu­ zeum Zielonogórskie, najbardziej chyba do tego powoła­ ne. Oczywiście, nie k a ż d y t w ó r c a nieprofesjonalny zasłu­ guje na to, by jego prace b y ł y eksponowane na muzeal­ nych wystawach. J e d n a k ż e sztuka nieprofesjonalna jako całość w i n n a znaleźć miejsce w badaniach etnograficz­ nych i w muzeach regionalnych. Badanie przemian za­ chodzących w sztuce nieuczonej, p r o c e s ó w przyswajania sobie nowych w z o r ó w plastycznych (tak tematycznych, 1 j a k i formalnych) p o w i n n y stać się n o w y m elementem d z i a ł a n i a e t n o g r a f ó w i tych, k t ó r z y z racji zawodu zaj- | m u j ą się s z t u k ą l u d o w ą i a m a t o r s k ą . Fot. Jan Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bff0db776bea53da024ded77cb686c0.pdf d094b461c7d29a0aeaac66ba423deead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:870 Title A name given to the resource Mangavipen - zaślubiny cygańskie / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.155-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Długosz, Marian Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 I II M A R I A N DŁUGOSZ III MANGAVIPEN ZAŚLUBINY CYGAŃSKIE A r t y k u ł ten p o w s t a ł na podstawie badań przeprowadzonych wśród C y g a n ó w o s i a d ł y c h w dwu spiskich wsiach, w Czarnej Górze i Jurgowie. Ze w z g l ę d u na stosunkowo dużą liczebność z a m i e s z k a ł y c h tam C y g a n ó w oraz ich różnorodne p o w i ą z a n i a z innymi Cyganami m i e s z k a j ą c y m i na Spiszu, zebrany m a t e r i a ł m o ż e s i ę odnosić do całego Spiszą w granicach polskich. Celem a r t y k u ł u jest przedstawienie tradycyjnej formy zaślubin, zwa­ nych po c y g a ń s k u mangavipen. U C y g a n ó w spiskich mangavipen pełni do dziś f u n k c j ę o b r z ę d o w e g o zawarcia m a ł ż e ń s t w a , a jego forma znana jest r ó w n i e ż innym grupom C y g a n ó w . Aczkolwiek w kulturze Cyga­ n ó w , z w ł a s z c z a osiadłych, notuje się wiele w p ł y w ó w miejscowej k u l ­ tury, to p o w s z e c h n o ś ć w y s t ę p o w a n i a tej formy zaślubin u C y g a n ó w wskazuje na stosunkowo dawne jej pochodzenie. Jako element reliktowy w kulturze C y g a n ó w Karpackich jest ona obrazowym p r z y k ł a d e m ilu­ s t r u j ą c y m o d m i e n n o ś ć c y g a ń s k i e j kultury w stosunku do miejscowej ludności góralskiej. 1 P o n i e w a ż zwyczaj ten funkcjonuje do dziś, przedstawiona zostanie j e ­ go postać z lat 1972-1974, kiedy przeprowadzono badania, w odpowied­ nich miejscach zaś opis u z u p e ł n i ą p r z y k ł a d y z przeszłości. W e d ł u g c y g a ń s k i c h norm m a ł ż e ń s t w o m o g ą zawierać bardzo młodzi ludzie. Wiek kojarzenia p a r t n e r ó w waha się w granicach 16-18 lat, ale w przeszłości zdarzały się także m a ł ż e ń s t w a zawierane przez 13-14letnie d z i e w c z ę t a i niewiele starszych 15-16-letnich chłopców. W p r z e w a ż a j ą c e j w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w młodzież poszukuje sobie w s p ó ł m a ł ż o n k ó w poza w ł a s n ą osadą, mimo że mogliby znaleźć odpowied­ nią p a r t n e r k ę na miejscu. Egzogamii wioskowej sprzyja duża r u c h l i w o ś ć — mimo osiadłego trybu życia C y g a n ó w — powodowana rozlicznymi wizytami i rewizytami, wyjazdami w celach zarobkowych i innych, 1 J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965, s. 254; L . M r ó z , Cyganie, Warszawa 1971, s. 134; E . H o r v á t h o v á , Cigání na Slovensku, Brati­ slava 1964, s. 333-334. 1 �156 MARIAN DŁUGOSZ w czasie k t ó r y c h ł a t w o o nowe kontakty i bliższe znajomości. Zjawisko to nie w y s t ę p u j e jako u ś w i a d a m i a n a norma prawna. U C y g a n ó w spis­ kich zawieranie m a ł ż e ń s t w poza w ł a s n ą osadą obecnie jest raczej trady­ cją w y n i k a j ą c ą z tego, że w przeszłości wskutek patrylokalności, nie­ wielkich liczebnie skupisk cygańskich, cała osada składała się z c z ł o n ­ k ó w najbliższej rodziny i egzogamia wioskowa była n o r m ą konieczną. Okres n a r z e c z e ń s t w a u C y g a n ó w bywa krótki, nierzadko ogranicza się do rozeznania przeprowadzonego przez najbliższą rodzinę dziewczyny i chłopca. Rodzice m ł o d y c h , za p o ś r e d n i c t w e m znajomych, a przede wszy­ stkim krewnych, zasięgają opinii, czy będzie m o ż l i w e ich skojarzenie. Zbierają oni w i a d o m o ś c i na temat rodziny kandydata na • małżonka, czy jej c z ł o n k o w i e nie kradną, nie są osobami k ł ó t l i w y m i , jaka jest ich pozycja materialna, jak odnoszą się do synowych. Często jednak sporo 0 tej rodzinie w i e d z ą już w c z e ś n i e j . W wypadku n i e p o m y ś l n y c h u s t a l e ń , do porozumienia nie dochodzi. Młodzi w ó w c z a s nie mogą liczyć na m a ł ż e ń s t w o ; jedynie w wypadku, gdy ich uczucie jest dość silne, d e c y d u j ą się na u c i e c z k ę z domu. Nato­ miast jeżeli obie strony są pewne, ż e nikt nie będzie czynił zasadniczych przeszkód w zawarciu ślubu, w ó w c z a s rodzice dziewczyny ł u b chłopca korzystają z pierwszej okazji, by w formie p r z y m ó w k i , żartu, a nawet wprost — dać m ł o d y m do zrozumienia, ż e powinni się pobrać. Rozmowa taka zostaje powtórzona przez syna lub córkę rodzicom. Zdarza się, że wyboru partnera d o k o n u j ą rodzice wbrew woli dziecka, zwłaszcza jeżeli stwierdzają, że ich syn czy córka w y k a z u j ą duże zain­ teresowanie płcią odmienną, jeżeli to powoduje k ł o p o t y wychowawcze, młodzi p r z e b y w a j ą wieczorami poza domem i staje się to przedmiotem ż a r t ó w krewnych i sąsiadów. Rodzice nakłaniają ich do ożenku, nie­ rzadko wbrew woli m ł o d y c h lub co najmniej przy ich biernym do tego stosunku. R o z m o w ę na temat przyszłego m a ł ż e ń s t w a inicjują rodzice chłopca udając się do domu dziewczyny. Spotkanie to ze strony rodziny chłopca jest z a a r a n ż o w a n e pod pretekstem na przykład odwiedzin, p o g a w ę d k i 1 na p o c z ą t k u posiada zawoalowany charakter — nie w y j a w i a się praw­ dziwego celu przybycia. Rodzice chłopca wiedzą, ż e rodzice dziewczyny są zorientowani w powodach odwiedzin, nie m a j ą jednak absolutnej p e w n o ś c i , czy w y r a ż ą oni zgodę na ślub. W wypadku, kiedy w ą t p l i w o ś c i są d u ż e , bardziej zainteresowani upijają opornych, a w takiej sytuacji jest ł a t w i e j u z y s k a ć pożądaną o d p o w i e d ź . Zazwyczaj rozmowa p r z y b y ł y c h z rodzicami dziewczyny przybiera n a ­ s t ę p u j ą c y przebieg: ojciec chłopca, niby uskarżając się i radząc rodzi­ c ó w dziewczyny, zauważa że syn chodzi wieczorami z ich córką, a on nie wie, w jaki sposób temu zaradzić. Jeżeli rodzice dziewczyny nie zgadzają się na m a ł ż e ń s t w o , kierują tak r o z m o w ą , ż e b y rodzice chłopca odczuli, ż e nie mają tu czego szukać. Natomiast jeżeli są przychylni z w i ą z k o w i . �MANGAVIPEN 157 wtedy r ó w n i e ż ojciec dziewczyny powiada, że i jego córka przychodzi późno do domu i jego zdaniem n a l e ż y zmienić ten stan. M y ś l tę pod­ chwytuje ojciec chłopca i proponuje, ż e b y m ł o d y m urządzić mangavi­ pen. W pertraktacjach biorą udział także obecni krewni, którzy przy­ słuchują się rozmowom i zabierają głos w zależności od podejmowanych problemów. Po dojściu do porozumienia zostaje o m ó w i o n a kwestia zamieszkania m ł o d y c h po ślubie. Z r e g u ł y dziewczyna sprowadza się do domu chłopca; w w y j ą t k o w y c h sytuacjach, np. gdy chłopiec jest sierotą, gdy nie ma gdzie zamieszkać w domu rodziców, gdy rodzice dziewczyny sprzeciwia­ ją się, aby z a m i e s z k a ł a ona u chłopca z obawy, że będzie źle traktowana, chłopiec przeprowadza się do dziewczyny 2. T y d z i e ń od momentu w s t ę p n e g o porozumienia się do mangavipen u p ł y w a dla obu rodzin na przygotowaniach. Obie rodziny na dwa lub trzy dni przed uroczystością robią w s p ó l n e zakupy. Tradycyjnie alkohol (wódkę i piwo) kupuje rodzina chłopca, mięso — rodzina dziewczyny. Posiłek jest m a ł o skomplikowany i c z ę ś c i o w o przygotowuje się go w cza­ sie przyjęcia. Stanowi go najczęściej ugotowane mięso s p o ż y w a n e razem z chlebem, do tego pije się alkohol. Do lat pięćdziesiątych niekiedy zda­ rzało się, że Cyganie pili denaturat przefiltrowany przez chleb. Wśród bliskich k r e w n y c h wyszukuje się też odpowiednie osoby, k t ó ­ re u m i a ł y b y we w ł a ś c i w y sposób poprowadzić uroczystość. Na ogół w y ­ biera się w u j a ze strony chłopca i ciotkę ze strony dziewczyny. Muszą b y ć to ludzie cieszący się dobrą opinią, o stosunkowo wysokiej pozycji materialnej, nieskorzy do b ó j e k i zwad; w a ż n ą cechą jest t a k ż e ich elok w e n t n o ś ć . C e l e b r u j ą c e g o z a ś l u b i n y Cyganie n a z y w a j ą najczęściej „sta­ rostą", czasem u ż y w a j ą w ł a s n e j nazwy papus (cyg. dziadek). Na mangavipen zapraszani są g ł ó w n i e c z ł o n k o w i e „bliskiej rodziny", do której Cyganie zaliczają oprócz c z ł o n k ó w najbliższej rodziny (rodzi­ ców, dziadków, dzieci) także w u j ó w , ciotki, bratanków, siostrzeńców i k u ­ z y n ó w . Rzadko zaprasza s i ę c z ł o n k ó w dalszej rodziny. Rodzice dziewczyny i chłopca zapraszają swoich krewnych osobno. W przeddzień lub w dniu uroczystości proszą ich „na jedzenie i picie". W dialekcie C y g a n ó w spiskich zaproszenie takie w y g l ą d a następująco: Javen te pijel palenka te chai masa o goja (chodźcie pić w ó d k ę , jeść mięso i kiełbasę). Jest znamienne, że w zaproszeniu akcent jest prze­ niesiony na s p r a w ę konsumpcji, a nie na samą uroczystość. 2 W wyniku polepszenia się sytuacji mieszkaniowej w domu Heleny M., jej syn Franciszek po dwóch latach zamieszkiwania u żony w Szaflarach przeprowadził się z żoną i dziećmi do domu matki, gdzie mieszkali poprzednio. Poza tym naruszenie zasady patrylokalności znane jest mi w 3 przypadkach. W dwu przypadkach m ę ż ­ czyźni są sierotami, w jednym — chłopiec nie ma matki, a jego ojciec mieszka u starszego syna. Natomiast nie znam wypadku, aby dziewczyna została w domu rodziców z obawy с złe traktowanie u teściów choć podkreśla się często taką moż­ liwość. �158 M A R I A N DŁUGOSZ Mangavipen odbywa się w domu dziewczyny. Do I I wojny ś w i a t o w e j , gdy Cyganie mieszkali jeszcze w j e d n o w n ę t r z o w y c h domach z otwartym paleniskiem, latem z a ś l u b i n y o d b y w a ł y się z r e g u ł y na z e w n ą t r z . Wie­ czorem w pobliżu domostw Cyganie rozpalali o g i e ń , zasiadali dookoła na s ł o m i e i w takiej scenerii przebiegała uroczystość zaślubin . G d y ślub b y ł zawierany w budynku, Cyganie na ten czas kładli n a klepisku ś w i e ż ą słomę, ż e b y b y ł o wygodniej siedzieć, a na środku rozpalali ognisko. N a j ­ bliżej ognia zasiadali najstarsi i najbardziej szanowani Cyganie, młodzież siadała z t y ł u za ich plecami. 3 Choć obecnie w y p o s a ż e n i e w n ę t r z bogatszych b u d y n k ó w c y g a ń s k i c h nie odbiega standardem od w n ę t r z c h ł o p s k i c h d o m ó w , to u u b o ż s z y c h C y g a n ó w ilość s p r z ę t ó w jest nadal bardzo ograniczona i nierzadko b r a ­ kuje w nich podstawowych mebli: krzeseł, stołów, a także s p r z ę t ó w gospodarstwa domowego — noży, w i d e l c ó w , g a r n u s z k ó w itp. Na mangavipen Cyganie zjeżdżają się zwykle w sobotę, w godzinach p o p o ł u d n i o w y c h . Ojciec młodej c z ę s t u j e p r z y b y ł y c h w ó d k ą . Pije się z jednego lub k i l k u kieliszków. Na początek gospodarz przepija do ojca chłopca, później n a p e ł n i o n y kieliszek podaje się n a j b l i ż s z y m s ą s i a d o m niezależnie od ich pozycji i wieku. W tym czasie kobiety, na ogół matki młodej pary, gotują mięso. Po ugotowaniu w y k ł a d a j ą je n a jeden lub kilka talerzy i jeszcze gorące podają na stół. Obok leżą noże. K a ż d y z gości kroi sobie dowolny k a w a ł e k i s p o ż y w a t r z y m a j ą c m i ę s o w ręku. N i e k t ó r z y w czasie jedzenia p o m a g a j ą sobie n o ż e m , odkrawając mniejsze kawałki. C e r e m o n i a ł c y g a ń s k i c h zaślubin jest niezwykle skromny. Rozpoczy­ nają się one p r z e m o w ą „starosty". Zwraca s i ę on w niej do m ł o d y c h i wszystkich zebranych z przypomnieniem, ż e z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i zawie­ ra się na c a ł e ż y c i e , a nie tylko n a jedną noc, ż e m ą ż i żona powinni b y ć sobie wierni, kochać się i s z a n o w a ć . Nie jest to oracja wyuczona, lecz improwizowana w czasie k a ż d e j uroczystości w e d ł u g podobnego schematu. Po w s t ę p i e , który podkreśla w a g ę m a ł ż e ń s t w a , „starosta" z a ­ pytuje m ł o d y c h , najpierw d z i e w c z y n ę : — Komes les? (chcesz go?) Dziewczyna odpowiada — hi (tak). O to samo pyta chłopca — Kames la? (chcesz ją?). Chłopiec również odpowiada — hi (tak). Młodzi po publicz­ n y m oświadczeniu, że pragną się pobrać, z a p y t u j ą swoich rodziców, czy w y r a ż ą z g o d ę na ich m a ł ż e ń s t w o . Po w y g ł o s z e n i u przyzwolenia przez ro­ dziców na m a ł ż e ń s t w o ponownie zabiera głos „starosta" i zapytuje ich z kolei, najpierw rodziców chłopca Kamen la borakhe? (czy chcecie ją za s y n o w ą ? ) . Ojciec lub matka odpowiadają, że chcą. N a s t ę p n i e „sta­ rosta" pyta rodziców dziewczyny Kamen les dziamutreskhe? (czy chcecie go za zięcia?). Po w y r a ż e n i u ich zgody n a s t ę p u j e zawarcie s ł o w ­ nej umowy p o m i ę d z y obiema rodzinami, która dodatkowo umacnia manF i c o w s k i , op. cit., s. 254, H o r v á t h o v á , op. cit, s. 33-334. �MANGAVIPEN 159 gavipen m ł o d y c h . Ojcowie poprzez podanie rąk zawierają p o m i ę d z y sobą układ, tzw. „zakład". Oznacza to, że c z ł o n k o w i e rodzin b ę d ą c z u w a ć nad trwałością zawartego w tej chwili z w i ą z k u . W wypadku jego rozpadu c z ł o n k o w i e rodziny poszkodowanej mają prawo żądać z a d o ś ć u c z y ­ nienia ze strony przeciwnej. J e ż e l i dziewczyna opuści w s p ó ł m a ł ż o n k a , je­ go rodzina ma prawo na znak h a ń b y ostrzyc dziewczynie w ł o s y lub ż ą ­ dać zwrotu takiej kwoty p i e n i ę d z y , jaką w ł o ż y l i w przygotowanie do mangavipen. Natomiast jeżeli m ę ż c z y z n a odejdzie od żony, jej rodzina powinna zbić winnego i żądać także zwrotu pieniędzy. Obecnie zawieranie „zakładu" ma charakter symboliczny, bo chociaż m a ł ż e ń s t w o rozpada się z w i n y jednej lub drugiej strony, nie zdarza s i ę , by egzekwowano prawo w y n i k a j ą c e z zawartego „zakładu". Cyganie spiscy nie pamiętają już p r z y p a d k ó w , aby za i c h pamięci ostrzyżono d z i e w c z y n ę , znane są im natomiast sporadyczne wypadki pobicia chłopca. ¡' ) J Po zawarciu „zakładu" starosta w i ą ż e m ł o d y m ręce c z e r w o n ą w s t ą ż ką lub chustą tego samego koloru. D o k ł a d n i e nie jest ustalone, kto powinnien w y k o n y w a ć tę c z y n n o ś ć ; robi to „starosta" lub „starościna". Chłopcu w i ą ż e s i ę rękę l e w ą , dziewczynie p r a w ą . W momencie w i ą z a ­ nia „starosta", k t ó r y wykonuje tę czynność, m ó w i : zaphandav tumenge o vasta pe cało dživipen (wiążę wam ręce na całe życie). W t y m czasie drugi ze „starostów" nalewa do kieliszka w ó d k ę i podaje ją dziewczy­ nie. G d y upije ona kilka kropel, bierze od niej kieliszek chłopiec i w y ­ pija w ó d k ę do dna. Starzy Cyganie pamiętają, że za i c h młodości alko­ hol nalewano m ł o d y m w z w i ą z a n e dłonie i ci wzajemnie sobie go spi­ jali . Po wypiciu w ó d k i chłopiec często rzuca kieliszkiem o ziemię, ż e b y | ! | ' ¡¡ j • 1 4 — jak m ó w i ą Cyganie rozbił się na szczęście. W ó w c z a s też „starosta" r o z w i ą z u j e m ł o d y m dłonie. Od tej chwili Cyganie u w a ż a j ą z w i ą z e k m ł o ­ dych za p e ł n o p r a w n e m a ł ż e ń s t w o . M a ł ż e ń s t w o to posiada wszystkie przy­ wileje z w i ą z a n e z t y m stanem: partnerzy m o g ą razem ze sobą mieszkać, w s p ó ł ż y ć , m i e ć dzieci legalnie uznawane przez społeczność itd. P o w a ż n a do tego momentu atmosfera uroczystości rozluźnia s i ę i roz­ poczyna się zabawa, która trwa do p ó ź n y c h godzin nocnych, a nierzadko przeciąga s i ę aż do n a s t ę p n e g o dnia. Na drugi dzień lub za kilka dni dziewczyna sprowadza się do domu męża. Mangavipen to w pełni usankcjonowana społecznie forma zawierania m a ł ż e ń s t w a w ś r ó d C y g a n ó w na Spiszu. Ś l u b y kościelne zaczęto zawierać sporadycznie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , a w r ó ż n y c h parafiach zależało to od presji księdza. T a k np. w kilka lat po ostatniej wojnie jurgowski ksiądz udzielał jednorazowo ś l u b ó w wszystkim s t a d ł o m ż y j ą c y m razem od lat na zasadzie mangavipen. W latach ostatnich zawiera się również ś l u b y cywilne ze w z g l ę d u na ewentualne komplikacje prawne związane * F i c o w s k i , op. cii., s. 334. I �160 MARIAN DŁUGOSZ z nazwiskiem dzieci, dodatkiem rodzinnym w miejscu pracy czy w przy­ padku z a b i e g ó w o odroczenie s ł u ż b y wojskowej. Dla społeczności c y g a ń s k i e j mangavipen nadal wystarcza do zaakcep­ towania m a ł ż e ń s t w a . Silne p r z y w i ą z a n i e C y g a n ó w do tej formy ślubu powoduje, że obecnie nawet p e ł n o l e t n i partnerzy przed zawarciem ślubu cywilnego i kościelnego zawierają mangavipen s. J e d n o c z e ś n i e jest to zwyczaj s p e ł n i a j ą c y doskonale s w ą rolę w przy­ padku z w i ą z k ó w m i ę d z y partnerami n i e p e ł n o l e t n i m i w ś w i e t l e prawa p a ń s t w o w e g o czy kościelnego. W takim wypadku stosuje się tradycyjne prawo c y g a ń s k i e , p r o w a d z ą c e do zachowania r ó w n o w a g i społecznej. Oczy­ w i ś c i e mangavipen zawiera się tylko wtedy, gdy obydwoje partnerzy s ą Cyganami. W przypadku n i e p e ł n o l e t n i c h par mieszanych nie zawiera się go i młodzi ż y j ą ze sobą bez jakiejkolwiek formy usankcjonowania tego związku. Kultywowanie do chwili obecnej zwyczaju mangavipen przez Cyga­ n ó w z dawna o s i a d ł y c h jest wyrazem niechęci stosowania się do narzu­ conych im przez otaczające ich ś r o d o w i s k o norm, a także jest p r z y k ł a d e m kierowania się w ł a s n y m i prawami p o z w a l a j ą c y m i społeczności p r a w i d ł o ­ wo f u n k c j o n o w a ć . U C y g a n ó w spiskich w y s t ę p u j ą jeszcze inne tradycyjne formy zawie­ rania m a ł ż e ń s t w . S ą to: m a ł ż e ń s t w o przez zasiedzenie, kiedy chłopiec przychodzi do dziewczyny i w s p ó l n i e z nią zamieszkuje, oraz ucieczka m ł o d y c h z domu, w wypadku niezgody r o d z i c ó w na mangavipen, trakto­ wana przez C y g a n ó w jako zawarcie m a ł ż e ń s t w a . S ą to jednak zwyczaje w y s t ę p u j ą c e obecnie bardzo rzadko. Marian Długosz MANGAVIPEN — THE GYPSY WEDDING CEREMONY Summary 4 \- The traditional form of a wedding ceremony is still preserved among Gypsies in the region of Spisz. It is called m a n g a v i p e n . The ritual itself is not very elaborate; its significant element is the tying together of the young couple's hands in the presence of witnesses; Gypsies recognize this as the token of a legally con­ tracted marriage. This form of marrying, once commonly observed, usually prece­ des even now the formal lay and church ceremonies. The latter, official forms of marriage take place, if at all, mainly under a pressure of non-Gypsy opinion, or for the sake of material advantages. Among Gypsies, especially those who abide by their traditions, m a n g a v i p e n is recognized as sufficient to make a wedlock legal. T =~Uañgavipen jest także zawierany przez Cyganów w sytuacji braku rozwodu z poprzednim partnerem lub partnerką. Cyganie żyjący na zasadzie mangavipen związek ten legalizują poprzez ślub cywilny dopiero po trzechletniej seperacji, wymaganej przez prawo cywilne do uzyskania rozwodu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff3ea9e188c55fb4b6f8b4d02669127e.pdf 311141b5f16794623f68ecff662eca80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5276 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4898 Title A name given to the resource Mapa pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.14-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text słodawcę tego tem atu - dr Dariusza Czaję, któremu należą się specjalne podziękowania za szczególny wkład pracy jaką włożył w budowanie tego numeru. Drugi zaś zespół tekstów pochodził z sesji naukowej antropologów kultury, kolejnej edycji spotkań Colloquia Ethnologica1 jakie odbywają się w M uzeum W nętrz Dworskich w Ożarowie k. Wielunia, zatytuło­ wanej Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza, zor­ ganizowanej przez dr Jarosław a Eichstaedta i dr Krzysztofa Piątkowskiego. Dalej już kiedy wiadomość 0 wiodącym temacie pamięci „w następnym numerze” pojawiła się na okładce poprzedniego numeru i upo­ wszechniła, nowe pomysły, propozycje i teksty zaczęły napływać lawinowo. N um er zaczął pączkować i rozra­ stać się. M ając już kilka wierszy postanowiliśmy się zwrócić się z zaproszeniem do poetów - to znamienne jak w wielu innych zgromadzonych tu tekstach ich au­ torzy w kontekście swoich naukowych rozważań o pa­ m ięci odsyłają nas na naukę do poezji (por. m.in. Poprzęcka, Steiner, Ricoeur, Yerushalami). - Obok wierszy Bohdana Kosa, Piotra Sommera, M arcina Swietlickiego zamieszczamy wiersze poetki, dla której tem at pamięci jest tem atem szczególnym w jej twór­ czości. - Julia Hartwig wybrała i ofiarowała nam dwa, powstałe w odległym od siebie odstępie czasu wiersze. Jan Gondowicz zaproponował swoje tłumaczenie wier­ sza M ikołaja Gumilowa Pamięć, którym otwieramy ze­ szyt drugi. Zaproszenie do rozmowy o pam ięci i jej współczesnych zagrożeniach przyjął Ryszard Kapuścinski, który znalazł dla nas czas na tę rozmowę, mimo obłożenia pracą nad swoją ostatnią książką Podróże z Herodotem. N a nasze zaproszenie M aria Janion od­ powiedziała artykułem Niesamowita Słowiańszczyzna podejmującym wątek pamięci (tradycji) zadeptanej, zniszczonej, wypartej. Małgorzata Dziewulska nade­ słała zapis rozmowy z Piotrem Kłoczowskim, który od­ twarza z pamięci swoje zetknięcie się i spotkania z au­ torami, artystami z kręgu paryskiej „Kultury”, spotka­ nia z ludźmi, osobami pewnego szczególnego formatu 1 Formacji, należącymi do pokolenia, które odchodzi, pokolenia o niezwykłej sile oddziaływania i charakte­ rze, o których pamięć szczególnie dzisiaj we współcze­ snym znijaczeniu się upomina. Dr Ewa Dom ańska ZB I GNI EW B E N E D Y K T O W I C Z Mapa pamięci K olejny tematyczny, monograficzny, poświęcony pam ięci i zapomnieniu numer „Kontekstów” wymaga jeśli nie wstępu, to choćby kilku słów odredakcyjnego objaśnienia i kom entarza. Ściślej rzecz ujm ując ten monograficzny numer dom aga się przede wszystkim komentarza poligraficznego. Temat pam ięci okazał się tak żywy, aktualny, pojemny, że ze­ brane teksty wypełniły i osiągnęły objętość całego rocznika. Znów stanęliśmy przed ulubionym przez nas dylematem: wydać jeden, ciężki opasły tom, rocznik zawierający numery 1-4, czy jakoś to podzielić? Co lepsze: czy zachować całość w jednej okładce, czy roz­ łożyć ciężar na dwie ręce w trosce o Czytelnika? Zda­ nia w tej kwestii były podzielone. Ostatecznie zwycię­ żyła frakcja i pogląd podziału, choć może nie całkiem do końca. - Postanowiliśmy wydać rzecz o pamięci w dwu półrocznikowych zeszytach (Nr1-2 i N r 3-4) starając się dopilnować by ukazały się, jeśli nie jedno­ cześnie, to w możliwie najkrótszym od siebie odstępie, jeden obok drugiego, tak by zachowały tę pierwotną ideę i myśl o jedności i całości, z jaką powstawały wo­ kół tego samego, wspólnego tem atu - pozyskiwane i zgromadzone w nich teksty. Tę ideę całości i jedności oddają zamieszczone spisy treści w obu zeszytach, od­ syłające jeden do drugiego. Kłopoty z nadmiarem wydają się być - mógłby p o­ wiedzieć ktoś złośliwie - niemal już naszym znakiem firmowym, swoistą naszą słabością, piętą Achillesową naszego pisma. Chociaż z drugiej strony można by to dążenie do, w miarę oczywiście, w granicach rozsądku, pełnego i gęstego opisu danego zagadnienia czy zjawi­ ska, nazwać właśnie jego m ocną stroną. Jak ujął to zgrabnie jeden z naszych stałych autorów: „Znów bę­ dzie co poczytać przez następne pół roku”. W żadnym jednak wypadku nie da się powiedzieć, żeby tem at p a­ mięci nas, czy związane z nim nasze zamierzenia i ocze­ kiwania - przerósł. Jedynym naprawdę głównym pro­ blemem jaki pozostawał ciągle przed nami był ten wła­ śnie: „Jak to podzielić”? Stąd wynika potrzeba dania Czytelnikowi choćby jakiegoś zarysu, jakiegoś rodzaju przewodnika, mapy drogowej ułatwiającej swobodne poruszanie się pośród zebranych tu tekstów o pamięci. M apy pamięci zapisanej w zgromadzonych tu tek­ stach. M apy pamięci, która odzwierciedlałaby i obja­ śniała także choćby w najbardziej ogólnych zarysach przyjęte przez nas zasady podziału. Początkowo na numer składały się dwa główne zbiory tekstów. Jeden zebrany przez inicjatora i pomy­ 1 Cykl spotkań pod tym tytułem rozpoczęto w 1999 r. sesją Smak Biesiady, referaty zebrano w tomie: (red.) J. Eichstaedt, Smak biesia­ dy. Antropologiczne szkice o kulturze szlacheckiej i współczesnej, Towa­ rzystwo Przyjaciół M uzeum W nętrz Dworskich w Ożarowie, Ożarów 2000, ss. 176. N astępne sesje to Historia kultury, historia zmysłów (2000) artykuły ukazały się w „Literaturze ludowej”. Sesja Zwyczaj­ ność niezwyczajność. Różnicowanie kultury (2000) była pretekstem do prezentacji kategorii kanoniczności i apokryficzności, jako kategorii opisujących kulturę, publikacja tekstów: [w:] (red.) J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryficzność w kultu­ rze, Colloquia Ethnologica, T. I, Towarzystwo Przyjaciół M uzeum W nętrz Dworskich w Ożarowie, Ożarów 2003, ss. 256. Artykuły z ostatniego spotkania. Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza (2002) publikujemy w drugim zeszycie („Konteksty 3-4/2003) 14 �Zbigniew Benedyktowicz ♦ M A P A P A M IĘCI zwróciła naszą uwagę na teksty Franklina Ankersmita o Szlachetnym odłączaniu się od przeszłości lub jak być/stać się tym kim się już nie jest i Kerwina Lee Kleina 0 pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym. M aria Poprzęcka podarowała nam Obraz pod powieka­ mi tekst o doświadczeniu obrazu w pracy historyka sztuki, obrazach noszonych w osobistej pamięci, prze­ nikających się, nakładających jedne na drugie, łączą­ cych się we wzajemnych związkach, tworzących swo­ iste muzeum wyobraźni, wewnętrzne imaginarium. Tekst o pamięci obrazu, która nas czasem zwodzi i za­ wodzi, a mimo tych swych „omyłek”, przekształceń, a ponadto ustawicznych zmian jakim ulega obraz, gdy do niego wracamy, jest zapisanym doświadczeniem 1 przeżyciem obrazu, jego równie prawdziwym sposo­ bem istnienia, który znajduje się niejednokrotnie jeśli nie w opozycji do tego, to poza tym, czy obok tego, do czego przyzwyczaiła nas zawodowa, naukowa tradycja opisu obrazu, tradycja głównie ukształtowana przez pozytywistyczne, obiektywizujące „spojrzenie ze­ wnętrzne” . Tekst o pamięci obrazu i ustawicznej po­ dróży do obrazu, podejmowanej żeby go zweryfikować. Tekst o pam ięci i podróży, który „każe postawić funda­ mentalne pytania: co właściwie widzimy? A przede wszystkim: co z tego pamiętamy?”. Jeśli wymieniam tu jednym tchem wszystkie te tek­ sty, to nie tylko dlatego by raz jeszcze złożyć podzięko­ wania ich autorom, te przecież należą się wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tego numeru, (cho­ ciaż tak się akurat składa, że wymienieni tu są, albo nieczęstymi gośćmi na tych łamach, albo pojawiają tu po raz pierwszy) ale przede wszystkim dlatego by poka­ zać, jak tem at pam ięci okazał się żywym i aktualnym, jak z żywym spotkał się odzewem. Trzecim wreszcie zespołem tekstów są te, które zgromadziliśmy w związku ze spotkaniem jakie miało miejsce w Instytucie Sztuki i rozmową wokół książki Wiesława Juszczaka Pani na Żurawiach. Realność Bogów. O bok rozmowy redakcyjnej o Realności Bogów, (jest to pierwszy tom z zamierzonego przez autora tryptyku), zamieszczamy zapis wypowiedzi z analogicznego spo­ tkania, jakie odbyło się w Krakowskim „Bunkrze Sztu­ ki” wokół tej niezwykłej książki, o której w jednej z re­ cenzji możemy przeczytać taką jej charakterystykę: „Realność Bogów wymyka się standardom gatunkowym. Jest to jakby rozbudowana medytacja, która «sytuuje się w pobliżu filozofii wolnej od pozytywistycznych ograniczeń [...], zbliża się raczej do poezji i sztuki w ogólności.«” . Obie rozmowy wokół Realności Bogów, książki „poszukującej pierwotnego kształtu religijnego (a w istocie mistycznego) doświadczenia”, jak przedsta­ wia ją autorka wyżej wspomnianej recenzji - Elżbieta Wolicka - przyciągnęły za sobą kolejne teksty, które weszły w skład tego zbioru, a któremu nadaliśmy tytuł „Pamięć Grecji”. - Zamieszczamy w nim polski prze­ kład klasycznego już dziś tekstu Vernanta Mityczne aspekty pamięci oraz tekst o nostalgii Davida Lachter- mana «Noos« i «Nostos«: Odyseja i początki greckiej filo­ zofii. Co więcej, udało nam się pozyskać od autora Re­ alności Bogów tekst Wprowadzenia do następnego tomu jego tryptyku Pani na Żurawiach, który ukazuje się tu pod tytułem Język mitu, w którym autor prezentuje i omawia rozumienie mitu ukształtowane w kręgu szko­ ły Oxfordzkiej, w kręgu grupy filologów z Oxfordu (tzw. „Inklingów” - „The Inklings”), w dziełach i roz­ ważaniach, należącego do tej grupy Tolkiena, oraz w Poetic Diction [Poetyckim wysłowieniu] Barfielda. Wiesław Juszczak ponadto jest autorem przekładu tek­ stu Stephanie West Aristeas u Herodota, wykładu z ja ­ kim autorka wystąpiła w tym roku na Uniwersytecie Warszawskim, i który, jak nam wiadomo, właśnie w wersji polskiej ukazuje się tu jako pierwodruk, po­ przedzając planowaną publikację w języku angielskim, w którym był wygłoszony. Składamy w tym miejscu ser­ deczne podziękowania autorce, pani Stephanie West za podjęcie takiej, zaszczytnej dla nas decyzji, W iesła­ wowi Juszczakowi, oraz Włodzimierzowi Lengauerowi, który tekst tłumaczenia przejrzał i obok ofiarnej pom o­ cy i pracy redakcyjnej wniósł znaczący udział do tego greckiego rozdziału w numerze o pamięci. Już z tego skrótowego przeglądu i opisu trzech ze­ społów tekstów, trzech filarów, trzech współrzędnych tego numeru dałoby się z nich wysnuwać i budować „siatkę geograficzną” wspomnianej, zawartej w tych tekstach mapy pamięci, układać linie równoleżników i południków: pam ięć i obraz, pam ięć i tożsamość, p a­ mięć i poezja, pam ięć zapisana w języku (Steiner Gramatyki tworzenia), pamięć i podróż, pam ięć i wy­ obraźnia, pam ięć i religia, pam ięć i historia, pamięć i polityka, pam ięć i literatura, pam ięć i mit. Pamięć ży­ dowska, pam ięć grecka, pam ięć polska, pamięć sło­ wiańska, pam ięć chrześcijańska, pam ięć hinduska, p a­ mięć europejska. Pamięć południa i pam ięć północy (Wenecja - Petersburg, patrz: Wenecja Josifa Brodskie­ go), pam ięć i krajobraz, pam ięć i miasto (patrz np. Pa­ ryż: Rozmowa z pamięci: Nie chciałbym zbyt dopowia­ dać). A gdyby rozwijać linie i mnożyć oka tej siatki np. „pamięć i obraz”: pam ięć i fotografia, pamięć i pocz­ tówka, pam ięć i film; „pamięć i język” : pam ięć i słowo, pamięć retoryczna i pamięć somatyczna, pamięć gestu, pamięć zmysłowa, pamięć zapachu, smaku, pamięć i magia pożywienia (patrz np. Kogel mogel -«polską magdalenką«? Magia pokarmów i gesty mnemoniczne), pamięć i magia, pam ięć i rytuał, pam ięć i teatr, pamięć wschodów i zachodów słońca. M agia pamięci... p a­ mięć rzeczy, pam ięć zapisana w przedmiotach (Staro­ rzecze: Krzyżyk z mosiężnej blachy, Piesek Puk, Maszyny do pisania; Szuflandia; Skrzynia; Pamiętać). Cóż to za mapa? - zapyta ktoś - i słusznie - Tylko trzy współ­ rzędne? Im dalej w las tym bardziej zagmatwana, przy­ pom inać musi nieporadne starożytne i średniowieczne kartografie. Jak przy pomocy tego można się swobod­ nie poruszać? I jaka w końcu jest tu zasada podziału? Gdzie ta podziałka?! 15 �Zbigniew Benedyktowicz ♦ M A P A PA M IĘCI Spróbujmy więc zacząć jeszcze raz od początku... Najogólniej rzecz biorąc, ów podział można by i tak opisać: Starając się zachować integralność tych trzech, wspomnianych zespołów tekstów, ich naturalne środo­ wisko w jakim powstawały i były pozyskiwane i zgroma­ dzone, rozłożyliśmy je tak, że w zeszycie pierwszym (Nr 1-2) zdają się przeważać teksty skupione wokół w ąt­ ków: „pamięć i literatura” , “pamięć i poezja” (to tu zgromadziliśmy większość wierszy, prozę Antoniego Kroha i Hanny Baltyn; opis eksperymentu teatralnego: - (Egzekucje i ekspozycje pamięci; Kozetka Bargelda czyli, jak się pisze widza). Wystarczy spojrzeć na bohaterów niektórych tekstów, (że wymienię tyko kilku, ze wzglę­ du na brak miejsca) - Flaubert (Pałac pamięci), Brod­ ski, Konstanty A . Jeleński, Gombrowicz - żeby móc tak określić jego główny ton. O to dochodzi tu do gło­ su i przeważa pamięć, praca pamięci uchwycona in statu nascendi, in concreto, pamięć subiektywna (choć to chyba nie najbardziej trafne słowo) lepiej by powie­ dzieć: pamięć osobista. Dalej droga zdawałby się już prosta - w zeszycie drugim żegnamy się z poezją wier­ szem Gumilowa, od literatury przechodzimy bardziej do refleksji nad pamięcią, refleksji naukowej tropiącej tem at pamięci („pamięć i historia” - Ankersmt, Klein), do antropologicznych Colloquia Ethnologica, i etnogra­ ficznych tekstów, żeby, zatoczywszy koło, dotrzeć do „Pamięci Grecji” i jej głównych motywów - rozdziałów: „pamięć i religia”, „pamięć i mit”... „pamięć i poezja”. O d razu widać na pierwszy rzut oka jak uboga, uproszczona, niedoskonała to mapa. Jak wiele punk­ tów na niej pominięto, jak wiele rzeczy się w niej nie zgadza. Bo przecież w zeszycie pierwszym nie brak i na­ ukowej, antropologicznej refleksji nad pamięcią, uka­ zywania jej religijnych fundamentów, a w drugim w ca­ le nie pożegnaliśmy się z poezją. Antropologiczne Col­ loquia Ethnologica ciążą ku literaturze, obrazowi (film, fotografia). W zeszycie drugim nie brak tonów pam ię­ ci subiektywnej, osobistej. Pracy pam ięci uchwyconej także in concreto, in statu nascendi... To zaledwie zarys zarysu. Może trzeba by wprost po­ wiedzieć: nie umiemy narysować mapy pamięci. Nie m a mapy pamięci. Można by sobie wyobrazić zupełnie inny układ tekstów, wyrywając je z ich naturalnego śro­ dowiska, w jakim były zbierane i układać inaczej, jedne obok drugich, ulegać pokusie Lineusza, systematyzo­ wać zupełnie inaczej. Film, obok filmu i fotografii, fo­ tografia obok pocztówki itd. Albo np. Obraz pod powie­ kami obok Zdjęć odzyskanych; Pamięć dzieciństwa obok Starorzecza i Szuflandii. Albo jeszcze jeden przykład: pomniki z pomnikami, można by umieścić tekst A lek­ sandry Melbechowskiej Luty Pomniki «figury« zwodni­ czej pamięci obok Żywiołów sprzężonych - tekstu Eweli­ ny Pawlus o pomnikach Hasiora. To dobry przykład ucieczki przed zmorą monograficznych monotematycz­ nych, „usystematyzowanych” numerów: postanowili­ śmy umieścić przed pierwszym wspomnianym tu tek­ stem o pomnikach wiersz Piotra Sommera Latem - za­ pisaną ulotną pamięć chwili, pamięć ulotnej chwili. By chociaż tak zachować w strukturze tego numeru i ten znamienny rys żywej pamięci w jakiej zwykła się poja­ wiać: pamięć r o z p r o s z o n ą . Gdzie rzeczy pozornie błahe i poważne są obok siebie, sąsiadują ze sobą. By chociaż w ten sposób, rozdzielając od siebie i oddalając teksty, nie tylko uniknąć monograficznej monotonii, ale zbliżyć się także i do tej tajemnicy pamięci, o której mówi poezja, do jej p o l i f o n i i : „Nie Pamięć nie jest jedna Jej siostry są liczne i do siebie niepodobne Wszystkie pracowite i nie znające odpoczynku”... (Julia Hartwig, Piękne siostry) pamięć taka sieć lekka pamięć takie drzwi ciężkie zamknięte czarnooka nasza otchłań (Bohdan Kos, * * * ) Byłby więc jakiś pożytek z tego poligraficznego ko­ mentarza, podejmowanego trudu rysowania mapy pa­ mięci, której nie m a (?), której nie sposób wyrysować, jak nie ten, że w poezji, w rozproszonych tu wierszach znaleźliśmy czwarty „rozdział” tego numeru, i dla jego mapy czwartą współrzędną. Pamięć jest jak labirynt. Pamięć jest tu jak labirynt. Byłaby to nić Ariadny dla Czytelnika? Tak, pod warunkiem, że przeczyta oba wiersze i oba zeszyty do końca. 16 �Zbigniew Benedyktowicz ♦ M A P A P A M IĘCI 17 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6afabfd0ddf5f420d2c88dddef75e795.pdf 6590a481dca918a72bf490853a2f95e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text (z recenzji prof. dr hab. Anny Tyrpy) fot. Anna Podlasin Maciej Mętrak (ur. 1988) – językoznawca i etnolog, adiunkt w Instytucie Slawistyki PAN. Studiował w Warszawie, gdzie w 2020 r. obronił doktorat, i w Pradze. Autor ponad 20 artykułów, przede wszystkim z zakresu etno- i socjolingwistyki, publikowanych w czasopismach naukowych i książkach wieloautorskich. Obecnie uczestnik projektu „Różnorodność językowa w Polsce” (IS PAN) i członek zespołu opracowującego „Leksykon Folkloru Polskiego” (PTL). Autor proponuje bardzo szerokie, interdyscyplinarne ujęcie tematu, co znajduje potwierdzenie w tekście głównym oraz w licznych ważnych i cennych przypisach. […] Na wysoką ocenę zasługuje sposób przeprowadzania badań, umiejętność zapanowania nad ogromnym materiałem źródłowym, a także jego bardzo rzetelna analiza. Monografia Macieja Mętraka jest solidnym i wielostronnym opracowaniem naukowym. Godne podkreślenia są dojrzałość i dystans badawczy. Praca dowodzi ponadto dobrej orientacji autora w literaturze przedmiotu, co przekłada się na wysoką jakość przygotowanego tekstu. (z recenzji dr hab. Renaty Burej, prof. UJ) Fundacja Slawistyczna ISBN: 978-83-64465-74-1 ISSN: 1899-0258 100 95 75 25 5 0 logo fundacji trasowany jpg 1 Wsparcie publikacji: 15 wrzeÿÿnia 2015 12:09:10 Patronat: MAPA ŚWIATA Z JARMARCZNEJ ULOTKI Maciej Mętrak Monografia „Mapa świata z jarmarcznej ulotki – czeska dziewiętnastowieczna twórczość kramarska w perspektywie etnolingwistycznej” odsyła czytelników w przeszłość i odsłania przed nimi fragment dawno minionego świata. […] Wielki trud i wysiłek intelektualny, włożony przez autora w opracowanie tego tematu dał znakomity rezultat. Publikacja tej książki z pewnością przyciągnie czytelników nie tylko spośród bohemistów, ale też spośród kulturoznawców, historyków, etnografów, folklorystów, językoznawców, zwłaszcza tych zajmujących się etnolingwistyką. �Mapa świata z jarmarcznej ulotki. Czeska dziewiętnastowieczna twórczość kramarska w perspektywie etnolingwistycznej �ISSN: 1899-0258 seria PTL „Biblioteka Literatury Ludowej” ISBN: 978-83-64465-74-1 Tom 14 Redaktor naczelna serii Katarzyna Marcol �MACIEJ MĘTRAK Mapa świata z jarmarcznej ulotki. Czeska dziewiętnastowieczna twórczość kramarska w perspektywie etnolingwistycznej P O L S K I E T O WA R Z Y S T W O L U D O Z N AW C Z E WROCŁAW 2024 �Recenzenci: prof. dr hab. Anna Tyrpa dr hab. Renata Bura, prof. UJ Projekt okładki: Weronika Siwiec Redakcja, skład, łamanie, korekta i druk: STUDIO NOA Ireneusz Olsza Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu Doskonała Nauka II – Wsparcie Monografii Naukowych Wydanie książki zostało dofinansowane z subwencji na utrzymanie i rozwój potencjału badawczego Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk © Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2024 ISBN: 978-83-64465-74-1 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Fryderyka Joliot-Curie 12, 50-383 Wrocław tel. (+48) 71 375 75 83 e-mail: ptl@ptl.info.pl, www.ptl.info.pl Współwydawca: Fundacja Slawistyczna, ul. Jaracza 6/12, Warszawa �Spis treści Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Cel i założenia pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Językowy obraz świata i stereotypy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Stereotyp w badaniach etnolingwistycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Przyjęte w książce zasady opisu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 15 24 27 28 2. Podstawowe problemy badania literatury kramarskiej . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Kwestie terminologiczne – podstawowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.1. Kramarski, jarmarczny czy odpustowy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.2. Pieśń kramarska i druk kramarski – podstawowe definicje . . . 2.1.3. Literatura „na poły ludowa” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Stan badań i dostępna literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Podstawa materiałowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.1. Ograniczenie czasowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.2. Ograniczenie geograficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Twórczość kramarska – wstępny opis zjawiska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Podstawowy podział tematyczny twórczości kramarskiej . . . . . . . . . . 2.5.1. Pieśni o tematyce religijnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.1.1. Pieśni kontemplacyjno-modlitewne . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.1.2. Pieśni narracyjne (świeckie o tematyce religijnej) . . . 2.5.2. Pieśni o tematyce świeckiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.2.1. Pieśni nowiniarskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.2.2. Pieśni rekruckie i wojenne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.2.3. Pieśni patriotyczne i polityczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.2.4. Pieśni kryminalne (morytaty i ballady kramarskie) . 33 33 33 35 36 37 45 47 49 51 54 57 57 58 59 59 60 61 61 ⩶5⩶ �2.5.2.5. Pieśni miłosne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 2.5.2.6. Pieśni satyryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 3. Czeska twórczość kramarska – historia i uwarunkowania społeczno-kulturowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Korzenie zjawiska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.1. Twórczość kramarska a literatura oralna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.2. Pieśń kramarska a nowożytne druki nowiniarskie . . . . . . . . . . . 3.1.3. Czeskie druki kramarskie na tle słowiańskim i zachodnioeuropejskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Etapy rozwoju czeskiej twórczości kramarskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Druki kramarskie jako źródło historyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Druk kramarski jako przedmiot kultury materialnej . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Twórczość kramarska a czeskie odrodzenie narodowe . . . . . . . . . . . . . 3.6. Autorzy, wydawcy i odbiorcy twórczości kramarskiej . . . . . . . . . . . . . . 65 65 66 68 69 71 74 77 80 82 4. Kramarski porządek świata ziemskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 4.1. Projektowany odbiorca – zwroty do słuchacza w tekście . . . . . . . . . . . 85 4.2. Punkt widzenia i perspektywa – ujęcia swojskości . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 4.3. Konteksty swojskości: punkty widzenia w opisie świata ludzkiego . . 89 4.3.1. Punkt widzenia katolika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 4.3.2. Punkt widzenia poddanego austriackiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 4.3.3. Punkt widzenia Czecha/Morawianina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 4.3.4. Punkt widzenia chłopa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 4.4. Obrazy innego – uwagi metodologiczne do opisu grup etnicznych i etnokonfesyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 4.5. Wizerunki obcego – kryterium religijne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 4.5.1. Nazwy innego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 4.5.2. Konwertyta – innowierca oswojony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 4.5.3. Bluźnierca i świętokradca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 4.5.4. Kat w rodzinie – pater furiosus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 4.5.5. Tyran – prześladowca u władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 4.5.6. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 4.6. Wizerunki obcego – kryterium państwowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 4.6.1. Obcy – najeźdźca i okupant . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 4.6.2. Obcy – odległy wróg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 4.6.3. Obcy – wróg wewnętrzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 ⩶6⩶ �4.6.4. Inny neutralny, relacja świata pieśni i świata pozatekstowego . 154 4.7. Stereotypy dotyczące poszczególnych krajów i ich mieszkańców . . . 157 4.7.1. Ameryka/Amerykanie (+ Meksyk/Meksykanie) . . . . . . . . . . . 159 4.7.1.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 4.7.1.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 4.7.1.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 4.7.2. Francja/Francuzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 4.7.2.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 4.7.2.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 4.7.2.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 4.7.3. Polska/Polacy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 4.7.3.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 4.7.3.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 4.7.3.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 4.7.4. Prusy/Prusacy (+ Brandenburczycy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 4.7.4.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 4.7.4.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 4.7.4.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 4.7.5. Rosja/Rosjanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 4.7.5.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 4.7.5.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 4.7.5.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 4.7.6. Szwecja/Szwedzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4.7.6.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4.7.6.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4.7.6.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4.7.7. Turcja/Turcy (+ Tatarzy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 4.7.7.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 4.7.7.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 4.7.7.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 4.7.8. Węgry/Węgrzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 4.7.8.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 4.7.8.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 4.7.8.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 4.7.9. Włochy/Włosi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 4.7.9.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 4.7.9.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 ⩶7⩶ �4.7.9.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 4.7.10. Żydzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 4.7.10.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 4.7.10.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 4.7.10.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 4.8. Wizerunki obcego – kryterium etniczne i regionalne . . . . . . . . . . . . . 190 4.8.1. Patriotyzm państwowy a „inne patriotyzmy” . . . . . . . . . . . . . . . 191 4.8.2. Elementy czeskiego nacjonalizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 4.8.3. Słowiańskość, ludowość, regionalizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 4.8.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 4.9. Wizerunki obcego – hierarchia społeczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 4.9.1. Teksty dydaktyczne – twórczość kramarska jako narzędzie kontroli społecznej? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 4.9.2. Bogaci i biedni w tekstach narracyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 4.9.3. Kramarski sentymentalizm – miłość ponad podziałami . . . . . 213 4.9.4. „uprzywilejowani” w biedzie – wdowy, sieroty, żebracy . . . . . 218 4.9.4.1. Kategoria wdowieństwa i sieroctwa w tekstach . . . . . 219 4.9.4.2. „Osiřelo dítě…” – motywy sieroce z elementem nadprzyrodzonym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 4.9.4.3. Wędrowni żebracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 4.9.5. Obrazy władzy – ludowy monarchizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 4.9.5.1. Cesarz austriacki a inni władcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 4.9.5.2. Wizerunki monarchy – odważny wódz i obrońca wiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 4.9.5.3. Wizerunki monarchy – ojciec poddanych i sprawiedliwy sędzia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 4.9.6. Władza cesarska a „inne władze” – kondycja człowieka i obcość w ujęciu metafizycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 5. Kramarska metafizyka – wertykalny porządek świata . . . . . . . . . . . . . . . . 249 5.1. Teksty kramarskie o tematyce religijnej – uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . 249 5.2. Motywacja religijna w tekstach kramarskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 5.3. Bóg chrześcijański . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 5.3.1. Trójca Święta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 5.3.2. Pan Bůh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 5.3.3. Wędrówki Chrystusa po świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 5.3.4. Metla Páně . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 ⩶8⩶ �5.4. 5.5. 5.6. 5.7. 5.3.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Pośrednicy: Maryja i święci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 5.4.1. Święci w tradycji Kościoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 5.4.2. Święci w literaturze jarmarcznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 5.4.2.1. Pieśni historyczne, biblijne i apokryfy . . . . . . . . . . . . . 267 5.4.2.2. Hagiografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 5.4.2.3. Objawienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 5.4.2.4. Aktywne interwencje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 5.4.3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 Aniołowie i moce niebieskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 5.5.1. Anioł w języku pieśni kramarskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 5.5.2. Aniołowie w fabule pieśni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 5.6.2.1. Aniołowie – niebiańska asysta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 5.5.2.2. Aniołowie – aktywni obrońcy pobożnych . . . . . . . . . 284 5.5.2.3. Anioł stróż . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 5.5.3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 Diabły i moce piekielne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 5.6.1. Čert, ďábel, Lucifer – diabelskie imiona i sprawcza moc słowa 292 5.6.2. Diabeł w fabule – rola diabła w schemacie funkcjonowania świata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 5.6.2.1. Obcowanie z diabłem – wygląd demona . . . . . . . . . . . 299 5.6.2.2. Piekło i przestrzenie demoniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 5.6.2.3. Ochrona przeciw diabłu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 5.6.3. Zoomorficzne piekielne moce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310 5.6.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 Pozostałe przestrzenie i moce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 5.7.1. Niebo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 5.7.2. Ogień niebieski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 5.7.3. Raj ziemski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 5.7.4. Obcowanie ze zmarłymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 5.7.5. Ziemia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 5.7.6. Trzęsienie ziemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 5.7.7. Podziemie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 5.7.8. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 6. Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 7. Lista druków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 ⩶9⩶ �8. Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 8.1. Źródła drukowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 8.2. Źródła internetowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435 Streszczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 437 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 Spis tablic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 445 ⩶ 10 ⩶ �Podziękowania Praca nad książką to znacznie więcej niż samo przygotowanie tekstu. Także w tym przypadku, oprócz podpisanego na stronie tytułowej autora, do powstania pracy przyczyniło się znacznie więcej osób, którym pragnę serdecznie podziękować. W pierwszej kolejności dziękuję promotorowi mojej rozprawy doktorskiej, profesorowi Zbigniewowi Greniowi, bez którego rad i uwag niniejsza monografia z pewnością nie zaistniałaby w obecnej formie, oraz jej recenzentkom: paniom profesor Renacie Burej i Annie Tyrpie. Koleżankom i kolegom z Instytutu Slawistyki PAN, Instytutu Slawistyki Zachodniej i Południowej UW i Czeskiego Centrum w Warszawie jestem wdzięczny za wszystkie rozmowy, porady i konsultacje. Szczególnie dziękuję Karolinie Ćwiek-Rogalskiej i Michałowi Rogalskiemu, bez których zachęty i motywacji zapewne nie udałoby mi się zdobyć grantu NCN Etiuda 6, znacznie ułatwiającego ostatni rok pracy nad rozprawą doktorską, stanowiącą podstawę dla niniejszej monografii. Wyrazy wdzięczności kieruję również do wszystkich osób, które udzieliły mi pomocy podczas badań, przede wszystkim Heleny Kovářovej z Muzeum Komeńskiego w Przerowie, za życzliwe przyjęcie i zapewnienie właściwie nieograniczonego dostępu do zbiorów. Za konsultacje i przesłane materiały dziękuję również Veronice Hrbáčkovej i pozostałym pracowniczkom i pracownikom Muzeum Regionalnego w Ołomuńcu, gdzie po raz pierwszy zainteresowałem się przyszłym tematem badań, Janie Polákovej z Muzeum Morawskiego w Brnie, Michalowi Klackowi i Matějowi Měřičce z Biblioteki Muzeum Narodowego w Pradze, Piotrowi Grochowskiemu z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, oraz wszystkim instytucjom, które pozwoliły mi na wykorzystanie grafik i zdjęć ze swoich zbiorów jako ilustracji w niniejszej pracy. Książka, którą trzymają Państwo w ręku, nie mogłaby ukazać się bez wsparcia organizacyjnego Fundacji Slawistycznej oraz wydawnictw IS PAN i PTL, reprezentowanych przez dr Dorotę Leśniewską i prof. Katarzynę Marcol, a nie wyglądałaby tak dobrze bez współgrającej z treścią okładki, przygotowanej przez Weronikę Siwiec. ⩶ 11 ⩶ �Na koniec, ale najmocniej, dziękuję swoim najbliższym: Oli, Mirze, Rodzicom i mojej siostrze, Monice oraz wszystkim Przyjaciołom, towarzyszącym mi i wspierającym mnie przez te kilka – czasem trudnych – lat. Swoją pracę chciałbym zadedykować pamięci Zbigniewa Żarnowieckiego, który nie doczekał jej ukończenia, ale zawsze pozostanie dla mnie wzorem dociekliwości i pasji poznawania świata. Warszawa, luty 2020 – lipiec 2024 ⩶ 12 ⩶ �Wykaz skrótów NEČMS – Lidová kultura: národopisná encyklopedie Čech, Moravy a Slezska SFP – Słownik folkloru polskiego SSiSL – Słownik stereotypów i symboli ludowych ⩶ 13 ⩶ ��1 Wstęp 1.1. Cel i założenia pracy Relacja między tym, co znane i swojskie, a tym, co obce i egzotyczne, jest jednym z fundamentalnych podziałów leżących u podstaw ludzkiej kultury oraz wszelkich prób poznania i opisania świata – zarówno naukowych, jak i tych określanych jako potoczne. Współczesna humanistyka, z antropologią na czele, rozszerzyła swoje zainteresowanie o autorefleksję i analityczne spojrzenie na zjawiska najbliższe badaczowi, podejmując próbę spojrzenia na to, co pozornie oczywiste, jak na coś obcego1. Porzucono tym samym starsze paradygmaty badawcze, skupione na badaniu odległego geograficznie i egzotyzowanego „innego”, zacierając niegdyś wyraźną granicę między dwoma biegunami opozycji „swój – obcy”. Refleksja ta pomogła dostrzec, że także w poszczególnych badanych kulturach „swojskość” i „obcość” nie są wcale czymś mierzonym obiektywnie i oczywistym, ale są kształtowane i aktualizowane przez ludzi zależnie od kontekstu i konkretnych potrzeb, czasem w pozornie sprzeczne sposoby. Każda próba zrekonstruowania całościowego obrazu świata jakiejś kultury wymaga refleksji nad rządzącymi nią wewnętrznymi zasadami. Celem niniejszej pracy jest właśnie taka podmiotowa rekonstrukcja obrazu świata utrwalonego w języku, a dostępnego za pośrednictwem materiału folklorystycznego – czeskiej twórczości kramarskiej i obecnych w niej stereotypów dotyczących własnej grupy, innych grup etnicznych, religijnych i społecznych, a wreszcie nadludzkich sił aktywnych na ziemi i metafizycznego porządku świata2. Praca ma charakter interdyscyplinarny, 1 W myśli polskiej zob. np. Stomma 1981: 71 i całość dyskusji o przyszłości etnologii w tomie 35 „Polskiej Sztuki Ludowej”. 2 Językowy obraz świata nie jest tylko „odbiciem” świata zewnętrznego, ale przetwarza go i przedstawia według konkretnych sposobów kategoryzacji i segmentacji rzeczywistości. Dowodem jego daleko idącej niezależności od empirycznego doświadczenia jest choćby istnienie w języku pojęć abstrakcyjnych oraz nazw dotyczących zjawisk i bytów duchowych bez fizycznego denotatu (zob. Bartmiński 2006: 77). ⩶ 15 ⩶ �łączy bowiem ujęcie metodologiczne czerpiące z dorobku językoznawstwa kognitywnego z podejściem bliższym antropologii kulturowej i tradycyjnej etnografii, zainteresowanej kulturą ludową. Połączenie takie ma, oczywiście, długą historię, a związki języka z kulturą były przez badaczy podkreślane właściwie od początku istnienia językoznawstwa jako dyscypliny naukowej. Najczęściej przywoływane są w tym kontekście osiągnięcia amerykańskich badaczy z pierwszej połowy XX w., przedstawiane w popularnej formie jako tzw. hipoteza Sapira-Whorfa, ale zarówno Edward Sapir, jak i jego nauczyciel Franz Boas, czerpali z wcześniejszego dorobku językoznawców europejskich, przede wszystkim Wilhelma von Humboldta (por. Chruszczewski 2011: 21). Zarówno Humboldt (2001: 106), jak i Sapir (1978: 88) widzieli język jako spójny system pośredniczący w obydwu kierunkach pomiędzy psychiką człowieka a otaczającym go światem zewnętrznym. Język bez wątpienia nazwać można instytucją społeczną, ale również – za wybitnym językoznawcą i folklorystą Jerzym Bartmińskim – „niezwykłym składnikiem kultury”, który nie tylko pozwala zachować i przekazać kolejnym pokoleniom dorobek przodków, ale również tworzy więzi społeczne i kreuje wzorce zachowania. Jest także narzędziem porządkowania doświadczeń i nadawania formy obrazowi rzeczywistości, a dzięki temu – co szczególnie cenne dla badacza – ujawnia przyjęte w danej kulturze postawy wobec świata oraz sposoby kategoryzacji i wartościowania osób i rzeczy (zob. Bartmiński 2007: 32–33). Kod językowy i kod kulturowy rządzą się podobnymi zasadami: „Jednostka podporządkowuje się określonym schematom w sposób nie do końca zracjonalizowany, świadomy, choć możliwa jest wtórna refleksja nad działaniem językowym i pozajęzykowym” (Nagórko 1994: 7). Szczególne paralele można zauważyć między językiem a folklorem, który przez swoją anonimowość funkcjonuje jako byt w znacznej mierze obiektywny społecznie, niezależny od swoich poszczególnych użytkowników. Stanowi to dodatkową wartość badań opartych na tego typu materiale (por. Greń 2001a: 68). Obraz świata w kulturze ludowej jest więc tworem zbiorowym, wynikającym z doświadczeń całej społeczności, choć – jak zauważa etnolingwistka Ewa Masłowska – współtworzą go poszczególni członkowie grupy, którzy „przez osobisty udział w rytuałach, zwyczajach, przestrzeganie norm i zakazów, komunikację i przekazywanie wzorców – potwierdzają swoją przynależność do wspólnoty, stają się współtwórcami kulturowego i językowego obrazu danego fragmentu rzeczywistości” (2012: 47). Etnolingwiści często powołują się na konserwatyzm kultury ludowej, pozwalający w bliższych współczesności formach odnajdywać utrwalone ślady starszych wzorców i stereotypów. Do wizji świata, wierzeń i przekonań minionych pokoleń ⩶ 16 ⩶ �mamy dziś jednak dostęp jedynie za pośrednictwem ich zachowanej spuścizny, nie sposób bowiem sięgnąć w przeszłość za pomocą takich narzędzi badań społecznych, jak: wywiad, obserwacja uczestnicząca (badania jakościowe), czy choćby ankieta (badania ilościowe). Możemy jednak odwołać się do instrumentarium szeroko pojętej lingwistyki, by skorzystać z dostępnych tekstów źródłowych, a także zarejestrowanego materiału pozajęzykowego3. Takie rozumienie językoznawstwa, wykraczające poza ścisłe granice dyscypliny, trafnie charakteryzuje socjolingwistka Irena Bogoczová we wstępie do pracy poświęconej kategoriom „swojskości” i „obcości” w języku: Lingvistika jako jedna z mála vědních disciplín přesáhla rámec popisu vlastního předmětu. Hledá odpovědi nejen na autonomní otázky jazyka, ale chápe jazyk mimo jiné jako prostředek mezilidské komunikace či relace mezi světem a jeho odrazem v našem vědomí. Pojetí jazykové komunikace se již dávno neomezuje pouze na umění vyjadřovat se či rozumět jazyku. Mluvit není totéž co komunikovat. Mluvit není ani totéž co používat jazyk. Na druhé straně, používat jazyk neznamená vždy jen mluvit. Znamená také přemýšlet, uvažovat, nazývat, hodnotit či klasifikovat zaznamenanou skutečnost, aniž by přitom bylo cokoliv řečeno. [Lingwistyka jako jedna z niewielu dyscyplin nauki przekroczyła ramy opisu przedmiotu swoich badań. Szuka odpowiedzi nie tylko na pytania dotyczące samego języka, ale rozumie język jako, między innymi, narzędzie ludzkiej komunikacji czy relację między światem a jego odbiciem w naszej świadomości. Pojęcie komunikacji językowej już dawno nie ogranicza się do umiejętności komunikowania i rozumienia języka. Mówić to nie to samo co komunikować. Mówić to też nie to samo, co używać języka. Z drugiej strony, używać języka nie znaczy zawsze tylko tyle, co „mówić”. Znaczy też myśleć, analizować, nazywać, oceniać czy klasyfikować zarejestrowaną rzeczywistość, choćby nic się przy tym nie mówiło]4. (Bogoczová 2001: 5) Związkom niniejszego studium z instrumentarium oraz dorobkiem polskiej i słowiańskiej etnolingwistyki poświęcone będą dalsze fragmenty pracy. By wprowadzić 3 Czy raczej – jak trafnie zauważa Jerzy Bartmiński (2007: 128) – „przyjęzykowego”, bo nierozdzielnie związanego z tym, co wyrażane za pośrednictwem języka, który sam w sobie jest jednością formy i treści. 4 Przekłady tekstów obcojęzycznych, w tym czeskich pieśni kramarskich, jeśli nie zostało to zaznaczone inaczej, pochodzą od autora niniejszego opracowania. Tłumacząc teksty źródłowe starałem się, na ile to możliwe, zachować specyfikę oryginału: rytm, rymy, a także niestandardowy (archaiczny lub regionalny) charakter języka. Również forma graficzna (podział na zwrotki i wiersze, interpunkcja, wielkie i małe litery) naśladuje oryginalne druki. ⩶ 17 ⩶ �czytelnika w jej strukturę, najlepiej będzie rozpocząć od wyjaśnienia jej tytułu, a konkretnie trzech najważniejszych pojęć, jakie się w nim pojawiają. Tytułowa twórczość kramarska to fenomen z pogranicza mediów masowych i ludowej twórczości literackiej. Wraz ze wzrostem alfabetyzacji ziem czeskich na przełomie XVIII i XIX w. oraz rosnącym zapotrzebowaniem na łatwo dostępną lekturę, ogromną popularność zdobyły tanie broszury – druki kramarskie – zawierające teksty pieśni o zróżnicowanej tematyce, sprzedawane w warsztatach drukarskich i przez wędrownych kramarzy. Ich dystrybucji towarzyszyło często publiczne wykonanie oferowanych utworów przez sprzedawcę, mające zachęcić odbiorców do zakupu towaru. Literatura tego typu stanowiła jedno z głównych źródeł informacji o świecie dla zmarginalizowanych, gorzej wykształconych warstw społeczeństwa. Pieczołowicie przechowywane kramarskie ulotki stanowiły często jeden z niewielu tekstów drukowanych obecnych w podmiejskim domu czy wiejskiej chałupie, pełniąc funkcje modlitewnika, rozrywkowej lektury czy elementarza. Ich autorzy czerpali zarówno z tradycyjnej twórczości ludowej, jak i odpowiednio zaadaptowanych motywów pochodzących z literatury elitarnej i rodzącej się prasy. Niezależnie od pochodzenia konkretnych elementów kramarskiego przekazu, na potrzeby niniejszej pracy traktuję całość zjawiska jako element kultury ludowej, co w kontekście czeskim postulował m.in. Piotr Bogatyriew (1979: 322), a wśród badaczy polskich – Janusz Dunin (2004: 122). Jako gatunek komercyjny pieśni kramarskie reagowały na aktualne zapotrzebowanie czytelników, są zatem nie tyle świadectwem prawdziwej wiedzy autora o świecie, co raczej odbiciem światopoglądu i oczekiwań odbiorców. Wartość pieśni kramarskiej jako źródła spoczywa więc właśnie w subiektywności, a analiza treści i formy tego rodzaju literatury umożliwia zrekonstruowanie obrazu świata jej twórców i odbiorców. Przedstawieniu zjawiska czeskiej twórczości kramarskiej – właściwie nieobecnego w polskiej bohemistyce i etnografii – poświęcona jest pierwsza część książki (rozdziały 2. i 3.). Każda mapa stanowi schematyczną dwuwymiarową wizualizację rozciągającego się w trzech wymiarach świata, pozwala objąć go wzrokiem i oswoić. Analizowany materiał źródłowy – tekstową zawartość druków kramarskich – można traktować jako podobną próbę oswojenia i opisania świata, zarówno najbliższego, jak i dalekiego oraz obcego w dwóch aspektach: przestrzennym (świat ludzki z jego podziałami) i ontologicznym (metafizyczny porządek świata i obcowanie z nadprzyrodzonym)5. Zawarta w tytule rozprawy „mapa” ma, rzecz jasna, znaczenie 5 Takie dwupoziomowe opisanie świata odpowiada rozróżnieniu na dwa zasadnicze rodzaje „przestrzeni mitycznej”, zaproponowanemu przez pioniera geografii humanistycznej, Yi-Fu Tuana ⩶ 18 ⩶ �metaforyczne i – podobnie jak język – nie stanowi obiektywnego odbicia świata. Jak zauważa popularyzator koncepcji geografii mentalnej w polskim językoznawstwie, Wojciech Chlebda (2002: 11), nawet najdokładniejsze dzieło kartografa stanowi jedynie pewną interpretację i konceptualizację rzeczywistej przestrzeni, zależną od celu jej utworzenia, autora i adresata. Tak rozumiana mapa jest więc w zasadzie porównywalna z każdym innym tekstem zawierającym schematyczną interpretację rzeczywistości pozajęzykowej. Odwołuję się tu do koncepcji „map mentalnych”, w najogólniejszym sensie oznaczających potoczną wiedzę o miejscach i przypisywanych im wartościach, wpływającą na stosunek człowieka do świata zewnętrznego (Ley 2009: 455). Na potrzeby niniejszej pracy mapę mentalną rozumiem jako całość wyobrażeń o organizacji świata i jego mieszkańcach, wartościowaniu jego poszczególnych elementów (istniejących obiektywnie i postulowanych, jak zaświaty) oraz powiązań między nimi. Mapa taka obejmuje zatem nie tylko świat ludzki w wymiarze horyzontalnym (rozdział 4.), ale również jego wertykalną strukturę, porządek metafizyczny niebios, ziemi i piekła oraz ich wzajemne przenikanie (rozdział 5.), a więc całość opisywanego w pieśniach kramarskich wszechświata. Za Wojciechem Chlebdą należy jednak zauważyć, że: „»całość świata« nie oznacza »cały świat«, mapy mentalne bowiem są w szczególny sposób wybiórcze. Wybiórczość przejawiała się już, jak pamiętamy, na poziomie budulca map mentalnych – wyobrażeń stereotypowych i dotyczyła szczególnej selekcji cech składnikowych każdego z tych wyobrażeń” (2002: 14–15)6. W rozdziałach analitycznych rozprawy skupiam więc swoją uwagę na stereotypach dotyczących wybranych grup etnicznych i etnokonfesyjnych o stosunkowo stałym wizerunku, sygnalizując jedynie wystąpienia w tekście etnonimów i choronimów pojawiających się okazjonalnie i pozbawionych stereotypowych konotacji. Ze względu na stosunkowo rzadki i powierzchowny charakter opisów miejsc, „mapa” rysowana w pracy jest w pierwszej kolejności mapą etniczną, przedstawiającą (1987: 114). Stwierdza on bowiem, że przestrzeń mityczną tworzą zarówno obszary znajdujące się poza zasięgiem osobistego doświadczenia (w takim przypadku „mityczność” wynika z uzupełniania braków wiedzy na podstawie kultury, wierzeń i doświadczeń danej jednostki czy grupy), jak i najbliższe nawet miejsca poznane empirycznie (w takim przypadku „mityczność” to orientowanie człowieka wobec wyższego, kosmicznego porządku, aktualne niezależnie od miejsca jego fizycznego przebywania). 6 Można tu również odwołać się do refleksji psychologa Davida R. Olsona (2010: 321), zestawiającej ze sobą mapy mentalne społeczności lokalnych i mapy nowożytnych podróżników. Pierwsze pomagają pamiętać to, co już znane, a pewne informacje przypisane są do wszystkich objętych mapowaniem miejsc. Drugie stanowią modele teoretyczne, dopuszczają istnienie „białych plam” pozwalających myśleć o tym, co nieznane. ⩶ 19 ⩶ �mieszkańców danych regionów i krain w określonych kontekstach, a nie obrazem konkretnej przestrzeni czy krajobrazu, który w pieśni kramarskiej jest właściwie nieobecny. Wobec zasadniczo synonimicznych, choć kładących nacisk na różne aspekty badań pojęć etnolingwistyka, lingwistyka antropologiczna i lingwistyka kulturowa7, wybór terminu etnolingwistyka wynika z inspiracji metodologicznych, którymi były dla mnie przede wszystkim prace tzw. szkoły lubelskiej, skupionej wokół powstającego od lat 80. XX w. Słownika stereotypów i symboli ludowych (SSiSL, pierwotnie Słownika ludowych stereotypów językowych). Niniejsza rozprawa mieści się w zakresie obydwu interpretacji znaczenia członu etno- zawartego w tym terminie (por. Nagórko 1994: 5). Z jednej strony bowiem materiał poddawany analizie pochodzi z tekstów, które zaliczyć można do szeroko rozumianej kultury ludowej („etnograficzny”, w znaczeniu „ludoznawczy” charakter pracy), a z drugiej strony praca dotyczy kultury konkretnej grupy etnicznej, XIX-wiecznych Czechów/Morawian8. Grupa ta, jej kultura i rekonstruowany w niniejszej pracy obraz świata, choć pozornie stosunkowo bliskie9, są dla współczesnego czytelnika czymś obcym w dwóch aspektach. Dla odbiorcy czeskiego jest to zjawisko odległe w czasie, sięgnięcie do wizji świata opartej na elementach odrzuconych przez najczęstsze interpretacje nowoczesnej czeskiej tożsamości narodowej (kształtowane w środowisku miejskim), takich jak: kontrreformacyjny katolicyzm, lojalność polityczna wobec domu habsburskiego oraz chłopskie przywiązanie do ziemi i tradycji. Dla czytelnika polskiego materiał czeski jest obcy podwójnie, ponieważ dotyczy innego, choć pokrewnego genetycznie języka zachodniosłowiańskiego. Jak stwierdza cytowany już Jerzy Bartmiński: „Etnolingwistyka stara się o to, by wychodząc od języka, docierać do człowieka, do jego sposobu pojmowania świata” (2007: 33). Tym samym pozwala materiał zachowany w języku interpretować z perspektywy całościowej, antropologicznej, nie zaś wyłącznie językowej. Etnolingwistyka pochyla się zarówno nad językiem, jak i nad jego użytkownikami oraz tworzoną przez nich wspólnotą. Ponownie za Bartmińskim dodać można, że dys7 Nie wdaję się tu w szczegółowe debaty o ich zakresie i wzajemnej relacji, które znaleźć można w literaturze przedmiotu (np. Bartmiński 2008, zwłaszcza 21–22). 8 Kwestia tożsamości etnicznej odbiorców i autorów pieśni (państwowej, narodowej i regionalnej) przedstawiona jest szczegółowo w rozdziale 4. 9 Mam tu na myśli potoczny, powierzchowny obraz tzw. „kultury ludowej”, sprowadzający ją do barwnych strojów, muzyki i tradycyjnych obrzędów, podobny w całej Europie Środkowej, a szczególnie zbliżony wśród narodów słowiańskich katolickiego kręgu kulturowego, por. spojrzenie na „ludowość mityczną” u Ludwika Stommy (2002: 278–282). ⩶ 20 ⩶ �cyplina ta pozwala nie tylko na ujęcie przedmiotowe – badanie wybranej wspólnoty (etnosu) przez pryzmat metodologii językoznawczej, ale również – a nawet przede wszystkim – ujęcie podmiotowe, a więc próbę spojrzenia na świat oczami danej społeczności, rekonstrukcję i badania zasad rządzących myśleniem potocznym zgodnie z koncepcją etnonauki (Bartmiński 2008: 21–22). Takie ujęcie, zaproponowane przez autorów SSiSL, zakłada „dystans” wobec materiału tekstowego i odrzuca interpretowanie źródeł folklorystycznych (czy szerzej – jakiegokolwiek materiału analizowanego etnolingwistycznie) przez pryzmat współczesnego rozumienia danych pojęć w języku ogólnym (por. Bartmiński 2007: 119). Postulowana próba wyjścia poza naturalne dla badacza kategorie interpretacji odpowiada spopularyzowanemu przez antropologię kognitywną podziałowi na badania „etyczne” (ang. etic) i „emiczne” (ang. emic). Antropologia kognitywna i kognitywne językoznawstwo wyrastają z tego samego pnia (zob. Vrhel 1996: 224), a przytoczone powyżej koncepcje wynikają z propozycji amerykańskiego lingwisty Kennetha L. Pike’a, by językoznawczy podział na fonetykę (ang. phonetics) i fonologię (ang. phonemics) transponować na wszystkie zjawiska kultury (Pike 1972: 37–72). Obiektem zainteresowania fonetyki jest fizyczny charakter wszystkich dźwięków ludzkiej mowy, fonologii zaś – rola poszczególnych fonemów w konkretnym systemie językowym (por. Trubiecki 1970: 11–22). Podobnie opis „etyczny” kultury to opis oparty na zewnętrznych, uniwersalnych kryteriach, przedstawiany z punktu widzenia możliwie obiektywnego zewnętrznego obserwatora, a opis „emiczny” to zejście na poziom kategorii znaczących w danej kulturze z perspektywy jej uczestników10: Descriptions or analyses from the etic standpoint are “alien” in view, with criteria external to the system. Emic descriptions provide an internal view, with criteria chosen from within the system. They represent to us the view of one familiar with the system and who knows how to function within it himself. [Opisy lub analizy podejmowane z etycznego punktu widzenia są spojrzeniem „obcym”, opartym o kryteria zewnętrzne wobec systemu. Opisy emiczne dostarczają wewnętrznego spojrzenia, opartego na wybranych kryteriach wewnątrzsystemowych. Są one spojrzeniem kogoś znającego system, wiedzącego jak samemu funkcjonować w jego ramach]. (Pike 1972: 38) 10 Nie zawsze systemy te będą się znacząco różnić, w niektórych przypadkach, jak zauważa Pike (1972: 41–42), mogą się okazać właściwie zgodne. ⩶ 21 ⩶ �O ile zatem opis „etyczny” może zostać odgórnie narzucony na podstawie wybranych kryteriów, kategorie opisu „emicznego” istnieją wewnątrz systemu i muszą zostać przez badacza odkryte (Pike 1972: 37). Nie oznacza to jednak po prostu oddania głosu uczestnikom danej kultury, bo podobnie jak rodzimy użytkownik języka nie zawsze jest w stanie wyjaśnić zawiłości używanej przez siebie gramatyki, tak samo uczestnik jakiejś kultury może nie zdawać sobie sprawy z głęboko zinternalizowanych reguł, jakimi się ona kieruje (Barnard 2006: 163–166)11. W dostępnych opracowaniach czeskiej literatury kramarskiej badacze stosują zazwyczaj współczesne sobie, a zewnętrzne wobec tekstu kategorie. W niniejszej pracy chciałbym zrekonstruować całościową wizję świata, a nie tylko opisać wybrany jego element, opierając się na utworach konkretnego rodzaju. Nie traktuję zatem tekstów druków kramarskich w sposób literaturoznawczy (stosując ostry genologiczny podział na ballady kramarskie, lirykę, pieśni nowiniarskie, modlitwy itp.), ale raczej jako różnorodne, choć względnie spójne zjawisko, połączone wspólnym drukowanym medium, którego odbiorcy przyswajali wszystkie typy tekstów w podobny sposób, bez świadomego stawiania granic gatunkowych czy tematycznych. Częsty w pracach czeskich autorów podstawowy podział na utwory świeckie i religijne również uważam za zewnętrznie narzucony12, ponieważ (jak pokazuje analiza korpusu tekstów) wątki religijne i światopoglądowe obecne są w wielu tekstach klasyfikowanych ze względu na gatunek jako świeckie, i przeciwnie – wiele tekstów tematycznie uznanych za religijne odpowiada swoją formą pieśniom świeckim. Wybrany materiał – całość kolekcji Muzeum Komeńskiego w Przerowie (ok. 2800 druków) – obejmuje swoim zasięgiem szeroką pulę tematów, od religijnych wykładni porządku świata i adaptacji historii biblijnych, po informacje dotyczące niezwykłych zdarzeń, ale i codzienności zarówno czeskiej prowincji, jak i dalekich krain. Oczywiście, rekonstrukcja wewnętrznych zasad rządzących tekstami nie oznacza, że przedstawiony w pracy system jest kompletny, bo pieśni kramarskie nie były jedynym czynnikiem kształtującym obraz świata osób będących ich czytelnikami i słuchaczami. Nie twierdzę, że kategorie, którymi porządkowali oni swój świat, całkowicie zgadzały się z jego wizją obecną w pieśni kramarskiej, ale popularność i żywotność tego zjawiska bez wątpienia świadczy o dużej mocy oddziaływania i odpowiadaniu na zapotrzebowanie odbiorców (a niebezpośrednio – o zgodności 11 Oba podejścia badawcze nie wykluczają się, ale raczej tworzą wzajemnie uzupełniające się typy idealne (por. Jorion 1983, Burszta 1986: 109–116). 12 Także przez względy ideologiczne – zjawiska kultury ludowej nierzadko były w komunistycznej Czechosłowacji przedstawiane z pominięciem ich religijnego aspektu (choć źródeł podziału na teksty świeckie i religijne należy szukać już w opracowaniach Františka Bartoša (1885: 195–293)). ⩶ 22 ⩶ �obrazu świata zawartego w tekstach z tym pozatekstowym). Zakładam zatem, że choć niemożliwe jest dziś zbadanie spojrzenia na świat minionych pokoleń za pomocą metod jakościowych, typowych dla współczesnej antropologii, spośród dostępnych nam źródeł druki kramarskie stanowią niezwykle cenne i wciąż niedostatecznie wykorzystane źródło do jego rekonstrukcji. Na obraz świata czeskojęzycznego przedstawiciela niższych warstw społeczeństwa składało się wiele innych czynników, których medium był język: folklor ustny, kazania i nauki kościelne, dydaktyczne książki lektury ludowej13, a w późniejszym okresie również prasa. Pozajęzykowo kształtowały go zwyczaje i obrzędy związane z cyklem dorocznym, zarówno ludowe o jeszcze pogańskiej proweniencji, jak i katolicki rok liturgiczny. Mając na względzie to, że zrozumienie wyrażenia językowego wymaga osadzenia w kontekście pozajęzykowym (por. Bartmiński 2007: 36), w miarę możliwości staram się w niniejszym opracowaniu uzupełniać bazę tekstową o jak najszersze dane etnograficzne – literaturę przedmiotu, ale również refleksję nad materialną formą druków kramarskich, ich oprawą graficzną i sposobami ich społecznego funkcjonowania (istotne uzupełnienie pierwszej części monografii stanowią wobec tego ilustracje zamieszczone na jedenastu oddzielnych tablicach zgrupowanych na końcu książki). Założenie to jest zgodne z zasadami przyjętymi w etnolingwistyce przy opisie językowego obrazu świata ( JOS)14: Pełna rekonstrukcja JOS […] nie powinna też abstrahować od danych – nazwijmy je „przyjęzykowych”, na które składa się utrwalona społecznie wiedza o świecie, wspólna nadawcy i odbiorcy, oraz towarzyszące wiedzy przekonania i wierzenia. […] Szeroko rozumiana społeczna „wiedza o świecie” jest relewantna komunikacyjnie. Do zespołu danych „przyjęzykowych” skłonny jestem zaliczyć też przyjęte i obowiązujące, czyli skonwencjonalizowane zachowania. (Bartmiński 2006: 14) Niniejsza praca może zainteresować nie tylko bohemistów i czytelników zajmujących się środkowoeuropejskim folklorem, ale być może stanowić będzie – 13 Czes. Knížky lidového čtení – dłuższe prozatorskie teksty o charakterze rozrywkowym i dydaktycznym; zob. Magnuszewski 1973: 79, Mocná, Peterka 2004: 305–308, Voit 2008: 467–470. 14 Szczegółową definicję JOS w ujęciu etnolingwistycznym odnaleźć można w pracy J. Bartmińskiego (2006: 12). W największym skrócie jest to zawarta w języku interpretacja rzeczywistości, dającą się ująć w postaci zespołu sądów o świecie. Źródłem do poznania JOS są zarówno sądy utrwalone w materii języka, jak i sądy jedynie sygnalizowane przez formy językowe, a utrwalone na poziomie powszechnej wiedzy i przekonań jego użytkowników (zob. również Greń 2004: 12–14). Przyjęte w niniejszej pracy założenia metodologiczne zostaną przedstawione w kolejnym rozdziale. ⩶ 23 ⩶ �wobec charakteru badanego materiału, pochodzącego z pogranicza tradycyjnej kultury ludowej i kultury masowej nowocześniejszego typu – interesujący dodatek do aktualnych rozważań nad rolą sensacyjnych mediów i fałszywych wiadomości, zastępujących rzetelną informację utwierdzaniem w odbiorcy posiadanych wcześniej przekonań i uprzedzeń. Etnolingwistyczna analiza danych językowych umożliwia bowiem wgląd w psychospołeczne mechanizmy rządzące konceptualizacją i kategoryzacją świata przez ludzi, a tym samym, pomimo czerpania z materiału historycznego, pozwala objąć refleksją również powszechne i niezależne od miejsca czy epoki mechanizmy rządzące ludzkim myśleniem (por. Bartmiński 2006: 15). 1.2. Językowy obraz świata i stereotypy Przywołana we wstępie koncepcja językowego obrazu świata jest obecna w polskiej lingwistyce od lat 70. XX w. (Pisarek 1978: 143)15. Od początku kolejnej dekady była intensywnie wykorzystywana i rozwijana przez badaczy i została na trwałe powiązana z konkretnymi pojęciami i metodami badawczymi. Elementami badań JOS są refleksje nad tym, kim jest podmiot danej wypowiedzi i jego wspólnota (autostereotyp), kim są „oni” (heterostereotyp), jak konceptualizowane są czas, przestrzeń i zajmowane w niej przez podmiot miejsce, jakie wartości wspólnota podmiotu przyjmuje za swoje i jak wypowiedzi są zróżnicowane stylowo i gatunkowo (Bartmiński 2006: 20). Rekonstrukcja JOS powinna uwzględniać cały system relacji między językiem a kulturą, czyli zarówno formalne, jak i semantyczne aspekty wypowiedzi i całość kontekstu „przyjęzykowego”, tak by opis językoznawczy przedstawiał: „[…] świat zawarty w strukturach i znakach języka, ale interpretowany kulturowo na tle praktyk i wierzeń społeczności używającej tego języka” (Bartmiński 1998: 65). Uzyskany w ten sposób opis nie ma na celu oddania językowego obrazu danego słowa, ale przedmiotu lub pojęcia, które są tym słowem nazwane. Jednym ze służących do tego narzędzi jest tzw. definicja kognitywna, która w przeciwieństwie do klasycznej słownikowej definicji „taksonomicznej” nie ogranicza się do podania zestawu koniecznych i wystarczających cech danego przedmiotu czy pojęcia (Váňková 2005: 77–79, Bartmiński, Niebrzegowska 2006: 101). Definicja 15 Obok wspomnianych już źródeł tej koncepcji w myśli niemieckiej i amerykańskiej ( Johann Gottfried Herder, Wilhelm von Humboldt, Leo Weisgerber, Edward Sapir, Benjamin Lee Whorf; zob. Guz 2012), wymienić można inspiracje słowiańskie, m.in. Jurija Apresjana, Władimira Toporowa czy Nikita i Swietłana Tołstojowie; zob. Nagórko 1994, Váňková 2005: 46–51, Bartmiński 2008. ⩶ 24 ⩶ �kognitywna ma na celu „uwzględnienie wszystkich relewantnych językowo i kulturowo składników znaczenia” (Bartmiński 2008: 25–26), odpowiadających obrazowi przedmiotu w potocznej świadomości, a przyjmuje formę obszernej „opowieści” o przedmiocie i jego miejscu w świecie, opartej na uporządkowanych cytatach z materiału źródłowego (zob. Váňková 2005: 79–82). Porządek opisu nie ma jedynej ustalonej postaci, ale przyjmuje różne formy w zależności od kategorii, w jakiej znajduje się opisywany przedmiot (por. Tołstaja, Tołstoj 1984: 17–18). Badania JOS opierają się zazwyczaj na trzech źródłach, tak by uzyskane wyniki uzupełniały się i były możliwie najbardziej reprezentatywne (Bartmiński 1998: 66; zob. Rak 2010: 489–490). Podejście takie, określane skrótem S-A-T (system – ankiety – teksty), opiera się na analizie: systemu danego języka: jego gramatyki i leksyki, jako warstwy najsilniej zautomatyzowanej i utrwalonej, materiałów ankietowych (przygotowywanych specjalnie na potrzeby prowadzonego badania po wstępnym rozpoznaniu zagadnienia w innych źródłach), niedostępnych w przypadku badań historycznych, i tekstów (wypowiedzi w konkretnych aktach mowy). Każde ze źródeł jest wybiórcze i objęte pewnymi ograniczeniami: najuboższy, wymagający bowiem najdłuższego formowania, jest materiał zapisany w systemie języka: leksyce, frazeologii itp. (przy czym pamiętać należy, że utrwalenie obrazu w społecznej wyobraźni nie gwarantuje jego leksykalizacji czy frazeologizacji), najbogatsze zaś są źródła tekstowe (Bartmiński 1998: 79–80). Na definicję kognitywną składają się wszystkie cechy stereotypowo przypisywane danym obiektom, osobom i konceptom. Definicja taka umożliwia zatem rekonstrukcję stereotypu językowego. Ten zaś stanowi jeden z elementów językowego obrazu świata, wymienionych w przedstawionym powyżej „programie minimalnym” badania JOS. Stereotyp definiowany przez językoznawstwo kognitywne nie jest równoważny ze stereotypem w jego potocznym ujęciu, rozumianym jako uproszczony i schematyczny negatywny sąd, przede wszystkim o ludziach, pozbawiony waloru poznawczego (por. Masłowska 2012: 43). Potoczne rozumienie uwypukla wyłącznie negatywny emocjonalny charakter stereotypu i zrównuje go z uprzedzeniem, odbierając część spełnianych przezeń funkcji – przede wszystkim funkcję poznawczą. Patrząc z zewnątrz, zakłada się zazwyczaj fałszywość emocjonalnego stereotypu-uprzedzenia, a więc brak jakiejkolwiek wartości poznawczej (choć użytkownicy stereotypu traktują go jak prawdziwą wiedzę). Zdaniem etnolingwistów stereotyp nie jest jednak wypełniony wyłącznie emocjami, ale raczej stanowi potoczną teorię danego przedmiotu, ma pewną wartość poznawczą, choć jego obiektywna prawdziwość nie podlega zwykle ocenie (Bartmiński 1998: 65–66). Ze względu na obecne w stereotypie wartościowanie emocjonalne, jedną z jego ⩶ 25 ⩶ �funkcji staje się również integracja wewnątrz podzielającej te same przekonania grupy. Stereotypy charakteryzują się wysoką trwałością i uproszczoną strukturą, która wbrew potocznemu odbiorowi nie jest jednak zjawiskiem negatywnym, ale raczej stanowi nieodłączny element ludzkiego postrzegania świata. Ujęcie lingwistyczne nie stawia ostrej granicy między stereotypem a pojęciem (Greń 2004: 19–26)16. Ponieważ w ludzkiej percepcji świata, a więc także jego konceptualizacji w języku, zawsze uczestniczy zarówno czynnik poznawczy (intelektualny), jak i czynnik emocjonalny (interpretacyjny) (Greń 2001a: 71–72), o określeniu danego konceptu jako „stereotyp” lub „pojęcie” decyduje wzajemna proporcja tych dwóch elementów. W ujęciu proponowanym w pracach szkoły lubelskiej (w tym w jej sztandarowym dziele, jakie stanowi SSiSL) mianem stereotypu określane są także obrazy stosunkowo neutralne emocjonalnie. Wynika to m.in. z przyjęcia bardzo szerokiego pola badawczego, obejmującego również obrazy pojęć i obiektów ze współczesnej perspektywy nie odbieranych jako stereotypowe. Zdaniem etnoi socjolingwisty Zbigniewa Grenia (2001a: 77–78), stereotypizacja wymaga antropomorficznego, a przynajmniej animistycznego charakteru pojęć przedmiotowych – jest więc możliwe badanie szerokiego wachlarza stereotypów w materiale folklorystycznym, ponieważ charakter agentywny przypisywany jest w kulturze ludowej również obiektom ze współczesnej perspektywy nieożywionym oraz licznym bytom nadprzyrodzonym. W językoznawstwie synchronicznym oznacza to natomiast skupienie się przede wszystkim na stereotypach dotyczących grup społecznych i narodowości. Najwięcej stereotypów i najsilniejsze procesy stereotypizacji (największa prototypowość) występują oczywiście tam, gdzie szczególnie silny jest element emocjonalny, a więc na styku „swój – obcy”. W związku z tym najbogatsze (i najspójniejsze) są obrazy stereotypowe grup, z którymi społeczność podmiotu ma kontakst, a znacznie uboższe – często bardziej ogólne i niekonkretne – stereotypy dotyczące grup zupełnie dalekich (Greń 2012: 62). Jak zaznaczono we wstępie, niniejsza praca przedstawiać będzie przede wszystkim obrazy grup etnicznych i religijnych oraz istot i mocy nadprzyrodzonych, a więc w pełni uzasadnione jest użycie zarówno terminu „stereotyp”, jak i metodologii związanej z jego badaniem, która zostanie przedstawiona w kolejnym podrozdziale. 16 Najczęściej pojęcie definiowane jest jako oparte na kategoriach naukowych, a stereotyp na kategoriach naturalnych, potocznych. Relacje między różnymi definicjami stereotypu, prototypu i pojęcia (czes. pojem) przedstawia np. Irena Váňková (2005: 83–88). ⩶ 26 ⩶ �1.3. Stereotyp w badaniach etnolingwistycznych Pojęcie stereotypu cieszy się dużą popularnością we współczesnej humanistyce, choć jego konkretne definicje różnią się w zależności od dyscypliny nauki, w jakiej się pojawia (zob. Grzegorczykowa 1998: 113). Stereotyp17 w najszerszym rozumieniu może wykraczać poza język i być powielany w pozajęzykowej komunikacji, np. przedstawieniach plastycznych, zachowaniach i gestach (Bartmiński 1998: 65, Benedyktowicz 2000: 93–94), jednak zazwyczaj jest ściśle związany z językiem, bo właśnie przezeń się wyraża i za jego pośrednictwem jest przekazywany. Obecnie kwestie stereotypu poddawane są badaniom przez różne działy językoznawstwa18, ale bez wątpienia największą popularnością w polskiej nauce cieszy się ujęcie etnolingwistyczne. Przy badaniu stereotypu odwołać można się do źródeł objętych wspomnianą triadą S-A-T, a stosunek do jej poszczególnych elementów pozwala prześledzić zmiany, jakim podlegało pojęcie stereotypu w polskim językoznawstwie. Na analizie systemu językowego, a konkretnie – związków frazeologicznych, skupiał się formalny kierunek badań nad stereotypami (zob. Greń 2001a: 68–69, Bartmiński 2007: 65), dla którego stereotyp oznaczał skonwencjonalizowany związek utrwalony w języku w określonej formie (związek wyrazowy reprodukowany z pamięci, w przeciwieństwie do tworzonego w procesie syntezy). Drugi z nurtów badań – kierunek semantyczny – włączył do badań również materiał ankietowy (Pisarkowa 1976: 12–14), a w wersji rozwiniętej przez krąg lubelski, skupiony wokół Jerzego Bartmińskiego, dodatkowo teksty różnego typu, zawierające obok połączeń idiomatycznych i formuł także połączenia semantyczne bez ustalonej formy językowej – topikę (Greń 2001a: 70, Bartmiński 2007: 70–71). Kierunek ten, określany jako orientacja „semantyczno-formalna”19, najszerzej traktuje materiał językowy, włączając do analizy nazwy apelatywne, przysłowia, frazeologizmy 17 Pierwsze użycie tego pojęcia datuje się na lata 20. XX w., kiedy wykorzystane zostało ono w pracy filozofa i medioznawcy Waltera Lippmanna Public Opinion z 1922 r. Lippmann przyjął w niej termin pierwotnie związany z drukarstwem jako określenie uproszczonego i jednostronnego obrazu ludzi i rzeczy, ułatwiającego opis zjawisk i wzmacniającego więzi społeczne (Benedyktowicz 2000: 81–85, Bartmiński 2007: 106). 18 Wobec wielości prac językoznawczych poświęconych stereotypowi, zaskakująca wydaje się stosunkowo późna refleksja lingwistów nad tym zagadnieniem. Przełomem stały się dopiero prace Uty M. Quasthoff z początku lat 70. XX w. (Greń 2001a: 67), a w Polsce Krystyny i Walerego Pisarków z drugiej połowy tej dekady (Bartmiński 2007: 66). 19 W ujęciu J. Bartmińskiego (1998: 74) mieści się on w obrębie szerszego kierunku semantycznego. ⩶ 27 ⩶ �oraz atrybuty wyrażane przymiotnikowo i rzeczownikowo, a więc także konstrukcje mentalne nieutrwalone na poziomie struktury lub leksyki, ale obecne jedynie w kontekście kulturowym (Masłowska 2012: 44). Stereotypy nie są jednolite i konsekwentne, co wynika z dwóch czynników. Po pierwsze, jak zauważa językoznawstwo kognitywne, pozorna niespójność stereotypów spowodowana jest ich otwartym i dynamicznym charakterem. Większość stereotypów posiada bowiem swoje cechy główne, stanowiące jądro znaczeniowe, i cechy peryferyjne: „Stereotypy, podobnie jak i koncepty, mają zakres otwarty, tworzą continuum w polu znaczeniowym […] i mają swoje cechy prototypowe (inwariantne) i cechy peryferyjne” (Greń 2001a: 77; por. Masłowska 2012: 45). Po drugie, stereotyp tworzony jest zawsze z określonego punktu widzenia. Nawet przy wykorzystaniu skonwencjonalizowanego materiału o stosunkowo dużej jednolitości, jak źródła folklorystyczne, będące tworem podmiotu zbiorowego o konserwatywnym charakterze, nie należy zapominać, że zbiorowość taką tworzą indywidualne podmioty współtworzące tradycję, a więc punkt widzenia pozostaje zmienny i zależny od kontekstu, a przy szczegółowej analizie pozornie monolityczny stereotypowy obraz może ujawnić wewnętrzne sprzeczności. Podsumowując, stereotyp w ujęciu etnolingwistyki to ustabilizowane połączenie utrwalone w pamięci zbiorowej, które ukazuje współdziałanie kodu językowego i kodu kulturowego oraz pośredniczy w kontakcie człowieka z otoczeniem. Stereotypy stanowią element wiedzy o świecie wspólnej dla nadawcy i odbiorcy i jako takie obejmują nie tylko ustalone formy językowe (np. połączenia wyrazowe), ale również połączenia semantyczne bez utrwalonej formy i wiedzę niewerbalizowaną, która pozostaje jednak relewantna lingwistycznie (Bartmiński 1998: 64). Znajomość języka nie jest więc jedynym warunkiem zrozumienia komunikatów opartych na stereotypie, konieczne są także pozajęzykowa wiedza o świecie oraz konkretne kompetencje komunikacyjne i kulturowe. Stereotypy mają przede wszystkim funkcję poznawczą i wartościującą, a w dalszej kolejności – społeczną i psychiczną. Są motywowane zarówno obiektywnymi właściwościami opisywanych przedmiotów, jak i czynnikami subiektywnymi (Bartmiński 1998: 64–65, 2008: 24–25). 1.4. Przyjęte w książce zasady opisu Celem rozdziałów analitycznych pracy jest stworzenie opisów wybranych elementów świata przedstawianego w tekstach kramarskich – stereotypów grup ludzkich i sił nadnaturalnych – w formie spełniającej założenia definicji kognitywnej. Zakładam, że głównym materiałem, jaki będzie dostępny za pośrednictwem tego typu ⩶ 28 ⩶ �tekstów, jest topika (stereotypy treściowe), ale oczekuję również przynajmniej okazjonalnego pojawiania się stereotypów formalnych o ustalonej zwyczajowo werbalizacji. Skupiając się na topice, planuję dotrzeć nie tylko do tych elementów stereotypu, które są komunikowane wprost, ale także do treści presuponowanych, których odnalezienie umożliwia refleksja nad semantyką całego tekstu (zob. Bartmiński 2007: 124). W tym celu w kolejnych podrozdziałach przedstawiona zostanie dotycząca opisywanego zagadnienia „rama doświadczeniowa” opisującego świat podmiotu, obejmująca czynniki, za pomocą których pamięć indywidualna i społeczna wpływać mogły na konkretne doświadczenie (Bartmiński 2008: 26). Opracowanie będzie zawierać obszerne wprowadzenie do historyczno-kulturowego kontekstu, z materiałem ilustracyjnym w postaci cytatów, a poszczególne podrozdziały kończyć się będą zwartymi hasłowymi podsumowaniami. Jako ważny do interpretacji znaczenia i konotacji semantycznych kontekst przyjmuję całe teksty analizowanych pieśni (por. informacje o materiale w rozdziale 2.). Przytaczane w pracy cytaty z oczywistych względów będą jednak znacznie krótsze, a całość treści tekstów w razie potrzeby będzie jedynie streszczana. Cytaty z pieśni kramarskich będą zazwyczaj obejmowały jedną lub dwie strofy, a w przypadku połączeń wyrazowych formalnego typu – pojedyncze wersy. Hasła podsumowujące poszczególne zagadnienia będą miały charakter rzeczownikowy, ale odwołuję się też oczywiście do innych części mowy20. Zgodnie z etnolingwistycznym kluczem przyjmuję, że ograniczenie w opisie cech do najczęstszych czy najważniejszych nie jest wystarczające dla utworzenia pełnej charakterystyki danego przedmiotu. Nie można z góry odrzucić cech występujących sporadycznie, ponieważ jednostkowy charakter nie świadczy o ich nieistotności, ale o roli kontekstu przyjęzykowego. Różne źródła mogą dawać różny obraz zagadnienia, a być może to, co najbardziej oczywiste, nie jest opisywane słownie, bo autor wypowiedzi zakłada uprzednie posiadanie przez odbiorców pewnej oczywistej w danej społeczności wiedzy. Jednostkowo poświadczone cechy mogą też odnosić się do jakiegoś wybranego aspektu przedmiotu, pochodnego od innych, traktowanych jako podstawowe, albo wynikać z konwencji zakładających aluzyjność, opisowość, niebezpośredni charakter itp. (Bartmiński 1998: 67). Opracowując poszczególne zagadnienia odwołuję się do koncepcji profilowania (por. Bartmiński, Niebrzegowska 2006: 99). Oznacza to, że hasła będą miały charakter fasetowy, a w materiale spróbuję odszukać takie aspekty opisywanego 20 Tzn., jeśli np. opisywanym hasłem jest ďábel (‘diabeł’), to wystąpienie pochodnego od niego przymiotnika ďábelský (‘diabelski’) traktował będę jako użyteczną informację. ⩶ 29 ⩶ �przedmiotu (fasety21), które są ważne dla użytkowników języka (członków wspólnoty) i tworzą społecznie utrwaloną spójną strukturę pojęcia. W ten sposób hasło obejmie różne aspekty opisywanego przedmiotu, które składają się na jego obraz widziany z różnych perspektyw (nie wszystkie i nie zawsze muszą występować jednocześnie). Zgodnie z przedstawionymi już koncepcjami, stereotyp bywa niespójny, ponieważ część cech jest prototypowa, inne zaś są marginalne. Przedstawienie całościowego hasła łączy obraz z różnych punktów widzenia, więc może być on częściowo niekonsekwentny, co jednak nie narusza tezy o trwałości i niezmienności stereotypu (po prostu w różnym kontekście uaktywniają się jego konkretne elementy). Różne profile nie są oddzielnymi znaczeniami, ale różnymi sposobami organizacji elementów semantycznych jednego znaczenia: „Poszczególne profile mogą przedstawiać treści wobec siebie ambiwalentne, co nie oznacza, że pozostają ze sobą w sprzeczności, lecz że odsłonięte zostały inne warunki ich kreacji” (Masłowska 2012: 59). Ostatnim przytoczonym elementem etnolingwistycznej teorii, o zasadniczym znaczeniu dla refleksji nad stereotypami, pozostaje kwestia punktu widzenia, który wpływa na różne perspektywy oglądu (Bartmiński 2006: 78–79). Punkt widzenia jasno wiąże się z autostereotypem podmiotu wypowiedzi i decyduje o kategoryzacji świata w relacji do niego (Bartmiński 2006: 83). Wynikające z rekonstrukcji podmiotowego obrazu świata dotarcie do pewnych prawd o społeczności i człowieku, który ten obraz tworzy, rozumiem jako nadrzędny cel etnolingwistyki22. Punkt widzenia można – za Bartmińskim – zdefiniować, jako czynnik podmiotowo-kulturowy o charakterze ponadjęzykowym, który decyduje o sposobie mówienia o danym przedmiocie (a w przypadku autostereotypu – również o samym podmiocie), determinując wybór podstawy definicji, a także dobór i treść kategorii opisu. Ten sam obiekt o tych samych właściwościach może być – w zależności od punktu widzenia – różnie opisywany i wartościowany23. Pewne punkty widzenia mogą mieć ze sobą część elementów wspólnych lub mogą dobrze ze sobą współdziałać, inne 21 Nie poświęcam tu uwagi szczegółowym definicjom pojęć aspekt, podkategoria i faseta proponowanym przez różnych autorów – mogą być one stosowane zamiennie, ale niekiedy występują między nimi drobne różnice (zob. Bartmiński, Niebrzegowska 2006: 100). 22 Nawiązując do kategorii emic i etic można zamiast o „obrazie” mówić o „wizji” świata, akcentując to, że jest ona zawsze czyjaś, ma konkretny „widzący” podmiot (Bartmiński 2008: 28). W takim ujęciu można przyjąć, że „wizja” ma charakter subiektywny i jest związana z jednostkowym podmiotem, a „obraz” należy do jakiejś większej grupy i ma charakter intersubiektywny (Maćkiewicz 1999: 9–10). 23 Np. ta sama roślina dla rolnika może być chwastem, a dla turysty kwiatem, z czym wiąże się całość sposobu konceptualizacji zjawiska. ⩶ 30 ⩶ �zaś mogą się okazać całkowicie odmienne, ale wszystkie mieszczą się w zakresie definicji kognitywnej. Rekonstrukcja autostereotypu podmiotu, kształtującego perspektywę w jakiej przedstawiona jest rzeczywistość, wydaje się właściwym pierwszym krokiem do pełniejszej rekonstrukcji językowo-kulturowego obrazu świata zawartego w drukach kramarskich. Dotarcie do podmiotu opisującego świat i do przyjmowanych przezeń punktów widzenia umożliwi dobór właściwych faset do opisu „obcych” dla niego obiektów i osób. W pracy pojawią się dwie podstawowe kategorie stereotypów – obrazy „innych” ze świata ziemskiego i obrazy „innych” w znaczeniu nie-ludzi (nie-śmiertelników), mieszkańców nieba i piekła. Te dwie kategorie mają różny charakter, a fasety użyte do ich opisu będą odmienne. Pierwsza grupa dotyczy podmiotów zbiorowych, druga – zbiorowych (np. aniołowie i diabły) lub jednostkowych (np. Bóg), w drugiej kategorii pojawiają się ponadto siły przyrody nieosobowe, choć częściowo upodmiotowione. Aby przejść do ich opisu, należy jednak najpierw przedstawić materiał źródłowy, czemu służyć będzie następny rozdział. ⩶ 31 ⩶ ��problemy badania 2 Podstawowe literatury kramarskiej 2.1. Kwestie terminologiczne – podstawowe pojęcia Twórczość kramarska nie była zjawiskiem jednorodnym, które zamknąć można w ramach ostro zdefiniowanych i uniwersalnych definicji. Spróbuję zatem przybliżyć dotychczasowy stan badań nad tym zagadnieniem i przedstawię reguły opisu przyjęte w niniejszej pracy. Na początku analizy wyjaśnić należy skomplikowaną relację między medium a jego zawartością oraz między pieśnią kramarską a gatunkami pokrewnymi. Objaśnić trzeba również uniwersalne, międzykulturowe elementy tego fenomenu, łączące twórczość czeską z szerszym europejskim kontekstem. Druki kramarskie miały często charakter palimpsestu, były one bowiem wielokrotnie przedrukowywane, przepisywane, zmieniały obieg z ustnego na drukowany i odwrotnie. Ustalenie genezy poszczególnych utworów bywa trudne lub wręcz niemożliwe, wobec czego staram się unikać kłopotliwych rozważań genologicznych, niebędących elementem niezbędnym w pracy etnolingwistycznej. Mając na względzie trudności z precyzyjną klasyfikacją materiału ze względu na gatunki i kategorie tematyczne, wszelkie podziały traktuję jako pomocnicze. Wychodzę przy tym z założenia, że nabywcy kramarskich ulotek w większości przypadków nie szukali na jarmarkach utworów dotyczących konkretnego wąskiego tematu czy należących do jednego gatunku. Poszukiwali raczej interesującej lektury, która zwracała ich uwagę: źródła wzruszeń, rozrywki czy pouczenia, a zatem na ich obraz świata wpływały zarówno druki świeckie, jak i religijne, zarówno utwory pisane specjalnie na zamówienie kramarzy, jak i przedruki utworów z innych obiegów. 2.1.1. Kramarski, jarmarczny czy odpustowy? Twórczość kramarska formowała się na granicy różnych gatunków i sposobów komunikacji, dlatego terminologia dotycząca tego zjawiska jest niejednorodna ⩶ 33 ⩶ �i wymaga wstępnego uporządkowania. Podstawowymi pojęciami w języku czeskim wydają się określenia kramářská píseň i kramářský tisk, używane już przez Františka Bartoša w jednym z najstarszych opisów zagadnienia (Bartoš 1885). Choć początkowo przymiotnik kramářský stosowany bywał z pejoratywnym nacechowaniem (por. Slavický 2008: 178), z czasem przyjął się on wśród czeskich autorów jako najczęstsze neutralne określenie zjawiska (zob. prace Smetany i Václavka, Beneša, Fiali, Scheybala, Holubovej, Skořepovej i in.), także w publikacjach o charakterze słownikowym i encyklopedycznym przeznaczonych dla szerokiego odbiorcy (Mocná, Peterka 2004, Voit 2008). Dosłowne tłumaczenie czeskich terminów kramářská píseň i kramářský tisk – pieśń kramarska i druk kramarski1 – przyjmuję zatem w niniejszej książce jako podstawowe określenie zjawiska również w języku polskim. Debatę o szczegółowym znaczeniu tego pojęcia wznowił w ostatnim czasie ostrawski literaturoznawca Jakub Ivánek (2017), zwracając uwagę na niepełną zgodność definicji służących różnym dyscyplinom (bibliologicznych, literaturoznawczych, muzykologicznych) i krytykując niektóre ujęcia wcześniejszych badaczy, podtrzymując przy tym jednak wybór tradycyjnego określenia jako najlepszy. Stosunkowo często stosowany bywa również termin jarmareční píseň/tisk (por. np. prace Novotnego), po polsku – pieśń/druk jarmarczny. Rzadziej spotykane w opracowaniach tematu są pojęcia, takie jak: poutní písně/tisky (w literaturze polskiej odpowiednio – pieśni/druki odpustowe) lub – od sposobu ich przechowywania – špalíčkové tisky (druki bloczkowe2). Terminy jarmarczny i odpustowy, jeśli pojawią się w dalszej części pracy dla uniknięcia powtórzeń, traktuję synonimicznie do przymiotnika kramarski. W opracowaniach polskich obok wymienionych wcześniej pojęć, pojawiają się także określenia: literatura straganowa, tandetna, brukowa czy wreszcie pieśń dziadowska3. To ostatnie, występujące w odniesieniu do drukowanych tekstów kramarskich zarówno w pracach o charakterze naukowym (np. Waliński 1998, Stomma 2002, Pająk 2014), jak i popularnym (np. antologia Karnawał dziadowski Stanisława Nyrkowskiego, a za nią SSiSL, traktujący zawarte w niej teksty jako materiał 1 Również w języku polskim przymiotnik kramarski za najdogodniejszy uznaje np. Janusz Dunin zauważając, że obejmuje on swoim znaczeniem wszystkie inne propozycje nazwy (jarmarczny, odpustowy, pielgrzymkowy itp.): „Określenie to jest bardzo pojemne, kramarze bowiem sprzedawali pieśni na jarmarkach i na odpustach, obnosili je po wsiach, a także kolportowali je stale na miejscach pielgrzymek” (Dunin 1974: 26–27). 2 Pojęcie odnoszące się do zwyczaju samodzielnego oprawiania druków przez kupujących – opisanego w dalszej części książki czeskiego fenomenu kulturowego bez polskiego odpowiednika. 3 Szeroki przekrój czeskich i polskich określeń pokrewnych odmian nieelitarnej twórczości literackiej przedstawia np. Patrycjusz Pająk (2014: 74). ⩶ 34 ⩶ �źródłowy), wprowadza dodatkową niejasność terminologiczną. W swoim pierwotnym znaczeniu dotyczy ono odrębnego gatunku tekstów funkcjonujących wyłącznie w obiegu ustnym (Grochowski 2010: 176–181). Jego stosowanie do tekstów drukowanych uznaję więc za nieuzasadnione. 2.1.2. Pieśń kramarska i druk kramarski – podstawowe definicje Według definicji czeskiego folklorysty Bohuslava Beneša różnica między pieśnią a drukiem kramarskim leży w pochodzeniu tekstu (1970: 18–19). Pieśń kramarska jest tekstem stworzonym specjalnie na potrzeby rozpowszechniania przez obnośnych kramarzy, druk zaś zawierać może treści różnego pochodzenia: od spisanych pieśni ludowych przez modlitwy i przedruki pieśni religijnych z kancjonałów, po wiersze i ballady poetów klasycystycznych i romantycznych, poddane jedynie drobnym korektom i wydane w atrakcyjnej i rozpoznawalnej dla odbiorcy formie jarmarcznej ulotki. Granica między tymi dwoma typami twórczości oraz rzeczywisty kierunek zapożyczenia mogą więc być trudne do uchwycenia. Ponieważ w niniejszej pracy nie będę próbował oddzielać tekstów pierwotnie kramarskich od zaczerpniętych z innych źródeł, proponuję nieco zmienioną, bardziej intuicyjną definicję obydwu pojęć, bliską określeniom ujętym w hasłach kramářská píseň i kramářský tisk w Encyklopedii knihy Petra Voita (2008: 496–498 i 498–499). Pojęciem szerszym, bo związanym przede wszystkim z medium, a nie przekazywaną przez nie treścią, jest druk kramarski. Termin ten kładzie nacisk na fizyczną formę kramarskiej ulotki, dzięki czemu obejmuje swoim zakresem całość nieraz silnie zróżnicowanej gatunkowo twórczości. Wyróżniającymi cechami druku kramarskiego są: niestaranny skład i niska jakość druku, niewielki format (8º, octavo lub 16º, sextodecimo4) i mała objętość (najczęściej 8 stron), przywiązanie do przestarzałych krojów pisma i anachronicznych ozdób graficznych, wykorzystujących często stare klocki drzeworytnicze (zob. fotografie druków z różnych okresów na tablicach I i II). Pojęcie druku kramarskiego oprócz druków pieśniowych może obejmować również inne gatunki przeznaczone do taniej dystrybucji wśród ludu – zwłaszcza 4 Nazwy formatów oznaczają liczbę złożeń arkusza papieru – od największego folio (1 złożenie, 2 karty o 4 stronicach), każde kolejne złożenie podwaja liczbę kart i stronic: quatro (2 złożenia, 4 karty, 8 stronic), octavo (3 złożenia, 8 kart, 16 stronic), sextodecimo (4 złożenia, 16 kart, 32 stronice). W przypadku większości druków kramarskich rozmiar formatów wynosi zazwyczaj ok. 8–9 × 10–11 cm (16º) i ok. 10–11 × 16–18 cm (8º) – różnice wynikają z niestarannego składania arkuszy i nierównych obcięć. ⩶ 35 ⩶ �parareligijne druki o charakterze magicznym, zawierające nieuznawane przez instytucjonalny kościół modlitwy i błogosławieństwa, oraz tzw. nebeklíče ‘klucze do nieba’ (np. Listy z nebe poslané, Sedm svatých a nebeských zámků itp.; zob. Royt 2011: 344–345). Jakub Ivánek proponuje wręcz włączenie do druków kramarskich także obszerniejszych książek lektury ludowej (2017: 226)5. Termin pieśń kramarska oznacza natomiast tekst będący najczęstszą zawartością druków kramarskich, a więc wszystkie wierszowane formy twórczości „na poły ludowej” (szerzej opisanej w następnym punkcie) bez względu na ich pierwotne pochodzenie. W takim ujęciu jest to więc tekst rymowany, zwykle długości ok. 80 wersów, często podzielony graficznie na zwrotki i zawierający często informację o melodii, na jaką ma być wykonany – najczęściej tytuł popularnej melodii ludowej, kościelnej, a w późniejszym okresie operetkowej6. W podobny sposób gatunek ten definiowali Robert Smetana i Bedřich Václavek: Je to píseň, řečeno nejobecněji, která byla vytištěna jednotlivě v samostatném (čtyřlistém, později dvoulistém) tisku, aby byla lidu prodávána trhovými zpěváky na trzích nebo písňovými kramáři po vesnicích. [Jest to, najogólniej mówiąc, pieśń wydrukowana pojedynczo w odrębnym (czterokartkowym, później dwukartkowym) druku, w celu sprzedaży ludowi przez śpiewaków rynkowych na targach lub kramarzy pieśni po wsiach]. (Smetana, Václavek 1937: 9) 2.1.3. Literatura „na poły ludowa” W kulturze czeskiej do narodzin tego typu twórczości, powstałej na styku kultury wysokiej i twórczości ludowej7, przyczyniły się klęska czeskiego powstania stanowego w 1620 r. oraz będące jej konsekwencją radykalne osłabienie czeskojęzycznych warstw wyższych i dominacja języka niemieckiego w kulturze wysokiej. Literatu5 Tak szerokie rozumienie tego określenia odpowiada po części faktycznemu uporządkowaniu kolekcji muzealnych. Zbiory oznaczone zazwyczaj jako pieśni kramarskie często zawierają zarówno dłuższe druki prozatorskie, jak i rozmaite druki magiczno-religijne różniące się od typowych druków pieśniowych formatem i sposobem składania karty (zob. Kafka 2009: 194–196). 6 Muzykologiczny opis pieśni kramarskiej opracował Vladimír Karbusický (1968: 86–111; zob. Kotek 1994: 36–45). 7 Nie zajmuję się tu rozważaniami nad precyzyjnym określeniem znaczenia pojęcia twórczość ludowa. Jest ono zwykle interpretowane bądź jako twórczość posiadająca pewne konkretne cechy formalne, bądź też – do czego skłaniam się w niniejszej pracy – jako wszystkie przejawy kultury dostępne najniższym warstwom społecznym – chłopom, drobnym rzemieślnikom, chałupnikom i pracownikom manufaktur (por. Kafka 2008: 150). ⩶ 36 ⩶ �ra tworzona przez i dla drobnych mieszczan oraz bogatszego chłopstwa określana jest w języku czeskim jako pololidová (Beneš 1970: 9–17), a więc paraludowa, jak tłumaczy to pojęcie Michał Waliński (1975), czy raczej półludowa albo na poły ludowa (Magnuszewski 1973: 100–101). Termin ten, wprowadzony przez marksistowską krytykę literacką (Ivánek 2017: 202), bywa w folklorystyce zastępowany szerszym określeniem twórczość popularna/populární tvorba. W odniesieniu do druków kramarskich jest jednak wygodny, korzystam więc z niego w niniejszej pracy. Twórczość na poły ludową najkrócej określić można jako utwory, które choć nie są ludowego pochodzenia, znalazły szerokie uznanie i popularność wśród ludu: „jsou nelídové svým původem, nicméně zlidověly svým rozšířením” [„są nieludowe, jeśli chodzi o ich pochodzenie, jednak przez swą popularność uległy uludowieniu”] (Kafka 2008: 149). Jako epokę funkcjonowania twórczości na poły ludowej Bohuslav Beneš podaje okres od XV do połowy XIX w., za jej końcową cezurę przyjmując całkowite zniesienie pańszczyzny i nasilenie się wpływów miejskich na kulturę wsi. W opracowaniach polskich podobne znaczenie niesie używane niekiedy określenie literatura trzecia (Hernas 1973: 17–21), stawiające masową twórczość o komercyjnym charakterze w opozycji do literatury elitarnej (pierwszej) i ludowej (drugiej), przy jednoczesnym zwróceniu uwagi na czerpanie przez nią z obydwu tych źródeł. Jak podkreśla m.in. Czesław Hernas (1973: 20–21): „Literatura rynkowa, zwana u nas literaturą brukową, wyrosła z tradycji literatury wykształconej drogą swoistego doboru i swoistego przystosowania tradycji, wykorzystywała także dorobek ludowej, wiejskiej twórczości”. Wybitny historyk kultury Peter Burke, odnosząc się do szerszego kontekstu wczesnonowożytnej Europy, nazywa kulturę książki ludowej (co rozciągnąć można także na inne formy druków dla mas) kulturą pośrednią, „usytuowaną między wielką i małą tradycją i czerpiącą z nich obu” (Burke 2008: 85)8. 2.2. Stan badań i dostępna literatura Historia naukowych badań nad pieśnią kramarską i pokrewnymi jej formami literatury na poły ludowej sięga w Czechach pierwszych dekad XX w. Co prawda 8 Warto zwrócić uwagę na opisywane przez Petera Burke’a postępujące rozwarstwienie kultury nowożytnej – następujące w XVII i XVIII w. wycofanie się warstw wyższych z „małej tradycji”, wcześniej wspólnej dla wszystkich grup. W jego ujęciu „[…] w Europie wczesnonowożytnej słowo mówione i pisane, miasto i prowincja, wielka i mała tradycja współistniały i wpływały na siebie wzajemnie” (Burke 2009: 49–51). W początkowym okresie rozwoju twórczości jarmarcznej i książki ludowej, były one czytane zarówno przez biednych, jak i bogatych, z tą różnicą, że warstwy niższe miały dostęp jedynie do ludowej „małej tradycji”, a warstwy wyższe dysponowały także „wielką tradycją”. ⩶ 37 ⩶ �najwcześniejsze informacje o zbieraczach tego rodzaju literatury popularnej sięgają połowy poprzedniego stulecia (Hlava 1963: 361), są to jednak odosobnione przypadki. Dawniejsi etnografowie, żyjący w czasach popularności zjawiska, nie dostrzegali zazwyczaj jego wartości badawczej ani roli, jaką odgrywało ono w kształtowaniu zbiorowej wyobraźni i pośredniczeniu między literaturą elitarną a ludem9. Zainteresowanie naukowe tematem, dotąd uznawanym za niewarty większej uwagi, rosło stopniowo i najpierw wiązało się z kolekcjonowaniem i zabezpieczaniem zbiorów druków, wówczas często jeszcze spotykanych w wiejskich domach. Początkowo trudniły się tym głównie powstające masowo w drugiej połowie XIX w. lokalne muzea krajoznawcze (Fabianová 2009: 4) i prywatni pasjonaci, z czasem jednak swoje zbiory zaczęły tworzyć lub rozszerzać również bardziej prestiżowe instytucje państwowe, takie jak Muzeum Narodowe10, uniwersytety czy Czeska Akademia Nauk (Smetana, Václavek 1937: 14). Potrzebę etnografii prowadzonej „na własnym podwórku” i pochylenia się nad peryferyjnymi gatunkami, traktowanymi dotąd jako prymitywne czy wręcz szkodliwe z dydaktycznego punktu widzenia, sygnalizował m.in. jeden z najwybitniejszych czeskich literatów pierwszej połowy XX w., Karel Čapek, w swoich artykułach z lat 20., wydanych w 1931 r. w zbiorze Marsyas čili na okraj literatury (w polskim przekładzie Haliny Janaszek-Ivaničkovej ukazał się on w 1981 r. jako „Marsjasz, czyli na marginesie literatury”)11. W dwudziestoleciu międzywojennym powstawać zaczęły pierwsze antologie tekstów kramarskich (zob. Fiala 2011), traktujące je początkowo przede wszystkim jako literacką ciekawostkę. Najstarszym zbiorem tekstów były wydane w 120 bibliofilskich egzemplarzach Písničky jarmareční většinou výpravné a vesměs starodávné z 1930 r., zredagowane 9 Wspomnieć można tu ojca dziewiętnastowiecznej bohemistyki, Josefa Dobrovskiego, który w latach 80. XVIII w. pracował jako cenzor decydujący o dopuszczaniu do sprzedaży druków ludowych, walcząc z tekstami zawierającymi treści uznawane za niemoralne, niedozwolone politycznie czy zabobonne (Scheybal 1990: 72). Kramarską poetykę wykorzystywali za to przedstawiciele późniejszego pokolenia budzicieli (traktując ją jako środek pozwalający na dotarcie do ludu z treściami dydaktycznymi) i romantycy (zob. Magnuszewski 1983: 145–165). 10 Należy zaznaczyć, że druki kramarskie znajdowały się w zbiorach muzeum od samego początku jego istnienia, a zwłaszcza po 1854 r., ponieważ otrzymywało ono od dyrekcji policji egzemplarze obowiązkowe przekazywane przez wydawców do cenzury (Klacek 2011: 29). O braku zainteresowania tym rodzajem zbiorów świadczą jednak uwagi Novotnego dotyczące jego badań prowadzonych w okresie międzywojennym (1940: 252–253). 11 Wcześniej najwięcej uwagi pieśniom kramarskim poświęcili etnografowie Čeněk Zíbrt, w redagowanym przez siebie czasopiśmie „Český lid” (zob. Beneš 1983: 141–142), oraz František Bartoš, w dwutomowym dziele Lid a národ (1885). O kiełkującym na przełomie XIX i XX w. zainteresowaniu twórczością kramarską pisze także Novotný (1940: 252). ⩶ 38 ⩶ �przez Miloslava Novotnego12. Książka zawiera 13 tekstów z kolekcji biblioteki Muzeum Narodowego w Pradze (której Novotný był dyrektorem), pochodzących przede wszystkim z najstarszego okresu rozwoju gatunku (z XVII w. i pierwszej połowy XVIII w.). Wybór jest więc niereprezentatywny, jeśli chodzi o okres największej popularności i rozwoju tego zjawiska (najnowsza z publikowanych pieśni datowana jest na 1811 r.). Autor w posłowiu stwierdza, że są to przykłady najciekawsze pod względem treści lub formy, pokazujące zmiany i rozwój gatunku, a więc niekoniecznie najbardziej reprezentatywne (Novotný, opr. 1930: 121). Po 10 latach Novotný wydał w większym nakładzie drugą antologię, przeznaczoną dla szerszego grona czytelników, zatytułowaną Špalíček písniček jarmarečních (1940). Książka, oparta na podobnych założeniach co wcześniejszy zbiór (zob. Novotný, opr. 1940: 260–261), zawierała 42 teksty (z których 12 zostało wcześniej opublikowanych w pierwszej książce). Z przedwojennego pokolenia badaczy wymienić należy ponadto literaturoznawcę Bedřicha Václavka i muzykologa Roberta Smetanę, którzy swój zbiór tekstów kramarskich (České písně kramářské) wydali w 1937 r. Książka, wznowiona bez zmian również po wojnie (1949), zawiera 72 teksty ze zbiorów kilkunastu instytucji naukowych i kolekcji prywatnych. Inaczej niż w przypadku zbiorków Novotnego, praca Smetany i Václavka stawia sobie za cel przedstawienie reprezentatywnego wyboru tekstów. Autorzy nie kładą nacisku na ich oryginalność czy jednostkową wartość, prezentując „šíroký průřez kramářskou písní […], průměr tohoto zjevu, který sám o sobě je dosti výmluvný” [„szeroki przekrój przez pieśń kramarską […], średnią tego zjawiska, która sama w sobie jest wiele mówiąca”] (Smetana, Václavek, opr. 1937: 7–8). Podkreślają, że temat nie spotkał się dotąd z zainteresowaniem naukowym, na jakie zasługuje. Smetana i Václavek są ponadto autorami licznych artykułów dotyczących konkretnych zagadnień związanych z drukiem i kolportażem oraz warstwą muzyczną i treścią pieśni kramarskich, wydanych zbiorczo po II wojnie światowej, m.in. w tomach O české písni lidové a zlidovělé (1950) i České světské písně zlidovělé (1955). Smetana kontynuował swoje badania pieśni kramarskich także po tragicznej śmierci Václavka w obozie Auschwitz (zob. NEČMS 2007: 239–240), a uzupełnieniu i dyskusji z wcześniejszymi wnioskami i artykułami służyło kilkanaście 12 Bibliofil i badacz pieśni ludowych Rudolf Hlava w artykule o prywatnych kolekcjonerach druków kramarskich (1963) wspomina ponadto wydany w 50 egzemplarzach przez malarza i literata Emmericha Aloisa Hruškę zbiorek Sborník písni pro mládence a panny (1925) zawierający 10 tekstów pieśni, dziś jednak właściwie niedostępny. W wydawanym przez Hruškę czasopiśmie „Kuriozní revue” na temat druków kramarskich pisał również Jaromír Malý, jeden z pierwszych propagatorów badań tego zjawiska. ⩶ 39 ⩶ �konferencji zorganizowanych w Ołomuńcu ku pamięci zmarłego naukowca13. Pracę Václavka, częściowo na podstawie zachowanych jego zapisków, kontynuowała wdowa po badaczu, Jaroslava Václavková, wydając bezpośrednio po II wojnie światowej antologię 80 tekstów pieśniowych dotyczących rewolucji 1848 r. zatytułowaną Písně roku 1848 (1948). Ponieważ publikacja zawiera teksty różnego pochodzenia bez szczegółowego komentarza bibliograficznego, trudno jest wyraźnie wydzielić wśród nich utwory o charakterze kramarskim. Podobnie „rocznicowy” charakter ma wybór tekstów kramarskich dotyczących wojny austriacko-pruskiej 1866 r. zatytułowany Tam u Králového Hradce przygotowany na jej stulecie przez historyka Václava Pletkę (opr. 1966), obejmujący 46 pełnych tekstów i bibliografię 315 pieśni dotyczących tego tematu, oraz muzykologiczne opracowanie pieśni kramarskich w ramach pracy Mezi lídovou písní a šlagrem Vladimíra Karbusickiego (1968). Następne pokolenie badaczy reprezentuje Bohuslav Beneš (zob. NEČMS 2007: 23–25), którego praca Česká světská kramářská píseň z 1970 r. pozostaje do dziś najbardziej wyczerpującym monograficznym opracowaniem zagadnienia. Tom ten, oprócz bogatej części opisowej, zawiera 20 pieśni zamieszczonych w całości. Ten sam autor przygotował ponadto znacznie bogatszy w materiał źródłowy wybór przeznaczony dla szerokiej publiczności zatytułowany Poslyšte písničku hezkou (Beneš 1983), zawierający aż 100 pieśni podzielonych na 11 kategorii tematycznych, wraz z zapisem nutowym najczęstszych melodii. Z początku lat 80. pochodzi niewielki katalog autorstwa Jiřiny Veselskiej (1982). Następna w kolejności chronologicznej antologia Novina z francouzské krajiny zredagowana przez Jiřiego Fialę (1989), podobnie jak wspomniany już wybór Pletki, wyróżnia się na tle innych skupieniem się wyłącznie na jednym okresie historycznym, który silnie wpłynął na rozwój i popularność gatunku. Zawiera ona 46 tekstów kramarskich i fragmenty pamiętników chłopskich poświęcone wojnom napoleońskim. Ostatnią, jak dotąd, większą popularnonaukową antologią pozostaje wydany w 1990 r. tom Senzace pěti století v kramářské písni opracowany przez Josefa Scheybala. Zawiera on 60 pieśni opatrzonych wyczerpującym komentarzem historycznym i bibliograficznym oraz obszerny wstęp poświęcony dziejom i specyfice gatunku. Znacznie skromniejszy charakter ma wydany w formie broszury towarzyszącej wystawie w brneńskim Mu- 13 W wydawanych tomach z cyklu Václavkova Olomouc zawarte są wystąpienia uczestników konferencji. Do dziś aktualny pozostaje zwłaszcza drugi tom serii, opublikowany w 1963 r. i w całości poświęcony czeskim pieśniom kramarskim (pozostałe tomy dotyczą bardziej zróżnicowanych zagadnień związanych z krytyką literacką i folklorem). ⩶ 40 ⩶ �zeum Morawskim zbiorek Poslouchejte, mládenci a panny… aneb o české písni kramářské Evy Večerkovej (1995). Informacje na temat pieśni kramarskich, oprócz opracowań literaturoznawczych i historycznych poświęconych analizie ich tekstów znaleźć można także w pracach zajmujących się ich oprawą graficzną. Najobszerniejszą publikacją na ten temat jest Česká lidová grafika Pravoslava Kneidla z 1983 r. Faksymile czeskich druków znaleźć można także w książce Sonii Kovačevičovej (1974) Knižný drevorez v ľudovej tradicii, zawierającej głównie drzeworyty z morawsko-słowackiej drukarni Škarniclów14. Jako tekst źródłowy, uzupełniający antologie tekstów o informacje dotyczące powstawania i kolportażu pieśni, szczególnie cenne są wydane w 1985 r. pamiętniki najsłynniejszego znanego z nazwiska autora i handlarza druków kramarskich, prażanina Františka Haisa, z lat 1818–1875 (Vzpomínky pražského pisníčkáře, 1985, we fragmentach publikowane wcześniej w czasopiśmie „Český Lid” w latach 1908–1910). W pierwszych dekadach XXI w. ukazały się, z jednej strony, okazjonalne publikacje dotyczące twórczości kramarskiej związane z konkretnymi wystawami i kolekcjami muzealnymi (Fabianová 2009, Běhalová 2013, Skořepová 2016), z drugiej zaś – prace przygotowane w dwóch ośrodkach naukowych badających to zagadnienie przede wszystkim z perspektywy bibliologicznej: bibliotece Muzeum Narodowego w Pradze (Knihovna Narodního muzea) i Instytucie Etnologii Czeskiej Akademii Nauk (Ústav etnologie Akademie věd České republiky). Pierwsza z tych instytucji odpowiada za stworzenie elektronicznej biblioteki druków kramarskich Špalíček15 (http://spalicek.net [dostęp: 13.02.2024]). Pracownicy działu druków kramarskich biblioteki Muzeum Narodowego (Iva Bydžovská i Michal Klacek) są 14 Ze względu na złożony charakter czesko-słowackich kontaktów językowych i kulturalnych w XIX w. należy również wspomnieć o opracowaniach słowackich, które często zawierają utwory językowo czeskie lub jedynie powierzchownie słowacyzowane, przede wszystkim o obszernej antologii Ľubicy Droppovej i Evy Krekovičovej zatytułowanej Počúvajte panny, aj vy mládenci… z 2010 r. 15 Baza zawiera 4000 z ok. 40 000 druków kramarskich znajdujących się w zbiorach Biblioteki Muzeum Narodowego w Pradze, otwartej na współpracę z innymi instytucjami pragnącymi udostępnić swoje zbiory on-line. Powstanie bazy jest efektem czteroletniego grantu pt. Otevřené badatelské prostředí pro kramářské tisky zakończonego w 2011 r., mającego ułatwić dostęp do zbiorów przy jednoczesnym niewystawianiu ich na ryzyko uszkodzenia. Baza stanowi obecnie najłatwiejszy sposób dostępu do części kolekcji, ponieważ całościowy katalog zbiorów nie został dotąd opracowany. Wybór udostępnionych tekstów stanowi mniej niż 10% całkowitych zbiorów, został jednak ułożony w sposób oferujący możliwie wysoką reprezentatywność zarówno tematyczną, jak i czasową (Bydžovská 2010). Špalíček oferuje przy tym użytkownikom możliwość wyszukiwania za pomocą haseł tematycznych i słów kluczowych, co ułatwia odnajdywanie tekstów bez koniecznej znajomości ich tytułu lub bardziej szczegółowych informacji. ⩶ 41 ⩶ �ponadto autorami kilku artykułów w czasopismach. Również zbiory Instytutu Etnologii Czeskiej Akademii Nauk doczekały się cyfrowego opracowania i od 2015 r. ich katalog dostępny jest on-line (http://staretisky.eu.cas.cz [dostęp: 13.02.2024]). Najnowsze publikacje poświęcone drukom kramarskim wydane przez ten instytut to wieloautorska monografia Obrazy ženy v kramářské produkci (2008), przygotowana pod redakcją Markéty Holubovej, oraz – szczególnie cenny z perspektywy badacza – trzytomowy katalog druków kramarskich ze zbiorów placówki, szczegółowo rejestrujący ich zawartość i formę graficzną (Holubová, Kopalová 2008, Holubová 2012, 2017). Najświeższym wydawnictwem zawierającym materiał źródłowy związany z pieśniami kramarskimi i ich teoretyczne opracowanie jest dwutomowa publikacja pracowni etnomuzykologicznej Instytutu Etnologii Czeskiej Akademii Nauk zatytułowana Lidové písně z Prahy (red. Thořová, Traxler, Vejvoda, tom I – 2011, tom II – 2013), prezentująca bogate zbiory folklorystyczne gromadzone na początku XX w. przez Františka Homolkę, praskiego nauczyciela z peryferyjnej wówczas dzielnicy Libeň. Choć pieśni pochodzenia kramarskiego (ok. 60 tekstów) stanowią jedynie niewielki ułamek zawartej w niej treści, pracę tę można nazwać spełnieniem marzenia Karla Čapka wyrażonego niemal 90 lat wcześniej w artykule Písně lidu pražského16: Už po léta trpělivě čekám, že snad vyjde nákladem Akademie věd nebo Společnosti nauk veliká sbírka in folio (CLXXVI + 447 str.) s titulem „Písně lidu pražského, příspěvek ke studiu materiálií pro úvod do národopisu žižkovského, vršovického, vyšehradského, kosířského, břevnovského i pražského, sebral, zapsal a jazykozpytným úvodem, jakož i poznámkami, variantami, prameny, srovnávacím materiálem a rejstříkem opatřil dr. X Y, docent pražského národopisu na Karlově univerzitě”. [Już od lat czekam cierpliwie, że ukaże się wreszcie nakładem Akademii Nauk albo Towarzystwa Naukowego wielki zbiór in folio (CLXXVI + 447 stron) pod tytułem „Pieśni ludu praskiego, przyczynek do studiów materiałowych jako wstęp do etnografii žižkovskiej, vršovickiej, vyšehradzkiej, košířskiej, břevnovskiej i praskiej – zebrał, zapisał i przedmową językoznawczą oraz komentarzami, wykazem źródeł, materiałami porównawczymi i indeksem opatrzył dr X. Y., docent etnografii praskiej na Uniwersytecie Karola”]. (Čapek 1984: 66, przekład polski Haliny Janaszek-Ivaničkovej za: Čapek 1981: 53) 16 Esej Čapka z 1925 r. użyczył swego tytułu i został użyty jako wstęp do starszego zbiorku w redakcji Vladimíra Karbusickiego i Václava Pletki (Písně lidu pražskégo, 1966), jest on jednak publikacją znacznie mniej obszerną (zawiera zaledwie 34 teksty piosenek praskich, z których kilka ma jednoznacznie kramarskie pochodzenie). ⩶ 42 ⩶ �W czasie pracy nad niniejszą monografią tematyka twórczości kramarskiej ponownie zyskała w Czechach na popularności. Ma to związek z kilkoma poświęconymi temu zagadnieniu grantami, prowadzonymi przez badaczy związanych z Uniwersytetem w Ostrawie (efektem badań dotyczących głównie pieśni religijnych jest m.in. wydana pod koniec 2019 r. monografia Jakuba Ivánka i Jana Malury) oraz Biblioteką Morawską w Brnie (która weszła w posiadanie prywatnej kolekcji druków ulotnych należącej do zmarłego w 2013 r. bibliotekarza Jaroslava Vobra, liczącej oszałamiającą liczbę 40 000 przedmiotów, w tym 24 700 druków pieśniowych17). Warto w tym miejscu dodać, że już po zakończeniu prac nad niniejszą książką w środowisku badaczy związanych z brnieńskimi ośrodkami naukowymi przygotowana została ważna monografia wieloautorska, po raz pierwszy przedstawiająca czeską twórczość kramarską w sposób interdyscyplinarny i z uwzględnieniem międzynarodowego kontekstu – wydany przez Uniwersytet w Amsterdamie anglojęzyczny tom Czech Broadside Ballads as Text, Art, Song in Popular Culture, c. 1600–1900 pod redakcją Patricii Fumerton, Pavla Koska i Marie Hanzelkovej (2022). Jeden z jej redaktorów opracował ponadto analizę przenikania pieśni kramarskich do obiegu ustnego (Kosek 2023). Badania nad analogicznymi zagadnieniami w polskiej literaturze są znacznie mniej wyczerpujące. Wynika to w dużej mierze z niewielkiego korpusu tekstów kramarskich i trudnego do nich dostępu, czego przyczyną jest m.in. inny niż na ziemiach czeskich rozwój pokrewnych zjawisk, przede wszystkim znacznie wyższy analfabetyzm, wpływający na mniejszą popularność słowa pisanego. Inaczej niż w Czechach, gdzie nie są rzadkością zbiory liczące po tysiąc lub więcej egzemplarzy zebranych w jednym miejscu, polskie ulotne druki pieśniowe są rozsiane po różnych instytucjach, zazwyczaj niewyodrębnione do osobnych działów (tym samym trudne do odnalezienia w katalogach), a wielkość ich kolekcji rzadko przekracza sto egzemplarzy (zob. Grochowski 2010: 19–22). Choć ograniczone informacje dotyczące czeskiej literatury „na poły ludowej” znaleźć można m.in. w pracach wybitnego slawisty Józefa Magnuszewskiego np. Czeska i słowacka pieśń ludowa, (opr. 1960) i Historia literatury czeskiej (1973), a konkretnych aspektów zjawiska literatury jarmarcznej dotyka np. literaturoznawcze opracowanie Patrycjusza Pająka Groza po czesku. Przypadki literackie (2014), prawdopodobnie jedynym polskim artykułem bezpośrednio poświęconym tematowi 17 Informacje pochodzą z referatu wygłoszonego 12 września 2019 r. przez Hanę Glombovą i Romanę Macháčkovą podczas konferencji Proměny české kramářské písně – media, tradice, kontexty w Brnie; szerzej zob. Dufka i in. 2022. ⩶ 43 ⩶ �czeskich druków kramarskich jest tekst Tradycja i pieśń kramarska w Czechosłowacji folklorysty Michała Walińskiego z 1975 r. oraz opracowania autora niniejszej pracy (Mętrak 2017, 2018, 2019a, 2019b). Jeden z artykułów Bohuslava Beneša (Funkcje pieśni kramarskich w literaturze popularnej) został opublikowany w polskim przekładzie w „Literaturze Ludowej” (nr 1/1988), zaś studium Karela Krejčíego Pieśń praskiej ulicy, jej stosunek do pieśni jarmarcznej i do literatury ukazało się w polskim wyborze prac tego autora (1972). Częściowo w języku polskim publikuje w ostatnich latach ostrawska literaturoznawczyni Monika Szturcová. Jej artykuł poświęcony wzajemnemu przenikaniu się polskich i czeskich kramarskich pieśni pielgrzymkowych w regionach przygranicznych ukazał się w „Literaturze Ludowej” (nr 4/2021). Także prace dotyczące polskich zjawisk pokrewnych z twórczością kramarską są stosunkowo nieliczne. Słownik folkloru polskiego pod redakcją Juliana Krzyżanowskiego porusza tę problematykę w pojedynczych hasłach (m.in. ballada, dziad, literatura odpustowa), nazywając twórczość kramarską jedną z najbardziej zagadkowych dziedzin życia literackiego (SFP 1965: 204). Najważniejszym polskim badaczem zjawisk literackich spoza głównego nurtu bez wątpienia był Janusz Dunin, który na przełomie lat 60. i 70. XX w. opublikował wiele artykułów dotyczących tekstów drukowanych dla ludu oraz poświęconą im książkę Papierowy bandyta (1974). Z tego samego okresu pochodzą również artykuły Czesława Hernasa i Michała Walińskiego oraz jedyna polska antologia kramarskich tekstów pieśniowych – Karnawał dziadowski opracowana przez Stanisława Nyrkowskiego i opatrzona wstępem przez Juliana Krzyżanowskiego (1973, wznowiona z nieznacznymi zmianami w 1977 r.). Jej tytuł sygnalizuje obecny w polskiej literaturze problem terminologiczny – powiązanie drukowanego folkloru pieśniowego z innym, częściowo pokrewnym, zjawiskiem charakterystycznym dla Słowiańszczyzny – twórczością wędrownych dziadów (kwestia omówiona szerzej w punkcie 3.1.1.). Wymienione dotąd prace to głównie opracowania traktujące szerzej o literaturze popularnej i ludowej lub krótkie artykuły (zob. Grochowski 2010: 7–12). Jedyną monografią dotyczącą wyłącznie polskich pieśni kramarskich pozostaje wydana w 2010 r. praca toruńskiego folklorysty Piotra Grochowskiego Straszna zbrodnia rodzonej matki. Polskie pieśni nowiniarskie na przełomie XIX i XX wieku. Książka ta, uzupełniana przez inne publikacje tego samego autora – artykuły (np. 2003, 2007, 2022) i monografię Dziady. Rzecz o wędrownych żebrakach i ich pieśniach (2009) – stanowi obecnie najbardziej aktualne polskojęzyczne opracowanie twórczości kramarskiej i zjawisk pokrewnych. Przedstawiona charakterystyka dostępnych tekstów teoretycznych i źródłowych pokazuje, że tematyka czeskiej pieśni kramarskiej w języku polskim jest wła⩶ 44 ⩶ �ściwie nieobecna, a pomimo stosunkowo bogatej listy prac czeskojęzycznych, większość z nich to publikacje starsze niż 25 lat, stanowiące raczej punkt wyjścia do dalszych, bardziej szczegółowych badań (antologie, starsze monografie), lub artykuły koncentrujące się na wybranym wąskim zagadnieniu18. Niniejsza praca, oparta na przekrojowym materiale i prezentująca możliwie szerokie ujęcie, może więc służyć jako uzupełnienie dotychczasowego stanu badań, wzbogacając go o niepublikowane dotąd obserwacje i wnioski. Stanowi również pierwszą pogłębioną próbę opisania zjawiska czeskiej pieśni kramarskiej w ramach polskiej bohemistyki. 2.3. Podstawa materiałowa Podstawowe źródło dla części analitycznej pracy stanowi jedna szczegółowo przebadana kolekcja muzealna, należąca do Muzeum Komeńskiego w Przerowie (Muzeum Komenského v Přerově). W ramach prac wstępnych nad rozprawą analizą odbyłem kilka kwerend muzealnych w czeskich placówkach posiadających w swoich zbiorach kolekcje druków kramarskich: Muzeum Regionalnym w Ołomuńcu19 (Vlastivědné muzeum v Olomouci, w lutym 2014 r.20), Muzeum Morawskim w Brnie21 (Moravské zemské muzeum, w czerwcu 2015 r.) i Muzeum Narodowym w Pradze (Knihovna Narodního muzea, czerwiec 2015). Kontaktowałem się również z pracownikami Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Czeskim Cieszynie (Muzeum Těšínska), którego zbiory były przez dłuższy czas niedostępne z powodu prac remontowych. Ostatecznie za bazę materiałową wybrałem kolekcję Muzeum Komeńskiego w Przerowie, które odwiedziłem trzykrotnie (w lutym 2017 r., w czerwcu 2018 r. i w kwietniu 2019 r.), uzyskując również dostęp do całości kolekcji w formie fotograficznej na potrzeby dalszych badań. Na wybór tej kolekcji zdecydowałem się z kilku względów – jest ona kompletnie i szczegółowo skatalogowana, co ułatwia wstępny etap opracowywania materiału, a dostęp do przedmiotów muzealnych (oryginalnych druków) jest stosunkowo prosty. Jest ona ponadto na tyle mała, że można zapoznać się z całością zbiorów (ok. 2800 pojedynczych druków), ale na tyle obszerna 18 Należy również zaznaczyć, że prace powstające przed 1989 r. nieproporcjonalnie mało uwagi poświęcały dominującym ilościowo pieśniom i drukom o tematyce religijnej. 19 Kolekcję tworzy ok. 7500 egzemplarzy druków kramarskich, zbieranych w XX w. od prywatnych darczyńców i mniejszych instytucji (m.in. od muzeum miejskiego w Litovli). 20 W muzeum tym odbyłem wcześniej praktyki (w lutym–maju 2012 r.), podczas których miałem okazję zapoznać się z całością kolekcji podczas prac inwentaryzacyjnych. 21 Kolekcja starych druków liczy ok. 3000 pozycji katalogowych; wśród nich druki kramarskie stanowią szacunkowo 40%. ⩶ 45 ⩶ �(a materiał zróżnicowany), że daje dobry obraz całości zjawiska. Ok. 1/3 zbiorów stanowią druki wszyte w oryginalne oprawy (tzw. špalíčky), większość przechowywana jest luzem w kopertach. Pieśni posiadają indywidualne numery katalogowe (od J-1 do J-2808), z wyjątkiem trzech dołączonych do zbioru w 2007 r. špalíčków, z których każdy ma jeden numer nadany całemu, kilkudziesięciostronicowemu tomikowi ( J-2809, J-2810, J-2811). Zawartość zbioru stanowią przede wszystkim czeskojęzyczne druki dystrybuowane w regionie etnograficznym Haná (środkowe Morawy), pochodzące również z drukarni w Hranicach, Ołomuńcu, Kromieryżu, Prostějovie, Litomyśli i Chrudimiu. Sporadycznie trafiają się w zbiorach druki niemieckie i polskie, nieco częściej słowackie lub pisane słowacyzowaną czeszczyzną (produkcja drukarni w Skalicy). Wśród druków pieśniowych odnaleźć można ponadto kilkanaście obiektów innego rodzaju (druki magiczne, wielkoformatowe błogosławieństwa itp. oraz broszury religijne i książki lektury ludowej). Większość kolekcji pochodzi ze starych zbiorów Muzeum Miejskiego w Przerowie, funkcjonującego w latach 1902–1955 (zob. Písková 1994). Przygotowując niniejszą monografię zapoznałem się z całością kolekcji, wybierając z niej możliwie jak najwięcej tekstów interesujących z punktu widzenia prowadzonej analizy. W dalszych rozdziałach książki przywołane zostało 459 pojedynczych druków pieśniowych, których indeks dołączony jest do tekstu publikacji. Liczba ta obejmuje także różne wydania tego samego tekstu (czasem różniące się istotnymi dla analizy szczegółami), co utrudnia szczegółowe wyliczenia, ale orientacyjnie w tekście pracy uwzględnione zostało ok. 15% całości zbiorów muzeum. Drugie, uzupełniające źródło stanowiły pełne teksty pieśni kramarskich dostępne w drukowanych publikacjach, które bardziej szczegółowo zostały już wymienione w poprzednim podrozdziale. Cytowane w dalszej części pracy fragmenty pieśni kramarskich zaznaczane są cudzysłowem lub (w przypadku cytatów dłuższych niż dwie linijki) wydzielane jako oddzielne bloki tekstu mniejszą czcionką. Pochodzące z tekstów przykłady jednowyrazowe lub hasła w formie rzeczownika z jego określeniami zaznaczane są kursywą. W przypadku źródeł ze zbiorów muzealnych w przypisie do cytatów zamieszczony jest numer katalogowy druku oraz – jeśli wymaga tego przejrzystość tekstu – tytuł zawartej w nim pieśni (skrócony, jeżeli jego długość przekracza jedną linijkę tekstu). Przy odwołaniach do drukowanych antologii przypis zawiera po prostu nazwisko autora (redaktora), datę wydania i numer strony, na której zaczyna się utwór. Ponieważ większość tekstów kramarskich stosuje archaiczną pisownię, w której dzisiejszym dwuznakom i literom ze znakami diakrytycznymi odpowiadają kolejno: au = ou, g = j, j = í, ss = š, w = v, rzadziej również ğ = g, a na początku zda⩶ 46 ⩶ �nia Cž = Č i Rž = Ř (zob. Vintr 1998), cytaty oraz skrócone tytuły podawane są we współczesnej ortografii. Ujednoliceniu poddaję również zapis wielkich i małych liter, w wielu tekstach oparty na niemieckiej praktyce zaczynania wszystkich rzeczowników wielką literą22. Zachowane zostały natomiast wszelkie nieregularności języka oryginału i odstępstwa od normy literackiej, zazwyczaj zgodne z czeszczyzną okresu baroku lub będące efektem wpływów dialektalnych (zob. Szczepańska 2004: 214–216)23. Kompletna lista cytowanych druków, oparta na nieco uproszczonym wzorze stosowanym w czeskiej praktyce bibliograficznej (por. Holubová, Kopalová 2008), znajduje się na końcu pracy. Zawarte w niej wpisy składają się (o ile dane te są dostępne) z czterech elementów: noty o melodii, na jaką pieśń ma być wykonywana, jej pełnego tytułu, informacji o miejscu i dacie druku oraz incipitu (krótsze, bardziej typowe tytuły mogą powtarzać się przy różnych tekstach). W drugiej i trzeciej pozycji noty bibliograficznej (tytuł i impressum – nota drukarza) zachowana została oryginalna pisownia i ewentualne błędy drukarskie. Analizowany w pracy materiał został zawężony przy wykorzystaniu kryterium czasowego, a skupienie się na kolekcjach pochodzących z obszaru Moraw stanowi częściowe ograniczenie geograficzne24. Cechy gatunku, takie jak wielokrotne przedrukowywanie treści zaspokajających aktualne zapotrzebowanie odbiorcy czy stosowane czasem fałszywe datowanie i lokalizacja miejsca druku, sprawiają, że ograniczeń tych nie należy traktować jako pewnych i precyzyjnych. Stanowią one raczej pomoc przy doborze korpusu tekstów i pozwalają ograniczyć jego wielkość na potrzeby badań. 2.3.1. Ograniczenie czasowe Teksty wybrane do analizy pochodzą przede wszystkim z druków wydawanych w XIX w. Przeszukując kolekcję muzealną, za dolną granicę przyjąłem symbolicznie 22 W czeskiej tradycji zapis taki jest wiązany z wydawnictwami Melantricha (przeciwną, „łacińską” tradycję ortograficzną rozpropagowała Biblia kralicka). Starsze druki kramarskie stosują również nieraz pisownię imion świętych, w której wielkie są dwie pierwsze litery, np. BOžj, GEžjssy (Boží, Ježíši) itp. Analizę tego zagadnienia przedstawili Alena Fidlerová i Dmitry Timofeyev podczas konferencji Proměny české kramářské písně – media, tradice, kontexty w Brnie 12 września 2019 r.; szerzej zob. Kosek i in. 2022. 23 Rozchwianie normy wynika nieraz także z chęci zachowania rytmu i rymu. Zdarza się, że jeden tekst stosuje z tego powodu wariantywny zapis tego samego słowa, np. wymiennie sięgając po końcówki -ý i -ej dla przymiotników rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej. 24 Ograniczenie geograficzne nie obejmuje miejsca druku, lecz jedynie lokalizację zbiorów, praca dotyczy więc nie „morawskich druków kramarskich” sensu stricto, ale raczej „druków kramarskich na Morawach”. ⩶ 47 ⩶ �1774 r., datę wprowadzenia na ziemiach czeskich obowiązku szkolnego. Górnej granicy nie ustalałem, wiedząc, że w związku z utratą popularności przez twórczość kramarską na przełomie lat 60. i 70. XIX w., druki młodsze niż 1870 r. będą w badanym materiale rzadkością. Ostatecznie do analizowanego w pracy korpusu włączyłem ze względu na interesującą treść także 12 datowanych druków osiemnastowiecznych sprzed 1774 r.25 (przede wszystkim pieśni religijne i modlitwy, najstarszy tekst wydany w 1704 r.) i 14 pozycji wydanych w 1870 r. lub później. Najmłodszy przywoływany w tekście pracy druk datowany jest na 1902 r. Przyjęty przedział czasowy wydaje się odpowiedni do zrealizowania przyjętych w pracy celów, ponieważ druki kramarskie na przełomie XVIII i XIX w. osiągnęły swoją największą popularność, a przekazywane w nich stereotypy mogły się dobrze ugruntować (por. Beneš 1970: 36–37). Dzięki następującemu w XIX w. postępowi techniki, dostępne stały się ponadto informacje z nowych, dotąd trudno osiągalnych miejsc. XIX w. obfitował przy tym w wydarzenia mogące inspirować powstawanie świeckiej twórczości kramarskiej. Z jednej strony można wśród nich wymienić rewolucję przemysłową i rozwój techniki, powodujące zmiany w sposobie życia i modzie, migracje ze wsi do miast, a także z ziem czeskich do innych krajów (przede wszystkim Stanów Zjednoczonych i Imperium Rosyjskiego). Z drugiej strony czasy te przyniosły wydarzenia polityczne zyskujące duży rozgłos, takie jak rewolucja francuska i wojny napoleońskie, seria wystąpień rewolucyjnych 1830 r. (w tym koniec wojny o niepodległość Grecji, oznaczający początek upadku potęgi Imperium Osmańskiego), Wiosna Ludów i niepokoje społeczne lat 1848–1849, wojna krymska (w 1853 r.), wojny na Półwyspie Apenińskim i zjednoczenie Włoch w 1861 r., wojna francusko-pruska i zjednoczenie Niemiec (1870–1871), podboje kolonialne czy mająca silne odbicie w europejskim folklorze śmierć Maksymiliana Habsburga w Meksyku (w 1867 r.). W tekstach czeskich najwięcej uwagi poświęca się konfliktom, w które bezpośrednio zaangażowana była armia austriacka, a w niej czescy żołnierze. Są to przede wszystkim wojny z Francją (1792–1815), konflikty we Włoszech (w 1848 i 1859 r.), okupacja Hercegowiny (w 1878 r.) oraz wojna prusko-austriacka (w 1866 r.), stanowiąca dla rozwoju pieśni kramarskiej moment przełomowy – ostatni skok popularności poprzedzający stopniowe zamieranie gatunku. Wybrany okres to także czas rodzenia się europejskich nacjonalizmów i kształtowania się nowoczesnych społeczeństw. Budowa czeskiej tożsamości narodowej 25 Dodatkowo dwa druki opisują wydarzenia dziejące się w 1733 i 1752 r., ale nie są datowane i mogły zostać wydrukowane później. ⩶ 48 ⩶ �opierała się na kontraście z „obcymi” – przede wszystkim Niemcami i Żydami. Od połowy XIX w. na ziemiach czeskich rosły nastroje antysemickie, mające kulminację w latach 1899–1900, gdy doszło do procesu oskarżonego o mord rytualny Lepolda Hilsnera (relacjonowanego obficie również przez dogasającą już wówczas literaturę kramarską; zob. Mętrak 2017: 103–104). Przez cały czas popularności druków kramarskich zainteresowaniem cieszyły się sensacje i wieści kryminalne, także z zagranicy, oraz nowiny dotyczące klęsk żywiołowych i katastrof kopalnianych czy kolejowych. Choć jako źródło informacji o świecie ważniejszą rolę odgrywały teksty świeckie, można je było czerpać również z tekstów o tematyce religijnej, przybliżających m.in. żywoty świętych i historie objawiań maryjnych. Cuda należące do tej kategorii, zwłaszcza słynne objawienia z Paryża w 1830 r., La Salette w 1846 r. i Lourdes w 1858 r., stały się w XIX w. ważnym elementem duchowości katolickiej (zob. Štajnochr 2000: 208–213). 2.3.2. Ograniczenie geograficzne Wybór tekstów z morawskich zbiorów podyktowany jest z jednej strony ich dostępnością, z drugiej – specyfiką tutejszej kultury ludowej i nieelitarnej. Morawy (wraz z czeskim Śląskiem) to obszar położony na styku kilku kultur i narodowości – na południu graniczy z Austrią, na północy z Polską (obszarami pozostającymi w XIX w. pod władzą austriacką i pruską), a od wschodu ze Słowacją (gdzie drukowane były również teksty czeskojęzyczne), będącą wówczas częścią ziem Korony Świętego Stefana. Oprócz ludności czeskiej Morawy zamieszkane były przez Niemców i Żydów. Na Śląsku stosunkowo liczna była mniejszość protestancka, ponadto niektóre obszary i ich mieszkańców (np. Hanaków) charakteryzowała silna lokalna tożsamość morawska, czego echa mogą pojawiać się w tekstach (np. satyry na sąsiednie narody i grupy etnograficzne). Najważniejszym miejscem na wydawniczej mapie Moraw był Ołomuniec, gdzie wydawcy druków ulotnych działali już w XVI w. Od czasów Rudolfa II miasto to jako jedyne na Morawach posiadało prawo druku, choć z czasem ograniczenie to przestało być ściśle respektowane a liczne drukarnie powstawały również w innych miejscowościach (Mazalová 2008b: 72). W interesującym dla badań okresie funkcjonowały tu trzy drukarnie zajmujące się wydawaniem pieśni kramarskich – do najstarszej, należącej do rodziny Skarnitzlów vel Škarniclów, w drugiej połowie XIX w. dołączyły drukarnie Antonína Halouski i Josefa Groáka (Scheybal 1990: 61). Ołomunieccy drukarze od połowy XIX w. wydawali również pierwsze gazety przeznaczone dla ludu (Scheybal 1990: 76), które nie tylko wpływały na emancypację ⩶ 49 ⩶ �języka czeskiego, ale również mogły dostarczać informacji ze świata, przetwarzanych następnie przez kramarskich autorów w pieśniową formę. Inne morawskie ośrodki produkcji kramarskiej to Hranice (działająca od 1814 r. drukarnia Škarniclów; zob. Mazalová 2008b: 73), Znojmo (drukarnia Martina Hoffmanna, później Martina Ferdinanda Lenka), Brno (drukarnie Jana Svobody i Rudolfa Rohera), Jihlava (drukarnia Fabiána Beinhauera, później Jana Rippla). Do lat 70. XIX w. teksty kramarskie drukowała również założona w 1806 r. cieszyńska drukarnia Tomáša Prochaski. Swoich nabywców znajdowały na Morawach także ośrodki zachodniosłowackie, takie jak Uherská Skalice (dziś Skalica), w której działała gałąź rodziny Škarniclów, i Bańska Bystrzyca koncentrujące się przede wszystkim na produkcji tekstów o charakterze religijnym (Scheybal 1990: 61)26. Przyjęte ograniczenie geograficzne nie jest oczywiście ograniczeniem ścisłym, ponieważ kryterium „morawskości” materiału nie dotyczy jego pochodzenia, a jedynie lokalizacji kolekcji. Założyć jednak można, że kolekcje muzealne, tworzone w większości na podstawie lokalnych zbiorów, stanowią stosunkowo wierną reprezentację tekstów, które były dostępne czytelnikom na danym obszarze. Ze względu na szeroką dystrybucję druków, wyniki podobnych badań prowadzonych na zbiorach z różnych regionów byłyby z pewnością zbliżone. Jak zauważa badaczka morawskich druków Kristina Staškivová (2008: 99), „regionální charakter materiálu nevypovídá o ničem specifickém” [„regionalny charakter materiału nie mówi o niczym specyficznym”], choć pojedyncze pieśni bez wątpienia mają lokalną specyfikę i nie były dostępne dla czytelników np. w Pradze27 (por. Smetana, Václavek, opr. 1937: 12). Niezależnie od lokalizacji drukarni, teksty mogły być (i były) kolportowane na całym czeskojęzycznym obszarze, nie próbuję więc odsiewać obcych naleciałości np. na podstawie deklarowanego w tekście miejsca druku (informacji nie zawsze obecnej i nie zawsze wiarygodnej). Granice geograficzne są zatem – podobnie jak granice historyczne – umowne i służą przede wszystkim ograniczeniu korpusu tekstów do próby reprezentatywnej, ale nieprzekraczającej możliwości analizy. 26 Bardziej szczegółowa lista drukarzy i miejsc druku znajduje się w opracowaniu Roberta Smetany Tiskaři a nakladatelé českých písní kramářských w tomie O české písni lidové a zlidovělé (Smetana, Václavek 1950: 80–89), powtarza ona jednak bez komentarza informacje umieszczane bezpośrednio na drukach, a tym samym podaje również dane jednoznacznie nieprawdziwe, służące uniknięciu cenzury. 27 Praga, jako jedyne tak duże miasto na czeskim obszarze językowym Praga (ponad 150 000 mieszkańców w drugiej połowie XIX w.) charakteryzowała się własnym specyficznym rynkiem druków kramarskich, różniących się swoją zawartością od tych sprzedawanych na prowincji. ⩶ 50 ⩶ �2.4. Twórczość kramarska – wstępny opis zjawiska Podstawową formą rozpowszechniania i funkcjonowania pieśni kramarskiej wśród jej odbiorców był tekst drukowany. Towarzyszyła mu zazwyczaj informacja o melodii, na jaką dany utwór ma być wykonywany, nie w formie niezrozumiałego dla większości odbiorców zapisu nutowego, ale tytułu popularnej melodii ludowej, kościelnej, a w późniejszym okresie operetkowej. Dzięki temu pieśń kramarska, w odróżnieniu od tradycyjnej literatury oralnej (por. Lord 2012: 64–66), mogła funkcjonować poza jednorazowym momentem wykonania przez specjalnie szkolonego pieśniarza. Wykorzystanie istniejącej melodii jest świadectwem nadrzędnej roli tekstu wobec warstwy muzycznej, wyraźnie odróżniającej pieśń kramarską od pieśni ludowej, dla której oba aspekty były równoważne (por. Smetana 1963: 33–40, Bogatyriew 1979: 332). Oprócz sprzedaży drukowanych ulotek, na całość zjawiska twórczości kramarskiej składał się także drugi istotny element: publiczny śpiew, wykonywany często przy planszy z ilustracjami, na której przedstawione były najważniejsze momenty opisywanej historii. Wykonanie utworu przez kramarza, przy akompaniamencie skrzypiec, liry korbowej czy katarynki, pełniło przede wszystkim funkcję reklamy mającej zachęcić słuchających do zakupu prezentowanych tekstów na własny użytek. Sprzedaż druków stanowiła podstawowe źródło zarobku dla ich wydawców i kolporterów. Przedsięwzięcie to angażowało nierzadko całą rodzinę kramarza, uczestniczącą w występie i późniejszej dystrybucji. Chociaż handel domokrążny i publiczne występy na jarmarkach i odpustach bywały w różnych okresach regulowane oficjalnymi zarządzeniami, a nawet całkowicie zakazywane, druki kramarskie sprzedawano także wówczas, nielegalnie lub w siedzibach drukarzy28. Zainteresowanie cenzury i groźba kary wpłynęły na to, że pieśni kramarskie – choć czasem posługiwały się antyrządową satyrą lub służyły politycznej propagandzie – były z założenia mniej ostre w krytyce społecznej niż pieśni ludowe przekazywane ustnie. 28 Cenzura szczególnie silnie działała w okresach wojen i niepokojów społecznych, obnośna sprzedaż druków była zakazywana np. w dekrecie dworskim (Dvorský dekret) z 1795 r. i regulaminie dla księgarzy i antykwariuszy (Řád pro knihkupce a antikváře) z 1806 r. Urzędy państwowe i kościelne usiłowały ingerować w propagowane przez kramarzy treści zakazując druków antypaństwowych lub niezgodnych z dogmatami wiary, a w ramach reform józefińskich także m.in. druków o antyprotestanckim charakterze. Walka ta była jednak skazana na niepowodzenie, ponieważ drukarze stosowali szereg wybiegów umożliwiających uniknięcie odpowiedzialności – fałszywe impressa, lokalizujące miejsce druku za granicą, przesuniętą datację czy fałszywe informacje o dopuszczeniu przez cenzurę. Również nierzucający się w oczy kolportaż domokrążny stosunkowo dobrze zabezpieczał przez działaniami policji (zob. Scheybal 1990: 68–72). ⩶ 51 ⩶ �Jedną z charakterystycznych cech literatury trzeciej była jej dobrowolna lektura (Żabski 1993: 10), pieśń kramarska musiała więc spełniać oczekiwania konsumentów i szybko reagować na ich zmiany. Teksty niespełniające oczekiwań odbiorcy nie posiadały wartości funkcjonalnej i nie były powielane. Obok oficjalnej cenzury państwowej działała tu więc charakterystyczna dla folkloru „społeczna cenzura prewencyjna” (Żabski 1993: 12–13, Dunin 2004: 139) czy też „cenzura ludowa” – udział ogółu w doborze zachowywanych treści (Burke 2009: 150). Twórczość kramarska musiała być schematyczna, odpowiadać oczekiwaniom i przyzwyczajeniom nabywcy zarówno pod względem formy, jak i treści, a tym samym stanowiła doskonały sposób na utrwalanie i powielanie stereotypów. Podstawowe prawo rządzące tego typu twórczością Czesław Hernas nazywa „zasadą artystyczno-handlowej spekulacji”, a więc utrzymaniem równowagi między jak najniższą ceną produkcji, a jak największą atrakcyjnością dla odbiorcy (Hernas 1973: 20). Z tego względu druki kramarskie zawierały nieraz bardzo zróżnicowaną treść, zaspokajającą różne potrzeby nabywców. Pod względem ilościowym przeważały pieśni religijne, ale to teksty świeckie były bardziej zróżnicowane. Asortyment obnośnych sprzedawców stanowiły również druki modlitewne i kalendarze. Ulotki kramarskie sprzedawane zazwyczaj w stałej cenie 2 grajcarów były przez nabywców pieczołowicie przechowywane. Często wszywano je do ręcznie przygotowywanych okładek, tworząc tak zwane špalíčky (‘klocki’, ‘bloczki’)29, służące następnie kilku pokoleniom jako najłatwiej dostępna lektura. Jako produkt nastawiony przede wszystkim na przyniesienie zysku, pieśń kramarska nie mieściła się w tradycyjnym porządku kultury ludowej. Stanowiła raczej łącznik między miastem a wsią, mający cechy zarówno tradycyjnej twórczości chłopskiej, jak i miejskiej kultury popularnej, tworzony przez osoby poruszające się na pograniczu tych dwóch kręgów kulturowych (Magnuszewski 1960: IX). Pieśni powstawały w środowisku miejskim, zazwyczaj w mniejszych ośrodkach, stanowiących jednocześnie siedziby drukarni (oprócz wymienionych już miast morawskich były to także m.in.: Chrudim, Hradec Kralové, Jičín, Jindřichův Hradec, Kutná Hora, Litomyšl, Pardubice, słowacka Skalica, ale również Praga). Łączną liczbę czeskich drukarni zajmujących się produkcją kramarską od połowy XVII do końca XIX w. szacuje się na około 200 (Voit 2008: 496). Autorzy i wykonawcy pieśni kramarskiej nie stanowili zwartej grupy społecznej, ale raczej mieszaninę osób 29 Takie špalíčky, zawierające nierzadko druki zbierane przez kilkadziesiąt lat, stanowią dziś cenny dokument informujący zarówno o rynku i dystrybucji druków kramarskich, jak i o osobach i rodzinach, które tworzyły je i z nich korzystały (por. Smetana, Václavek 1937: 10). ⩶ 52 ⩶ �różnych zawodów i stanów – teksty pisali nauczyciele, chłopscy kronikarze (czes. pismáci), duchowni. Śpiewakami zostawali często zubożali rzemieślnicy lub dawni żołnierze. Odbiorcami była ludność zarówno wiejska, jak i miejska, zepchnięta na peryferie w sensie geograficznym (ubogie przedmieścia, podmiejskie wsie) oraz społecznym (służba, drobni rzemieślnicy, pochodzący ze wsi pracownicy sezonowi napływający do większych ośrodków). Dla tych odbiorców informacje przekazywane przez kramarzy były najprostszym sposobem zdobycia wiedzy o wydarzeniach z dalszych regionów kraju i świata. Jak stwierdza etnograf Josef V. Scheybal: Písničkář se potuloval mezi malým městem, vesnicí a velkoměstskou periférií, nacházeje všude zájemce a odbyt pro své laciné zboží. I on byl jedním z mnoha prostředníků mezi kulturou panskou a vesnickou, jedním z těch, kteří soustavně narušovali konzervativní izolovanost zemědělského venkova. [Śpiewak wędrował między światem miasteczek, wsi i wielkomiejskich peryferii, wszędzie odnajdując zainteresowanych zakupem swoich tanich towarów. Był on jednym z wielu pośredników pomiędzy kulturą pańską i wiejską, jedną z osób ciągle naruszających konserwatywną izolację rolniczej wsi]. (Scheybal 1990: 74) Przekazywanie informacji (zpravodajství) to zdaniem Bohuslava Beneša (1970: 19–20) – jedna z trzech prymarnych funkcji świeckiej pieśni kramarskiej, obok jej roli ideologiczno-propagandowej (ideologické ovlivňování) i funkcji ludycznej (zábava). Tym trzem rolom społecznym towarzyszyła również funkcja estetyczna, przejawiająca się zarówno w wierszowanej formie, jak i w wyborze środków stylistycznych odpowiednich do prezentowanej treści. Podobnie rolę szeroko rozumianej literatury popularnej widział jej polski badacz Tadeusz Żabski (1993: 18–21), do wymienionych już funkcji poznawczej (wyjaśnienie zasad rządzących światem, opis sytuacji i stanów granicznych, takich jak śmierć, grzech, miłość czy doświadczenie cudu), dydaktycznej (konformistyczne powielanie przyjętych zasad moralności), ludycznej (sensacyjny charakter pełen niezwykłych zdarzeń) i estetycznej (prostota przekazu, patos i hiperbolizacja), dodaje jeszcze funkcję kompensacyjną, a więc możliwość oderwania się od rzeczywistości i zapomnienia o własnych problemach. Nacisk na poszczególne funkcje i sposób ich realizowania zmieniał się w czasie, a kontrreformacyjny charakter starszych druków stopniowo ograniczał się do kilku schematycznych wersów religijno-moralnego pouczenia (w schyłkowym okresie rozwoju gatunku nieraz całkiem pomijanego). Można więc mówić o postępującym wypieraniu funkcji informacyjnej (przejmowanej przez prasę i zastępowanej w pieśniach emocjonalnym opisem wpływu wydarzeń na ich uczestników) na rzecz funkcji ⩶ 53 ⩶ �ludycznej oraz ograniczaniu funkcji dydaktycznej. W konsekwencji doprowadziło to z czasem do upadku świeckiej pieśni kramarskiej jako gatunku i zastąpienia go przez czysto rozrywkowe druki zawierające kuplety i pieśni kabaretowe (Klacek 2011: 37–38). Zarazem pieśni o charakterze religijnym (przede wszystkim maryjne) były w tym samym okresie zastępowane przez bardziej uregulowany obieg druków dewocyjnych – oficjalnych śpiewników i modlitewników czy obrazków z dołączoną modlitwą (Kafka 2009: 197–203). 2.5. Podstawowy podział tematyczny twórczości kramarskiej Przedstawiona charakterystyka pieśni kramarskich ujawnia ogromne zróżnicowanie tematyczne ich treści. Przed przystąpieniem do analizy wybranych źródeł pod kątem zawartego w nich obrazu świata i stereotypów narodowych, religijnych czy społecznych, należy więc zakończyć opis teoretyczny gatunku roboczą klasyfikacją poszczególnych typów tekstów i oceną ich przydatności dla dalszych badań. Z racji na pograniczny charakter zjawiska twórczości kramarskiej, spełniającej różne funkcje i czerpiącej zarówno z tradycji folkloru, jak i kultury wysokiej, stworzenie klarownej i wygodnej w użyciu uniwersalnej klasyfikacji gatunkowej lub tematycznej jest trudne, czy wręcz niemożliwe. Zaprezentowane poniżej propozycje podziału służą więc konkretnym celom i są oparte na różnych kryteriach. Niezależnie od przyjętych założeń, wiele tekstów przypisać można do dwóch lub więcej kategorii. Nawet podstawowy – wydawałoby się – podział na pieśni świeckie i religijne może nieraz budzić wątpliwości. Ostateczne zakwalifikowanie konkretnego tekstu do odpowiedniej kategorii zależy więc albo od arbitralnej decyzji osoby dokonującej podziału, albo od mechanicznie stosowanego kryterium o statystycznym charakterze (np. stosunek strof o danej treści do całości tekstu). Jak zastrzega we wstępie do swojej klasyfikacji Bohuslav Beneš: Malá diferenciace a vzájemné prolínání žánrů je však příznačné právě pro kramářskou tvorbu, takže o druhu nebo žánru lze vždy hovořit jen s jistým omezením; vhodnější je mluvit o převaze příslušných prvků v jednotlivých skladbách. [Mała dyferencjacja i wzajemne przenikanie się gatunków są właśnie charakterystyczne dla twórczości kramarskiej, zatem o typie czy gatunku mówić można zawsze wyłącznie z pewną ostrożnością; bardziej na miejscu jest mówić o przewadze konkretnych elementów w poszczególnych utworach]. (Beneš 1970: 47) ⩶ 54 ⩶ �Autorzy publikowanych dotąd antologii oraz opracowań naukowych pieśni kramarskich stosowali przynajmniej trzy metody klasyfikacji i podziału tekstów: chronologiczną, genologiczną (rodzajowo-gatunkową) oraz tematyczną. Podział chronologiczny umożliwia diachroniczne badania rozwoju druków kramarskich w czasie, jest więc używany przede wszystkim w opracowaniach historycznych (np. Scheybal 1990). Jako taki budzi stosunkowo najmniej wątpliwości, choć w przypadku wielu tekstów kramarskich dokładna datacja jest kłopotliwa. Ponieważ materiał zebrany na potrzeby niniejszej pracy pochodzi ze względnie jednorodnego okresu rozwoju zjawiska, dalszy podział chronologiczny nie jest już niezbędny (wyjątkowe przykłady tekstów starszych niż ostatnie ćwierćwiecze XVIII w. zostały w tekście pracy oznaczone i skomentowane). Najpełniejszą próbę genologicznego podziału świeckich pieśni kramarskich stanowi klasyfikacja rodzajowo-gatunkowa (druhová a žánrová charakteristika) zaproponowana przez Bohuslava Beneša (1970: 47–145). Dzieli ona teksty pod względem kompozycji na pieśni z przewagą epiki (dominuje opis zdarzeń), z przewagą liryki (dominuje opis uczuć i emocji bohaterów) oraz mieszane teksty epicko-liryczne (opis wydarzeń jest równy objętością opisowi przeżyć wewnętrznych postaci i komentarzom autora). W ramach tych kategorii wyróżnia dalej gatunki pieśni wydzielone głównie na podstawie tematu. W grupie tekstów z przewagą epiki są to pieśni: 1. nowiniarsko-historyczne (zpravodajsko-historické), 2. o cudach (o zázracích), 3. legendy i apokryfy (legendy a apokryfy), 4. wierzenia i przesądy (pověrečné látky). Wśród tekstów z przewagą liryki wyróżnia natomiast pieśni: 1. społeczno-polityczne (společensko-politické), 2. miłosne i rodzinne (milostné a rodinné), a wśród liryczno-epickich – pieśni: 1. nowiniarsko-historyczne (zpravodajsko-historické), 2. o cudach (o zázracích), 3. legendy i apokryfy (legendy a apokryfy), 4. pieśni z treściami średniowiecznymi i przesądami (písně se středověkými a pověrečnými látkami), 5. ballady kramarskie (kramářské balady). Większość gatunków ma swoje odpowiedniki w pierwszej i trzeciej kategorii, różniące się jedynie statystyczną objętością wersów opisowych i refleksyjnych. Taka propozycja podziału oparta jest więc wyłącznie na wyliczeniach zewnętrznych ⩶ 55 ⩶ �wobec samych pieśni, a przez to dosyć mglista, na co uwagę zwracają m.in. Michał Waliński (1975: 21) i Piotr Grochowski (2010: 54–55)30. Podział Beneša, mimo wyraźnej niedoskonałości, podział Beneša stosowany jest w czeskich opracowaniach (por. np. Fiala 2001: 139). Brak jak dotąd innej propozycji pełnego podziału genologicznego, nie jest on jednak niezbędny, by zająć się analizą treści pieśni w ujęciu etnolingiwstycznym. W niniejszej pracy największe zastosowanie znajduje podział tematyczny, zazwyczaj stosowany przez autorów w połączeniu z częściowym podziałem gatunkowym. Stopień dokładności takich klasyfikacji zależy od rozmiarów i charakteru porządkowanego materiału i jest różny dla różnych opracowań – Smetana i Václavek podzielili swoją antologię (1937) na aż 30 kategorii, często bardzo szczegółowych31. W wielu z nich znalazły się zaledwie jeden lub dwa teksty, a różnice między poszczególnymi kategoriami są często symboliczne, tak że z powodzeniem można połączyć kilka grup w jedną (np. kategoria Láska to teksty o miłości nieszczęśliwej, Milenci – spełnionej, a Svatební – zakończonej małżeństwem). Antologia Poslyšte písničku hezkou Beneša (1983) została natomiast podzielona na 11 działów tematycznych32. Stosowany przeze mnie podział składa się z możliwie dużych grup i uwzględnia przede wszystkim przydatność konkretnej kategorii do prowadzonej w dalszej części pracy analizy informacji o obcych grupach etnicznych, religijnych i społecznych oraz 30 Piotr Grochowski (2010: 210–233) w materiale polskim wyróżnia trzy typy druków nowiniarskich: lamentacyjno-religijne, kronikarsko-reportażowe i liryczno-sentymentalne, podobnie jak Beneš opierając się na proporcji komentarzy autorskich do treści narracyjnych. 31 Były to odpowiednio: Marnost světa a smrt (Marność świata i śmierć), Boží tresty (Kary boskie), O svatých (O świętych), Umučení Kristovo (Męka Chrystusa), Zázraky (Cuda), Legendy (Legendy), Poutnické (Pielgrzymkowe), Koledy (Kolędy), Biblické látky (Treści biblijne), Balady (Ballady), Loupežníci a zločinci (Rozbójnicy i przestępcy), Vraždy a neštěstí (Morderstwa i nieszczęścia), Láska (Miłość), Milenci (Kochankowie), Svatební (Ślubne), Stav manželský (Stan małżeński), Ženy a ženská otázka (Kobiety i kwestia kobieca), Móda (Moda), Životní osudy (Losy życiowe), Vojna (Służba wojskowa), Války a válečníci (Wojny i wojacy), Robota a svoboda (Pańszczyzna i wolność), Hospodářská pohroma roku 1811 (Kryzys gospodarczy roku 1811), Revoluce (Rewolucje), Katastrofy a přírodní úkazy (Katastrofy i dziwy natury), Životní novoty (Nowinki w życiu), Politika (Polityka), Stavy a třídy (Stany i klasy), Míchanice (Mieszanina), Doznívání kramářské písně (Dogasanie pieśni kramarskiej). 32 Písničky rekrutské a vojenské (Piosenki rekruckie i wojskowe), O šťastné lásce (O szczęśliwiej miłości), O zlých ženách (O złych kobietach), Trápení nešťástné lásky (Męki nieszczęśliwej miłości), Vesele o ledačem (Wesołe o czymkolwiek), Novinky z minulosti a současnosti (Nowości z przeszłości i teraźniejszości), Písničky o přírodních úkazech (Piosenki o zjawiskach naturalnych), Koleda valašská (Kolęda wołoska), Krutá doba – krutá vražda (Okrutne czasy – okrutny mord), Ze světa módy a společenských události (Ze świata mody i wydarzeń towarzyskich), O zázracích a nadpřírozených jevech (O cudach i zjawiskach nadprzyrodzonych). ⩶ 56 ⩶ �porządku świata. W tym rozdziale książki, stanowiącym punkt wyjścia do dalszych badań, jako przykłady podaję teksty łatwo dostępne w trzech najpopularniejszych drukowanych antologiach (Smetana, Václavek 1937, Beneš 1983, Scheybal 1990) oraz w bibliotece cyfrowej Špalíček (oznaczone numerem katalogowym zaczynającym się od liter KNM – Knihovna Národního muzea), do materiału badawczego z przerowskiej kolekcji przechodząc w kolejnych rozdziałach (4. i 5.). 2.5.1. Pieśni o tematyce religijnej Teksty religijne – chociaż ze względów ideologicznych pomijane w badaniach czechosłowackich od końca II wojny światowej aż do lat 90. XX w.33 – stanowiły większą część produkcji kramarskiej. Wypełniały one prawdopodobnie ok. 2/3 wszystkich druków pieśniowych, nie uwzględniając druków kramarskich o innym, niewierszowanym charakterze (modlitwy, błogosławieństwa domowe itp.). Silnie religijny charakter pieśni kramarskich i mirakularna wizja świata widoczna także w tekstach świeckich były dziedzictwem początkowego okresu rozwoju gatunku, gdy został on podporządkowany kontrreformacyjnej katolickiej propagandzie. Pomimo zmian społecznych i cywilizacyjnych oraz ewolucji doktryny Kościoła katolickiego, barokowe i starsze motywy utrzymywały się w pieśniach kramarskich do końca ich popularności. Wiele religijnych i parareligijnych tekstów kramarskich było opartych na zabobonnym i magicznym traktowaniu religii oraz treściach sprzecznych z oficjalnymi naukami hierarchów katolickich. Nie przeszkadzało to jednak w ich szerzeniu się wśród najniższych warstw społeczeństwa. Z tego powodu mają one często ksenofobiczny, antyprotestancki, antysemicki czy – w rzadszych przypadkach – antyturecki charakter (Klacek 2011: 36–37). Wśród tekstów o tematyce religijnej można dalej wyróżnić dwie grupy pieśni. 2.5.1.1. Pieśni kontemplacyjno-modlitewne Pierwszą grupę stanowią pieśni religijne sensu stricto, a więc teksty przystosowane do użycia rytualnego w czasie uroczystości kościelnych, pielgrzymek czy prywatnej modlitwy. Są to przede wszystkim wierszowane modlitwy, hymny, kolędy i pieśni kościelne, będące często przedrukami z kancjonałów lub adaptacjami barokowych 33 Antyreligijna ideologia państwowa w komunistycznej Czechosłowacji w wyraźny sposób wpływała na wolność badań naukowych, zwłaszcza odnoszących się do roli Kościoła w życiu poprzednich epok – zarówno w okresie stalinowskim, bezpośrednio po przewrocie politycznym 1947 r., jak i w latach 70. i 80. w okresie tzw. normalizacji po niepowodzeniu odwilży politycznej 1968 r. ⩶ 57 ⩶ �tekstów poetyckich. Najczęściej mają one tematykę maryjną34 lub chrystologiczną35, rzadziej odnoszą się do innych świętych (zwłaszcza Jana Nepomucena, św. Józefa i św. Anny). W starszym okresie popularne były także motywy wanitatywne i rozważania nad marnością świata36. Duża cześć produkcji religijnej związana była z miejscami pielgrzymkowymi w Czechach i na Morawach (Hostýn, Klatovy, Křtiny, Svatý Kopeček, Vranov itp.) oraz za granicą (m.in. Częstochowa, Mariazell, Lourdes). Teksty tego typu są najbardziej powtarzalne i wnoszą stosunkowo najmniej do rekonstruowanego obrazu świata. 2.5.1.2. Pieśni narracyjne (świeckie o tematyce religijnej) Drugą grupę pieśni o tematyce religijnej stanowią teksty o świeckim (nieliturgicznym) charakterze. Zaliczają się do nich pieśni narracyjne zawierające legendy o świętych, biblijne apokryfy, historie o cudach i objawieniach (ta ostatnia kategoria graniczy z pieśniami nowiniarskimi o świeckiej tematyce – 2.5.2.1., czasem trudno wyznaczyć między nimi wyraźną granicę). Znaleźć można w nich opisy miejsc życia i działania świętych, w tym opisy egzotycznych krajów i ich mieszkańców, przedstawianych jako poganie, prześladujący bohatera lub nawracani przez niego na prawdziwą wiarę37. Zazwyczaj ksenofobiczne opisy przedstawicieli innych grup etnicznych i religijnych pojawiają się także w pieśniach o cudach, często posługujących się motywem bezczeszczenia świętych wizerunków lub przedmiotów kultu katolickiego, za które niewiernego (zwykle protestanta lub Żyda) spotyka zasłużona kara38. Popularne opisy cudów dotyczą także nieszczerej spowiedzi czy łamania zakazów religijnych39. Ze względu na swój temat pieśni należące do tej grupy są często powtórzeniami motywów krążących w kulturze europejskiej od średniowiecza, 34 Np. KNM KP 1933: Nábožná píseň k Panně Marii, KNM KP 8895: Píseň k Panně Marii Cellenské, KNM KP O 113/5: Píseň k Bolestné Panně Marii. 35 Np. KNM KP B37/8: Nábožná Píseň k Pánu Ježíši Kristu, KNM KP R. Hlava 7851: Píseň horlivá o umučení Pána Ježíše Krista, KNM KP R. Hlava 7894: Horlivá píseň k Pánu Ježíši. 36 Np. Smetana, Václavek 1937: 43: Píseň nová o marnosti světa všem milovníkům zpívání na světlo vydaná, Smetana, Václavek 1937: 41: Příkladna píseň o smrti člověka všem světa milovníkům k moudrému povážení nestálosti života vydaná. 37 Np. KNM KP R. Hlava 3315: Nová píseň o 26 japanských mučednících, kteří de 5ho února 1597 v městě Nangasatu své nevinné roucha smočili v krvi. 38 Np. KNM KP R. Hlava 3955: Píseň historická o zázračném obrazu Panny Marie, což se stalo v krajině polské, blíž Varšavy roku 1745, dne 7. dubna. 39 Np. Smetana, Václavek 1937: 49: Novina velmi žalostná, která se stala s jednou paní, páchajíce ona cizoložství, to v svatej zpovědi zamlčela, jaký konec potom vzala a kam se dostala z této noviny jeden každy náležitě vyrozuměti mocti bude. ⩶ 58 ⩶ �takich jak cudowne oczyszczenie oskarżonego z zarzutów40, czy cuda towarzyszące próbom zbezczeszczenia hostii41, a przez to powielają anachroniczne i zabobonne przekonania, w tym m.in. antysemickie legendy o mordzie rytualnym. 2.5.2. Pieśni o tematyce świeckiej Pieśni o tematyce świeckiej są znacznie bardziej zróźnicowane zarówno pod względem treści, jak i formy. Stanowią one również dużo bogatszy materiał ukazujący różnorodne sposoby przedstawiania inności i obcości. Można wśród nich wydzielić przynajmniej kilka głównych kategorii tematycznych, a w ich ramach – dalsze podtypy związane z treścią i sposobem jej przedstawiania. Prezentowana klasyfikacja ma wyłącznie charakter pomocniczy, ponieważ wiele pieśni trudno zakwalifikować do jednej grupy. Ma ona na celu przedstawienie, w jakich kontekstach stereotypy i wiadomości o przedstawicielach innych narodowości pojawiają się w pieśniach kramarskich. 2.5.2.1. Pieśni nowiniarskie Szeroką kategorię tworzą wszelkiego rodzaju pieśni nowiniarskie, do których zaliczam rozmaite teksty relacjonujące bliskie i dalekie wydarzenia historyczne niemieszczące się w wydzielonych osobno grupach pieśni wojskowych (2.5.2.2.), politycznych (2.5.2.3.) i kryminalnych (2.5.2.4.). W grupie tej znajdują się przede wszystkim sensacyjne pieśni o klęskach żywiołowych: trzęsieniach ziemi42, nieurodzaju43, powodziach44, katastrofach i wypadkach wszelkiego rodzaju oraz niezwykłych zjawiskach, takich jak komety czy znaki na niebie45. Zaliczam do niej także rozrywkowe teksty o zdarzeniach mniej doniosłych46 oraz opisowe pieśni o nowinkach 40 Np. często wznawiana pieśń, dostępna m.in. w Špalíčku pod numerem KNM KP 1710: Píseň historická o poutnících, kteříž putovali k sv. Jakubu a co se jim na té cestě přihodilo, por. Klacek 2011: 36. 41 Np. KNM KP 3407: Nábožná píseň o svatých hostiích, aneb strašný příběh o jedne bohaprázdné ženě, která jedenáckrát svatokrádežně k stolu Páně přistoupila a pokaždé velebnou svátost skrytě zachovávajíce Židu prodala. 42 Np. Smetana, Václavek 1937: 180: Nová píseň o zemětřesení, všem věrným křesťanům na světlo vydaná. 43 Np. Scheybal 1990: 165: Píseň prosební za odvrácení hněvu božího v přitomném velké drahoty a hladu smutném čase jakož i za přímluvu blahoslavené rodičky Boží Marie Panny. 44 Np. Scheybal 1990: 186: Nová píseň o hrozné povodni u města Vídně roku 1830. 45 Np. Smetana, Václavek 1937: 183: Píseň velmi žalostná o hvězdě ocasaté, jenž se kometa jmenuje, ta byla spatřína na obloze nebeské právě v vánoční svátky, kteráž jest vidína od množství lidu, jak daleko ten její hrozný ocas zasáhl a co znamená, přezpívajíc, každy tomu vyrozumí. 46 Np. Scheybal 1990: 324: Výstavní atrakce. ⩶ 59 ⩶ �technicznych i społecznych. Źródłem informacji dla autorów były – oprócz ich własnej fantazji – wydawane w miastach gazety (źródło bywało podawane w tytule pieśni), obcojęzyczne druki kramarskie, a rzadziej – naoczne relacje świadków i uczestników wydarzeń. Ta kategoria pieśni jest w większości wolna od stereotypów i uprzedzeń, ponieważ zagranica stanowi w nich przede wszystkim egzotyczne miejsce wydarzeń, a obcokrajowcy, będący najczęściej ofiarami katastrof i wypadków, przedstawiani są neutralnie lub wręcz obdarzani współczuciem narratora. 2.5.2.2. Pieśni rekruckie i wojenne Do najpopularniejszych tematów podejmowanych przez pieśni kramarskie należał temat służby wojskowej i wojny. Można w tej grupie utworów wyróżnić pieśni z przewagą elementów lirycznych, najczęściej rzewne wierszowane pożegnania wyruszających na wojnę rekrutów z rodziną lub ukochaną47, oraz teksty epickie, zbliżone do pieśni nowiniarskich, relacjonujące wydarzenia na froncie, bitwy czy przygotowania od kampanii48. Ze względu na cenzurę pieśni te przede wszystkim sławią triumfy habsburskich wojsk i rzadko informują o porażkach. W odróżnieniu od twórczości ludowej przedstawiają wojnę w sposób realistyczny i pełen nierzadko makabrycznych szczegółów (por. Fiala 2001: 132–133). Częstym ich motywem jest więc obraz śmierci na polu bitwy (uzupełniony czasem wypowiadanym przez konającego bohatera stwierdzeniem o konieczności śmierci za cesarza, mającym zabezpieczyć autora i drukarza przed zarzutami antypaństwowej agitacji). W pieśniach obecne są również relacje zza linii frontu, wyliczające szkody ponoszone przez ludność cywilną, biedę wsi i rabunki popełniane przez ciągnące przez kraj armie. W tego rodzaju tekstach „obcy” pełni przede wszystkim rolę wroga, choć czasem wymieniani są również zagraniczni sojusznicy Austrii. Z racji na triumfalistyczny charakter tekstów sławiących męstwo Czechów i habsburskiej armii, obcokrajowcy przedstawiani są najczęściej jako słabi, tchórzliwi i niegroźni: „Kde jsou čtyři naši vojáci, / padesát Taliánů porazí, / a ti Sardýnové / hned do svých krajin utečou / neb jsou bázliví” [„Gdzie są czterej nasi żołnierze, / pięćdziesięciu Włochów pobiją, / a ci Sardyńczycy / wnet do swych krain uciekną / bo są tchórzliwi”] (Sme47 Np. KNM KP A 325/2: Truchlivá píseň aneb Žalostné loučení jistého vojáka ve Francouzské vojně. Teksty takie pojawiały się po 1781 r. w odpowiedzi na wprowadzony wówczas obowiązkowy pobór do wojska, zastępujący dotychczasowy dobrowolny werbunek. Starsze pieśni w propagandowy sposób sławiły „stan wojskowy”, nowsze akcentowały dramat służby daleko od domu i ryzyko śmierci na polu bitewnym (zob. Fiala 1989: 13). 48 Np. Scheybal 1990: 274: Znamenité příběhy z prusko-francouzské války, vyňato z dějin roku 1870–71. ⩶ 60 ⩶ �tana, Václavek 1937: 160). Przeciwny sposób charakteryzowania wroga wyróżnia teksty opisujące straty ponoszone przez austriacką armię – w nich przeciwnik zawsze jest podstępny, okrutny i dziki: „Roty povstalců tureckých / na zajatých vojínech rakouských / hrozné pášou ukrutnosti, / oudy jim řezají bez litosti” [„Pułki powstańców tureckich /na schwytanych żołnierzach austriackich /straszne okrucieństwa czynią, /bez litości członki tną”] (Scheybal 1990: 278). 2.5.2.3. Pieśni patriotyczne i polityczne Teksty o tematyce politycznej to grupa pieśni wyrosłych z tradycji odrodzenia narodowego, rozpowszechnionych zwłaszcza w okresie Wiosny Ludów i w czasach późniejszych. Można do niej zaliczyć przedruki wierszy i pieśni znanych z oficjalnego obiegu49, jak również typowo kramarskie teksty relacjonujące sytuację polityczną w kraju i za granicą50 lub sławiące czeski naród51. Teksty patriotyczne opierają się na opozycji Czech – „obcy” (Niemiec, rzadziej Żyd lub przedstawiciel innej narodowości), kontrastują wyliczane zalety rodaka z wadami obcego. Stosunek tekstów kramarskich do Niemców i państwa austriackiego jest przy tym znacznie bardziej skomplikowany, bo wśród pieśni patriotycznych stosunkowo częste są wiernopoddańcze adresy do cesarza i deklaracje wierności państwu austriackiemu52. Do kategorii tekstów politycznych włączam także potencjalne teksty biograficzne o austriackich władcach i dowódcach wojskowych (np. Gideon von Laudon, Joseph Radetzky) czy czeskich działaczach narodowych (np. Karel Havlíček Borovský). 2.5.2.4. Pieśni kryminalne (morytaty i ballady kramarskie) Pieśni o tematyce kryminalnej były obecne w twórczości kramarskiej niemal od samego początku gatunku. Nazywane są zazwyczaj morytatami53, choć spotkać się można również z dalszym dzieleniem tego typu tekstów na właściwe morytaty (pieśni sprawozdawcze z przewagą części opisowej) i ballady kramarskie (pieśni emocjonalne 49 Np. KNM KP9239: Dvě krásné písně. Villaniho píseň v žaláři. Druhá: Kde domov můj, KNM KP 11518: Složno / Píseň Slovanů. 50 Np. Beneš 1983: 72: Nová veselá píseň nazvaná Politická skočná. 51 Np. rzadka antyniemiecka pochwała Czecha jako dobrego małżonka KNM KP J 8/1: Česká dívka. 52 Np. KNM KP 9648: Chvalozpěv k příchodu císaře pána Leopolda II. ke korunování na království České, kteréž se dne 6. září 1791ho roku velmi slavně držeti bude. 53 Etymologia niejasna, prawdopodobnie z niem. Mordtat (‘morderstwo’) lub z języka jidysz (zob. Scheybal 1990: 22–23), ewentualnie możliwe również źródło łacińskie. ⩶ 61 ⩶ �z dominującym opisem uczuć i przeżyć wewnętrznych postaci; zob. Mazalová 2008a: 59). Takie rozróżnienie stosuje także Józef Magnuszewski, morytat definiując jako gatunek świeckiej pieśni kramarskiej, który: „[…] wyróżnia przede wszystkim tematyka: krwawa zbrodnia i straszna kara za nią. Przedstawione są one jako zdarzenia rzeczywiste o charakterze sensacyjnym, mające wywołać u słuchacza strach i przerażenie, co motywowane jest tendencją moralizatorską” (Magnuszewski 1983: 159). Ballady zaś w rozumieniu tego samego autora to: „[…] pieśni o silnym napięciu dramatycznym, oszczędne w szczegółach, podejmujące problem zbrodni i kary, konflikt, w którym triumfuje wyższa sprawiedliwość” (Magnuszewski , opr. 1960: XXII). W pieśniach o tej tematyce lokalizacja geograficzna służy właściwie wyłącznie uwiarygodnieniu opisywanych wydarzeń i uwypukleniu prawdziwości i aktualności opowieści. Z punktu widzenia niniejszej pracy ten typ tekstów kramarskich ma ograniczone zastosowanie, ponieważ nawet gdy miejscem wydarzeń jest zagranica, nie wiąże się to zazwyczaj z komentarzem dotyczącym całości jej mieszkańców. Zarówno sprawca przestępstwa, jak i jego ofiary to indywidualne postaci, niereprezentatywne dla ogółu swoich rodaków. Spotkać więc można przykłady, w których to Czech jest postacią negatywną, mordującą przedstawicieli innej narodowości54. Na tym tle jako wyjątkowy przykład wymienić należy pieśni ze schyłkowego okresu rozwoju gatunku, związane z procesem Leopolda Hilsnera. W tym przypadku narodowość domniemanego mordercy, podkreślana już w tytułach druków, odegrała istotną rolę i służyła rozpętaniu antysemickiej nagonki55. 2.5.2.5. Pieśni miłosne Dalsza obszerna kategoria – pieśni miłosne – zawiera kilka typów tekstów o różnej formie i przeznaczeniu, które łączy szeroko rozumiana tematyka miłosna. Mieszczą się w niej zarówno pieśni wesołe, zbliżone do tekstów ludowych, utwory przeznaczone do wykonywania na weselach, ale także pieśni o miłości nieszczęśliwej, o zdradzie czy śmierci kochanków. Ze względu na formę można wyróżnić teksty narracyjne, monologi opiewające zalety kochanka oraz teksty dialogiczne (rozmowy zakochanych, pożegnania z umierającym partnerem itp.). 54 Np. Scheybal 1990: 201: V píseň uvedený příběh, který se stal mezi Dražďanama a Pirnou, pieśń o czeskim leśniczym, który morduje francuskich weteranów szukających ukrytego podczas wojen napoleońskich skarbu. 55 Np. KNM KP 6615: Píseň o Anežce Hrůzové a Marii Klímové, jež byly zavražděny v lese u Polné 23tiletým israelitou Leop. Hilsnerem, odsouzeným k smrti provazem, nejprve v Hoře Kutné, pak v Písku a konečně ve Vídni. ⩶ 62 ⩶ �W tego typu pieśniach, których bohaterami są zazwyczaj stereotypowi Pepík i Nanynka, „obcy” występuje przede wszystkim jako konkurent w miłości56 lub zdradziecki kochanek57. Inny sposób przekazywania stereotypów narodowych w pieśniach miłosnych zawierają utwory graniczące z politycznymi, liczne zalety czeskich dziewcząt lub kawalerów porównywane są z wadami charakterystycznymi dla pozostałych narodów58. 2.5.2.6. Pieśni satyryczne Ostatnia grupa zawiera teksty dotyczące różnorodnej tematyki, które nie mieszczą się w innych grupach związanych z poszczególnymi wymienionymi wcześniej motywami. Należą do niej liczne teksty humorystycznie opisujące konkretne zjawiska społeczne, mody, nowe wynalazki itp. Podobnie jak w przypadku tekstów otwarcie politycznych, także w tej kategorii to, co gorsze (niemoralne czy niepraktyczne), jest zwykle identyfikowane z obcym pochodzeniem. Satyra służy więc zazwyczaj ośmieszeniu obcego i przeciwstawieniu go tradycyjnej czeskiej kulturze i zwyczajom. Wymienić można tu pieśni piętnujące nową modę59, liczne antysemickie teksty wyśmiewające kobiecą próżność, skłaniającą do zakupów u Żydów 60, sprzedawane przez żydowskich handlarzy towary61, oraz najrozmaitsze pieśni opisujące obce obyczaje. Szczególnie interesujące mogą okazać się nietypowe teksty, których bohaterami są przedstawiciele kilku różnych grup etnicznych czy etnokonfesyjnych innych niż Czesi, którzy tym samym podlegać mogą wartościowaniu i porównywaniu62. 56 Np. KNM KP 6618: O spálené záletné ženě, późna pieśń o satyrycznym charakterze opisująca losy kobiety zdradzającej męża z Żydem. 57 Np. KNM KP 10062: Krásná Růžena. Výstražná píseň pro panny, pieśń o kobiecie sądzonej za próbę zabicia swego żydowskiego kochanka; ofiara ataku przedstawiana jest jako osoba, która sprowokowała słuszny gniew narzeczonej odmową zmiany wyznania i ślubu. 58 Np. KP Špal. 273: Směšná píseň o všech dívkách tohoto světa, aneb: nejlepší je dívka Česká; por. również pieśń z przypisu 56. 59 Np. KNM KP 1070: Nová píseň o nynějším přetvářeném kroji, gdzie jako ojczyzna niemoralnej mody kobiecej podane są Włochy i Hiszpania. 60 Np. KNM KP 2161: Nová Píseň sedlákům a sedlkám k obveselení na světlo vydaná, KNM KP35/19: Kratochvilná píseň pro nynejší svět, všem pannenkám na světlo vydaná, obzvláštně těm, kteří by se rádi vrchnostem vyrovnali. 61 Np. KNM KP P 119/1: Žertovná Píseň o Židech a jejich šmejdech. 62 Np. kilkakrotnie wznawiany tekst Rozmlouvání jednoho pastora s rabínem (niedostępny online druk KNM KP 2101), w którym ośmieszenia luterańskiego pastora dokonuje Żyd – być może odbierany przez kontrreformacyjnego autora jako przedstawiciel bliższej z dwóch obcych grup (Mętrak 2017: 97–98; por. Jastrzębski 1989: 45). ⩶ 63 ⩶ ��twórczość kramarska – 3 Czeska historia i uwarunkowania społeczno-kulturowe 3.1. Korzenie zjawiska Dzieje śpiewanych nowin wykonywanych publicznie przez wędrownych pieśniarzy sięgają starożytności. Rola społeczna i prestiż związany z wykonywaniem tej profesji zmieniały się jednak w czasie. Kiedy w późnym średniowieczu rolę informacyjną wśród warstw wyższych przejęły pisane nowiny, wtedy szanowani niegdyś i podejmowani na królewskich dworach wykonawcy heroicznych eposów stopniowo zmieniali się w wędrownych kuglarzy i żebraków (por. Karbusický 1968: 89). Zmiany te dały początek dwóm zjawiskom, które po początkowym rozejściu się w różnych kierunkach, ponownie połączyły się kilkaset lat później, dając początek pieśni kramarskiej. Pierwszym z nich były pieśni wykonywane dla ludu przez wędrownych śpiewaków, należących jeszcze do porządku kultury oralnej: dziadów, rybałtów i miejskich wagantów1, drugim – skierowane do elit nowiny, początkowo pisane ręcznie, a wraz z rozwojem cywilizacyjnym drukowane w coraz większych nakładach. W ten sposób historia pieśniowych nowin zatoczyła koło – od przekazywanych ustnie form wierszowanych, przez spisane i drukowane teksty prozatorskie, po powrót wierszowanej treści w formie graficznej ukształtowanej i utrwalonej przez druki nowiniarskie pisane prozą. O tym paradoksie nadmienia w komentarzu do swojego wyboru tekstów kramarskich Miloslav Novotný: 1 Bardziej szczegółowo poszczególne typy wędrownych śpiewaków na terenie Słowiańszczyzny opisuje bułgarska antropolożka i folklorystka Katia Michajłowa (2010: 29–57), wydzielając wśród nich nosicieli „wysokiej kultury świeckiej”, „niskiej kultury świeckiej”, „kultury antyklerykalnej” i „niskiej kultury religijnej” – dziadów. ⩶ 65 ⩶ �Sledujeme-li vývoj písně letákové a jarmareční, vidíme, že vznikla z prosaického letáku, z novin psaných prosou, jejichž tisk o několik let předchází objevení první noviny veršované. V této věci je tu jakási odchylka od obecného pravidla, že skladba veršovaná bývá starší než skladba prosaická. [Gdy spojrzymy na ewolucję pieśniowych druków ulotnych i jarmarcznych, widzimy, że powstały one z prozatorskich druków ulotnych, wieści pisanych prozą, których druk o kilka lat poprzedza pierwsze odnalezione nowiny wierszowane. Rzecz ta stanowi swoiste odstępstwo od powszechnej zasady, że utwory wierszowane są starsze od prozatorskich]. (Novotný 1930: 123) Powrót do wierszowanej formy zapewniał popularność nie tylko wśród odbiorców piśmiennych, ale także słabiej wykształconych, mogących nauczyć się tekstu na pamięć podczas spotkań towarzyskich czy wspólnej pracy. Niektóre teksty kramarskie trafiały więc do obiegu ustnego stając się częścią literatury ludowej. Zwraca na to uwagę m.in. Janusz Dunin (2004: 121): „Słowo drukowane sięgało również ludzi, którzy pozostawali analfabetami. Powtarzano sobie wieści wyczytane w różnych drukach, często coraz bardziej je modyfikując i przerabiając na rodzaj lokalnych legend i bajań, lub tworząc na ich podstawie pieśni”. Kierunek zapożyczeń nie zawsze jest prosty do określenia – niektóre pieśni zbierane przez dziewiętnastowiecznych etnografów jako ludowe były pochodzenia kramarskiego, a z kolei druki kramarskie zawierały czasem spisane teksty pieśni autentycznie ludowych. Ponieważ czeska pieśń kramarska swoją formą nawiązuje do starszych, dobrze przyswojonych schematów i form przekazu (pieśń ludowa, dziadowska itp.), a jednocześnie oprawę graficzną opiera na wzorcach stworzonych w XVI w. na potrzeby druków nowiniarskich (Voit 2008: 634), obu tym źródłom warto przyjrzeć się dokładniej. 3.1.1. Twórczość kramarska a literatura oralna Pieśń dziadowska, a szerzej – ludowy folklor pieśniowy w ogóle, ma z pieśnią kramarską wiele punktów wspólnych, ale jednocześnie różnicuje je szereg cech. Najbardziej oczywistą różnicą wynikającą ze sposobu rozpowszechniania pieśni jest wariantywność tekstów ludowych spowodowana ich ustnym przekazem, odróżniająca je od ustalonego w druku tekstu kramarskiego. Pieśni ludowe są trudne do dokładnego datowania ze względu na kolektywny charakter powstawania oraz nawarstwiające się w czasie drobne zmiany i aktualizacje, dotyczące np. zmieniających się realiów kultury materialnej (por. Fiala 1989: 11). ⩶ 66 ⩶ �Wyraźnym wyróżnikiem pieśni kramarskiej jest element informacyjny, związany z przynajmniej pozornie dokładną lokalizacją geograficzną i czasową opisywanych zdarzeń. Odróżnia on twórczość kramarską od np. pieśni dziadowskich, przez wielu autorów niesłusznie uznawanych za część tego samego zjawiska. Sensacyjne teksty o charakterze nowiniarskim występowały w – głównie religijnym – repertuarze dziadowskim, sporadycznie i często zawierały wplecione fragmenty modlitewne, umieszczające pozornie świecki temat historyczny w ramach religijnej i mirakularnej wizji świata. Charakterystyczne dla pieśni dziadowskich jest dążenie do uniwersalizacji i schematyczności opisu, co zbliża je do opowieści mitycznych, zawierających przede wszystkim dydaktyczne przesłanie moralne, ściśle związane z treściami religijnymi. Pieśni dziadowskie charakteryzowały się typowymi dla literatury ustnej środkami stylistycznymi czy kompozycją formuliczną (Grochowski 2010: 179). Miały one pomagać w nauce ze słuchu tekstów nieistniejących w formie pisemnej. Pieśni dziadowskie wyróżnia ponadto nieokreślony czas wydarzeń, zaznaczany jedynie konwencjonalnymi zwrotami, takimi jak: przed laty, dawno lub nazwami dni tygodnia i określeniami cyklicznych świąt (w tekstach czeskich np. v neděli po obědě [„w niedzielę po obiedzie”]; zob. Michajłowa 2010: 475). Używanie praesens historicum nie tylko podnosiło dynamikę narracji, ale również zapewniało ciągłą aktualność tekstów, bo opiewane zdarzenia niejako rozgrywały się na nowo przy każdym wykonaniu pieśni. Podobnie nieokreślone było zwykle miejsce wydarzeń – miasto, las czy kościół – opisywane stereotypowo i bez faktycznych szczegółów, nawet w tekstach zawierających prawdziwe nazwy geograficzne (Grochowski 2009: 246)2. Wykonawcami pieśni dziadowskich byli wędrowni żebracy, tworzący właściwie odrębną grupę zawodową, dysponujący autorytetem moralnym wynikającym z otaczającego ich zespołu archaicznych wierzeń. Tego typu śpiewacy, charakterystyczni dla wszystkich narodów słowiańskich, najdłużej przetrwali w regionach z wysokim poziomem analfabetyzmu, zachowujących tradycyjny patriarchalny wzór kultury – zwłaszcza na Słowiańszczyźnie Wschodniej i Południowej (zob. ilustracja 9. na tablicy VI). Na terenach czeskojęzycznych nie odnotowano dłuższych form epiki ludowej (Magnuszewski 1960: XXII). Także informacje o dziadach są tu stosunkowo nieliczne, ponieważ ich miejsce już w XVII w. zajęli właśnie kramarze, pozostający pod silnym wpływem kultury miejskiej (Michajłowa 2010: 64). 2 Schematyczność opisu miejsca akcji jest zasadniczo cechą wspólną pieśni dziadowskiej i twórczości kramarskiej, ta druga znacznie częściej zachowuje jednak pozory autentycznego opisu. ⩶ 67 ⩶ �3.1.2. Pieśń kramarska a nowożytne druki nowiniarskie Źródłem, które ukształtowało fizyczną formę pieśni kramarskich, były druki nowiniarskie wydawane na ziemiach czeskich od XVI w. Ich forma i treść zmieniały się stopniowo, doprowadzając z czasem do powstania cyklicznie wydawanych gazet. Druki te powstawały początkowo na zamówienie dworów królewskich czy bogatych kupców, a więc skierowane były do wyższych warstw społeczeństwa. Reformacja i wstrząsające Europą konflikty religijne, zwłaszcza wojna trzydziestoletnia, zwiększyły popyt na szybko redagowane i drukowane wieści z pól bitewnych, pamflety polityczne i aktualne komentarze. Powstające wówczas małe prowincjonalne drukarnie trudniły się powielaniem wyroków sądowych, monarszych patentów i aktów prawnych. Takie ulotki często zawierały, obok oficjalnego tekstu, również jego wierszowany skrót, umożliwiający łatwe zapamiętanie także osobom niepiśmiennym i dalszą wśród nich propagację. Tym samym zapewniały popularność treści wśród odbiorców niewykształconych. Cechą wspólną wymienionych przejawów drobnej produkcji drukarskiej była ich świecka tematyka związana z aktualnymi wydarzeniami. Druki relacjonowały zdarzenia polityczne, wojny, niezwykłe zjawiska przyrodnicze. Mogły być albo sprzedawane, albo rozdawane za darmo jako element propagandy politycznej (zob. ilustracja 6. na tablicy III). Tym, co już przy pobieżnej lekturze wyraźnie odróżnia je od zachowanych tekstów pieśni dziadowskich czy od ludowych ballad historycznych, a jednocześnie zbliża do pieśni kramarskiej, było precyzyjne zarówno datowanie, jak i lokalizacja, pojawiająca się często w samym tekście, a niemal zawsze na stronie tytułowej (zob. ilustracja 7. na tablicy IV). Czeskojęzyczne teksty skierowane do warstw wyższych nie mogły ukazywać się po białogórskiej klęsce, ale ustalona w drukach nowiniarskich forma graficzna przeniknęła do niższych warstw społeczeństwa, dając początek drukom kramarskim. Pieśni kramarskie drukowane były w formie podobnej do wymienionych wcześniej typów druków ulotnych – strona tytułowa zawierała: datę i miejsce wydania, tytuł podkreślający aktualność opisywanych wydarzeń (Novina, Nová a pravdivá píseň – ‘Nowina’, ‘Pieśń nowa i prawdziwa’ itp.) oraz luźno związaną z treścią ilustrację, zazwyczaj pochodzącą ze zbioru gotowych form drzeworytniczych, będących w posiadaniu drukarza. W tym początkowym okresie granice pomiędzy poszczególnymi gatunkami nie były, oczywiście, ostre, ale w połowie XVIII w. można już mówić o wytworzeniu się kanonów pieśni kramarskiej. W tym samym czasie, w którym w środowisku małych miast i wsi rodziły się druki kramarskie, w Pradze ⩶ 68 ⩶ �powstawały pierwsze czeskie gazety3. Choć docierały one z pewnością także na wieś, wyraźnie odróżniały się stylem (pozbawione były prób estetyzacji języka), pełniąc przede wszystkim funkcję informacyjną. Gazety relacjonowały bieżące wydarzenia jednorazowo, czym różniły się od druków kramarskich, których pozornie aktualne teksty wydawane były wielokrotnie, nierzadko w znacznym odstępie czasowym. Główną funkcją gazet było przekazywanie informacji, natomiast druki kramarskie stopniowo coraz większy nacisk kładły na wzbudzanie emocji i rozrywkę, skupiając się na zdarzeniach niezwykłych, wykraczających poza codzienny porządek rzeczy. 3.1.3. Czeskie druki kramarskie na tle słowiańskim i zachodnioeuropejskim Gatunki spełniające podobne funkcje jak pieśń kramarska znane były właściwie wszystkim kulturom europejskim. Choć różniły się czasem znacznie fizyczną formą (np. angielskie broadside ballads drukowane były jednostronnie na dużych arkuszach), przekazywane treści mogły wędrować na znaczne odległości, co stanowiło jedno ze źródeł kramarskich sensacji i nowin. Taka wędrówka motywów była szczególnie silna między sąsiednimi kulturami. Dzieje literatury jarmarcznej w Czechach i na Morawach są więc do pewnego stopnia wspólne z analogicznymi gatunkami w Europie Środkowej, a zwłaszcza na ziemiach niemieckich (zob. Mazalová 2008a: 37). Ze względu na inny rozwój historyczny czeska twórczość kramarska zachowała jednak swoją własną specyfikę. Najbliższym dla niej wzorem pozostaje niemieckie Bänkelsang jego nazwa odnosi się do podwyższenia (ławki), na którym stawał śpiewak wykonujący pieśń4. Podobnie jak w przypadku czeskim, dochód wykonawcy pochodził ze sprzedaży drukowanych ulotek, a wykonanie pełniło funkcję przede wszystkim reklamową. Istotnym elementem Bänkelsang była również plansza z ilustracjami przedstawiającymi opiewane zdarzenia, na które wykonawca wskazywał w czasie śpiewu kijem (zob. ilustracja 8. na tablicy V, 10. na tablicy VII i 11. na tablicy VIII) – tradycja sięgająca być może swoimi korzeniami średniowiecznego teatru ludowego (najstarszy 3 Gazety były jednak początkowo przeznaczone głównie dla odbiorców wykształconych. Pierwszym periodykiem w języku czeskim były tzw. „Rosenmüllerovy noviny” („Cžeský Postylion”; w 1719 r.), gazety niemieckie docierały na ziemie czeskie oraz były na nich drukowane od XVII w. (zob. Stejskalová 2015: 233). 4 Ławka-podium stanowiła istotny rekwizyt dla wędrownych wykonawców podobnych rzemiosł (śpiewaków, aktorów, magików i handlarzy cudownościami) w całej Europie; przykładem mogą być włoskie pojęcie cantambanco, oznaczające zarówno śpiewaka ballad, jak i szarlatana, czy angielskie mountebank, funkcjonujące obecnie wyłącznie w tym drugim znaczeniu (por. Burke 2009: 115). ⩶ 69 ⩶ �zachowany obraz tego typu znajduje się w Zgorzelcu i pochodzi z 1660 r.). Ulotki Bänkelsängerów odróżniały się od druków czeskich swoją podwójną zawartością5, zawierały bowiem obszerny prozatorski opis zdarzenia (zwykle krwawej zbrodni) oraz jego skrót w formie pieśni. Obydwie części były wykonywane publicznie (Dunin 1970: 147–148). Tradycja Bänkelsang wywodzi się prawdopodobnie ze starszych, sięgających XVI w. form, a w procesie swego rozwoju (od XVII w. aż do lat 30. XX w.) osiągała coraz bardziej złożony kształt widowiska, stawiającego znacznie większy nacisk na parateatralny charakter niż czeska twórczość kramarska (por. Grochowski 2010: 203–205). Również zawartość czeskich druków odróżniała je od niemieckich odpowiedników – pod wpływem oddziałującej „z dołu” poezji ludowej i wpływającej „z góry” poezji rokokowej wiele z pieśni czeskich miało liryczny charakter i miłosną tematykę, co odróżniało je od sensacyjnych, skupionych na zbrodniach i katastrofach druków niemieckojęzycznych (Ryšavá 2008b: 11). Wśród narodów słowiańskich czeskie druki kramarskie są wyjątkowe, jeśli chodzi o popularność i rozmiar zjawiska. Wiąże się to zapewne ze stosunkowo wysoką piśmiennością niższych warstw społecznych, a w pierwszym okresie – z intensywnością barokowej rekatolicyzacji, korzystającej z popularnych gatunków do szerzenia propagandy religijnej. W Polsce podobnego typu druki pieśniowe upowszechniły się dopiero pod koniec XIX i na początku XX w., a największą popularnością cieszyły się w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Zapewne z powodu powszechnego analfabetyzmu charakterystyczną formę przybrały rosyjskie druki ludowe, powstające od XVI do XX w., tzw. łubki (ros. лубки, лубочные картинки). Składały się przede wszystkim z satyrycznej grafiki (kolorowanego drzeworytu), z krótkim tekstem wycinanym często w tej samej desce drzeworytniczej, co ilustracja (Dunin 1970: 143). Słowackie druki kramarskie (słow. kramárske/jarmočné tlače) i zawarte w nich pieśni (słow. kramárske/jarmočné piesne) genetycznie są najbliższe czeskim często powstawały w tych samych drukarniach co teksty czeskojęzyczne – w Skalicy i Bańskiej Bystrzycy, poza tym także w Bańskiej Szczawnicy, Lewoczy, Budapeszcie, a sporadycznie w mniejszych ośrodkach (zob. Droppová, Krekovičová 2010: 33–34). Najstarszy zachowany egzemplarz pochodzi z 1729 r. (Mazalová 2008a: 38), a największa popularność słowackich druków kramarskich – podobnie jak w czeskim przypadku – przypadała na XVIII i XIX w. (Kovačevičová 1974: 19– 5 Granica ta nie jest jednak tak sztywna, jak chcieliby Smetana i Václavek (1937: 13–14), a wyjątki od reguły nie były rzadkością. Trudno również bez wątpliwości stwierdzić, że w drukach niemieckich część prozatorska była istotniejsza, jak zauważa w swoim komentarzu do prac tych autorów Pavel Trost (1963: 253–254; zob. Ivánek 2017: 216–222). ⩶ 70 ⩶ �21 i 70–71; zob. Leščák, Sirovátka 1982: 164–165, Benčíková 1993). Zjawisko to miało jednak znacznie skromniejszy zasięg niż na ziemiach czeskich (Magnuszewski 1983: 152–153), m.in. z powodu większej i żywszej konkurencji tradycyjnej, oralnej twórczości ludowej, która swoje wpływy odciskała także na tekstach kramarskich (Mazalová 2008a: 38). 3.2. Etapy rozwoju czeskiej twórczości kramarskiej W odróżnieniu od barokowych druków nowiniarskich, adresatami twórczości kramarskiej były przede wszystkim osoby słabo wykształcone. Okres ich największej popularności przypadł więc na czas zmian społecznych, które umożliwiły popularyzację słowa pisanego na wsiach i w mniejszych miastach6. Choć wydawnictwa tego typu znane są od początków epoki nowożytnej, ich prawdziwą ekspansję umożliwiły dopiero reformy terezjańsko-józefińskie, dzięki którym szerokie warstwy ludności czeskiej zostały objęte nauką szkolną, ograniczono obowiązki związane z pańszczyzną, a nowe typy upraw – przede wszystkim ziemniaki – zatrzymały dotychczasowe klęski głodu. Do rozwijającej się od wieków ustnej twórczości ludowej dołączyła wówczas literatura popularna wydawana drukiem – kalendarze, modlitwy, książki lektury ludowej i pieśni kramarskie. Dalszym punktem granicznym był 1848 r. i całkowite zniesienie pańszczyzny – istniejąca dotąd granica między kulturą wsi i miasta została zatarta. Była to więc data, od której tradycyjne gatunki stopniowo zaczęły tracić na znaczeniu, zdominowane przez miejską produkcję dla ludu (Magnuszewski 1960: XVII). Historia pieśni kramarskiej, obejmująca pięć stuleci, nie była zatem zjawiskiem jednorodnym i można ją podzielić na kilka charakterystycznych okresów cechujących się zmianami formalnymi i tematycznymi (por. Beneš 1970: 30–37, 1983: 10–11). Początki gatunku – a więc pierwszy okres jego rozwoju – sięgają końca XVI i początku XVII w. W tym czasie styl kramarski dopiero się formował, korzystając z wzorców literatury renesansowej i barokowej. Ówczesne druki reagowały na wydarzenia historyczne, dotyczyły przede wszystkim aktualnych nowin politycznych oraz zawierały interpretacje średniowiecznych legend i ballad – pojawiają się w nich 6 Warto dodać, że dalszy rozwój edukacji wpłynął na stopniowy spadek popularności gatunku w schyłkowym okresie jego rozwoju (koniec XIX w.). Jak zauważają Václavek i Smetana (1937: 25– 26), dotychczasowi odbiorcy z czasem przestali potrzebować literatury dostosowanej do ich potrzeb i postrzegania świata, sięgając po teksty dotąd dostępne jedynie przedstawicielom wyższych warstw. ⩶ 71 ⩶ �np. postaci Fausta (zob. Horálek 1979: 77–81), Genowefy (zob. Żabski 1993: 61– 68) czy Magielony (zob. SFP 1965: 215–216). Za najstarszy zachowany druk formą odpowiadający kramarskim uważa się Píseň o Turku z 1593 r., choć starsze dokumenty wskazują na jeszcze dawniejszą popularność gatunku7. Drugi okres historii pieśni jarmarcznych zaczyna się przełomowym 1620 r. (upadek czeskiego powstania stanowego) i sięga pierwszych dekad XVIII w. (mniej więcej do lat 30.). Na ten czas przypada wyodrębnienie i ukształtowanie się poszczególnych gatunków twórczości kramarskiej. Okres po bitwie na Białej Górze przynosi początkowo rozkwit tekstów religijnych o kontrreformacyjnej funkcji. Popularne stają się opisy cudów i legendy hagiograficzne, często o jawnie antyprotestanckim charakterze, stopniowo jednak od początku XVIII w. na znaczeniu zyskują motywy świeckie – pieśni liryczne, echa poezji rokokowej, sentymentalne utwory o charakterze rozrywkowym, a tym samym pieśń kramarska wchodzi w okres największej różnorodności. Trzeci etap rozwoju przypada na większość XVIII w. i pierwszą połowę XIX w. Styl i forma pieśni są już w pełni ukształtowane, oprócz pierwotnej funkcji informacyjnej na znaczeniu zyskuje aspekt rozrywkowy, w tym możliwość zbiorowego wykonywania utworów (co wiąże się po części z popularnością wspólnotowego śpiewu w okresie czeskiego odrodzenia narodowego; por. Karbusický 1968: 112–128). Zmniejsza się wówczas oficjalna rola religijna druków, ograniczana przez sam Kościół, odcinający się od archaicznego w treści przekazu kramarskiego. Powstają teksty miłosne, satyryczne, patriotyczne, a na znaczeniu zyskuje publiczność miejska, zainteresowana coraz szerszym spektrum tematów. 1848 r. przynosi z jednej strony wysyp nowych tekstów o charakterze społeczno-politycznym, z drugiej – jest datą graniczną zamykającą okres rozwoju gatunku. W tym samym czasie w miastach coraz częściej pojawiają się druki tekstów operetkowych oraz przeznaczone dla ludu wydania wierszy i piosenek patriotycznych autorstwa działaczy czeskiego odrodzenia narodowego, konkurujące z tradycyjną twórczością kramarską. Czwarty okres obejmuje stopniowy upadek gatunku, trwający od połowy XIX do pierwszych dekad XX w. Rola religijna pieśni znika niemal całkowicie, funkcje rozrywkowe przejmują wydawnictwa muzyczne publikujące tanio teksty popularnych szlagierów, a źródłem informacji i sensacji staje się prasa. Po wprowadzeniu prawa drukarskiego (tiskový zákon) w 1862 r. coraz częstsze są pieśni podpisywane 7 Np. spisy wydawnictw Jiřího Melantricha, zawierające bliżej nieznane písně světské, písničky mládencuom (‘pieśni świeckie’, ‘piosenki dla młodzieńców’) itp. (zob. Karbusický 1968: 89). Wierszowane nowiny z XVI w. opisuje również Novotný (1940: 258–259). ⩶ 72 ⩶ �przez twórców imieniem i nazwiskiem, co zrywa z typową dla wcześniejszych faz rozwoju zjawiska anonimowością autora (Ryšavá 2008b: 7). Ostatnim momentem rzeczywistego znaczenia druków kramarskich jest 1866 r., obfitujący w liczne relacje z wojny prusko-austriackiej. Późniejsze lata XIX w., zwłaszcza jego ostatnie ćwierćwiecze, przynoszą przede wszystkim teksty o charakterze parodystycznym, ponieważ forma pieśni kramarskiej przestaje spełniać również oczekiwania estetyczne publiczności. Należy jednak zaznaczyć, że po połowie XIX w. wciąż pojawiają się w twórczości kramarskiej nowe motywy i tematy związane ze zmianami cywilizacyjnymi i społecznymi (Běhalová 2008: 18). Choć więc forma pieśni kramarskiej stawała się przestarzała, jej utrwalona postać nie została całkowicie zarzucona właściwie do samego końca istnienia zjawiska (zob. ilustracja 11. na tablicy VIII). Na przełomie XIX i XX w. pieśni jarmarczne powstawały jeszcze w reakcji na wydarzenia poruszające opinię publiczną, takie jak proces Leopolda Hilsnera. Pojedyncze teksty typu kramarskiego wydawane były w czasie I wojny światowej, ale jej koniec i narodziny niepodległej Czechosłowacji nieodwracalnie położyły kres temu zjawisku kulturowemu. Warto jednak podkreślić, że koniec zapotrzebowania na dotychczasowy model twórczości na poły ludowej nie oznaczał jej całkowitego zaniku, ale raczej stopniowe i płynne przejmowanie jej funkcji przez inne formy twórczości. W przypadku pieśni świeckich była to sensacyjna prasa oraz rozrywkowe druki pieśniowe z tekstami kabaretowymi i operetkowymi, zaś drukowane masowo i bez nadzoru teksty religijne dostały się w XX w. pod kontrolę władz kościelnych. W wielu przypadkach te same utwory drukowano nadal, choć w zmienionej formie graficznej i edytorskiej. Pieśni pielgrzymkowe o pierwotnie kramarskim pochodzeniu często wchodziły nawet w skład oficjalnie zatwierdzanych śpiewników kościelnych (Slavický 2008: 169–177). Jednocześnie pieśń kramarska, widziana jako przykład autentycznej kultury wsi i miejskich przedmieść, pozbawiony romantycznej estetyzacji i cenzury, stała się inspiracją dla artystów. Już pod koniec XIX w. o niesłusznej pogardzie dla pieśni ulicy – widzianych jako przeciwieństwo „szlachetnego” folkloru – pisał w czasopiśmie „Lumír” Jan Neruda (1985: 433–440). Pamięć o „tradycyjnych” gatunkach kramarskich, zwłaszcza morytatach i pieśniach nowiniarskich, pozostała żywa, a parodie i stylizacje na twórczość kramarską popularne były także w międzywojniu i okresie II wojny światowej. Charakterystyczne motywy, zwroty, utarte schematy i melodie były wykorzystywane przez twórców tekstów kabaretowych i teatralnych (np. duet reżysersko-aktorski Jiříego Voskovca i Jana Wericha) oraz poetów (np. Jaroslava Seiferta; zob. Magnuszewski 1983: 293–307). Na pozór prymitywna, epatująca makabrą i przemocą forma pociągała ⩶ 73 ⩶ �twórców awangardowych wyrosłych z ekspresjonizmu, takich jak Josef Váchal, inspirujący się zarówno językiem, jak i graficzną formą literatury brukowej (zob. Ryšavá 2008a: 207, Pająk 2014: 309–317). 3.3. Druki kramarskie jako źródło historyczne Ze względu na długi czas istnienia zjawiska, szeroki zakres tematyczny oraz niezwykle bogaty korpus zachowanych do dziś tekstów, czeskie druki kramarskie stanowią wyjątkowy dokument przeszłości. Ich znaczenie jako źródła historycznego nie polega jednak na przekazywaniu względnie obiektywnej wiedzy o wydarzeniach historycznych czy faktach społecznych. Wartość pieśni kramarskiej jako tekstu źródłowego – jak zauważa m.in. historyk František Kutnar – spoczywa raczej w jej subiektywności: Proto při kramářské písni jako historickém prameni nejde tak o svědeckou výpověď o objektu poznání, o historickém faktu, jehož existenci, obsah, vývoj a povahu můžeme zjistit z pramenů jiných, jako o daleko hodnotnější svědeckou výpověď o subjektu poznání a jeho prostředí. V tom je vlastní a základní význam kramářské písně jako dosud nedoceněného a badatelsky plně neuchopeného a nevyužitého historického pramene. [Dlatego w pieśni kramarskiej jako źródle historycznym nie tak ważne jest świadectwo o przedmiocie poznania, fakcie historycznym, którego istnienie, treść, rozwój i charakter możemy sprawdzić w innych źródłach, ale znacznie cenniejsze świadectwo dotyczące poznającego podmiotu i jego środowiska. W tym tkwi szczególne i podstawowe znaczenie pieśni kramarskiej jako niedocenianego dotąd i nie w pełni uchwyconego przez badaczy, niewykorzystanego źródła historycznego]. (Kutnar 1963: 86) Tekst pieśni jest więc nie tyle dokumentem rzeczywistej wiedzy autora o świecie, co raczej odbiciem jego (i czytelników) światopoglądu. Rzeczywiste zdarzenia historyczne włączał on do zastanego i przyswojonego modelu świata, a szczegółowe informacje (nieraz całkiem wyimaginowane) służyły potwierdzeniu prawd i przekonań znanych skądinąd. Również rzeczywiste postaci historyczne pełniły często rolę poddawanych ocenie moralnej wzorców zachowania. W tym sensie stosunek pieśni kramarskiej do przeszłości wydaje się bliski tradycyjnym tekstom folkloru. Można więc powiedzieć, że druki pieśniowe były powrotem do tradycyjnej, przedpiśmiennej treści w nowocześniejszej formie, choć również ich fizyczna postać, tworzona za pomocą nieużywanych już gdzie indziej ⩶ 74 ⩶ �czcionek i grafik może potęgować wrażenie bezczasowości. Mroczną stroną tego zjawiska były petryfikacja i powielanie krzywdzących stereotypów i zabobonów, czego przykładem mogą być krążące wciąż w XIX w. druki oparte na średniowiecznych legendach o mordzie rytualnym (por. Mętrak 2017: 94–98). Dla badań koncentrujących się na obecnym w języku obrazie świata źródło tego typu ma jednak wyjątkową wartość, zwłaszcza że nawet pieśni o tematyce miłosnej czy satyrycznej pełne są stereotypowych zwrotów, motywów i określeń. Aktualność druków kramarskich nie oznaczała (jak w przypadku prasy) dostarczania najświeższych informacji, ale raczej zaspokajanie aktualnych potrzeb odbiorców. Pozornie osadzone w konkretnym miejscu i czasie treści były zazwyczaj uniwersalne, a poza pojedynczymi faktami, znaczna część narracji była zupełnie fantastyczna, choć odbiorcy wierzyli zapewne w jej prawdziwość8. Dzięki temu te same teksty można było przedrukowywać wielokrotnie z niewielkimi tylko zmianami lub sprzedawać przez dłuższy czas jako ciągle aktualne9. Przyciągającą nabywców świeżość informacji podkreślały typowe tytuły pieśni, zawierające zwykle przymiotnik nový czy określenie novina, co nie ograniczało się do pieśni świeckich, bo nawet wielokrotnie wydawane teksty religijne opatrywane były podobnymi określeniami, np. nová píseň, píseň nově upravená ‘pieśń nowa’, ‘pieśń na nowo poprawiona’ (zob. Scheybal 1990: 47). Druki kramarskie w większości przypadków były datowane na stronie tytułowej, choć liczne są również wydania zawierające jedynie niekonkretne, konwencjonalne formułki mające zapewnić nabywcę o aktualności treści (np. vytištěno roku tohoto, vytištěno roku běžicího – ‘wydano w tym roku’, ‘wydano w roku bieżącym’ itp.). Taki zabieg umożliwiał wielokrotne wykorzystanie i długi czas zbytu egzemplarzy tego samego druku, zawsze sprzedawanych jako aktualne, a przy tym zabezpieczał przed interwencją cenzury. Częste były również 8 Nie jesteśmy dziś w stanie ze stuprocentową pewnością określić, na ile poważnie odbiorcy traktowali kramarskie historie, a na ile były one uznawane za rozrywkową fantazję (Běhalová 2008: 29). Liczne świadectwa wskazują jednak, że budziły one rzeczywisty strach i fascynację, do tego stopnia, że w skrajnych przypadkach wywoływanej przez kramarzy paniki interweniować musiała władza (zob. Bydžovská, Klacek 2012: 44–45). 9 Świadomość długiego okresu przydatności sprzedawanego towaru dobrze ilustruje fragment pamiętników wspominanego już śpiewaka i kramarza Františka Haisa, w którym opisuje on swój pierwszy zakup druków do sprzedaży obnośnej: „Přijdu domu, žena se dala do smíchu, pravila: »Člověče, tys toho nakoupil jako nerozumnej, vždyť to ani za celý rok neprodáš.« »No,« pravim, »budu vidět, co jsem za to dal, to přece, dá Bůh, shledám, chleba to nejí, ať to leží, však ono se to nikdy neztratí, budeme to zkoušet«” [„Przyszedłem do domu, żona wybuchła śmiechem, mówiąc: »Człowieku, tyś tego nakupił jak głupi, przecież przez cały rok tego nie sprzedasz.« »No,« mówię, »będę widział co za to dałem, daj Boże, upilnuję, chleba to nie je, niech leży, nie zepsuje się, będziemy próbować«”] (1985: 144). ⩶ 75 ⩶ �przedruki popularnych tekstów z aktualizowaną datą opisywanych wydarzeń. Najczęściej pieśniowe nowiny nie stanowiły więc szczegółowej relacji konkretnych przypadków, ale raczej konwencjonalny opis archetypicznej wojny, zbrodni czy katastrofy, opatrzony odautorskim pouczeniem moralnym o religijnym, a często również propaństwowym charakterze. Opisywane w pieśniach wydarzenia były lokalizowane geograficznie, zazwyczaj w miejscach, których nazwa mogła być dla odbiorców znajoma, ale jednocześnie były na tyle oddalone, by uniemożliwić ewentualną weryfikację prawdziwości przekazu10. Teksty nawiązywały do sytuacji znanych odbiorcom (klęski żywiołowe, werbunek do wojska, życie wsi), a dzięki opisywaniu cudzych cierpień umożliwiały im łagodniejsze spojrzenie na swój własny los. Wartość druków kramarskich jako źródła wynika z faktu, że przez długi czas jako jedyne teksty pisane dokumentowały problemy, warunki życia i obraz świata przedstawicieli grup, dla których powstawały – chłopów i biedniejszej ludności miejskiej. Jak podkreśla historyczka literatury Eva Ryšavá, dzięki nim w obręb literatury dostały się zagadnienia niedostrzegane gdzie indziej lub relacjonowane w sposób niewiarygodny i stylizowany: Jsou to kramářské písně, jejichž pramenná hodnota je o to cennější, že vypovídaly o myšlenkovém světě lidových vrstev zejména ve městech již v době, kdy si jich vyšší literatura ještě nevšímala nebo je autoři, kteří byli těmto vrstvám vzdálení, líčili schematicky a romanticky. [Pieśni kramarskie, których wartość źródłowa jest o tyle większa, że świadczyły one o umysłowości warstw ludowych, zwłaszcza w miastach, już w okresie gdy literatura wysoka jeszcze ich nie dostrzegała, lub autorzy – dalecy od warstwy ludowej – przedstawiali je schematycznie i romantycznie]. (Ryšavá 1996: 185) Obraz życia ludu w drukach kramarskich jest wyjątkowy na tle innych dzieł epoki. W przypadku utworów należących do kultury wysokiej był on, niezależnie od rzeczywistej wiedzy autora, przefiltrowany przez obowiązujące w sztuce sche10 Nie było to trudne, zważywszy na fakt, że do czasu zniesienia poddaństwa horyzont geograficzny większości odbiorców nie przekraczał kilku kilometrów kwadratowych najbliższej okolicy, obejmującej miejsce zamieszkania, sąsiednie wsie, parafię, ustalone trasy do najbliższego miasta czy sanktuarium pielgrzymkowego (Kafka 2008: 164). Nieznajomość nawet stosunkowo bliskich obszarów służyła nie tylko twórcom tekstów świeckich, dowolnie lokalizującym akcję opisanych zdarzeń, ale także sprzedawcom druków religijnych, mieszającym informacje o różnych sanktuariach i dobierającym graficzne wyobrażenia świętych w zależności od dostępności klocków drzeworytniczych, a nie rzeczywistego podobieństwa do konkretnego otoczonego kultem wizerunku (por. Mazalová 2008a: 45). ⩶ 76 ⩶ �maty, idealizowany w zgodzie z nurtami dogasającego sentymentalizmu i romantyzmu. Młodsze dzieła realistyczne nie były zaś skierowane do opisywanych grup, lecz jedynie pokazywały ich życie klasom wyższym. Druki kramarskie były natomiast nie tylko przeznaczone dla najgorzej sytuowanych warstw, ale również – dzięki niskiej cenie – powszechnie dla nich dostępne (por. Běhalová 2008: 22). Literaturę jarmarczną tworzyli autorzy pochodzący z tego samego środowiska co jej odbiorcy. Nie tylko znali więc oni zapotrzebowanie czytelników, ale także potrafili dostosować styl do ich oczekiwań (w tekstach częste są germanizmy i słowa potoczne, pojawiają się także wulgaryzmy). Opisywane w narracjach kramarskich życie, choć często sensacyjnie ubarwione, w ogólnym sensie odpowiada osobistym doświadczeniom czytelników i jest opisywane „bez pozlátek, se smyslem pro realitu i její nejnitěrnější detaily” [„bez pozłoty, z poczuciem rzeczywistości i jej najdrobniejszych detali”] (Běhalová 2008: 19). 3.4. Druk kramarski jako przedmiot kultury materialnej W opracowaniu dotyczącym twórczości kramarskiej nie można pominąć jej materialnego aspektu: wyglądu sprzedawanego przez kramarzy towaru oraz sposobów funkcjonowania kupowanych druków wśród ich nabywców. Za etnografem Lubošem Kafką podkreślić należy swoistą spójność formy i treści druku kramarskiego: Svým charakterem, přídechem neumělosti až primitivnosti však pak přes svůj pololidový původ tyto grafiky odpovídají svébytné tvorbě neškolených samouků i lidovému estetickému cítění a korespondují nejen s kaligrafickou složkou tisků, ale i s jejich ideovým obsahem – dojemným a poněkud sentimentálním duchem většiny písní a modliteb. [Swoim charakterem, atmosferą nieporadności czy wręcz prymitywizmu, pomimo swego na poły ludowego pochodzenia, grafiki te odpowiadają specyficznej twórczości samouków i ludowemu zmysłowi estetycznemu, korespondując nie tylko z liternictwem druków, ale i z ich treścią ideową – wzruszającym i dość sentymentalnym duchem większości pieśni i modlitw]. (Kafka 2008: 165) Druki kramarskie jako medium, jak ustalone zostało w przyjętej w pracy szerokiej definicji, obejmowały nie tylko druki pieśniowe, ale również (rzadziej) teksty prozatorskie oraz szeroką gamę tekstów religijnych i magicznych. Oprócz ulotek ⩶ 77 ⩶ �o charakterystycznym kieszonkowym formacie sextodecimo11, kramarze handlowali także produkowanymi przez te same warsztaty innymi rodzajami drobnych druków ludowych, np. wielkoformatowymi błogosławieństwami domowymi (domovní požehnání), przybijanymi lub naklejanymi na drzwi w funkcji chroniącego dom amuletu, czy tzw. délkami, drukami religijnymi w postaci wstęgi, według legendy odpowiadającej długością wzrostowi Chrystusa lub Maryi (Mazalová 2008b: 78, Kafka 2009: 247–263, pielgrzymkowe druki maryjne zob. Štajnochr 2000: 43– 48). Wszystkie te formy łączyły wykorzystywane w nich czcionki i ozdoby graficzne. Druki kramarskie jeszcze długo po reformach czeskiej ortografii z połowy XIX w. korzystały z archaicznego zapisu oraz charakterystycznych gotyckich krojów pisma, szwabachy i fraktury. Wynikało to nie tylko z większej dostępności (i niższej ceny) starych czcionek. Przyczyną anachronicznego wyglądu druków była również troska o utrzymanie czytelników. Nabywcy druków, choć piśmienni, przyzwyczajeni byli do pism gotyckich i wolno przyjmowali zmiany, a czytanie antykwy mogło sprawiać im trudności. Pisownia stosowana przez wydawców literatury jarmarcznej była dodatkowo rozchwiana i niekonsekwentna także z przyczyn technicznych: braku wystarczającej liczby czcionek danej litery, potrzeby jak najlepszego wykorzystania dostępnej do druku powierzchni, a czasem chęci utrzymania podziału tekstu na linie. Nie jest więc rzadkością, że w tym samym druku pojawiają się obok siebie litery ze znakami diakrytycznymi i dwuznaki (np. š i ss, albo nowszy zapis v obok w). W przypadku druków zawierających pieśni kramarskie dekoracja graficzna na tytułowej stronie musiała spełniać dwa kryteria – ilustracje musiały być na tyle zróżnicowane, by poszczególne typy druków wyróżniały się na pierwszy rzut oka i przyciągały uwagę, ale zarazem grafiki nie mogły być zbyt często wykonywane na zamówienie, gdyż znacznie podnosiłoby to koszty produkcji. Różnorodność wizualną osiągano więc zazwyczaj stosując rozmaite ilustracje w funkcji przede wszystkim ozdobnej, bez związku z treścią. W najstarszym okresie dziejów zjawiska były to proste winiety, motywy kwiatowe i arabeski (zob. ilustracja 16. na tablicy X), później coraz częściej przedstawienia figuralne (para zakochanych, żołnierze, cherubiny, postacie świętych, zob. ilustracje 17. na tablicy X i 19. na tablicy XI). W drugiej połowie XIX w., równocześnie z popularyzacją większego formatu octavo i łacińskich czcionek, pojawiają się obejmujące całą stronę filigranowe ramki. 11 Tak mały format był wyjątkowy dla czeskich druków kramarskich i charakteryzował część z nich już w XVI w. Po 1848 r. stopniowo zastępowany był przez dwukrotnie większe druki octavo, choć nigdy nie został do końca wyparty. W tym samym czasie upowszechnił się również tani papier drzewny, a czcionki gotyckie zaczęto powoli zastępować łacińskimi (zob. Scheybal 1990: 64, Thořová, Traxler, Vejvoda 2011: 35). ⩶ 78 ⩶ �Grafiki odbijano korzystając ze starych form drzeworytniczych niewykorzystywanych już w produkcji druków wyższej jakości lub klocków zamawianych u lokalnych rzemieślników, zazwyczaj trudniących się także produkcją form do pierników12. Były one wykonywane głównie za pomocą techniki drzeworytu wzdłużnego. W połowie XIX w. do użycia zaczęły wchodzić również nowocześniejsze i bardziej skomplikowane techniki: drzeworyty sztorcowe, miedzioryty i staloryty, litografie (Kafka 2008: 152). Popularne wyobrażenia mogły być kopiowane z druków innych wydawców13. Ze względu na powielanie ulubionych motywów oraz używanie starych klocków drzeworytniczych aż do ich całkowitego zniszczenia, sprzedawane przez kramarzy druki niemal do końca XIX w. zdobiły barokowe i rokokowe winiety oraz ilustracje przedstawiające postaci w strojach i rynsztunku wojskowym z poprzednich epok14. W czasach popularności druki kramarskie rzadko bywały przechowywane pojedynczo. Tradycyjnie ich nabywcy zbierali je w jednym miejscu i domowymi metodami oprawiali w formę prostej książeczki o stale przyrastającej objętości. Papierowe ulotki wszywano w okładki z fragmentów skóry, tkanin czy tektury (zob. ilustracje 14. i 15. na tablicy IX). Powstające w ten sposób špalíčky stanowią obecnie interesujące źródło do badania gustów czytelniczych i mechanizmów dystrybucji, zwłaszcza w rzadkich przypadkach, gdy losy właściciela książeczki są znane (Ryšavá 2008a: 206). Na zawartość poszczególnych zbiorów bez wątpienia – poza gustami właściciela – wpływała dostępność konkretnych druków w danym miejscu zamieszkania, która z kolei zależała od bliskości konkretnych drukarni i miejsc kultu. Ze względu na niską jakość papieru i intensywne użytkowanie, nawet oprawione druki ulegały z czasem zniszczeniu. W niektórych przypadkach brakujące karty były więc uzupełniane ręcznie przepisanymi tekstami (zob. ilustracja 13. na tablicy IX). W muzeach zachowały się również przedmioty sugerujące, że kramarskie špalíčky mogły niekiedy 12 Związki kramarzy i piernikarzy nie ograniczały się do korzystania z podobnej gamy przedstawień plastycznych (żołnierze w mundurach, huzarzy, damy w krynolinach, Serce Jezusowe itp. zob. zwłaszcza ilustrację 19a. na tablicy XI). Przedstawiciele obu tych profesji konkurowali ze sobą, sprzedając produkty o podobnych cenach w podobnych miejscach – na jarmarkach, odpustach, placach miejskich (zob. Kafka 2009: 219–222). 13 Bohuslav Beneš (1983: 26) sugeruje wzajemne wymienianie się przez drukarzy formami, ale wydaje się to mało prawdopodobne wobec ostrej konkurencji między wydawcami (por. Kafka 2008: 149). 14 Najciekawszym przykładem są zapewne drzeworyty ilustrujące bajki Ezopa, które znaleźć można na drukach kramarskich wydawanych do końca XIX w. przez różne drukarnie należące do morawskiej rodziny Škarniclów (zob. ilustracja 19 b. na tablicy XI). Oryginalne klocki drzeworytnicze wykonane zostały w 1557 r. w Prostějovie na potrzeby drukarni Kašpara Aorga, a więc były w ciągłym użyciu przez niemal 350 lat (por. Kneidl 1983: 26). ⩶ 79 ⩶ �służyć jako pierwszy elementarz. Świadczą o tym wolne karty zapisane niewprawną ręką, litery i ilustracje przerysowywane obok swych drukowanych oryginałów czy drzeworyty wypełniane kolorowym ołówkiem (zob. ilustracja 12. na tablicy IX). Druki wszywane do špalíčka mogły być dzielone na świeckie i religijne, tworząc tematycznie posegregowaną lekturę o odmiennych funkcjach, ale częste są również špalíčky łączące zróżnicowane gatunkowo teksty (teksty świeckie, pieśni pielgrzymkowe, modlitwy, druki magiczne). W mieszanych zbiorach przeważają teksty o tematyce religijnej – dane podawane przez Bohuslava Beneša (1995: 179) dla 10 losowych špalíčków zawierających druki z XVII–XVIII w. to 78% tekstów religijnych, a dla pierwszej połowy XIX w. to 60%. Uzasadnieniem przewagi tekstów religijnych może być teoria zakładająca, że zbieranie i oprawianie druków w formie książeczek było początkowo inspirowane przez kościelne kancjonały. Druki religijne służyły do modlitwy w domu i na pielgrzymce. Ich materialność – istnienie tekstu w fizycznej postaci – sprawiała ponadto, że mogły one odgrywać istotną rolę w obrzędach ludowej religijności. Teksty modlitewne stosowano w funkcji amuletu, noszono je przy ciele, wkładano zmarłym do trumny czy umieszczano w więźbie dachowej chałupy jako ochronę przed piorunami (Kafka 2008: 151). Ważny motyw obecny w treści druków stanowi zatem potwierdzanie szczególnej siły zawartych w nich słów. W tekstach narracyjnych przywoływane są często znane z innych druków tytuły modlitw, które chronią bohaterów pieśni przed złymi mocami. Podkreślane jest również nieziemskie pochodzenie niektórych z nich, przekazywanych zwykle ludzkości w postaci wypisanych złotymi literami listów przez świętych lub anioły podczas cudownych wydarzeń (motyw pokrewny z ideą acheiropoietonu, wizerunku „stworzonego nie ludzką ręką” w sztuce sakralnej). Kupno „autentycznej” anielskiej modlitwy powielonej w formie jarmarcznej ulotki pozwalało więc na objęcie pozytywnego sacrum, zwykle dalekiego i nieosiągalnego, kategorią „swojskości” (por. Masłowska 2012: 53–54). 3.5. Twórczość kramarska a czeskie odrodzenie narodowe Obok prozatorskich książek lektury ludowej (knížky lidového čtení, volksbuchy) druki kramarskie były jedyną literaturą dostępną najniższym warstwom społeczeństwa czeskiego. Jako takie odegrały istotną, choć długo pomijaną, rolę w podtrzymywaniu tożsamości językowej i kulturowej. Zacytować można tu najstarsze bodaj wyrażenie takiej opinii z książki Miloslava Novotnego: ⩶ 80 ⩶ �Jarmareční tvorba písňová byla zajisté jenom neoficiální, pokoutní, odpadková, ale přesto pro uchování českého slova a českého cítění byla to literatura stejně významná jako Dalimil, Hájek, Komenský nebo Čelakovský. Ba mnohdy ještě důležitější, protože působila na prostý lid, na základ národa, i v obdobích, kdy umělé písemnictví bylo vyhrazeno jen společenským třídám vzdělaným a šlechtě a působila naň ve vlnách neustávajících, stále nových a nových, a v záplavách tak mocných, že živelně uchvacovaly a strhovaly. [Jarmarczna twórczość pieśniowa, choć rzeczywiście była jedynie nieoficjalna, pokątna, marginalna, mimo to dla zachowania czeskiego słowa i czeskiego ducha była literaturą tak samo istotną jak Dalimil, Hájek, Komenský czy Čelakovský. Owszem, często znacznie ważniejszą, bo wpływała na prosty lud, na fundament narodu, także w okresach, gdy artystyczna twórczość była ograniczona do wykształconych warstw społecznych i szlachty, wpływała na lud w nieustających falach, wciąż nowych, powodzią tak potężną, że porywała jak żywioł]. (Novotný 1940: 251–252) Wydawane i kupowane masowo pieśni kramarskie znacznie silniej oddziaływały na czytelników niż bardziej dydaktyczne patronackie publikacje „dla ludu” kontrolowane przez elity. W przeciwieństwie do opowieści zawartych w volksbuchach, które mają umoralniający charakter i opierały się na fabułach i wątkach pochodzących z kultury wysokiej minionych epok (renesansu i baroku, a nawet średniowiecza)15, pieśni kramarskie czerpały także z innych źródeł. Same stawały się przy tym inspiracją dla artystów tworzących w XIX w. nową czeską kulturę artystyczną. Wymienić można tu choćby Karela Havlička Borovskiego, Františka Čelakovskiego czy Jana Nerudę (por. Novotný 1940: 254–255). Niestarannie drukowane i sprzedawane za kilka grajcarów ulotki mogły połączyć ze sobą przedstawicieli różnych warstw społecznych, dla których pozornie jedyną wspólną charakterystyką było używanie języka czeskiego: „Jest tedy kramářská píseň prostředím, kterým nejen že »vyšší« kultura se stává majetkem lidových vrstev, nýbrž také kultura lidová působí zpět na kulturu »vyšší«” [„Jest zatem pieśń kramarska środowiskiem, w którym nie tylko »wyższa« kultura staje się dobrem warstw ludowych, ale także kultura ludowa wpływa zwrotnie na kulturę »wyższą«”] (Václavek, Smetana 1937: 15). Twórczość kramarska powstawała przede wszystkim po czesku, nawet gdy wiadomo, że wydawca drukował innego rodzaju teksty także w języku niemieckim. 15 Bohaterami knížek lidového čtění, zawierających uproszczone przeróbki utworów klasycznych dostosowane do gustu masowego czytelnika, są zazwyczaj rycerze i arystokraci, rzadko bohaterowie plebejscy. Podobnie jak w przypadku druków kramarskich uwydatnione są w nich wątki sensacyjne (zob. Żabski 1993: 34, Pająk 2014: 71). ⩶ 81 ⩶ �Jak pokazują wyliczenia badaczy odnoszące się do produkcji konkretnych drukarni (zob. Běhalová 2008: 18), teksty czeskie stanowiły nawet do 90% druków kramarskich. Ta dysproporcja pokazuje, że odbiorcami twórczości kramarskiej byli przede wszystkim Czesi. Dla ludności niemieckiej łatwiej dostępne były inne gatunki spełniające rolę rozrywkową i informacyjną, przede wszystkim gazety, które na czeskich wsiach zastępowane były właśnie przez druki kramarskie, zwłaszcza w pierwszej połowie XIX w. (Holubová 2008: 135). Ich rola dla rozwoju czytelnictwa jest więc nie do przecenienia: Kramářské skladby měly v 18. století a hluboko do století 19. mnohem větší význam – při nedostatku českých knih a novin, které byly nadto chudým vrstvám nedostupné, nahrazovaly svým způsobem literaturu a obohacovaly posluchače o témata a formy, jež jejich vlastní folklórní tvorba neobsahovala. [Utwory kramarskie miały w XVIII wieku i długo jeszcze w XIX wieku znacznie większe znaczenie – wobec niedostatku czeskich ksiązek i gazet, które i tak były dla biedniejszych warstw niedostępne, zastępowały na swój sposób literaturę i wzbogacały słuchaczy tamtyką i formami, których ich własna twórczość folklorystyczna nie obejmowała]. (Ryšavá 2008b: 10–11) 3.6. Autorzy, wydawcy i odbiorcy twórczości kramarskiej Jedną z podstawowych różnic między pieśnią kramarską a tradycyjną twórczością ludową jest anonimowość i kolektywne autorstwo tej drugiej. Teksty pieśni kramarskich były natomiast spisywane przez jednego autora, który jednak często wykorzystywał przy tym istniejące wcześniej elementy – frazy pieśni ludowej, fragmenty literatury pięknej czy druki kramarskie w innych językach. Tę kolażowość tekstu kramarskiego podkreśla bibliolog Pravoslav Kneidl (1983: 22): „Není totiž asi jiná oblast písemného projevu, kde by se více přejímalo, převzaté upravovalo anebo doslova přetiskovalo než právě kramářské písně” [„Nie ma bowiem innego obszaru twórczości piśmienniczej, w którym więcej by się pożyczało, przerabiało to, co przejęte, czy wręcz przedrukowywało słowo w słowo, niż właśnie pieśń kramarska”]. Oprócz autora tekstu, w produkcję druku zaangażowanych było kilka innych osób: autor grafiki (drzeworytnik), drukarz, nakładca (często drukarz i autor zarazem), a wreszcie sprzedawca – kramarz czy organizator pielgrzymki (Běhalová 2008: 19). Wszyscy oni liczyli na zysk finansowy – niewielki, ale pewny i przewidywalny. Ostatnią osobą uczestniczącą w społecznym obiegu jarmarcznej pieśni był ⩶ 82 ⩶ �jej odbiorca – osoba kupująca lub obdarowana pamiątkowym drukiem (np. z sanktuarium pielgrzymkowego). W procesie produkcji i kolportażu uczestniczyli przede wszystkim mężczyźni, inaczej niż miało to miejsce np. w Wiedniu, gdzie słynne tzw. Liederweiber (niem. ‘niewiasty pieśni’) miały właściwie monopol na sprzedaż drukowanych nowin. W przypadku czeskim żony i rodziny kramarzy pomagały podczas występów, ale przede wszystkim starały się o utrzymanie rodziny poza sezonem pielgrzymek i jarmarków, wykonując drobne prace ręczne, np. szycie czy szydełkowanie (Ryšavá 2008b: 8). Męskiej dominacji wśród autorów dowodzą także imiona i nazwiska widoczne na podpisanych przez ich twórcę drukach, których listę znaleźć można np. w opracowaniu Smetany i Václavka (1937: 18–19). W przypadku nielicznych przykładów podpisanych kobiecym imieniem prawdopodobne jest, że dane te są fałszywe, a informacja o autorstwie stanowi jedynie zabieg marketingowy, mający zachęcić do kupna inne kobiety (zob. Holubová 2008: 135). O ile bowiem autorstwo i propagowana w pieśniach kramarskich wizja świata bez wątpienia ma patriarchalny charakter, istotną grupę docelową stanowiły kobiety (Ryšavá 2008b: 11). Podczas gdy mężczyźni, także z uboższych grup społecznych, posiadali dostęp do innych możliwości poznania świata (podróże handlowe, służba wojskowa itp.), kobiety były znacznie silniej związane z miejscem zamieszkania i jego bezpośrednią okolicą, a tym samym skazane na informacje wyłącznie z drugiej ręki, które zdobywały m.in. dzięki drukom kramarskim. Także w realiach praskich, wyjątkowych na tle reszty kraju, znaczną część odbiorców stanowiły przybywające z prowincji służące i robotnice. Modelową czytelniczką druku kramarskiego była zatem czeskojęzyczna kobieta wiejskiego pochodzenia, wyznająca religię katolicką, ze względu na wysoką dzietność i niski wiek zawierania małżeństw zazwyczaj mężatka i matka lub dziewczyna przygotowująca się do tej roli społecznej (Staškivová 2008: 117). Taka charakterystyka wpływała na wątki pojawiające się w tekstach – kobiece wzorce zachowania, częste motywy związane z macierzyństwem i życiem rodzinnym, zwłaszcza w tekstach o sensacyjnym charakterze, zaś w pieśniach religijnych duży nacisk na pobożność maryjną (Kafka 2008: 153). Za Evą Ryšavą przytoczyć można krótki opis recepcji druków kramarskich z naciskiem położonym na ich kobiece czytelniczki, zawarty w pamiętnikach śląskiego nauczyciela i budziciela narodowego Vincenca Praska: Do roku 1848 o duševní potřebu našeho lidu nestarali se moderní knihkupci, nýbrž jarmarečníci, kteří po starodávném způsobu na jarmark vozili čili nosili písničky, kroniky, nebesklíče aj. modlitební knihy… Jsou ovšem lidé, kteří písničkáře, ⩶ 83 ⩶ �když dosud ještě na jarmarcích po menších městech své písně o hrozných událostech vyzpěvují, aby přilákali kupce, považují za osoby humoristické, ale za těch dob, kdy se nikdo o lid u nás nestaral, bývali našimi kulturonosiči. Naši čtenáři neb čtenářky svůj duševní hlad kojili, jak bylo možná. Děvčata a služky z každého jarmarku a z každé pouti přinášely si nové písničky, jejichž nota se jim zalíbila. Proto nebylo děvčete ani mezi služkami, aby nemělo tlustého balíku písniček buď do plátna, nebo do kůže sešitého. V neděli pak a ve svátek odpoledne dvě tři ve svých komorách z takového svazku prozpěvovaly. [Do roku 1848 o potrzeby duchowe naszego ludu nie troszczyli się księgarze nowocześni, ale kramarze, którzy po dawnemu wozili na jarmark czy roznosili piosenki, kroniki, klucze do nieba i tym podobne książeczki modlitewne… Owszem, są ludzie, którzy śpiewaków, wyśpiewujących do dziś jeszcze na jarmarkach w mniejszych miastach swoje pieśni o strasznych wydarzeniach by zwabić kupujących, uważają za osoby śmieszne, ale w tamtych czasach, gdy nikt się nie troszczył o lud, byli oni nosicielami naszej kultury. Nasi czytelnicy i czytelniczki swój głód duchowy zaspokajali jak tylko mogli. Dziewczęta i służące z każdego jarmarku i każdego odpustu przynosiły sobie nowe piosenki, których melodia im się spodobała. Dlatego nie było dziewczęcia, nawet między służącymi, które by nie miało grubej paczki piosenek obszytych w płótno lub skórę. W niedzielę zaś i w świąteczne popołudnia we dwie czy trzy w swoich izdebkach z takiego zeszytu śpiewały]. (Eva Ryšava 2008b: 11) Echa życia miejskiego i próby dotarcia do średnich warstw społeczeństwa pojawiają się w schyłkowym okresie istnienia twórczości kramarskiej, przede wszystkim w drukach praskich. W tym czasie mają one jednak rosnącą konkurencję w postaci druków pieśniowych zawierających arie operetkowe i piosenki kabaretowe (Běhalová 2008: 19). W środowisku miejskim publiczność była też znacznie bardziej zróżnicowana. W czasach, gdy tradycyjne pieśni kramarskie traciły swoją pierwotną publiczność, znani śpiewacy przyciągali na swoje występy także studentów, artystów czy dziennikarzy, zafascynowanych ich repertuarem i ekspresją wykonania (Ryšavá 2008b: 16). ⩶ 84 ⩶ �porządek 4 Kramarski świata ziemskiego 4.1. Projektowany odbiorca – zwroty do słuchacza w tekście Przedstawione w zakończeniu poprzedniego rozdziału informacje o autorach i odbiorcach twórczości kramarskiej mają charakter zewnętrzny i są oparte na zachowanych materiałach historycznych i etnograficznych. Aby z poziomu pozatekstowego wrócić do świata przedstawianego przez pieśni, należy zastanowić się, jak konstruowana była wspólnota odbiorców na poziomie konkretnych tekstów. Umożliwi to również dotarcie do zawartych w nich wyznaczników obcości, jeżeli obraz „obcego” budować będziemy w kontraście do tego, co uważane jest za normalne i oczywiste wśród „swojej” grupy etnicznej (por. Benedyktowicz 2000: 24). Ponieważ zakładam wystąpienie w materiale kilku głównych punktów widzenia, rezultatem będzie kilka odpowiadających im głównych kategorii inności/obcości: Cóż bowiem oznacza „być innym”? Być nie takim samym. Nie takim samym jak ja – my – moja (nasza) grupa. By coś było cudze, coś jednak musi być własne; by coś było inne, coś musi być nasze. […] Wyobrażenia danej grupy o obcych są więc przeciwstawieniem, swoistym negatywem wyobrażeń tej grupy o sobie. Wyobrażeń o sobie, a więc o tym, co normalne, zwykłe, właściwe, słuszne, wrodzone. (Stomma 2002: 33) Biorąc pod uwagę sytuację wykonawczą pieśni (obejmującą nierzadko publiczny śpiew) i stylizację na teksty przekazywany ustnie, obecną także w ich drukowanej formie, interesującym punktem wyjścia do rozważań o autostereotypie mogą być obecne w tekstach zwroty do słuchaczy (czytelników). W analizowanych utworach pierwsza zwrotka zawiera zazwyczaj skonwencjonalizowaną formułę otwierającą (incipit) skierowaną do odbiorcy i mającą go ⩶ 85 ⩶ �zainteresować dalszym ciągiem narracji. Rolę incipitu w pieśni kramarskiej porównać można z jego funkcją w tradycyjnej pieśni ludowej, gdzie: Incipit ma zwykle ustalony kształt, kostnieje jako formuła semantyczno-leksykalna, przyjmująca funkcję „wtórnego delimitatora”, niosącego informację o początku utworu, stanowiąca punkt zaczepienia dla rozwinięcia pieśni, pełniąca rolę nazwy własnej danego utworu. (Bartmiński 1990: 150) Choć pieśni kramarskie mają swoje tytuły, często pełniły one wyłącznie funkcję reklamową i nie odpowiadały dokładnie treści utworu – obok szczegółowych, zajmujących całą stronę tytułową nazw, częste były również niewiele mówiące powtarzalne określenia, takie jak Nová píseň, Pravdivý příběh (‘Nowa pieśń’, ‘Prawdziwa historia’) itp. Niektóre teksty wznawiane były pod różnymi nazwami, a ten sam tytuł stosowano wielokrotnie do opisania różnych pieśni. To początkowa strofa, pomimo jej konwencjonalnego charakteru, pozwalała najszybciej zorientować się czego dotyczy utwór1. W przypadku publicznego występu, skonwencjonalizowana fraza początkowa stanowiła również znak rozpoczęcia sytuacji wykonawczej oraz umożliwiała śpiewakowi „rozgrzanie się” i nawiązanie kontaktu z publicznością przed przejściem do części pieśni zawierającej nieznane i nowe informacje (Bartmiński 1973: 58–60). Nieco rzadziej występują w pieśniach formuły zamykające tekst, zazwyczaj podsumowujące zawartą w nim naukę moralną i wzywające do pobożności, oraz śródtekstowe apostrofy służące utrzymaniu uwagi odbiorcy. W przypadku wszystkich tego typu zwrotów do słuchacza pojawia się stosunkowo ograniczona pula określeń, jakimi jest on nazywany2. Zdecydowanie najczęstszym (obok najogólniejszego ‘ludzie’, lidé) określeniem jest ‘chrześcijanie’ (křesťané3) – termin bez wątpienia oznaczający wyłącznie rzymskich katolików i stawiający ich w opozycji do wszystkich innych wyznań i religii. Rzadziej spotykane jest jednoznaczne określenie ‘ka- 1 Pierwsza strofa zawiera zazwyczaj zwrot do odbiorców i ogólnikowe zarysowanie tematu. W przypadku pieśni o charakterze narracyjnym często pojawia się w niej również lokalizacja akcji. 2 Przytaczane poniżej sformułowania stanowią jedynie niewielką próbkę całego korpusu. Ze względu na znaczną powtarzalność sformułowań początkowych nie podaję numerów pieśni, z których pochodzą. Pełna lista incipitów dostępna jest w dołączonym do pracy indeksie druków. 3 Np. Křesťané bohabojní zastavte se nyní…; Poslechněte křesťanové jaké Bůh divy činí…; Poslechněte o křesťané, co se v pravdě stalo…; Poslyš pobožná duše křesťanská…; Poslyšte křesťané milí, pro Kristovo umučení… ⩶ 86 ⩶ �tolicy’ (katolici, katoličtí křesťané4). Kolejna grupa to określenia odwołujące się do tożsamości etnicznej i państwowej5: ‘patrioci’ (vlastenci), ‘krajanie/rodacy’ (krajané) czy bezpośrednio ‘Czesi’, ‘Morawianie’, ‘Węgrzy’ (oznaczający w tym kontekście słowiańskojęzycznych mieszkańców Królestwa Węgierskiego, a więc Słowaków) – Češi, Moraváné/Moravcové, Uhři. Stosunkowo najrzadsze są wreszcie odwołania do tożsamości klasowej i zawodowej6, przede wszystkim ‘rolnicy’ (sedláci), czy jednostkowe ‘rzemieślnicy’ (řemeslníci). Wyjątkowe są zwroty skierowane do bardzo konkretnych grup społecznych obecne w pieśniach poświęconych danym zjawiskom (np. apostrofa do palących tytoń). Z wyłączeniem ostatniej, incydentalnej kategorii, można przyjąć, że zawarte w incipitach treści stosunkowo dobrze odpowiadają rodzajom samoidentyfikacji, jakimi mogli posługiwać się odbiorcy pieśni. Aby sformułować te warianty autostereotypu w pracy, informacje podane w pieśniach bezpośrednio zweryfikuję następnie w oparciu o całość treści zawartej w tekstach i ich szerszy kontekst. 4.2. Punkt widzenia i perspektywa – ujęcia swojskości Wyróżnione sposoby autoidentyfikacji w zasadniczym rysie odpowiadają zasadom podziału swojskości i obcości zaproponowanym przez Ludwika Stommę w Antropologii kultury wsi polskiej (2002: 75–81), gdzie wylicza on następujące kryteria: a) etniczne; b) terytorialne; c) stanowo-klasowe; d) religijne; e) zawodowe7. 4 Śródtekstowe: O bratříčku, katoličku…; także sformułowania w tytułach i impressach, np. Pravdivá píseň […] katolickým křesťanům k polepšení života vydaná; Sepsal pro útěchu nábožných křesťanů katolických […]. 5 Np. Ach my ubozí vlastenci, čeho jsme se dočkali…; Poslechněte mne Čechové, Uhři též i Moravcové…; Poslyšte vlastencové, upřímní krajanové…; Pospíchejte poutníčkové, Moravci, Češi, Uhrové…; Zastav se milý vlastenče a poslechni… 6 Np. Ehej páni řemeslnici budu vám zpívati…; Já sedláček bratří milí…; Zastav se sedláčku milý… 7 Na potrzeby polskich realiów zostały one przez autora uproszczone (z uwagi na przednarodowy charakter badanej wspólnoty) i uszeregowane hierarchicznie na podstawie badanego przez niego materiału. Wyróżnikami obcości dla polskiego chłopa – w kolejności od najważniejszego – miałyby więc być: 1. nietutejszość (sygnalizowana również przez różnice językowe i antropologiczne); 2. przynależność do innej warstwy, klasy, zawodu (nie-chłopi i nie-rolnicy); 3. inna religia. ⩶ 87 ⩶ �Zgadzają się także z propozycją Ewy Masłowskiej (2012: 53), która jako podobne wskaźniki wymienia więzi społeczne, związki krwi, wspólnotę terytorialną i przynależność regionalną. W przypadku druków kramarskich, jako odbicia struktury społecznej ziem czeskich w XIX w. (odwołując się do przedstawionych powyżej wewnątrztekstowych zwrotów do słuchaczy), proponuję w oparciu o przytoczone opracowania podział ten zmodyfikować i warunki swojskości przedstawić następująco: a) kryterium religijne („swój” to katolik); b) kryterium państwowo-polityczne („swój” to poddany austriacki); c) kryterium narodowo-językowe 8 („swój” to członek narodu czeskiego, ew. mniejszej grupy etnoregionalnej: Morawianin, Hanak itp., posługujący się językiem czeskim); d) kryterium klasowo-zawodowe („swój” to ubogi mieszkaniec prowincji, rolnik lub drobny rzemieślnik). Powyższy podział odnosi się do porządku świata ludzkiego. Pamiętając jednak o założeniach pracy i konieczności zawarcia opisu świata również w perspektywie kosmicznej – z podziałem na sferę ziemską (ludzie) i pozaziemską (sacrum) – należy ponad wymienionymi kategoriami obcości zaznaczyć podział wyższego poziomu. Wszyscy ludzie: katolicy i poganie, chłopi i królowie, należą w perspektywie metafizycznej do jednej kategorii, co podkreślają utwory o charakterze memento mori, korzystające z motywu tańca śmierci porywającego wszystkich ludzi, niezależnie od ich statusu i postępowania. Opozycją najwyższego poziomu jest zatem podział na ludzi-śmiertelników i nieludzi-istoty nadprzyrodzone (w kategorii tej mieści się zarówno sacrum boskie, jak i demoniczne; por. Masłowska 2012: 54). Pozostając na poziomie świata ludzkiego, zaproponowaną klasyfikację należy uzupełnić o komentarz czerpiący z antropologicznej refleksji nad tematem. Kontekstualne podejście do kwestii swojskości i obcości jest nie tylko zgodne z etnolingwistyczną koncepcją punktu widzenia i perspektywy, ale również z uwagami antropologów. Podkreślają oni, że binarna opozycja „swój – obcy” jest wyłącznie typem idealnym o uproszczonym charakterze (Benedyktowicz 2000: 117). W rzeczywistym odbiorze „obcość” ma charakter gradualny i niemożliwe jest, by jakakolwiek 8 Kryterium językowe – choć nie jest wyrażone w tekstach wprost – wydaje się w zasadzie najoczywistsze, jeśli weźmiemy pod uwagę, że teksty powstawały w języku czeskim, a więc jego znajomość była warunkiem wstępnym uczestniczenia we wspólnocie odbiorców pieśni kramarskiej. Przywoływane wcześniej statystyki wyraźnie świadczą o dominacji produkcji kramarskiej w języku czeskim nad niemiecką, co być może nakłada się dodatkowo na różnice klasowe – różne gatunki skierowane do (głównie miejskiej) ludności niemieckojęzycznej i wiejskiej ludności słowiańskiej. ⩶ 88 ⩶ �wspólnota nie czyniła rozróżnień m.in. społecznościami, z którymi posiada liczne wspólne cechy, a grupami radykalnie różniącymi się co do podstawowych aspektów życia (Mróz 1979: 158). Na potrzeby tego rozróżnienia antropolog Lech Mróz proponuje wprowadzenie trzech kategorii, które mają dodatkowo dynamiczny charakter: „swoich”, „innych” (różniących się pewnymi cechami, ale bliskich w innych aspektach) i „obcych”, jako grupę najbardziej odrębną od własnej. W takim ujęciu „swoi” i „inni” mogą stanowić wspólną grupę przeciwstawioną „obcym”9. Podobne stopniowanie obcości i swojskości, które przedstawić można w formie koncentrycznych kręgów, ukazują także prace o ściśle etnolingwistycznym charakterze (zob. Greń 2001b). Wydaje się, że powyższa propozycja jest więc wygodnym sposobem konceptualizacji świata, zwłaszcza w wieloetnicznym i wielokulturowym społeczeństwie, jakim była dziewiętnastowieczna monarchia habsburska. Poszczególne narody monarchii byłyby w takim ujęciu „innymi” dla siebie nawzajem, ale tworzyły wspólną kategorię „swoich” np. wobec zewnętrznego wroga państwowego10. Również podział na ludzi i istoty nadprzyrodzone, choć bez wątpienia ma znacznie wyraźniejsze granice niż wewnętrzne podziały świata ludzkiego, nie jest całkowicie czarno-białą opozycją. Pewne typy istot łączą w sobie obydwie kategorie, pośrednicząc między światem ludzkim a zaświatami, np. duchy zmarłych („swoi” za życia, „obcy” po śmierci), czy święci i istoty boskie wędrujące po świecie incognito w ludzkiej postaci. 4.3. Konteksty swojskości: punkty widzenia w opisie świata ludzkiego Cztery główne kategorie swojskości kształtują również cztery punkty widzenia i odpowiadające im kategorie obcości. Od tego, z jakiej perspektywy obserwowany jest świat, zależy jego odbiór i interpretacja zachodzących zjawisk, choć jego obraz będzie stosunkowo spójny, ponieważ większość z wydzielonych punktów widzenia można za sobą połączyć. Kolejność ich przedstawiania podyktowana jest 9 Choć w pracy przyjmuję tak przedstawione stopniowanie obcości, to nie korzystam z zaproponowanych przez Mroza terminów, ale pojęcia „inny” i „obcy” stosuję synonimicznie. 10 Lech Mróz postuluje ponadto istnienie grup tak odległych, że wykluczanych z kategorii „ludzi” (Mróz 1979: 160). Przy obcości konstruowanej z kilku punktów widzenia mogłyby to więc być takie grupy, które łączą w sobie kilka kategorii obcości (np. religijną i polityczną). Wydaje się, że w analizowanym materiale można odnaleźć potwierdzenie takiego ujęcia, m.in. przyglądając się obecnemu w tekstach motywowi nawracania niewiernych. Możliwość nawrócenia nie jest bowiem jednakowa dla wszystkich grup innowierców (zob. 4.5.2.). ⩶ 89 ⩶ �częstością występowania danych deklaracji tożsamościowych w tekstach. Pierwsza jest zatem identyfikacja religijna, najczęściej podkreślana w tekstach oraz mająca najszerszy zasięg (wspólnota katolicka jest ponadpaństwowa i ponadnarodowa), następnie identyfikacja państwowa (powiązana z religijną poprzez oficjalny charakter katolicyzmu w Austrii), potem identyfikacja narodowa/regionalna (zazwyczaj przedstawiana jako kategoria niższego szczebla w ramach państwowej) i wreszcie identyfikacja klasowa, jako najmniej stała (por. narracje pieśniowe o gwałtownym wzbogaceniu się lub utracie majątku) i najbardziej zniuansowana. 4.3.1. Punkt widzenia katolika Na przynależność religijną (czy szerzej: rytualną) jako najważniejszy z czynników pozwalających wydzielić własną grupę od innych zwracają uwagę zarówno antropolodzy (Mróz 1979: 157), jak i językoznawcy: „Społeczna więź łącząca wyznawców tej samej religii jest jednym z najsilniejszych wyznaczników tożsamości kulturowej” (Masłowska 2012: 54). W przypadku pieśni kramarskich identyfikacja religijna ma bardzo poważne konsekwencje, a zarazem jako jedyna z tożsamości wynika z osobistego wyboru i jest osobistą odpowiedzialnością każdego człowieka (bohaterowie negatywni zawsze przedstawiani są jako bezbożnicy i bluźniercy, z własnej woli występujący przeciw oczywistemu porządkowi świata). Pieśni, nawet te dotyczące zasadniczo świeckich tematów, przenika kontrreformacyjny katolicyzm, po 200 latach od białogórskiej klęski w dużym stopniu zinternalizowany przez mieszkańców Czech i Moraw (zob. Kořalka 1996: 86–88). Świadectwem silnej identyfikacji z religią katolicką jest dobór tematów pieśni – duża rola kultu maryjnego i kultu świętych – i wspomniane już samookreślenia narratora i słuchaczy jako „chrześcijan”. Kategoria ta ma charakter absolutny, teksty nie zawierają refleksji nad istnieniem innych niż katolicyzm odłamów chrześcijaństwa11, a każdy, kto nie jest katolikiem, traktowany jest w nich jako „obcy” (zbiorcze określenie „poganie” obejmuje również protestantów, przedstawianych jako wrodzy nie tylko wobec kultu maryjnego, ale także samego Chrystusa, szerzej na temat nazw innowierców w punkcie 4.5.1.). Kategorie identyfikacji religijnej i państwowej są ze sobą ściśle powiązane poprzez podkreślanie katolickiego charakteru państwa austriackiego i pobożności samego cesarza – bar11 Pomimo obowiązującego od 1788 r. patentu tolerancyjnego (i pełnego równouprawnienia dysydentów w 1861 r.) pod koniec XIX w. protestanci stanowili zaledwie kilka procent czeskojęzycznej ludności Czech (3,8%), Moraw (3,2%) i Śląska (2%), łącznie kilkadziesiąt tysięcy wiernych (Kořalka 1996: 86, Zarek 2000: 41). ⩶ 90 ⩶ �dziej uniwersalistyczne nurty katolicyzmu były zresztą przez władze celowo ograniczane jako niebezpieczne dla polityki wewnętrznej cesarstwa (zob. Lněničková 1999: 252–253). Punkt widzenia katolika wiąże się z oceną innych przez pryzmat pobożności i wierności zasadom moralnym, z ich stosunkiem do religii katolickiej i z posiadaną przez nich tożsamością religijną (por. Niewiara 1998: 175). 4.3.2. Punkt widzenia poddanego austriackiego Przynależność państwowa była dla odbiorców pieśni kramarskiej czymś oczywistym i niekwestionowanym, a wspomniana już zgodność między punktem widzenia katolika a punktem widzenia austriackiego poddanego sprawia, że wierność Austrii i cesarzowi interpretować można nie tylko w kontekście świeckiej polityki, ale także obrony wiary. Teksty, w których przy opisie „obcych” przywoływana jest ich przynależność państwowa i polityczna to przede wszystkim pieśni wojskowe i historyczne, w których nie-Austriacy to wrogowie polityczni i militarni – zewnętrzni (np. Francuzi, Prusacy) i wewnętrzni (nielojalne narody cesarstwa: buntownicy na Węgrzech, w Polsce czy we Włoszech). W materiale skupiającym się na kwestii przynależności państwowo-politycznej brak właściwie neutralnych ujęć obcości. Wiek XIX to okres rzeczywistego wzmocnienia tożsamości państwowej, wynikającego z oficjalnej polityki Austrii, m.in. wprowadzonego u schyłku XVIII w. poboru do wojska i obowiązku szkolnego, wzmacniających polityczną unifikację państwa. To również okres licznych wojen Austrii prowadzonych zarówno z wewnętrznymi jak i zewnętrznymi wrogami, także na terytorium Czech i Moraw (wojny napoleońskie z głównymi bitwami pod Slavkovem/Austerlitz w 1805 r. i Chlumcem/Kulm w 1813 r., wojna austriacko-pruska). Negatywny obraz agresorów, buntowników i wrogów domu panującego był więc kształtowany również przez osobiste doświadczenie mieszkańców ziem czeskich, obciążonych kosztem ekonomicznym prowadzonych wojen i narażonych na utratę zdrowia i życia w toczonych kampaniach12. Z drugiej strony należy zaznaczyć, że spośród wymienionych tożsamości, identyfikacja z państwem i cesarzem może być uznana za najbardziej wątpliwą, jeśli chodzi o jej przełożenie na rzeczywistą świadomość, zwłaszcza w drugiej połowie XIX w. Wspomniane wcześniej czynniki pozatekstowe – cenzura polityczna oraz 12 Zwłaszcza wojny napoleońskie i ich skutki uznać można za przełom w formowaniu tożsamości państwowych i narodowych Europy Środkowej. W przypadku Austrii ich rezultatem był wzrost poczucia „niemieckości”, a w reakcji na niemiecki nacjonalizm – ruchy odrodzenia językowo-etnicznego mniejszych narodów, w tym Czechów (Zarek 2000: 43). ⩶ 91 ⩶ �autocenzura wynikająca z ostrożności dbających o swoje interesy drukarzy – sprzyjały głośnym deklaracjom lojalności wobec władzy. Na rolę samoograniczania się przez wydawców literatury popularnej zwraca uwagę Janusz Dunin: Wytwory owego drugiego rynku miały również swoje oblicze ideowe, ale bardzo rzadko propaganda występowała tu jawnie. Wolno postawić tezę, że najczęstszym i głównym motorem poczynań był tu spodziewany zysk, który można uzyskać, trafiając do odbiorcy, odgadując jego gusty i przyzwyczajenia, a równocześnie nie popadając w konflikty z cenzurą. (Dunin 2004: 128) Zmęczeni toczonymi przez państwo wojnami mieszkańcy prowincji mogli więc obarczać odpowiedzialnością za swoje cierpienia nie tylko wrogów Austrii, ale również rządzących własnym krajem (choć osobę cesarza chronił przed krytyką głęboko zinternalizowany ludowy monarchizm; por. 4.9.5.), informacje takie nie zachowały się jednak w tekstach. 4.3.3. Punkt widzenia Czecha/Morawianina Wspomniane już określenie słuchaczy jako ‘patriotów’ (vlastenci) może być interpretowane dwojako. Zazwyczaj bez wątpliwości można stwierdzić, że oznacza ono lojalność państwową wobec całości monarchii habsburskiej, lub konkretnie ziem czeskich w jej obrębie. Takie ujęcia odpowiada koncepcji tzw. narodu ziemskiego, uznającej za Czechów wszystkich mieszkańców ziem Korony św. Wacława. W rzadkich przypadkach (zwłaszcza w anonimowych tekstach wydanych w 1848 r. i bezpośrednio po nim) odnaleźć można jednak ślady konkurencyjnej idei narodu i patriotyzmu etnicznego, która prawo do czeskości przyznawała jedynie mieszkańcom ziem czeskich mówiącym po czesku i posiadającym czeskie poczucie narodowe (Zarek 2000: 40). Nawet takie ujęcie nie musi być jednak sprzeczne z austriackim patriotyzmem państwowym. Zazwyczaj punkt widzenia etnicznego Czecha daje się pogodzić z punktem widzenia habsburskiego lojalisty, a w tekstach niemal brak informacji o napięciach etnicznych między niemiecką a czeską ludnością monarchii13. Zapewne ponownie wynika to po części z zachowawczego charakteru tekstów kra13 Warto zaznaczyć, że z wyjątkiem niemieckich wysp językowych, chłopi pozostawali głównie czeskojęzyczni, a więc identyfikacja językowa przekłada się na dalszą kategorię identyfikacji klasowej. Konflikt etniczny może zatem w niebezpośredni sposób wyrażać się raczej na tym poziomie, zwłaszcza gdy weźmiemy pod uwagę, że awans społeczny zazwyczaj wiązał się z asymilacją językową do grupy dominującej – Niemców (Kořalka 1996: 96–98). ⩶ 92 ⩶ �marskich (cenzura i autocenzura), ale również z wolniejszego przyswajania tez narodowych przez prowincję. Idee nacjonalistyczne, pomimo postulowanego ludowego i oddolnego charakteru odrodzenia narodowego, długo pozostawały kwestią istotną przede wszystkim dla mieszczańskich elit (Macura 1995: 118, Lněničková 1999: 114). Wśród niższych warstw społeczeństwa żywe pozostawały różnice regionalne niższego poziomu – przede wszystkim tożsamość morawska wobec czeskiej, wynikająca z historycznych i administracyjnych różnic między obydwoma regionami14, a także podział na grupy etnograficzne w ramach większych kategorii Czechów, Morawian, Ślązaków i Słowaków15. W przypadku tekstów kramarskich tak precyzyjna autoidentyfikacja jest jednak rzadkością, ponieważ druki sprzedawane były na dużym obszarze, a ich wydawcy nie ryzykowali małego zbytu spowodowanego nadmierną specjalizacją. W drugiej połowie XIX w. w tekstach pojawiają się również echa myśli słowianofilskiej i deklaracje wspólnej słowiańskiej tożsamości łączącej Czechów z innymi narodami, zwłaszcza Słowakami (por. Zarek 2000: 45). Jak widać pojęcie narodu i ojczyzny ma w analizowanym materiale nieostre granice i oscyluje między ojczyzną regionalną, historyczno-narodową16 (ziemie czeskie), państwową (Austria/Austro-Węgry; por. 4.3.2.) i ideologiczno-narodową („czechosłowiańską”)17. Punkt widzenia Czecha/Morawianina traktuję więc przede wszystkim jako uszczegółowienie poprzedniej kategorii, a za „obcych” w ujęciu narodowo-językowym przyjmuję każdą grupę mieszkańców cesarstwa habsburskiego różniącą się językiem lub innymi zauważonymi w tekście cechami zewnętrznymi (sposób pracy, inne zwyczaje i tradycje itp.). 14 Królestwo Czech i Margrabstwo Moraw stanowiły oddzielne organizmy polityczne w ramach Cesarstwa Austriackiego. Dzieliła je również przynależność kościelna do dwóch różnych biskupstw (praskiego i ołomunieckiego). 15 Szczegółowy podział etnograficzny Moraw, regionu skąd pochodzi większość analizowanych tekstów, wraz z sąsiednimi obszarami znaleźć można np. w monografii „Lidová kultura na Moravě” ( Jančar 2000: 9–29). 16 Odpowiada ona rozumieniu narodu, obecnemu np. w historiografii sprzed odrodzenia narodowego. W takim ujęciu do uznania odrębności danej grupy konieczne były subiektywne cechy kultury i języka oraz pewien stopień samodzielności politycznej czy odgraniczenia administracyjnego (por. Maur 1998: 8). 17 W odniesieniu do wszystkich mieszkańców ziem czeskich (czesko- i niemieckojęzycznych), można mówić o aż 5 koncepcjach narodu: austriackiej (rakušanství), wielkoniemieckiej (velkoněmectví), słowiańskiej (slovanství), czeskiej-ziemskiej (bohemismus) i czeskiej-etnicznej (češství) (por. Kořalka 1996: 19). ⩶ 93 ⩶ �4.3.4. Punkt widzenia chłopa Ostatni z wydzielonych punktów widzenia ma nieco inny charakter niż pozostałe. O ile trzy dotychczas wymienione kategorie stanowią w zasadzie coraz węższe, bardziej szczegółowe spojrzenia na tę samą społeczność (wspólnota etniczna mieści się w ramach wspólnoty państwowej, ta zaś objęta jest najszerszą ponadpaństwową kategorią państw katolickich), spojrzenie klasowo-zawodowe przecina je niejako w poprzek. Rozwarstwienie społeczne było faktem zarówno na czeskojęzycznej prowincji i w obrębie państwa austriackiego, jak i w innych państwach, również tych różniących się wyznawaną religią18. Ponadto pozycja społeczna – przynajmniej w tekstach folkloru – nie była faktem tak stałym, jak religia i przynależność etniczno-państwowa: wiele narracji ludowych opowiada o gwałtownym wzbogaceniu się w nadprzyrodzony sposób lub przeciwnie, nagłej utracie majątku w rezultacie bożej kary. Z tych względów ujęcie klasowe jest zapewne najbardziej złożone. W zasadniczym rysie można jednak powiedzieć, że z tego punktu widzenia wspólnotę tworzyli głównie niezbyt zamożni mieszkańcy wsi i małych miasteczek. Punkt widzenia chłopa przejawia się poczuciem dystansu wobec przedstawicieli grup uprzywilejowanych: szlachty, mieszczan, ale również bogatych gospodarzy, przedstawianych jako chciwi i uciskający ubogich. Wyraźnie widoczne są konkretne typy postaci waloryzowanych pozytywnie i obdarzanych współczuciem (wdowy i sieroty). Częste są odwołania biblijne, a bogactwo zazwyczaj widziane jest jako efekt niemoralnego postępowania, prowadzącego do grzechu i potępienia. W przypadku występujących w tekstach zamożnych postaci pozytywnych wyraźnie podkreślana jest ich pobożność i nienaganne postępowanie, co zapobiega obarczeniu ich zwyczajowym zestawem negatywnych cech bogaczy (chciwość, brak litości wobec słabszych itp.). Oddzielne kategorie stanowią ponadto osoba władcy (jednoznacznie pozytywna, a w przypadku narracji o wędrówkach cesarza incognito, niejako „oswajana” przez włączenie do własnej wspólnoty) oraz kler katolicki, jako grupa społeczna niepoddawana krytyce ze względu na specjalne kompetencje w kontakcie z sacrum. 18 Historie opowiadające o krzywdzie ubogich, z których bohaterami narrator wyraźnie sympatyzuje, lokalizowane są czasem również w krajach w danym okresie uznawanych za nieprzyjacielskie (np. Prusy w 1866 r. w druku J-79). Wzajemny stosunek kategorii klasowej i państwowej jest więc zależny od kontekstu. ⩶ 94 ⩶ �4.4. Obrazy innego – uwagi metodologiczne do opisu grup etnicznych i etnokonfesyjnych Przedstawione kategorie swojskości i obcości, oparte na przesłankach wewnątrzi pozatekstowych, mają stosunkowo szeroki charakter. Stereotypy innowiercy, wroga politycznego czy członka innego narodu są stałe, ale konkretne grupy etniczne, z którymi się je łączy, zależą od aktualnej sytuacji politycznej i konkretnego kontekstu. Przytoczyć można tu słowa antropologa kultury Zbigniewa Benedyktowicza, dotyczące kontekstualizacji „obcego”: W odniesieniu do zmieniającej się, dynamicznej rzeczywistości społecznej obraz „obcego” odznacza się przede wszystkim swoją trwałością. Charakterystyczne przy tym, że o ile zmieniające się stosunki i relacje społeczne mogą wpływać na zmianę kwalifikowania jednych i tych samych ludzi już to jako obcych, już to jako swoich, o tyle nie wydają się wpływać na sam obraz „obcego” i pozostaje on zazwyczaj trwały i niezmienny. (Benedyktowicz 2000: 51) W szczegółowym opisie „obcych” w czterech wyróżnionych kategoriach, opartym o teksty kramarskie, skupię się właśnie na tym trwałym i stałym stereotypie – cechach, zachowaniach i ocenach przypisywanych wszelkim grupom ujmowanym z danego punktu widzenia. Zawarte w badanym materiale przykłady dotyczyć będą różnych etnosów (np. cechy innowierców ilustrować będą pieśni o Turkach, Żydach, Szwedach czy Prusakach, operujące zazwyczaj tymi samymi motywami i schematami obrazowania). Charakterystyka konkretnych grup etnicznych w hasłowej, fasetowej formie znajdzie się natomiast w dalszej części niniejszego rozdziału (punkt 4.7.) w roli dodatkowego podsumowania. Takie podejście jest zgodne z refleksją folklorystów nad ludową pamięcią historyczną. Zwracają oni uwagę na zjawiska takie jak przejmowanie przez kolejne postacie cech starszych bohaterów, łączenie opowieści o różnych postaciach historycznych pod jednym imieniem, oraz traktowanie przeszłości nie jako ustrukturyzowanego, chronologicznie uporządkowanego przekazu, ale raczej opowieści modyfikowanej za każdym kolejnym odtworzeniem (zob. np. Hajduk-Nijakowska 1983: 5–33). ⩶ 95 ⩶ �4.5. Wizerunki obcego – kryterium religijne Objęte analizą teksty, w których obecny jest motyw kontaktu własnej grupy z „obcymi”, największe napięcie i polaryzację bez wątpienia wiążą z poczuciem obcości religijnej. W niniejszym punkcie przyjmuję szeroką definicję innowiercy, uznając, że jest nim każda postać jednoznacznie identyfikowana jako niekatolik, lub przedstawiana w opozycji do jednoznacznie zidentyfikowanych katolików. Refleksją obejmuję więc wszystkie utwory, w których pojawia się konkretna nazwa określająca innowierców, ale również teksty operujące nazwami narodowości, jeśli ich przedstawiciele wyraźnie dystansują się w tekście pieśni od katolików (chrześcijan), tak że przyjąć można równoważność określenia tej narodowości i przynależności konfesyjnej (np. Szwedzi plądrujący katolickie miejsca kultu stereotypowo identyfikowani są z wyznaniami protestanckimi). Pomijam w tym miejscu teksty opowiadające o występkach przeciw wierze katolickiej, w których brak przesłanek pozwalających uznać osoby je popełniające za innowierców, a nie jedynie złych katolików lekceważących zasady własnej religii. Analizą nie obejmuję również utworów, w których wiedza pozatekstowa każe z dzisiejszej perspektywy zakładać niekatolickość występujących w tekście postaci ze względu na miejsce lub czas wydarzeń, ale ich przynależność religijna nie jest istotna dla fabuły i trudno oszacować, na ile jasna była ona dla ówczesnego odbiorcy. Do czasu ogłoszenia przez Józefa II patentu tolerancyjnego w 1781 r. katolicyzm był jedynym legalnym na ziemiach czeskich wyznaniem chrześcijańskim19, a z wyjątkiem judaizmu – ograniczonego do zamkniętych gmin żydowskich, jedyną religią w ogóle (por. Mikulec 2013: 263–267). Z pewnością, skoro innowiercy zasadniczo zamieszkiwali poza obszarem habsburskiej Austrii, wpływało to na nałożenie się na siebie obrazu wroga religijnego i wroga politycznego20. Również na płaszczyźnie prawnej przynależność do wspólnot uznawanych przez katolicyzm za heretyckie traktowana była jak działalność antypaństwowa, a więc przestępstwo polityczne (Al Saheb 2013: 18–19). Taka podwójna obcość innowiercy 19 Niewielkie wspólnoty luterańskie na tzw. cyplu askim (ašský výběžek) i na austriackim Śląsku, dozwolone na terytoriach przygranicznych na mocy traktatu westfalskiego (kościoły pokoju) i późniejszej ugody altransztackiej (kościoły łaski), odgrywały marginalną rolę (zob. Nešpor 2009: 146–149, Al Saheb 2013: 23–32). 20 Mechanizm ten działał również w drugą stronę, co uderzało w nielicznych innowierców-sąsiadów zamieszkujących wspólne państwo. Żydzi – jako obcy religijnie – oskarżani byli zatem m.in. o zdradę polityczną i sprzyjanie Prusom podczas wojny o sukcesję austriacką w 1744 r. (por. Pěkný 2001: 98–106). Motyw ten odnaleźć można także w pieśniach kramarskich z tego okresu (Scheybal 1990: 126). ⩶ 96 ⩶ �wzmacniała obecny w propagandzie religijnej i kulturze już od wieków podział na dwa zwaśnione obozy, pozbawione możliwości porozumienia i nie dopuszczające opcji pośrednich: katolicką społeczność wyznawców, civitas Dei, i wszystkich jej oponentów – innowierców, heretyków, pogan – tworzących civitas diaboli, wrogi obóz przeciwników Chrystusa (por. Potkowski 1978: 122). Bez większego znaczenia było, które elementy wiary katolickiej były przez innowierców odrzucane lub modyfikowane, liczył się jedynie sam fakt zaistnienia różnic doktrynalnych21. Nikła wiedza o rzeczywistym charakterze obcych religii w połączeniu z polityczno-religijną propagandą sprawiały, że także w kulturze wysokiej można było spotkać się z nakładaniem i łączeniem różnych grup etnokonfesyjnych22. Od średniowiecza modelowymi „obcymi” byli dla chrześcijańskich Europejczyków z jednej strony Żydzi, jako innowiercy żyjący wśród chrześcijan, obarczeni piętnem zabójców Chrystusa, a z drugiej muzułmanie (Turcy), jako zewnętrzni przeciwnicy religijni i polityczni zarazem. Turcy stali się w zbiorowej świadomości arcywrogami chrześcijańskiej wspólnoty, a folklor uwydatnił jeszcze stereotypowe charakterystyki23: Wyobraźni ludowej Turek i muzułmanin jawił się jako bluźnierca niewierzący w Boga, nie zaś jako wyznawca własnej religii. Ponadto Turków uważano za krwiożerczych, okrutnych i podstępnych. […] Turków nie uważano właściwie za ludzi; powszechnie opisywano ich jako psy lub wilki. (Burke 2009: 201) W związku z tym, historycznie późniejsze grupy innowierców zazwyczaj przedstawiane były z wykorzystaniem motywów znanych wcześniej w kontekście antyżydowskim i antytureckim. W tekstach kramarskich dostrzec można zatem 21 Oczywiście oficjalne nauki kontrreformacyjnego Kościoła widziały różnicę między fides (wiarą) oraz religio (wyznaniem) i traktowały inne religie znacznie bardziej szczegółowo niż popularne teksty o półludowym charakterze. Prace teologiczne miały nieraz bardzo drobiazgowy charakter i oprócz innych wyznań chrześcijańskich (heretyków jak luteranie, kalwini, husyci i schizmatyków – prawosławnych), wymieniały różne grupy niewierzących: pogan, ateistów, żydów i mahometan, których ocena zależała od tego, czy odrzucili wiarę katolicką świadomie, czy też nigdy o niej nie słyszeli (Mikulec 2013: 266–274). Ślady większego zniuansowania widać w najstarszych z analizowanych druków kramarskich (por. nazwy innowierców w punkcie 4.5.1.). 22 Z jednej strony islam wiązano więc z judaizmem i chrześcijańskimi herezjami (Rataj 2002: 234–235), z drugiej zaś europejskich wrogów religijnych uważano za służących Turcji i wspólnie z nią realizujących jeden cel – szkodzenie katolikom (Rataj 2002: 219). 23 Interesującym zjawiskiem, mogącym dodatkowo wpływać na zwierzęcy obraz Turków w czeskiej tradycji, był zwyczaj nadawania psom „tureckich” imion Sultán (‘sułtan’) i Alík (od arabskiego imienia Ali), mający swoje korzenie już w XVII w. (Šlosar 2005: 53). ⩶ 97 ⩶ �na przykład mechanizm zrównywania antykatolickich wystąpień dziejących się współcześnie (a także grzechów samych katolików) z wzorcem bezbożności i występku, jaki stanowiły w ówczesnej katolickiej optyce szyderstwa i tortury zadawane Chrystusowi przez Żydów. Cierpienia ukrzyżowanego są więc w pozaczasowy sposób potęgowane przez bluźnierstwa i grzechy popełniane w teraźniejszości – motyw ten może służyć m.in. wzmocnieniu ksenofobicznego charakteru pieśni, występki przeciw wierze i Kościołowi stawiając na równi z urąganiem samemu Bogu. Jak zauważa m.in. historyczka Jitka Lněničková (1999: 250), patent tolerancyjny nie oznaczał równouprawnienia niekatolickich wyznań chrześcijańskich, a jedynie ich niechętną akceptację (a często dalsze trwanie dawnych ograniczeń i szykan). Kolejni cesarze ograniczali jeszcze skutki reform józefińskich, odbudowując w pierwszych latach XIX w. sojusz tronu z ołtarzem i ponownie zbliżając się politycznie do Kościoła rzymskokatolickiego, czego dopełnieniem stał się podpisany przez Franciszka Józefa w 1855 r. konkordat (Efmertová 1998: 61). Terezjańsko-józefińskie starania ograniczenia niekontrolowanej masowej pobożności o nieelitarnym charakterze szybko porzucono, rezygnując z prób uregulowania ruchu pielgrzymkowego (Zuber 1992: 85). Wzajemne powiązanie władz habsburskich i austriackiego Kościoła może w niektórych przypadkach komplikować oddzielenie kategorii obcości religijnej od politycznej, generalnie jednak, kierując się wspomnianymi w punkcie 4.3.1. czynnikami, pierwszeństwo w autoidentyfikacji przyznać należy podziałowi religijnemu. Ludowy katolicyzm, dzięki jego romantycznym konotacjom, był przychylnie traktowany również przez kulturę wysoką, a zatem wspierany nie tylko przez austriackie władze państwowe, ale również część czeskojęzycznych elit. Zazwyczaj katolicyzm utożsamiany jest w twórczości kramarskiej z chrześcijaństwem jako takim, więc określenia ‘katolik’ (czes. katolík) i ‘chrześcijanin’ (czes. křesťan) stosowane są zamiennie. Niekatolicy bywają w tekstach określani wieloma nazwami, zasadniczo jednak nie ma większych różnic pomiędzy sposobami opisu odmiennych niekatolickich wyznań i religii. Wobec tego wyznawcy religii obiektywnie chrześcijańskich (protestanci różnych odłamów) w kramarskiej optyce przedstawiani są jako niechrześcijanie i poganie, które to określenia stają się w pieśniach wyjątkowo pojemne i nie mają wyraźnych granic. 4.5.1. Nazwy innego Nawet pobieżna lektura pieśni kramarskich opisujących przedstawicieli innych niż katolicyzm religii pozwala zauważyć, że stosowana wobec innowierców kategoria ⩶ 98 ⩶ �obcości (wrogości) religijnej ma bardzo schematyczny charakter. Sposób jej konstruowania określić można jako „dedukcyjny” a nie „indukcyjny”. Oznacza to, że stosunku innowiercy do katolickiej wspólnoty nie określa się w oparciu o jego konkretne cechy i sposób postępowania, a raczej jest on odgórnie, niejako z definicji, określany jako wróg religijny. Przypisuje się mu zatem zestaw cech wroga, niezależnie od ich obiektywnej prawdziwości w świecie pozatekstowym, np. zasad wiary, koncepcji teologicznych i różnic w doktrynie oddzielających obcego od katolików. Nazwy konkretnych grup konfesyjnych mogą być (i w wielu tekstach są) stosowane zamiennie, bo różnice między nimi w większości przypadków nie mają dla treści pieśni znaczenia. Wynika to zapewne po części z braku wiedzy autorów o szczegółach dotyczących dogmatów wiary innych wyznań, ale przede wszystkim z braku potrzeby zagłębiania się w teologiczne czy filozoficzne rozważania: pieśni nie mają bowiem na celu dyskusji z cudzymi poglądami, ale emocjonalne budowanie opozycji grupy własnej i obcej, a przez nią wzmacnianie solidarności wewnątrzgrupowej (por. Potkowski 1978: 121). Wyjątki, w których identyfikacja religijna i funkcja w narracji są ściślej powiązane, zostaną opisane w dalszej analizie. W pieśniach kramarskich jako ogólne określenia innowierców pojawiają się najczęściej terminy pohan (‘poganin’) i kacíř (‘heretyk’). Ich konkretne rozumienie zależy od kontekstu i nie jest równe dzisiejszemu znaczeniu słownikowemu – Żydzi i Turcy bywają zatem określani obydwoma pojęciami24, określenie „poganie” pojawia się natomiast w kontekście wskazującym na protestantów25. Także pojawiający się nieco rzadziej termin neznaboh (‘bezbożnik’) nie oznacza ateisty, ale w odniesieniu do Turków użyty jest m.in. w tekście informującym o ich wierze w „boga” Mahometa26. Podobnie Żydzi określani są jako bezbožní (‘bezbożni’)27 i nevěrní (‘niewierni’)28. Oznacza to zatem tyle, co niewierzący w prawdziwego, chrześcijańskiego (katolickiego) Boga. W analizowanym korpusie występują zarówno wyżej wymienione określenia o ogólnym i nieprecyzyjnym charakterze, jak i nazwy konkretnych grup religijnych: 24 Historyk Tomáš Rataj (2002: 237) tłumaczy nazywanie Turków poganami, tym, że ich religia uznawana była w Europie za wymyśloną przez ludzi a nie objawioną. Wiedza o pozornie mniej egzotycznej religii żydowskiej również była dla twórców pieśni kramarskich obca, czego dowodzą utwory wymieniające Koran jako świętą księgę judaizmu, np. Nová píseň. Kterak w Galicii, neb w císařsko-polské zemi Židí k vojanskému stavu se vyzdvíhuji, a měřeji ( J-193) (zob. Mętrak 2017: 102). 25 Np. dziejąca się w Szwecji Nová píseň o Panně Marii Cellenské ( J-241/J-893/J-1136). 26 Np. Píseň o pronásledování katolíků w Turcích ( J-57/J-139). 27 Np. Horlivá Písen Panu Ježíši, J-1090, Nábožná píseň o umučení pana Ježiše Krista, J-282. 28 Np. Písnicky duchovné, J-322. ⩶ 99 ⩶ �żydzi (židé), Turcy/mahometanie (Turci, mahometáni), protestanci (protestanti), luteranie (lutriáni), kalwini (kalvini), wyjątkowo oznaczający prawosławnych starověři/odtrženci29, zasugerowani są ponadto husyci30, zwinglianie i arianie. Najbogatszy katalog innowierców odnaleźć można w tekstach mających swoje źródło prawdopodobnie jeszcze w kulturze wysokiej kontrreformacyjnego baroku. Píseň o smrti, opisująca kondycję człowieka i nieuniknioność śmierci, wylicza podtypy innowierców, przywołując przy tym nazwiska największych herezjarchów: Přijde Luther, přijde Kalvín, přijde Cvingl, přijde Hus, přijde Dalmat s Mahometem, přijde zlostný Arius; přijdou bezbožní kacíři, přijdou i odtrženci pohan, kacíř, odtrženec, zhynou v tom boji všeci. [Przyjdzie Luter, przyjdzie Kalwin, przyjdzie Zwingli, przyjdzie Hus, przyjdzie Dalmat z Mahometem, przyjdzie wściekły Ariusz; przyjdą bezbożni kacerze, przyjdą i schizmatycy poganin, kacerz, schizmatyk, zginą w tej wojnie wszyscy]. ( J-328) Niezależnie od wybranego określenia innowierców, powtarzają się dotyczące ich epitety i utarte połączenia wyrazowe. „Obcym” przypisywane jest szczególne okrucieństwo, wściekłość i dzikość. Częste są porównania do zwierząt, zwłaszcza psów, wspomniane już w odniesieniu do Turków31. Mają one swoje źródło także w antysemickiej retoryce średniowiecza, a odwołują się do słów Chrystusa: „Niedobrze jest zabrać chleb dzieciom a rzucić psom” (Mt 15, 26)32, interpretowanych w średniowieczu jako komentarz do odrzucenia Mesjasza przez Żydów (zob. Tokarska-Bakir 2008: 350–354). Wreszcie szczekanie i wycie, jak określane są często głosy niewiernych, również należą do stałego repertuaru cech przypisywanych 29 W analizowanym materiale brak w zasadzie informacji o prawosławiu i jego wyznawcach. Z jednej strony wynika to zapewne z ograniczonego kontaktu ziem czeskich z kulturą chrześcijaństwa wschodniego (por. Greń 2016: 181), z drugiej zaś – ze zniuansowanego stosunku katolicyzmu do prawosławia. Przywołane określenie (odtrženci, ‘odszczepieńcy’, ‘schizmatycy’) nie było równie negatywne jak pojęcie heretyków (por. Tazbir 1981: 940). 30 Oprócz cytowanego poniżej fragmentu wymieniającego nazwisko Jana Husa, także pieśń J-287: Píseň nová o blahoslavené Panně Marii Častochovské, w której wymienieni zostają husýtové jakožto falešní křesťané (‘husyci jako fałszywi chrześcijanie’). 31 Utarty zwrot ukrutnost turecká – ‘tureckie okrucieństwo’ (por. Rataj 2002: 262) obecny jest już na poziomie tytułu pieśni, np. Píseň pravdivá o ukrutnosti Turecké ( J-137/J-989/J-1035/J-1319) czy dotyczący Turków Příběh o ukrutnosti pohanské ( J-209/J-1919). 32 Cytaty biblijne za Biblią Tysiąclecia (www.biblia.deon.pl [dostęp: 13.02.2024]). ⩶ 100 ⩶ �„obcym” posługującym się nieznanym językiem (por. zwierzęcość „obcych”; Benedyktowicz 2000: 125–128). Dłuższe cytaty opisujące innowierców w wartościujący sposób przedstawione zostaną w punktach poświęconych konkretnym wizerunkom obcego, ale wymienić można tu kilka częstszych epitetów, np. zlostní židé/židové – ‘gniewni żydzi’ ( J-229/J-347/J-420, J-375, J-867/J-1981), vzteklost pohanská, turecká ukrutnost – ‘pogańska wściekłość’, ‘tureckie okrucieństwo’ ( J-137/J-989/J-1035/J-1319), židé vztekli, zlořeční, zlostný lutrián – ‘żydzi wściekli’, ‘złorzeczący’, ‘gniewny luteranin’ ( J-1478), kacířové vzteklí – ‘wściekli kacerze’ ( J-1955) i porównań, dotyczących luteran: „jako hovada řvali”, „jak psi zcepeněli” [„jak zwierzęta wyli”, „jak psy pozdychali”] ( J-427), „obořil se […] jak jeden vzteklý pes” [„wzburzył się […] jak wściekły pies”] ( J-1478), Żydów: „Ježíše ztryznili […] jako psi nevážní” [„Jezusa umęczyli […] jak psy niegodne”] ( J-1478), „jako zteklí psi řvali” [„jak psy dzikie wyli”] ( J-1345/J-2165) czy pogan: „máti […] jako drak […] rozsteklená běží” [„matka […] jak smok rozwścieczona pędzi”] ( J-1256). Pejoratywny wydźwięk mają także określenia zbiorowe, takie jak ‘motłoch’ czy ‘hałastra’, np. turecká holota ( J-14), czy židovská sběř ( J-609). Pieśni kramarskie nie zawierają w zasadzie przykładów, w których jednoznacznie obecni są innowiercy identyfikowani pozytywnie (pewną dynamikę wprowadza obecna w tekstach figura konwertyty, ale wraz z przyjęciem wiary katolickiej przestaje on być postrzegany jako „obcy”). Konkretne wizerunki innowierców przedstawione zostaną w czterech punktach opartych na najczęstszych rolach, jakie odgrywają oni w fabule pieśni. Są to odpowiednio: konwertyta, bluźnierca, kat w rodzinie i tyran. Nie wykluczają się one nawzajem, a często różne wizerunki występują w tym samym tekście obok siebie, np. bluźnierca nawraca się w efekcie doświadczonego cudu lub konwertyta jest prześladowany przez swych bliskich za zmianę wyznania (wtedy nawrócona ofiara jest odbierana jako „swój”, a jej kat jako „obcy”). Ponieważ niektóre spośród wymienionych już grup etnokonfesyjnych są w korpusie szeroko reprezentowane (przede wszystkim protestanci – luteranie i kalwini, Żydzi, Turcy i nieokreśleni „poganie”), analizując obrazy innowierców w pieśniach kramarskich warto zastanowić się nad tym, czy ich poszczególne typy nie charakteryzują się jakimiś wyróżniającymi cechami lub odmiennym traktowaniem. W kolejnych podrozdziałach sprawdzał będę zatem, jak nakładają się na siebie te dwa podziały, by określić, czy wszystkie role mogą być spełniane przez dowolną grupę religijną, czy jednak są one w jakimś stopniu różnicowane i hierarchizowane. ⩶ 101 ⩶ �4.5.2. Konwertyta – innowierca oswojony Pierwszym motywem związanym z innowiercami, któremu warto się przyjrzeć, jest schemat nawrócenia obcego na jedyną prawdziwą w kramarskiej optyce wiarę – katolicyzm. Informacje o możliwości nawrócenia pojawiają się w tekstach religijnych, przytoczyć można tu choćby prośbę do Marii Křtinskiej z pieśni Nábožná píseň k Panně Marii, v Křtinském oudolí…: „přiveď Kristovu ovčinci kacíří a pohany” [„wiedź do owczarni Chrystusa pogan i kacerzy”], albo słowa o nawracaniu heretyków obecne w pieśni maryjnej Píseň nová nejsvětější Rodičce Boží Panně Maryi Frydecké: Vzbuzuje všechny křestiany, obrácí i lutryány, jenž svůj blud zanechávají, pravou víru uznávají, Maria Frydecká. [Wlewa ducha w chrześcijan, nawraca i luteran, co herezję swą rzucają, wiarę prawdziwą uznają, Maryja Frydecka]. ( J-518) Podobne informacje nie zawierają jednak szerszego kontekstu ani obrazu innowiercy jako osoby. Ukazują jedynie, że kategoria identyfikacji religijnej jest dynamiczna i potencjalnie zmienna – choć podkreślić należy, że w korpusie nie natrafiłem na opisy konwersji z katolicyzmu na inną religię, a zmiana wyznania możliwa jest wyłącznie w jedną, pożądaną stronę 33. Najciekawsze przykłady odnaleźć można bez wątpienia w utworach narracyjnych. O ile wszelkie pozostałe obrazy innowiercy mają wyłącznie negatywny charakter, w tym przypadku – wobec jego dobrowolnej przemiany – może on być przedstawiany pozytywnie. Zasadniczo z chwilą nawrócenia i konwersji przestaje on jednak być innowiercą, więc spójność wizji świata, stawiającej znak równości między katolicyzmem a dobrem oraz m.in. religiami a złem, nie zostaje naruszona. Wyróżnić możemy dwa podstawowe sposoby użycia tego motywu w pieśniach kramarskich, zależne od roli, jaką nawrócenie odgrywa w przedstawianej fabule. Pierwszy wariant to teksty, dla których poznanie i chęć oficjalnego przyjęcia wiary katolickiej przez bohatera pieśni stanowi punkt wyjścia do dalszych wydarzeń. W tym wypadku bohaterami są przedstawiane pozytywnie od samego początku 33 Porzucenie katolicyzmu wyjątkowo jest zasugerowane w druku J-1091, ale temat ten nie zostaje pogłębiony. Pomijam tu również częste postaci grzesznych i urągających Bogu katolików, którzy odrzucają zasady własnej wiary, ale nie zastępują jej inną religią. ⩶ 102 ⩶ �niewinne panny, młodzieńcy i dzieci. Drugi przypadek to grzesznicy i bluźniercy, którzy nawracają się dopiero po doświadczeniu spektakularnego wydarzenia, będącego karą za ich dotychczasowe postępowanie. Modelowym przykładem pierwszego typu użycia motywu nawrócenia jest znana z licznych przedruków pieśń o dwojgu żydowskich dzieciach ( J-1345/J-2165; por. Mętrak 2017: 94–95). Jej bohaterami są dziewięcioletni chłopiec i jego trzy lata młodsza siostra, którzy – bawiąc się z katolickimi dziećmi sąsiadów – postanawiają przyjąć ich wiarę. Obawiają się metafizycznych konsekwencji trwania przy judaizmie, zamykającym im drogę do zbawienia, w związku z tym nie dbają o swoje doczesne bezpieczeństwo i wyznają swoją decyzję rodzicom: Ten chlapec deviti léty, tůze Krista litoval, když na jeho obraz pohlíd, vždycky žalostně plakal. Nedbal na žádné rozkoše, hned chtěl pro Krista umřít, já to musím mému otci a máteři povědit Nechť se hněvají jak chtějí, já se předce pokřtit dám, neb jest naše víra na nic, již to já sám uznávám. [Ten chłopiec dziewięcioletni, bardzo Chrysta miłował, Skoro na ten obraz wejrzał, to się zaraz rozpłakał. Nie dbał na żadne rozkosze, chciał dla Chrystusa umrzyć, Ja to muszę Ojcu memu i maciczce oznajmić. [Niech się gniewają, jak chcą, ja i tak się ochrzczę, wiara nasza nic nie warta, ja sam to przyznaję]]. ( J-1345/J-2165, przekład polski [z wyjątkiem fragmentu w nawiasie] za niedatowanym drukiem Pieśń o żydowskich dzieciach z drukarni Franciszka Orła we Frydku, zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie im. Seweryna Udzieli, sygn. 3124) Deklaracja woli chrztu staje się punktem wyjścia do typowej hagiograficznej opowieści o męczennikach za wiarę, trwających w swoim postanowieniu pomimo tortur, jakie spadają na nich z rąk dotychczasowych współwyznawców, w tym najbliższej rodziny. Pieśń kończy się śmiercią dzieci, w tym ukrzyżowaniem chłopca, którego los staje się odtworzeniem losu Chrystusa (znana w hagiografii figura alter Christus). Dzięki interwencji katolickich sąsiadów, męczennicy przyjmują jednak przed śmiercią upragniony chrzest. Niemal identyczna, choć skrótowo potraktowana historia zawarta jest w druku zatytułowanym Hrůzoplná Píseň o strašlivém znamení, kteréž bylo k spatření na obloze nebeské… ( J-1256). Główna część pieśni (23 z 39 zwrotek) stanowi opis objawienia maryjnego, dokonującego się w kościele w mieście Manfredonis (możliwym do zidentyfikowania jako Manfredonia ⩶ 103 ⩶ �w należącej do Królestwa Neapolu Apulii). Tekst zamyka niezwiązana z resztą treści historia, w której pogańskie dzieci zostają ukarane przez rodziców za odmawianie katolickiej modlitwy, przekazanej im przez dzieci sąsiadki, pobożnej wdowy. Inaczej niż w historii o Żydach, w tym przypadku zakończenie jest szczęśliwe, bo wtrąceni do lochu i skazani na głodową śmierć konwertyci zostają cudownie uratowani. Nawróconym ukazuje się Maryja, która wręcza im list z cudowną modlitwą, a drzwi do więzienia otwierają się same. Na uwagę zasługuje fakt, że tekst, którego akcja lokalizowana jest w 1847 r., wyraźnie mówi o pogańskim wielobóstwie, co w połączeniu z włoskim miejscem akcji i użyciem istniejącej naprawdę nazwy świadczy być może o inspiracji tekstami o męczennikach z czasów rzymskich. Innym popularnym drukiem jest obecna w korpusie w kilku przedrukach pieśń o Vilimie, córce pogańskiego (wobec miejsca i deklarowanej daty wydarzeń – 1847 r. – być może protestanckiego?) bogacza z węgierskiej Budy (druki bez strony tytułowej J-138/J-615, druki J-934/J-1581/J-2404: Truchlivá Píseň o jedné panně, jménem Vilímě…). Panna – opisywana przymiotnikiem krásná, mogącym odnosić się zarówno do jej piękna fizycznego, jak i wewnętrznych cnót – od początku historii przedstawiana jest jako pobożna, choć do chwili chrztu ukrywa swoją wiarę. Chrzest, na którym przyjmuje imię Maria, przedstawiony jest w pierwszych 8 zwrotkach tekstu i zasadniczo stanowi oficjalną zmianę statusu bohaterki z obcej na swoją. Jej rodzicami chrzestnymi stają się bogaci katolicy, w których domu służy. Dziewczyna ginie z rąk własnego ojca, który realizuje hagiograficzny schemat pater furiosus, szczegółowo przedstawiony w punkcie 4.5.4. W pieśni o Vilimie motyw nawrócenia przyszłej męczenniczki za wiarę wydaje się istotniejszy od motywu ojca-okrutnika. Ten drugi dominuje jednak w znanej z dwóch wersji pieśni o parze zakochanych – katoliczce i poganinie. Druki J-35 (Nová píseň o lásce katolického milování) i J-1843 (Příkladná písnička všem postaveným v soužení o lásce) różnią się pierwszymi 3 zwrotkami: druk J-1843 umieszcza akcję w Rosji (Petrohrad, ruská krajina) a J-35 – w bliżej nieokreślonym, choć czeskobrzmiącym Bolehradzie i Milehradzie. Bohaterem pieśni jest syn bogatego poganina, który zakochany w katolickiej dziewczynie gorąco pragnie przyjąć jej wiarę. Ich miłość określana jest epitetami čístá, upřímná (‘czysta’, ‘szczera’), a w tytule druku nr J-35 nazywana jest wręcz „katolicką”. Okrutny ojciec nie zgadza się jednak z decyzją młodych i stosuje wobec nich szereg brutalnych prób rozbicia ich związku. Ostatni przykład podobnej historii przynosi pieśń z druku J-1091 (Smutný a žalostný opis o jedném bohaprázdném otci…), której akcja osadzona jest w Hiszpanii w 1844 r. Tekst opowiada historię córki bezbożnego kowala, którą na katolicyzm nawraca odwiedzający dom młody wędrowiec. Finał opowieści jest dramatyczny, kowal zabija bowiem ⩶ 104 ⩶ �swoją córkę, a na koniec wraz z żoną popełnia samobójstwo. Wymienione powyżej przykłady bezpośrednio wiążą się z innym schematem przedstawiania innowiercy, obrazem okrutnika znęcającego się nad członkami swojej najbliższej rodziny. Drugi wariant motywu nawrócenia obrazują pieśni, w których negatywnie nastawiony do katolicyzmu innowierca jest w zasadzie zmuszony przyjąć wiarę katolicką, widząc cuda, jakie przydarzają się za pośrednictwem świętych i Maryi. Motyw ten występuje zarówno indywidualnie, jak i w masowej skali, np. w druku Pravdivá píseň o zázračném zjevení Panny Marie, která se zjevila w polské krajině… ( J-1733) i niemal identycznym Pravdivá píseň o zázračném zjevení Panny Marie, která se zjevila w uherské krajině… ( J-2499), umieszczającym akcję tego samego zdarzenia w węgierskiej Budzie. Na skutek masowo oglądanego objawienia protestanci proszą o chrzest34: Tu hned mnoho protestantů, křtu svatého žádali, a ty svaté růženečky, každičky míti chtěli, poněvadž tento růženec, co duchovní obdržel, jest z dřeva agatového, co Kristus korunu měl. [Zaraz wielu protestantów, o chrzest święty prosili, a te święte różańce, wszyscy dostać chcieli, ponieważ ten różaniec, który duchowny dostał, z drzewa był akacjowego, co Chrystus koronę miał]. ( J-1733/J-2499) Podobny skutek ma wśród pogan cudowne uratowanie nawróconych dzieci w przytaczanej już pieśni oznaczonej numerem J-1256: „A hned nastalý den tito oba děti. / Též více pohanů na víru Kristovu dalo se pokřtiti” [„Zaraz dnia następnego obydwoje dzieci. / Oraz więcej pogan w wierze chrystusowej dało się ochrzcić”]. Grupowo nawracają się również luteranie służący w majątku katolickiego gospodarza w Saksonii, kiedy wezbrana rzeka porywa ze sobą cały dom wraz z jego mieszkańcami w pieśni Truchlivý příběh o velikém povětří ( J-1315). Gorliwa katolicka modlitwa ratuje ofiary żywiołu, co skłania dotychczas niechętnych katolicyzmowi służących do konwersji. Pieśń nie zawiera co prawda szczegółowych informacji o innowiercach, ale przedstawia obraz wsi, w której jedyny katolicki gospodarz jest 34 Co interesujące, motyw ten nie musi być świadectwem ignorancji autora co do zasad udzielania sakramentów w kościołach protestanckich. Choć według oficjalnych wytycznych, obowiązujących nawet w czasie najbardziej zażartej rekatolizacji, chrzest udzielony w innym odłamie chrześcijaństwa powinien być uznany przez Kościół katolicki za ważny, w praktyce często podważano poprawność ceremonii i chrzczono konwertytów po raz drugi. ⩶ 105 ⩶ �pogardzany przez protestanckich sąsiadów cieszących się z jego nieszczęścia. Z opisu nawrócenia wywnioskować można ponadto, że luteranie nie wierzą w Trójcę Świętą: Služebníci uvěrili svatou Trojici, a že víru katolickou chtějí příjmouti, když život zachováme, jináč neuděláme, než že víru katolickou všecky význáme. [Słudzy uwierzyli w Trójcę przenajświętszą, wiarę chcieli przyjąć świętą katolicką, jeśli życie ocalimy, nic innego nie zrobimy, tylko wiarę katolicką wszyscy oznajmimy]. ( J-1315) Ostatni podobny obraz nawrócenia niejako w podzięce za nadprzyrodzony ratunek w obliczu zagrożenia życia zawiera druk oznaczony numerem J-573/J-1686: Nábožná píseň o velkých [!] milosti Svaté Anny. Bohater pieśni, bogaty Szwed-kalwin, zostaje podczas morskiej podróży zaskoczony przez potężną burzę. Bojąc się śmierci, szuka wśród załogi katolika (określanego słowem křesťan [‘chrześcijanin’], co sugeruje niechrześcijański charakter kalwińskiej religii), wiedząc, że jego modlitwa jest szczególnie skuteczna: Ač ten jejich Pán švejdský kalvín byl, poručil hledat kdyby tu byl, z lidu křesťanského, aby pověděl jestli by věděl pomoc Boha svého. [Ten ich Pan szwedzkim kalwinem był, szukać kogoś przykazał z ludu chrześcijańskiego, by powiedział jak o pomoc prosić Boga swego]. ( J-573/J-1686) Jeden z marynarzy okazuje się być wyznawcą św. Anny, jego więc bogacz prosi o pomoc. Kalwin zwracając się do katolika mówi o „jego Bogu”, w domyśle innym niż Bóg protestantów: Ten Pán k němu hned smutně promluvil, pros Boha svého aby nás chranil, ať nezahyneme, zde abych já moh křestianem býti, a Bohu sloužiti. [Pan ów do niego wnet smutno przemówił, proś swojego Boga aby nas ochronił, ⩶ 106 ⩶ �byśmy tu nie zginęli, abym został ja chrześcijanem, i sługą Boga]. ( J-573/J-1686) Modlitwa całej załogi okazuje się skuteczna, a cudownie ocalony bohater pieśni przyjmuje chrzest, przedstawiany jako obcy kalwinom (lub przynajmniej niewłaściwie przez nich udzielany, por. przypis 34). Prawdziwość wiary katolickiej ukazuje również późniejsza scena, w której bohater po powrocie do domu zastaje swoją żonę umierającą z powodu komplikacji przy porodzie, jednak jej nawrócenie i gorliwa modlitwa przywracają jej zdrowie i pozwalają urodzić zdrowe dziecko. Pieśń buduje wyraźną opozycję między katolikami a protestantami, tylko tych pierwszych określając mianem chrześcijan. Poza wymienionymi już przykładami, opozycję dwóch religii wyraża jasno scena, w której bohater oznajmia swoją nową wiarę żonie: Ta jeho paní na něj hleděla, žeby byl křestian to nevěděla, až on k ni promluvil, já juž jsem křestian, nejsem víc kalvin, mé dítě rozmilý. [Ta jego żona na niego spojrzała, że jest on chrześcijaninem o tym nie wiedziała, aż on do niej rzecze, jestem chrześcijaninem, nie jestem już kalwinem, dziecię moje miłe]. ( J-573/J-1686) W dotychczas wymienionych tekstach przyszli konwertyci nie występowali aktywnie przeciwko katolickim świętościom. Często jednak motyw nawrócenia jest bezpośrednio związany z motywem bluźnierstwa, a skłaniający do konwersji cud jest wywołany niegodnym postępowaniem innowierców (por. 4.5.3.). Takie zdarzenia mają zazwyczaj jeszcze bardziej dramatyczny przebieg, bo często nawróconym innowiercą zostaje ostatni zachowany przy życiu. Tak dzieje się w pieśni Nová píseň o příběhu, jenž se stal v Slezku, při městě Těšině… ( J-672). Bohaterami utworu są dwaj luteranie, którzy strzelają z pistoletu do figury Jana Nepomucena. Gdy jeden z nich ginie od cudownie odbitej kuli, drugi uznaje prawdziwość kultu świętych i katolickiej doktryny: „Uminil sobě pevně že v Krista uvěří, / Jana Nepomuckého, též Pannu Marii […]” [„Postanowił mocno że w Chrysta uwierzy, / w Jana Nepomucena, i Pannę Maryję […]”]. Podobnie jak w przytaczanych wcześniej przykładach, tekst stawia protestantów w kontrze do katolików informując, że nie wierzą oni w Chrystusa, zaś mianem chrześcijan określa tylko wiernych Kościoła rzymskiego. ⩶ 107 ⩶ �Podobny schemat realizuje Nová píseň k svatému Jánu Nepomuckému. Všem rouhačům na světlo vydaná ( J-279) opisująca kilka cudownych zdarzeń, w tym karę boską, jaka spadła na trzech szwedzkich luteran naigrawających się z wiszącego w gospodzie obrazu Matki Bożej Hostyńskiej35. Kiedy innowiercy głośno żądają, by Chrystus dokonał cudu i użył trzymanego w dłoni gromu, dwaj z nich giną momentalnie rażeni piorunem, a jedyny pozostały przy życiu nawraca się na katolicyzm. Także w opisanym bliżej w punkcie 4.5.3. tekście Nová píseň o dvouch bohaprazdných lutriánach ( J-1478), po serii występnych czynów przeciw krucyfiksowi świętokradcy muszą ponieść nadprzyrodzoną karę, w efekcie której uznają prawdziwość katolickich dogmatów, przyjmują chrzest i dobrowolnie poddają się karze śmierci na stosie. Jak widać na tym przykładzie, samo nawrócenie nie wystarcza jako zadośćuczynienie za grzech tej rangi, a jego sprawcy – choć ratują dusze – nie zostają za życia dopuszczeni do katolickiej wspólnoty. Co interesujące, w analizowanym materiale nie odnalazłem tekstów opowiadających o nawróceniu Turków (inaczej niż ma to miejsce w przypadku Żydów i protestantów, ewentualnie niedookreślonych „pogan”). Motyw ten można co prawda odnaleźć w tekstach opisujących bliskowschodnie realia (zob. Klacek 2014: 82), ale są to legendy hagiograficzne dotyczące wydarzeń z zamierzchłej przeszłości, np. historia o św. Katarzynie nawracającej pogańskich mędrców. O współczesnych mieszkańcach Turcji można natomiast usłyszeć, że: „Mají srdce jako zhasnutá svíce, a nám víra svití, pravdou srdce sýtí” [„Mają serca jak zgasłe świece, a nam wiara świeci, prawdą serca syci”]. Sądzę, że może mieć to związek ze wspomnianym we wstępnych uwagach do niniejszego rozdziału nałożeniu się na siebie kategorii obcości religijnej i politycznej. Pomimo wyraźnej niechęci katolickiej większości do Żydów i protestantów, byli oni w pewnym zakresie sąsiadami spotykanymi w ramach tego samego państwa. Ideologiczna wizja świata z jasno rozłożonymi wartościami nie zawsze zbiegała się z doświadczeniem życia codziennego, wymuszającym pokojowy kontakt i pewien zakres współpracy z innowiercami (por. Potkowski 1978: 123, Jastrzębski 1989: 44–46). Wrogość religijna nie zawsze przekładała się więc na wrogość polityczną, choć oczywiście często szły one w parze, jak w przypadku pamięci o historycznych wojnach ze Szwecją i bieżących (XVIII i XIX-wiecznych) wojnach z Prusami. Jako jedyna z obecnych w tekstach grup religijnych Turcy (po35 Użycie tego wizerunku Maryi wynika z pewnością z popularności nie tylko Hostýna jako sanktuarium pielgrzymkowego, ale także z legendy go otaczającej – Matka Boża miała pomóc przełamać tatarskie oblężenie miasta w XIII w., rażąc wrogów chrześcijaństwa piorunami (w ikonografii Dzieciątko trzyma je w dłoni; zob. ilustracja 17 b. na tablicy X); por. Zuber 1992: 83, Štajnochr 2000: 156–157. ⩶ 108 ⩶ �mijam tu marginalnie wspominanych prawosławnych), pozostawali w zasadzie całkowicie nieznani z sytuacji innych niż kampanie wojenne36. 4.5.3. Bluźnierca i świętokradca Refleksję nad drugim z wizerunków innowiercy: bluźniercą37 podnoszącym rękę na świętości wiary katolickiej, warto rozpocząć od przywołania pieśni katechizmowej o dydaktycznym charakterze – Píseň o pravdě Krystově (druk J-431 i niekompletna kopia J-430). Zawarte jest w niej uzasadnienie kultu obrazów – jednej z najlepiej widocznych różnic między katolicyzmem a nurtami protestanckimi, ale również judaizmem, zakazującym tworzenia wizerunków ludzi. Z perspektywy katolika żyjącego w XVIII i XIX w. brak barokowego przepychu u innowierców był widoczny i niezrozumiały. Wrogość wobec kultu wizerunków, prowadząca w ekstremalnych przypadkach do niszczenia rzeźb i obrazów, uważana była za działanie na szkodę religii (por. Potkowski 1978: 134), zwłaszcza wobec ścisłej łączności świętego wizerunku z przedstawioną na nim postacią, na co zwraca uwagę tekst przytoczonej pieśni: Já Bůh tvůj jsem zapověděl modlam všem se klaněti, však nedovolil jsem tobě obrazy mé haněti. Na obraz jen vy hledíte, však v nich boží svatý ctíte […]. [Ja Bóg twój zakazałem bałwanom się kłaniać, ale nie pozwoliłem obrazów rozbijać. Choć tylko na obraz patrzycie, ale świętych Bożych czcicie […]]. ( J-430/J-431) Skoro więc cześć oddawana wizerunkowi jest interpretowana jako cześć oddawana bezpośrednio przedstawionej na nim postaci, przez analogię wywnioskować można, że atak na obraz czy figurę świętego jest w zasadzie równoznaczny z faktycznym atakiem na przedstawioną na nim osobę. Jest więc niebezpieczny dla wspólnoty, bo może sprowadzić na nią gniew potężnych sił niebiańskich: 36 Taki wniosek zgadza się ponadto z obserwacją historyka Janusza Tazbira dotyczącą wczesnonowożytnej propagandy religijnej, w myśl której pogan można (i należy) nawracać, Turcy zaś zasługują wyłącznie na zniszczenie (Tazbir 1981: 951–952). 37 Bluźnierstwo rozumiem szeroko – jako znieważanie Boga, osób i przedmiotów z nim związanych słowem i czynem, a w ramach tej kategorii świętokradztwo bardziej szczegółowo – jako akt fizyczny (zob. Encyklopedia katolicka 1976: 669–670). ⩶ 109 ⩶ �Probuďte se všichni rychle, jenž do bludů lezete, proti rozumu v obrazích Boha v svatých tupíte. Nechť na dlouze neb na krátce, přec nepravost dojde konce, Bůh to všechno vidí, ač nyní prohlíží, někdy trestati bude. Poďte sem vy nevěricí, já vám to hned dokažu, že se božskou moci staly zázraky u obrazů […] Na tolik tisíc tisíců co se stalo zázraků, to po celý římský církví, to u nás katoliků. Mezi vami to tak nejní, proto že vy nejste hodní, skrz vaše rouhaní a církve tupení, od Boha té milosti. [Obudźcie się zaraz wszyscy, co w herezję brniecie, Przeciw rozumowi święte obrazy Boga hańbicie. Może później może prędzej, ta nieprawość kres swój znajdzie, Bóg wszystko zobaczy, choć dziś tylko patrzy, w końcu karać będzie. Pójdźcie do mnie niewierzący, a ja wam pokażę, jakie cuda z Bożej mocy działy się pod obrazem […] Po tysiąckroć tysiąc cudów tyle się zdarzyło, a to w całym kościele rzymskim, to u nas katolików. Między wami tak nie bywa, bo nie jesteście godnymi, przez wasze bluźnierstwa i kościoła hańbienie, takiej Bożej łaski]. ( J-430/J-431) Jednocześnie, oprócz teologicznej wykładni, na silne przywiązanie do fizycznych znaków sacrum wpływał charakterystyczny dla kultury ludowej sensualizm. Mirakularna religijność ludowa bardzo mocno przywiązana była do obrazu, materialnego śladu cudownej obecności, który uważany był za najskuteczniejszą ochronę człowieka przed siłami nieczystymi. Brak szacunku dla wizerunków wiązał się zatem z podwójnym zagrożeniem. W pierwszym przypadku kara groziła ze strony pozytywnie wartościowanego sacrum, oczekującego czci i stosującego odpowiedzialność zbiorową, która nie szczędziła również pobożnych katolików. W drugim zaś, wobec braku poświęconych przedmiotów czy relikwii, człowiekowi groziły siły diabelskie, zyskujące ułatwiony dostęp do pozbawionego magicznej ochrony śmiertelnika. Skoro zatem wyróżnikami katolicyzmu w optyce prostego człowieka była wystawność nabożeństw, kult relikwii i cudownych obrazów oraz wysokie znaczenie pośredników między wiernymi a Bogiem – Maryi i świętych – odrzucenie tych elementów wiary przez heretyków (widoczne choćby w wystroju protestanckich świątyń), stanowiło zagrożenie dla całej społeczności i de facto widziane było jako służba diabłu (por. Tazbir 1981: 943). Z tymi przekonaniami wiązała się popularność legend opartych na motywie uszkodzenia świętego wizerunku związanych z ośrodkami kultu i ruchu pielgrzym⩶ 110 ⩶ �kowego, powstającymi masowo w okresie pobiałogórskim. Co ciekawe, o ile w położonych dalej na południe sanktuariach austriackich winnymi bluźnierstwa byli zazwyczaj Turcy, na ziemiach czeskich rolę świętokradców odgrywali przede wszystkim husyci i protestanci (Royt 2011: 108–110). Legendy takie obecne są w drukach kramarskich poświęconych konkretnym sanktuariom i cudownym wizerunkom, np. obrazowi Salwatora z Chrudimia, naznaczonemu cięciami szabli ( J-961, Nábožná píseň ke cti a chvále Svatého Salvátora…): „Co jest ten svatý obraz, jejž ruka kacířská / nevážně posekala, bezbožnost tyranská” [„Czym jest ten święty obraz, który haniebnie pocięła / ręka kacerska, bezbożność tyrańska”]. Wizerunek ten wspominany jest również w kontekście krzywd, jakie uszkodzenia obrazu wyrządzają osobie na nim przedstawionej, gdy w pieśni J-824, Nábožná píseň k Svatému Salvator [!]…, znieważenie obrazu przez Szwedów przedstawione jest jako kontynuacja cierpień Chrystusa na Golgocie: Nebs tryznění mnohé, svatý Salvatore, v tom bičování, a korunování, vystals pro mne. Pak v tmavém vězení, měls hrozné trápení, posledněs vylil svou krev vycedil v křížování. Však nemělo dosti, nad tou ohavnosti, lidské stvoření, po všem tryznění, tvé svatosti. Když v městě Chrudimi, obraz tvůj spanilý, vojáci vzali a posekali, švejdské vojny. [Boś udręki mnogie, święty Salwatorze, jak biczowanie, i koronowanie, cierpiał za mnie. Potem w lochu ciemnym, mękiś przeżył wielkie, w końcuś krew swą przelał na krzyżu wytoczył. Lecz ohydy całej, wciąż było za mało, ludzkiemu stworzeniu, po tym udręczeniu, osoby świętej. Gdy w mieście chrudimskim, obraz twój prześliczny, żołdacy cięli i ranili, za szwedzkiej wojny]. ( J-824) Z dzisiejszej perspektywy najmniej drastyczne przykłady bluźnierstwa wiążą się ze złorzeczeniem wizerunkom i podważaniem wiary w ich faktyczną moc. Tu ponownie przywołać można przytaczany już w poprzednim punkcie utwór pt. Nová píseň k svatému Jánu Nepomuckému. Všem rouhačům na světlo vydaná ( J-279). Zgodnie ze znanym już schematem, protestanci (tu luteranie), stawiani są w opozycji do chrześcijan (katolików), nie tylko przez samo opisywane zachowanie, słowne ⩶ 111 ⩶ �dystansowanie obydwu grup (protestanci vs. chrześcijanie), ale również na poziomie opisu przekonań religijnych innowierców, którym przypisywany jest nie tylko brak kultu świętych, ale również niewiara w samego Chrystusa: W jedný hospodě o tom rozmlouvali, kdež tu tři lutryání víno pili, ty nic nevěřili v panenku Marii, ani v Krista Pána a svatého Jána. Řkouc: žádný svatý nám nepomuže nic, my v takové věci nevěříme nic, že panna Maria křesťanům pomahá, to my nevěříme, to není pravda. Nad níma na stěně visel milostný obraz Matky Boží Svatohostejnský, oni řka: muželi nechť ať do nás uhodí hrom, který drží syn v ruce její. Na to slovo hnedky strašně zahřmělo, a plnýma oblaky se blejskalo, na to v krátké chvíli přítomní viděli, jak od hromový rány dva zahynuli. [W pewnej gospodzie o tym mówili, w której trzej lutrowie wino pili, oni nie wierzyli w panienkę Maryję, ani w Chrysta Pana ni w świętego Jana. Mówiąc: nam żaden święty nie pomoże nic, my w takie rzeczy nie wierzymy nic, że panna Maryja chrześcijanom pomaga, my w to nie wierzymy, bo to nie jest prawda. Na ścianie nad nimi wisiał obraz łaskawy Matki Bożej Świętohostyńskiej, oni mówią: jeśli może niech nas piorun strzeli, który w ręku syn jej trzyma. Na to słowo zaraz strasznie zahuczało, za gęstymi chmurami niebo się błyskało, i po krótkiej chwili obecni widzieli, jak gromem rażeni dwaj życie stracili]. ( J-279) Drugi wariant tego motywu to bezpośrednie fizyczne wystąpienie przeciwko wizerunkowi. O tego rodzaju postępek ponownie oskarżani są Szwedzi (tym razem nie identyfikowani z konkretnym odłamem protestantyzmu), którzy w pieśni Nábožná píseň k Panně Marii ( J-427) nie tylko urągają obrazowi Matki Bożej, ale w przypływie nienawiści do katolickich świętości strzelają do jej wizerunku z karabinów. Opis tego zdarzenia jest krótki, bo pieśń zawiera cały katalog cudów związanych z wyobrażeniami Maryi, akcja zaś lokalizowana jest w 1745 r. w Polsce, w fikcyjnej wsi Portowa niedaleko Warszawy. Dwaj szwedzcy żołnierze, podobnie jak w poprzednim przykładzie kpią z Maryi i domagają się cudu, a gdy ten nie następuje, strzelają do wiszącego w karczmie obrazu: Ten špás sobě událi, tak se jí rouhali, křesťane povidají, že jsi hodna chvály skrze tvoje zázraky, které máš činíti, a co za kunšty činiš, chcem tě prubovati. ⩶ 112 ⩶ �Když to dlouho trvalo, ze stolic svých vstavali, každy vzal karabinu, a do ní střilelí. Oba hned na zem padli, jako hovada řvali, od Boha potrestaní, jak psi zcepenělí. [Taką zabawę mieli, że ją obrażali, chrześcijanie mówią, żeś jest godna chwały a to przez cuda, które ty masz czynić, jakie robisz sztuki, chcemy wypróbować. Długo już to trwało, gdy ze stołków wstali, każdy karabin chwycił, i do niej strzelali. Obaj wnet na ziemię padli, jak zwierzęta wyli, przez Boga pokarani, jak psy pozdychali]. ( J-427) W tym wypadku obaj świętokradcy zostają ukarani przez Boga i konają nadprzyrodzoną śmiercią. Warto podkreślić, że po raz kolejny innowiercy porównani zostają do zwierząt – bydła i psów, zarówno bezpośrednio (jako hovada, jak psi) jak i poprzez semantykę użytych czasowników (řvat, zcepenět). Umierają w męczarniach również Szwedzi pragnący spalić obraz św. Walentego w Přiborze (Píseň nová o svatým Valentínu): Náš Přibor plesá, že tě Nebesa zachovaly, a nedaly ohní moci, by Švejda spálil, když se k nám zvalil, obraz vzacný tvůj zázračný. Tvi posmivačí, slavy rouhačí, v trestu byli hned v tu chvíli postavení, za mrtvé padli, vředem posedli, jak nemálo zde se stalo. [Nasz Przybór śpiewa, bo dobre Nieba cię zachowały, i nie dały ogniom siły, aby Szwed spalił, gdy się tu zwalił, obraz twój cudami słynny. Tamci co drwili, tobie bluźnili, w jednej chwili karą dotknięci, padli trupami, pokryci wrzodami, wiele tego było co się zdarzyło]. ( J-1110) Nawróceniem ocalałego bluźniercy kończy się natomiast wspominany już utwór Nová píseň o příběhu, jenž se stal v Slezku, při městě Těšině… ( J-672). Tu również narzędziem zbrodni jest broń palna, za pomocą której luteranie testują moc figury św. Jana Nepomucena. Po raz kolejny na poziomie języka pieśni pojawia się ponadto opozycja chrześcijanie – protestanci. Kiedy luteranie mówią o katolikach, używają w odniesieniu do nich określenia křesťane, sugerującego, że sami mówiący nimi nie są: ⩶ 113 ⩶ �Já nabiju pistoli a dám k němu ránu, budeli mně se branit, zvím jakou má sílu, neb křesťane řikají, když k němu volají, že jim z nouze spomahá, a chrání od hanby. Však v tom božském řizení hned trest boží spatřil, jak s pistole vystřelil, hned sám sebe zabil. Ten jeho kamarad, jak spatřil ten zázrak rychle před svatým Janem na svá kolena pad. [Nabiję swój pistolet i w niego wystrzelę, jeśli się będzie bronić, poznam jego siłę, chrześcijanie wszak mówią, gdy jego wzywają, że im w biedzie pomaga, i chroni od hańby. Wszak w tym Bożym wyroku karę boską poznał, gdy z pistoletu strzelił, zaraz sam się zabił. A jego towarzysz, kiedy cud ten ujrzał wnet przed świętym Janem na kolana upadł]. ( J-672) Obecna w korpusie w kilku egzemplarzach Nábožná píseň ke cti a chvále svatého Jána Nepomuckého ( J-448/J-567/J-673/J-700/J-944) przedstawia natomiast wydarzenia historyczne z czasów wojny trzydziestoletniej, gdy szwedzki garnizon rabował kompleks zamku praskiego38. Wydarzenie jest zorientowane w czasie bardzo ogólnikowo: „[…] co se stalo v pravdě, když tam Švějda ležel v Praze na hradě” [„[…] co naprawdę się działo, kiedy Szwedy na praskim zamku stały”], ale jasne jest, że profanacji niemal ulega jedno z miejsc najświętszych dla czeskiego katolika, praska katedra św. Wita, Wacława i Wojciecha: Ten začal luterstvo v Praze množiti, kněží vyhaněti, chrámy bořiti. Mnohé svaté těla a svatého Víta, z chrámu božího chtěl ven vyházeti. [Zaczęli luterstwo w Pradze pomnażać, księży wypędzali, by kościoły burzyć. 38 Historycznym pierwowzorem opisywanych w pieśni zdarzeń jest raczej udokumentowane niszczenie materialnych obiektów kultu katolickiego w katedrze, podjęte przed Bożym Narodzeniem 1619 r. z inicjatywy czeskiej szlachty protestanckiej i „Zimowego Króla” Fryderyka V (zob. Vlnas 1993: 57–63). ⩶ 114 ⩶ �Wielu świętych ciała i świętego Wita, ze świątyni pańskiej chcieli wyrzucić]. ( J-448/J-567/J-673/J-700/J-944) Gdy jednak w obrazoburczym zapale innowiercy zaczynają przekształcać ją w luterański zbór i usiłują wyjąć z grobu relikwie św. Jana Nepomucena, zatrudnieni do otwarcia krypty rzemieślnicy nie są w stanie się poruszyć. W końcu rozbicia krat podejmuje się szwedzki oficer, który za to bluźnierstwo „jako uhel zčernal, nešťastně skonal” [„niby węgiel zczerniał, nieszczęśliwie skonał”]. Cudownej interwencji w obronie świętości dopełnia cud, podczas którego zmarli pochowani w katedrze wstają z grobów i uczestniczą w mszy sprawowanej przez św. Jana przy anielskiej asyście. Podobny schemat realizuje Píseň horlivá o blahoslavené Panně Maryi Vartovské… ( J-712). Utwór przedstawia serię dramatycznych scen osadzonych prawdopodobnie w realiach toczącej się na czeskim terytorium II wojny śląskiej (1744–1745). Ponieważ znaczna część utworu opisuje okrucieństwa, jakich innowiercy dopuszczają się na ludności cywilnej, wpisuje się ona raczej w obraz tyrana, przedstawiony w punkcie 4.5.5., ale obfituje także w sceny świętokradztwa i bluźnierstwa. Akcja lokalizowana jest w prawdopodobnie fikcyjnych miejscowościach Klakov (ew. Klaková) i Mantlcuk. A rolę wroga religijnego tym razem odgrywają kalwińscy Brandenburczycy, określani m.in. jako rouhači (‘bluźniercy’) oraz zlopověstní lub zlostní kalvíni (‘niesławni’, ‘gniewni kalwini’). Innowiercy oskarżani są o burzenie kościołów lub zamienianie ich w stajnie, a wśród popełnianych występków wyliczyć można na przykład wjazd na koniu do kościoła: „Jeden rejtar brandenburský chtěl vjiti do kostela, / jak ta zlost toho kalvína velká býti musela” [„Jeden rajtar brandenburski wjechać chciał do kościła, / jakaż wielka musiała być złość tego kalwina”]. Gdy nawet samo zwierzę wzbrania się przed takim czynem, jeździec zmusza je przemocą, a za karę spada z wierzchowca i traci wzrok. Okrutna kara dosięga także bluźnierców, którzy kpią w świątyni z krucyfiksu i usiłują karmić figurę Chrystusa sianem: ślepną i pękają im brzuchy. Wreszcie najgorszy występek o jakim wspomina pieśń to próba profanacji Najświętszego Sakramentu: Brandenburczycy przerywają mszę wchodząc do kościoła, odmawiają zdjęcia kapeluszy przy podniesieniu, wyśmiewają księdza, a w końcu wyrywają mu monstrancję. Czyn ten, interpretowany jako wystąpienie przeciw samemu Chrystusowi fizycznie obecnemu w hostii, ściąga na nich nadprzyrodzoną śmierć: „Přijdouce v prostřed kostela, všech šest na zem upadli, / a jako uhel zčernali, jazyky vyplazili” [„Wszedłszy do środka kościoła, sześciu ich na ziemię padło, / jak węgiel poczerniało, języki wystawiło”]. ⩶ 115 ⩶ �Wymienione w pieśni czyny wymierzone w krucyfiks i Najświętszy Sakrament przywodzą na myśl antysemickie legendy o profanacji hostii znane w kulturze europejskiej od średniowiecza39. Co prawda w analizowanym korpusie nie odnalazłem pieśni z tym motywem, ale z pewnością były one dosyć popularne, zachowały się bowiem licznie w innych kolekcjach (por. Mętrak 2017: 94–98). W analizowanym zbiorze rolę bluźniercy odgrywają jednak wyłącznie protestanci. Ostatni przykład odnaleźć można w utworze Nová píseň o dvouch bohaprázdných Lutriáních jak nevážně s krucifiksem zacházeli…, oznaczonym numerem J-1478. Akcja pieśni umieszczona jest w mieście Varadin w Siedmiogrodzie (dzisiejsza Oradea/Großwardein w Rumunii, dawniej nazywana po polsku Wielkim Waradynem), a utwór znów opiera się na opozycji protestanci (luteranie) – chrześcijanie (np. „pojal bohatý lutrián křestianku” [„wziął za żonę bogaty luteran chrześcijankę”]), po raz kolejny przypisując protestantom niewiarę w Chrystusa („ona milujíc Krista, též on ctil svou víru” [„ona Chrystusa kochała, on też swą czcił wiarę”]). Obecne są tu również zwroty podkreślające okrucieństwo innowierców (tyráni, zlostný lutrián itp.) oraz porównywanie ich do psów. Pieśń otwierają zwrotki porównujące popełniane na świecie grzechy z cierpieniami zadawanym Chrystusowi przez Żydów na drodze krzyżowej, stanowiące kolejny przykład umieszczania wszystkich innowierców w jednej kategorii wrogów Chrystusa. Tekst opisuje rodzinę, w której mąż to luteranin, zaś żona to katoliczka. Ojciec syna, a matka córkę wychowują w zgodzie z zasadami własnej religii (co zgadza się z ówczesnym zwyczajem). Pod nieobecność żony, ojciec nie wpuszcza do domu proszącej o pomoc szwagierki, pobożnej katolickiej wdowy, i przegania kobietę, bijąc ją należącym do swojej małżonki krzyżem. Następnie postanawia sprawdzić wraz z synem rzeczywistą siłę wiary katolickiej, poddając próbie ołtarzowy krucyfiks40. Mężczyźni kłują figurę Chrystusa nożem i igłami oraz biczują ciernistymi gałęziami: 39 Legendy profanacyjne upowszechniają się po czwartym soborze laterańskim w 1215 r., wprowadzającym kult Eucharystii i precyzującym teologię transsubstancjacji (Tokarska-Bakir 2008: 138–139, Soukup 2016: 45). 40 Warto zwrócić uwagę, że część pieśni z motywem świętokradztwa dokonywanego przez protestantów mówi o chęci wystawienia katolickich świętości na próbę. W przypadku antysemickich „legend o krwi” narracje o profanacji hostii początkowo kończyły się nawróceniem żydów w obliczu cudu potwierdzającego prawdziwość wiary chrześcijańskiej, z czasem jednak zmieniły się w historie o bluźniercach świadomie i z rozmysłem występujących przeciw prawdziwemu Bogu (Tokarska-Bakir 2005: 143–148, Soukup 2016: 47). Być może zachowanie starszego schematu w historiach o protestantach i pozostawienie im szansy odpokutowania swych czynów interpretować należy jako znak świadczący o zróżnicowaniu obrazu innowiercy-chrześcijanina i niechrześcijanina. ⩶ 116 ⩶ �krucifiks s oltáře vzal a nožem ho píchal, když jsi ty tak mocný kříž, můžeš jim spomoct sám. Synu můj jdi uřízni čtyři pruty z trní a budem ho mrskati, tak-li nám poví, přijdem-li do nebe my lutriánove, a nebo katolici, jenž jej silně ctějí. [krucyfiks z ołtarza wziął i nóż w niego wbijał, jeśliś krzyż tak potężny, możesz ich ocalić sam. Synu mój idź natnij cztery rózgi z cierni chłostać go będziemy, wtedy nam powie, czy do nieba pójdziemy my luteranowie, czy raczej katolicy, co go mocno wielbią]. ( J-1478) Choć z krzyża zaczyna płynąć prawdziwa krew, ten cud nie wystarcza, by przekonać bluźnierców. O prawdziwości wiary katolickiej przekonuje ich dopiero boska kara, sprawiająca, że wszelki pokarm i napoje, jakie próbują spożyć, także zamieniają się w krew: Nechtěl jim Bůh odpustit jejich nepravosti poněvádž jsou neměli též nad ním litosti, znamení jim ukázal, že jest Kristus pravý, oni předce jako vztekli, nožma ho píchali. Za zlé činy zlá odměna v okamžení přišla, žena když na stůl jídla vařený přinesla, všecko se v krev změnilo cokoliv měli jíst, též se v krev obrátilo, cokoliv chtěli pít. [Nie chciał im Bóg odpuścić ichnich nieprawości albowiem oni nad nim też nie mieli litości, choć znaki ukazywał, Chrysta prawdziwego, oni wściekli, nie szczędzili mu noża ostrego. Za zło zła odpłata przyszła w okamgnieniu, kiedy żona na stół kładła gotowe jedzenie, wszystko w krew się zmieniło co spożywać mieli, także w krew się obróciło, cokolwiek pić chcieli]. ( J-1478) Mężczyźni nawracają się w końcu i – by odpokutować swój grzech – dobrowolnie oddają się władzom, które skazują ich na śmierć na stosie. ⩶ 117 ⩶ �Za historykiem literatury Danielem Soukupem (2016: 46–50) można przywołać przynajmniej dwa aspekty legend o profanacji hostii i krzyża. Z jednej strony usprawiedliwiały one przeszłą i potencjalną przyszłą przemoc wobec innowierców jako zasłużoną karę za ich niecne czyny. Z drugiej miały ważną funkcję dydaktyczną, w prosty sposób wykładając zasady katolickiej wiary i umacniając ją. Skoro bowiem poddawana próbom przez „obcych” hostia krwawiła, teologia katolicka głosząca fizyczną obecność Chrystusa w Najświętszym Sakramencie musi być prawdziwa. Wiara w fizyczną obecność Chrystusa w Najświętszym Sakramencie oraz łączność wizerunku z jego podmiotem sprawiają, że zwłaszcza czyny wymierzone bezpośrednio w Chrystusa zacierają granicę między atakiem na przedmiot (hostię, obraz czy rzeźbę), a napaścią na osobę. Obraz innowiercy dopuszczającego się zbrodni przeciwko żywym ludziom, zarówno własnym bliskim jak i szerszej społeczności katolickiej, przedstawiają dwa kolejne punkty. 4.5.4. Kat w rodzinie – pater furiosus Źródeł kolejnego obrazu nieprzyjaciela religijnego, ściśle związanego z motywem nawrócenia innowiercy, szukać można przede wszystkim w literaturze hagiograficznej. Od wczesnego średniowiecza znany jest w niej motyw członka bliskiej rodziny (zazwyczaj ojca, w przypadku męczenniczek także męża), który nie zgadza się ze sposobem życia przyszłej świętej lub świętego. Gdy inne próby wpłynięcia na zbuntowane dziecko zawodzą, posuwa się on do przemocy fizycznej, więzi je i torturuje, a w ekstremalnym przypadku zabija lub wydaje prześladującym chrześcijan władzom. Podobne wątki odnaleźć można w legendach o popularnych świętych z pierwszych wieków chrześcijaństwa: przede wszystkim zabitej przez ojca św. Barbarze, ale również czeskim patronie św. Wicie i innych: Anastazji, Małgorzacie czy nawet św. Franciszku (zob. Soukup 2009: 363). Również kontrreformacyjna propaganda religijna mogła mieć swój wpływ na ukształtowanie się obrazu innowiercy-kata swoich najbliższych. Wymierzone w heretyków pisma przedstawiały innowierców jako zagrożenie dla porządku społecznego, osoby łamiące normy etyki, w tym etyki seksualnej, niemające poszanowania dla hierarchii społecznej, więzi rodzinnych i miłości rodzicielskiej (zob. Potkowski 1978: 130, Tazbir 1981: 941–942). Z obu tych źródeł wyrasta obecny w twórczości kramarskiej wizerunek innowiercy jako osoby pozbawionej litości nawet wobec członków własnej rodziny, zazwyczaj osób fizycznie słabszych i – poza siłą swej wiary – bezbronnych. Skoro zatem nawet w takim kontekście nie można się po nich ⩶ 118 ⩶ �spodziewać szlachetnych uczuć, tym bardziej zakładać można ich nienawiść wobec innych przedstawicieli chrześcijańskiej wspólnoty. Modelowym przykładem użycia figury pater furiosus na terytorium Czech jest oparta na prawdziwym zdarzeniu z 1694 r. historia Szymona i Lazara Abelesów, która obiegła całą katolicką Europę (Pěkný 2001: 252–254). Relacjonowały ją także pieśni kramarskie, choć jest nieobecna w badanym korpusie41. Przez lata służyła budowaniu katolickiej tożsamości w opozycji do społeczności żydowskiej i była przyczyną antyżydowskich rozruchów: Abelesovská legenda měla sloužit k identifikaci křesťanského společenství, které se ostře vymezovalo vůči židovské komunitě. Jejím prostřednictvím se formulovalo a zárověň i formovalo protižidovské cítění doby. [Legenda o Abelesie miała służyć identyfikacji wspólnoty chrześcijańskiej, która ostro odcinała się od społeczności żydowskiej. Za jej pomocą kształtowały się i precyzowały antyżydowskie uprzedzenia tej epoki]. (Soukup 2009: 348) Praski Żyd Lazar Abeles został obarczony zarzutem zabójstwa swego syna Szymona, który nakłaniany przez jezuickich księży pragnął przyjąć wbrew woli ojca chrzest. Przyczyną śmierci chłopca mógł być co prawda nieszczęśliwy wypadek, ale historia zbyt dobrze wpisywała się w obecny w kulturze od pokoleń schemat, by oskarżony miał szanse na uczciwy proces. Lazar Abeles, który albo popełnił samobójstwo w areszcie, albo – co zapewne bardziej prawdopodobne – zmarł w wyniku tortur, jakim poddano go na przesłuchaniach, stał się pierwszą, ale z pewnością nie ostatnią ofiarą powstającej właśnie legendy. Opowieść o męczenniku Szymonie, żydowskim konwertycie, z dużym prawdopodobieństwem stanowiła źródło wspomnianej już w punkcie poświęconym nawróceniom pieśni numer J-1345/J-2165, opowiadającej o dwojgu dzieciach, zamordowanych przez własnego ojca za przyjęcie chrztu. Utwór wykorzystuje większość wspomnianych już sposobów obrazowania, m.in. przyrównując innowierców do psów: „Otec, matka když slyšeli od svých děti ty řečí, / Hned hořem na zem upadli, jako zteklí psi řvali” [„Ojciec i matka słysząc takie swych dzieci słowa, / Wnet w zgryzocie na ziemię padli, jak psy dzikie wyli”]. Przed sięgnięciem po przemoc Żydzi usiłują przekupić dzieci, co jednak nie przynosi skutku, następuje więc długi opis kaźni, jaką przechodzą mali męczennicy. Obrazy katowanych potajemnie w piwnicy dzieci wywołują ponadto 41 W literaturze przedmiotu odnalazłem informację o pieśni wydanej prawdopodobnie jeszcze w 1694 r., której strona tytułowa reprodukowana jest w pracy Pravoslava Kneidla (1983: 122). ⩶ 119 ⩶ �z antysemickiego imaginarium epoki skojarzenia z legendami o mordzie rytualnym (por. Mętrak 2017: 94–98): Zběhlo se tam židův množství, dětem dary dávali. Aby jen od naší víry křesťanské odstoupily. […] Otec se tuze rozhněval, hned popad syna svého, a šaty na něm roztrhal, nechal ho tak nahého. Tu hned ti nevážní židé bez litosti popadli, ruce a nohy roztáhli, na stěnu jej přibili. […] Hned židé popadli děvče nevážně obnažili, udicemi ji mrskali, náramně zkrvavěli. [Zbliżyło się tam kilka Żydów, dzieciom dary dawali, Ażeby ich od tej wiary katolickiej odwiedli. […] Wnet się też Ojciec rozgniewał, popadł syna swojego, Rozerwał na nim odzienie, zostawił tak nagiego. Tak bardzo go poranili, okrutnie pokrzywdzili, Ręce, nogi rozciągali i na ścianie przybili. […] Wnet porwali tę dzieweczkę, o ziemię uderzyli, Boleśnie ją poranili, okrutnie pokrwawili]. ( J-1345/J-2165, przekład polski za niedatowanym drukiem pt. Pieśń o żydowskich dzieciach z drukarni Franciszka Orła we Frydku, zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie im. Seweryna Udzieli, sygn. 3124) Również wspomniana już w punkcie 4.5.2. Hrůzoplná Píseň o strašlivém znamení, kteréž bylo k spatření na obloze nebeské… zawiera podobny opis reakcji pogańskich rodziców na nawrócenie swoich dzieci: Otec rozhněvaný tak jich tuze stryznil a hned bez prodlení celý skrvavený do žaláře vsadil. Jestli v naše bohy věřit nebudete, tedy tak ztryzněny nechám ve vězení až hladem zemřete. [Ojciec rozgniewany tak ich srogo dręczył i bez zwlekania skrwawionych do lochu wtrącił. Jeśli w naszych bogów wierzyć nie będziecie, udręczonych zostawię w więzieniu aż z głodu umrzecie]. ( J-1256) ⩶ 120 ⩶ �Trzy pozostałe z obrazów innowiercy-okrutnika także wiążą się z cytowanymi już pieśniami o nawróceniach – historią pobożnej Vilimy z Budy ( J-138/J-615/ J-934/J-1581/J-2404), hiszpańskiego kowala-bezbożnika ( J-1091) i Kudriška, syna pogańskiego bogacza ( J-35/J-1843). W pierwszej z nich ojciec początkowo przeklina swą córkę i grozi jej śmiercią, co opisują dwie analogicznie zbudowane zwrotki: Otec dceru proklínal, smrtí jí vyhrůžku dal, ona ale nedbala, jen se pokřtit nechala. […] Otec ji vyhrožoval, těžkou smrt představoval, ona ale nedbala, svou pobožnost konala. [Ojciec córkę przeklinał, groźbą śmierci ją straszył, ona na nic nie dbała, tylko ochrzcić się dała […] Ojciec ją prześladował, ciężką śmierć zapowiadał, ona na nic nie dbała, na modlitwach swych trwała]. ( J-138/J-615/J-934/J-1581/J-2404) Gdy jednak groźby nie przynoszą skutku, okrutnik wciela je w życie, usiłując zastrzelić dziewczynę podczas modlitwy przy przydrożnej kapliczce, a wreszcie napada w jej własnym pokoju i zabija, wbijając w serce miecz: Přišel k ní v noční době, když byla na modlitbě, flintu a meč v svéj ruce, takto pravi k dcerušce: Nechtělas poslechnouti, já tě musím zabiti, meč ji vrazil do srdce, převelice hluboce. [Przyszedł do niej w nocy, gdy trwała w modlitwie, w ręce miał miecz i flintę, tak odezwał się ku córce: Nie chciałaś mnie słuchać, muszę cię zamordować, miecz jej wbił prosto w serce, głęboko przewielce]. ( J-138/J-615/J-934/J-1581/J-2404) Morderstwo zostaje szybko wyjaśnione, bo władze doprowadza do sprawcy ślad plam niewinnie przelanej krwi. Ojciec nie okazuje jednak skruchy, a wręcz z dumą oznajmia, że swego czynu dokonał ex odio fidei: „Hned se vyznal s radosti, že mordoval ze zlosti, / ona se mnou hrdala, cizi víru přijala” [„Wnet przyznawał z radością, że mordował ze złością, / ona mną pogardzała, obcą wiarę przyjęła”]. Jest on określony w tekście jako pohanský zarputilec, hrozný tyran i duše zatvrzlá, zaskakująca może się więc wydać dodana mimochodem informacja o wyrażonej przez ⩶ 121 ⩶ �niego przed śmiercią woli chrztu. Obraz śmierci mordercy na szubienicy wskazuje jednak, że nie uzyskał on rozgrzeszenia: „Když ho katí věšeli, všichní lidé slyšeli, / jak duše zatvrzela, třikráte zavolala” [„Gdy go kaci wieszali, wszyscy ludzie słuchali, / jak dusza zatwardziała, po trzykroć zawołała”]. Także hiszpański kowal z pieśni Smutný a žalostný opis o jedném bohaprázdném otci… dopuszcza się morderstwa własnej córki, wcześniej drwiąc z jej gorliwej wiary w pomoc św. Barbary: Tento bezbožný otec dlouhý nůž vytáhl, do srdce ji ho vrazil, takto k ní promluvil: Řka: nechť tobě pomůže ta tvoje patronka, když ji tak věrně vzýváš, nechť tě uzdravuje. [Ten ojciec bezbożny długi nóż wyciągnął, wbił jej w samo serce i tak do niej mówił: Prawi: niechaj ci pomoże ta twoja patronka, którą tak wiernie wzywasz, niechaj cię uzdrowi]. ( J-1091) Śmiertelnie raniona dziewczyna, dzięki wstawiennictwu świętej, umiera dopiero po przyjęciu ostatniego namaszczenia. Kowal zleca również swojemu bratu zabicie katolickiego narzeczonego córki, ale na skutek boskiej kary ich plan zupełnie wymyka się spod kontroli. Ostatecznie wszyscy członkowie pogańskiej rodziny umierają lub trafiają do więzienia. Równie zajadły w swojej nienawiści do katolików jest ojciec Kudriška, który najpierw grozi synowi i usiłuje go przekupić, by w końcu zamknąć go w lochu i torturować: Nechceš-li poslechnouti, zlořečený proklatý, Tvá milenka mé ruce, smrti neuhne více. […] Otec ho za ruku vzal, poklad mu ukazoval, V sklepě při pokladě na řetěz ho ukoval. Zde když nechceš slyšeti, musíš mnoho trpěti. Mrskal syna pro víru, třikrát denně hodinu. [Jeśli nie chcesz mnie słuchać, nikczemniku przeklęty, twoja miła z mej ręki nie uniknie śmierci. […] Ojciec za rękę go złapał, skarby mu pokazał. W piwnicy przy skarbie w łańcuchy go zakuł. ⩶ 122 ⩶ �Jeśli mnie nie chcesz słyszeć, dużo musisz cierpieć. Za wiarę chłostał syna, co dzień trzykroć po godzinę]. ( J-35/J-1843) Oprawca nie poprzestaje jednak na uwięzieniu swego syna i postanawia wcielić w życie wygłaszane wcześniej pogróżki, mordując dziewczynę, która przywiodła go do przyjęcia katolicyzmu. Gdy wściekły oprawca wyrusza powozem, by zrealizować swój plan, sam ponosi śmierć w wypadku, spadając w przepaść: Otec syna mrskával, zlostí pomstu volával, Tebe zde usužuju, tvou milenku zabiju. Jel přes les zamyšlený, jak oumysl vyplní, Vraždu plnit pospíchal, krvožížnivě vzdychal. Koně se zdivočili, ze skály s ním skočili, Dvacet sáhu ze skály, do hlubiny propadli. [Ojciec syna chłostał, w złości zemstę ogłaszał, Ciebie tu zakatuję, miłą twoją zabiję. Jechał lasem i myślał, jak swój plan wykonać, mordować pośpieszał, aż żądzą krwi dyszał. Konie się spłoszyły, ze skały z nim skoczyły, dwadzieścia sążni ze skały, w przepaści zniknęli]. ( J-35/J-1843) Wszystkie wymienione przykłady realizują dość wiernie ustalony schemat. Brak w nich możliwości porozumienia z innowiercą, który w obronie swojej religii, a właściwie z czystej nienawiści do chrześcijaństwa, nie waha się popełniać najgorszych zbrodni. Po raz kolejny innowiercom przypisywane jest szczególne okrucieństwo i zajadłość. Co ciekawe nie napotkałem w korpusie utworów łączących figurę pater furiosus z obrazem bluźniercy i świętokradcy (o ile za bluźnierstwo nie uznamy samego drwienia z czyjejś konwersji). Przemoc i agresja tej postaci wymierzona jest wyłącznie w inne osoby, nie zaś symbole i przedmioty wiary. Jest ona również ograniczona do małej grupy ważnych dla narracji bohaterów – ofiarą staje się jeden lub dwoje bohaterów, kat działa samodzielnie, ewentualnie (jak w utworze o żydowskich dzieciach) przy wsparciu niewielkiej innowierczej wspólnoty. Znacznie większą skalę przyjmują prześladowania przypisywane „obcym” w utworach zaliczonych przeze mnie do ostatniej, czwartej kategorii. ⩶ 123 ⩶ �4.5.5. Tyran – prześladowca u władzy O ile poprzedni typ opisuje sytuacje rozgrywające się w niewielkim gronie bohaterów, zazwyczaj w rodzinie i bez większego udziału władz czy instytucji, a sprawca prześladowań reaguje bezpośrednio na akt konwersji ofiary, dalszy z motywów przedstawia represje na większą skalę, w której uczestniczy ogół niekatolickiego społeczeństwa. Również w tej kategorii wyróżnić można dodatkowe podtypy. Jako najprostszy podział proponuję opozycję pieśni historycznych (zazwyczaj hagiograficznych) i pieśni aktualnych. Z tej pierwszej podgrupy wydzielić można ewentualnie teksty zawierające niejako „wzorzec” wszystkich obrazów wroga religijnego – utwory relacjonujące wydarzenia nowotestamentowe, zwłaszcza niezwykle popularne opisy drogi krzyżowej, w których Chrystus jest szykanowany i katowany przez żydowski tłum. Różnica w czasie wydarzeń wydaje się istotna ze względu na dobór potencjalnych innowierców w obu grupach – hagiograficzne pieśni historyczne przedstawiają jako wrogów rzymskich cesarzy i pogan, a więc nie wpływały raczej na stosunek odbiorców do napotykanych w prawdziwym życiu „obcych”. Pieśni biblijne kształtowały i utrwalały antyżydowski stereotyp „chrystobójców”, zaś pieśni współczesne wzmacniały ksenofobiczne nastroje i zachęcały do walki z politycznymi wrogami Austrii, którymi byli przede wszystkim innowiercy – Turcy, protestanccy Szwedzi i Prusacy czy Francuzi (katolicy, ale w okresie wojen napoleońskich przedstawiani również jako „czciciele drzewa wolności” walczący z religią; zob. Klacek 2014: 81–82). Obraz prześladowcy przypisywany był rzecz jasna przede wszystkim grupom, które w rzeczywistości mogły wchodzić w kontakty z katolikami z pozycji władzy. Stąd poza tekstami historycznymi, brak takiego obrazu Żydów, nieposiadających własnego państwa, wojska czy możliwości narzucenia swojej woli innym. Wobec tego modelowym przykładem innowiercy-tyrana stają się Turcy, jedyna z grup etnokonfesyjnych na trwałe wiążąca kategorię wroga religijnego i politycznego. Figura Turka stała się symbolem okrucieństwa również w innych obszarach kultury ludowej42, a zamiłowanie do przemocy było im przypisywane w kulturze całej chrześcijańskiej Europy, także na obszarach będących z nimi w znacznie bliższym kontakcie niż ziemie czeskie (Szwat-Gyłybowa 1993: 72). Legendarne okrucieństwo mieli Turcy przejawiać między sobą nawzajem, w ramach relacji władzy i hierarchii społecznej, ale przede wszystkim wymierzone miało być ono w ludność 42 Por. Turcy-przebierańcy w pochodach zapustnych, których znakiem stają się skrwawione ręce (NEČMS 2007: 1078). ⩶ 124 ⩶ �chrześcijańską. Na terenach zagrożonych najazdami i obszarach nowo podbitych lokalizowano krwawe historie rzezi ludności cywilnej, zwłaszcza kobiet i dzieci. Przypisywano wówczas Turkom ustalony już w XVII w. repertuar zbrodni, skupiony na kaźniach zadawanych niemowlętom, kobietom ciężarnym i matkom karmiącym, przywołujący na myśl biblijny obraz rzezi niewiniątek (zob. Fiala 2014: 230–231). Na obszarach leżących w głębi Imperium Osmańskiego, w tym podbitej Ziemi Świętej, opisywano zaś brutalne represje wobec chrześcijan, zmuszanie ich do zmiany religii, rozbijanie rodzin i ucisk fiskalny (Rataj 2002: 263–265). Wobec zagrożenia, jakie przez kilka stuleci (zwłaszcza od XVI do XVIII w.) stanowiła dla chrześcijańskiej Europy ekspansja Imperium Osmańskiego, nie dziwi, że wojny z Turcją i prześladowanie chrześcijańskiej ludności podbitych terytoriów były tak popularnym tematem czeskich druków ulotnych i pieśni nowiniarskich już od czasu bitwy pod Mohaczem w 1526 r. (Fiala 2014: 227). Do pierwszych tekstów czeskich klasyfikowanych jako pieśni kramarskie należy więc np. Píseň o Turku (Novotný 1940: 7–8), w której odnaleźć można już znane z późniejszych tekstów epitety: Turek ukrutný i Turky zlé (‘okrutny Turek’, ‘źli Turcy’). Figura Turka zgodnie z ogólnoeuropejskim trendem stała się we wczesnonowożytnej kulturze czeskiej archetypem wroga, zarówno religijnego, jak i politycznego, i obraz ten odnajdujemy również w czerpiących z niej drukach kramarskich. Wobec tak silnego stereotypu nie powinno zaskakiwać, że inni innowiercy pojawiający się historycznie w tej samej co Turcy roli najeźdźcy i okupanta przedstawiani są z użyciem podobnych schematów. Zarówno Turcy, jak i heretycy stanowili bowiem potrójne zagrożenie (por. Tazbir 1981: 941) – dla państwa, Kościoła, ale również duszy ludzkiej, bo aktywnie zmuszając wiernych do porzucenia katolicyzmu, odbierali im perspektywę życia wiecznego. Informację o przymuszaniu do odrzucenia wiary pojawiają się np. w pieśni Píseň o pronásledování katolíků w Turcích ( J-57/J-139) z 1871 r., opowiadającej o prześladowaniu katolickiej rodziny w tureckim miasteczku Evina. Z tekstu dowiadujemy się m.in., że innowiercy odbierają chrześcijanom przedmioty kultu: „[…] obrázek a zlatý křížek Turci nám odebrali, / před kterým jsme se modlili a každý den klekali” [„[…] obrazek i krzyżyk złoty Turcy nam odebrali, / przed którym się modliliśmy i co dzień przyklękali”]. Podczas klęski głodu ojciec opuszcza dom w poszukiwaniu jedzenia, zostaje jednak wówczas schwytany przez Turków i przykuty łańcuchem przy posągu Mahometa, któremu ma oddać cześć: „Turci chtějí že se máme Mahometu klaněti” [„Turcy chcą, że się mamy Mahometowi kłaniać”]. Pobożny bohater nie ulega jednak przemocy i dzięki nadprzyrodzonej anielskiej interwencji cała rodzina ⩶ 125 ⩶ �zostaje ocalona przed więzieniem i głodem. Mniej szczęścia mają franciszkańscy mnisi z obecnej w korpusie aż w 4 kopiach pieśni Píseň jistá a pravdivá o ukrutnosti turecké, dla których karą za wierność Chrystusowi ma być rozszarpanie przez dzikie psy: Tu Tureckej císař vydal ortel přeukrutný, poněvádž tureckou víru nechtějí přijmouti, by je vydal bez meškaní, za živa englickejma psy těla k roztrhání. [Tu cesarz Turecki wydał wyrok przeokrutny, ponieważ tureckiej wiary przyjąć nie chcieli, wydał ich prędko, aby ciągle żywym psy angielskie ciała na strzępy porwały]. ( J-137/J-989/J-1035/J-1319) Gdy jednak, w zgodzie z hagiograficznym schematem, tortury nie odnoszą skutku, a zwierzęta obracają się przeciwko samym Turkom, mnisi zostają w końcu ukamienowani i ścięci, a ich dusze aniołowie zabierają prosto do nieba. Motyw prześladowania Kościoła obecny jest także w pieśniach wojennych, zachęcających do walki przeciw wrogom Austrii (np. J-559, Horlivý zpěv k Panně Marii): „Na Turka tyrana pojďme rádi, nebo chce potlačit církev naší” [„Na Turka tyrana idźmy wraz, bo chce on zniszczyć kościół nasz”], a narzucanie siłą obcej religii było również przypisywane Szwedom w przywoływanej już pieśni o cudach Jana Nepomucena ( J-448/J-567/J-673/J-700/J-944). Jak już wspomniano, okrucieństwo innowierców nie ogranicza się do przymusu religijnego. W narracjach przedstawiających islamskie i protestanckie podboje częsty jest obraz niezwykle brutalnych rzezi, jakie zdobywcy urządzają katolickiej ludności cywilnej. Cytowana już pieśń do Matki Bożej Bardzkiej, Píseň horlivá o blahoslavené Panně Maryi Vartovské… ( J-712), oprócz analizowanych już obrazów świętokradztwa przynosi także brutalne opisy kaźni zadawanych przez Brandenburczyków, którzy „jako vlk po krvi naší dychtí” [„jak wilk krwi naszej pragną”], katolickiej ludności cywilnej: „Všecky v půli dal přetínať, staré i mladé děti, / muže, ženy nelitoval, všecky chtěl pohubiti” [„Wszystkich wpół piłą rżnęli, starych i małe dziatki, / mężczyzn, kobiet nie szczędząc, wymordować chciał wszystkich”]. Doświadczane cuda, w tym śmierć świętokradców chcących sprofanować Najświętszy Sakrament, nie tylko nie skłaniają heretyków do zmiany postępowania, ale wręcz wzmacniają ich morderczy zapał: ⩶ 126 ⩶ �Skrz to se jejich komendant rozhněval na křesťany, poručil všem svým vojákům, by všecko mordovali, staré, mladé, velké, malé, nic jim neodpustili. [Przez to się ich komendant wściekł na chrześcijanów, aby wszystkich pomordować, posłał swych żołdaków, starzy, młodzi, duzi, mali, nikomu nie darowali]. ( J-712) Repertuar zachowań: mordowanie niemowląt, odcinanie kobietom piersi, zamykanie ludzi w kościołach i morzenie głodem czy grzebanie żywcem duchownych, odpowiada zbrodniom przypisywanym w europejskim folklorze Turkom43, których echa znaleźć można np. w polskiej pieśni dziadowskiej o odsieczy wiedeńskiej (por. Grochowski 2009: 349–352). Sądzę, że takie przedstawienie protestantów, o których licznych nawróceniach w obliczu cudu informowały przecież cytowane wcześniej teksty, wskazuje na dominację roli odgrywanej przez obcego w fabule nad jego identyfikacją etnokonfesyjną. Znaczy to, że konwersji w obliczu cudu może dokonać bluźnierca, ale nie tyran, mający w fabule ściśle przypisaną funkcję. Pochylając się nad podobnymi obrazami kaźni, warto zwrócić uwagę, że przedstawiani w nich innowiercy są zarazem okrutni i tchórzliwi. Ich skłonność do przemocy realizuje się bowiem wyłącznie wobec słabszych – brak opisów waleczności tureckich czy protestanckich żołnierzy na polu bitwy, co odpowiada również przedstawionemu w kolejnym rozdziale obrazowi wroga politycznego, sięgającego często po nieczyste i podstępne metody, by stawić czoła szlachetnym i honorowym Austriakom. 4.5.6. Wnioski Przedstawiony w powyższych punktach materiał potwierdza przypuszczenie, że bardziej od konkretnej identyfikacji etnokonfesyjnej obcego, dla jego przedstawienia liczyła się odgrywana przezeń w narracji rola. Najczęściej obecne w pieśniach grupy wyznaniowe (Żydów, Turków, protestantów i nieokreślonych „pogan”) można spróbować zestawić w tabeli wraz z czterema wydzielonymi schematami obrazowania innowiercy: 43 A także – wyjątkowo – prawosławnym Rosjanom, w pieśni nieobecnej w korpusie, ale znalezionej przeze mnie w zbiorach Muzeum w Ołomuńcu i w bazie Špalíček (KNM KP-105, Nová píseň o ruské revoluci, jak mnozí křesťané pro víru Ježíše zahynuli), opowiadającej o plądrowaniu Częstochowy przez kozaków podczas powstania styczniowego. ⩶ 127 ⩶ �Konwertyta Bluźnierca Kat w rodzinie Tyran Żydzi Turcy Protestanci Poganie + (+)44 + (+)46 – – – + + + – + + (–)45 + + Jak się wydaje, stereotyp Żydów, będących najbliższymi, bo żyjącymi obok Czechów innowiercami, jest najbardziej pojemny i dopuszcza wykorzystanie bohaterów tej religii w niemal wszystkich wariantach narracji o obcym religijnie. Obraz Turka/muzułmanina jest najmniej elastyczny, co dość łatwo wytłumaczyć ograniczonym kontaktem z „obcymi” tej narodowości i ich religią, ale także wzajemnym powiązaniem poszczególnych wizerunków obcego. Obraz kata w rodzinie wymaga wcześniejszej obecności konwertyty, więc nie występuje tam, gdzie dobrowolna konwersja nie jest możliwa do wyobrażenia (w więc wśród muzułmańskich „arcywrogów”). Podobnie nawrócenie bluźniercy dotyczy jedynie bluźniercy „sprawdzającego” prawdziwość katolickiej wiary, a nie tyrana systemowo szkodzącego katolikom także pomimo świadomości, że to ich religia jest prawdziwa. Kłopotliwa w interpretacji pozostaje kategoria pogańskości, bo być może niektóre jej wystąpienia należałoby – kierując się kontekstem pozajęzykowym, np. miejscem i czasem wydarzeń – zaliczyć do grupy protestantów, tym samym uzupełniając tę grupę innowierców o nieobecny w tabeli wizerunek kata w rodzinie. Obraz pogan dodatkowo zaciemnia fakt, że być może niektóre użycia określenia pohané odnoszą się nie tyle do wyznawcy jakiejś religii, co do osoby niewierzącej lub wrogiej katolicyzmowi (por. przypis 45). Jeżeli jednak uznać pogan przynajmniej w części tekstów za odrębną grupę, brak wizerunku poganina-bluźniercy tłumaczyć można tym, że większość odnalezionych w tekstach obrazów bluźnierstwa i świętokradztwa odwołuje się do niezbyt odległych wydarzeń historycznych. Nie mogą one zatem dotyczyć kultów pogańskich jako religii faktycznie nieobecnej w regionie Europy Środkowej w XVIII i XIX w. 44 Brak tekstów o profanacji hostii w korpusie, ale są one znane z innych źródeł. Pieśń z druku J-1009/J-2112 (Nová píseň o pravdivém příběhu, který se stal na hranicích prajských…), nazywa poganami bluźnierców kpiących z obrazu Chrystusa, ale wobec umiejscowienia akcji na terenie Czech tohoto roku (‘w tym roku’) (druk datowany na 1846 r.), kontekst skłania do interpretowania tego określenia jako synonimu dla ‘bezbożnika’, a nie określenia innowiercy wyznającego swoją własną, odrębną od katolicyzmu religię. Ponieważ bluźniercy giną rażeni piorunem, tekst został przedstawiony w punkcie 5.7.2. Ogień niebieski. 46 Wyłącznie w bardzo specyficznym charakterze – żydowscy kapłani i tłum skazujący na śmierć Chrystusa. 45 ⩶ 128 ⩶ �4.6. Wizerunki obcego – kryterium państwowe W przeciwieństwie do kategorii obcości religijnej, która jest w pieśniach kramarskich wyraźnie reprezentowana i bez wątpienia była bliska sposobowi kategoryzowania świata przez ich odbiorców, kryterium przynależności do konkretnego organizmu państwowego stosunkowo rzadko wiąże się z utrwalonym wizerunkiem obcego. W tym fragmencie pracy opieram się na kryterium politycznym, przyjmując zasadę, że za „swoich” uznawani byli obywatele cesarstwa habsburskiego, a za „obcych” mieszkańcy innych krajów oraz nielojalni poddani cesarza. Taką decyzję oparłem na wstępnej analizie korpusu, która spośród różnych interpretacji czeskiego patriotyzmu to właśnie tzw. patriotyzm ziemski, związany z lojalnością wobec państwa, pozwala uznać za najczęściej występujący (kwestia kramarskiego rozumienia „ojczyzny” omówiona jest szerzej w punkcie 4.8.1.)47. Przyjmując tę zasadę, wyróżniam dwa możliwe sposoby pisania o inności, choć tylko w jednym z nich – stosunkowo rzadkim w badanym materiale – faktycznie mowa jest o „obcym” obdarzonym konkretnym wizerunkiem. Pierwszy, najczęstszy sposób przywoływania inności przejawia się wyłącznie na poziomie nazwy. Zazwyczaj są to toponimy różnego rzędu (kraj, region, miejscowość) określające miejsce akcji. W takich przypadkach nazwy te nie wiążą się jednak zwykle z żadnymi konkretnymi skojarzeniami i obrazami, a służą jedynie uprawdopodobnieniu przedstawianej historii, zgodnie z przedstawioną wcześniej zasadą precyzyjnej (przynajmniej pozornie) lokalizacji wydarzeń pieśni w czasie i miejscu. Opisywane tak miejsca i postaci są zazwyczaj uniwersalne, odpowiadają codziennemu doświadczeniu odbiorców i autora48. Realia obcych krajów ulegają bohemizacji, zarówno jeśli chodzi o sposób ukazywania przedstawianego miejsca, jak i często jego nazwę. Choć akcja pieśni dzieje się np. w Hiszpanii, Rosji czy Turcji (i te choronimy odnoszą się do rzeczywiście istniejących miejsc), jednostki niższego rzędu są wymyślane przez autora w oparciu o własną wiedzę i wyobraźnię (co zgadza się z opisaną przez etnologów ideą ludowego sensualizmu; zob. Stomma 2002: 258–262). 47 Zważywszy na sygnalizowany już wcześniej komercyjny charakter druków kramarskich, konformizm i lęk przed cenzurą, oraz czas ich największej popularności wyprzedzający upowszechnienie czeskiego nacjonalizmu, kryterium etniczno-narodowe uważam za stosunkowo najmniej istotne dla czytelników i słuchaczy. 48 Mowa rzecz jasna o sytuacji wyjściowej, opisywane wydarzenia są często sensacyjne i szokujące, ale ta niezwykłość umiejscawiana jest w świecie odpowiadającym opisem środkowoeuropejskiej prowincji. ⩶ 129 ⩶ �Konkretne miejscowości noszą więc często nazwy czeskie, a przynajmniej ogólnosłowiańskie49, lub – równie swojskie dla mieszkańców monarchii habsburskiej – niemieckie50, bohaterowie zaś mają czeskie lub niemieckie nazwiska51. Choć w niektórych przypadkach można przyjąć, że nazwy te mogłyby rzeczywiście pojawiać się na opisywanym terytorium (np. niemieckobrzmiące nazwy w Polsce i Rosji), nie są typowe dla regionu wydarzeń. Podobnie opisywane są miasta i wsie, w których dzieje się większość historii. Nie posiadają one zwykle znaków charakterystycznych, a jedynie sztampowy zestaw elementów takich jak młyn, nienazwana karczma, kościół bez konkretnego wezwania czy las. Zwykle nie pojawiają się jednak elementy, które z dzisiejszej perspektywy świadczyć mogłyby o prawdziwym źródle informacji i autentycznej wiedzy autora na temat opisywanego miejsca. Znacznie rzadziej spotkać można druki odwołujące się do rzeczywistych wydarzeń w odległych krajach, w których nazwa – choć zniekształcona – odpowiada jakiejś istniejącej naprawdę i możliwej do zidentyfikowania (pieśni takie mogą zawierać informację o źródle, na jakim są oparte – np. wiadomości prasowej lub utworze obcojęzycznym52). Nawet takie utwory nazwę „obcego” przywołują jednak wyłącznie incydentalnie. Wszystkie opisywane wydarzenia muszą dziać się w jakimś określonym miejscu, a bohaterowie skądś pochodzić. Z przywoływaną nazwą zazwyczaj nie wiąże się jednak żaden konkretny stereotyp. Etnonimy są zresztą w tekstach znacznie rzadsze niż toponimy, a fakt, że wydarzenia – morderstwo, cud czy klęska żywiołowa – dzieją się w określonym miejscu nie oznacza, że postępowanie bohaterów wiąże się ze stereotypem dotyczącym mieszkańców tego kraju. Zdarzenie znacznie częściej służy nauce moralnej o uniwersalnym charakterze (kategoria obcości jest więc w tym przypadku właściwie neutralna). Oddzielną kategorię tworzą teksty odwołujące się do utrwalonych stereotypowych wyobrażeń pewnych nacji. Jest ich znacznie mniej i bez wyjątku wiążą się z kontekstem historycznym. Oprócz obecnych już w poprzednim rozdziale grup łączących identyfikację religijną z polityczną (muzułmańskich Turków i protestanc49 Np. bliżej nieokreślone Bolehrad i Milehrad ( J-35), Portova w Polsce ( J-427), Líbano(v) w Hiszpanii ( J-1091) czy odimienne Evin(a) w Turcji ( J-57/J-139), Fedrovec w Rosji ( J-1061), Jiřice w Bawarii ( J-120/J-364) i Petrov(a) w Polsce ( J-46). 50 Np. Frinzdorf i Rosenwald w Rosji ( J-2501), Grossdorf na Śląsku ( J-2111). 51 Mieszkający w Polsce Jan Elstner ( J-70/J-1260/J-1399), Rosjanie Kudriš(ek) ( J-35/J-1843, J-1061), Adam Fišer ( J-92/J-1011/J-1795/J-2503) i Jan Landmann ( J-2501), czy bawarski młynarz Anton Zaleský ( J-1012). 52 Np. Vytažená z varšavských novin (‘Wyjęta z gazety warszawskiej’) ( J-69), Vytažená z vídenských novin (‘Wyjęta z gazety wiedeńskiej’) ( J-181), Vytištěná z ratobořických novin (‘Wydrukowano z gazety ratoborzyckiej [raciborskiej?]’) ( J-1091). ⩶ 130 ⩶ �kich Szwedów), „obcy” o wyraźnym wizerunku to przedstawiciele narodów, które w XIX w. toczyły wojny z Austrią: przede wszystkim Francuzi i Prusacy. W zasadniczym rysie zgadza się to z badaniami pieśni ludowych innego charakteru niż twórczość kramarska, np. zbioru Čeňka Holasa z początku XX w., o którym pisze czeska onomastka Libuše Olivová-Nezbedová: „Etnonimy znajdujemy częściej tylko w pieśniach wojskowych, kilkakrotnie występuje Turek czy Tureček, pojedynczo Francuz i Prajzík. Związek z wyprawami wojskowymi nie ulega wątpliwości” (1993: 287). Sądzę, że na podział polityczny – inaczej niż na religijny – patrzeć należy jako na zewnętrzny dla adresatów pieśni kramarskich, niewiążący się z ich zwykłym doświadczeniem i postrzeganiem świata. Silny nacisk na informacje o przynależności państwowo-politycznej pojawia się wyłącznie w kontekście wojen, a więc sytuacji wyjątkowej53. W codziennym życiu kontakt z obcokrajowcami był znacznie ograniczony (por. Sirovátka 1996: 27–44, Lněničková 1999: 293–294) i pojedyncze okazjonalne spotkania podczas pielgrzymek, podróży handlowych itp. nie wystarczały do sformowania powszechnie podzielanego stereotypu. Do tego konieczny był masowy kontakt lub – ewentualnie – docierająca do ludności wiejskiej wieloma kanałami kampania propagandowa, budująca obraz wroga spiskującego przeciw państwu i cesarzowi. Jak już zaznaczono, wspólne dla dużych grup społeczeństwa doświadczenie kontaktu z obcokrajowcami miało miejsce jedynie w przypadku toczących się na czeskim terytorium kampanii wojennych. W czasie ich trwania „obcych” napotykali nie tylko żołnierze na polu bitewnym, ale również cywile mieszkający na trasie wojskowych przemarszów i obciążeni ekonomicznymi kosztami konfliktu. Podobnie jak przypadku innego religijnie przyjmuję, że większe znaczenie niż konkretne nazwy i jednostki narodowo-polityczne ma tu ogólny wizerunek obcego, do którego w zależności od potrzeb przyporządkowywane mogły zostać różne narody. Inaczej niż w poprzednim rozdziale, opisu nie rozpoczynam jednak od wymienienia nazw, jakimi określani są w tekstach pieśni „obcy”. Repertuar nazw własnych w drukach kramarskich jest bowiem bardzo szeroki, ale jednocześnie w większości przypadków są to nazwy geograficzne, które mają incydentalny charakter i nie wiążą się z utrwalonymi obrazami. Nazwy znaczące, związane ze stereotypem, pojawią się przy opisie poszczególnych obrazów obcości oraz w syntetycznym podsumowaniu tego zagadnienia (punkt 4.7.). W ostatnim podpunkcie niniejszego 53 Por. tekst dialektolożki i etnolingwistki Anny Tyrpy dotyczący wizerunku cudzoziemców w małopolskich pieśniach ludowych, gdzie kontakt z „innymi” w sytuacji wojny stanowi oddzielny punkt związany z ich przedstawianiem na równi z kategoriami tak podstawowymi jak wygląd czy typowe zajęcia cudzoziemców (Tyrpa 2007: 239–241). ⩶ 131 ⩶ �rozdziału (4.6.4.) zawarty jest natomiast komentarz do określeń funkcjonujących jako puste znaki w utworach przedstawiających „innego” w sposób pozbawiony konkretnego wartościowania. 4.6.1. Obcy – najeźdźca i okupant Pierwsza rola, w jakiej występują w pieśniach obcokrajowcy, ma swoje źródło w rzeczywistych wydarzeniach historycznych. W okresie popularności druków kramarskich mieszkańcy Czech, Moraw i Śląska kilkakrotnie doświadczali przemarszów wojsk i walk na własnym terytorium. Dwa konflikty dziewiętnastowieczne – wojny napoleońskie i wojna austriacko-pruska były na tym terenie szczególnie intensywne i wywarły najsilniejszy wpływ na obraz innego jako najeźdźcy i okupanta. W tej roli przedstawiani są najpierw Francuzi54, a następnie Prusacy55. Podobnie jak miało to miejsce w przypadku wizerunków „innego” religijnie, różne nacje wypełniające te same role były do pewnego stopnia utożsamiane ze sobą i przedstawiane jako współpracujące przeciw Austrii, nawet jeśli historycznie było to nieuzasadnione. Przykład takiego zaskakującego sojuszu odnajdujemy w pieśni Pozdravení z vojenského ležení 1866, sugerującej wspólny atak na Austrię ze strony Prusaków i Francuzów56: Tam jsou nepřátele potrestani, byli v nich Francouzové zmichani, v Čechách se jim zalíbilo, potom když skusili znechutilo. [Tam leżą wrogowie pokarani, byli wśród nich Francuzi wmieszani, w Czechach się im spodobało, lecz gdy spróbowali odwidziało]. ( J-58) Jako naród Francuzi najsilniej identyfikowany z agresorem, łączeni są w tekstach z większością negatywnych wydarzeń. Krótką wzmiankę o francuskiej pomo54 Obraz Francuza jako nieprzyjaciela Austrii sięga zapewne wcześniejszych konfliktów XVIII w.: wojen o sukcesję hiszpańską (1701–1714), polską (1730–1735) i austriacką (1740–1748). 55 Do wojny 1866 r. nawiązuje rozsławiona m.in. przez Haškowskiego Szwejka pieśń o kanonierze Jabůrku, stawiającym Prusakom czoła pomimo utraty kolejnych kończyn. Choć jest ona często przytaczana jako najsłynniejszy przykład pieśni kramarskiej (np. Tarajło-Lipowska 2010: 86), należy zaznaczyć, że była to parodia napisana kilkanaście lat po wojnie i z prawdziwie kramarską poetyką nie ma wiele wspólnego (zob. Scheybal 1990: 255–256). 56 Można więc przyjąć, że nie tyle Francuzi zostają całkowicie zastąpieni przez Prusaków w kategorii wroga politycznego, co raczej uwaga autorów i odbiorców koncentruje się zawsze na jednej z kilku nacji umieszczonych we wspólnym zbiorze „najeźdźców”, w zależności od sytuacji politycznej lub historycznej bliskości konkretnych wojen. ⩶ 132 ⩶ �cy dla wrogów Austrii: „Francouz na pomoc pospíchá králi sardinskému” [„Francuz na pomoc pośpiesza królowi sardyńskiemu”] znajdujemy w pieśni o wojnie z Sardynią w 1859 r. ( J-985, Nová píseň aneb prosba k Bohu v čas soužení), nieco więcej informacji w druku o powstaniu w Neapolu w 1848 r. ( J-27/J-47/J-894/J-1002, Žalostná píseň o reberií w Netalií) – w obu powyższych przypadkach są to zresztą informacje zgodne z rzeczywistą sytuacją polityczną: Tak hned Talijání Francozovi psali, by byl jejich králem za to jej prohlásili. Francouz k sardinskému králi psal z radosti, by pomoci přišel a z vojském tam dojel. [Wnet więc Italianie do Francuza piszą, że za swego króla chętnie go ogłoszą. Francuz do sardyńskiego króla rad pisał, by z pomocą przyszedł i z wojskiem tam pośpieszał]. ( J-27/J-47/J-894/J-1002) Obraz najeźdźcy budowany jest z dwóch perspektyw w pieśniach różnych gatunków – pierwsza z nich to punkt widzenia żołnierza, druga – cywilnego mieszkańca podbitego terytorium. Punkt widzenia żołnierza wyprawiającego się na wojnę z „obcymi” odnaleźć można w rekruckich pieśniach lirycznych i w pieśniach nowiniarskich opisujących konkretne kampanie i potyczki. Główną cechą „obcych” widzianych z perspektywy idącego na wojnę rekruta jest ich waleczność i odwaga połączone z okrucieństwem i brakiem litości. Tak na przykład w pieśniach z czasów wojen napoleońskich, np. utworze Nová píseň srdnatého vojina, odnajdujemy obraz wojska francuskiego jako nieustraszonego: Ta francouzská armáda, v širokém poli stoji, pojďte sem kamarádi, žadného se nebojí. [To francuskie wojsko, w szerokim polu stoi, śpieszcie towarzysze, nikogo się nie boi]. ( J-9) Z pozytywnie ocenianą odwagą często łączone jest jednak negatywne okrucieństwo. Bezlitosny na polu bitwy nieprzyjaciel ukazany jest w pieśni Píseň nová k Panně Marii, všem věrným křesťanům na světlo vydaná. Opowiada ona o cudownym ocaleniu przez Maryję trzech synów biednej wdowy podczas bitwy pod Dreznem w 1813 r. Zanim w wydarzenia włącza się nadprzyrodzona siła, ranni żołnierze ⩶ 133 ⩶ �wydają się być skazani na śmierć, ponieważ napoleońskie wojsko nie oszczędza nawet rannych nieprzyjaciół: Francouzové jsou k nám jeli, ty šavle v rukach měli, že my ještě tří živí jsme, hned nás rozsekat chtěli […]. [Francuzi na nas jechali, szable w rękach trzymali, że my trzej jeszcze żyjemy, więc nas porąbać chcieli […]]. ( J-469) Jako okrutni i groźni przedstawiani są Francuzi również w pieśni Nová píseň o loučení vlastence, która w sentymentalny sposób relacjonuje pożegnanie rekrutów ze swoimi bliskimi: Přehrozný pláč nařikání, v naších zemích nastaly, když ubozí rodičové své dítky dát musejí, před hrozného nepřítele Francouze ukrutného. [Okropny płacz i lamenty, przyszły do naszych ziemi, że strapieni rodzice swoje dziatki oddać muszą, przed strasznego przeciwnika okrutnego Francuza]. ( J-4) Taki dobór cech pozwala pieśniom wywrzeć odpowiedni skutek emocjonalny (podkreślanie niebezpieczeństw czekających na żołnierza wzmacnia sentymentalny wydźwięk pieśni przedstawiających pożegnania z rodziną), a ponadto wpływa na funkcję propagandową tekstów. Jeżeli bowiem wróg jest przedstawiany jako szczególnie potężny, pozytywny obraz armii i wodzów habsburskich zostaje zachowany, niezależnie od rzeczywistego wyniku walk. Zwycięstwo nad silnym przeciwnikiem jest powodem do dumy i wysławiania habsburskich wodzów i żołnierzy, ale również klęska nie staje się powodem do spadku morale, ponieważ wynika z nierównych sił lub wrogiego podstępu. Często w odniesieniu do wroga pojawia się informacja o jego przebiegłości, np. sformułowanie francouská chytrost w pieśni Píseň z příběhu této vojny vytažená ( J-3), albo słowa „[…] Prus dlouhy čas s chytrostí, škodil převelice naší vlasti” [„[…] Z przebiegłością Prus czas długi, państwu naszemu szkodził”] w pieśni Nová píseň o krutém boji Rakouska proti Prusům v Čechách…, oznaczonej numerem J-210/J-2411. Zarzucanie wrogom niehonorowego postępowania pozwalało bez ryzyka narażenia się cenzurze relacjonować także niepowo⩶ 134 ⩶ �dzenia austriackiej armii, np. w utworach opisujących bitwę pod Sadową, jak cytowany powyżej druk, mówiący o zdradzie planów: Bože dej, ať zradce vlasti zhyne, Ať tvá spravedlnost kyne, Snad plán boje je zrazeny, Prus jest s velkou sílu postaveny. [Boże spraw, niech kraju zdrajca sczeźnie, A sprawiedliwość twa kwitnie, Chyba plan nasz był odkryty, Prusaków siła staje do bitwy]. ( J-210/J-2411) Zasadniczo pieśni kramarskie, nawet te opisujące konkretne bitwy, nie dostarczają wielu informacji o ich faktycznym przebiegu. Zawierają raczej ogólnikowe opisy, często będące sztafażem dla nauk moralnych i sentymentalnych historii, jak w przytaczanej pieśni o cudem ocalonych rannych żołnierzach. W przypadku wojen napoleońskich, po ostatecznym zwycięstwie koalicjantów Habsburgów, postać samego Bonapartego staje się symbolem gniewu i pychy, a jego upadek widziany jest jako boska kara (podobne ujęcie w polskim folklorze przywołuje Janina Hajduk-Nijakowska, 1983: 30). W druku Píseň z příběhu této vojny vytažená57, czytamy więc, że Napoleon: […] chtěl dobyvat mnohých krajin Boha odpovrhl, a na tom přestat nechtěl, celý svět pod svou moc chtěl, a naše země loupiti, v lidskej krvi se broditi, Pán Bůh to mít nechtěl. [[…] chciał zdobywać wiele krajów Boga się wyrzekł, na tym się nie zatrzymał, świat cały w swej władzy chciał, i ziemie nasze spustoszyć, w ludzkiej posoce chciał brodzić, lecz mu Pan Bóg nie dał]. ( J-3) Stereotyp Francuza – bezlitosnego przeciwnika wszedł do folkloru i jest obecny także w tekstach niedotyczących bezpośrednio nowin wojennych i wiadomości politycznych. To, że mieszkańcy Europy Środkowej swój obraz Francuza budowali głównie w oparciu o doświadczenia zdobyte podczas konfliktów zbrojnych, wydaje się potwierdzać analiza polskich źródeł folklorystycznych dokonana przez 57 Przedruk pieśni opatrzony komentarzem umieszcza w swojej antologii Jiří Fiala (1989: 211–214). ⩶ 135 ⩶ �Annę Tyrpę, w której czytamy58: „Absolutną przewagę w zaświadczeniach gwarowych dotyczących Francuzów mają te, które odnoszą się do kolejnych wojen. Wojny te […] stawiały wielu polskich wieśniaków po przeciwnej niż Francuzów stronie frontu” (Tyrpa 2011: 192). Przykład pieśni lirycznej, w której stereotypowy wizerunek Francuzów pojawia się mimochodem, stanowi Kratochvilná píseň mládencům a pannám k potěšení vydaná, zaczynająca się od słów: „Kdybych já se nebál Andulko tvé zrády…” [„Gdybym ja się nie bał Andulko twej zdrady…”]. Zawiera on wierszowany dialog dwojga zakochanych, w którym Honzíček grozi, że jeśli rodzice Andulki nie pozwolą młodym na ślub, pójdzie on na wojnę z Francuzami i niechybnie na niej zginie: Ti francouští lidé, Ti jsou neustupní, Ti nedají pardon, Neb jsou jako vzteklí, Neb jsou jako vzteklí. [Ci francuscy ludzie, Są nieustępliwi, Nie dadzą pardonu, Bo są jako wściekli, Bo są jako wściekli]. ( J-1044/J-1057/J-1285) Obraz wroga jako okrutnego i nie zawsze postępującego honorowo bez wątpienia odgrywał znaczącą rolę propagandową – zagrzewał do boju i rozwiewał wątpliwości co do sensu walki w obronie państwa austriackiego. W odpowiedzi na obcą przemoc niektóre z pieśni zachęcały do równie bezlitosnego traktowania wroga. Nová píseň o myslivcích ( J-2403) opiewająca zalety służby w oddziałach jegrów, wzywa do zemsty na Francuzach, argumentując to ich poczynaniami w podbitych krajach: „Neb milosti žádné není, vyhubili tolik zemí, / zlato stříbro pobrali, dobytek, chleb vyžrali” [„Nie będziemy litowali, tyle krain wyniszczyli, / złoto, srebro zabrali, bydło, chleb wyżarli”]. Obrazy ucisku ludności cywilnej i plądrowania ojczystych krain przez nieprzyjaciół były drugim z elementów wzmacniających przekaz propagandowy. Informacje takie pojawiają się w pieśniach wojskowych, w tym na marginesie niektórych cytowanych już wcześniej utworów, np. w druku J-58: „Kolem Reichemberku Prajz rabuňk měl, sukna a peníze pro vojsko chtěl” [„Pod miastem Libercem Prusak rabował, sukno i pieniądze rekwirował”], albo w pieśniowym opisie bitwy pod Sadową: 58 W przypadku polskich chłopów do doświadczeń wojennych dodać należy również walkę przeciw Francji w szeregach armii pruskiej. O wizji Francuza-rabusia pustoszącego wsie pisze również folklorystka Janina Hajduk-Nijakowska (1983: 30). ⩶ 136 ⩶ �Prusové volají hlasem řádně, Ať žije pruský král, Bedřich59 slavně, Čechům chleb, peníze vzali, Města a vesnice zapalili. [Prusacy wielkim głosem wołają, Niech żyje Frydrych, król wiwatują Chleb, pieniądze Czechom wzięli, Wsie i miasta podpalili]. ( J-210) Przede wszystkim jednak znaleźć można je w specyficznej podgrupie pieśni przedstawiających obcą władzę w Czechach i na Morawach w satyrycznym ujęciu. Tworzą one drugą perspektywę, z której przedstawiani są „obcy” – punkt widzenia ludności cywilnej. Tu nacisk kładziony jest na trudności ekonomiczne i zagrożenia spadające na zwykłych mieszkańców podbitych terenów. Inaczej jednak niż w pieśniach wojskowych i w obrazie obcego religijnie-tyrana (zob. 4.5.5.), represje jakie spadają na Czechów z rąk „obcych” nie mają tak tragicznego i tak brutalnego charakteru. W przeciwieństwie do pieśni operujących kryterium religijnym, nie ma tu mowy o absolutnej kategorii walki dobra ze złem, a raczej o ścieraniu się rzeczywistych ludzkich interesów. Najeźdźcy przedstawiani są jako uciskający cywilną ludność, ale ich obraz jest znacznie bardziej realistyczny – wróg nie eksterminuje cywili, ale żyje na ich koszt, a w pieśniach mowa jest o wyjadaniu zasobów, obowiązku nocowania, prania i gotowania nieproszonym gościom – informacje te zgadzają się z narracjami wspomnieniowymi i statystykami przywoływanymi w opracowaniach historycznych (por. Vaňáček 1965: 43–45). Rekwizycje i rabunki stanowią główny temat całych utworów, np. druku J-2: Nová píseň60. Niemal cała pieśń poświęcona jest trudnościom doświadczanym przez morawskich chłopów, których domy i gospodarstwa zajmują francuscy żołnierze, traktujący prawowitych właścicieli jak służbę. Gości nie sposób przy tym zadowolić byle czym i bez ustanku oczekują oni kolejnych usług: Ach můj milý krajane, upřimný Moravane, […] dáváš Francouzům vinu, že od nich tuze soužený ani nemáš odlehčení, tvá žena i s čeledí moc trpěti musejí […] 59 Interesujące jest tu przywołanie imienia Fryderyka (Bedřich), mimo że w czasie wojny prusko-austriackiej królem Prus był Wilhelm I. Można na to patrzeć jak na kolejne potwierdzenie ahistoryczności twórczości kramarskiej (najsłynniejszym władcą Prus był Fryderyk Wielki, więc każdy król pruski jest z nim identyfikowany), ale pomyłka może wynikać również z faktu, że armią pruską w opisywanej bitwie dowodził książę koronny Fryderyk Hohenzollern. 60 Kopia nr J-2 ze zbiorów Muzeum Komeńskiego jest niekompletna, brak w niej kart ze zwrotkami od 3. do 12. i od 21. do 32., ale pieśń przedrukowana jest w całości (32 zwrotki) w antologii Fiali (1989: 139). ⩶ 137 ⩶ �Francouz za ním pospíchá, sedlák zas pryč utíká, chce mít vína lahodnější, kachny, husy jsou chutnější. Vem, sedláku, vem, kde vem, přines kachny, husy sem! […] Zas napadla mě starost, mám Francouzům prádla dost? Francouz praví: Du musst waschen, katě, Hemder und Kamaschen! Sedlák boty vixuje a jim všechno pucuje. Ach mój miły rodaku, poczciwy Morawiaku, [[…] Francuzów chcesz winić, że z nimi ciągłe skarania nie masz wcale odpocznienia, żona twa wraz z czeladzią wiele wycierpieć muszą […] Francuz za nim wciąż goni, wieśniak się nie uchroni, chce mieć wino przyjemniejsze, kaczki, gęsi najsmaczniejsze. Nie dbam o to, skąd je masz, kaczki, gęsi na stół dasz! […] Nie mam chwili wytchnienia, ma Francuz dość odzienia? Francuz mówi: Du musst waschen, portki, Hemder und Kamaschen! Wieśniak buty pastuje i wszystko im rychtuje]. ( J-2) Francuzi w pieśni swoje żądania wyrażają po niemiecku, co jest uzasadnione warunkami językowymi na terytorium monarchii habsburskiej, ale jednocześnie pozwala sądzić, że uciskający cywili żołnierze mogą być tak naprawdę dowolnej narodowości. Naprzeciwko „obcych” stawały w czasie wojny armie cesarskie i sojusznicze, które również zdobywały aprowizację we wsiach i choć oficjalnie ich broniły, tak samo jak wrogowie naprzykrzały się czeskim chłopom61. Brak informacji na ten temat bez wątpienia jest wynikiem cenzury, ale być może w pieśniach o obcym ucisku w niebezpośredni sposób pobrzmiewa również skarga na wojenne trudności wywoływane przez swoich. W podobnym, choć jeszcze bardziej satyrycznym duchu przedstawione są pruskie rządy w Czechach w 1866 r.62 (pieśń J-1906, Prusů jídlo a pítí do písně uvedené). Zawiera ona opis obcych żołnierzy, którzy niczym szarańcza dosłownie po61 Warto tu przywołać, nieobecną niestety w analizowanym korpusie, pieśń zachęcającą Czechów do goszczenia maszerujących przez kraj w 1799 r. wojsk Aleksandra Suworowa. Tekst stanowił propagandową odpowiedź na pogłoski o szczególnym okrucieństwie i dzikości Rosjan (zob. Scheybal 1990: 155–157). 62 W kontekście wojny austriacko-pruskiej istotną rolę satyrycznych, ale realistycznych w swym przekazie pieśni opisuje Václav Pletka (1966: 19). ⩶ 138 ⩶ �żerają wszystko na swojej drodze63. Tekst wymienia rozmaite produkty spożywcze odbierane czeskim chłopom, a pomimo swojego humorystycznego charakteru piętnuje zachowanie Prusaków, nie pozostawiając ich bez kary, łupieżcy umierają bowiem z przejedzenia: Na hodách jest hojnost masa piva To pruský žaludek rád užívá Tam jest hojnost kávy, vdolku, chleba To Prusům v Rakusku trhá střeva. […] Toho jsme se jistě přesvědčili, když u nás vojáci pruští byli, Ti jedli a pili podle vůle, mnozi došli smrtelného cíle. [Na biesiadzie w bród mięsa i piwa Pruski żołądek sobie używa Mnóstwo tam kawy, jest chleb i pączki Aż Prusom w Austrii rozrywa kiszki. […] O tym pewnie-śmy się przekonali, gdy tu Prusacy stacjonowali, Oni co chcieli pili i jedli, liczni na łożu śmiertelnym legli]. ( J-1906) Jak widać, choć pieśni opowiadają o zdarzeniach obiektywnie trudnych i uciążliwych dla Czechów, mają zupełnie inny charakter niż pieśni oparte na kryterium religijnym, gdzie nie do pomyślenia byłoby humorystyczne przedstawianie grasujących po kraju heretyków. Brak nienawiści w stosunkach między zdobywcami a pokonanymi sprawia, że w przypadku obcości politycznej możliwe i zrozumiałe bywają próby układania się z okupantem dla własnej korzyści. Humorystyczny przykład takiej narracji zawiera pieśń pt. Světulka, věkem sešlá udává pravdivou píseň64. Tekst opowiada o starej pannie, która wiąże się z pruskim żołnierzem, by czerpać z tego związku materialne korzyści, gdyż wybranek dzieli się z nią zrabowanymi od innych wieśniaków dobrami: O můj zlatý Martinek dobrý Prajz rozeny, on nosival domácí slaniny, uzeniny. Koláče marcipany mouku kafe vejce, a to jenom sesbíral kupcovi neb selce. [O mój złoty Martinek dobry rodak pruski, przynosił mi domowe słoniny, szyneczki. Ciasteczka marcepany mąkę jajka kawę, które zebrał kupcowi albo wiejskiej babie]. ( J-1507) 63 Podobne obrazy odnaleźć można w kilku innych utworach przedrukowanych w antologii Pletki (1966: 114–118, 127–131). 64 Przedruk z komentarzem – zob. Pletka 1966: 111–113. ⩶ 139 ⩶ �Bohaterka zostaje w pieśni wyśmiana, a w finale porzucona przez Prusaka, który po skończonej wojnie wraca z wojskiem do domu i odmawia zabrania markietanki ze sobą. Jej sukces jest więc krótkotrwały i traci ona wszystko, co zyskała w efekcie zdrady swojej ojczyzny. Nauka moralna jest więc jasna – zdrajczyni sama zostaje zdradzona: Starý panně růženec, ještě starší máry, to ti Prajzi za lásku všem zradám popřáli. Adie, můj Martinku! Měj se v Prajsku dobře, já zde musím zůstati, až mne práce dodře. [Starej pannie różaniec, jeszcze starszej mary, takie zdrajcom Prusacy zostawili dary. Adieu, mój Martinku! Miej się w Prusach pięknie, ja tu muszę pozostać, aż od pracy zdechnę]. ( J-1507) Całość pieśni utrzymana jest jednak w humorystycznym duchu, bez przywoływania wielkich idei i kategorii związanych z polityką, a bohaterka w swoim postępowaniu kieruje się przede wszystkim pragmatyzmem. Sugestia wspierania przez niektórych Czechów obcych wojsk pojawia się ponadto w pieśni J-3, Píseň z příběhu této vojny vytažená. Utwór wymienia Czechów czekających na Napoleona jako wyzwoliciela spod obowiązków pańszczyźnianych, wyśmiewając ich naiwną wiarę65: „Kde jste, vy hloupí proroci, a velcí uštípaci svého zeměpána? / Mluvili jste o svobodě, jak Bonapart do Čech přijde, že vám bude dána” [„Gdzie się podziali głupi prorocy, wielcy szydercy miłościwego pana? / Mówiliście o wolności, gdy Bonapart do Czech przyjdzie, że wam będzie dana”]. Także cytowana już pieśń o cierpieniach morawskich gospodarzy kontrastuje nakładane na nich przez okupanta obowiązki z marzeniami o wolności i równości, wyrażanymi wcześniej przez niektórych chłopów: Ty nešťastni sousedí v pekle to uslyšeli, že Francouz bude zde králem a sedlák desátku zbaven, že pominou roboty, zatím nemáte boty. […] Musím souditi taky, že má Bůh rád sedláky, hlas jejich brzo vyslyšel, král francouzský k každému přišel, 65 Pieśń cytowana jest przez historyka Michaela Vaňáčka (1965: 10). Na kolejnych stronach jego książki znaleźć można szczegółowe informacje o nastrojach politycznych na morawskiej wsi w okresie wojen napoleońskich, w tym o profrancuskiej agitacji. ⩶ 140 ⩶ �svobody udělil dost, stala se jim ta milost. […] Já se tě tážu světle, kde máš své bankocetle? Francouzi vám jich pobrali, stříbra, zlata hojnost měli, nyní tvůj dům prázdný jest, od Boha na všecky trest. [O nieszczęśni sąsiedzi w piekle-ście to słyszeli, że Francuz będzie nam władał podatków nie nakładał, zniosą na pańskim pracę, teraz butów nie macie. […] Prawdę jak sądzę powiem, Bóg sprzyja rolnikowi, głosy wasze usłyszał, u każdego francuski król zawitał, wolności dał wam dość, poznaliście łaskawość. […] Pytają mądre głowy, gdzie pieniądz papierowy? Francuzi je wam zabrali, srebrem, złotem się sycili, pusta twoja chałupa, to od Boga nauka]. ( J-2) Finał pieśni jasno wyraża procesarską propagandę i nakłania do posłuszeństwa legalnej habsburskiej władzy: Tuto píseň zavirám, vám, sedláci, povidám: Roboty pilně konejte, desátky patřicí dejte, císař pán je vaším králem na věčné věky – amen. [Tę pieśń swoją zamykam, wam, rolnicy powiadam: Pańszczyznę swą odrabiajcie, dziesięciny wypłacajcie, cesarz pan jest waszym królem na wieki wieków – amen]. ( J-2) Powyższy przykład pokazuje, że pieśni kramarskie bronią status quo – choć ich autorzy mają świadomość niezadowolenia chłopów z obowiązków pańszczyźnianych, uważają istniejący porządek świata za uświęcony tradycją i zgodny z Bożą wolą. Taka wizja świata obecna jest również w pieśniach opisujących wrogów wewnętrznych w obrębie państwa habsburskiego, gdzie bunt przeciw cesarzowi przedstawiany bywa jako reakcja na klęskę nieurodzaju czy zbyt wysokie podatki (4.6.3.). Przyczyna jest więc zrozumiała, lecz reakcja buntowników niewłaściwa, bo propagowany w większości pieśni fatalizm nakazuje znoszenie swego losu z pokorą. Nieoczywistą konsekwencją takiego postrzegania świata może być pozornie niespójne, zniuansowane przedstawianie przedstawicieli wrogich nacji. Wydaje się, że operowanie nazwami narodowości stanowiło pewne uproszczenie, którego ⩶ 141 ⩶ �świadomość mieli autorzy i czytelnicy. W przypadku pieśni o wojnach toczonych na czeskim terytorium Francuzi czy Prusacy to zawsze członkowie obcych wojsk, a więc osoby nastawione do czeskiej ludności wrogo i przedstawiane z niechęcią (i to ich dotyczy stereotyp). Z drugiej strony odbiorcy z własnego doświadczenia wiedzieli, że obowiązek wojskowy jest nieunikniony. Niechęć do obcych żołnierzy, których los postawił w roli okupantów, nie musiała więc stać na przeszkodzie współczuciu ich rodzinom, pozbawionym żywiciela, i ludności cywilnej w kraju agresora (sugeruje to przy autoidentyfikacji dominację kryterium klasowego nad państwowo-narodowym). W korpusie odnalazłem nieliczne teksty, które choć wydane w okresie wojny, opisują ze współczuciem wydarzenia we wrogich politycznie krajach. Dodatkowym czynnikiem, który odgrywa przy tym rolę, jest wspomniana już bohemizacja obcych realiów – mieszkańcy Francji czy Prus są przedstawiani identycznie jak Czesi, a ich wartościowanie w tekście zależne jest od indywidualnego postępowania. Konsekwentnie negatywny stereotyp najeźdźcy dotyczy jedynie żołnierzy tych państw obecnych na czeskim terytorium. Przykład tego, że wojenny stereotyp okupanta nie zawsze przekłada się na obraz całej narodowości stanowić może druk z okresu wojny z Prusami pt. Žalostná píseň o pěti sirotkách a zázračném pacholeti… Choć wszystkie postacie w historii to Prusacy, narrator sympatyzuje z doświadczonymi przez wojnę ubogimi ludźmi nawet we wrogim kraju: Krutá vojna, hrozná nemoc, jest veliký trest Boží, manžel musí být ve vojně, manželka s pětí dítky, čeká na svého manžela, až se z vojny navrátí, manželka v koleře právé, se světem se rozloučí. [Straszna wojna, ciężki mór, to wielka Boża kara, mąż przy wojsku być musi, żona z pięciorgiem dzieci, czeka na męża swojego, kiedy z wojny powróci, żona cholerą złożona, już ze światem się żegna]. ( J-79) Drugim przykładem podobnego zniuansowania (lub, co również możliwe, niekonsekwencji autora) jest pieśń pt. Příkladná píseň o přehrozné a ukrutné nynější francouské vojně…, która opisuje grabieże, jakich dopuszczają się źli francuscy żołnierze na własnych rodakach66: 66 Być może – co zdaje się sugerować pełny tytuł (Příkladná píseň […], kterak oni nás ti ukrutní tyrani sužujou…) – w pierwotnym zamierzeniu tekst dotyczyć miał morawskiej chłopki, ale wydrukowana pieśń akcję wydarzeń umieszcza we Francji, gdzie „Francouz zlé děla, neb má hroznou sílu lidů, nad žádnym lítost nemá” [„Francuz zło czyni, bo ma straszną rzeszę ludzi, nad nikim nie ma litości”]. ⩶ 142 ⩶ �Neb Francouzi zlé dělaji, žádného nelitujou, města pole i vesnice, všecko všudy plundrujou, lidi mordujou nevážně, tý ukrutné tyrané, aní děti nelituji maji srdce kamené. [Bo Francuzi źle czynią, nikogo nie oszczędzają, miasta pola nawet wioski, wszystko wszędzie plądrują, ludzi strasznie zabijają, ci okrutni tyrani, nawet dzieciom nie odpuszczą serca mają z kamieni]. ( J-194) Opisywany francuski żołnierz określany jest – zgodnie ze stereotypem – epitetami takimi jak hrozný, přeukrutný, rozsápaný Francouz (‘straszny’, ‘przeokrutny’, ‘rozjuszony Francuz’) i ukrutný bezbožník (‘okrutny bezbożnik’), a jego ofiarą pada biedna wdowa – postać wręcz archetypiczna, osoba najbardziej bezbronna i zawsze obdarzana w pieśniach kramarskich współczuciem (zob. punkt 4.9. przedstawiający wizerunki obcości w hierarchii społecznej). 4.6.2. Obcy – odległy wróg Swoisty łącznik między dwiema kategoriami, religijną i polityczną, stanowią grupy, w których przypadku identyfikacja religijna jest równoznaczna z identyfikacją państwowo-narodową. Są nimi dwie wspomniane wcześniej nacje, Szwedzi i Turcy. O ile jednak w tekstach mówiących o Szwedach – zapewne ze względu na ich historyczny charakter, dotyczą bowiem XVII w. – obraz zdecydowanie skupia się na wrogości religijnej (do tego stopnia, że o politycznym aspekcie wojny nie ma w ogóle mowy), wizja wojen z Turcją łączy argumentację religijną z polityczną67. Pieśni dotyczące wojen końca XVIII w., poświęcone m.in. triumfom Gideona Laudona, zdobywcy Belgradu w 1788 r., czasem dodają do motywów związanych z wojną z innowiercami także element walki politycznej, poprzez podkreślanie konfliktu cesarza z sułtanem i opisywanie zysków i strat terytorialnych Habsburgów (zob. Fiala 2014: 232). Za przykład posłużyć może utwór zatytułowany Nová píseň o slavným pánu jenerálu Gedeonu Laudonu, který Bělohrad dobyl, w którym odnajdujemy listę habsburskich terytoriów, dotkniętych przez wojnę z Turkami, oraz informację o odzyskaniu przez cesarza kontroli nad Serbią. Pieśń zamyka wezwanie do modlitwy o pomyślność Austrii i jej władcy, Józefa II: 67 A w okresie wojny rosyjsko-tureckiej 1875–1878 również etniczno-narodową, gdy Turek przedstawiany jest jako wróg Słowian (Klacek 2014: 76–77). ⩶ 143 ⩶ �Radůj se již země česká, rakouská, moravská, slezská, Laudon velká hrdina, zahání neznaboha Turka, zlého pohana. Uherská země již plesej, proto, že již ten soused zlej, od tebe se vzdaluje, k nám se zas připojuje, ta slavná zem Servie. Z toho vy servitšti pání, možete být dobře rádí, že Josefa druhého máte pána vašeho, děkujte Bohu z toho. […] Přitom též chraň dům rakouský, a v boji vypros vítězství, aby Turek nad námi nezvítězil svou zbraní, věřícími křesťany. [Raduj się ziemio czeska, austriacka, morawska, śląska, Laudon wielki heros, Turczyna poganina złego przepędził teraz. Węgierska ziemio bądź rada, bo już złego sąsiada, twego w dal przegnano, do nas zaś znów przydano, ów sławny kraj Serbię. Dlatego wy panowie serbscy, możecie być weseli, że Józefa drugiego macie za pana swego, za to Bogu dziękujcie. […] Chroń przy tym dom austriacki, w walce wyproś zwycięstwo, aby Turek nad nami wiernymi chrześcijanami, bronią nie zwyciężył]. ( J-13) Choć z wyjątkiem sporadycznych wypadów osmańskich harcowników na teren południowo-wschodnich Moraw ziemie czeskie nie zostały bezpośrednio dotknięte najazdem tureckim, ciężar prowadzonych przez Austrię wojen ponosili również ich mieszkańcy (zob. np. NEČMS 2007: 1078), a świadomość płynącego z południa zagrożenia towarzyszyła im przez kilkaset lat: „Po tři století [turecké války] tvrdě zatěžovaly střední a východní Evropu daní krve i peněz. Český podíl na této dani byl víc než značný” [„Przez trzy stulecia [wojny z Turcją] bezlitośnie wymagały od Środkowej i Wschodniej Europy daniny krwi i pieniędzy. Czeski wkład w tę daninę był bardziej niż znaczący”] (Kneidl 1983: 198). Figura Turka zgodnie z ogólnoeuropejskim trendem stała się archetypem wroga, zarówno religijnego, jak i politycznego, i obraz ten odnajdujemy również w drukach kramarskich68. W porównaniu z wizerunkami wrogów bliższych geograficznie, których obecność doświadczona została na ziemiach czeskich, obraz Turka jest jednak znacznie bardziej schematyczny. 68 Por. obraz Turka jako wroga na wojnie w polskim folklorze (Tyrpa 2011: 215–216). ⩶ 144 ⩶ �Bardziej zideologizowany i mniej realistyczny obraz Turka wydaje się związany z większą odległością geograficzną miejsca walk i wynikającą z niej mniejszą szansą osobistego spotkania z „obcym”. Ma także związek z propagandową rolą pieśni kramarskich o wojnach z Turcją, na którą zwracają uwagę historycy: „Pololidové písňové skladby s válečnou tematikou nepochybně fungovaly i jako součást válečné propagandy” [„Na poły ludowe utwory pieśniowe o tematyce wojskowej bez wątpienia funkcjonowały także jako element propagandy wojennej”] (Fiala 2014: 227). Inaczej niż narody okupujące ziemie czeskie, Turcy są ośmieszani i przedstawiani jako słabi. Podkreślanie siły i waleczności Francuzów czy Prusaków wiąże się z koniecznością usprawiedliwienia wrogiej obecności w samym sercu monarchii. W przypadku toczącej się daleko, na rubieżach cesarstwa wojny nie ma takiej potrzeby. Wręcz przeciwnie, obraz łatwego zwycięstwa mógł służyć jako zachęta dla potencjalnych rekrutów, kolejnym z czynników wpływających na odmienny obraz różnych wrogich nacji mógł być bowiem zmieniający się system poboru do habsburskiej armii. Obraz wojen z Turcją w folklorze, z którego czerpały pieśni kramarskie, ukształtowały bez wątpienia wcześniejsze konflikty, wojny XVII i XVIII w., kiedy zaciąg miał dobrowolny charakter i stanowił jedyną okazję wyrwania się z obowiązków pańszczyźnianych (Fiala 1989: 13). Reformy Józefa II wprowadziły w 1781 r. powszechny pobór, rekrutów walczących z Francuzami i Prusakami nie trzeba więc było zachęcać do dobrowolnej służby. Ukazywanie tych nacji jako szczególnie okrutnych i groźnych przeciwników mogło za to służyć jako dodatkowa motywacja do obrony państwa, własnych domów i rodzin. Turcy jako wrogowie polityczni Austrii przedstawiani byli jako tchórzliwi – dotyczy to zarówno osmańskich żołnierzy, jak i samego sułtana, który skontrastowany zostaje z cesarzem austriackim, osobiście prowadzącym wojsko do boju. Sułtan prowadzi wojnę zamknięty w swym pałacu, jest więc nie tylko bojaźliwy, ale również nieudolny, bo nie może sprawnie ocenić sytuacji na polu bitwy: Ten otec laskavý, svýma skutky vábí nás k udatnosti, sám komandiruje, srdce v nás vzbuzuje svoji moudrosti. Vždy při svých dětech stoji, neb se kulky nebojí. Sultan sedí v hradě, neví o armádě. [Ojciec dobrotliwy, wzór dla nas prawdziwy czynów dzielności, sam komenderuje, serca w nas raduje swoją mądrością. Obok swych dzieci stoi, bo kuli się nie boi. Sułtan w twierdzy siedzi, armii swej nie widzi]. ( J-14) ⩶ 145 ⩶ �Cytowany powyżej tekst, Nová píseň udatného vojáka, který proti tureckému vojsku k kurážnému táhu své spolukamarády vzbuzuje, ośmiesza również szeregowych żołnierzy, którzy w obliczu chrześcijańskiego ataku będą ze strachu wzywać na pomoc swojego boga – Mahometa (por. punkt 4.5.1.): „Budou kříčet veta! I na Machometa!” [„Zakrzykną: Nieszczęście! Ratuj Mahomecie!”], a odważna postawa austriackiej armii sprawi, że „široké kalhoty turecké holoty strachem naplníme” [„szerokie galoty tureckiej hołoty napełnimy strachem”]. Do pewnego stopnia znów widać tu nakładanie się kryterium politycznego z religijnym, cesarz jest bowiem przedstawiany nie tylko jako kochany przez swych poddanych świecki władca i obrońca interesów państwowych, ale również namaszczony przez Boga obrońca religii i przywódca chrześcijańskiego świata w walce z muzułmanami: Náš nejvyšší mocnář, Jozef Druhý Císař, s Bohem radu bral, svůj meč i své srdce, Boha žádajíce, dřív obětoval: jaký pláč naříkání, měli věrní poddaní, když z Vidně odjížděl, by své vojsko viděl, v svém spořádání. [Nasz najwyższy monarcha, cesarz Józef Drugi, Boga się radził, swój miecz i swe serce, Boga prosząc wielce, jemu ofiarował: jakiż płacz i rozpaczanie, mieli wierni poddani, kiedy z Wiednia odjeżdżał, by wojsko zobaczył, uszeregowane]. ( J-14) Stosunek do władcy i hierarchia społeczna zostaną bliżej opisane w kolejnych częściach pracy (podrozdział 4.9.), ale warto również przywołać padające w tej samej pieśni słowa umieszczające służbę państwu i monarsze w płaszczyźnie religijnej: „Nesmíme mít strachu, že vojna bez strátu nikde nebývá / takovou udatnost a k mocnáři věrnost sám Bůh odplatí” [„Nie wolno mieć strachu, bo wojna bez straty nigdy nie bywa / taką odwagę i wierność monarsze sam Bóg odpłaci”]. Element wierności władcy i szacunku dla zastanego porządku społecznego ma decydujące znaczenie w kolejnej grupie wizerunków obcego, czyli obrazie wroga wewnętrznego. 4.6.3. Obcy – wróg wewnętrzny Kolejne źródło obrazów obcego politycznie stanowią pieśni dokumentujące austriackie interwencje zbrojne w obrębie własnego państwa. „Innymi” stają się wówczas nielojalni poddani cesarza, którzy buntują się przeciw jego władzy, a tym samym sta⩶ 146 ⩶ �ją przeciwko habsburskiej armii – w tym służącym w jej szeregach Czechom i Morawianom. Zasadniczo opisy kampanii toczonych przeciw wewnętrznym wrogom nie różnią się zbytnio od tych prowadzonych z najeźdźcami zewnętrznymi. Utwory przedstawiane jako aktualne i niosące nowiny z placu boju jedynie w rzadkich przypadkach faktycznie dostarczają precyzyjnych informacji. Sentymentalne pieśni rekruckie są osadzane w konkretnym kontekście za pomocą pojedynczych słów i mogły być aktualizowane przy okazji kolejnych wojen dzięki drobnym korektom. Teksty takie jak Žalostné loučení rodičů, žen a dětí, pro bojovníky proti Sardinům przypominają więc cytowane już pieśni rekruckie z czasów wojen napoleońskich: Staří rodiče nebozí Své dítky dát musejí, Proti Vlachům na bojiště By naši vlast hájili. [Starzy rodzice nieszczęśni Dać muszą swoje dzieci, Przeciwko Włochom w pole Niechaj ojczyzny bronią]. ( J-1020/J-1934) Fatalistyczna wizja wojny i wielkiej polityki jako niezrozumiałego ponadludzkiego żywiołu, będącego tłem i przyczyną jednostkowych cierpień, zgadza się z obrazem przekazywanym przez młodsze, ale odpowiadające na podobne zapotrzebowanie odbiorcy druki polskie, o których pisze Piotr Grochowski: […] zupełnie brak tu perspektywy ogólnej, ponadjednostkowej, w której byłaby mowa o siłach politycznych, interesach państw czy narodów biorących udział w konflikcie. We wszystkich tego typu pieśniach pojawia się wyraźna nuta sentymentalizmu, często współwystępująca z elementami makabry. (Grochowski 2010: 334–335) Komentarz ten zgadza się również z zawartością większości pieśni nowiniarskich opowiadających o wojnie. Przekazywane w nich pozornie szczegółowe informacje są zazwyczaj zupełnie fantastyczne. Relacjonujący wydarzenia w Galicji w 1846 r. druk Nová a radostná píseň vojáka do Polska maršírujícího ( J-1023/J-1774) ma formę listu morawskiego rekruta do ukochanej. W tekście widoczne jest charakterystyczne dla twórczości kramarskiej pomieszanie sentymentalizmu i zamiłowania do makabry – walczący w Polsce Pepíček opisuje swojej ukochanej zbroczone krwią ciała, by w następnym wersie wymieniać z nią słodkie pocałunki. Pieśń, inspirowana zapewne niekompletnymi informacjami docierającymi na Morawy, łączy ze sobą szlacheckie powstanie krakowskie i wymierzoną przeciw niemu chłopską rabację. Jedyny szczegół odnoszący się do rzeczywistego zdarzenia zawarty jest w wersie ⩶ 147 ⩶ �„[…] krev hrozně stříkala, u města Tarnova” [„[…] krew strasznie tryskała, u miasta Tarnowa”] i świadczy o docierających z Galicji szczegółowych informacjach dotyczących przynajmniej lokalizacji rzezi. Ani sprawcy, ani ofiary, nie zostają jednak zidentyfikowani, a kolejna linijka („Netrvalo tří hodiny juž pokoj žádali, nebo jako dříví v lese v krve se váleli” [„Nie minęły trzy godziny już o pokój prosili, jak drzewa ścięte w lesie we krwi się tarzali”]) sugeruje raczej, że opisywane zdarzenie było porażką polskich rebeliantów walczących z cesarskim wojskiem, a nie inspirowanym przez władzę buntem chłopskim. Pochodząca z tego samego roku Píseň aneb novina z Polska do naší krajiny ( J-1356) również zawiera hiperbolizowane opisy okrucieństwa wojny („tisíc tisíce lidu zahynulo” [„tysiące tysięcy ludzi poginęło”]) i informacje o wielkiej bitwie, trwającej cały dzień „mezi dvěma vodama” [„między dwiema wodami”]. Rzeki, których woda na wiele mil miała zabarwić się krwią, nie zostają nazwane, co przywodzi na myśl raczej mityczną geografię folkloru niż rzetelną informację. W tekście ponownie występuje miasto Tarnów, w którym cesarz rozkazał chwytać rebeliantów, oraz Lemberk (Lwów), gdzie także dojść miało do nieopisanej bliżej rzezi. Sam opis wydarzeń jest niemal całkowicie ahistoryczny, odwołuje się m.in. do stereotypowych obrazów walnej bitwy „z kánonu stříleli, kartače lítaly, na tisíce protivniků ve krvi se válely” [„armaty strzelały, kartacze latały, a tysiące nieprzyjaciół we krwi się tarzały”]. W podobny sposób, mieszając skrawki prawdziwych wiadomości z bogatym repertuarem klisz i oczekiwanych przez odbiorców obrazów, pieśń J-27/J-47/ J-894/J-1002: Žalostná píseň o reberií v Netalií 1848 przedstawia powstanie w Mediolanie podczas Wiosny Ludów. Choć pojawia się w niej kilka nazw geograficznych i informacji o konkretnych potyczkach, podobnie jak w pieśniach o polskim powstaniu, całość ma bardzo ogólnikowy i schematyczny charakter. Brak na przykład nazwiska habsburskiego wodza Josepha Radetzky’ego, który określany jest wyłącznie jako ten jeneral (‘ten generał’)69. W przypadku pieśni o buntach wewnątrz państwa dodatkowymi – w porównaniu z narracjami o zewnętrznym wrogu – elementami stają się przypisane wrogowi spisek i zdrada, wynikające logicznie z treści tekstów. Pieśni te, co istotne, wskazują również na możliwość zmiany identyfikacji ze „swojego” (współobywatela) na „obcego” (zdrajcę), będącą konsekwencją podejmowanych działań politycznych. 69 Większa schematyczność i mniej szczegółów w tekstach dotyczących odległych od Czech i Moraw kampanii wynika zapewne stąd, że pieśni pisali autorzy pozostający w kraju, niemający dostępu do aktualnych informacji. Nazwisko Radetzky’ego przywołane zostaje w (równie schematycznej) pieśni z druku J-995. ⩶ 148 ⩶ �Opis trwających w Polsce walk zawiera więc fantastyczne informacje o spisku Polaków, chcących otruć stacjonujące w ich kraju cesarskie wojska oraz przygotowywanej przez 6 lat zatrutej broni. Naše regementy vojska co v Polsku leželi, o ty se uradili, moc jich otrávit chtěli. Považte křesťane tu jejich bezbožnost, co vojsko trpělo, skrz jejich nepravost. Šest let se chystali, a zbraň rychtovali, předivném jedem, kosy napouštěli. Neb jeden jeneral ruce k nebi složil, v Lemberku tej zbraně sto vozu naložil. Ta zbraň tak šikovna, že i chlapci malí s ni hrozné mordovat, staré lidí mohli. [Gdy regimenty nasze obozem stały w Polsce, oni postanowili, wytruć ich bardzo wiele. Zważcie chrześcijanie na tę ich bezbożność, co też wojsko cierpiało, przez ichnią nieprawość. Sześć lat planowali, broń swą gotowali, tajemniczą trucizną, kosy smarowali. Jeden pan generał ręce wzniósł ku niebu, gdy tej broni sto wozów odnalazł w Lemberku. Broń tak doskonała, że i chłopcy mali, dorosłego człowieka by zamordowali]. ( J-1356) Podstępnych metod w walce z austriackim wojskiem używają również buntownicy w Mediolanie, opisywani w przywoływanym już tekście Žalostná píseň o reberií v Netalií 1848: Jak jenom císař pán o tom zprávu dostal, hned do Netálie mnoho vojska poslal A jak naše vojsko do Mailandu přišlo, mailandští pání zlosti rozpálilo. Volovo a smolu rozpálenou měli a z oken na naše vojsko jí lili. [Gdy tylko pan cesarz o tym się dowiedział, wnet do Italiji wojska wiele posłał A gdy wojsko nasze do Majlandu przyszło, ⩶ 149 ⩶ �gniewem majlandskich panów rozpaliło. Ołów oraz smołę rozpaloną brali z okien na nasze wojsko wylewali]. ( J-27/J-47/J-894/J-1002) Wystąpienia przeciw władzy habsburskiej są często uzasadniane przyczynami, które powinny być zrozumiałe dla mieszkańców czeskiej prowincji – uciskiem fiskalnym w okresie nieurodzaju, klęskami żywiołowymi i epidemiami. Głód wymieniany jest jako przyczyna powstania w Sardynii w 1859 r. w tekście przywoływanej już pieśni Žalostné loučení rodičů, žen a dětí, pro bojovníky proti Sardinům ( J-1020/J-1934), a nieurodzaj wynikający z powodzi stanowi jedną z przyczyn niepokojów w Polsce w cytowanym wcześniej utworze Píseň aneb novina z Polska do naší krajiny ( J-1356). Obok słów: „Tato rebelije jak svůj začátek mněla, že voda šest krajů v Polsku vytopila” [„Owa rewolucja początek w tym miała, że woda sześć województw w Polsce zatopiła”], pojawiają się w nim także inne powody buntu: niechęć do płacenia podatków i wola posiadania własnego króla. Chęć uniezależnienia się spod władzy cesarskiej przypisywana jest także Włochom w druku Žalostná píseň o reberií v Netalií 1848 ( J-27/J-47/J-894/J-1002) i stanowi drugą, czysto polityczną przyczynę rebelii. O ile negatywna ocena moralna jawnego buntu przeciw władcy nie zaskakuje, dziwić może, że nawet w tekstach pomijających ten element i powołujących się jedynie na trudną sytuację w zbuntowanym regionie rzadko pojawia się współczucie wobec cierpiących i zrozumienie ich działania. Znacznie częściej wyrażają one jedynie strach przed tym, że to samo może spotkać ziemie czeskie. Sądzę, że działa tu specyficzny mechanizm sprzężenia zwrotnego. Buntownicy sprzeciwiający się cesarzowi zagrażają posłanym do stłumienia buntu żołnierzom, wśród których znajdują się „swoi”: rekruci z Czech i Moraw. Tym samym wrogowie cesarza stają się osobistymi wrogami odbiorców pieśni. Kategoria uzasadnionego buntu jest w twórczości kramarskiej nieobecna, propaganda i cenzura nie pozwalają na sprzeciw, czy choćby podjęcie refleksji o przymusie służby wojskowej albo o ustroju państwa70. Hierarchia społeczna ulega sakralizacji, a monarchia stanowi jedyny znany system władzy, więc tęsknota za sprawiedliwością społeczną przejawiać się może jedynie w postaci mitu dobrego cesarza (por. punkt 4.9.5.) i marzeń o idealnie funkcjonującym systemie (a nie jego odrzuceniu). Pieśń J-1023/J-1774 70 Nie znaczy to, że świadomość polityczna niższych warstw społeczeństwa nie dopuszczała takich idei, zwłaszcza w drugiej połowie XIX w., gdy czeski nacjonalizm zdążył się upowszechnić. Treści potencjalnie niebezpieczne nie były jednak głoszone tak otwarcie (por. Pletka 1966: 13–18). ⩶ 150 ⩶ �stwierdza wprost, że „kdo se císaři protiví, protiví se Bohu” [„kto cesarzowi się sprzeciwia, sprzeciwia się Bogu”]. Biblijną (Mt 22, 21) argumentację dla posłuszeństwa odnajdujemy także w druku Píseň aneb novina z Polska do naší krajiny: Bůh to sám přikázál, a to všemu lidu, plaťtě daň cisaři, co božího Bohu. V Polsku to přikázani boží přestoupili, mnoho tisic lidu jen sobě hověli. [Całej ludzkości sam Bóg dał przykazanie, płacić dań cesarską, a Bogu co boskie. W Polsce to przykazanie boże przekroczyli, całymi tysiącami sobie dogadzali]. ( J-1356) Łączenie zdrady politycznej z religijną pojawia się również w kontekście powstania węgierskiego w 1848 r. W pieśni Nábožná píseň k Pánu Ježíši ( J-667/J-1597), opisując zachowanie wojsk Kossutha, autor sięga po znany już skądinąd motyw bluźnierstwa: „Jak Košuta vojsko strašné přijelo, u Krista Ježíše se zastavilo, / jeho se nebáli a se rouhali, a s Krista Ježíše posměch dělali” [„Gdy Kossutha wojsko straszne przyjechało, przy Panu Jezusie się zatrzymało, / nic się go nie bali i bardzo bluźnili, z Jezusa Chrystusa się wyśmiewali”]. W tym przypadku powracają obrazy charakterystyczne dla wrogów religijnych, choć tekst nie mówi jasno o innowierczym charakterze Węgrów, a raczej o odrzuceniu chrześcijańskiej religii wraz z buntem politycznym. Bluźniercy deklarują bowiem, że jeśli Chrystus nie da im zwycięstwa, porzucą wiarę w niego: „jestli my všechny nezvítězíme, tak v Krista Ježíše nevěříme” [„jeśli my wszystkich nie pokonamy, to Chrystusowi już nie zaufamy”]. Nie zatrzymują się jednak na samych deklaracjach, ale dopuszczają się świętokradztwa, by sprawdzić rzeczywistą siłę katolickiej wiary. Zgodnie z przedstawionym w poprzednim podrozdziale schematem strzelają do kościelnego krucyfiksu, za co momentalnie ponoszą nadprzyrodzoną karę: Ježíš Maria Josef, křesťané milý, do kříže svatého jak jsou střelili, střelné rány se na spátek obrátily, a jich bohaprázdné z koňu svalily. [Jezus Maria Józef, mili chrześcijanie, oni w krzyż święty robili strzelanie, kule wystrzelone ku nim powróciły, i tych bezbożników z koni strąciły]. ( J-667/J-1597) Armia austriacka natomiast przedstawiona zostaje jako siła stojąca na straży wiary i porządku społecznego: ⩶ 151 ⩶ �Nedaleko vojsko naše leželo, nad střelnejma rány se zarazilo, hned kříži svatému všichni spěchali, tyto bezbožníky léžet spatřili. [Wojsko nasze blisko obóz rozbiło, wielce dźwiękami strzałów się zdumiało, do krzyża świętego wszyscy śpieszyli, bezbożników na ziemi zobaczyli. Neb Košuta vojsko je bohaprázdní, neb nad naším vojskem svítězit chtěli, z Krista Ježíše smích si dělali, taky božskou moci trestani byli. Bo Kossutha wojsko Bogiem wzgardziło, a nad naszym wojskiem zwyciężyć chciało, z Chrystusa Pana się wyśmiewali, więc boską mocą byli pokarani]. ( J-667/J-1597) W pieśni opisującej kampanię sardyńską w 1859 r. (Nová písen aneb prosba k Bohu v čas soužení, kilka wersji oznaczonych numerami J-985/ J-1483/J-1389), armia austriacka nazywana jest wręcz „chrześcijańską”, w pieśniach częste są również wstawki modlitewne, proszące o pomyślność dla wojska i władcy: Že se z boje navratime, srdečně troufame nebo Armadu křesťanskou tuze silnou mame a věrné komenda naše Jeneraly orlem silnym a rakouskym Sardina zmahaji. [Że z boju powrócimy, na to szczerze liczymy bowiem Wojsko chrześcijańskie bardzo mocne mamy i wierne oficery nasze Generały orłem mocnym austriackim Sardynów pogromią]. ( J-985/ J-1483/J-1389) Modlitwa i pobożność cesarza i jego żołnierzy odgrywają istotną rolę we wszystkich pieśniach o tematyce wojennej, sam cesarz przedstawiany jest zresztą jako wykonawca Bożej sprawiedliwości ( J-1356): „A tak Bůh nebeský dal tu moc cisáři, by ti rebelanti jenom skrotil brzy” [„Tak to Bóg niebieski dał moc cesarzowi, by tych rebeliantów prędko pogromił”]. Umieszczenie obrazu buntu w schemacie walki z boskim planem wpływa także na faktograficzną stronę pieśni. Wydaje się, że dla tekstów opisujących walki z buntownikami wewnątrz monarchii, charakterystyczny (i niezależny od prawdziwych wydarzeń) jest nacisk na całkowite unicestwienie nieprzyjaciół. Nie ma tu ukształtowanych obrazów poszczególnych nacji, ale sposób przedstawiania buntowników i ich losu jest podobny – podkreśla się bezlitosne i ostateczne zniszczenie wroga. Jest to uzasadnione z perspektywy wizji świata: skoro ktoś zdradził, zmieniając kategorię ze „swojego” na „obcego”, należy przywrócić porządek świata i pozbyć się ⩶ 152 ⩶ �burzącego ład elementu. O ile zewnętrzny najeźdźca może zostać przepędzony z powrotem do swojego kraju, wewnętrzny wróg musi zostać całkowicie zlikwidowany. Cytowane już pieśni o powstaniu krakowskim i Wiośnie Ludów obfitują w opisy miast równanych z ziemią za podniesienie ręki na osobę cesarza (cytat z druku Nová a radostná píseň vojáka do Polska maršírujícího): Jak jenom císař pán o tom zprávu dostal, rychle všemu vojsku přisně sám přikázal. By města, dědiny v jejich položení všechny vypálili, a lid pochytali. […] přes mnohonást tisíc lidí svou zkázu vzali […] a mnoho klášterů, čtyři města k tomu, co jsou nohama šlapali císářskou korunu. [Gdy tylko pan cesarz o tym się dowiedział, prędko wojsku swemu surowo przykazał. Aby wsie i miasta leżące w krainie spalili, a ludzi chwytali w niewolę. […] ponad kilkanaście tysięcy ludzi zginęło […] w tym wiele klasztorów, z czterema miastami, co cesarską koronę deptali nogami]. ( J-1023/J-1774) Pieśń Žalostná píseň o reberií v Netalií 1848 ( J-27/J-47/J-894/J-1002) opisuje natomiast zniszczenie Mediolanu, Wenecji i jeszcze dwóch niewymienionych z nazwy miast (co w interesujący sposób odpowiada czterem miastom rzekomo zniszczonym w Polsce, o których mówi wcześniejszy cytat), oraz zabicie wszystkich wrogich żołnierzy: Mailand v okamžení celej rozházeli […] hlavní města štyři rozstřileli, že malo poznal kde ty města stály. […] Ale ten jenerál pardon jím nedal, sardinský vojsko všechno pomordoval. [Majland w jednej chwili cały rozwalili […] cztery główne miasta rozstrzelali, gdzie dotąd stały byście nie poznali. […] Ale ten generał im pardonu nie dał, sardyńskie wojsko całe wymordował]. ( J-27/J-47/J-894/J-1002) ⩶ 153 ⩶ �Wizję całkowitej anihilacji wroga przedstawia również druk Nová píseň, o strašné vojně v uherské krajině ( J-1244, fragmenty pod numerem J-1575), gdzie sprawiedliwość wymierzają zbuntowanym Koszycom zaproszone przez austriackiego cesarza wojska rosyjskie: „celé dva dní a dvě noci do toho města bili, / tak že město i s tím vojskem v prach obrátili” [„Dwa dni całe i dwie noce w miasto to strzelali, / tak że miasto razem z wojskiem z ziemią zrównali”]. Wobec powyższych fragmentów przedstawiających konflikty wewnętrzne w czarno-biały sposób i nie pozostawiających mieszkańcom zbuntowanych terytoriów możliwości przebaczenia, wyjątkowy jest wers z pieśni J-1023/J-1774, w którym mowa o państwowej pomocy dla tych Polaków, którzy pozostali wierni cesarzowi: „A těm pozustalým, kteři dobrý byli, / těm napomocný byl, poslal jim obilí” [„A tym pozostałym, co byli dobrymi, / pomoc swą okazał, wspomógł ich ziarnami”]. Nie oznacza on jednak łagodnego traktowania winnych, a jedynie sugeruje, że – podobnie jak w tekstach opisujących ludność cywilną w Prusach czy Francji – nie wszyscy przedstawiciele danej nacji zaliczają się do tej samej grupy nieprzyjaciół. 4.6.4. Inny neutralny, relacja świata pieśni i świata pozatekstowego Oprócz kilku przedstawionych bliżej grup etnicznych, z których nazwami wiąże się w pieśniach kramarskich utrwalony obraz, teksty przywołują wiele toponimów – nazw państw, krain historycznych czy mniejszych jednostek administracyjnych. Zazwyczaj jednak, choć przedstawione są w nich działania mieszkańców tych regionów, nie mają one przełożenia na stereotypy narodowe czy etniczne. Potwierdza to odwoływanie się do kategorii politycznych czy administracyjnych, a nie szerszych tożsamości ponadregionalnych (brak np. pojęcia Niemiec, Niemców czy niemieckości, występują natomiast nazwy poszczególnych państw niemieckich: Bawaria, Saksonia, Szwabia itp.). Co się tyczy wiedzy geograficznej zawartej w badanym korpusie, sądzę, że wyróżnić można trzy zasadnicze „kręgi dystansu”, których zakres wpływa na treść pieśni i charakter opisywanych zdarzeń. W najbliższym, wewnętrznym kręgu, umieszczam Czechy, Morawy, Śląsk Austriacki, ewentualnie Górne Węgry – dzisiejszą Słowację – i dwa największe miasta monarchii: Wiedeń i Budapeszt71. Dla tego obszaru charakterystyczna jest precyzyjna lokalizacja miejsca wydarzeń (często podawany jest region, nazwa mająt71 Sporadycznie pojawiające się wieści z przygranicznych terytoriów niemieckich (przede wszystkim Śląska i Saksonii) również można włączyć do tej grupy. Są one prawdopodobnie oparte na źródłach prasowych lub przekładach niemieckich druków Bänkelsängerów. ⩶ 154 ⩶ �ku ziemskiego i konkretnej wsi) i stosunkowo wiarygodny, choć powierzchowny (w zgodzie z kanonami twórczości kramarskiej) opis. Na tym terenie lokalizowane są przede wszystkim pieśni o morderstwach – morytaty opisujące zazwyczaj prawdziwe wydarzenia (zob. Záloha 1975: 104–105), relacje o katastrofach naturalnych (powodziach, pożarach, wypadkach kopalnianych), pieśni wojenne o charakterze nowiniarskim opisujące innego-najeźdźcę, kameralne opowieści o współczesnych cudach, dotykających pojedynczych osób lub niewielkich grup, oraz bardziej spektakularne legendy założycielskie sanktuariów pielgrzymkowych (oddzielone od odbiorcy znacznym dystansem czasowym). Z tego kręgu dystansu informacje mogły docierać do odbiorców pieśni kramarskich także innymi kanałami. Odbiorca lub ktoś z jego bezpośredniego otoczenia mógł bowiem znać opisywane miejsca lub przynajmniej słyszeć o nich z wiarygodnych źródeł (np. podczas podróży handlowych), lub przeczytać na ich temat w gazecie. Zapewne dlatego nie znajdziemy tu właściwie spektakularnych opisów wielkich cudów ani innych łatwych do zweryfikowania fantastycznych zjawisk. Powoływanie się na wyraźnie nieprawdziwe zdarzenia przy jednoczesnym odwoływaniu się do ich autentyczności mogłoby zniechęcić potencjalnych odbiorców i naruszyć status druku kramarskiego jako źródła informacji. Przykładem „cudu” w bliskim językowo i geograficznie kręgu jest np. opis odkrycia jaskiń krasowych w Němčicach na Morawach ( J-2805: Opis haviřu, kteři od potopý světa chrám Páně mezi městečkem sloupem a dědinou Němčicema vydobyli), w którym rdzeń historii jest prawdziwy, ale opis ubarwiony w oparciu o kramarską poetykę, a naturalna jaskinia i jej dekoracyjne wnętrze przedstawione zostały jako ruiny starożytnej świątyni (zob. Skutil 1963: 181–182). Pieśni w drugim kręgu dystansu, do którego wliczam dalsze regiony Europy i Bliski Wschód, powołują się na nazwy rzeczywistych miejsc, choć często w zniekształconej postaci (np. sardinská zem z pieśni J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/ J-2224/J-2778 zostaje wydrukowana w nowszym wydaniu tego samego tekstu, J-218, jako ziemia šandiská), ale ich opis nie odpowiada rzeczywistości i jest nierzadko bardzo fantastyczny. Adresaci opisywane miejsca mogli znać jedynie z innych druków kramarskich, legend hagiograficznych czy historii biblijnych. Wyjątek stanowią jedynie pieśni wojenne dokumentujące kampanie austriackiej armii, choć również tutaj – jak zaznaczyłem w poprzednich punktach tego rozdziału – opis jest zazwyczaj bardzo powierzchowny i nie zawiera szczegółowych informacji o obcych realiach. To właśnie w odleglejszych i słabiej znanych lokalizacjach europejskich (Francji, Hiszpanii, Rosji, Włoszech itp.) umiejscawiane są w większości historie wymyślone i najbardziej fantastyczne. Teksty wskazują, że te choronimy były znane autorom i odbiorcom pieśni, ale funkcjonowały zwykle jako puste nazwy bez ⩶ 155 ⩶ �żadnych konkretnych konotacji, czyli swego rodzaju uniwersalna „zagranica”. Jak już wspomniałem, opis realiów odpowiada więc czeskim (nazwy miejscowe i osobowe) i choć niektóre historie relacjonują prawdziwe zdarzenia, zazwyczaj stanowią raczej mieszankę różnych znanych wątków i lokalizacji. Tak na przykład nowina o pożarze Moskwy w 1838 r. ( J-1304, Nová píseň o náramném sněhu w ruské zemi, a o strašném ohni w Moškvě…) stanowi prawdopodobnie reakcję na pożar Pałacu Zimowego w Petersburgu zimą 1837 r. (o którym informacje autor mógł zobaczyć na przykład w gazecie), ale opisywana cesarska rezydencja przeniesiona jest do Moskwy, zapewne w związku ze świadomością wielkiego pożaru tego miasta z 1812 r. Słuchacz nie miał możliwości skontrolowania prawdziwości wieści, dlatego mogą się w nich pojawiać najbardziej nawet fantastyczne motywy, takie jak spektakularne znaki na niebie i ziemi, istoty mityczne itp. (np. potwór morski w druku J-1312, Nová Píseň o divných dwou Příbězích, kteří se stali we Vlaské zemi…). Zauważalne jest podkreślanie różnic religijnych, czego przykładem są opisywani w poprzednim podrozdziale (4.5.) poganie żyjący rzekomo w niemal wszystkich krajach (co częściowo wyjaśnić można pochodzeniem legend jeszcze z antycznej tradycji). To w krajach należących do tej kategorii dzieje się większość spektakularnych cudów, na przykład historie o zbrodniarzach zamienionych w kamień ( J-113/J-1013 w Bawarii, J-209/J-1919 w Turcji), lub karze boskiej w postaci ognistego deszczu palącego całe miasta ( J-137/J-989/J-1035/J-1319). Lokalizowane są tu również nowiny polityczne i katastrofy naturalne, jedne rzeczywiste, inne całkiem fantastyczne. Przykładowy opisu kraju z tego kręgu stanowi historia szwedzkiego pielgrzyma do austriackiego Mariazell ( J-241/J-893/J-1136, treść pieśni przywołana jest również kilkakrotnie w rozdziale 5.), w myśl której nie tylko švejdská země lokalizowana jest 10 mil za pruską granicą, ale mają się w niej znajdować jedynie dwa miasta: jedno zamieszkane przez katolików, a drugie wyłącznie przez pogan. Ostatni, zewnętrzny krąg dystansu uznać można za najbardziej zaskakujący. Można by bowiem zakładać wzrost fantastyczności opowieści wraz z oddalaniem się od centrum, które stanowią ziemie czeskie. Jest jednak inaczej – historie dziejące się w odległych krajach pozaeuropejskich zazwyczaj odpowiadają w zasadniczym rysie rzeczywistości, choć są oczywiście przefiltrowane przez kramarską poetykę i wizję świata. Przyczyną tej wierności realiom jest zapewne pochodzenie informacji – wieści zupełnie fantastyczne nie mogły dotyczyć Chile ( J-731/J-2555: Pravdivá píseň o shoření chrámu Páně v zemi americké r. 1864…), Martyniki ( J-1185: Pravdivá píseň o strašlivém výbuchu sopky Mont Pelé dne 8. května 1902 na ostrově Martinique…), Meksyku ( J-42: Pravdivá zpráva o velectihodném císaři Maxmiliánu, o jeho přetěžké smrti…, J-215: Smutná udalost statečného pána mexikánské⩶ 156 ⩶ �ho císaře Maxmiliana 1) czy Peru ( J-217: Nová píseň o velikém zeměhnutí v zemi Americké, jež tam trvalo od 15. až do 16. srpna roku 1869…) z tej przyczyny, że nazwy te nie były obecne w kulturze i nie były szerzej znane autorom pieśni. Dotyczące ich wiadomości powstawały wyłącznie na podstawie artykułów prasowych i przekładów wiadomości z innych języków (z pewnością głównie niemieckiego), jedynie w reakcji na głośne sprawy. A zatem niemal wszystkie wiadomości z krajów pozaeuropejskich oparte są dość wiernie na prawdziwych informacjach. Są to głównie wieści z zakresu polityki i wojen (np. śmierć cesarza Maksymiliana Habsburga w Meksyku) oraz opisy wielkich katastrof (trzęsień ziemi, wybuchów wulkanów i pożarów). Wierność realiom jest oczywiście różna, ale podstawowe informacje są zgodne z rzeczywistością, a różnice znajdujemy przede wszystkim na poziomie interpretacji wydarzeń z ideologicznego i religijnego punktu widzenia. Osobną grupę tworzą jedynie teksty głównie satyrycznego charakteru dotyczące emigracji Czechów do Stanów Zjednoczonych, te jednak zazwyczaj mają charakter liryczny i nie zawierają właściwie informacji o amerykańskich realiach, a jedynie stanowią kliszowe sentymentalne lub humorystyczne opowiastki (por. Scheybal 1990: 293–300). Podsumowując, próba zobrazowania relacji między wiedzą pozatekstową a treścią druków mogłaby wyglądać jak parabola, w której stopień prawdziwości tekstów spada wraz z oddalaniem się od ziem czeskich, ale po osiągnięciu minimum w pieśniach dotyczących odległych krajów Europy z powrotem rośnie, a treść pieśni zbliża się od prawdy (zob. Mętrak 2019b: 160). Nie znajdziemy w pieśniach kramarskich również wiadomości o całkiem fantastycznych bajecznych krainach. Wartość informacyjna druków jarmarcznych była oczywiście – przy przyjęciu dzisiejszych kryteriów – stosunkowo ograniczona, ale niezależnie od ich rozrywkowo-sensacyjnego charakteru, komercyjnej roli i konformizmu, nie wolno nie doceniać wpływu, jaki miały na formowanie się wiedzy o świecie wśród swoich odbiorców. Świadczyć może o tym także cały szereg nazw geograficznych, jakie wynotować można z badanego korpusu tekstów. Ich reprezentatywną próbkę, podzieloną w oparciu o przynależność do konkretnych państw lub kręgów kulturowych przedstawia kolejny punkt. 4.7. Stereotypy dotyczące poszczególnych krajów i ich mieszkańców Niniejsza część opracowania służy usystematyzowaniu wszystkich wiadomości dotyczących 10 wybranych narodów i krain, których nazwy są w materiale poświadczone najczęściej, a opis pozwala na podjęcie próby rekonstrukcji ich wizerunku. ⩶ 157 ⩶ �Niektóre z przedstawionych poniżej informacji znalazły się już w rozdziałach dotyczących obrazów „obcych” z konkretnych punktów widzenia, teraz jednak zostaną one zebrane w całościowe opisy konkretnych grup etnicznych i ich ojczystych regionów. Przy doborze i klasyfikacji materiału kieruję się zarówno informacjami jednoznacznie obecnymi w tekście, jak i wiedzą pozatekstową, ponieważ u części nazw widoczne jest przesunięcie semantyczne lub wieloznaczność, a słownik potoczny XIX w. nie zawsze jest równoważny ze współczesnym pojmowaniem granic etnicznych i politycznych (por. Niewiara 1998: 174). Dążąc do możliwie pełnego obrazu, czerpię wiadomości przede wszystkim z tekstów o rzeczywiście informacyjnym charakterze (np. pieśni wojskowe i polityczne). Nie rezygnuję jednak z niektórych treści obecnych w tych drukach, które nazw geograficznych i etnonimów używają wyłącznie jako wymaganego przez konwencję uszczegółowienia opisywanych w tekście wydarzeń, zazwyczaj pozbawionych lokalnej specyfiki. W tym przypadku interesującą informacją są np. fakty społeczne uznawane za oczywiste (np. katolicyzm jako domyślna religia) i obecne w tekście nazwy własne, których forma świadczy o tym, czy autor miał jakieś wyobrażenie o opisywanej kulturze, czy też przenosił na nią doświadczenia (i zwyczaje językowe) z własnego otoczenia. Ponieważ znaczna część tekstów została przedstawiona w innych rozdziałach, w podsumowaniu nie podaję tytułów ani nie przedstawiam szczegółowo treści pieśni, numery druków można jednak odnaleźć w indeksie na końcu pracy i odszukać ich opisy w tekście72. Wybrane grupy etniczne/etnokonfesyjne są przedstawione w kolejności alfabetycznej w oparciu o polskie nazwy kraju/narodowości (w niektórych przypadkach kilka bardziej szczegółowych określeń ujętych jest pod jedną zbiorczą nazwą): Ameryka/Amerykanie, Francja/Francuzi, Polska/Polacy, Prusy/Prusacy, Rosja/ Rosjanie, Szwecja/Szwedzi, Turcja/Turcy, Węgry/Węgrzy, Włochy/Włosi i Żydzi. Struktura poszczególnych haseł zawiera listę leksemów nazywających dany kraj, listę wariantów nazwy danej grupy, a następnie wizerunek kraju i jego mieszkańców w tekstach, składający się z faset obejmujących kilka szczegółowych aspektów (nie wszystkie są możliwe do opisania dla każdej grupy). Przy doborze tych kategorii kierowałem się pracami Aleksandry Niewiary73 (2000: 45–46) i Zbigniewa 72 Starałem się wymienić poniżej wszystkie wystąpienia danej pieśni w całym korpusie Muzeum Komeńskiego, choć ze względów technicznych możliwe jest, że nie udało mi się dotrzeć do pojedynczych wystąpień danego tekstu w mocno uszkodzonych i niekompletnych drukach. 73 Klasyfikacja A. Niewiary zawiera kategorie dotyczące narodów: aspekt fizyczny (wygląd zewnętrzny); aspekt psychiczny (cechy charakteru, umiejętności i zdolności z nimi powiązane); aspekt ekonomiczny (zasobność i sposób gromadzenia dóbr); aspekt społeczny (pozycja w społeczeństwie, klasa, role społeczne); aspekt polityczny (polityka międzynarodowa); aspekt religijny (wyznanie i stosunek do katolicyzmu); aspekt kulturowy (obyczaje, ubiór, jedzenie i picie, rozrywki). ⩶ 158 ⩶ �Grenia74 (2004: 31–37, 2012: 64, 2016: 168), modyfikując podziały opracowane przez tych autorów tak, by najlepiej odnosiły się do badanego przeze mnie materiału. Ostatecznie wyodrębniłem 6 aspektów: a) psychiczno-charakterologiczny; b) społeczno-ekonomiczny; c) kulturowy; d) fizyczny; e) polityczny; f ) religijny. Niektóre z nich odpowiadają bliżej konkretnym przedstawionym już wcześniej punktom widzenia (katolika, poddanego habsburskiego, Czecha i chłopa), inne są istotne w kilku lub we wszystkich ujęciach. 4.7.1. Ameryka/Amerykanie (+ Meksyk/Meksykanie) 4.7.1.1. Nazwa kraju Podstawowym choronimem jest Amerika ( J-94/J-1334, J-731, J-2555), słowo używane w odniesieniu do konkretnego kraju – Stanów Zjednoczonych – jak i całości kontynentu, zarówno Ameryki Północnej jak i Południowej. Częsta jest również forma z przymiotnikiem: země americká ( J-217, J-731, J-2555). Nazwy poszczególnych państw Ameryki nie pojawiają się, z wyjątkiem Meksyku ( J-42, J-215: Mexik, J-42: Země mexikánská) oraz nazw z pieśni J-217 (Perun a Ekvádor), wymienianych przez autora jako miasta, choć w rzeczywistości odwołujących się do państw, Peru i Ekwadoru. 4.7.1.2. Nazwa grupy etnicznej Mieszkańcy Ameryki to Amerikáni ( J-94/J-1334), a Meksyku – Mexikáni ( J-42, J-215). 4.7.1.3. Obraz w tekstach Z analizowanych teksów wyraźnie wynika, że ich autorzy mieli świadomość odległego, pozaeuropejskiego położenia Ameryki (np. w druku J-1060 mowa o opuszczaniu 74 Klasyfikacja Z. Grenia zawiera kategorie dotyczące grup regionalnych i etnicznych (Greń 2004), następnie zmodyfikowane na potrzeby opisu grup religijnych (Greń 2016): psychospołeczną; ekonomiczną; socjopolityczną; religijną (stopień wiary, treść wierzeń, nazwa religii, zwyczaje religijne, zabobonność); fizyczną; kulturową. ⩶ 159 ⩶ �Europy). Ze względu na swoją odległość pozostaje ona obszarem niekonkretnym i różnorodnym, a pod wspólną nazwą umieszczane są często bardzo odległe i zróżnicowane miejsca, o których informacje są wybiórcze i związane zazwyczaj z wyjątkowymi wydarzeniami. Najczęściej Ameryka pojawia się w tekstach jako ogólna nazwa, rzadziej wymieniane są konkretne miejscowości – w drukach J-731 i J-2555 odnajdujemy miasto Santiago de Chile (město Santiago), w pieśni J-217 peruwiańskie miasta Arequipa (Arekvipa slavné město) i Arica (Arika/Arka75), jak również państwa Peru i Ekwador wymienione jako nazwy miast (město Perun a Ekvádor), oraz trudniejsze do zidentyfikowania miasta Isla76 i Arciga/Arcija77. W druku J-1185 pojawia się nazwa i informacja o położeniu Martyniki (Martinique, v souostroví Malé Antilly, v střední Americe) oraz wymienione zostają położone na niej miasto Saint-Pierre (město Piere, Saint-Piere) i wulkan Montagne Pelée (Mont Pelé). Ze względu na rzadkość i charakter docierających do Czech zza oceanu wiadomości, dotyczą one najczęściej dramatycznych klęsk żywiołowych, interpretowanych w kontekście nadprzyrodzonej kary. Ameryka stanowi więc w drukach kramarskich przede wszystkim miejsce katastrof, zwykle o egzotycznym charakterze – trzęsień ziemi ( J-217), wybuchów wulkanów ( J-1185) – czy, jak w przypadku druków J-731/J-2555, ogromnych pożarów. Tego typu pieśni są oparte na prawdziwych podstawach i lokalizowane w konkretnych miejscowościach. Bardziej ogólne wizje Ameryki, nie odwołujące się do faktów historycznych, podzielić można na trzy grupy: 1. obrazy wyidealizowane, sławiące bogactwo i zalety odległego kraju jako miejsca pozwalającego na lekkie i dostatnie życie; 2. wizje demitologizujące, opisujące Amerykę jako kraj taki jak inne, wymagający od mieszkańców ciężkiej pracy i poświęcenia dla osiągnięcia sukcesu; 3. obrazy zniechęcające do wyjazdu, przedstawiające odległy kraj jako niegościnny i odpychający. Pierwszy ze schematów przedstawiania odnajdujemy w pieśni z druku J-1060, w której znaleźć można następujące fragmenty: „Překrásná země Amerika; tam jest vína dosti, pokrmu hojnosti, nejsou lidé v žádné bídě, žijou tam v svornosti, v lásce, 75 Trudno rozstrzygnąć czy wymienione w tekście Arika i Arka to dwa różne miasta, czy dwukrotne przywołana ta sama nazwa w różnym zapisie. 76 Hiszp. ‘wyspa’, zapewne pozbawiona drugiego członu rzeczywista nazwa geograficzna, niemożliwa dziś do zidentyfikowania. 77 Nazwa pojawia się jeden raz, ale możliwe jest odczytanie litery g jako g lub jako j. Wariant Arciga odpowiada rzeczywiście istniejącemu hiszpańskiemu nazwisku, być może odnosi się więc do trudnej dziś do zidentyfikowania, ale rzeczywistej nazwy. ⩶ 160 ⩶ �upřimnosti, Bůh je žehná v každé době” [„Przepiękny kraj Ameryka; tam jest wina dość, pokarmów mnogość, nie tkwią ludzie w żadnej biedzie, żyją tam w zgodzie, w miłości, uczciwie, Bóg im stale błogosławi”]. Drugi schemat występuje w tekście druków J-94/J-1334, który zapewnia o perspektywach czekających na osadników gotowych do pracy w surowych warunkach: „Amerika je vlast velmi vznešená, jen není národem tak obsazená, / jako jsou jiný mnohé krajiny, kdo tam chce dobejvat ty pustatiny. / Muže tam nakoupit kolík chce akrů” [„Ameryka to kraina bardzo wspaniała, ale nie jest przez ludzi zbyt zamieszkała, / tak jak inne liczne ziemie, kto chce zdobywać pustynie. / Może tam nakupić akrów ile wola”]. Pieśń wymienia również pożądane cechy mieszkańca tej krainy: „Amerikán nesmí být lenošivý, tak jsou tam od práce jako zde živí, / Kdo dělat nechce, nechť je to kde chce, darmo se nenají ani v Americe” [„Amerykan nie może być leniwy, tam jak i tutaj praca ludzi żywi, / Kto robić nie chce, niech jedzie gdzie chce, za darmo się nie naje ani w Ameryce”]. Trzecia, negatywna wizja pojawia się w pieśni J-1128, przedstawiającej życie emigrantów jako pasmo nieszczęść i ciągłą pogoń za pieniądzem: „v té slavné Americe, každý jenom živoří, / o svůj život on málo dbá, jen když tolar vytěží” [„w tej sławnej Ameryce, ledwo co przeżywają, / o życie swoje nikt nie dba, tylko dolary gonią”]. Nawet przyroda nie może się równać z tą znaną z ziemi ojczystej: „V té přeslavné Americe, najdeš ptactva v hojnosti, / ozdobené krásným peřím, v lesích je jich tam dosti, / ti jsou ale všickni němí, líbezný zpěv neslyšíš, / když někteří začnou zpívat, uši si zacpat musíš” [„W tej przesławnej Ameryce, znajdziesz ptactwa mnogość, / zdobnego w piękne pióra, w lasach jest ich tam dość, / wszak są wszystkie nieme, miłego śpiewu nie usłyszysz, / gdy niektóre zaczną śpiewać, uszy zatkać musisz”]. Ameryka okazuje się gościnna jedynie dla zbiegłych z Europy przestępców: „Ten však najde tam útěchy, jenž svojí vlast opustil, / udělal v ní mnoho zlého, do Ameriky se pustil” [„Ten wszak znajdzie tam pociechę, co ojczyznę opuścił, / narobił w niej wiele złego, do Ameryki się wypuścił”]. Niewiele wiadomo o mieszkańcach Ameryki – przytaczaną już powyżej informację o konieczności ciężkiej pracy ( J-94/J-1334) – można również zinterpretować jako opis typowych Amerykanów w aspekcie psychologicznym jako pracowitych. Pieśni właściwie nie informują o aspekcie politycznym: ustroju, systemie władzy czy zagranicznych sojuszach Ameryki (zarówno w węższym znaczeniu, jako USA, jak i szerszym – innych państw regionu). Na podstawie informacji o wizycie w Pradze „Amerykańskich Czechów” ( J-1131), można zakładać, że Amerykę zamieszkują osadnicy pochodzący z różnych europejskich narodów. W taką wizję wpisują się nieliczne bardziej konkretne informacje, np. o rządzonym krótko przez Habsburgów Meksyku ( J-42, J-215), czy o statusie Martyniki jako posiadłości Francji ⩶ 161 ⩶ �( J-1185: „Pod francouzskou vládu patří tento ostrov Martinique” [„Pod francuską władzę podlega ta wyspa Martynika”]). Niewiele wiadomo również o kulturze i religii Amerykanów. Poza tym, że walutą jest tam dolar ( J-1128: tolar), pieśni informują także, że nawet w tak dalekich krajach żyją katolicy ( J-217: „v té zemi americké tam také žijou lidé víře katolícké” [„w tej ziemi amerykańskiej także żyją ludzie wiary katolickiej”]), a katolicka katedra płonie w pieśni znanej z druków J-731/J-2555. Pożar stanowi karę za grzechy, a zatem mimo formalnej przynależności do Kościoła katolickiego, Amerykanie nie są prawdziwie pobożni. Brakiem wiary tłumaczona jest również katastrofa na Martynice ( J-1185: „mnozí lidé nevěří, že je Pán Bůh nad námi” [„wielu ludzi nie wierzy, że jest Pan Bóg nad nami”]). Druki o Meksyku – miejscu śmierci brata austriackiego cesarza – informują o pogaństwie i dzikości jego rodzimych mieszkańców ( J-215: „nechtěl nechat to pohanstvo, chtěl je přivest na víru křesťanskou, / Lidí byli velmi zatvrzeli, proto že jsou sami divošiví” [„nie chciał tego pogaństwa zostawić, chciał ich ku chrześcijaństwu przywieść, / Ludzie byli wielce zatwardziali, bowiem są wszyscy bardzo dzicy”]). Druki nie dostarczają zatem wyczerpujących informacji, ale można wnioskować, że mieszkańcy Ameryki przed przybyciem Europejczyków byli poganami, a teraz mieszkają tam nawróceni tubylcy i katoliccy przybysze z Europy. 4.7.2. Francja/Francuzi 4.7.2.1. Nazwa kraju Kraj Francuzów określany jest opisowo jako francouzská země ( J-4, J-194, J-964/ J-1831) lub archaicznym leksemem Francouzy ( J-98/J-1845/J-1930, J-194). Współczesna forma Francie pojawia się w jednym druku ( J-2197), który opisuje również Belgię (belgická země), lokalizując ją obok Francji. 4.7.2.2. Nazwa grupy etnicznej Francuzi określani są niemal wyłącznie etnonimem Francouz/Francouzové ( J-1, J-2, J-3, J-4, J-27/J-47/J-894/J-1002, J-58, J-194, J-195/J-2776, J-469, J-985, J-1312, J-1343, J-2403), wyjątkowo obok formy podstawowej pojawia się forma dialektalna Francoz ( J-27/J-47/J-894/J-1002, nie jest jednak wykluczone, że chodzi tu o błąd drukarski), a w jednym (choć znanym z trzech druków) tekście opisowe określenie francouzští lidé ( J-1044/J-1057/J-1285). ⩶ 162 ⩶ �4.7.2.3. Obraz w tekstach Z pieśni J-804 wiadomo, że Francja posiada dostęp do morza (jako miejsce akcji tekst podaje francouzské přímoří [„francuskie pobrzeże”]). Znanym francuskim miastem jest Paryż ( J-3: slavné Paříž město, J-721: Paříž), przywoływany również w drukach J-98/J-1845/J-1930, których miejscem akcji jest wieś St. Francesko blíž Paříže (zapewne fikcyjna, choć można próbować rekonstruować nazwę jako zniekształcenie rzeczywiście występującej we Francji nazwy miejscowej Saint-François). W tej samej pieśni pojawia się ponadto nazwa Sevenna (być może związana z rzeką Sévenne w południowo-wschodniej Francji) odnosząca się do majątku podarowanego przez cesarza matce cudownie narodzonych pięcioraczków. Wreszcie w druku J-2192 relacjonującym objawienie w Lourdes pojawia się nazwa tego miasta (w oryginalnym zapisie Lourdes, a nie późniejszym zaadaptowanym do czeszczyzny wariancie Lurdy) oraz informacja o jego położeniu w „Górach Massavielskich” (Hory Massaviellské), stanowiąca bez wątpienia zniekształcenie przekazu o grocie Massabielle, w której ukazała się Maryja. W aspekcie psychiczno-charakterologicznym pojawiają się wyłącznie cechy związane z rolą Francuzów jako żołnierzy-najeźdźców. Niektóre z nich można interpretować jako pozytywne – Francuzi są więc przebiegli ( J-3: francouzská chytrost), waleczni i odważni ( J-9: „Ta francouzská armáda, v širokém poli stojí, / pojďte sem kamarádi, žadného se nebojí” [„To francuskie wojsko, w szerokim polu stoi, śpieszcie, towarzysze, nikogo się nie boi”]). Częściej jednak zamiłowanie i niewątpliwy talent do wojaczki wiążą się z okrucieństwem ( J-4: „ubozí rodičové své dítky dát musejí, před hrozného nepřítele Francouze ukrutného” [„strapieni rodzice swoje dziatki oddać muszą, przed strasznego przeciwnika, okrutnego Francuza”]) i brakiem litości wobec przeciwników ( J-1044/J-1057/J-1285: „Ti francouští lidé, ti jsou neustupní, ti nedají pardon, neb jsou jako vzteklí” [„Ci francuscy ludzie, są nieustępliwi, nie dadzą pardonu, bo są jako wściekli”]). Francuscy żołnierze stosują przemoc nie tylko w uczciwej walce wobec uzbrojonego nieprzyjaciela (np. J-195/J-2776: „Francouz jede proti mně, střílí do mne z pistole” [„Francuz z naprzeciwka jechał, strzelał do mnie z pistoletu”]), ale nie oszczędzają również rannych na polu bitwy ( J-469: „Francouzove jsou k nám jeli, ty šavle v rukach měli, / že my ještě tří živí jsme, hned nás rosekat chtěli” [„Francuzi ku nam jechali, w rekach szable trzymali, / że byliśmy trzej żywi, zaraz nas posiekać chcieli”]) i ludności cywilnej, w tym kobiet i dzieci (liczne cytaty z druku J-194, np.: „lidi mordujou nevážně, tý ukrutné tyrané, / aní děti nelituji maji srdce kamené” [„ludzi mordują bezlitośnie, ci okrutni tyrani, / ani dzieci nie litują, serca mają z kamieni”], „tam Francouz zlé ⩶ 163 ⩶ �děla, / neb má hroznou sílu lidů, nad žádnym lítost nemá” [„tam Francuz zło czyni, / bo ma straszną siłę ludzi, nad żadnym nie zna litości”], czy epitety takie jak hrozný – ‘straszny’, přeukrutný – ‘przeokrutny’ i rozsápaný Francouz – ‘rozjuszony Francuz’, lub określenie ukrutník – ‘okrutnik’. Taki obraz niewątpliwie wiąże się z aspektem społeczno-ekonomicznym, w którym Francuzi przedstawiani są głównie jako żołnierze, którzy żyją z rabunku okradając i plądrując podbite kraje (cały tekst druku J-2; fragmenty J-194: „Francouzi zlé dělaji, žádného nelitujou, města pole i vesnice, všecko všudy plundrujou” [„Francuzi zło czynią, nikogo nie litują, miasta pola i wsie, wszystko wszędzie plądrują”], cytowane już w punkcie 4.6.1. fragmenty J-2403: „zlato stříbro pobrali, dobytek, chleb vyžrali” [„złoto, srebro zabrali, bydło, chleb wyżarli”]). Brak w pieśniach informacji z domeny kulturowej wykraczających poza wspomniany już kontakt na polu bitwy i stosunek najeźdźcy do podbitego i zmuszonego do służby chłopa. Druk J-2 mówi więc m.in. o żarłoczności francuskich żołnierzy ( J-2: „Dům je prázdný od všeho vaření všelikého: / mastný krávy, ovce, drůběž, v domech není krajane věř” [„Dom opróżnili z wszelkiego jadła gotowanego: / tłustych krówek, owiec, ptaków, w domach nie ma, wierz rodaku”]) i ich wciąż rosnących oczekiwaniach, a także o lekceważącym i opartym na przymusie i przemocy stosunku do morawskich gospodarzy ( J-2: „po sedlce s botou hodil, / vyhnal ji ven na ulici, sedláka praštil s sklenici” [„w chłopkę rzucił butem, / wypędził na ulicę, chłopa trzasnął szklanicą”]). Oprócz wzmianki o niebieskich mundurach napoleońskiej armii ( J-2403: „budem vítat modré hosty” [„przywitamy niebieskich gości”]), pieśni nie zawierają właściwie żadnych informacji o aspekcie fizycznym, a więc wyglądzie zewnętrznym Francuzów. Należy jednak podkreślić, że poza wyjątkowymi przykładami matki pięcioraczków z pieśni J-98/J-1845/J-1930 i napadniętej przez żołnierza wdowy z druku J-194, brak jakichkolwiek informacji o postaciach kobiecych narodowości francuskiej, kramarski stereotyp obejmuje zatem przede wszystkim Francuzów-mężczyzn. Więcej powiedzieć można o domenie politycznej, w której wyjątkowy przykład druku J-1 wspomina, że dobrym władcą Francji był król Ludwik XVI, zabity przez zbuntowany lud. Inny wymieniony w tym samym tekście z imienia król to Dobrý Jindřich (trudny do zidentyfikowania, ostatní król Francji o tym imieniu to XVII-wieczny Henryk Burbon). Królem francuskim jest także Marcellus ( J-296/ J-595/J-650/J-1306: Marcellus král Francký) z historycznej legendy o św. Genowefie. Następcą Ludwika XVI jest krwiożerczy Napoleon, który toczy wojnę z cesarzem austriackim i występuje przeciw boskiemu porządkowi świata ( J-3: „chtěl dobyvat mnohych krajin, / Boha odpovrhl, a na tom přestat nechtěl, / cely svět pod svou ⩶ 164 ⩶ �moc chtěl, / a naše země loupiti, v lidskej krvi se broditi, / Pán Bůh to mít nechtěl” [„chciał zdobywać liczne kraje, / Boga porzucił, na tym się nie zatrzymał, / cały świat chciał mieć w mocy, / nasze ziemie złupić, w krwi ludzkiej brodzić, Pan Bóg tego nie chciał”]). W pieśni J-547, sławiącej austriacko-francuski traktat pokojowy jest on wyjątkowo określony bez negatywnych konotacji jako Bonaparte pán vzácný [‘Bonaparte możny pan’]. Napoleon III jako bezimienny cesarz francuski ( J-1343: Císař francouzský) pojawia się ponadto jako przeciwnik Habsburgów w druku opisującym wojnę Austrii z Królestwem Sardynii, oraz jako císař Napoleon w drukach opisujących narodziny cudownych pięcioraczków ( J-98/J-1845/J-1930). Francuzi, jako nieprzyjaciele Austrii, wspierają w walce z Habsburgami inne narody: Włochów ( J-27/J-47/J-894/J-1002: „Francouz k sardinskému králi psal s radostí, / by pomoci přišel a z vojskem tam dojel” [„Francuz radośnie pisał do sardyńskiego króla, / by z pomocą przyszedł i z wojskiem przyjechał”]), Prusaków ( J-58: „Tam jsou nepřátele potrestani, byli v nich Francouzové zmichani, / v Čechách se jim zalíbilo, potom když skusili znechutilo” [„Tam są wrogowie pokarani, byli wśród nich Francuzi wnieszani, / w Czechach się im spodobało, gdy spróbowali odwidziało”]), a nawet wrogich katolikom Szwedów (w druku J-287 mowa o tym, że podczas oblężenia Częstochowy Szwedzi „z kusův franckých házeli” [„z dział francuskich miotali”]) i Turków (J-1001: „Francouz Turkům nápomocen bude” [„Francuz Turkom pomocny będzie”]). Informacje o aspekcie religijnym stereotypu Francuzów nie pojawiają się bezpośrednio (brak informacji o wyznawanej przez nich religii), można więc zakładać, że jest nią więc katolicyzm, stanowiący w kramarskim ujęciu religię domyślną. Sami Francuzi nie są jednak dobrymi katolikami, ale – jak wspomniany wyżej Napoleon – występują przeciw boskiemu porządkowi (czego pierwszym wyrazem jest królobójstwo z pieśni J-1). Mianem bezbožník – ‘bezbożnik’ określony zostaje również francuski żołnierz z druku J-194. Wyjątkowo w tekście znanym z druków J-964/J-1831 mowa jest o żyjących we Francji poganach, którzy nie oddają czci Matce Bożej – być może protestantach. Ponownie przywołać można tu również informację z literatury przedmiotu o tekstach opisujących francuskich rewolucjonistów jako pogan tańczących wokół „drzewa wolności” (Klacek 2014: 81–82). 4.7.3. Polska/Polacy 4.7.3.1. Nazwa kraju Najczęstsze określenie Polski to Polsko, odpowiadające współczesnemu czeskiemu leksemowi ( J-70/J-1260/J-1399, J-1023/J-1774, J-1356, J-1539). Licznie występują również nazwy dwuczłonowe z przymiotnikiem, np. polská krajina ( J-46/J-1246, ⩶ 165 ⩶ �J-1023/J-1774, J-1733), polský kraj ( J-1010), polská země ( J-135/J-2806, J-193, J-516/J-548/J-1591, J-1010, J-1258) i – trzykrotnie – polské království ( J-105, J-287, J-427). Mowa również niekiedy o miastach „w polskim położeniu” ( J-2235/J-2708: polské položení). W kilku przypadkach nazwy zawierają także informację o politycznym statusie ziem polskich jako podzielonych pomiędzy sąsiednie mocarstwa: w druku J-193 mowa o Galicji jako o ziemi „cesarsko-polskiej” (v Gallicyi, neb w Cýsařcko-Polské Zemi), w tekstach J-70/J-1260/J-1399 i J-1539 pojawia się natomiast określenie „Pruska Polska” (Pruské Polsko). 4.7.3.2. Nazwa grupy etnicznej W badanych tekstach etnonim określający Polaków wystąpił zaskakująco rzadko, w druku J-1738 pojawia się leksem Polák/Poláci oraz określenie opisowe lid polský – ‘lud polski’. Jednorazowo ( J-1023/J-1774) leksem Polsko uznać można za metonimię służącą jako zbiorowe określenie mieszkańców tego kraju. 4.7.3.3. Obraz w tekstach O Polsce wiadomo, że leży na północy ( J-135/J-2806 wymienia Polaków i Rosjan jako na půlnoci národy). Miejscowości lokalizowane w Polsce to przede wszystkim Warszawa, wymieniana w kilku drukach ( J-146, J-170/J-896: Varšava), niebezpośrednio obecna również w druku J-427, gdzie pojawia się fikcyjna wieś Portowa (Portova) pod Warszawą, i w J-1258, przywołującym fikcyjną miejscowość Nyszburg (?), również położoną w pobliżu Warszawy (Nyšpurk u Varšavy). Z dwóch różnych tekstów (prawdopodobnie nowsza pieśń nazwę miejscową przejęła ze starszej) znana jest ponadto Widawa ( J-70/J-1260/J-1399: pěkné město Vidava, J-1539: Vidava). Również dwukrotnie wymieniana jest niemiecka nazwa Lwowa, Lemberg: bezpośrednio w druku J-1356 (Lemberk) i niebezpośrednio w tekście J-46/J-1246, gdzie blíže Lemberka lokalizowana jest prawdopodobnie fikcyjna wieś Piotrowa (Petrova Ves). Również dwukrotnie w tekstach pojawia się Kraków ( J-1733, J-2235/J-2708), określany jako twierdza ( J-1733: Krakov festunk). W obecnym w korpusie w dwóch kopiach druku J-1023/J-1774 przywołana jest ponadto nazwa Tarnowa (Tarnov). Inne, trudniejsze do zidentyfikowania nazwy miejscowe to Prachów (?) koło Kamieńca Podolskiego ( J-105: blíž Kamence Podolského […] Práchov), Razbów (?) ( J-1010: Razbov), i tajemnicze město Filezy v polské zemi78 ( J-516/J-548/J-1591). 78 Zawarta w druku pieśń to stary tekst barokowy, być może czerpiący z egzemplów tłumaczonych z innych języków – ponieważ nazwa nie kojarzy się z żadnym polskim miastem, podejrze- ⩶ 166 ⩶ �Z Polską identyfikowane są ponadto sanktuaria w Częstochowie i Kalwarii Zebrzydowskiej (np. J-105: Kalvárie, Častochova). Teksty kramarskie nie dostarczają zbyt wielu informacji o mieszkańcach Polski. Z druków opisujących powstanie 1846 r. możemy wnioskować, że w domenie charakterologiczno-psychologicznej są oni skłonni do buntu i odważni (np. druki J-1023/J-1774 informują o niechęci do kapitulacji: „nechtělo se Polsko poddat” [„nie chciała się Polska poddać”]). Z buntem związane są również nieliczne informacje o aspekcie ekonomicznym, większość innych tekstów, których akcja umiejscowiona jest w Polsce, nie informuje bowiem o lokalnej specyfice. Według pieśni przyczyną rebelii miały być klęski żywiołowe i głód ( J-1010, J-1023/J-1774, J-1356), inne druki donoszą o pustoszącej Polskę epidemii cholery ( J-135/J-2806). O ile zatem uznamy je za reprezentatywne, można założyć, że Polska (a przynajmniej jej lepiej znana część związana z Cesarstwem Austriackim) kojarzona była z biedą i trudnymi warunkami życia (co zgadza się z rzeczywistą sytuacją ekonomiczną Galicji, zwłaszcza w porównaniu z lepiej rozwiniętymi gospodarczo ziemiami czeskimi, zob. np. McCagg 2010: 157–159). O politycznych relacjach Polaków z innymi narodami dowiadujemy się z tekstów jedynie tego, że historycznie Polska była królestwem, a obecnie znajduje się częściowo pod władzą pruską, a częściowo austriacką (odpowiednie cytaty zostały przytoczone w punkcie o nazwie kraju)79. W bliżej nieokreślonej przeszłości częstochowskie sanktuarium było ponadto oblegane przez Szwedów ( J-287), zdarzenie to nie jest jednak przedstawiane w szerszym kontekście. Wiadomo również, że w austriackiej części kraju Polacy buntują się przeciw władzy cesarskiej ( J-1023/J-1774: „nohama šlapali císařskou korunu” [„nogami deptali cesarską koronę”], ale nie jest to konsekwentne działanie całego narodu, a jedynie grupy rebeliantów, pieśń J-1356 mówi bowiem o oszczędzonych przez cesarza Polakach, „kteři dobří byli” [„którzy dobrzy byli”]. Pieśni nie dostarczają w zasadzie żadnych informacji o specyfice kulturowej Polski. W aspekcie religijnym, tak jak w pozostałych przypadkach, za domyślną wiarę uznawany jest katolicyzm, więc także w nowinach z Polski informacje o katolickim kulcie odnajdujemy najczęściej (np. figura św. Anny w J-70/J-1260/J-1399, procesja J-170/J-896 ku czci św. Prokopa). Jednocześnie kilkakrotnie to w Polsce wam, że może się ona odnosić do Śląska (łac. Silesia), gdzie przy wielokrotnym przepisywaniu długie s (ſ) zostało odczytane jako f. 79 Poza korpusem tekstów z Muzeum Komeńskiego znane są mi także druki osadzone w ‘rosyjskiej Polsce’ (ruské Polsko), jak przywołany w punkcie 4.5.5. druk o powstaniu styczniowym (druk z Muzeum Narodowego w Pradze nr KP 105). ⩶ 167 ⩶ �osadzone są wydarzenia związane z Żydami ( J-146, J-193, J-1258), co – o ile nie jest to przypadkowy zbieg okoliczności – może sugerować, że w oczach Czechów ziemie Polskie były widziane jako szczególnie gęsto zaludnione przez Żydów. Być może wiąże się to z odmiennością obyczajów postępowych Żydów czeskich i bardziej tradycyjnych Żydów w Galicji, gdzie rozwijał się m.in. ruch chasydzki (zob. np. Pěkný 2001: 232–233). Wyjątkowo dowiadujemy się o obecności w Polsce protestantów ( J-1733: „mnoho protestantů, křtu svatého žádali” [„wielu protestantów chrztu świętego prosiło”]), tekst ten jest identyczny z umiejscowionym w Budapeszcie (jedyną różnicę stanowi nazwa miasta), więc pierwotnie odnosił się zapewne do realiów węgierskich, gdzie odsetek niekatolickich chrześcijan był niewątpliwie większy niż w Polsce. Dodatkowo, bez określenia wyznania, pojawiają się informacje o bezbożności niektórych Polaków (np. J-1356: „V Polsku to přikázaní boží přestoupili, mnoho tisíc lidu jen sobě hověli” [„W Polsce to przykazanie Boże przekroczyli, całymi tysiącami sobie dogadzali”], „Považte křesťané tu jejich bezbožnost, co vojsko trpělo, skrz jejich nepravost” [„Rozważcie chrześcijanie tę ich bezbożność, co wojsko cierpiało przez ichnią nieprawość”]), wiązanej z wystąpieniem przeciw władzy politycznej cesarza. 4.7.4. Prusy/Prusacy (+ Brandenburczycy) 4.7.4.1. Nazwa kraju W nazwie kraju i jego mieszkańców występuje oboczność słowiańskiego rdzenia „prus-” i „prajs-”, zgodnego fonetycznie z niemieckim Preußen (dodatkowo pojawia się tu kilka wariantów ortograficznych). Kraj określany jest więc leksemami Prusko ( J-1136), Prajsko ( J-241/J-893/J-1136) i Praizsko/Praijsko ( J-1507). Pojawiają się również określenia dwuczłonowe: pruská země ( J-79, J-2179), prajská země ( J-1025/J-1352/J-2441) i prajské hranice ( J-1009/J-2112). Ponadto w dwóch tekstach ( J-70/J-1260/J-1399, J-1539) pojawia się wspomniane w poprzednim punkcie określenie Pruské Polsko na oznaczenie ziem polskich należących do zaboru pruskiego. 4.7.4.2. Nazwa grupy etnicznej Zamiennie stosowane są etnonimy Prus/Prusové ( J-210/J-2411, J-1906) i Prajz/ Prajzové ( J-58, J-1507), także w wariancie Prejsové ( J-27/J-47/ J-894/J-1002). Wyjątkowo pojawia się forma Prušáci ( J-79). Jednorazowo spotkać można informację, że Prusacy są zarazem Niemcami ( J-1906: Prusové jsou Němci). Do tej samej ⩶ 168 ⩶ �grupy etnicznej zaliczam również występujących w pieśni J-712 Brandenburczyków (Brandenburk, Brandenburci), których ojczyzna od początku XVIII w. stanowiła część Królestwa Prus, a których obraz pokrywa się z wizerunkiem Prusaków, choć nieco silniejszy nacisk położony jest w nim na obcość religijną. 4.7.4.3. Obraz w tekstach Prusy graniczą z Czechami – tekst J-1009/J-2112 umieszcza Chrudim i pobliskie Bořice niedaleko pruskiej granicy. Według pieśni J-241/J-893/J-1136 Prusy graniczą również ze Szwecją (można próbować odwoływać się tu do szwedzkich posiadłości nad Morzem Bałtyckim w XVIII i XIX w., choć zapewne jest to informacja czysto fikcyjna). Stolicą i najlepiej znanym miastem Prus jest Berlin ( J-1025/J-1352/ J-1886/J-1950/J-2059/J-2441: „V Prajské zemi vzácné město Berlín, však jest mnohým lidem dobře známý” [„W Pruskiej ziemi możne miasto Berlin, jest wszak wielu ludziom dobrze znany”]) pojawiający się także w drukach J-27/J-47/J-894/J-1002, J-55/J-157 i J-79, jego opis jest jednak zdawkowy. Wiadomo jedynie, że można w nim znaleźć most ( J-55/J-157), zamek królewski ( J-55/J-157, J-27/J-47/J-894/J-1002), czy kaplicę ( J-1025/J-1352/J-1886/J-1950/J-2059/J-2441) – elementy o uniwersalnym charakterze, których przywołanie świadczy raczej o braku bardziej szczegółowej wiedzy. Inne pruskie miasta to położone blisko ziem czeskich Racibórz ( J-1119, J-2179: Ratiboř) i sanktuarium w Wambierzycach ( J-2179: Vambeřice) oraz Opole ( J-79: Oppoli), określane jako hlavní město – ‘stolica’ w tekście przywołującym również nazwę Berlina, co świadczy być może o pewnej świadomości podziału administracyjnego Prus i stołeczności Opola w ramach rejencji opolskiej. W aspekcie psychiczno-charakterologicznym Prusacy – podobnie jak wcześniej Francuzi – przedstawiani są głównie jako żołnierze. W tekstach brak jednak w zasadzie informacji o związanych z tą profesją cechach charakteru, takich jak pozytywnie wartościowana odwaga, czy negatywne okrucieństwo. Pruskie zwycięstwa nad armią austriacką w 1866 r. przypisywane są za to przebiegłości ( J-210/J-2411: „Prus dlouhý čas s chytrostí, škodil převelice naší vlasti” [„Z przebiegłością Prus czas długi, państwu naszemu szkodził”]), zdradzie i intrygom ( J-210/J-2411: „Snad plán boje je zrazeny, Prus jest s velkou sílu postaveny” [„Chyba plan nasz był odkryty, Prusaków siła staje do bitwy”]) oraz przewadze liczebnej ( J-210/J-2411: „když jich padlo dvacet tisíc, přibylo jich vždycky víc” [„gdy poległo dwadzieścia tysięcy, zawsze przyszło jeszcze więcej”]). Pieśni – nawet opisujące austriackie porażki – wielokrotnie wspominają o ponoszonych przez wrogów stratach ( J-58: „v horách na pomezí deset tisíc Prajzů v krvi leží” [„w górach na granicy dziesięć tysięcy ⩶ 169 ⩶ �Prusów leży we krwi”]), inne przedstawiają pruskich żołnierzy jako słabszych niż habsburscy (np. węgierski huzar z pieśni J-55/J-157 sam pokonuje 12 Prusaków). Opisy wyjątkowego okrucieństwa (mordowanie kobiet i dzieci, tortury itp.) pojawiają się jedynie w pieśni o Brandenburczykach, w której są oni m.in. przyrównywani do krwiożerczych wilków ( J-712: „Brandenburk žádostivě po krvi naší dychtí, a jako vlk tak dychtivě chce nás všecky zkaziti” [„Brandenburczyk łakomie krwi naszej pragnie, i jak wilk spragniony chce nas wszystkich zgubić”]). Domena społeczno-ekonomiczna zawiera obrazy pruskich najeźdźców bogacących się kosztem mieszkańców podbitych terenów. Grabią oni miasta i wsie ( J-212: „Tenkrát se Prusy hnali, k městu sílou všecky” [„Wtenczas Prusaki gonili, do miasta całą siłą”], J-58: „Kolem Reichemberku Prajz rabuňk měl” [„Pod miastem Libercem Prusak rabował”]), okradają ludność cywilną ( J-210/J-2411: „Čechům chleb, peníze vzali, města a vesnice zapalili” [„Czechom chleb, pieniądze wzięli, miasta i wsie podpalili”], J-2411: „Někde rabují ti Prusi, občáne jím všecko dati musí” [„Gdzieś te Prusaki rabują, mieszkańcy im wszystko oddają”], J-1507: „Martinek dobrý Prajz rozeny […] sesbíral kupcovi neb selce” [„Martinek dobry rodak pruski […] zabrał kupcowi albo wiejskiej babie”] dobra, które przynosi swojej kochance w prezencie). Opisy te dotyczą wyłącznie pruskich żołnierzy, z nielicznych tekstów można się dowiedzieć, że wojna z Austrią szkodzi ludności cywilnej (rolnikom) po obu stronach konfliktu ( J-79). W aspekcie kulturowym pieśni zwracają uwagę na łakomstwo i żarłoczność Prusaków80. Są oni przedstawiani jako skupieni wyłącznie na materialnej wygodzie ( J-1906: „to jest pruská politika, salát, maso, k tomu mlíka” [„oto pruska polityka, sałata, mięso, do tego mleka”]) i nawykli do obżarstwa ( J-1906: „Kdo chce míti hody vždycky, musí mít žaludek pruský” [„kto chce zawsze mieć biesiadę, musi pruski mieć żołądek”]), choć pieśń unika nadmiernej generalizacji ( J-1906: „Ale všickní takoví nebyli, mnozí mírně jedli píli” [„Ale nie wszyscy tacy byli, liczni z umiarem jedli, pili”]). Podobnie jak w przypadku innych narodów, aspekt fizyczny jest w obrazie Prusaków niemal całkiem pominięty. Jedyna informacja, którą można do niego odnieść, to wskazówka, że Pruscy żołnierze noszą wąsy (podkręca je bohater pieśni J-1507: „fousama zatočil” [„zakręcił wąsami”]). Domena polityczna obejmuje informacje o władcy i stolicy Prus oraz ich stosunkach z Habsburgami. Słynnym królem pruskim był Fryderyk Wielki ( J-1385: 80 Podobne skojarzenie, utrwalone w formie powiedzenia ‘mieć pruskie strzewo’ opisującego żarłoka, znane jest również z gwar Śląska Cieszyńskiego (Tyrpa 2011: 171). ⩶ 170 ⩶ �Frydrych), który w swoim testamencie polecił poddanym utrzymywanie dobrych stosunków z Austrią ( J-1385: „milujte vždy císaře, totiž Josefa druhého” [„kochajcie zawsze cesarza, to jest Józefa drugiego”]), jego następcą był zaś Wilhelm ( J-1385). Imię Fryderyka powraca jako określenie władcy Prus także w innych czasach, niezależnie od prawdziwego panującego wówczas monarchy ( J-210/J-2411: „Prusové volají hlasem řádně, ať žije pruský král Bedřich slavně” [„Prusacy wielkim głosem wołają, niech żyje Frydrych król wiwatują”]). Stolicą Prus i siedzibą ich króla jest Berlin, w którym w 1848 r. doszło do rewolucji ( J-27/J-47/J-894/J-1002: „Tuze jsou v Berlíně všecko potřiskali a krále z vojskem ven z burku vyhnali” [„Srodze w Berlinie wszystko rozbili, a króla z wojskiem z burgu wypędzili”]), ponieważ mieszkańcy Prus chcieli się podporządkować austriackiemu cesarzowi ( J-27/J-47/J-894/J-1002: „nechtěji svýho krále míti, našemu císaři chcou poddaní býti” [„nie chcą swojego króla mieć, naszego cesarza poddanymi chcą być”]). Prusom są częściowo podporządkowane ziemie polskie ( J-70/J-1260/J-1399: „Leží v Pruském držaní pěkné město jedno, které patří do Polska, Widawa nazváno” [„Leży w pruskim władztwie piękne miasto jedno, co należy do Polski, Widawa nazwane”], J-1539: „V Pruském Polsku v jednom městě, Widawa nazvaná” [„W Pruskiej Polsce w jednym mieście, Widawa nazwanym”]) oraz część Śląska w okolicach Raciborza ( J-2179). Pieśni wymieniają ponadto dwa wydarzenia historyczne, podczas których wojska pruskie napadają na terytorium Czech: osiemnastowieczne wojny śląskie ( J-712) i będącą w żywej pamięci wojnę 1866 r. ( J-58, J-79, J-210/J-2411, J-212, J-1507, J-1906). W domenie religijnej znaleźć można informacje o naśmiewaniu się przez Prusaków z katolickich świętości, jak w cytacie podkreślającym ich butę i zaufanie w technikę, a nie modlitwę ( J-210/J-2411: „V Opavě Prusové když leželi, nám se z matky Boží posmívali, / že ji ku pomoci voláme, praví: Nám pomožou kvery nové” [„W Opawie Prusowie, gdy przebywali, z naszej Maki Bożej żartowali, / że ją na pomoc wzywamy, mówią: Nam pomaga karabin nowy”]). Postępowanie Prusaków wobec ludności cywilnej podbitych ziem przedstawiane bywa w perspektywie religijnej, jako bezbożność, czasem karana przez samego stwórcę ( J-2411: „Toho jsme se ani nenadali, žeby nás tak Prusi sužovali, / Přestupili zákon boží, nevážně jednali s naším zboží” [„Tegośmy się nie spodziewali, że nas Prusacy tak uciskali, / Przekroczyli prawa Boże, niegodnie czynili z naszym majątkiem”], „Začal Pan Bůh s Prusem bojovati, / začali v nahlosti umírati, / pro nestřidmé jídlo, pití, / museli někteří hned umříti” [„Zaczął Pan Bóg z Prusem walkę / zaczęli umierać nagle, / przez nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu, / musieli niektórzy zaraz stracić życie”]). O ile jednak zazwyczaj podkreślany jest niekatolicki charakter religii wyznawanej przez Prusaków, można też znaleźć informacje o mieszkających ⩶ 171 ⩶ �w ich kraju pobożnych chrześcijanach-katolikach ( J-1025/J-1352/J-1886/J-1950/ J-2059/J-2441): pár […] nábožných křesťanů). Brandenburczycy z pieśni J-712 są natomiast jednoznacznie identyfikowani z kalwinizmem i protestantami ( J-712: kacíři zlopověstní – ‘kacerze niesławni’) oraz przedstawiani jako zajadli wrogowie religii katolickiej, kpiący z jej świętości i burzący kościoły ( J-712: „Brandenburk nešťastný dal zbořiti moc chrámů” [„Brandenburg nieszczęsny kazał zburzyć wiele kościołów”]). 4.7.5. Rosja/Rosjanie 4.7.5.1. Nazwa kraju Jednoczłonowe nazwy Rosji to zgodne z współczesną czeszczyzną Rusko ( J-2501) oraz archaiczne Rusy ( J-17/J-1293: „povandrujem […] do Rus” [„powędrujemy […] do Rosji”]). W niektórych przypadkach trudno jest jednoznacznie określić czy określenia te dotyczą Rosji jako kraju Rosjan, czy raczej bytu politycznego graniczącego z Austrią, a więc ziem polskich pod zaborem rosyjskim. Określenia dwuczłonowe to ziemia rosyjska ( J-69/88/665: ruská země, J-37/J-214/J-1003, J-1061, J-135/J-2806), kraina rosyjska ( J-1244: ruská krajina) i rosyjskie położenie ( J-92/ J-1011/J-1795/J-2503, J-219: ruské položení). 4.7.5.2. Nazwa grupy etnicznej Mieszkańcy Rosji to Rusové ( J-27/J-47/J-894/J-1002), dodatkowo w pieśni J-1061 pojawia się określenie Moskvan, niejasne jednak czy dotyczy ono konkretnie mieszkańca miasta Moskwy, czy całego kraju. 4.7.5.3. Obraz w tekstach Rosja leży na wschodzie ( J-27/J-47/J-894/J-1002: „Z vejchodu krajiny Rus chce přitáhnouti” [„Ze wschodniej krainy chce Rus przybyć”]) i na północy (cytowane już w odniesieniu do Polaków druki J-135/J-2806 mówiące o narodach północy). Z Rosją kojarzony jest śnieg – pieśń J-1304/J-1685 cała poświęcona jest klęsce żywiołowej – ogromnej śnieżycy. Śnieżyca dotyka również bohaterów morytatu z druków J-92/J-1011/J-1795/J-2503. Dwa najlepiej znane rosyjskie miasta to Moskwa ( J-1061, J-1304/J-1685: Moškva) i Petersburg ( J-92/J-1011/J-1795/J-2503, J-1061, J-2501: Petrohrad), ich wzajemna relacja nie jest jasna, bo obydwa bywają podawane jako stolica kraju ( J-1304/J-1685: „Město Moškva v ruské zemi, jest ⩶ 172 ⩶ �velké kde císař bydlí” [„Miasto Moskwa w ruskiej ziemi, jest wielkie, gdzie cesarz mieszka”], J-2501: hlavní město Petrohrad). Inne nazwy wiązane z Rosją to prawdopodobnie fikcyjne miasto Wildoń lub Waldoń ( J-219: Wildoň) podawane czasem jako fałszywe miejsce druku kramarskich publikacji ( J-37/J-214/J-1003: Waldoň u Krásna) – w tym przypadku Ruská krajina ma więc prawdopodobnie oznaczać Polskę pod rosyjskim zaborem, jako miejsce, z którego druki mogłyby być dowożone do Czech. Inne rzekomo rosyjskie nazwy to niemal na pewno fikcyjne wsie Rosenwald i Frinzdorf ( J-2501) oraz wieś Fedrovec ( J-1061), mająca być może rzeczywisty odpowiednik, którego nazwa związana jest z imieniem Fiodor. W tekstach, w których Rosja jest po prostu schematycznie zarysowanym tłem wydarzeń, pojawiają się postaci o różnych cechach, trudno jednak mówić o obrazie Rosjan w ujęciu psychologiczno-charakterologicznym. Ewentualne źródło mogą tu stanowić jedynie pieśni o powstaniu węgierskim 1848 r., w których rosyjscy żołnierze opisywani są jako odważni ( J-1001: „Statně ruské vojsko silně se bránilo […] udátně přitahlo” [„Dzielne wojsko ruskie mocno się broniło […] odważnie przybyło”]) a ich wodzowie sławni, a więc sprawni w sztuce wojennej ( J-3: Ruský jenerálové, […] slavní hrdínové, J-1244: slavné ruské jenerály). Brak informacji o specyficznych cechach Rosjan w aspekcie ekonomicznym – bohaterowie pieśni to mieszczanie ( J-219), chłopi, młynarze ( J-92/J-1011/ J-1795/J-2503) i rzemieślnicy tacy jak w każdym państwie. W domenie politycznej Rosjanie występują jako żołnierze interweniujący w obcych krajach. Gdy na trasie ich przemarszu znajdują się ziemie czeskie, obraz może być pozytywny lub negatywny, zależnie od punktu widzenia autora – zgodnego z polityczną propagandą, lub bliskiego zwykłym mieszkańcom wsi. W datowanym na 1813 r. druku J-8 armáda ruská to (‘armia rosyjska’) obrońcy Czech i Moraw przed francuską agresją, ale już w pieśni wydanej w drukach J-27/J-47/J-894/J-1002 Rosjanie, idący prawdopodobnie na Węgry, chcą spustoszyć Morawy („Rus […] naší Moravu že chce vyhubiti” [„Rus […] że nasze Morawy chce zrujnować”]). Być może śladem pamięci o przemarszach rosyjskich wojsk podczas kampanii napoleońskich i Wiosny Ludów jest porównanie żarłoczności pruskich okupantów w 1866 r. do Rosjan ( J-1906: „Prusové víc jedli nežli Rusi” [„Prusacy więcej jedzą niż Rosjanie”]), pozwalająca sądzić, że to Rosjanie dzierżyli dotąd w tej kategorii palmę pierwszeństwa. Powszechnie wiadomo ponadto, że władzę w Rosji sprawuje car, określany uniwersalnym mianem cesarza ( J-1061: císař, J-1244: ruský císař dobrotivý, J-1304/J-1685: ruský císař), przedstawiany jako dobry władca, którego siedziba znajduje się w Moskwie lub Petersburgu. ⩶ 173 ⩶ �Informacje o Moskwie zaliczyć można dodatkowo do aspektu kulturowego, miasto opisywane jest bowiem jako całkowicie drewniane ( J-1304/J-1685: „Město Moškva […], To město z dřeva stavený” [„Miasto Moskwa […], To miasto z drewna wystawione”]), co sugeruje niski poziom rozwoju Rosji. Jako napój pity przez rosyjskich chłopów wymieniany jest miód ( J-1061: „Tu hned dcera chleb přinesla a medoviny k pití” [„Zaraz córka chleb przyniosła i miodu do picia”]). Poza tym brak właściwie informacji o Rosji odróżniających ją od innych krajów – obecne w tekstach nazwy i realia odpowiadają czeskim lub niemieckim, tak na przykład „rosyjski” bohater druków J-92/J-1011/J-1795/J-2503 to młynarz Adam Fišer/Fischer, w druku J-2501 pojawia się zaś Jan Landmann i wspomniane już wsie Frinzdorf i Rosenwald. Inne postacie noszą imiona František ( J-37/J-214/J-1003) i Pavel ( J-1061), dwukrotnie pojawia się jeszcze nazwisko Kudriš ( J-35/J-1843, J-1061). Takie bohemizowanie realiów sprawia, że nie dowiadujemy się niczego również o religii Rosjan, zaś w drukach pojawiają się nawiązania do katolickich świętych (np. J-37/J-214/J-1003). Wiadomo również, że także w tym kraju spotkać można bezbożników złorzeczących Chrystusowi ( J-219: „bohaprázdní syni […] se jemu rouhali” [„bezbożni synowie […] jemu bluźnili”]). 4.7.6. Szwecja/Szwedzi 4.7.6.1. Nazwa kraju Kraj Szwedów określany jest wyłącznie opisowo jako švejdská země ( J-241/J-893), lub – w nowszym wydaniu tej samej pieśni – švédská země ( J-1136). 4.7.6.2. Nazwa grupy etnicznej Szwedzi określani są najczęściej leksemem Švejda, lm. Švejdi ( J-427, J-448/J-567/ J-673/J-700/J-944, J-855, J-1009/J-2112, J-1110, J-2152), w pojedynczych przypadkach Švéda ( J-567) lub Švedi ( J-287). 4.7.6.3. Obraz w tekstach Brak informacji o kraju Szwedów, poza wzmiankami z pieśni J-241/J-893/J-1136, która lokalizuje ich kraj „deset míl za Prajskem” [„Dziesięć mil za Prusami”], a więc jako graniczący z Prusami, i wymienia leżące w nim dwa miasta, Petrohrad i Turemburg (lub – według zapisu z druku J-893 – Turnburg). Wiadomo również ( J-573/J-1686), że przynajmniej niektóre szwedzkie miasta leżą nad morzem. ⩶ 174 ⩶ �Niewiele informacji odnaleźć można w domenie psychiczno-charakterologicznej, zgodnie z przyjętym obrazem wszelkich nieprzyjaciół, Szwedzi są źli (np. J-855: zlostní) i zawzięci, by szkodzić katolikom. W aspekcie społeczno-ekonomicznym, podobnie jak w przypadku kilku innych narodów, mowa jest głównie o żołnierzach czy maruderach grasujących na obszarze objętym wojną. W pieśni J-573/J-1686 mowa ponadto o szwedzkich żeglarzach. Brak w tekstach wiadomości o kulturze Szwedów innych niż związane z kwestią konfliktu religijnego, nie ma również informacji dotyczących domeny fizycznej. W aspekcie politycznym wiadomo, że Szwedzi toczyli niegdyś wojny z Habsburgami na terytorium Czech, choć nie jest to wydarzenie lokalizowane dokładnie w czasie i należy raczej do odległej przeszłości ( J-2152: „Švédská válka zuřila, oltáře obraze chrámy všecky ničila, / Švédové jinověrci chtěli oni vlasť naši dostat pod moc a zničit víru nejdražší” [„Szwedzka wojna szalała, ołtarze, obrazy, kościoły wszystkie niszczyła, / Szwedzi innowiercy chcieli ojczyznę naszą wziąć we władzę i zniszczyć wiarę najdroższą”]). Sugestię współpracy szwedzko-francuskiej zawiera druk J-287, w którym francuskie armaty służą Szwedom do ostrzeliwania Jasnej Góry. Ten sam druk zawiera również informację o szwedzkim władcy z dawnych czasów ( J-287: kníže švedské Leo), który kazał przyozdobić częstochowski obraz złotem. Wydarzenie to umieszczane jest w czasach przed najazdem tatarskim i być może świadczy o świadomości późniejszej daty rozłamu religijnego w Europie, po którym Szwedzi stali się wrogami katolicyzmu. Domena religijna jest dla wizerunku Szwedów najistotniejsza. Są oni przedstawiani przede wszystkim jako protestanci (luteranie, wyjątkowo kalwini jak w J-573/J-1686: „ten jejich pán švejdský kalvín byl” [„ten ich pan szwedzkim kalwinem był”]), walczący z katolickimi obyczajami i bluźniący świętościom. Jako protestanci kpią z kultu świętych (w tym ich relikwii), Matki Bożej (także podczas objawień, np. J-893/J-1136: „jak byla snížená Panna Maria, od mnohých rouhačů, / když v karty hrali, jí se posmívali a proklínali” [„jak była poniżona Panna Maryja przez licznych bluźnierców, / gdy w karty grali, z niej się śmiali i przeklinali”]) i katolickich pielgrzymów ( J-2152: „Při krásnem zpěvu poutnicí se ubírali, […] Švejdi se posmívali, poutnicí strachem bledli” [„Z pięknym śpiewem pielgrzymi się wyprawiali, […] Szwedzi się śmiali, pielgrzymi ze strachu bledli”]). W popularnym tekście powielanym w drukach J-448/J-567/J-673/J-700/J-944, Szwedzi pragną „luterstvo v Praze množiti” [„mnożyć w Pradze luterstwo”] i w tym celu burzą katolickie kościoły lub przerabiają je na własne świątynie. Wielokrotnie przywoływane są legendy dotyczące łupienia przez Szwedów miejsc kultu i prób szkodzenia świętym wizerunkom. Szwedzkim atakom przypisywane jest uszkodzenie obrazu ⩶ 175 ⩶ �Najświętszego Zbawiciela z Chrudimia ( J-824: „obraz […] vojáci vzali a posekali, švejdské vojny” [„obraz […] żołdacy cięli i ranili za szwedzkiej wojny”], J-855: „svatý obraz […] byl od zlostných Švejdů tuze zran[ěn]ý” [„święty obraz […] był przez złych Szwedów ciężko zraniony”]) oraz św. Walentego z Přiboru ( J-1110: „Nebesa […] nedaly ohní moci, by Švejda spálil, když se k nám zvalil, obraz vzácný” [„Nieba […] nie dały ogniom siły, aby Szwed spalił, gdy się tu zwalił, obraz twój cudami słynny”]). Podobnie jak Żydzi, także Szwedzi bywają przywoływani jako symbol bezbożności, do którego przyrównywani są bohaterowie negatywni ( J-2152: „zapřel víru křesťanskou, že byl horší než sám Švejda” [„zaparł się wiary chrześcijańskiej, że był gorszy niż sam Szwed”]). Wyjątkowe są informacje o mieszkających w Szwecji prawowiernych chrześcijanach (katolikach), które znaleźć można w pieśni J-241/J-893/J-1136 („ve Švédské zemi stojí dvě města všem lidem známy, / v jednom jsou pohani, v druhém křesťani” [„w szwedzkiej ziemi stoją dwa miasta wszystkim ludziom znane, / w jednym są poganie, w drugim chrześcijanie”]) oraz J-573/J-1686, w której katolicki żeglarz ma przy sobie zaszyty w ubraniu obrazek św. Anny, co sugeruje dodatkowo, że musi on swoją religię ukrywać przed pozostałymi Szwedami. 4.7.7. Turcja/Turcy (+ Tatarzy) 4.7.7.1. Nazwa kraju Państwo Turków określane bywa jednym słowem jako Turky ( J-57/J-139, J-137/ J-989/J-1035/J-1319: v Turcích), lub opisowo jako turecká země ( J-91, J-203), turecká krajina ( J-209/J-1919), turecké hranice ( J-391, J-1001) i turecké položení ( J-2188). Brak informacji o ojczyźnie Tatarów. 4.7.7.2. Nazwa grupy etnicznej Turcy określani są niemal wyłącznie podstawowym leksemem Turek/Turci ( J-13, J-14, J-57/J-139, J-81, J-129, J-137/J-989/J-1035/J-1319, J-191/J-1411/J-2104, J-328, J-390/J-429, J-427, J-559, J-1001), wyjątkowo jako synonim pojawia się określenie religijne mahometáni ( J-13). W tym samym punkcie umieszczam również informacje o Tatarach ( J-287, J-289, J-370/J-660/J-1401, J-730, J-1486: Tatar/ Tataří, w J-2292 l.mn. Tatary, J-1738: tatarský lid), którzy zazwyczaj występują wyłącznie w kontekście dziejów średniowiecznych, ale w jednym z przykładów pojawiają się obok Turków jako synonim poganina ( J-129). ⩶ 176 ⩶ �4.7.7.3. Obraz w tekstach Turcja graniczy z Cesarstwem Austriackim, a tereny pograniczne to m.in. Węgry ( J-13: „Uherská země již plesej, proto, že již ten soused zlej, od tebe se vzdaluje” [„Węgierska ziemio bądź rada, bo już złego sąsiada twego w dal przegnano”]). Przynależność państwową w czasie toczonych z Turkami wojen zmieniały Serbia i Dalmacja ( J-13: „Servitští pání, možete být dobře rádí, / že Jozefa druhého máte pána vašého” [„panowie serbscy, możecie być weseli, że Józefa drugiego macie za pana swego”], „Dalmátska zem nápodobně” [„Dalmacka ziemia podobnie”], J-91: Bělohrad w zemi Turecké), turecka władza okresowo sięgała również Timișoary w Banacie ( J-390/J-429: Temešvár). W późniejszym okresie walki z Turcją toczyły się także w Bośni ( J-203: „Tam na východě v zemi Turecké, těká mysl má v kraje bosenské” [„Tam na wschodzie w ziemi tureckiej, myśl ma ulata do krainy bośniackiej”]). Wiadomo ponadto, że Turcja sprawuje kontrolę nad Ziemią Świętą, w tym Jerozolimą ( J-57/J-139, J-137/J-989/J-1035/J-1319, J-209/J-1919, J-2188) i Galileą ( J-209/J-1919), a inne miejscowości w tym rejonie to fikcyjne Evina ( J-57/J-139) i leżące rzekomo 6 mil od Jerozolimy miasto Karmech ( J-137/J-989/J-1035/J-1319). W domenie psychiczno-charakterologicznej bez wątpienia najważniejszą cechą Turków jest ich okrucieństwo. Są oni określani mianem morderców ( J-129: vrah), tyranów i okrutników ( J-559: ukrutník Turek; Tyran Turek; „žadného ten tyran nešanuje, napořád morduje nelituje” [„nikogo ten tyran nie szanuje, wciąż morduje nie żałuje”], J-137/J-989/J-1035/J-1319: ukrutné tyrany), a ich czyny zwykle opisywane są jak okrutne ( J-137/J-989/J-1035/J-1319: Turecká ukrutnost; wyrok sułtana to přeukrutný ortel). Druk J-14 dodaje, że nie jest to jedynie stosunek do nieprzyjaciół, ale zasada rządząca całym tureckim społeczeństwem („Boha neznají, a lásky k blížnímu i k národu svýmu žádné nemají” [„Boga nie znają, a miłości bliźniego i narodu swego żadnej nie mają”]). Figura Turka służy zatem jako wzorzec okrucieństwa, do którego przyrównywane są czyny mordercy z druków J-191/J-1411/J-2104 („Málo kdy o Turku zvíme, neb pohanu uslyšíme, / by tak nevážně mordoval, jaké mordy jsem já dělal” [„Rzadko kiedy o Turku wiemy, lub o poganach słyszymy, / by tak okrutnie mordował, jak robiłem ja”]) czy wręcz sama śmierć ( J-328: „Já jsem nad slunce rychlejší, nad Turka ukrutnější” [„Jam jest nad słońce szybsza, nad Turka okrutniejsza”]). Turcy są ponadto zawzięci ( J-14: zatvrzelý Turek) i określani negatywnie jako turecká holota ( J-14). Niewiele wiadomo o Turkach w domenie społeczno-ekonomicznej. W pieśni J-427 mowa jest o wielkiej biedzie i głodzie w Turcji, jest to jednak sytuacja wyjątkowa („maso koňské kupovali, rozličné travy jedli, tak bídný život vedli, / rodíče ⩶ 177 ⩶ �svoje dítky pobili, jich snědli” [„mięso końskie kupowali, rozmaite trawy jedli, takie biedne życie wiedli, / rodzice swe dziatki zabili, mięso ich zjedli”]), należy zatem przypuszczać, że żadnej z klas społecznych czy zawodów nie wiązano z Turkami stereotypowo. Kultura Turków cechuje się dziwnymi obyczajami – w pieśni J-81 mowa jest o tureckiej kąpieli („Jak živá jsem nevíděla, jak Turci mejou, strčí hlavu do škopička na krk jim lejou” [„Jako żywo nie widziałam, jak się Turcy myją, głowę wsadzą do skopeczka, wodę na kark leją”]). Wiadomo również, że mają oni swój własny niezrozumiały dla innych język, w druku J-137/J-989/J-1035/J-1319 czytamy bowiem o tłumaczu, który jest niezbędny dla porozumienia się katolickich mnichów z sułtanem („skrze tlumače dal se jich tázati” [„przez tłumacza kazał ich pytać”]). Z tekstów dowiadujemy się ponadto, że tureckim tytułem szlacheckim jest basza, a kobiety są w Turcji sprzedawane w niewolę ( J-440: „Tureckému bašovi ubohou prodali” [„Tureckiemu baszy nieszczęsną sprzedali”]). Charakterystycznym elementem ich kultury są tureckie szable, a znamię w tym kształcie ( J-2060: turecká šavlice), widoczne na ciele potwornego niemowlęcia zwiastuje bliską wojnę. Podobnym znakiem nadciągającego kataklizmu jest kometa, której pojawienie się oznacza turecki najazd ( J-129: „Tak před některýma lety, viděli lidé komety, / v království polském, uherském, přitáh Turek v času brzkem”; „Ta hvězda nám to znamená Tatara, Turka Pohana, / kterýž naší krvé žádá” [„Tak przed niektórymi laty, widzieli ludzie komety, / w królestwie polskim, węgierskim, nadszedł Turek w czasie krótkim”; „Ta gwiazda nam to oznajmia, Tatara, Turka, Pogana, / który krwi naszej pragnie”]). Elementem tureckiego stroju są szarawary ( J-14: šíroké kalhoty). Cechami charakterystycznymi Turków w domenie fizycznej są ogolone głowy i zarost ( J-14: holené hlavy; fousatý Turek). Władcą państwa tureckiego jest sułtan ( J-14), określany także jako turecki cesarz ( J-137/J-989/J-1035/J-1319: Tureckej Císař, J-91), a jego siedzibą jest Konstantynopol ( J-137/J-989/J-1035/J-1319: „Pak do Konštantynopoli vladář psal k císaři” [„Więc do Konstantynopola władca pisał do cesarza”]). W aspekcie politycznym relacje z Turcją kształtowały się podczas wieloletnich wojen toczonych na wschodnich granicach Cesarstwa Austriackiego i wiążą się nierozłącznie również z aspektem religijnym ( J-559: „na Turka tyrana pojďme rádí, nebo chce potlačit církev naší” [„Na Turka pogana pójdźmy radzi, on nasz kościół pragnie zgładzić”]). Turcy stanowili dla Austrii poważne zagrożenie i wielokrotnie zajmowali należące do niej terytoria ( J-13: „Koburg […] mnoho tisíci Turků z cisařských zemi vyhnal” [„Koburg […] wiele tysięcy Turków z cesarskich ziemi wygnał”]). W XIX w. charakter toczonych z Turcją wojen zmienił się z motywowanego reli⩶ 178 ⩶ �gijnie na polityczny. Niejasny jest więc stosunek Turków wobec Cesarstwa Habsburskiego w pieśni o rewolucji węgierskiej 1848, w której z jednej strony strzelają oni do Węgrów próbujących przekroczyć granicę, ale następnie zapewniają rebeliantom azyl i odmawiają wydania ich Austrii ( J-1001: „Košuta a více oficíru Turci mají, našemu císaři jej vydat nechtějí” [„Kossutha i więcej oficerów Turcy mają, naszemu cesarzowi nie wydają”]). Turków od pozostałych narodów wyraźnie odróżnia wyznawana przez nich religia. Bywają co prawda określani jako bezbożnicy i poganie ( J-13: neznaboh Turek, zlý pohan, ( J-209/J-1919: „křesťani […] od těch pohanů přehrozně mučeni” [„chrześcijanie […] przez tych pogan przeokrutnie męczeni”]), ale zważywszy na odwołania do religii muzułmańskiej często jeszcze w tym samym druku, „bezbożność” w tym kontekście oznacza po prostu, że nie wierzą oni w chrześcijańskiego Boga. W większości tekstów o tematyce tureckiej przywoływane jest imię Mahometa ( J-14, J-137/J-989/J-1035/J-1319: „Mahometu svému bohu počestnost činili” [„Mahometowi bogu swemu cześć oddawali”]), zazwyczaj przedstawianego jako bóstwo czczone przez muzułmanów. Teksty informują, że na terenie Turcji mieszkają również katolicy ( J-57/J-1919, J-2188), których Turcy aktywnie przymuszają do zaparcia się swojej wiary i oddania hołdu Mahometowi ( J-390/J-429: „Víru svou vychvalovali, jeho k ní nutili” [„Wiarę swoją wychwalali, jego do niej przymuszali”], J-57/J-139: „Turci chtějí že se máme Mahometu klaněti” [„Turcy chcą abyśmy Mahometowi się kłaniali”]). Prześladują ich również na rozmaite sposoby, a nawet organizują brutalne czystki etniczne ( J-209/J-1919)81. Z Turkami związani są ponadto Tatarzy, występujący w pieśniach rzadziej i niemal wyłącznie w kontekście historycznym. Są oni podobnie określani w domenie psychiczno-charakterologicznej jako tyrani ( J-1738: Tatarští tyrani; zlostný, ukrutný, tyran generál), okrutnicy ( J-289: roty ukrutné, J-730: Tatar ukrutný), potworni poganie ( J-370/J-660/J-1401: nestvorné pohany; przymiotnik ten odnieść można również do domeny fizycznej) popełniający niemoralne czyny ( J-370/J-660/J-1401: nectnostné činy), ludzie dzicy, obrazowo porównani do wilków ( J-730: divoch; vlci suroví). W zgodzie z wymienionymi cechami, jedyną informacją, jaką zaliczyć można do domeny kulturowej, jest wzmianka o tatarskim zwyczaju bezczeszczenia zwłok pokonanych chrześcijan i zbierania obciętych uszu 81 Stereotyp Turków (a zwłaszcza ich obraz w domenach politycznej, psychiczno-charakterologicznej i religijnej) dobrze koresponduje z ich wizerunkiem w dziewiętnastowiecznej prasie ze środkowoeuropejskiej części monarchii habsburskiej, który analizuje opierając się na materiale pochodzącym ze Śląska Cieszyńskiego, Zbigniew Greń (2019). ⩶ 179 ⩶ �w charakterze trofeum82 ( J-1738: „z křesťana každého uťali ucho jeho” [„z chrześcijanina każdego ucięli ucho jego”]). W aspekcie religijnym Tatarzy to poganie i bezbożnicy ( J-289: pohané, vpravdě bohaprázdné, J-730: Pohané, J-1738: tyrani a pohani), wrodzy m.in. wobec kultu Maryi ( J-1486: „Tataři […] naproti Marii vždycky se rouhali” [„Tatarzy […] wobec Maryi zawsze bluźnili”]). Jak wszyscy najeźdźcy, także Tatarzy trudnią się w domenie społeczno-ekonomicznej grabieżą ( J-1738: „plyndrovali, nenechali místa celého” [„plądrowali, nie szczędzili miasta całego”]), w aspekcie politycznym ich wodzem był Batu-Chan ( J-1738: král tatarský jménem Bathy), a wspomniane kontakty historyczne z Tatarami to przede wszystkim legendarne oblężenie Hostýna, stanowiące opowieść założycielską tamtejszego sanktuarium maryjnego83, oraz datowany na ten sam okres najazd na Śląsk, podczas którego zagrozili oni obrazowi Matki Bożej Częstochowskiej ( J-287). 4.7.8. Węgry/Węgrzy 4.7.8.1. Nazwa kraju Szeroko rozpowszechnione są 3 warianty nazwy kraju Węgrów, określenia Uhry ( J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110, J-240/413/463/713/2509/2663, J-427, J-1212, J-1244/J-1575, J-1401, J-1330), uherská krajina ( J-279, J-667, J-1244/J-1575, J-1322, J-138/J-615/J-934/J-1581/J-2404, J-1829/2808, J-2499, J-2596, J-2793) i Uheřská země ( J-13, J-153/J-558, J-1212, J-1244/J-1575, J-1330, J-1478). Wyjątkowo użyta zostaje nazwa informująca o statusie politycznym opisywanego kraju – Uherské Království ( J-115). Dokładne znaczenie wymienionych terminów nie jest jasne i zapewne niejednoznaczne. Pamiętać należy o tym, że najbliższym dla Czechów terenem Królestwa Węgier były zamieszkałe przez Słowian Górne Węgry – terytorium dzisiejszej Słowacji i to ich dotyczy znaczna część wieści z Uher. Nieokreślony jest również związek Węgier z Siedmiogrodem ( J-1577/J-2189: Sedmihradsko, J-1916: sedmihradská země). O ile nazwa tej krainy pojawia się zwykle w tekstach bez informacji o jej przynależności do Królestwa Węgierskiego, o tyle leżąca w Siedmiogrodzie Oradea/Waradyn określana jest w nich wyłącznie jako miasto węgierskie ( J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110, J-1478). Jako stolica Sied82 Motyw znany z czeskiego folkloru, do dziś pamiętany w legendzie o pochodzeniu tradycyjnych piernikowych wypieków z morawskiego Štramberku (štramberské uši). 83 Wzrost popularności kultu Matki Bożej Hostyńskiej w XVII i XVIII w. wynikał zresztą m.in. z obawy przed tureckim najazdem na Morawy (Zuber 1992: 83, Byrtusová 2011: 99–100). Wskazuje to również – na poziomie pozatekstowym – na to, że Turcy i Tatarzy postrzegani byli jako pokrewne grupy. ⩶ 180 ⩶ �miogrodu, niezgodnie z rzeczywistością, wymieniany jest ponadto serbski Belgrad ( J-1916: hlavní město Belegrad). 4.7.8.2. Nazwa grupy etnicznej Podstawowy etnonim to Uher (l. mn. Uhři) ( J-55/J-157, J-1001, J-1212, J-1738, J-2793). W pieśni znanej z druków J-1244/J-1575 pojawia się ponadto zbiorowe określenie Košuti oznaczające Węgrów zbuntowanych przeciwko austriackiej władzy. W tej samej pieśni użyte zostało także określenie Slovan od Košuta sugerujące, że Królestwo Węgierskie zamieszkują różne narody, także Słowianie (Słowacy). Również druk J-58 różnicuje pomiędzy Węgrami a Słowakami („Češi, Uhři a Slovani svou udatnost ukázali” [„Czesi, Węgrzy i Słowianie swą odwagę pokazali”]). 4.7.8.3. Obraz w tekstach Informacje o Węgrzech, jakie znajdujemy w pieśniach kramarskich, to fakt, że sąsiadują one z Turcją ( J-13), ale również z Morawami (druk J-1330 opisuje wyprowadzkę morawskich chłopów za granicę do Uher-Słowacji, skąd wracają oni niezadowoleni z sytuacji ekonomicznej w tym kraju), oraz że płynie przez nie Dunaj ( J-1001). Znane i łatwe do zidentyfikowania miasta węgierskie to Peszt ( J-75/ J-96/J-942/J-1321/J-2116, J-1001, J-1322: Pešt) i Buda ( J-1322, J-138/J-615/ J-934/J-1581/J-2404: Budín, J-2499: festunk Budín), Debreczyn ( J-1244/J-1575: Debrecin) oraz szereg miast należących dziś do Słowacji: Bratysława/Pressburg ( J-153/J-558, J-1322: Prešpurk), Bańska Bystrzyca ( J-1829/J-2808: Baňská Bystřice), Bańska Szczawnica ( J-1829/J-2808: Šťavnice), Koszyce ( J-1244/J-1575: Košitce), Trenczyn ( J-279: Trenčin). Jako węgierska określana jest również siedmiogrodzka Oradea/Waradyn ( J-1478: Vardajn, różne często zniekształcone warianty zapisu w wielokrotnie wydawanej pieśni z druków J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110: Vardajn, Vardaje, Vardají, Vardava). Inne nazwy miejscowe, trudniejsze w identyfikacji to słowiańsko brzmiące Starenice ( J-138/J-615/J-934/J-1581/J-2404), Pozeb ( J-2596), prawdopodobnie fikcyjne miasta Eperytus i Sakmar ( J-115) oraz klasztor franciszkanów znajdujący się w regionie określanym jako kraj Čalotecký lub Chalostenský ( J-240/413/463/713/2509/2663, J-427). W aspekcie psychiczno-charakterologicznym Węgrzy są odważni i waleczni ( J-55/J-157: „husar se […] nebál, neb byl udatné mysle” [„huzar się […] nie bał, bo był dzielnej myśli”]; „každý císařský husar čtyřiadvacet mužů porazí jediný sám: / oni jsou srdnatí a mysle hrdinské” [„każdy cesarski huzar dwudziestu czterech ⩶ 181 ⩶ �chłopa pokona sam: / oni są wielkiego serca i odważnej myśli”]), co przekłada się na obraz Węgra jako wyśmienitego żołnierza (zwłaszcza huzara) w domenie społeczno-ekonomicznej ( J-55: husar, J-1001: husáři, J-1244/J-1575: husaři). Wojsko węgierskie jest groźne dla nieprzyjaciół ( J-667: „Košuta vojsko strašné přijelo” [„Kossutha wojsko straszne przyjechało”], J-1244/J-1575: Košuta strašné vojsko). Oprócz tego odnajdujemy w tekstach standardowe obrazy ludzi różnych zawodów bez charakterystycznych związków z ich etniczną czy państwową przynależnością, np. karczmarzy i rzemieślników ( J-115). W domenie politycznej wiemy, że Węgry to królestwo ( J-115), zaś cesarz Austrii jest jednocześnie królem węgierskim ( J-55/J-157). Jednocześnie znaczna część druków dotyczących Węgier relacjonuje wydarzenia 1848 r., a zatem obok obrazu Węgra-wiernego żołnierza habsburskiego silny jest wizerunek Węgra-buntownika, identyfikowanego z osobą Ludwika Kossutha ( J-667/J-1597, J-1001, J-1212, J-1244/J-1575). Pieśń J-2793 informuje również o walkach Węgrów z Chorwatami (Kroboti), lecz brak w niej kontekstu dostarczającego więcej informacji. Z pieśni wiadomo ponadto, że w aspekcie kulturowym Węgrzy wyróżniają się językiem, znacznie odmiennym od czeskiego, którego przykłady odnaleźć można w wypowiedziach huzara z pieśni J-55/J-157, gdzie przeklina on słowami erdek teremtete i e basamteremtete84. Pieśni kramarskie przedstawiają Węgrów jako wyznawców różnych religii, są wśród nich katolicy ( J-1478, J-1829/J-2808), np. pielgrzymi odwiedzający morawskie sanktuarium na górze Hostýn ( J-1401), ale także ludzie „jinších vír” [„innych wiar”] ( J-1829/J-2808), opisywani jako protestanci ( J-2499), luteranie ( J-1478) i poganie ( J-138/J-615/J-934/J-1581/J-2404: pohanský zatvrzelec, objawienie J-2596: „mezi samýma pohanama” [„między samymi poganami”]). Poganami określani są również niektórzy mieszkańcy Siedmiogrodu, kpiący ze swych katolickich sąsiadów ( J-1916: „tam jest moc pohan, Krista nevěřijou” [„jest tam wielu pogan, w Chrystusa nie wierzą”]). Wreszcie buntownicy Kossutha określani są mianem bezbożników i opisywani jako bluźniercy przeciw religii katolickiej ( J-667: „strašné vojsko Boha spuštěný […] bezbožníky, bohaprázdní” [„straszne wojsko przez Boga opuszczone […] bezbożnicy, bezbożni”]). 84 Węg. érdek teremtette, baszom a teremtette – wuglaryzmy funkcjonujące w niektórych gwarach czeskich jako niezrozumiałe wtrącenia (zob. Šimečková 2015: 263–266). ⩶ 182 ⩶ �4.7.9. Włochy/Włosi 4.7.9.1. Nazwa kraju Ogólną nazwą obejmującą całe terytorium Półwyspu Apenińskiego jest vlaská země ( J-22/J-23/J-25/J-78/J-1034, J-1092/J-2348, J-1312) lub vlašská země ( J-1020/J-1934), również Vlachy ( J-89, J-1312, J-1777) – słowa pokrewne polskim Włochom, wywodzące się ze starszej czeszczyzny i będące jeszcze w użyciu w XIX w. (por. Jungmann 1839: 122). Obecną nazwę – Itálie – odnajdujemy w tekstach dwukrotnie ( J-48, J-2113), w innym zaś ( J-27/J-47/J-894/J-1002) pojawia się jej zniekształcona forma Netálie. Nie sposób określić, na ile powszechna była wiedza o przynależności poszczególnych królestw i regionów do włoskiej wspólnoty kulturowej i językowej, ale oprócz nazwy ogólnej pojawiają się też bardziej szczegółowe nazwy pojedynczych królestw i regionów: Piemontu ( J-48: piemontská země), Lombardii ( J-48: Lombardie), Wenecji ( J-1403/J-1576: fencyánská země), Sardynii ( J-985/J-1389/J-1483/J-1626/J-2415: sardinská krajiná, lub J-1004/J-1249/ J-1567/J-1804/J-2224/J-2778: sardinská země, w druku J-218 zniekształcona do formy Šandiská země) oraz nazwa římská krajina ( J-95, J-2189). 4.7.9.2. Nazwa grupy etnicznej Mieszkańcy państw włoskich określani są ogólną nazwą Vlaši ( J-1020/J-1934) lub Talijáni ( J-27/J-47/J-894/J-1002), pojawiają się także nazwy mieszkańców konkretnych regionów: Sardinové ( J-27/J-47/J-894/J-1002, J-1020/J-1934) oraz Neapolitán ( J-555). 4.7.9.3. Obraz w tekstach Najczęściej przytaczanym włoskim miastem, bez wątpienia w związku z austriacką historią militarną, jest Mediolan, zwykle w niemieckiej formie Mailand ( J-27/ J-47/J-894/J-1002: Mayland, J-995, J-1343: Mailand, J-1015/J-1325: Majland, J-1777: slavné město Majland), wyjątkowo w czeskiej Milán ( J-1138). Inne łatwe do zidentyfikowania nazwy także dotyczą przede wszystkim północnowłoskich miast znajdujących się w habsburskiej sferze wpływów. Oprócz Mediolanu druk J-1343 wymienia rownież podległy Austrii Triest i Montebello (miejsce bitwy w 1859 r.). W pieśni znanej z kilku druków ( J-27/J-47/J-894/J-1002) wspomniana jest Wenecja (w zbliżonej do niemieckiej postaci Benedik), miasto to, tym razem w czeskiej formie Benatky przywołują również druki J-1403/J-1576. ⩶ 183 ⩶ �Stosunkowo szczegółowe informacje o Turynie jako stolicy Królestwa Sardynii podaje druk J-555 („Turín velké hlavní město, […] též festung kolo něho: / v němžto pravidelné sídlo jestit krále Sardínského” [„Turyn wielka stolica, […] też twierdza wokół niego: / w nim to zwyczajna siedziba jest króla sardyńskiego”]) – według tekstu ma się w nim znajdować 5000 domów, a liczba mieszkańców miasta wynosi 85 600. Nazwę Turynu oraz Novary wymieniają również liczne kopie druku J-985/ J-1389/J-1483/J-1626/J-2415. Oprócz wspomnianego już określenia „rzymska kraina” miasto Rzym (Řím) wspomniane jest w pieśniach J-545/J-702/J-958/J-1836 i J-1297/J-1849. Trudna do zidentyfikowania pozostaje miejscowość Pardamia (?) w Sardynii ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778: městečko Pardamya, w przedruku J-218 nazwa w formie Pandamine) – niejasne pozostaje również, czy sardinská země oznacza tu wyspę Sardynię, czy raczej – co bardziej prawdopodobne – Królestwo Sardynii, w połowie XIX w. obejmujące również Ligurię, Piemont i Sabaudię, a z czasem większość Półwyspu Apenińskiego. Na południu Włoch znany jest Neapol ( J-440/J-2568, J-491, J-1777), o którym wiadomo, że leży nad morzem (akcja J-491 umiejscowiona jest „Blízko města Neapole, u moře velikého” [„Blisko miasta Neapolu, u morza wielkiego”]) oraz Manfredonia ( J-1256: „Manfredonis […] V neapolitanské rozkošné krajině” [„Manfredonis […] w neapolskiej krainie rozkosznej”]). Inne włoskie nazwy miejscowe to Pawia ( J-1312: Pavie město), o której wiadomo, że leży nad rzeką Ticino (řeka Tycyna), oraz wymieniane w tej samej pieśni miasto nadmorskie Porto Fera (być może zatoka Porto Ferro na wybrzeżu Sardynii) i Vila Franka (Villafranca di Verona?), gdzie rozgrywa się akcja pieśni o wyrodnym synu z druku J-22/J-23/J-25/J-78/J-103485. Informacje o Włoszech dotyczą głównie wojen toczonych z Austrią w drugiej połowie XIX w., niewiele wiadomo więc o aspekcie psychiczno-charakterologicznym i fizycznym ich mieszkańców. O aspekcie społeczno-ekonomicznym i kulturowym informują przede wszystkim teksty dydaktyczne, pozbawione zazwyczaj lokalnej specyfiki – ich bohaterami są zwykli ludzie, chłopi, mieszczanie i rzemieślnicy. Nieco więcej można dowiedzieć się z tekstów kramarskich o polityce: wiadomo, że Sardynia i Neapol to królestwa, a przyczyną buntu Włochów jest chęć wyzwolenia się spod władzy cesarza austriackiego. W tym celu szukają oni sojuszu najpierw z Państwem Kościelnym a następnie z Francją ( J-27/J-47/J-894/J-1002: „Proč se Talijáni zdvíhati počali, devatého papeže za krále mít chtěji. […] Tak hned Talijání Francozovi psali, by byl jejich králem za to jej prohlásili” [„Czemu się Ita85 Druk oznaczony numerem J-78 zawiera ten sam tekst, ale wyjątkowo lokalizuje miejscowość „Villa Franka v naší zemi” [„Villa Franca w naszej ziemi”], a więc w Czechach lub Austrii. ⩶ 184 ⩶ �lowie buntować poczęli, dziewiątego papieża za króla mieć chcieli. […] Więc zaraz Italowie do Francuza pisali, by był ichnim królem, jego obwołali”]). O francuskiej pomocy informują także druki J-985/J-1389/J-1483/J-1626/J-2415 i J-1343. Pieśni kramarskie przekazują również, że przynajmniej na części terytorium Włoch stacjonują wojska habsburskie ( J-48), a przy wsparciu przerzucanych z innych rejonów cesarstwa oddziałów Austria z powodzeniem toczy wojnę ze zbuntowanymi prowincjami ( J-1020/J-1934). Podobnie jak w innych przypadkach, gdy religia nie jest jasno określana, autorzy mają na myśli katolicyzm. Z pojedynczych pieśni dowiadujemy się jednak o poganach mieszkających pod Neapolem ( J-1256: děti pohanští) i – wyjątkowo w całym korpusie – o masonach (pieśń J-555 informuje, że w Neapolu „bydlí sami křesťaní” [„mieszkają sami chrześcijanie”], ale jeden z bohaterów, odrzucający kult maryjny, określany jest jako frajmaur). 4.7.10. Żydzi 4.7.10.1. Nazwa kraju Jako grupa etnokonfesyjna nieposiadająca własnego państwa Żydzi nie są wiązani z konkretnym miejscem zamieszkania. Historycznie kojarzeni byli z Ziemią Święta, ta jednak w czasach powstawania badanych tekstów znajdowała się w obrębie państwa tureckiego i to w tym kontekście była przedstawiana. 4.7.10.2. Nazwa grupy etnicznej W odniesieniu do Żydów najczęstszym określeniem jest neutralny leksem Žid/Židé ( J-6, J-24, J-82/J-884/J-999, J-103, J-146, J-193, J-219, J-227, J-229/J-347/J-420, J-282/J-327/J-1090, J-322/J-1777, J-375, J-501/J-1901, J-543/J-576/J-2732, J-609, J-751, J-867/J-1981, J-948, J-1215, J-1218, J-1365, J-1478, J-1727, J-1777, J-2360), jeden raz pojawia się dłuższa forma liczby mnogiej židové ( J-227). Poza tym opisowe lid židovský ( J-229/J-347/J-420, J-867/J-1981) i židovský národ ( J-867/J-1981). Rzadko spotykane są pejoratywne warianty židák86 ( J-875), a jako określenie zbiorowe również židostvo ( J-611). 86 W znanych mi drukach poza korpusem Muzeum Komeńskiego także židáček (Mętrak 2017: 100). ⩶ 185 ⩶ �4.7.10.3. Obraz w tekstach W licznych pieśniach religijnych (także kolędach) pojawiają się nazwy związane z historią Żydów, przede wszystkim znane z Nowego Testamentu: Betlejem, Jerozolima i Nazaret. Niektóre pieśni pasyjne podają także informacje o szczegółach jerozolimskiej geografii, wymieniając Górę Oliwną, Kalwarię i ogród Getsemani (np. J-325: Hora Olivetská, Kalvárie, Getsemani). Wiadomo również, że po dziś dzień w mieście tym znajduje się grób Chrystusa ( J-137/J-989/J-1035/J-1319, J-57/J-139: „u božího hrobu, byli v Jeruzálemě” [„przy Bożym grobie byli w Jeruzalem”]). Opis drogi krzyżowej z druków J-350/J-814 nie tylko wymienia jej kolejne stacje i miejsca związane z męką Chrystusa, ale również informację o odległości z Czech do Jerozolimy („Já uznávám, že z nás málo tam kdo může přijíti, / neb jest cesta přes pět set míl” [„Ja rozumiem, że z nas mało kto tam może iść, / bowiem drogi jest tam ponad pięćset mil”])87. Jerozolima służy w pieśniach także za symbol – pojawia się w kontekście sądu ostatecznego ( J-276: Jeruzalem; oudolí Jozafatské) i końca świata ( J-286: Nový Jeruzalem, J-2312: Nebeské Jeruzalem) oraz w pieśniach dydaktycznych jako przykład Bożego gniewu (uczą one, że kara spada na Żydów za odrzucenie Chrystusa). Druki J-543/J-576/J-2732 mówią o zniszczeniu miasta w 42 r., a jego los ma być przestrogą także dla dzisiejszych ludzi ( J-2179: „Nechť se lidé polepšejí, činěj pokání honem, Bůh nebeský na ně sešle, jako na Jerusalém” [„Niech się ludzie nawracają, prędko czynią pokutę, Bóg niebieski ich pokarze, tak jak Jerozolimę”]). Pierwszą z cech, jakie wymienić można, rekonstruując psychiczno-charakterologiczny aspekt kramarskiego stereotypu Żyda, jest tchórzliwość (por. Dunin 2004: 201). Przekonanie o braku odwagi Żydów wykorzystane zostaje w druku J-6, gdzie informacja o ich wstępowaniu do wojska ma stanowić zachętę dla innych mieszkańców ziem czeskich ( J-6: „Kamaráde […] ráděj se chystej s kuráži, jdou také Židí” [„Towarzyszu […] lepiej szykuj się z odwagą, idą nawet Żydzi”]). Złamanie stereotypu, ponownie przedstawiane jako coś wyjątkowego, odnajdujemy również w druku stawiającym za wzór żydowskich rekrutów, którzy dobrowolnie stawiają się do służby ( J-193: „budou udatně bojovati, zmužile se braniti” [„będą dzielnie wojować, mężnie się bronić”]). Jako ewentualny obraz tchórzostwa przywołać można ponadto druk J-1727, w którym żydowscy oprawcy ulegają panice w obliczu nadprzyrodzonych zjawisk (co częściowo usprawiedliwia 87 Mila austriacka w systemie miar wprowadzonym za panowania Marii Teresy liczyła ok. 7,6 km, a zatem informacja ta jest zasadniczo zgodna z przybliżonym dystansem lądowym między Czechami a Jerozolimą. ⩶ 186 ⩶ �ich gwałtowną reakcję) ( J-1727: „Ti židé jsou se zděsili, že tak jak smyslů zbavení, z toho sklepa utíkali” [„Ci Żydzi się wystraszyli, że jak zmysłów pozbawieni, z tej piwnicy zmykali”]). Drugą cechą, podkreśloną zwłaszcza w tekstach religijnych, jest okrucieństwo, zawziętość i brak litości, z jakimi Żydzi znęcają się nad prowadzonym na kaźń Chrystusem ( J-229/J-347/J-420: zlostní židové, žídé nemilostiví, katané, J-282/J-327/J-1090: zlá rota židovská, J-375: zlostní Židé, J-460: ukrutní kati, J-609: židovská sběř, J-751: židovská čelaď, J-867/J-1981: zlost židovská, katanové, zlostní židé a katané, J-948: katanové), a w tekstach opisujących wydarzenia współczesne nad chrześcijańskimi ofiarami – zwłaszcza w kontekście antysemickich narracji o mordzie rytualnym ( J-146: zlostný tyran; nevážní Židé, židé vzteklí, J-1727: ukrutní; „sužujou Křesťany” [„dręczą Chrześcijan”]). Wśród cech widocznych raczej w kontekście, niż wyrażonych bezpośrednio w języku, wymienić należy skłonność do spisków i spryt (explicite wymieniony w druku J-609: židovská fortel). W domenie społeczno-ekonomicznej wizerunek Żyda jest zasadniczo zgodny z ogólnoeuropejskim stereotypem: Żydzi to przede wszystkim handlarze i karczmarze. Obraz Żyda-karczmarza jest obecny w kilku tekstach, np. pieśni J-24, gdzie krytyka leniwych wieśniaków zawiera informację o tym, że przesiadują oni w gorzelni ( J-24: palírna) na piecu, skąd w końcu przegania ich Żyd. Alkohol bywa wręcz określany jako żydowski (np. J-1224: „židova kořalka podvedla šohajka” [„żydowska gorzałka zwiodła junaka”], J-87/J-1357: „Kořalka […] v židovnách ráda meškala, do ních lidi svolávala” [„Gorzałka […] w żydowniach przebywała, do nich ludzi zapraszała”]). Żydowski handel to przede wszystkim drobny handel domokrążny, sprzedają oni po wsiach tkaniny i elementy ubioru ( J-103: „Sedlka […] když žid po vsi chodí, co se nastará, aby mohla […] prým si koupiti” [„Chłopka […] gdy żyd po wsi chodzi, co się namęczy, żeby mogła […] galon sobie kupić”]), kupują od chłopów pierze ( J-82/J-884/J-999) i sprzęty domowe, zapewne na dalszy handel ( J-2360: „kams mou peřinu dal, snads mně ji dnes prodal mezi Židami” [„gdzieś moją pierzynę dał, pewnie żeś ją Żydom dziś sprzedał”] – pyta żona pijaka, który wyprzedaje majątek by mieć pieniądze na alkohol). Żydzi wiązani są także z paserstwem – w pieśni J-1777 diabeł przybiera postać żydowskiego handlarza by fałszywie zeznawać przeciwko oskarżonemu o kradzież szat liturgicznych malarzowi, przedstawiając się jako osoba, która kupiła kradziony majątek. Także miejscy Żydzi to handlarze ( J-1215: „šaty […] táta jí je přivezl z Prahy, z židovského města” [„suknię […] tata jej przywiózł z Pragi, z żydowskiego miasta”]), choć zapewne bogatsi niż ich wiejscy współbracia (np. J-146: žid bohatý). Prowadząc swoje interesy, Żydzi mieli odznaczać się szczególną chciwością i żądzą bogactwa, często więc są do nich porównywani chrześcijanie łamiący zasady współżycia społecznego („Jest to ⩶ 187 ⩶ �hůř než mezi židy” [„Jest to gorzej niż wśród żydów”] – piętnuje chciwość wśród Czechów tekst pieśni J-1218, a bezbożne dziewczęta opisywane w druku J-1365: „handlujou s tělem, jak s kramem žid” [„handlują ciałem, jak żydzi kramem”]). W aspekcie kulturowym teksty wyraźnie zaznaczają, że Żydzi posiadają własny język ( J-146: židovská řeč), którego elementy są znane i łatwe do zidentyfikowania. Jidyszyzmy służą często ubarwieniu wypowiedzi żydowskich bohaterów pieśni (np. J-193: vaj mir; tatele; mamele), obecna jest również stylizacja wypowiedzi czeskojęzycznych, mająca upodobnić je do czeszczyzny Żydów (np. zastępowanie głoski ř przez ž/š, v przez f, h przez ch; zob. Mętrak 2017: 105). Być może w związku z niezrozumiałym językiem pojawiają się w tekstach również obrazy Żydów jako hałaśliwych i wydających nieludzkie dźwięki ( J-146: „jako steklý psi řvali” [„jak wściekłe psy ryczeli”], J-1727: „hrozně […] křičeli” [„strasznie […] krzyczeli”]). Inne informacje dotyczące kultury Żydów to ich przywiązanie do starotestamentowych patriarchów i proroków (np. zawołania z J-193: „Mojžíši pomoz nám!; Kde jsi Abraháme!” [„Mojżeszu pomóż nam!; Gdzie ojciec Abraham!”]), świętowanie szabasu ( J-193: smutný šabes) oraz – zapewne poprzez kontaminację z obrazem innowiercy-muzułmanina – związek z Koranem ( J-193: Alkoran) jako świętą księgą. W aspekcie fizycznym cechą charakterystyczną wyglądu zewnętrznego Żydów są noszone przez nich brody ( J-82, J-193, J-884, J-999), które często stają się obiektem szykan, zwykle przedstawianych w komiczny sposób ( J-82: „Za bradu ho bere” [„za brodę go bierze”], J-193: „vousy nám pucujou, šnaucborty nechavají” [„brody nam pucują, wąsy zostawiają”]). W jednym z tekstów ( J-82) występuje również nawiązanie do stereotypu foetor judaicus (zob. Trachtenberg 1997: 52– 53: „žid ale náramně tuze smrděl” [„ale żyd bardzo wielce śmierdział”]). Stereotyp odrażającej fizyczności (kojarzący się z polskim pogardliwym określeniem Żydów jako Parchów; por. Cała 2005: 151) przywołuje również druk J-1215: „Dobře jsme se vyráželi, jak žid s prašivinou” [„Było nam tak dobrze, jak żydowi ze świerzbem”]. Wobec charakteru Żydów jako mniejszości wewnętrznej, opartej na kryterium religijnym i pozbawionej własnego państwa, w tekstach brak informacji o sferze politycznej z nimi związanej88. Rozbudowana jest natomiast domena religijna, w której, jak już wspominano, Żydzi stanowią wzorzec „antyreligii”, do którego porównywani są bluźniercy i źli chrześcijanie ( J-219: „jak při umučení židé, tak se jemu 88 Nie odnalazłem w korpusie znanych skądinąd (por. Mętrak 2017: 103–104) tekstów młodszych (z końca XIX i XX w.), dotyczących np. sprawy Hilsnera i reagujących na zmianę charakteru antyżydowskich uprzedzeń z dawnego religijnego antyjudaizmu na oparty na kryteriach politycznych i rasowych antysemityzm (zob. np. Tokarska-Bakir 2008: 59–63). ⩶ 188 ⩶ �rouhali” [„jak przy umęczeniu żydzi, tak mu bluźnili”], J-227: „Mnozi křesťanové horší než židové, / svatým se posmívají, jich si nevšímají” [„Liczni chrześcijanie gorsi niż żydowie, / ze świętych się śmieją, wcale nie szanują”], J-1478: chrześcijanie gorsi niż „židé zlořeční, židé vztekli” [„żydzi złorzeczni, żydzi wściekli”]). Postać Żyda przyjmuje także diabeł ( J-1777: „Ďábel v způsobu žida přišel k magistrátu” [„Diabeł na sposób Żyda przyszedł do magistratu”]), co wiąże się z rolą postaci, w którą się wciela, ale także niewątpliwie wypływa z negatywnego stereotypu Żyda jako bezbożnika. Sami Żydzi określani są jako niewierni i bezbożni ( J-282/J-327/J-1090: bezbožní Židé, J-322: židé nevěrní, J-751: pohani), a za odrzucenie Chrystusa czeka ich kara wiecznego potępienia ( J-146: „za ty vaše zlý skutky […] nebudete spasení” [„za te wasze złe czyny […] nie będziecie zbawieni”]), sami więc – w rzadkich przypadkach nawrócenia – stwierdzają, że ich dotychczasowa religia nie jest warta wyznawania ( J-146: „jest naše víra nanic” [„nasza wiara na marne”]). Wobec przedstawionych powyżej elementów stereotypu wyraźnie należy zaznaczyć, że większość obrazów Żyda dotyczy bohaterów płci męskiej – znaczące wydaje się tu na przykład oddzielne wymienienie „Żydów” i „kobiet i dzieci” w drukach J-543/J-576/J-2732 („Zhynulo v Jeruzalemě Židův jedenáct set tisíc […], žen pak a dětí mnohem víc” [„Zginęło w Jerozolimie Żydów jedenaście razy sto tysięcy […], kobiet i dzieci o wiele więcej”]). W rzeczywistości pozatekstowej wynika to zapewne z charakteru codziennych kontaktów, ograniczonych przede wszystkim do handlu i patriarchalnego porządku ówczesnych kultur, zarówno żydowskiej jak i czeskiej, który ograniczał szanse spotkania z kobietą należącą do innej społeczności. Obraz żydowskich kobiet jest niemal całkowicie ograniczony do tekstów opartych na motywach biblijnych, a zatem znacznie bardziej zniuansowany niż antysemickie druki dotyczące współczesności. Tak na przykład święta Anna w hymnie ku jej czci jednoznacznie nazywana jest Żydówką ( J-501/J-1901: „Svatá Anna Bohu milá, židovského rodu byla, / dcera Izachara Žida z čeledi krále Davida” [„Święta Anna Bogu miła z żydowskiego rodu była, / córka Izachara Żyda z plemienia króla Dawida”]), a opisy męki Chrystusa zawierają czasem informacje o świętej Weronice ( J-488: Veronika, J-751: židovská Verona) oraz rozpaczy kobiet żydowskich ( J-488: „Když šel na smrt skrvavený, plakaly židovské ženy” [„Gdy szedł na śmierć skrwawiony, płakały żydowskie kobiety”], J-2377: „Židovské ženy plakaly, vidouc bolest Pána” [„Żydowskie kobiety płakały, widząc boleść Pana”]). Wśród tych pieśni pojawia się również wyjątkowo określenie Chrystusa mianem żydowskiego króla ( J-488: „Zdráv buď židovský králi” [„Bądź zdrów królu żydowski”]), niewątpliwie należy jednak rozgraniczyć obraz Żydów w tekstach dotyczących czasów biblijnych i współczesności. ⩶ 189 ⩶ �4.8. Wizerunki obcego – kryterium etniczne i regionalne Przedstawiona w punkcie 4.6. kategoria obcości opiera się na kryterium politycznej przynależności do państwa Habsburgów. Jak już wspomniano, jest to jedynie jedna z kilku konkurencyjnych koncepcji tożsamości czeskiej w XVIII i XIX w., okresie stopniowego odradzania się języka czeskiego wśród wyższych warstw społecznych i popularyzacji tez narodowych – zjawisk reagujących na szersze ogólnoeuropejskie trendy. Niniejszy rozdział poświęcony jest pozostałym koncepcjom, znacznie rzadziej obecnym w twórczości kramarskiej, ale możliwym do odszukania w konkretnych drukach. Kategorie te mają zarówno charakter węższy: regionalny, jak i szerszy: ponadpaństwowy i ponadnarodowy. Kategorię najwyższego rzędu stanowi utopijna idea jedności słowiańskiej i wspólnej słowiańskiej tożsamości, przebiegająca w poprzek zewnętrznych podziałów politycznych i przekraczająca granice państwowe. Jej bardziej ograniczoną formą jest koncepcja narodu czesko-słowackiego (nazywanego wówczas „czeskosłowiańskim”), obejmującego sąsiednie i bliskie językowo etnosy austriackich Czech, Moraw i Śląska, oraz należącej do Królestwa Węgier Słowacji. Obie wspomniane kategorie oparte są na kryterium pokrewieństwa językowego. Bazuje na nim także czeska koncepcja patriotyzmu etniczno-językowego rozwijana przez elity w okresie po 1848 r. w atmosferze rosnącego konfliktu między słowiańskimi a niemieckimi mieszkańcami ziem czeskich. W swojej najostrzejszej formie, rozwiniętej dopiero pod koniec XIX w., domagała się ona niepodległości dla ziem czeskich, częściej jednak bardziej pragmatycznie oznaczała deklarowanie przywiązania do rodzinnego kraju i kultury w ramach większej wspólnoty cesarstwa austriackiego. Wszystkie te koncepcje odwoływały się do pojęcia patriotyzmu i patriotycznych uczuć czeskiego społeczeństwa, korzystając z różnych odcieni, jakie zawrzeć można w czeskich pojęciach vlast i vlastenec. Większość z powyższych idei miała przede wszystkim elitarny charakter i choć treści polityczne pochodzące z kultury wysokiej przenikały do popularnych wydawnictw, miało to miejsce raczej w schyłkowym okresie popularności twórczości kramarskiej, w drukach przeznaczonych dla publiczności miejskiej lub wyjątkowo w okresie politycznych burz, takich jak Wiosna Ludów (zob. Václavková 1948: 7–10). Ich obecność w analizowanym zbiorze jest marginalna. Dla szerszych grup odbiorców twórczości kramarskiej dostępne były głównie opisana już koncepcja lojalizmu habsburskiego oraz do pewnego stopnia tożsamości lokalne: czeska i morawska. Te były jednak w znacznej mierze ograniczane przez chęć zachowania uni⩶ 190 ⩶ �wersalnego charakteru druków, których potencjalny rynek zbytu zmniejszał się wraz ze specjalizacją treści. Różne wymienione powyżej koncepcje przedstawione zostaną w kolejnych punktach poświęconych odpowiednio obliczom kramarskiej „ojczyzny”, czeskiemu nacjonalizmowi oraz koncepcji pansłowiańskiej i tożsamościom regionalnym, opartym na podziale historycznym i terytorialności kultu poszczególnych świętych. 4.8.1. Patriotyzm państwowy a „inne patriotyzmy” Przedstawiony w punkcie 4.3.3. wstęp do identyfikacji etniczno-regionalnej dość szczegółowo wymienia możliwe do zadeklarowania w tekstach kramarskich wybory tożsamościowe. Kluczowe dla ich rozróżnienia jest zinterpretowanie tego, w jakim znaczeniu jest w nich użyte słowo vlast (‘ojczyzna’). Pojęcie „kraju rodzinnego” bez wątpienia stanowi dobry przykład tego, jak różne kultury wartościują pozornie równoważne pojęcia. Różnym wizjom ojczyzny przyglądała się m.in. Anna Wierzbicka w znanej pracy opartej na materiale języka niemieckiego, polskiego i rosyjskiego89 (Wierzbicka 2007: 295–357). W przypadku czeskim słownikowych ekwiwalentów polskiej „ojczyzny” jest co prawda kilka90, ale jedynie vlast możemy rozpatrywać w kategorii pojęcia istotnego dla czeskiej kultury. Etymologicznie związane jest ono z posiadaniem, władzą (por. polska ‘własność’ i ‘włość’), ale od średniowiecza posiada szersze znaczenie nie tylko władzy państwowej, ale i obszaru nią objętego (Damborský 1993: 168). Decydującym okresem kształtowania się tego pojęcia był XIX w. i czeskie odrodzenie narodowe (Macura 1995: 139–152). Ze względu na purystyczne poglądy ówczesnych językoznawców i literatów, czeszczyzna była w tej epoce oczyszczana z obcych zapożyczeń i rekonstruowana w oparciu o renesansowy ideał języka. Szereg derywatów słowa vlast uzupełnił więc słownictwo obce dotyczące patriotyzmu (czes. vlastenectví) zarówno o wyrazy pozostające do dziś w powszechnym użyciu (vlastivěda – ‘krajoznawstwo’, vlastizrada – ‘zdrada stanu’ itp.), jak i przykłady silnie nacechowane i związane z konkretnymi zjawiskami kulturowymi tego okresu91. 89 Praca Słownictwo jako klucz do zrozumienia historii, narodu i społeczeństwa. „Ojczyzna” w językach: niemieckim, polskim i rosyjskim wydana była po polsku dwukrotnie, w tym jako fragment większej całości w książce Słowa klucze. Różne języki – różne kultury (Wierzbicka 2007). 90 Obecny w tytule czeskiego hymnu domov (ew. domovina), otčina i vlast. 91 Przytoczyć można choćby ideę dziewiętnastowiecznych imion patriotycznych dodawanych przez czeskojęzyczne elity do swoich zwykłych imion i nazwisk, np. Vlastimil/-a, Vlastislav/-a, Vlastibor (por. Damborsky 1993: 171). ⩶ 191 ⩶ �We współczesnym znaczeniu, jak stwierdza Jiří Damborský w swojej pochodzącej z ostatniej dekady XX w. analizie, vlast kojarzona jest z krajem w sensie terytorialnym a nie politycznym, z miejscem czyjegoś urodzenia oraz z miejscem bliskim kulturowo i – co istotne – językowo (Damborský 1993: 175). To podkreślenie wagi języka wydaje się wyrastać właśnie z jego historycznej roli jako wyznacznika czeskiej tożsamości. Dla myśli romantycznej przełomu XVIII i XIX w. język stanowił podstawę tożsamości, jako byt trwały, łączący przeszłość z przyszłością, inaczej niż zmienne podziały polityczne i państwowe. Jego rolę podkreślano zwłaszcza we wspólnotach, które nie posiadały państwa, z którym mogły się w pełni identyfikować (por. Lněničková 1999: 126–127). Przewaga identyfikacji kulturowo-językowej i geograficznej nad polityczną, podobnie jak w przypadku polskiej ojczyzny (por. Bartmiński 1993: 11), wydaje się być śladem długotrwałego podporządkowania ziem czeskich innemu organizmowi państwowemu. Wobec braku niezależności politycznej, w okresie odrodzenia narodowego ścierały się w Czechach różne koncepcje patriotyzmu i identyfikacji narodowej. Vlast mogła więc początkowo oznaczać zarówno całość monarchii habsburskiej, jak i teren historycznego Królestwa Czeskiego (jako część Austrii lub jako postulowany niezależny byt polityczny). Mogła wreszcie – w ujęciu panslawistycznym – obejmować „wielką” ojczyznę, całość ziem zamieszkałych przez Słowian (por. Kořalka 1996: 16–19). Niejednoznaczność tego pojęcia w okresie czeskiego odrodzenia narodowego oddaje zawierająca aż 6 różnych znaczeń definicja zawarta w słowniku Josefa Jungmanna92, który sam zasłynął jako propagator koncepcji narodu językowego. Jak zauważa historyk literatury Vladimír Macura, wraz z popularyzacją czeskiego nacjonalizmu, słowo to zyskiwało coraz mocniejszy antypaństwowy charakter, który można było jednak maskować jego wieloznacznością: „Z hlediska rakouského státního patriotismu bylo nicméně české pojmenování „vlast” vždy natolik nejednoznačné, že nutně skrývalo politický osten” [„Z perspektywy austriackiego patriotyzmu państwowego, czeskie określenie „vlast” było jednal zawsze na tyle niejednoznaczne, że musiało skrywać polityczne ostrze”] (Macura 1995: 140). 92 W słowniku ( Jungmann 1839: 125) odnotowane są znaczenia: „1. mocnost, vláda; 2. země neb město, kdež něco ve své vládě máme; 3. dům, kdež někdo doma jest, kdež narozen a odchován, kdež manželku, dítky a živnůstku svou má, země otcovská, otčina […], 4. krajina, země, 5. krajina, v kteréž rostlina která doma jest; 6. oddělení” [„1. moc, władza; 2. ziemia lub miasto, w którym coś mamy we władzy; 3. dom, gdzie ktoś jest u siebie, narodzony i wychowany, gdzie małżonkę, dziatki i utrzymanie ma swoje, ziemia ojczysta, ojczyzna […], 4. kraina, kraj, 5. kraina w której roślina jaka jest u siebie; 6. wydział”]. ⩶ 192 ⩶ �Choć trudno zarzucić pieśniom kramarskim wywrotowy charakter, ich autorzy również, świadomie lub nie, korzystali z pojęcia vlast w kilku różnych kontekstach, często bez możliwych do uchwycenia granic. Pojęcie to odnosiło się zwykle do całości cesarstwa austriackiego (zwłaszcza w pieśniach wojennych opisujących boje poza granicami Czech i Moraw), lub ziem czeskich w obrębie monarchii austriackiej (gdy mowa o wojnach na terenie czeskim). Wydaje się, że pewna zmiana nastąpiła również z czasem. Starsze pieśni – np. te dotyczące wojen napoleońskich – częściej odwoływały się do wspólnej habsburskiej ojczyzny (mimo że boje toczyły się również na czeskim terytorium), a nowsze – z czasów wojny 1866 r. – mówiły raczej o ojczyźnie czeskiej (choć widzianej jako część Austrii). Takie spostrzeżenie zgadza się z ogólnym trendem, zachodzącym wraz z rozwojem nacjonalizmów i świadomości poszczególnych grup narodowych oraz klęskami politycznymi Austrii na arenie międzynarodowej. Ideę monolitycznego absolutystycznego państwa, bezwzględnie poddanego osobie cesarza, zastępować zaczął wówczas pomysł wspólnej wieloetnicznej ojczyzny połączonej ideą austriacką (por. Efmertová 1998: 41–42). Opierając się na trzech antologiach książkowych zawierających przedruki tekstów dotyczących konkretnych wydarzeń historycznych: wojen napoleońskich (Fiala 1989), Wiosny Ludów (Václavková 1948) i wojny austriacko-pruskiej (Pletka 1966), można pokusić się o orientacyjne porównanie zmiany wizji kramarskiego patriotyzmu93. I tak w antologii Fiali, zawierającej 49 tekstów, słowa vlast lub vlastenec występują w 8 utworach (16% całości), w tomie Vaclávkovej w 29 z 80 pieśni (36%), a zbiorze Pletki w 19 z 46 tekstów (41%). Zauważalny jest więc wzrost popularności tych pojęć około połowy stulecia, co zgadza się z popularyzacją tez odrodzenia narodowego wśród szerszych warstw społeczeństwa. Jednocześnie, choć najwięcej haseł patriotycznych obecnych jest w drukach związanych z wojną 1866 r., tezy jednoznacznie narodowe obecne są wyłącznie w pieśniach przedrukowanych przez Václavkovą94. Wydaje się, że znaczenie słowa vlast zmieniło w tekstach znaczenie, w okresie napoleońskim obejmując całość państwa habsburskiego, 93 Wyliczenia opieram na niepublikowanym referacie Poslechněte mě, Čechové, mí upřímní vlastencové… Ojczyzna i patriotyzm w czeskiej twórczości kramarskiej, który wygłosiłem 12 września 2018 r. podczas konferencji EUROJOS XIV w Nałęczowie. 94 Należy mieć na względzie, że książka Vaclávkovej nie zawiera szczegółowych informacji o charakterze źródeł – były nimi druki ulotne i starsze antologie, ale nie wszystkie odpowiadają swoją formą pieśniom kramarskim. Autorka opracowania podkreśla, że w większości były one dziełem inteligenckich działaczy, a nie oddolną twórczością ludu (Václavková 1948: 10). Zestawianie praskich druków politycznych z bardziej tradycyjnymi pieśniami w dwóch pozostałych antologiach niesie ryzyko niewymierności wyniku i pozwala jedynie na orientacyjne porównanie. Pamiętać należy o głównie mieszczańskim charakterze czeskiego nacjonalizmu w tym okresie. ⩶ 193 ⩶ �zaś w rewolucyjnym 1848 r. odnosząc się wyłącznie do ziem czeskich. Wraz z przywróceniem cenzury i powrotem absolutystycznej władzy, ostrość niepodległościowego dyskursu została złagodzona, a kramarska „ojczyzna” połączyła w sobie dwie wcześniejsze koncepcje i oznaczała ziemie czeskie, ale widziane jako nieodłączna część większej austriackiej wspólnoty. 4.8.2. Elementy czeskiego nacjonalizmu Nieliczne w analizowanym korpusie utwory, w których pojawiają się czeskie treści narodowe, nie są datowane. Graficzna forma druków i stosowane czcionki wskazują jednak na lata 60.–70. XIX w. We wcześniejszym okresie odbiorcy pieśni nie byli raczej zainteresowani agitacją narodową, ponieważ jako mieszkańcy wsi i małych miast nie angażowali się politycznie do czasu, gdy zmiany społeczne i ekonomiczne zaczęły wpływać również na ich życie. Za Lněničkovą (1999: 129) można stwierdzić, że: „Většina obyvatelstva i většina měšťanstva v českých zemích byla však do poloviny 19. století národně (i politický) neidentifikovaná” [„Większość populacji i większość mieszczaństwa na ziemiach czeskich była jednak do połowy XIX w. narodowo (i politycznie) nieokreślona”]. Połowa XIX w. przyniosła w kręgach czeskich elit narodowych zmianę orientacji politycznej, która stopniowo zaczęła oddziaływać na całe społeczeństwo. Odwrócenie się od starszej, feudalnej koncepcji na rzecz idei narodowej przypieczętowały klęski militarne we Włoszech w 1859 i 1866 r. oraz w wojnie z Prusami 1866 r. Zlekceważenie czeskich aspiracji przez Wiedeń w ugodzie austriacko-węgierskiej z 1867 r. wzmocniło czeskie dążenie do niezależności politycznej wewnątrz cesarstwa lub na jego gruzach (Zarek 2000: 49). Trzecia tercja XIX w. to jednak okres stopniowego zamierania twórczości kramarskiej, tezy narodowe są więc w analizowanym zbiorze obecne jedynie w kilku drukach. Zawarte w nich teksty nie były oryginalnymi tworami kramarskich autorów, ale można je odnaleźć także w ówczesnych i późniejszych śpiewnikach patriotycznych. Oprócz cytowanych poniżej tekstów ze zbiorów Muzeum Komeńskiego, znane są mi również kramarskie wydania takich pieśni jak przyszły czeski hymn Kde domov můj? czy hymn wszechsłowiański (Hej, Slované) w różnych adaptacjach i parafrazach. Były to głównie przedruki pieśni popularnych wśród wyższych warstw społeczeństwa, choć nierzadko stylizowanych na ludowe (zob. Karbusický 1968: 112–128). Pierwszy z utworów patriotycznych należących do analizowanego korpusu to druk oznaczony numerem J-1139, zawierający znany z kilku wydań wiersz pt. Narodní pomněnka na posvatné bojište jež pěje rolník u Hradce Králového (zob. Pletka ⩶ 194 ⩶ �1966: 138–140, Kneidl 1983: 187)95. Utwór, w sentymentalny sposób wspominający klęskę militarną Austrii pod Sadową, interpretować można również jako reakcję na ugodę austriacko-węgierską lekceważącą czeskie ambicje (w tekście brak odwołań do patriotyzmu państwowego, wojna z Prusami przedstawiana jest jako obrona ziem czeskich). Ostatnie wersy cytowanej zwrotki odczytać można jako skargę na niedocenianie przez Wiedeń czeskiego poświęcenia i ofiarności dla cesarza i habsburskiej ojczyzny. Nagrodzić Czechów za ich wierność może bowiem nie austriacki władca, ale jedynie sam Bóg: Každá ta hrouda, co se přes pluh valí, byla krví mých bratrů zbrocená, an zde šťastně život dokonali, snad Bůh to pole za ně požehná, neb ono jestiť krví vykoupeno, a zpečetěno českou věrností, snad nám přece bude Bohem odměněno snad aspoň tam se najde milosti. [Każda z grud ziemi, które pług mój przetnie, była krwią pobroczona mych braci, oni swe życia oddali tu chętnie, Bóg im błogosławieństwem zapłaci, bowiem to pole krwią jest wkupione, i czeskiej niesie pieczęć wierności, przez Boga wszak będzie nam wynagrodzone przy nim zaznamy tej łaskawości]. ( J-1139) Utworem o jednoznacznie narodowym charakterze jest zawarty w druku oznaczonym numerem J-1144 wiersz Můž bez slzí. Choć jego wydana w Pradze kramarska kopia jest anonimowa, tekst znany jest skądinąd jako utwór napisany przez poetkę Antonię Melišovą-Körschnerovą przy okazji obchodów 40 urodzin Karela Havlíčka Borovskiego. Tytułowy mężczyzna, mimo spadających na niego nieszczęść, przez całe życie nie uronił ani jednej łzy, aż do chwili, gdy ujrzał kondycję języka czeskiego i swojej ojczyzny: Když ale národ uzřel v mdlobě, an na řeč, vlasť svou metá kal, A v duševní že dlí porobě, Tuť ponejprvé zaplakal. [Kiedy wszak naród ujrzał zemdlony, co kala mowę i kraj ojczysty, A duch jest jego zniewolony, Wtenczas pociekły pierwsze łzy]. ( J-1144) Tekst przyjąć należy za przykład patriotyzmu językowego, który czeską tożsamość jednoznacznie wiąże z używaniem języka czeskiego. Ojczyzna w tym kontekście 95 Pieśń w analizowanym druku jest anonimowa, ale w niektórych wydaniach jako autor podawany bywa Jan Rohlíček z Ribnice. ⩶ 195 ⩶ �to bez wątpienia wyłącznie ziemie czeskie, a „obcymi” są w takim ujęciu także ci ich mieszkańcy, którzy posługują się innymi językami. Podobnie jak słowo vlast mogło w zależności od sytuacji świadczyć o habsburskiej lojalności lub czeskim patriotyzmie etnicznym, również określenie władcy słowem král niosło dodatkowy przekaz ideologiczny. Określanie cesarza jako króla czeskiego używane było jako wyznacznik orientacji patriotycznej, oznaczało bowiem, że cesarz Austrii nie jest dla Czechów ich monarchą, o ile nie koronuje się również w Pradze (Lněničková 1999: 128). Władca rozumiany był jako przywódca narodu czeskiego, ale to naród był gospodarzem ziem korony św. Wacława. Taka „selektywna lojalność” (Kobylińska, Falski, Filipowicz 2016: 123–124) nie wiązała się z ryzykiem oskarżenia o antypaństwową agitację. Dodatkowo – z perspektywy ludowych odbiorców literatury kramarskiej – lojalność wobec władcy znajdowała swoją podbudowę w micie dobrego cesarza, podtrzymującym opozycję monarcha – struktury władzy (zob. podrozdział 4.9.). Cesarz habsburski jako król czeski wymieniony jest na przykład w pieśni J-203, Truchlivá píseň pod názvem: Hrob v Bosně, w której do czeskiego żołnierza, służącego bez wątpienia w austriackiej armii, odnoszą się słowa: „pro krále, padl v krutém boji, pro otčinu milenou” [„za króla, padł w boju krwawym, za miłą ojczynę”]. Tym samym kodem posługuje się również pieśń z druku J-1138, Nová píseň vojenská, oparta na pansłowiańskim hymnie Hej, Słowianie, w której wielokrotnie przywoływane są czeskie symbole, również odwołanie do słowiańskości Czechów. Zważywszy na użycie określenia král, słowo vlast również w tym utworze interpretować można przede wszystkim jako ziemie czeskie: Hej Slované, branci vlasti, strážci země, krále, čest a slávu roznášíte po všech zemích dále. […] český vojín s českým mečem věren vlasti, králi […]. [Hej Słowianie, swego kraju, i króla obrońcy, cześć i chwałę roznosicie po wszech świata końcach. […] czeski żołnierz mieczem strzeże, króla i ojczyznę […]]. ( J-1138) Pieśń zawiera jednocześnie wyraźne deklaracje lojalności wobec monarchy i nawiązuje do konkretnych wydarzeń niedalekiej historii – wojen Austrii toczonych na Półwyspie Apenińskim w 1848 i 1859 r.: ⩶ 196 ⩶ �Otce nemá – otcem krále vojín vždy nazyvá, místo bratra, místo sestry jen šavličku mívá; […] Nedaleko od Milána hrob je vykopaný, pod ním Čech je osiřelý vojín pochovaný; povinnosti králi, vlasti povždy věrně konal: hrom a peklo – v bitvě kruté jak český lev skonal. [Ojca nie ma – ojcem króla żołnierz zawsze nazwie, zamiast brata, zamiast siostry ma u boku szablę; […] Niedaleko Mediolanu grób jest wykopany, Pod nim Czech samotnie leży żołnierz pochowany; dla ojczyzny wykonywał wiernie króla wolę: grom i piekło – w bitwie krwawej jak lew czeski poległ]. ( J-1138) 4.8.3. Słowiańskość, ludowość, regionalizm Choć w cytowanym w powyższym punkcie utworze pojawiła się kategoria słowiańskości, wynika to raczej z oparcia tekstu na innym utworze i wykorzystaniu jego fragmentów, niż świadomego nawiązania do kollárowskiej koncepcji wspólnoty słowiańskiej. Ta, podobnie jak wyraźne elementy czeskiego nacjonalizmu, przenikała do pieśni kramarskiej wyjątkowo, jedynie z tekstów kultury elitarnej. Słowiańskość i ludowość odrodzenia narodowego były w rzeczywistości oderwane od prawdziwych mieszkańców wsi i opierały się raczej na mieszczańskim konstrukcie ludu, pasującym do ideologicznych założeń walki o „prawdziwą” czeskość96: Zatím získané údaje nasvědčují tomu, že se často značně přeceňuje sepětí vlastenecké společnosti s vesnicí a že bude obtížné ji nadále vysvětlovat jako ideologický hřeben vlny českého venkova vpadajícího do silně poněmčených velkých měst, neboť z měst většina vlastenců pocházela. [Zebrane dotąd dane świadczą o tym, że często znacznie przecenia się więź wspólnoty patriotycznej ze wsią i trudne byłoby dalej ukazywać ją jako wierzchołek fali wpadającej z czeskiej wsi do zniemczonych dużych miast, ponieważ to właśnie z miast pochodziła większość działaczy patriotycznych]. (Macura 1995: 118) 96 Na poziomie ogólniejszej refleksji mit ludowości kultury słowiańskiej jest podważany przez samo istnienie i popularność zjawiska twórczości kramarskiej – obecne w niej treści są zazwyczaj uniwersalne, bez lokalnego charakteru, a mimo to docierały do jak najszerszych kręgów ludu. Jednocześnie były lekceważone przez „ludowo” zorientowanych intelektualistów jako bezwartościowe (por. Bobrownicka 1995: 15–16). ⩶ 197 ⩶ �O braku poczucia słowiańskiej jedności świadczą niebezpośrednio przytaczane we wcześniejszych rozdziałach utwory, opisujące np. Polaków jako wrogów politycznych, a Rosjan jako sojuszników, w obu przypadkach bez zwrócenia uwagi na językową bliskość tych narodów z Czechami97. W pieśniach wojennych jedynie kwestia słowacka występuje sporadycznie jako czynnik komplikujący czarno-białe relacje polityczne. Cytowana już pieśń J-1244 zawiera wzmiankę o słowiańskich żołnierzach Kossutha, którzy przyłączają się do czeskiego wojska: „Slovan od Košuta k našému vojsku se dal, / a dvakrát stotisíc vojska od Košuta sebou vzal” [„Słowianin od Kossutha ku naszej armii przyszedł,/ i dwakroć sto tysięcy wojska od Kossutha zabrał”]. Świadomość bliskości językowej i kulturowej ze Słowakami, wyraźna zwłaszcza na morawskim pograniczu, odbijała się zatem zarówno na zawartości druków kramarskich, jak i na ich formie – choćby wspomnianych incipitach wymieniających w jednym szeregu Czechów, Morawian i „Uhrów”, czy też w warstwie językowej druków wydawanych w Skalicy jednocześnie na rynek morawski i zachodniosłowacki. W odniesieniu do innych narodów słowiańskich kryterium wspólnoty językowej raczej się w tekstach nie pojawia. Jedynym drukiem sięgającym po słowiańską tożsamość (w domyśle w opozycji do niemieckiej i węgierskiej) jest ulotka J-51 zawierająca dwa teksty, sentymentalną piosenkę miłosną (strona tytułowa, Hájek jako mléko kvetl98) i stylizowany na ludowy utwór popularny w odrodzeniowych śpiewnikach, Slovan jsem a Slovan budu, tu zatytułowany po prostu Píseň národní: Slovan jsem a Slovan budu, Černé čižmy nosit budu, Černé čižmy od čižmára, Ostruhenky od kovára. […] Šablenka brušená, Na obě dvě strany, [Jam Słowianin, nim zostanę, buty noszę poczerniane, Od szewca mam buty, Od kowala ostrogi. […] Szabelka ostrzona, Na obydwie strony. 97 Z powodu rusofilskiej orientacji wielu działaczy czeskiego odrodzenia narodowego stosunek uświadomionej politycznie części opinii publicznej do Polaków był znacznie bardziej skomplikowany niż do innych narodów słowiańskich. 98 Co interesujące, autorem anonimowej w tym wydaniu pieśni był Karel Havlíček Borovský. W jego zamyśle utwór stanowił parodię pretensjonalnej poetyki popularnych w środowisku miejskim pieśni stylizowanych na ludowe, zwłaszcza twórczości Václava Jaromíra Picka (pieśń opublikowana była pierwotnie pod tytułem Citlivá večerní à la Picek). Publiczność nie rozpoznała jednak ironicznego zamysłu autora, a utwór zyskał znaczną popularność m.in. dzięki drukom kramarskim (Krejčí 1972: 694, Thořová, Traxler, Vejvoda 2011: 53). ⩶ 198 ⩶ �Ona mně vyseká, Z Uher do Moravy. Drogę mi wysiecze, Z Uher na Morawy]. ( J-51) Ciekawe jest tu wykorzystanie słowackich form zastępujących głoskę ř przez r oraz odwołanie się geograficzne do wschodniej części czesko-morawsko-słowackiego obszaru językowego, zapewne postrzeganego jako najbardziej wierny tradycyjnym obyczajom (samo określenia Slovan może tu zresztą oznaczać tak Słowianina w ogóle, jak i Słowaka). Obraz prawdziwego Słowianina w utworze powołuje się na ludowy ubiór, wojowniczość i odwagę, a także wierności tradycji i przywiązanie do swojego pochodzenia. Oprócz tekstów przejętych z wyższego obiegu, w korpusie znalazła się także interesująca polemika z nacjonalizmem prowadzona z pozycji religijnej. Utwór Nábožná píseň pod názvem touha po vlasti nebeské zawarty w druku nr J-734 wydaje się wskazywać, jakie kategorie były dla pieśni kramarskiej naprawdę istotne. Utwór stanowi trawestację pieśni Kde domov můj, jednoznacznie odpowiadając na postawione w czeskim hymnie pytanie: Kde vlasti má, kde domov můj? Kde Bůh Tvůrce na nebesku, Ježíš Kristus stkví se v lesku, A kde sídlí svatý Duch, V trojici kde jeden Bůh, Na nebi tam jest vlast moje, U Boha jest domov můj. [Gdzie kraj jest mój, gdzie dom jest mój? Gdzie Bóg Stwórca na niebiosach, chwała Jezusa Chrystusa, Tam gdzie mieszka święty Duch, W trójcy tam jedyny Bóg, W niebie jest ojczyzna moja, Z Panem Bogiem jest mój dom]. ( J-734) Każda kolejna zwrotka zaczyna się od powtórzenia tego samego pytania i rozwija odpowiedź sugerującą, że polityczne i etniczne podziały na ziemi nie są w perspektywie metafizycznej istotne (zob. punkt 4.9.6.). Poza powyższym przykładem chrześcijańskiego uniwersalizmu, w oparciu o kryterium religijne można próbować doszukiwać się w korpusie także elementów tożsamości regionalnej oraz patriotyzmu ziemskiego. Przejawiają się one w doborze świętych oraz miejsc kultu, którym poświęcone są druki religijne. Oprócz postaci wspólnych dla całej Austrii lub wszystkich katolików, ważną rolę odgrywają w nich bowiem święci lokalni oraz sanktuaria pielgrzymkowe położone w Czechach i na Morawach (por. Mikulec 2013: 76–93, więcej szczegółów w podrozdziale 5.4.). ⩶ 199 ⩶ �Wśród świętych z terenu ziem czeskich bez wątpienia największą popularnością cieszył się Jan Nepomucen, określany w niektórych tekstach (np. J-655: Nová píseň k svatému Janu Nepomuckému) jako svatý vlastenec (‘święty patriota’). Jego kult był popularny w całej Europie Środkowej, ale ojczyzną męczennika były zachodnie Czechy i to w Czechach był on szczególnie poważany (Vlnas 1993). Ziemie czeskie podzielone były jednak na dwie archidiecezje, obejmujące dwie główne krainy historyczne, i na Morawach w odpowiedzi na popularność czeskiego świętego propagowana była postać innego św. Jana, Sarkandra ze Skoczowa (Palas 1964: 61). Obaj przywoływani są np. w druku J-408, Píseň o blahoslaveném Janu Sarkandru Skočovském […] v Margrabství Moravském v utiskání a zármutku patronu obzvláštnímu, która już w tytule odwołuje się do regionalnej specyfiki kultu. W przerowskim korpusie popularnymi patronami morawskimi są ponadto święci Cyryl i Metody (interesująca od strony językowej pieśń J-24299: Nová piseň který a chvale k svatemu Cyrylu a Methudu na tisic leto pamatků…, oraz J-1691: Píseň o tisícáté ročnici ůmrtí svatého Cirilla, w której pojawiają się apostrofy takie jak Slyš to Moravo), określani również czeskimi imionami jako Crha i Strachota – J-976: Vroucná píseň ke cti a chvále svatých Crhy a Strachoty, patronů moravských, J-2088: Horlivá píseň ke cti svatého Crhy a Strachoty, w której pojawia się m.in. określenie vlast moravská oraz ponownie apostrofa „Otce světla zvelebujme dnešní den Moravcové” [„Ojca światła uwielbiajmy w dzień dzisiejszy Morawcy”]. Przywiązanie do regionu przejawiało się także w wyborze miejsc odwiedzanych przez pątników i w ich kulcie. W okresie baroku pielgrzymki stały się ogólnodostępne i tanie, ponieważ były zazwyczaj ograniczone geograficznie do bliskich sanktuariów tworzących na ziemiach czeskich gęstą sieć (Royt 1993: 110–111). Co ciekawe pielgrzymkowy patriotyzm wytworzył wyraźną granicę między Czechami a Morawami i jak pisze Josef Zuber, pielgrzymki z Moraw docierały raczej do Polski, Węgier czy Austrii niż do Czech (Zuber 1992: 79). Zasadniczo jednak w pieśniach pielgrzymkowych zróżnicowanie regionalne nie odgrywa roli – widoczne jest jedynie na poziomie incipitów lub śródtekstowych wezwań do pobożności, np. „Pospíchejte poutníčkové, Moravci, Češi, Uhrové…” [„Pośpieszajcie pielgrzymi, Morawiacy, Czesi, Uhrzy…”] ( J-693: „Pobožná píseň Panne Marii Svatokopecké) lub „Chvátejte na svatou horu všickni bez meškání, z Moravy, z Uher, ze Sleska, Češi, Rakušani…” [„Śpieszcie na świętą górę by czasu nie tracić, z Moraw, z Węgier, ze Śląska, Czesi, Austriacy…”] i „Probuďte se Moravane…” [„Przebudźcie się Mo99 Liczba i charakter błędów sugerują, że tekst do druku składała osoba nieznająca języka cze- skiego. ⩶ 200 ⩶ �rawianie…”] ( J-370/J-660/J-1401: Nová Píseň k Panně Marii Hostýnské). Czesi i Morawianie, nieco rzadziej Słowacy, a sporadycznie pozostałe narody katolickie, wymieniani są w nich razem bez różnicowania. Choć więc dowodzi to, że odbiorcy pieśni mieli świadomość różnic między poszczególnymi grupami, ten sam tekst można było sprzedawać wszystkim czeskojęzycznym pielgrzymom100. Podobny schemat realizowały utwory świeckie, w tym wspominane już pieśni rekruckie. One także bywały adresowane do odbiorców z konkretnego regionu, ale przejawiało się to jedynie na poziomie pojedynczych przymiotników i nazw, wymienianych wedle potrzeby na inne. Tak na przykład w wydrukowanej w Pradze pieśni Nová píseň. Truchlivé a žalostné loučení […]. Pro nové bojovníky proti Uhrům ( J-1212) odnajdujemy sformułowania takie jak „Ach my Čechové ubozí”, „[…] po celé zemi české do zbraně se svolává”, czy „Vale vám milí Pražané […]” [„Ach my Czesi nieszczęśni”, „[…] w całej ziemi czeskiej pod broń się zwołuje”, „Vale wam mili Prażanie”]. W przytaczanej już pieśni Žalostné loučení rodičů, žen a dětí, pro bojowníky proti Sardinům ( J-1020/J-1934), wydanej kilkanaście lat później w Ołomuńcu przy okazji kolejnej wojny, czeskość zastąpiona została morawskością, widoczną np. w wersach „Ach my Moravci ubozí”, „[…] po celé zemi moravské do zbraně se svolává” i „Vale vám milí krajané […]” [„Ach my Morawcy nieszczęśni”, „[…] w całej ziemi morawskiej pod broń się zwołuje”, „Vale wam mili rodacy”]. Co ciekawe obie wersje wymieniają jako orędowniczkę żołnierzy Pannę Marię ze Svatej Hory w środkowych Czechach. Fakt, że autor morawskiej przeróbki nie zadbał o zmianę sanktuarium na bardziej adekwatne, dobitnie świadczy o powierzchowności podobnych regionalnych adaptacji. Jako ostatni element świadczący o regionalnej tożsamości zawartej w pieśniach kramarskich można rozpatrywać obecność w tekście form dialektalnych, przybliżających drukowany tekst do żywej mowy regionu. Jest to jednak kryterium o tyle kłopotliwe, że choć w niektórych ołomunieckich drukach pojawiają się formy zgodne z gwarami hanackimi, norma języka druków kramarskich była bardzo rozchwiana i trudno zakładać na ile świadome wybory stały za zastosowanymi wariantami (zob. Michálková 1961). Sytuację dodatkowo komplikuje funkcjonowanie drukarni obsługujących rynek morawski i słowacki (Škarniclowie w Skalicy) oraz wydawanie druków słowackich w Budzie słowacyzowaną czeszczyzną (zob. Droppová, Krekovičová 2010: 35). 100 Dodatkowo – jak w przypadku pielgrzymek na Velehrad w tysięczną rocznicę misji cyrylometodejskiej – mogły mieć one charakter patriotyczny dla wszystkich słowiańskich mieszkańców ziem czeskich (Zuber 1992: 86). Przy tym w elitarnym odbiorze postaci Cyryla i Metodego łączą regionalną tożsamość morawską z szeroką wspólnotą wszystkich Słowian (Bobrownicka 1995: 21). ⩶ 201 ⩶ �Jedynym przykładem druku konsekwentnie i jednoznacznie sięgającego do tożsamości regionalnej zarówno na poziomie treści jak i formy językowej jest pieśń J-2443, Píseň Hanáka veselého. Wychwala ona cnoty Hanaków, morawskiej grupy etnograficznej, w kontraście z sąsiednimi grupami etnicznymi i narodami: Węgrami (lub Uhrami-Słowakami), Ślązakami, Czechami, Austriakami i Polakami. Utwór zawiera pochwałę ich pracowitości, piękna lokalnego stroju i bogatych tradycji (w tym wyrobu słynnych serów). Anonimowy autor tekstu konsekwentnie zapisuje tekst z zachowaniem dialektalnej fonetyki środkowomorawskiej, m.in. zapisując przesunięcie samogłosek y do e i u do o (w tekście np. opíc zamiast upéct, dceroške zamiast dcerušky) czy stosując formy czasowników 3. osoby liczby mnogiej zakończone na -ó/-jó (w tekście m.in. dělajo zamiast dělají, omijo zamiast umí, vozejo zamiast vozí). 4.8.4. Podsumowanie Jak widać z przytoczonych powyżej przykładów, tezy nacjonalizmu językowego i sposoby konstruowania tożsamości inne niż tradycyjna identyfikacja religijno-feudalna nie były raczej rozpowszechnione wśród autorów i odbiorców druków kramarskich. Stanowiły raczej rzadki przejaw przenikania do szerszego obiegu dyskusji toczonych w mieszczańskich salonach działaczy odrodzeniowych. Bez wątpienia czytelnicy i słuchacze pieśni na wsiach i w małych miasteczkach mieli świadomość przynależności do większej czeskojęzycznej wspólnoty – język stanowił bowiem najprostszy wyznacznik granic społecznych (Lněničková 1999: 128). Bardziej jednak niż na abstrakcyjnej idei narodowej, ich tożsamość regionalna opierała się na przynależności administracyjnej i kościelnej do konkretnego terytorium, a w mniejszej skali na przywiązaniu do rodzinnej miejscowości, które nie mogło znaleźć odbicia w drukach rozpowszechnianych na szerokim obszarze. Podzielana przez nich koncepcja ojczyzny i narodu zmieniała się w czasie, reagując na sytuację polityczną w całym kraju, ale sądzę, że nie była nigdy precyzyjnie określona. Można ją raczej przyrównać do „intuicyjnego” rozumienia narodu i ojczyzny przez przedświęceniową historiografię (por. Maur 1998: 8), wymagającego jedynie pewnego stopnia odrębności kulturowej (w tym również językowej) oraz samodzielności politycznej czy odgraniczenia administracyjnego. W zależności od kontekstu ojczyznę mogło więc stanowić całe cesarstwo austriackie, historyczny obszar ziem Korony Czeskiej jako całość, lub Królestwo Czech i Margrabstwo Moraw jako jednostki niższego stopnia. Kryterium etnicznej i regionalnej tożsamości, ze względu na swoją powierzchowność, nie wiąże się jednak zwykle z konkretnymi wizerunkami inności. ⩶ 202 ⩶ �Kwestią ważną ze względu na jej nieobecność w analizowanym korpusie są relacje czesko-niemieckie w tak rozumianej ojczyźnie. Brak jakichkolwiek informacji o czeskich Niemcach skłania do refleksji, zważywszy na fakt, że w połowie XIX w. stanowili oni ponad 1/3 ludności Czech i ponad 1/4 ludności Moraw101. Świadomość rozbicia społecznego na dwa etnosy102 pojawiła się powszechnie dopiero w XIX w., a emancypacja Czechów nie miała początkowo antyniemieckiego charakteru (Richter 1999: 81–82). Nastroje zradykalizowały się dopiero po 1848 r. i ostatecznym porzuceniu przez najważniejszych działaczy czeskich koncepcji narodu ziemskiego (Zarek 2000: 48). Od połowy XIX w. narastała wzajemna izolacja obu narodów, a od lat 80. konflikt stał się coraz wyraźniejszy, dając początek właściwie dwóm rozwijającym się równolegle kulturom (Efmertová 1998: 128–129). W sytuacji konfliktu kulturowego nieobecność drażliwej kwestii niemieckiej w drukach można by tłumaczyć kwestiami cenzury i bezpieczeństwa, jednak w okresie, z którego pochodzi większość badanego korpusu, polaryzacja ta nie była jeszcze tak wyraźna. Druga możliwość to nieporuszanie tematu, który nie wymagał komentarza ze względu na swoją oczywistość. Takie założenie dotyczy jednak raczej druków powstających w środowisku miejskim, gdzie znajomość obu języków i wzajemne kontakty były powszechne, a granice polityczne i etniczne nie musiały się nakładać103. Trzecie rozwiązanie – które moim zdaniem jest najbliższe prawdy – to przyjęcie wspomnianej już w punkcie 4.3.3. względnej zgodności kryterium etnicznego i klasowego. Dla odbiorców i autorów z prowincji mniej istotne niż przynależność etniczna były role społeczne wypełniane przez osoby niemieckiego pochodzenia. Niemcy zamieszkiwali przede wszystkim miasta, otoczone etnicznie czeskimi wsiami (na Morawach i Śląsku Austriackim m.in. Brno, Ołomuniec, Opawę i Ostrawę), a na wsiach byli właścicielami ziemskimi lub docierali tam jako cesarscy urzędnicy. Być może zatem więcej o ich obrazie powiedzieć może kolejny rozdział, w którym przedstawione zostaną obrazy poszczególnych grup społecznych. 101 Statystyki z 1846 r. mówią o 60% Czechów, 39% Niemców i 1,6% Żydów w Czechach oraz 70,2% Czechów, 27,7% Niemców i 2,1% Żydów na Morawach (Kořalka 1996: 141). Wcześniej na Morawach słowiańskojęzycznych mieszkańców nie traktowano zbiorczo jako narodu czeskiego, ale jako mniejsze grupy etnograficzne: Hanaków, Wołochów i Słowaków (Lněničková 1999: 247). 102 Żydzi – których obraz przedstawiony został w rozdziale o innowiercach – nie byli traktowani jako trzeci naród, ale grupa religijna, asymilująca się do większościowej kultury: w Czechach – po odrodzeniu narodowym – zazwyczaj czeskiej, a na Morawach i Śląsku do niemieckiej (Efmertová 1998: 127). 103 Niemcy na ziemiach czeskich nie zawsze byli lojalnymi poddanymi Habsburgów, zwłaszcza na zachodzie kraju ciążąc politycznie ku Berlinowi (Efmertová 1998: 127). Osoby o liberalnych poglądach mogły również wspierać niezależność kulturową Czech w kontrze do habsburskiego absolutyzmu. ⩶ 203 ⩶ �4.9. Wizerunki obcego – hierarchia społeczna W połowie XIX w. przeważającą większość – około 80% – mieszkańców ziem czeskich stanowiła ludność wiejska, zamieszkująca gminy poniżej 2000 mieszkańców (Lněničková 1999: 291). Spośród tej grupy ponad 90% stanowili rolnicy różnej zamożności, od bogatych kmieci po komorników. Pozostałą część ludności tworzyli młynarze (wyróżniający się majętnością), rzemieślnicy, a z czasem również sezonowi pracownicy fabryk. Większość wykonywanych przez nich obowiązków stanowiła praca fizyczna, więc osoba pracująca inaczej lub niepracująca była z perspektywy chłopa zjawiskiem sprzecznym z codziennym doświadczeniem, a przez to podejrzanym. Wszelkiego rodzaju bogacze, arystokraci i osoby żyjące z posiadanego majątku, w naturalny sposób widziane były z perspektywy twórczości ludowej jako obce, a więc niegodne zaufania i nierzadko otwarcie wrogie. Poza wspomnianymi incipitami, które czasem zwracają uwagę na wspólną wiejską tożsamość (zob. 4.1.), najwięcej o klasowej identyfikacji odbiorców i autorów mówią opisywane w tekstach narracyjnych realia. Pieśni przedstawiają zwykle wydarzenia z życia niższych warstw społecznych – dobry przykład stanowi wydana w 1854 r. w Hranicach Nová píseň o posvícení, opisująca zabawę odpustową odbywającą się w wiejskiej karczmie i stosunkowo wiarygodnie prezentująca przekrój społeczny tego typu wydarzenia. Wspólnie bawią się zatem chłopi, rzemieślnicy i mieszczanie: Měšťaní a řemeslníci s námi hoduji, se sedláky u muziky též se radují, že jich sedlák přijal rád, nechali sobě tuš hrát, až se také podnapijou, budou tancovat. [Mieszczanie i rzemieślnicy z nami się bawią, z wieśniakami muzyki sobie używają, chłop ich przyjął u siebie, gra orkiestra tusz, będą chętnie tańczyć, gdy wypiją już]. ( J-1239) Wyjątek od powyższej reguły stanowią głównie teksty legendowe i historyczne (często przenikające z kultury wysokiej), w których mowa o bohaterach z wyższych sfer. O ile jednak druk kramarski nie dotyczy żywotu świętego, wodza czy władcy, bohaterami pozytywnymi są przeważnie osoby znajdujące się w hierarchii społecznej na podobnym poziomie co autorzy i odbiorcy druków, a postacie wyróżniające się majętnością i wpływami odgrywają w nich często role antagonistów. ⩶ 204 ⩶ �Na początku niniejszego podrozdziału należy zaznaczyć, że informacje o podziałach społecznych mają zazwyczaj w tekstach kramarskich specyficzny charakter. Służą one przede wszystkim zwiększeniu sentymentalnego wydźwięku pieśni (spełniają więc funkcję emocjonalną) oraz pozwalają na zawarcie w tekście pouczenia moralnego wygłaszanego z perspektywy religijnej. Brak natomiast właściwie pieśni poruszających tematy społeczne i kontestujących zastany porządek dla osiągnięcia konkretnych celów politycznych. Charakter pieśni kramarskiej jest bowiem zasadniczo zgodny z opisem pieśni ludowej proponowanym przez Karla Čapka w jego uwadze o piosenkach ludu praskiego: Celkem vzato však tzv. uvědomělé politické přesvědčení není zrovna zdrojem zpěvné inspirace; lidová poezie bude vždy spíše mluviti o červeném šátečku než o rudém praporu a bude spíše opěvovati nešťastnou lásku než třídní nenávist. [Na ogół jednak tzw. uświadomienie polityczne nie jest głównym źródłem śpiewnej inspiracji; poezja ludowa będzie zawsze raczej mówiła o czerwonej chusteczce niż o czerwonym sztandarze i będzie chętniej opiewała nieszczęśliwą miłość niż nienawiść klasową]. (Čapek 1984: 69, przekład polski Haliny Janaszek-Ivaničkovej za: Čapek 1981: 56) Z wyjątkiem tekstów jednoznacznie zaangażowanych w walkę polityczną – przenikających nieraz do folkloru ustnego, ale w przypadku twórczości kramarskiej skutecznie blokowanych przez cenzurę – popularna twórczość pieśniowa nie podejmuje sama tego tematu. 4.9.1. Teksty dydaktyczne – twórczość kramarska jako narzędzie kontroli społecznej? Nauki moralne dotyczące bogactwa i porządku społecznego pojawiają się w tekstach pieśni kramarskich zarówno w utworach narracyjnych, jak i w tekstach o charakterze dydaktycznym, zwykle bezpośrednio odwołujących się do nauk Kościoła katolickiego. Zdecydowana większość utworów dotykających tej kwestii służy petryfikacji ładu społecznego. Pomimo współczucia wobec słabych i biednych brak w nich bowiem prób podważania porządku społecznego. Jako przyczyna nierówności przedstawiane są grzechy jednostki (w przypadku złych bogaczy dręczących ubogich) lub boskie wyroki (w przypadku szlachetnych biedaków, nagradzanych często za swoją pokorę i cierpliwość). W tekstach brak refleksji o krzywdzie wynikającej z działania systemu społecznego, popularne są natomiast utwory sentymentalne ⩶ 205 ⩶ �o biedzie, które – jak podkreśla Janusz Dunin (2004: 134): „mogły liczyć na zrozumienie u słuchaczy, a równocześnie nie stawały się podejrzane o wywrotową propagandę”. Obrazy relacji bogatych i biednych pełne są więc sentymentalizmu bez ryzyka wzbudzenia niepokojów społecznych, co utwierdza dodatkowo religijna motywacja wizji świata: bieda i skromność widziane jako cnota, a bogactwo wiązane z grzechem i ryzykiem zepsucia. W korpusie odnaleźć można teksty bezpośrednio odwołujące się do nauk biblijnych, budujące w oparciu o fragmenty ewangelii system nauk etycznych. W zbiorach Muzeum Komeńskiego bardzo popularny jest druk zatytułowany Píseň z zákona božího vytažená všem křesťanům…, którego kilka różnych wydań dostępne jest pod numerami J-313, J-562, J-619, J-905, J-1490, J-1557, J-1853 i J-1864. Pieśń opiera się na wersach ewangelii św. Mateusza (Mt 6, 24) mówiących o służbie dwóm panom: „Žádny nemůž časem jedným dvoum pánům sloužit nestejným, / Bohu také mamoně. Bůh vede k milosrdenství, mamona k nemilosrdenství, / jak o tom psáno máme” [„Nikt naraz nie może dwóm panom różnym służyć, / Bogu oraz mamonie. Bóg prowadzi ku miłosierdziu, mamona ku niemiłosierdziu, / jak jest napisane”]. Oprócz jasno zaznaczonego nawiązania do nauk Kościoła katolickiego, pieśń interpretować można również w myśl zasad rządzących tradycyjną kulturą ludową (por. Michajłowa 2010: 104–109), w której bieda jest zarazem oznaką Bożej łaski, a osoba uboga widziana jest jako prawa i uszlachetniona przez swoją sytuację życiową. Wydawca druku zabezpiecza się jednak przed możliwą cenzurą i oskarżeniami o krytykę warstw uprzywilejowanych, wprowadzając uszczegółowienie powyższej zasady: bogactwo połączone z miłosierdziem jest zgodne z Bożą wolą, a przykład takiego postępowania daje m.in. cesarz, oraz wszystkie osoby, które swoją wysoką pozycję łączą z troską o ubogich: Bohatství nezatracuje, kdo chudých neutiskuje, činí milosrdenství, ale kdo tvář od chudého odvrací v potřebě jeho, dochází zlořečenství. Byli jsou mnozí bohatí, ti patriarchové svatí, císařové, králové, ale byli milosrdní, byli k chudým nakloněni slouli dobrodincové. [Bogactwo nie potępia, gdy kto biednych nie uciska, czyni miłosierdzie, ale kto twarz od biedaka odwraca w potrzebie, popełnia złorzeczenie. Wielu było bogatych, patriarchów świętych, królów, cesarzy, ale byli miłosierni, ku biednym zwróceni, dobroczyńcy to znani]. ( J-313/J-562/J-619/J-905/J-1490/J-1557/J-1853/J-1864) Podobnie jak w przypadku pozostałych kategorii identyfikacji, również w ujęciu klasowym możliwa jest zmiana swojego statusu. W przeciwieństwie jednak do ⩶ 206 ⩶ �kategorii religijnej i politycznej, gdzie wynika ona z aktywnego wyboru, zmiana sytuacji materialnej jest często przedstawiana jako wynik Bożego zamysłu lub kary za grzechy: „Umíť Pán Bůh z bohatého učiniti snad chudého, skrze divné prostředky: / Jakž to kolikrát vidíme, že mnozí velcí dvořané byli potom žebráci” [„Umie Pan Bog z bogatego zrobić zaraz biednego, cudownymi środki: / Ileż to razy widzimy, że się liczni wielcy dworzanie stali żebrakami”]. Dodać należy, że o ile awans społeczny następuje w trakcie opisywanej historii, a nie jako jej szczęśliwe zakończenie, bogactwo jest zazwyczaj przedstawiane jako demoralizujące, a świeżo wzbogacony bohater staje się często bezlitosny, niemiłosierny i pyszny. Wobec tak przedstawionej kwestii zmiany statusu, teksty kramarskie służą petryfikacji porządku społecznego, zniechęcają bowiem do aktywnego starania się o swój majątek oraz każą z perspektywy zaświatów znosić biedę i nieszczęście z pokorą, jako znak Bożej miłości. Dodatkowym czynnikiem konstytuującym kramarski fatalizm jest częsta w porządku kultury ludowej „zasada odwrócenia” w zaświatach (por. Di Nola 2004: 30–31, Wasilewski 1985: 127). W przypadku bogactwa i hierarchii społecznej przekłada się ona na wiarę w naprawienie krzywd po śmierci, kiedy biedni na ziemi staną się bogaci w niebie i odwrotnie – chciwych i bogatych spotka w zaświatach kara. Wiara w ostateczne zwycięstwo uciśnionych zmniejsza potrzebę sprawiedliwości społecznej na ziemi: „W folklorze ubóstwo, bieda jest jako kategoria zawsze przeciwstawiane bogactwu, przy czym zazwyczaj odnosi nad nim triumf, jeśli nie na tym, to na tamtym świecie” (Michajłowa 2010: 104). Inne pieśni dydaktyczne również zawierają wezwania do pokory, skromności i pogodzenia się z losem, np. Nová píseň lidem pomlouvačným k polepšení vydaná, w której przyjęcie trudnego losu jest równoznaczne z osiągnięciem szczęścia: Pokoro, pokoro, v tobě se těším, cokoliv pyšného, všeho se děsím. Chci sedět skloněný v poniženosti, nechci se vynášet v rozpustilosti. […] Štěstí se vždy vštípí s ponížeností, důstojenství tupí, kde není ctnosti. [Pokoro, pokoro, weselę się w tobie, cokolwiek jest pysznego, tego się boję. Chcę siedzieć schylony w pokornym ukłonie, nie dla mnie rozpusta i wywyższenie. […] Szczęście zawsze wzrasta z poniżenia, bez cnoty nie ma namaszczenia]. ( J-1801) Również tekst zatytułowany Nová píseň o ošemetnosti světa tohoto, przynosi informacje o religijnym aspekcie biedy i prostoty życia: ⩶ 207 ⩶ �Bůh miluje poníženost, a ty jseš krutý, Bůh miluje taky sprostnost, a ty jseš hrdý, […] Člověk chudý jest nešťastný, však šťastný velice, jest od lidí opuštěný, a Bůh ho má v ruce, všem lidem je protivný a však Bohu je milý […]. [Pan Bóg kocha uniżonych, a tyś jest okrutny, Pan Bóg kocha także prostych, a ty jesteś butny, […] Ubogi jest nieszczęśliwy, lecz szczęśliwy wielce, choć go ludzie opuścili, Bóg go trzyma w ręce, jest w pogardzie u ludzi lecz Boga miłość budzi […]]. ( J-582) Jedno- lub dwuwersowe morały o podobnym wydźwięku odnaleźć można w większości tekstów poruszających kwestie majętności i biedy. Podivná píseň k rozjimání ( J-104) interpretuje cudowne znaki na niebie jak zapowiedź boskiej kary, ale jednocześnie uspokaja biednych, którzy nie muszą bać się o swoje życie niczym ewangeliczne „ptaki niebieskie”: „Chudobní lidé nestejskejte sobě, / Bůh vás živit bude na to spomeňte” [„Biedni ludzie nic nie pragnijcie, / Bóg was wyżywi, to pamiętajcie”]. Podobne stwierdzenia wskazują, że również twórczość kramarska operowała tradycyjnymi ludowymi schematami, w myśl których: „W tekstach folklorystycznych charakterystyka biedaka jest zawsze nacechowana pozytywnie. Biedni, ubodzy jako ludzie Boży są przedstawieni w folklorze w aureoli dobroci, skromności, pracowitości i piękna” (Michajłowa 2010: 108). Konkretne przykłady postaci realizujących stereotypy różnych grup społecznych przedstawione zostaną w kolejnym punkcie. 4.9.2. Bogaci i biedni w tekstach narracyjnych Oprócz tekstów religijnych o charakterze dydaktycznym, opozycja biedy i bogactwa często pojawia się w pieśniach narracyjnych, zarówno o charakterze historycznym jak i nowiniarskim, przedstawianych jako relacje z aktualnych wydarzeń. Do pierwszej kategorii zaliczyć można treści czerpiące z kolejnej biblijnej inspiracji – przypowieści o bogaczu i Łazarzu (Łk 16, 19–31). Jest ona m.in. zaadaptowana do obszernej wierszowanej wersji (Píseň o Lazarovi), która w zakończeniu wyraźnie głosi potrzebę pomocy biednym: ⩶ 208 ⩶ �Hned čerti boháče jali, do pekla s ním pospíchali. […] Chtěls dobré víno píti, měls na světě lép činiti, a s chudými se zděliti. [Diabły bogacza schwytały, do piekła z nim pośpieszały. […] Dobre wino pijać chciałeś, a za życia źle czyniłeś, z biednymi się nie dzieliłeś]. ( J-1112) Postacie Łazarza i bogacza występują także w komentarzu do innych wydarzeń ( J-102/J-122: Novina velmi žalostivá, která se stala w horních Rakousích blíž města Lince…). Pieśń wykorzystuje popularny w drukach kramarskich motyw pokrewieństwa bohaterów104. Wzmacnia to dramatyczny wydźwięk sytuacji, prezentując bogacza jako osobę bezlitosną, nie szanującego nawet więzów krwi, szczególnie istotnych dla społeczności wiejskich. W przytaczanym utworze biedak prosi swego bogatego brata o zboże na chleb dla głodujących dzieci, oferując w zamian wszystkie swoje pieniądze. Bezlitosny i okrutny bogacz nie zgadza się jednak wesprzeć brata, ponieważ do pełnej wartości zboża brakuje jednej monety i nie chce zgodzić się nawet na tak małą zniżkę: Co mám peněz, všecky ti dám, Sedm a dvacet zlatých mám; Ostatní mi hleď zleviti, Bych moh děti obživiti. [Pieniądze ci wszystkie oddam, Dwadzieścia siedem złotych mam; Resztę długu racz odpuścić, Bym mógł dzieci swe nakarmić. Jeden zlatý mu chyboval, Však se boháč neslitoval Nad chudobou bratra svého, By ten zlatý zlevil z něho. Jeden złoty brakowało, Bogacza to nie wzruszało Bieda wielka brata jego, Aby dług darował jego]. ( J-102/J-122) Bogacz w okrutny sposób drwi następnie z biedaka, nakłaniając go do morderstwa i kanibalizmu: Když je [děti] nemáš čím živiti, Však můžeš jedno zabiti, [Jak ich [dzieci] nie masz czym nakarmić, Zawsze możesz jedno zabić, 104 Niektóre ludowe wersje legendy o Łazarzu również widzą w bogaczu jego niemiłosiernego brata, w drukach kramarskich podobna interpretacja się jednak nie pojawia (por. Michajłowa 2010: 147). ⩶ 209 ⩶ �Druhým dětem je snísti dej, Na mne sem více neběhej. Reszcie ich do zjedzenia daj, Mnie już głowy nie zawracaj]. ( J-102/J-122) Ostatecznie dzieci w cudowny sposób zapadają w sen, z którego budzą się dopiero gdy mija groźba głodu. Choć, co nietypowe, w narracji nie zostaje poruszona kwestia losu skąpca (nie spadają na niego doczesne kary), pieśń kończy się przywołaniem losu bogacza i Łazarza oraz wezwaniem do pomocy najbiedniejszym: Bůh lidi chudé miluje, A lakomce zavrhuje; Chudým dává své milosti, Lakomcům platí propastí. [Pan Bóg ludzi biednych kocha, A zachłannego ma za nic; Biednym łaskę okazuje, Chciwcom odpłaca w otchłani. Chudých lidí nesužujte, Sirotky, vdovy milujte. Dá vám Pán Bůh požehnání, Potom v nebi přebývání. Biednych ludzi nie nękajcie, Sieroty, wdowy kochajcie. Pan Bóg was pobłogosławi, Potem w niebie was postawi]. ( J-102/J-122) Podobny motyw chciwego brata pojawia się ponadto w pieśni Žalostný příběh v píseň uvedený co se stalo w polském položení v městě Krakově… Podobnie jak w poprzednim przykładzie także tutaj osoba uboga – dla silniejszego efektu sentymentalnego jest nią wdowa – zwraca się o pomoc do swego brata, w zamian otrzymując jedynie przekleństwa i razy: Sam ze stěny hned popadnul přenáramný karabáč a svou vlastní chudou sestru s krabáčem zašlehal, kdo pro tebe ty žebračko, ráčil pro tě poslati, já tě musím s tvýma děckama v mojím domě zabíti. [Sam prędko ściągnął ze ściany biczysko przeogromne i tym biczem począł chłostać własną ubogą siostrę, kto wymyślił, by cię tutaj ty żebraczko sprowadzić, muszę ja ciebie teraz w mym domu razem z dziećmi zabić]. ( J-2235/J-2708) Postać bogacza przedstawiona jest w jeszcze gorszym świetle niż we wcześniejszym tekście: nie tylko wygania on kobietę z domu, ale podąża za nią, chcąc ją zabić, by nie przynosiła mu więcej wstydu. W chwili, gdy skąpiec mierzy do wdowy ⩶ 210 ⩶ �z pistoletu, dosięga go jednak boski gniew i ginie rażony gromem z jasnego nieba. Kara spada także na gromadzony przez niego majątek, który obraca się w zgliszcza: Tenkráte lidé viděli strašlivou metlu Páně, že ho musel Bůh potrestat za tyto skutky hrozné, že si nevšímal sirotků a vdovy osiřele, a chudobou že pohrdal, na bohatství si zakládal. [Widzieli wówczas ludzie straszną miotłę Bożą, co za grzechy jego od Boga jest karą, że nie pomógł sierotom i samotnej wdowie, ich ubóstwo wyśmiewał, miał majątek w głowie]. ( J-2235/J-2708) Wątek sprzeniewierzenia się zasadom solidarności w rodzinie, tym razem na płaszczyźnie relacji między dziećmi a rodzicami, podejmują również pieśni Příkladná píseň o nevděčných dvanácti dítek ( J-128) i Píseň pravdivá o jednom bohaprazdném synu ( J-120/J-364). W pierwszej z nich najmłodszy syn mieszkającego w Saksonii małżeństwa podstępem przejmuje majątek rodziców, których następnie wypędza z domu. Staruszkowie są kolejno przeganiani przez każde ze swych licznych dzieci, a gdy w końcu umierają z głodu pod oknem jednego z synów, niewdzięczni potomkowie zostają w spektakularny sposób ukarani przez demoniczne zwierzęta (zob. punkt 5.6.3.). Drugi z utworów już we wstępie przywołuje upadek obyczajów: Bohatý proti chudému jest velmi zatvrzely, bratr proti bratru svému jest velice hněvivý. Nic bratr bratra chudého v ničemž neulituje, ani mnohy otce svého sobě nic nešanuje. [Bogaty przeciw biednemu pełen jest zawziętości, brat przeciw bratu swemu pełen wielkiej złości. Nic brat brata biednego w niczym nie lituje, a wielu i ojca swego wcale nie szanuje]. ( J-120/J-364) Tekst opowiada o dwóch synach ubogiego małżeństwa z Bawarii, z których jeden wżenił się w bogatą rodzinę, zdobywając tym samym wielki majątek, drugi zaś pozostał biedny. Bogacz nie zadowala się jednak swoim majątkiem, ale staje się chciwy i pragnie go powiększać, także kosztem własnej rodziny, której odmawia wsparcia: „Starší bratr se oženil, velký bohatství dostal […] / Nedbaje na to, ještě ⩶ 211 ⩶ �chtěl víc a více míti” [„Starszy brat się ożenił, wielki dostał majątek […] / Nie dbając o to, jeszcze więcej i więcej pragnął”]. Gdy starzy rodzice proszą o pomoc materialną, bogacz przepędza ich ze swego domu i szczuje psami. Biedak bez wahania zgadza się przyjąć rodziców pod swój dach, mimo że wiąże się to z dalszym pogorszeniem jego sytuacji życiowej: Chudobný s radostí je vzal, řka tatičku rozmilý, já vás předce živit budu krásně, že jsem chudobný. Budu s manželkou pracovat, bych vás moh obživiti, tak do smrti matku i vás já při sobě chci míti. [Ubogi z radością ich przyjął, prawi tatku kochany, ja was przecie wyżywię, chociaż jestem biedny. Będziemy z żoną pracować, żeby was móc utrzymać, aż do śmierci was z matką przy sobie chcę mieć]. ( J-120/J-364) Bohater pozytywny jest w lesie kuszony przez diabła, który oferuje mu bogactwo w zamian za duszę. Biedak nie daje się jednak namówić do podpisania cyrografu i przepędza demona modlitwą, zdobywając porzucony przez niego skarb. Zazdrosny o jego nagłe wzbogacenie się zły brat oskarża go o kradzież i doprowadza do procesu, w którym sąd skazuje biedaka na śmierć. Zostaje on jednak cudownie ocalony podczas egzekucji dzięki pomocy anioła stróża, podczas gdy na bogacza spadają boskie kary, w tym plaga myszy niszczących jego dom. Lekceważąc ostrzeżenia i znaki, zły brat urządza wystawne przyjęcie. Gdy jednak nikt z zaproszonych gości się nie pojawia, w bluźnierczym akcie wzywa w ich zastępstwie diabły, które porywają go żywcem do piekła. Ten sam schemat wypełnia się w pieśni J-140 Příkladná píseň o jednom lakomém muži, której bohaterami są biedna wdowa i chciwy młynarz105. Bogacz nie tylko odmawia potrzebującej wsparcia, ale – gdy dzięki nadprzyrodzonej pomocy kobieta odnajduje w lesie zakopane pieniądze – próbuje ją okraść. Młynarz napada na kobietę w nocy w przebraniu diabła, żądając wydania znalezionego skarbu. W domu wdowy zjawia się wówczas pod postacią wędrowca prawdziwy diabeł i – gdy nie105 Określanego w pieśni jako mlynář převelmi bohaty (‘młynarz przewielce bogaty’). Postać młynarza jako lokalnego bogacza uciskającego ubogich powraca w tekstach kramarskich kilkakrotnie, zwłaszcza w opowieściach o bogatych rodzicach zakazujących swoim dzieciom małżeństwa poniżej własnego statusu majątkowego. Jest to zapewne odbicie rzeczywistej hierarchii ekonomicznej na wsi, w której właściciel młyna stał ponad chłopem-rolnikiem (por. Adamczewski 2005: 185– 186, Piotrowski 2021: 46–50). ⩶ 212 ⩶ �godziwy młynarz ponownie domaga się pieniędzy – zabiera go ze sobą do piekła. Pieśń kończy wezwanie do szacunku wobec potrzebujących: „O křesťane rozmilí! Vemte příklad nyní, / žert sobě nedělejte nikdy z chudých lidí” [„O chrześcijanie najmilsi! Bierzcie z tego nauki, / żartów nigdy nie róbcie sobie z ubogich ludzi”]. Ostatnim przykładem historii opartej na podobnym motywie wizyty diabłów wypełniających wyroki bożej sprawiedliwości (szerzej zob. punkt 5.6.2.) jest los bogacza, określanego epitetem soused velmi možný w pieśni Pravdivý příběh, který se stal na pomezí Saském, v Žitavě… ( J-154/J-568/J-1779). Również ten skąpiec odmawia pomocy własnej siostrze, ubogiej wdowie z sześciorgiem dzieci, którą przepędza spod drzwi swego domu: „Bratr domů přišel, sestru uhlídal řka: / »Čertliž tě sem přines? Jdiž kurvo do pekla!«” [„Brat do domu wrócił, siostrę dostrzega: / »Czart sam cię tu przyniósł? Idź kurwo do piekła!«”]. Wieczne potępienie, na jakie bogacz sam skazuje się przez swoje okrucieństwo i pychę, przestrzega przed łamaniem zasad gościnności i solidarności: A tak bratří, sestry příklad sobě vemte, bohatí chudému z nouze pomáhejte. Vdovám a sirotkům, těm neubližujte, tak věčné radosti, slávy nabudete. [Tak więc bracia, siostry przykład z tego weźcie, bogaci biedakom w nędzy pomagajcie. Wdowy i sieroty nigdy nie ukrzywdźcie, a wiecznej radości, chwały dosięgniecie]. ( J-154/J-568/J-1779) 4.9.3. Kramarski sentymentalizm – miłość ponad podziałami Specyficzny rodzaj tekstów poruszających kwestię nierówności społecznych stanowią pieśni o nieszczęśliwej miłości, które z perspektywy genologicznej zaliczyć można do ballad ludowych106. Utwory z tej kategorii wykorzystują w fabule aktywność sił nadprzyrodzonych (w większości zatem zostaną ponownie przywołane w ostatnim rozdziale pracy, zwłaszcza punkcie 5.7.4.), a równość w hierarchii społecznej uznają za warunek szczęśliwej miłości dwojga zakochanych (por. Jagiełło 1975: 36–37). Ich bohaterowie nie mogą osiągnąć szczęścia w życiu doczesnym 106 Osobną kwestią, nie podejmowaną przeze mnie, ale wartą zbadania, jest pochodzenie tego typu tekstów wobec wielokierunkowej relacji między twórczością kramarską, ustną literaturą ludową, a artystyczną poezją epoki romantyzmu. Ballady kramarskie mogą bowiem stanowić zarówno zapis tekstów krążących ustnie wśród czeskiego ludu, jak i przetworzenie motywów ludowych obecnych w niemieckiej i czeskiej poezji romantycznej. ⩶ 213 ⩶ �ze względu na przynależność do różnych warstw społecznych – w obrębie hierarchicznie uporządkowanej społeczności wiejskiej (np. córka młynarza i ubogi rzemieślnik), lub międzyklasowo (arystokrata i chłopka) – a ich miłość osiąga spełnienie dopiero po śmierci. Sztandarowym przykładem tego typu opowieści jest niezwykle popularna (znane jest około 30 wydań) ballada o hrabim Fridolínie i ubogiej Wilhelmínie (Historická píseň o hraběti Fridolínu, przedruk np. w: Beneš 1983: 37–39), w korpusie dostępna aż w 7 drukach ( J-165/J-1016/J-1017/J-1839/J-1931/J-1999/J-2039). Utwór wyjątkowo nie jest anonimowy, wiadomo bowiem, że napisany został ok. 1850 r. przez słynnego śpiewaka praskiego Františka Haisa (Ryšavá 1985: 28–29). Tekst – jeden z rozpoznawalnych do dziś „stereotypowych” utworów kramarskich (znany też po incipicie jako „Na hranicích města něměckého…”) korzysta z istniejącej melodii, a jako pieśń historyczna jest niedatowany, więc mógł być sprzedawany niezależnie od czasu i miejsca. Fabuła zawiązuje się, gdy hrabia Fridolín spotyka mieszkającą pod jego zamkiem piękną Wilhelmínę i oboje zakochują się w sobie: V té chaloupce dívka přebývala, nejkrásnější z toho údolí, ta se Wilhelmína jmenovala, nejchudší však byla z vůkolí. [W tej chałupce panna przebywała, najpiękniejsza w całej dolinie, co się Wilhelminą nazywała, najbiedniejszą była w sąsiedztwie. Hrabě Fridolín ji zamiloval. Hořel pro ni láskou nejprudší, to si ale nepřipamatoval, že se pro jeho stav nesluší. Hrabia Frydolin się w niej zakochał. Najżarliwszą płonął miłością, lecz z początku tego nie rozpoznał, że to sprzeczne z jego godnością. Uznal ji však za nevěstu sprostou, hrabě Fridolín se zastyděl, Wilhelmínu v jejím krásném věku opustil, by jí víc neviděl. Poznawszy jej proste pochodzenie, hrabia Frydolin się zawstydził, młodziutkiej i pięknej Wilhelminy porzuciwszy, już nie odwiedził]. ( J-165/J-1016/J-1017/J-1839/J-1931/J-1999/J-2039) Zmuszony konwenansami, hrabia wiąże się z arystokratką, zaś porzucona Wilhelmína umiera z żalu. W noc poślubną hrabiego duch Wilhelmíny odwiedza go, by przekazać swoje błogosławieństwo i poinformować, że dziewczyna przebaczyła mu zdradę. Tej samej nocy hrabia umiera dręczony wyrzutami sumienia i żalem, by w zaświatach połączyć się ze swą prawdziwą ukochaną. Niemal identyczną historię mezaliansu zawiera ballada z druku J-1132, Historická píseň o knížeti Arnoštovi a Bělince, bez wątpienia napisana na fali popularności utworu Haisa, korzystająca ⩶ 214 ⩶ �nawet z tej samej melodii. W niej również uboga dziewczyna nie może być razem z księciem, ale historia przybiera jeszcze bardziej dramatyczny obrót, gdy Bělinka sama decyduje się odebrać sobie życie. Wypowiadane przez bohaterkę słowa wyraźnie kierują uwagę czytelnika na kwestię nierówności społecznej: Pěj slavíčku, brzy svou milenku k sobě na větvičku přivoláš, já nešťastná v světě, v mladém věku nemohu Arnošta milovat. Ach proč nejsi rodu sprostického třeba syn nuzného pástýře, pak bych zažila času blahého, po boku tak sličného muže. [Śpiewaj ptaszku swoją pieśń słowiczą, wnet kochaną swoją przywołasz, ja nieszczęsna w świecie w młodym wieku, nie mogę z Arnosztem szczęścia znać. Ach dlaczegóż nie z prostego rodu choćbyś synem miał pasterza być, wtedy u boku męża pięknego, czas rozkosznie mogłabym pędzić]. ( J-1132) W powyższych pieśniach to różnica w statusie nie pozwala zakochanym być razem, ale na drodze ich szczęścia nie stają osoby trzecie. Częstszym schematem fabularnym są jednak historie o surowych rodzicach, którzy nie zgadzają się na małżeństwo swojego dziecka z ukochanym lub ukochaną niższego stanu. Taki motyw pojawił się już w przytaczanej w podrozdziale o innowiercach (4.5.) pieśni o poganinie Kudrišku ( J-35/J-1843). Główny nacisk położony jest w niej na dystans religijny między zakochanymi – zgodnie z kluczem wiążącym bogactwo z niemoralnością, bogacz jest przedstawiony jako zajadły wróg wiary katolickiej – ale na drodze szczęśliwej miłości stoi również nierówny status społeczny: „Roztomilý synáčku, neber sobě žebračku, / vem si bohatou nyní, máš miliony jmění” [„Najmilejszy syneczku, nie bierz sobie żebraczki, / weź sobie bogatą zaraz, miliony majątku masz”]. Kolejnym, modelowym wręcz przykładem narracji o różnicach majątkowych będących przyczyną tragedii jest Nová píseň všem bohatým rodičům na světlo vydaná, która oparta jest na znanym motywie baśniowo-balladowym, określanym od imienia bohaterki słynnej ballady Gottfrieda Augusta Bürgera motywem Lenory (SFP 1965: 202). W kramarskim wariancie pieśni, matka – bogata młynarka – zakazuje Agnešce małżeństwa z jej ukochanym, biednym rymarzem Wilhelmem107: 107 Co ciekawe imię bohatera męskiego zgadza się z jego imieniem w balladzie Bürgera. Ludową balladę ze Śląska, w której bohaterami są biedny rzemieniarz i córka bogatej młynarki, podaje natomiast w swoim katalogu Elżbieta Jaworska (1990: 263–264) – geograficzna bliskość czesko-polskiej granicy bez wątpienia każe łączyć tę wersję z tekstem czeskiego druku, jak zwykle kierunek przepływu pozostaje jednak nieznany. ⩶ 215 ⩶ �Byla společní láska přetuhá, jenž jej rodiči překážku čiňá. Příčinu měli, že on chudobný, Nemoh převýšit bohatství její. [Wspólnej miłości ich niezachwianej, jej rodziciele przeszkodę czynią. Przyczynę mieli, że on ubogi, Nie mógł przewyższyć jej majętności]. ( J-101/J-124) Chłopak wyrusza w świat za pracą, a chciwa młynarka, chcąc pozbyć się niechcianego zalotnika, informuje go niezgodnie z prawdą, że córka wyszła już za mąż. Wilhelm umiera z żalu za granicą, jednak jako duch powraca do swojej ukochanej i zabiera ją na wesele, które odbywa się na cmentarzu. O ile finał trudno nazwać szczęśliwym zakończeniem, nie ma on równie makabrycznego charakteru jak wiele innych realizacji motywu Lenory, w tym ballada Karela Jaromíra Erbena Svatební košile („Ślubna koszula”). Ludowe ballady, które czeski romantyk przywołuje jako źródło inspiracji (Erben 1957: 123–124), zawierają fragment identyczny z zawartym w powyższym druku. Pozwala to przypuszczać, że druk kramarski czerpał z starszego tekstu lub pierwotnie kramarska ballada dostała się do ustnego obiegu. Jak pisze o polskim wariancie tego tekstu folklorystka Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska: […] sytuuje się właściwie na pograniczu dwóch wzorów – […] wzoru miłości, w którym rozdzieleni kochankowie wychodzą z próby zwycięsko, łącząc się w miłości wbrew przeszkodom oraz wzoru, w którym rozdzielenie nie jest próbą jakości uczucia, lecz wiedzie miłość i kochanków ku nieszczęściu. (Wężowicz-Ziółkowska 1991: 74–75) Postać złej i chciwej matki, która zabrania swemu synowi związku z ubogą dziewczyną pojawia się także w pieśni O jistém mládenci který chudobnou pannu si oblibil ( J-121/J-707/J-2102): „matka se ptala hned, musím věděti, s kterou chceš míti zavázaný svůj svět. / Žadná bohatá blízko zde nejní, s chudou ti nedám já dovolení” [„matka pytała zaraz, muszę wiedzieć, z którą chcesz swój zawiązać świat. / Żadnej bogatej w pobliżu nie ma, z biedną ja nie dam ci przyzwolenia”]. Zdesperowana dziewczyna za wszelką cenę pragnie zdobyć zgodę na ślub, sprzedaje więc swą duszę diabłu w zamian za skarb. Bogata matka zgadza się na małżeństwo syna z zamożną teraz dziewczyną, ta jest jednak w małżeństwie nieszczęśliwa i wyjawia mężowi cenę swojego rychłego wzbogacenia się: „Nešťastná matka mého milého, že mně nedala vzíti si jeho, / ona je přičina, že jsem duši svou skrz lakomost zlou přesmutná zadala” [„Nieszczęsna matka mego miłego, że mi nie dała poślubić jego, / ona tego przyczyną, że przez złą chciwość duszę swoją smutna oddałam”]. ⩶ 216 ⩶ �Pobożny chłopak prosi jednak o pomoc św. Barbarę, za której wstawiennictwem dziewczyna odzyskuje cyrograf i zrywa pakt z diabłem, co prowadzi do szczęśliwego zakończenia (zob. 5.6.2.3.). Wreszcie ostatni przykład ukazujący całkowitą demoralizację bogacza, to jeden ze starszych druków w korpusie, Žalostná a příkladná novina kteráž se stala w uherském království v městě Eperytus… ( J-115). Ponownie bohaterami są tu ubogi rzemieślnik (złotnik) i córka bogacza, którą ojciec chce wydać za zamożnego młynarza. Razem z preferowanym kandydatem postanawiają pozbyć się ukochanego dziewczyny i trują go podczas pitego za jej zdrowie toastu. Zarówno bogaty ojciec, jak i bogaty kandydat na męża pokazani są jako bezlitośni mordercy. Duch zabitego pokazuje się dziewczynie po 3 dniach od śmierci i z zaświatów pomaga jej doprowadzić sprawę przed ziemski wymiar sprawiedliwości. Wszystkie powyższe teksty kończą się tym samym morałem skierowanym do rodziców: Ach pro Bůh křesťané, zvlašť vy rodičové, vemte sobě příklad z této písně nové. Jak jest zlé zbraňovat dítkám v poctivosti, kdo má chuť přistoupit k svatému manželství. Nechť jesti v chudobě anebo v bohatství Láska však přemáhá v světě všechny věci. [Ach na Boga chrześcijanie, zwłaszcza wy rodzice, bierzcie sobie przykład z tej piosenki nowej. Źle jest zakazywać dzieciom uczciwości, jeśli jest ochota wstąpić stan małżeński. Niech żyją ubogo albo i w bogactwie Miłość wszystkie w rzeczy pokonuje w świecie]. ( J-115) Z toho rodiče příklad si vemte, nikdy svým dítkám v tom nezbraňujte. Nemohli býti za živa svoji, nyní pak spolu v tom hrobě spějí. [Z tego rodzice przykład bierzcie, nigdy swym dzieciom tego nie brońcie. Nie mogli w życiu być z sobą razem, wspólnie więc leżą pod grobu głazem]. ( J-101/J-124) ⩶ 217 ⩶ �Protož o dítky i rodičové, nebraňte nikdy věci poctivé, manželstva svatého, ujdete zlého Bůh vás povolá do království svého, amen. [Dlatego dzieci i rodziciele, sprawie uczciwej nie brońcie wcale, święte małżeństwo, uniknie złego Bóg was powoła do królestwa swego, amen]. ( J-121) Takie wezwania do szanowania wyborów dzieci niezależnie od statusu majątkowego mają wyłącznie symboliczny charakter. Po pierwsze odbiorcami druków kramarskich nie były raczej wiejskie elity, a podobne małżeństwa poniżej statusu nie wydają się problemem, z którym często się spotykali. Nie zawsze również kryterium majątkowe było decydujące przy wyborze partnera (Wiślicz 2012: 123–127). Przede wszystkim jednak historie takie jak powyższe przedstawiane są jako wyjątkowe i zasługujące na uwagę, a zatem standardowe (i pożądane) stosunki opierały się raczej na zasadzie „równy z równym” ( Jagiełło 1975: 36–37). Przedstawiane w balladach historie, choć bez wątpienia ciekawe i oddziałujące emocjonalnie na odbiorców, nie były wzorami do naśladowania. Wszystkie bez wyjątku wiązały się z tragiczną śmiercią, a ich częściowo pozytywne zakończenia wynikają z udziału sił nadprzyrodzonych. 4.9.4 „Uprzywilejowani” w biedzie – wdowy, sieroty, żebracy W przeciwieństwie do kwestii mezaliansów i burzliwej romantycznej miłości ponad podziałami stanowymi, doświadczenia sieroctwa i wdowieństwa zaliczały się do znacznie powszechniejszych aspektów życia XVIII i XIX-wiecznej prowincji, gdzie co trzecie dziecko doświadczało osierocenia (zob. Skořepová 2017: 175). Na wagę kwestii sieroctwa i wdowieństwa wskazują liczne fragmenty modlitewne zawarte w drukach religijnych, skierowanych zazwyczaj do Maryi, św. Anny, a zwłaszcza Jana Nepomucena, według legendy hagiograficznej piastującemu za życia urząd jałmużnika i określanego w pieśniach tytułem tatiček sirotků [‘tatuś sierot’] (np. J-358: Nová píseň k sv. Janu Nepomuckému). Pieśni te nie tylko zawierają modlitwy w intencji najsłabszych, ale także bywają skierowane bezpośrednio do nich, w duchu przedstawionego już kramarskiego fatalizmu (np. Píseň nová k svatému Janu Nepomuckému, všem věrným ctítelům…): ⩶ 218 ⩶ �Ubohý sirotek zarmoucený, co počít mám, měl jsem mé rodiče k potěšení, již je nemám. Zastávali mne v ouzkosti, teď nechali mne v žalosti a těžkosti. Nebozí sirotci opuštění, zarmoucení, snášíte v tom světě velké křivdy a soužení, trpte mile a snášejte, všecko Bohu poroučejte co trpíte. [Biedna sierota zrozpaczona, co począć mam, miałem rodziców swych ku pociesze, już ich nie mam. Chronili mnie w trudności, teraz zostałem w żalu i boleści. Wy biedne sieroty opuszczone, zrozpaczone, wielkie krzywdy i trudności w świecie wam sądzone, radośnie cierpiąc czekajcie, Bogu polecajcie cierpienia]. ( J-319) Sieroty i wdowy są postaciami archetypowymi, jako jednostki słabe, bezbronne i wymagające opieki, ale jednocześnie – przez swoją niewinność – obdarzone szczególną opieką Boga i skupiające wokół siebie zdarzenia o cudownym charakterze. Podobnie jak historie nieszczęśliwych kochanków, także opowieści o wdowach i sierotach wzbogacone są często o element nadprzyrodzony. Historie te oparte są na powszechnym w kulturze ludowej przekonaniu o bliskim kontakcie sierot z zaświatami, zwłaszcza ze zmarłą matką, która w momencie zagrożenia przychodzi im z pomocą (por. Kalniuk 2014: 70). Pobożne wdowy i pokorne sieroty stanowią w tekstach ludowych ucieleśnienie niewinności, a wobec tego stanowią często narzędzie boskiej woli, a ich prześladowców spotyka nadprzyrodzona kara (zob. Bielińska-Gardziel 2012). W tym miejscu jako dodatkową kategorię wymienić można również żebraka, figurę znaną z folkloru i związaną ze światem nadprzyrodzonym przez legendy o wędrówkach Boga i świętych po świecie (por. punkt 5.3.3.). W punkcie 4.9.2. przywołane zostały już przykłady obecności wdów i sierot występujących jako kontrapunkt dla niegodziwych bogaczy. Poniżej przedstawione zostanie kilka schematów związanych stereotypowo wyłącznie z nimi. 4.9.4.1. Kategoria wdowieństwa i sieroctwa w tekstach Kategorie wdowieństwa i sieroctwa w świecie pieśni kramarskiej nie są równoznaczne ze słownikowymi definicjami tych pojęć. Stereotyp wdowy realizują wyłącznie kobiety, które straciły mężów, będąc już matkami. Bezdzietność widziana jest zazwyczaj jako znak Bożej kary (Staškivová 2008: 104–105), a zatem kobieta po ⩶ 219 ⩶ �stracie męża, o ile nie osierocił on wspólnych dzieci, jest wdową w znaczeniu prawnym, ale nie mieści się w archetypie wdowy jako ucieleśnienia niewinności i słabości. Podobnie wykracza poza stereotyp wdowa, która ponownie wyszła za mąż (np. Nova píseň o hrozném mordu který se stal bliž Lemberka města v polské krajině, J-1246). Może ona stać się postacią negatywną jako macocha, faworyzująca swoje dzieci kosztem stereotypowych, „prawdziwych” sierot. Także postać wdowca nie wiąże się z pozytywnymi uczuciami, a raczej staje się on obiektem żartów, przez nawiązanie do ludowych piosenek o związkach starszego mężczyzny z młodą kobietą (por. Wężowicz-Ziółkowska 1991: 123–126). Słowo vdovec, choć obecne w sentymentalnych tekstach moralizatorskich (np. Nová píseň o přehrozném zázraku jednoho děvčátka, které 200 dní nic nejedlo…, J-112), pojawia się częściej w tekstach humorystycznych i w odniesieniu do bezdzietnych mężczyzn (mężczyzna opiekujący się samotnie dziećmi określany jest często po prostu jako biedak). Miało to uzasadnienie w realiach pozatekstowych, ponieważ większość wdowców zawierała ponowne małżeństwa, zwykle z wolnymi partnerkami, po roku od śmierci żony, wdowy zaś wychodziły za mąż rzadziej i głównie za wdowców. Budzące litość samotne wdowy były więc częstszym zjawiskiem niż wdowcy, a mężczyzna niemogący znaleźć partnerki, jako niezaradny, stawał się raczej przedmiotem żartów (Lněničková 1999: 300). Tak na przykład w druku J-998, Nová písen vypovězený vdovec. Veselý spěv, w odniesieniu do wdowca pojawia się m.in. sformułowania takie jak „starý kozel chce děvče mladý” [„stary kozioł chce dziewkę młodą”], czy wręcz epitet starý ďábel [‘stary diabeł’]. Podobne porównania użyte zostały w pieśni zawartej w druku J-1329, Píseň nová o starém vdovci, který po mladém děvčeti toužil až se celý usoužil, w której adorowana przez starca dziewczyna zwraca się do niego słowami „ty osle, starý kozle; dej mne pokoj starý děde, já tě nechci milovat” [„ty ośle, stary koźle; daj mi spokój stary dziadu, nie chcę ciebie miłować”], czy „ty netopejre starý, dyť celý visíš nad hrobem” [„ty gacopyrzu stary, wszak całkiem wisisz nad grobem”]. Podobnie ma się rzecz ze stereotypowymi sierotami. Przede wszystkim zauważyć należy, że sierotami (sirotky) określane są przede wszystkim półsieroty, właściwie brak w korpusie historii opowiadających o dzieciach pozbawionych obojga rodziców108. Różnią się natomiast narracje dotyczące dzieci osieroconych przez matkę 108 Zgadza się to z uwagami Piotra Grochowskiego na temat polskich pieśni kramarskich opowiadających o sierotach. W materiale polskim inna jest natomiast interpretacja sieroctwa – jako sieroty widziane są przede wszystkim dzieci pozbawione matczynej opieki (por. Grochowski 2010: 302–303). W drukach czeskich równie często są to dzieci żyjące z matką, niemogące utrzymać się samemu i uzależnione od męskiej pomocy. Skargę samotnej matki zawiera np. przywoływany już ⩶ 220 ⩶ �i tych osieroconych przez ojca. W pierwszym przypadku opierają się zazwyczaj na konflikcie pobożnych i pokornych sierot z niechętną im okrutną macochą i ojcem. W drugim sieroty stanowią niejako dodatek do postaci wdowy, zwiększający sentymentalny wydźwięk tekstów i wprowadzający dylematy etyczne związane z niemożnością zadbania o dzieci. Warto tu zauważyć, że „prawdziwa” wdowa określana jest często przymiotnikiem sirá (‘opuszczona’, ‘osierocona’), który również od strony czysto językowej łączy ją z sierotami we wspólną kategorię. Sieroty nie występują właściwie jako pojedyncze postaci, ale jako bohater zbiorowy. Pieśni mówią zazwyczaj o kilkorgu bezimiennych dzieciach podążających posłusznie za matką. Dobitny przykład stanowi pieśń z druków J-2235/J-2708, w której są one przyrównane do kurcząt drepczących za kwoką: „Tyto dítky jak kuřátka s radosti jsou běžely, svoji maminku na cestě neustále těšily” [„Te dzieciątka jak kurczęta z radością ku niej biegły, swoją mamę na drodze nieustannie pocieszały”]. Ten i podobne obrazy sprawiają, że dzieci stanowią w zasadzie jeden z atrybutów wdowy, a nie samodzielnych i aktywnych bohaterów narracji. Oczywiste jest również, że określenie sierota dotyczy wyłącznie małych dzieci nie będących w stanie się o siebie zatroszczyć. 4.9.4.2. „Osiřelo dítě…” – motywy sieroce z elementem nadprzyrodzonym Z przedstawionym we wcześniejszym punkcie (4.9.3.) motywem mezaliansu wiąże się historia przedstawiona w druku J-2179, Pravdivá píseň o vraždách a zázracích, v Pruské zemi všem katolickým křesťanům k polepšení života vydaná. Tekst ten stanowi dobre wprowadzenie do obrazów sieroctwa zawartych w pieśniach kramarskich, zawiera bowiem szereg elementów, które powtarzają się w korpusie w różnych konfiguracjach. W przeciwieństwie do pieśni o nieszczęśliwej, ale moralnie czystej miłości zakochanych z różnych grup społecznych, w tym przypadku sztywna hierarchia staje się przyczyną tragedii i upadku głównych bohaterów. Pochodzący z bogatej chłopskiej rodziny Naciček nie może wziąć za żonę swojej ukochanej, biednej wcześniej druk J-194, opowiadający o napaści francuskiego żołnierza na wdowę: „Jako se tam jistě stalo, že jedná smutná vdova, / po svym můži sama jedná ubohá osiřela, / často srdečně plakala, manželi nejmilejší, / vstaň z hrobu patř na mou ouzkost, kterou mám čas nynější. / Nebo nevím co mám s níma sirotkama si počit, / ach já matka zarmoucená, kterak je budu žívit, / ach mé mílé nebožátka, mí zlatí sirotkové, / kde jest se váš otec podil, který vás živil prve” [„Jak się tam pewnie stało, że jedna smutna wdowa, / po mężu swoim sama jedna pozostała, / często serdecznie płakała, mężu mój najdroższy, / wstań z grobu i patrz na mą biedę w czas bieżący. / Bo nie wiem sama co mam począć z sierotkami, / ach matka zrozpaczona, jak je będę karmić, / ach moje niebożątka, złote me sierotki, / gdzie się podział ojciec, co was dotąd żywił”]. ⩶ 221 ⩶ �Mariánki: „[…] když byla dospělejší, chtěl ji za manželku mít, / že byla z rodu chudého, proto to nemohlo být” [„[…] gdy była już dorosła, chciał ją za żonę brać, / że była z biednej rodziny, nie mogło się tak stać”]. Rodzice przymuszają go do małżeństwa z wybraną przez nich dziewczyną, młodzieniec zdradza ją jednak ze swoją wybranką, a w końcu, by uciec z niechcianego związku, morduje żonę za pomocą trucizny. Za swój czyn na kilka lat trafia do więzienia, lecz po jego opuszczeniu może wreszcie wziąć ślub z Mariánką. Nowa żona nie akceptuje jednak czwórki jego dzieci z poprzedniego związku. Jako macocha znęca się nad dziećmi, określanymi konsekwentnie jako sieroty (sirotci), oraz podburza przeciw nim ojca. Bite i głodzone dzieci modlą się o pomoc na grobie zmarłej matki: Sirotci na svou matičku často vzpomínali, chodili na krchov plakat, na hrobě se modlili, zvlášť pak nejstarší dceruška, jenž po berli chodila, každodenně na krchově na matičku volala. [Sierotki swą mamusię często wspominały, na cmentarz płakać chodziły, u grobu się modliły, zwłaszcza najstarsza córka, co o kuli chodziła, co dzień na cmentarzu mamusię wzywała]. ( J-2179) Scena modlitwy sieroty na grobie matki należy do najczęstszych obrazów sieroctwa w folklorze, na gruncie czeskim znana jest m.in. z ballady Sirotek, stanowiącej adaptację ogólnoeuropejskiego motywu109. Podczas pobytu na cmentarzu sieroty zasypiają, a najstarszej córce – okaleczonej wcześniej przez ojca – objawia się wówczas Maryja, która przekazuje kartkę z tekstem modlitwy opisującej męki Chrystusa, zapisaną złotymi literami, które przeczytać może jedynie ksiądz. Motyw „listu z niebios”, materialnego śladu kontaktu z sacrum, który można bez trudu powielić w druku, to bardzo częsty element kramarskiej pobożności. Matka Boska ostrzega, że na niegodziwych rodziców spadnie wkrótce zasłużona kara. Ojciec i macocha giną w pożarze wraz z całym majątkiem, a dzieci udają się na pielgrzymkę do Wambierzyc, gdzie najstarsza córka cudownie odzyskuje sprawność w złamanej przez ojca nodze. Co istotne, do druku dołączona jest modlitwa odpowiadająca treścią tej opisanej w tekście, przekazanej dzieciom przez Maryję. Stanowi to interesujący sposób zwiększenia atrakcyjności druku przez umożliwienie współudziału w cudzie wszystkim czytelnikom. 109 Zob. Hranice českých a polských verzí balady o sirotkovi, w: Sirovátka 1996: 191–198. ⩶ 222 ⩶ �Opozycja pobożnych i bezbronnych sierot i ich zdeprawowanej macochy występuje w tekstach znacznie częściej. Zwykle w obronie sierot staje zmarła matka, z którą dzieci utrzymują pewien rodzaj kontaktu. Przykłady nadprzyrodzonej interwencji, w których zmarła matka powraca, by pomóc dzieciom niegodziwie traktowanym przez złą macochę, pokazują, że kwestia „wdowieństwa” i „sieroctwa” jest względna. W pieśni Žalostná píseň o pěti sirotkách a zázračném pacholeti… ( J-79), tytułowa macocha określana jest na początku jako mladá vdova. Kobieta wychodzi ponownie za mąż za wdowca z gromadką dzieci, a ponieważ się nad nimi znęca, zostaje ukarana przez Boga i jej własne dziecko rodzi się potworne. Mimo określenia jej jako wdowy, kobieta jest początkowo bezdzietna, co wydaje się potwierdzać ogólną zasadę mówiącą, że złe kobiety zazwyczaj nie mają w pieśniach kramarskich dzieci 110. W tym przypadku nadprzyrodzona interwencja matki sprowadza się do modlitwy, która ściąga na macochę Boży gniew. Inaczej ma się rzecz w tekście Nová Píseň o přehrozném zázraku, jednoho děvčátka, které 200 dní nic nejedlo…, w którym po modlitwie na grobie matki głodzona przez macochę sierota zyskuje cudowną umiejętność życia bez pokarmu: Když to tak dlouho trvalo, děvčátko šlo k mamince, tam na hrobě žalovalo bolestně a od srdce, na hrob slze kapávaly, hladem děvče sužovaný, staňte z hrobu matičko, dejte chleba soustičko. […] Uslyší hlas od mrtvoly: navrať se dítě domů, a poslouchej svého otce a novou matku k tomu, já jsem tobě vyžádala, bys jest nepotřebovala jenom vodu na píti, užívej až do smrti. [Gdy to już długo trwało, dziewuszka szła do mamy, na grobie rozpaczała serdecznymi łzami, na grób w bólu kapały, dziecko głód cierpiało, powstań z grobu mateczko, daj choć chleba kromeczkę. […] Wtem usłyszy głos trupa: wróć dziecię do chałupy, posłuchaj ojca swego matki nowej do tego, jam już tobie wyprosiła, abyś nie potrzebowała nic prócz do picia wody, tak aż do samej śmierci]. ( J-112) 110 Choć nie jest to żelazna reguła w przypadku postaci złej macochy, która swoje potomstwo faworyzuje kosztem stereotypowych sierot, np. w tekście Nová píseň o hrozném mordu který se stal bliž Lemberka města v polské krajině ( J-1246). ⩶ 223 ⩶ �Pieśń, zgodnie z przedstawionym już ogólnym schematem, zachęca do cierpliwego znoszenia swego losu, ponieważ wszelkie cierpienia doświadczone w życiu doczesnym zostaną zrekompensowane w niebie, poucza również o potrzebie litowania się i pomocy słabszym: Že jednou ze světa zejdem ví to každé stvoření, že děvčátko taky přijde tam za maminkou svojí, bohatství budou slzičky, co cedila u matičky, když na hrobě klečela a žádala o chleba. O vy bratři, kteří tuto divnou zprávu slyšite, a máte takové děti, ať jich tak nesoužíte, odjímá Bůh požehnání, když jest závist mezi námi, přízeň, láska, růže, květ, závist hubí celý svět. [Że kiedyś świat opuścimy wie to każde stworzenie, że dziewuszka także za mateczką swoją przyjdzie, bogactwem jej będą łezki, wypłakane dla matki, gdy na grobie klęczała i chleba wypraszała. O wy bracia, którzy tej historii dziwnej słuchacie, nie dręczcie dzieci waszych, jeśli takie macie, odbiera Bóg swoje łaski, gdy są między nami niesnaski, przyjaźń, miłość, róża, kwiat, zawiść niszczy cały świat]. ( J-112) Wreszcie ostatni z przytaczanych utworów, J-1096: Píseň pravdivá o jednom smutným příběhu, který se stal w městě Šartynu v Bavorské Zemi, znów wskazuje na kontekstualność „sieroctwa”, a jednocześnie kieruje uwagę na motyw dzieciobójstwa, który ma szczególną wagę dla tekstów kramarskich (por. Mętrak 2019a: 91– 92). Pieśń opowiada o sierocie przygarniętej przez bogate małżeństwo, która osiągnąwszy dorosłość uwodzi swego przybranego ojca i namawia go do zabicia żony. Dziewczyna tylko raz określona jest słowem sirotek, później konsekwentnie schovanka (‘wychowanka’). Nie wypełnia ona roli stereotypowej sieroty, ale staje się złą macochą dla „prawdziwych” sierot – pięciorga dzieci zamordowanej: Schovanku sobě vzal, sirotky šidila, tuze je mrskala, a hladem mořila. [Wychowankę przygarnął, sierotom kłamała, okrutnie je chłostała, głodem katowała. Často sirotkové, na krchov chodili, na svou paní mámu, žalostně volali: Często sieroteńki, na cmentarz chodziły, a swoją panią matkę, żałośnie wołały: ⩶ 224 ⩶ �Naše paní mámo pro Boha vstávejte, nás v naši ouzkosti, pro Bůh politujte. Nasza pani mamo powstań w imię Boże, zlituj się na Boga, bo cierpimy srodze]. ( J-1096) Duch matki wyjawia w pieśni dzieciom, że to ojciec z macochą są winni jej śmierci. Czworo starszych dzieci pyta o to ojca, ten zaś postanawia pozbyć się niewygodnych świadków z pomocą swojej nowej żony. Gdy sieroty modlą się na grobie matki, zdemoralizowani rodzice podrzynają im gardła. Zbrodniarzy dosięga jednak sprawiedliwość, gdyż jedyne ocalałe dziecko – niemowlę – cudownie ogłasza prawdę ludziom. Nadprzyrodzona interwencja w finale historii sprawia, że zamordowane sieroty zostają odnalezione żywe, cudownie uzdrowione przez anioła, który włożył im na szyje złote opaski. Przytaczany fragment jest w pełni zgodny z modelem kramarskiego świata – winni dzieciobójstwa ponoszą surową karę – widziane było ono bowiem jako najstraszniejsza zbrodnia – a Boża sprawiedliwość przywraca sieroty-niewinne ofiary do życia (w tekście mowa również o własnych dzieciach macochy zabitych przez nią od razu po narodzeniu, one jednak nie zmartwychwstają). Szczególną grupę narracji stanowią historie o wdowach, które doprowadzone do granic wytrzymałości przez trudną sytuację same postanawiają zabić swoje dzieci, by oszczędzić im cierpienia. Takie historie przynajmniej częściowo wyłamują się ze standardowego schematu cierpliwości i pokory w cierpieniu prezentowanego przez większość bohaterek. Dzieciobójczynie z rozpaczy traktowane są w porządku metafizycznym inaczej niż pozostałe morderczynie. W ich historiach zachodzi bowiem kolizja dwóch modeli – stereotypu wdowy jako postaci uniwersalnie pozytywnej, z którą odbiorca powinien się identyfikować, i wizji dzieciobójstwa jako największej możliwej zbrodni. Pieśń ku czci św. Anny zawarta w drukach J-417/J-984: Nábožná píseň ke cti svaté matky Anny relacjonuje kilka cudów, jakie dokonały się za wstawiennictwem przywoływanej patronki – opisy są tu zdawkowe, ale pojawia się wśród nich m.in. opowieść o wdowie, która z rozpaczy zabija dwoje z czwórki dzieci, których nie jest w stanie wykarmić. Za wstawiennictwem świętej dzieci zostają jednak cudownie ożywione. Bardziej szczegółowo podobną narrację przedstawia lokalizowana w Polsce pieśń Smutný žalostivý příběh, v novou píseň uvedený, kterak se stal v pruském Polsku… ( J-1539). Jej bohaterką jest pobożna wdowa, która za diabelską namową decyduje się zabić swoje dzieci, za co ma zostać nagrodzona potrzebnymi jej do życia pieniędzmi. Kobieta popełnia zbrodnię, mordując w pobliskim lesie czworo dzieci, ale głos z nieba powstrzymuje ją przed zabiciem piątego. W ten ⩶ 225 ⩶ �sposób w wydarzenia włącza się św. Jan111, którego cała rodzina czciła dotąd jako swego patrona. Święty objawia się kobiecie w anielskiej asyście i nakazuje wyznać winy władzom w pobliskim mieście. Gdy grzesznica wraz z żandarmami wraca na miejsce zbrodni, cudownie wskrzeszone przez świętego dzieci wybiegają jej naprzeciw. Ponieważ waga zbrodniczego czynu zostaje w całości unieważniona przez nadprzyrodzoną interwencję, spójność wizji świata zostaje zachowana, wina sprawczyni zostaje całkowicie zmazana i nie ponosi ona żadnych – ziemskich ani metafizycznych – konsekwencji swego działania. Wytłumaczeniem tego zaskakującego w kontekście surowej kramarskiej moralności zakończenia jest być może fakt bezpośredniego włączenia się mocy niebieskich w naprawę wyrządzonych krzywd, przywracające świat do stanu sprzed popełnienia zbrodni. Całość fabuły wywołuje przy tym skojarzenia z historiami biblijnymi – zatrzymaną przez Boga ofiarą Izaaka (Rdz 22, 1–18) oraz ożywieniem przez proroka Eliasza syna wdowy z Sarepty Sydońskiej (Krl 17, 8–24)112. 4.9.4.3. Wędrowni żebracy Obok sieroty i wdowy trzecią „uprzywilejowaną” postacią folkloru jest wędrowny żebrak. Stosunek do tej postaci opiera się z jednej strony na wątkach „biblii ludowej”113 opisujących wędrówki Jezusa i Maryi jako żebraków (Zowczak 2013: 327–328), z drugiej zaś na jeszcze dawniejszym prawie gościnności i wizji obcego jako bóstwa lub boskiego wysłannika (Grochowski 2009: 38–44, Mianecki 2010: 64–65). O ile kilka historii opisuje świętych wędrujących po świecie, obraz Chrystusa lub świętego jako żebraka proszącego o jałmużnę i w ten sposób sprawdzającego ludzkie miłosierdzie jest bardzo rzadki. Udało mi się go odnaleźć w jednym tekście, zawartym w druku pt. Píseň nová a pravdivá, co se stalo w uherské zemi blíž Prešpurku v jedné vsi hospodini…, opisującym kary, jakie spadają na chciwą gospo111 Jednoznaczna identyfikacja świętego jest w tym przypadku kłopotliwa. Użyte w tekście określenie miláček Pána Ježíše odnosić się może do św. Jana Ewangelisty, ale grafika na stronie tytułowej przedstawia Jana Nepomucena, który – zważywszy na jego patronat nad wdowami i sierotami – wydaje się tu bardziej na miejscu. Może to jednak sugerować „spłynięcie” różnych świętych noszących to samo imię w jedną postać (zob. Baranowski 1970: 103). 112 Warto wspomnieć o podobnym motywie w pieśni hagiograficznej z druku J-677, również dotyczącej Jana Nepomucena, w której przyszły święty jeszcze za życia ożywia tragicznie zmarłego syna biednej wdowy. 113 Pojęcie to rozumiem za folklorystą Adrianem Mianeckim (2010: 23) jako „zharmonizowane połączenie wizji świata właściwego chrześcijaństwu i procedur myślowych charakterystycznych dla światopoglądu tradycyjnego”. ⩶ 226 ⩶ �dynię, która odmawia żebrakom jałmużny (tekst był już wspomniany, szerzej przedstawiony zostanie w rozdziale 5.): Když k ni žebráčkové často chodivali, za svatou almůžnu velice žádali. Ach nechoďte ke mně milí žebráčkové, já nemám kus chleba celý tejden v domě. […] Když ji rok vycházel ty jeji almužny, přišel k ni stařeček velmi přešedivý. Za dveřma pak stojí, modlí se velice by mu ale dala jenom jedno vejce. [Kiedy do niej żebracy często zaglądali, o świętą jałmużnę gorliwie pytali. Ach żebraczkowie marne u mnie odwiedziny, w domu tydzień nie miałam chleba okruszyny. […] Kiedy takiej jałmużny mijał już rok cały, przyszedł do niej staruszek całkiem posiwiały. Wielce rozmodlony przed drzwiami jej staje, prosi, by mu dała chociaż jedno jaje]. ( J-153) Przekonanie o nieziemskim charakterze wędrownych dziadów ma swoje korzenie w folklorze oralnym – narracje tego typu stanowiły rodzaj autoreklamy dla zawodowych żebraków. Słuchacze wierzący, że osoby związane z sacrum mogą chodzić po świecie jako żebracy, nie ryzykowali przepędzenia ze wsi włóczęgi, który przypominał im podobne historie swoim śpiewem. Sądzę, że niezwykle popularny w twórczości kramarskiej motyw listu z nieba z napisanym tekstem modlitwy, który następnie może być reprodukowany w druku, stanowi odpowiednik tej strategii, uaktualniony na potrzeby społeczności o większym stopniu piśmienności. Kupno kramarskiej ulotki umożliwia bowiem odbiorcy bezpośredni kontakt z cudem, opiewanym i potwierdzanym jednocześnie w treści kupowanego druku. 4.9.5. Obrazy władzy – ludowy monarchizm Dla odbiorców druków kramarskich, podobnie jak dla większości dziewiętnastowiecznych Środkowoeuropejczyków, monarchia była jedynym znanym systemem władzy i organizacji państwa. Nie powinno zatem dziwić, co podkreśla m.in. antropolog Bohuslav Šalanda, że jako idealny porządek państwa wyobrażali sobie oni taki, w którym to monarcha był ideałem władcy, nie zaś inne warianty ustroju (1990: 34). Propagowany w pieśni kramarskiej patriotyzm państwowy kazał myśleć o Austrii jako o takim właśnie kraju, a o habsburskim cesarzu jak o doskonałym władcy. Idealizacja monarchy wynikała z jednej strony z patriarchalnego charakteru tradycyjnej kultury (Šalanda 1990: 49), w której autorytet wieku i symboliczne „ojcostwo” cesarza nad swoim ludem były wystarczającym argumentem zapewniającym ⩶ 227 ⩶ �mu szacunek (por. autorytet wieku na wsi – Pietraszek 1976: 526). Z drugiej strony sakralizacja władzy wyrastała z państwowej propagandy, częściowo zarysowanej w dwóch poprzednich podrozdziałach. Deklaracje lojalności pojawiały się w drukach kramarskich celowo, jako element gry z cenzurą, oraz nieświadomie, jako powtarzanie utartych schematów i informacji pochodzących z innych źródeł. Taki obraz był wzmacniany przez brak rzeczywistego kontaktu z najwyższymi instancjami władzy, ograniczonego – w najlepszym razie – do oglądania z daleka cesarskiego orszaku podczas świąt i publicznych wystąpień (Šalanda 1989: 115–116). Podobnie jak w przypadku odbiorców innych gatunków twórczości ludowej, także dla czytelników i słuchaczy pieśni kramarskiej osoba władcy pozostawała maksymalnie oddalona i niedostępna, a wszelkie informacje na jej temat zapośredniczone: Příslušníci nižších společenských vrstev, kteří mimochodem tvořili většinu obyvatelstva, si sami nemuseli osobu vladaře nikterak idealizovat, nýbrž žili v prostředí, jež jim takový obraz panovníka předkládalo jako samozřejmou a jednou provždy danou věc. [Przedstawiciele niższych warstw społecznych, stanowiący zresztą większość populacji, sami nie musieli w żaden sposób idealizować osoby monarchy, ponieważ żyli w środowisku, które taki obraz władcy stawiało jako rzecz oczywistą i daną raz na zawsze]. (Mikulec 2004: 365) Wokół osoby cesarza narósł zespół wierzeń i wyobrażeń, które wynosiły go ponad świat zwykłych śmiertelników, a postać władcy rozpalała wyobraźnię poddanych. Całość tych przekonań określić można mianem naiwnego, czy raczej ludowego monarchizmu, który przejawiał się w sposobie myślenia o najwyższej instancji władzy114: Panovník byl vždy nejlepší. Kdo vystupuje jako první, má být i nejlepší po všech stránkách. Panovník představuje i symbol moci představující základ pro nápravu 114 Z często spotykanym określeniem „naiwny monarchizm” polemizuje historyk Jiří Mikulec (2004: 365), pisząc, że naiwnym jest on jedynie ze współczesnej perspektywy: „[…] Z hlediska barokní společnosti o nic naivního nebo neracionálního nešlo, jako naivní je tento pohled příslušníků nižších společenských vrstev na panovníka vnímán pouze historiky 19. a částečně i 20. století” [„[…] z punktu widzenia społeczeństwa baroku nie było to nic naiwnego czy nieracjonalnego, spojrzenie przedstawicieli niższych warstw społecznych na władcę jest naiwne jedynie w odbiorze historyków XIX i – częściowo – XX w.”]. Dla człowieka oddzielonego od władcy znacznym dystansem w hierarchii społecznej i w fizycznej przestrzeni, do którego docierały wyłącznie odpowiednio sformułowane treści, idealizowanie władcy było czymś naturalnym. ⩶ 228 ⩶ �křivd a nedostatků. K panovníkovi se lidé obracejí jako k poslední instanci, kde mohou nalézt zastání. Panovník má údajně moc změnit poměry nebo napravit křivdy. [Władca był zawsze najlepszy. Ten, kto występuje jako pierwszy, musi być najlepszy w każdym aspekcie. Władca stanowi również symbol siły, stanowiący fundament naprawienia krzywd i niedostatków. Do władcy ludzie zwracali się jako do ostatniej instancji, w której mogli znaleźć podporę. Władca miał posiadać moc, by zmienić warunki społeczne lub naprawić krzywdy]. (Šalanda 1990: 29) Taki stosunek do autorytetu cesarza wynikał również z potrzeby sprawiedliwości. Odpowiedzialnością za nierówności społeczne i krzywdy obarczano niższych urzędników, których działania dotykały lud bezpośrednio, a w przypadku decyzji dworu – złych doradców (por. Hajduk-Nijakowska 1983: 22–23, Šalanda 1989: 119–120, Kowalska-Lewicka 1999: 149). Odległa władza cesarska była idealizowana do tego stopnia, że uczestnicy buntów chłopskich w wielu krajach podpierali swoją walkę z miejscowymi feudałami autorytetem cesarza. Podobny sposób myślenia towarzyszył m.in. czeskim rebeliom u schyłku XVII w., takim jak powstanie Chodów115 (por. Mikulec 2004: 363–364). Zasadniczo władca przedstawiany był w sztuce ludowej w dwóch głównych rolach – jako zwycięski wódz wojskowy (na wzór bohatera antycznego) i jako mędrzec: sprawiedliwy sędzia i opiekun poddanych (z jednym z wzorców w biblijnym Salomonie). Trzecia wizja władzy – tyran uciskający swoich poddanych, została już krótko przedstawiona w rozdziale poświęconym innowiercom (punkt 4.5.5.), jako że najczęściej dotyczyła wrogiego władcy, często przeciwnika religijnego (Burke 2009: 184–189). Promowaniu pozytywnego obrazu cesarza pomagały również motywy od stuleci żyjące w opowieściach ludowych, znane m.in. z narracji bajkowych, takie jak wędrówki króla incognito wśród swoich poddanych, sfingowana śmierć i ukrywanie się sprawiedliwego monarchy, który powróci w momencie największej potrzeby, czy mitologiczne przekonanie o sympatii króla do chłopów i o jego związku z ziemią (Hajduk-Nijakowska 1983: 229–231) – w Czechach żywe choćby dzięki legendzie dynastycznej o Przemyśle Oraczu, chłopie i zarazem założycielu królewskiego rodu. 115 Chodowie, grupa ludności czesko-bawarskiego pogranicza od średniowiecza ciesząca się licznymi przywilejami w zamian za służbę królowi czeskiemu, zbuntowali się przeciw uderzającym w ich prawa rządom niemieckiego rodu arystokratycznego Lamingerów. Rebelianci usiłowali zyskać przychylność cesarza wysyłając w 1692 i 1693 r. delegacje do Wiednia. Powstanie zakończyła w 1695 r. egzekucja przywódcy buntowników, Jana Koziny. ⩶ 229 ⩶ �Wobec wszystkich wymienionych powyżej czynników, każdy władca darzony był ogromnym kredytem zaufania, który stracić mógł jedynie w wypadku niepodważalnego i kompromitującego go osobiście skandalu (Šalanda 1990: 42–43). Cesarz niósł szereg boskich cech: podobnie jak chrześcijański Bóg odbierany był jako sprawiedliwy i współczujący opiekun, odległy, ale czuwający nad biegiem wydarzeń. Nie dysponował jednak boską wszechwiedzą, co stało na drodze do zaprowadzenia sprawiedliwego porządku w państwie: […] Kdyby Nejvyšší věděl, co jeho lid říká, okamžitě by zlo vymýtil a život by byl rázem lepší. Lstiví rádci kolem něho před svým pánem všechno tají, a proto je všude tolik špatností, proto je život tak nesnesitelný, ubohý a nešťastný. [[…] Gdyby Najwyższy wiedział, co mówi jego lud, momentalnie zniszczyłby zło, a życie zaraz stałoby się lepsze. Kłamliwi doradcy wokół niego tają wszystko przed swym panem i dlatego wszędzie jest tyle niegodziwości, dlatego życie jest nieznośne, biedne i nieszczęśliwe]. (Šalanda 1990: 28) W ludowych narracjach odnajdujemy więc opowieści, które opisują osobiste starania władcy, by dotrzeć do prawdy. O ile cesarze habsburscy okresu najgorliwszej rekatolizacji nie byli raczej obiektem idealizacji w folklorze, wzorem ludowego „dobrego cesarza” stał się Józef II, uznawany przez ludność wiejską za oswobodziciela od ucisku pańszczyźnianego (por. Kowalska-Lewicka 1999: 151–153). Cesarz ten stał się bohaterem licznych legend rozpowszechnianych różnymi kanałami, przeznaczonych dla odbiorców z różnych grup społecznych. W jego osobie skupiały się wszystkie tradycyjne motywy folklorystyczne, m.in. wędrówki incognito po kraju i osobiste pomaganie poddanym – np. popularna opowieść o Józefie II wyręczającym starego chłopa lub biedną wdowę w oraniu pola (Šalanda 1989: 121, Kowalska-Lewicka 1999: 144), czy mesjanistyczne proroctwa o markowanej śmierci i przyszłym powrocie władcy. Ludowy monarchizm przetrwał na wsiach do XX w., a za jego transformację uznać można międzywojenny kult prezydenta Masaryka, a wcześniej cesarzowej Elżbiety, która swoją popularnością wśród poddanych znacznie wyprzedziła małżonka, Franciszka Józefa, stanowiącego w narracjach ludowych raczej obiekt anegdot116 (Šalanda 1989: 125–128). 116 Należy jednak dodać, że stosunek do władzy i władcy nie był jednakowy w folklorze miasta – gdzie częściej bywał podszyty ironią, i wsi – gdzie częściej pozostawał pozytywny (por. Kowalska-Lewicka 1999: 142). Sam Franciszek-Józef I w folklorze wiejskim przejmował nieraz pozytywną legendę Józefa I (Hołda 2008: 159–161). ⩶ 230 ⩶ �Obecność władcy i rodziny cesarskiej w codziennym życiu poddanych ilustrują bardzo częste kramarskie druki modlitewne, w których wśród licznych intencji związanych z najważniejszymi i bliskimi dla odbiorców zagadnieniami, znaleźć można niemal zawsze zwrotkę poświęconą monarsze – np. prośba do Maryi Křtinskiej z pieśni J-230/J-414/J-535/J-574: „Též Císaře Pána měj v své ochraně, celý dům rakouský, Tebe žádame” [„Też Cesarza Pana miej w swojej obronie, cały dom austriacki, prosimy Ciebie”]. Kwestie, w jakich niebiosa mają wesprzeć cesarza, dobrze pokazują jak konstruowany był całościowy obraz władcy. Przykładem może być pieśń maryjna z druków J-307/J-311 (Píseň k panně Marii), która wymienia dwa główne aspekty cesarskiej działalności – prowadzenie wojen z wrogami Austrii i ojcowską opiekę nad poddanymi, co jest zgodne z przedstawionym powyżej dwupodziałem cesarskiego wizerunku na wodza wojskowego i mądrego ojca: Vzhlédni z nebe na císaře, našého zeměpána, vypros mu milost u Boha, ať mu zbraně požehná: By přemohl nepřátele, potěšil zarmoucené, by zachoval jeho země, po smrti mu dal nebe. [Spojrzyj z niebios na cesarza, naszego monarchę, wyproś mu łaski Boże niech błogosławi mu oręż: By nieprzyjaciół pokonał, pocieszył strapionych, by zachował jego ziemie, a po śmierci przyjął w niebie]. ( J-307/J-31) 4.9.5.1. Cesarz austriacki a inni władcy Cesarz w powyżej cytowanych pieśniach nie jest określany imieniem, mają więc one uniwersalny charakter. Często druki były jednak bardziej precyzyjne i zawierały aktualizowane prośby o pomyślność dla konkretnego monarchy, zwykle w kontekście prowadzonych wojen. Cesarz widziany jest w nich jako uosobienie interesu całej monarchii, a wśród obecnych w korpusie utworów odnaleźć można m.in. nawiązania do walk z Francją za panowania Franciszka II ( J-432: Pobožná píseň k Panně Marii Cellenské, všem věrným ctítelům k nábožnému spívání vydaná), czy wojen 1866 r. ( J-754: Píseň prosebná k Bohu a k panně Marii za šťastné vitězství): O Maria Cellenská! Ty ochrana všeho, ach zastaň císaře pána, i celé vojsko jeho, Kriste dej pomoc všem pánům, vůdce vojska našeho, císaře pána Františka, ochraň korunu jeho. ⩶ 231 ⩶ �[O Maryjo Celeńska! Tyś obroną wszego, ach wesprzyj cesarza pana, całe wojsko jego, Chryste pomoc okaż panom, wodzom wojska naszego, cesarza pana Franciszka, chroń koronę jego]. ( J-432) Zeměpánu našemu, císaři nábožnému, Františkovi Jozefovi milovanému Propůjč vítězství šťastné, jeho armádě krásné, blaho vládné familijí, habsburgské jasné. [Monarsze naszemu, cesarzowi pobożnemu, Franciszkowi Józefowi umiłowanemu Użycz zwycięstwa szczęsnego, dla wojska jego pięknego, łaski dla rodu cesarskiego, habsburskiego]. ( J-754) W interesujący sposób aktualną politykę włącza w modlitwę Píseň nová o svatým Janu Sarkandru, wydana w 1723 r., w momencie wprowadzania przez Habsburgów w Królestwie Węgierskim Sankcji Pragmatycznej, zapewniającej tron Marii Teresie wobec braku męskich potomków cesarza Karola VI: Ochraňuj císaře pána požehnej dům Rakouský, aby Bůh ráčil potěšít celou Evropu naší, by císař zplodil dědiče to mužského pohlaví, na tom záleží nejvíce, aby jej Bůh oslavil. [Ochraniaj cesarza pana Austrii dom błogosław, by całą naszą Europę Pan Bóg uradował, aby cesarz pan dziedzica męskiej płci spłodził, jest to sprawa najważniejsza, by Bóg go nagrodził]. ( J-332) Zgodnie z ludowymi schematami wyidealizowane przedstawienia władcy nie dotyczyły jedynie cesarza austriackiego. Również obcy królowie byli ukazywani zgodnie z przytoczonymi już zasadami, o ile nie przeszkadzała w tym bieżąca sytuacja polityczna (otwarty konflikt danego kraju z Austrią). W pieśni politycznej pochodzącej z okresu rewolucji francuskiej Velmi pěkná píseň aneb smutné loučení Ludvíka Šestnáctého s Francouzama królem jest zgodnie z prawdą historyczną Ludwik XVI, przedstawiany tu jako łagodny i dobry dla poddanych ojciec narodu. Sakralna strona władzy monarszej jest w tym przypadku podkreślona wyjąt⩶ 232 ⩶ �kowo mocno przez włączenie do monologu króla wielkopiątkowego improperium „Ludu, mój ludu”: O lide můj! Ó lide můj! Co jsem ti učinil? Nevinnost mou jen ulitůj, zdáž jsem co provinil. Já spravedliv po všecken čas Boha jsem miloval, v srdci vždycky jsem slyšel hlas, bych štěstí tvé hledal. [Ludu mój! Ludu mój! Cóżem ci uczynił? Nad niewinnością się zlituj, czyżem czymś zawinił. Jam sprawiedliwie cały czas Boga wiernie kochał, w sercu głos słyszałem, bym twego szczęścia szukał]. ( J-1) Paralele między idącym na śmierć władcą a Chrystusem widać w kolejnych zwrotkach, które zapewniają o niedocenianej trosce króla o poddanych oraz o wybaczeniu, jakim Ludwik obdarza swoich katów. W podobny sposób przedstawiany jest Maksymilian Habsburg w drukach J-42 (Pravdivá zpráva o velectihodném císaři Maxmiliánu, o jeho přetěžké smrti…) i J-215 (Smutná udalost statečného pána mexikánského císaře Maxmiliana 1). W pierwszym z nich w odniesieniu do zabitego cesarza użyte zostaje m.in. porównanie do baranka prowadzonego na rzeź – „On nevinný jak beránek, kráčel k popravě” [„On niewinny jak baranek szedł na egzekucję”], czy wyraźnie kojarząca się z pasją Chrystusa wzmianka o tym, że został on sprzedany – „byl jak zločinec prodaný, k smrti hrozné odsouzen” [„Był jak złoczyńca sprzedany, na śmierć straszną skazany”]. Maksymilian jest też wielokrotnie określany jako sprawiedliwy ( J-42: spravědlivě chtěl vládnout), miłościwy ( J-42: přemilostný velký pán) i łagodny ( J-215: dobrotivý pán). Historia obalonego władcy pozwala zawrzeć w pieśni uniwersalną naukę dotyczącą władzy z boskiego namaszczenia i niemoralności występowania przeciwko monarsze: Bože rač lásku vlíti národům všem do srdce, by víra svatokřesťanská panovala nejvíce, uděl pokoj mezi všemi boháči i chudými, by se nikdy proti svému mocnářovi nezdvihli. [Boże racz miłość wlać ludom wszystkim w serce, by wiara święta chrześcijańska panowała wszędzie, i pokój między wszystkimi bogatymi i biednymi, by nigdy się przeciw swemu władcy nie burzyli]. ( J-42) ⩶ 233 ⩶ �W odniesieniu do folkloru ustnego mówić można o różnej roli władców w bajkach i w legendach – w bajkach król jest nieokreślony, jest figurą spełniającą swoją – zwykle drugoplanową – rolę w fabule. W legendach mowa zawsze o konkretnym monarsze, jest on główną postacią opowieści, a z jego osobą wiązane są motywy często znane skądinąd i powtarzalne (Šalanda 1989: 115). Podział na teksty bajkowe i podania nie daje się zaaplikować do materiału pieśni kramarskich. W ich przypadku ma raczej zastosowanie inny mechanizm – teksty (niezależnie od pochodzenia i formy) dotyczące władców austriackich podają zazwyczaj konkretne imię cesarza (zwłaszcza teksty dotyczące wojen), natomiast teksty opisujące królów obcych pozostawiają ich zazwyczaj bezimiennymi. W rzadkich przypadkach pojawia się rzeczywiste imię króla lub stereotypowe imię wiązane z władcą danego kraju. Dla Prus takim władcą stał się Fryderyk Wielki, którego imię pojawiło się już w przywołanej w punkcie 4.6.1. pieśni dotyczącej wojny 1866 r. ( J-210/J-2411), a który jako wzór władcy występuje w druku J-1385 (przedruk z komentarzem w: Scheybal 1990: 136–139) Testament, aneb kšaft prajského krále, będącym adaptacją niemieckiej pieśni o incipicie „Paulus sagte, ich muß sterben”. Król jest w nim przedstawiany jako skromny i oddany swoim poddanym, nad którymi nie chce się wywyższać również po śmierci: Já chci mezi sprostým lidem bez kardy, zbraně usnout, víc jsem rovně nezasloužil, než aby mohl hryznout ze mne červ, jako z sedláka, potravu v hrobě zažil, po mých hnátech sem tam lezouc tělo žerouc se plazil. [Ja chcę wśród prostego ludu bez warty, broni spać, na nic nie zasłużyłem, niż by mnie mógł kąsać robak, tak jak i z chłopa posiłek miał w mym grobie, po kościach moich tam i sam żarłoczny pełzał sobie]. ( J-1385) Interesujące jest również obecne w czeskim przekładzie napomnienie Prusaków, aby szanowali cesarza Austrii. Można w nim widzieć pouczenie, że wszyscy władcy są godni szacunku i posłuszeństwa ludu jako rządzący z Bożego nadania, bez względu na stosunki polityczne między państwami: Vy nový Wilhelma dětí! Milujte vždy císaře, totiž Jozefa druhého, té svaté římské říše. S tím hrdinou se srovnejte, on jak já vás zastane, když proti vám zlý nepřítel jakýkoliv potáhne. ⩶ 234 ⩶ �[Wy nowe Wilhelma dzieci! Kochajcie zawsze cesarza, to jest Józefa drugiego, świętego cesarstwa rzymskiego. Z tym śmiałkiem się pogódźcie, on was jak ja osłoni, gdy jakiś zły nieprzyjaciel przeciw wam powstanie]. ( J-1385) W przypadku Francji, po okresie wojen napoleońskich miejsce króla w zbiorowej wyobraźni zajmuje Napoleon Bonaparte, którego imię przywoływane jest przez cały XIX w., zarówno w pieśniach historycznych jak i aktualnych. Te drugie mogą się odwoływać również do rządów cesarskich Napoleona III, np. J-98 Nová píseň o pěti zázračných dětěch, které jedna chudá panna na svět přivedla…, w której – zgodnie z ludowym schematem – milostivý císař Napoleon zostaje ojcem chrzestnym cudownie narodzonych dzieci biednej dziewczyny117. 4.9.5.2. Wizerunki monarchy – odważny wódz i obrońca wiary Niezależnie od pozornego dążenia do aktualności, wszyscy władcy austriaccy ukazywani są przez pryzmat dwóch wspomnianych już ról – wodza i „ojca” swojego ludu. Pierwszym z obowiązków cesarza jest więc (często nierozłączne) szerzenie wiary katolickiej i obrona interesu Austrii. Modelowym przykładem są tu przedstawione już wcześniej szczegółowo wojny z Turcją, które oprócz doraźnych celów politycznych służyły według propagandy również odbiciu i zabezpieczeniu świętych miejsc chrześcijaństwa. Fragment poświęcony cesarzowi w tekście Nová píseň udatného vojáka, který proti tureckému vojsku k kurážnému táhu své spolukamarády vzbuzuje ( J-14) był już cytowany przy okazji opisu Turków jako nieprzyjaciół (4.6.2.). Cesarz Józef II został w nim przedstawiony jako odważny wódz, który idzie na czele swej armii, nie lękając się kul, co kontrastuje z tchórzliwym zachowaniem tureckiego sułtana. Pieśń opiewa również wymarsz wojsk cesarskich z Wiednia i towarzyszącą mu rozpacz poddanych, którzy żegnają się z ukochanym monarchą, nazywanym ojcem. Cesarska modlitwa przed wyruszeniem do boju zostaje w tekście określona jako „narada z Bogiem”: 117 Nie udało mi się odszukać informacji o prawdziwości tego zdarzenia, ale Scheybal (1991) przedrukowuje w nienumerowanej wkładce ilustracyjnej drzeworyt z druku o pięcioraczkach narodzonych w Montpellier w 1820 r. Zgodność kraju i widoczne na grafice cudowne znaki na ciałach dzieci pozwalają przypuszczać, że u źródła obu tekstów leży ta sama historia. ⩶ 235 ⩶ �Náš nejvyší mocnář, Jozef Druhý císař, s Bohem radu bral, svůj meč i své srdce, Boha žádajíce, dřív obětoval. Jaký pláč naříkání měli věrní poddaní, když z Vídně odjížděl, by své vojsko viděl, v svém spořádání. [Nasz najwyższy monarcha, cesarz Józef Drugi Boga się radził, swój miecz i swe serce, Boga prosząc wielce, jemu ofiarował, Jakiż płacz i rozpaczanie mieli wierni poddani, kiedy z Wiednia odjeżdżał, by wojsko zobaczył, uszeregowane]. ( J-14) Podobnie nierozłączne są aspekty religijny i państwowy władzy cesarskiej w utworze Nová píseň o slavným pánu jenerálu Gedeonu Laudonu, který Bělohrad dobyl: Jozefa poslouchejme, v Bohu stále doufejme […]. Přitom též chraň dům rakouský, a v boji vypros vítězství, aby Turek nad námi nezvítězil svou zbrání, věřícími křesťany. Posilň císaře našého, Jozefa jménem druhého, Skrze milého syna, Ježíše Krista Pána, buď mu sílná obrana. [Józefa się słuchajmy, Bogu ciągle ufajmy […]. Chroń przy tym dom austriacki, w walce wyproś zwycięstwo, aby Turek nad nami, wiernymi chrześcijanami, bronią nie zwyciężył. Wzmocnij cesarza naszego, a to Józefa drugiego, Przez twego syna miłego, Jezu Chrysta świętego, bądź mu silną obroną]. ( J-13) Cesarz – mimo podkreślanej przy każdej okazji odwagi i waleczności jest jednocześnie niechętny niepotrzebnemu przelewowi krwi i w przypadku pieśni nowiniarskich opisujących wojny, zwykle to austriacki władca dąży do zawarcia pokoju. Taką informację niesie oznajmująca koniec wojny z Francją (pokój w Lunéville z 1801 r.) Radostná píseň po obdržení svatého pokoje ( J-547, przedruk w: Scheybal 1990: 158–160). Z tekstu wynika ponadto, że to cesarz jest osobiście odpowiedzialny za zwycięstwo i podpisanie pokoju, i to on ogłasza go poddanym: Císař pán milostivý nařídil hned v tu chvíli, pokoj lidu ohlásiti, jenž jest dychtivý, by se každý radoval, Pánu Bohu děkoval, že naši vlast od nepřátel šťastně zachoval. ⩶ 236 ⩶ �[Cesarz pan łaskawy rozkazał w tej chwili, pokój ludziom ogłosić, za którym tęsknili, by się każdy radował, Panu Bogu dziękował, że nasz kraj od nieprzyjaciół szczęśliwie zachował]. ( J-547) Względami humanitarnymi tłumaczony jest także pokój zawarty przez Franciszka Józefa po przegranej wojnie z Prusami (choć sama wojna nie jest w tekście jednoznacznie przedstawiona jako porażka) w pieśni Nová píseň o ukrutným boji Rakouska proti Prusům v Čechách […] tež poražka Prusů u Vídně: Pan cisař rakusky vždycky pravi, Já nechci byt vinu tejto krvi, Žada pokoj, pojednani, Ať neslyši smutne nařikani. [Pan cesarz austriacki zawsze mówi, Nie chcę być winien przelewu tej krwi, Pragnie zgody, pojednania, By nie słyszał rozpaczania]. ( J-2411) Zgodnie z przekonaniem o wadze osobistej interwencji władcy, naprawiającej błędy podległych mu urzędników, wiele tekstów opisujących wojny wymienia cesarską wizytację jako znak, że zdarzenia w kraju zaszły za daleko i wymagają przywrócenia porządku. Nová píseň aneb žálostný příběh který se díl při prohrání Košutovém ( J-1001) opisuje podróż cesarza na Węgry, którą można w myśl pierwszych wersów cytowanego fragmentu interpretować dwojako: władca jako genialny wódz jedzie zakończyć konflikt zbrojnie, lub jako mądry polityk wypracuje pokojowe rozwiązanie konfliktu. Bez wątpienia podkreślane jest poszanowanie cesarza dla ofiarności zwykłych żołnierzy, wyraźna jest również religijna interpretacja wydarzeń historycznych – wojna widziana jest jako kara za grzechy, którą powstrzymać może modlitwa: Sam milost císař pan do Uher pospěchal aby strašné vojně již konec udělal. Když u Peštu císař pan k armádě přijel jak plezirovaného moc vojska viděl. Jeden křičí Ježíš Maria kamaráde pro pět rán Ježíše poď vraz pagnet do mě. Císař sám tu z koně hnedky dolů stoupil a svůj kord vytahl do země ho vrazil. ⩶ 237 ⩶ �A z hlavy svůj klobouk na ten kord pověsil na kolena padl skroušně se modlil. Ach Kriste Ježíši chtěj mě uslyšeti na tou nevinou krev nechtěj se divati. Sam otec císař pan ty mrtvé požehnal a na koně sedl k armádě pospíchal. Tak milost císař pan armádě pefel dal modleme se všichni neb je to trest na nás. [Łaskawy cesarz pan na Węgry pośpieszył by sam tę straszną wojnę wreszcie zakończył. Gdy pod Pesztem cesarz pan z wojskiem się spotkał ilu tam poranionych żołnierzy zobaczył. Jeden krzyczy Jezus Maria towarzyszu na pięć ran Chrystusa dobij mnie bagnetem. Cesarz sam z konia zaraz na dół skoczył szpadę swą wyciągnął i w ziemię ją wbił. Z głowy zdjął kapelusz na szpadzie powiesił na kolana upadł pokornie się modlił. Ach Jezu Chryste zechciej mnie usłyszeć na tę krew niewinną nie chciej dłużej patrzeć. Sam ojciec cesarz pan martwym błogosławił na konia wsiadł i ku wojsku pośpieszył. Dlatego cesarz pan wojsku befel dał módlmy się wszyscy bo to kara dla nas]. ( J-1001) Cesarz ukazany jest w chwili modlitwy za poległych również w tekście Nová píseň o krutém boji Rakouska proti Prusům v Čechách… ( J-210) i jego nieco dłuższym wariancie Nová píseň o ukrutným boji Rakouska proti Prusům v Čechách […] tež poražka Prusů u Vídně ( J-2411), co z jednej strony wskazuje na jego głęboką religijność, a z drugiej na troskę o poddanych: Císař pan zvolal k Bohu otci, Bože kde jsou moji bojovníci, Kteři jak lvi bojovali, A v náhlosti život dokonali. [Cesarz pan zawołał ku Bogu ojcu, Boże, gdzie są moi wojownicy, Którzy jak lwy wojowali, A nagle życia dokonali]. ( J-210/J-2411) ⩶ 238 ⩶ �Obraz cesarskiej modlitwy odnaleźć można także w tekstach religijnych, np. licznych wydaniach pieśni maryjnej zaczynającej się słowami „Ze všech nejkrásnější já milou mám…” (np. J-249/J-261: Vroucná píseň o Panně Marii, J-913: Píseň složená ku větší chvále Panně Marii), która w swoiście demokratyczny sposób przedstawia Maryję jako ulubioną świętą zarówno cesarza i arystokratów, jak i zwykłych mieszkańców państwa Habsburgów, co prowadzi do refleksji zawartej w ostatnim punkcie niniejszego rozdziału, że wobec sacrum wszyscy ludzie są równi. Troskę władcy o stosunki w państwie, widziane przez pryzmat służby wojskowej, wyczytać można ponadto z dwóch interesujących druków opisujących zmiany w systemie rekrutacji do habsburskiej armii (wprowadzenie powszechnego poboru w miejsce względnie dobrowolnego werbunku). Teksty Píseň nová o nynějších sedlských časech ( J-183) i Krátochvilná píseň o veselém rekrutirování ( J-5/J-1218) chwalą decyzje władz, jako zrównujące bogatych i biednych, a tym drugim oferujące szansę godziwego zarobku. Pieśni te, gorzko wspominające dawne porządki, to teksty najbliższe otwartej krytyce społecznej, jakie odnaleźć można w badanym korpusie. Zwracają one bowiem uwagę na problemy ludu, ale krytykę warstw uprzywilejowanych łączą z poparciem dla polityki cesarskiej: Jaké nastalo nové řizení, že musíme jit na vojnu všichní, jak bohatý tak žebrák, nevymluví se sedlák. Již ty časy jsou vám uplynuly, když jste vaše syny ukryvali, za sedlaka šel žebrák, za něj svou krev vylejvat. [Przyszło nam nowe pisanie, każdemu do wojska wezwanie, bogacz tak samo jak żebrak, nie wykpi się gospodarz. Już się te czasy skończyły, kiedyście synów swoich kryli, za gospodarza szedł żebrak, za niego krew wylewać]. ( J-138) Než tam přišli dva bohatí, chudých bylo jako smetí, musím říc veřejně: bohatí zde hodují, chudí za ně bojují […] Teď to není takové, jak bohatí, tak chudí, musejí na vojnu jíti, udatně svou vlast hájiti, neb již jest to tudy. [Zanim przyszło dwóch bogatych, biednych było tam bez liku, muszę to powiedzieć głośno: bogaci się tu bawią, biedni za nich wojują […] ⩶ 239 ⩶ �Teraz jest już inaczej, i biedni, i bogacze, muszą do wojska iść, ojczyzny swojej bronić, tak to już zrobiono]. ( J-5/J-1218) Opiekunem ubogich w takiej interpretacji staje się sam cesarz jako wódz wojska i jako osoba decydująca o działaniu państwa: Nežli bych byl takovým sedlákem, lepší mně byt tu chvili vojákem, císař se o mně stará, žadnou bidu mně nedá. Chodim sobě jako křida bílý, vyložení mám pěkný, jménuj jaky chceš, císař pán mne vyplaci, v kursu střibrnou minci. Chleb dostanu, tabak laciný mám, kontribuci císaři nedávám, na robotu nejezdím, v hospodě si posedim. [Zamiast gospodarzem takim, wolę być w tych czasach wojakiem, cesarz się o mnie troszczy, zła do mnie nie dopuści. Chodzę sobie jak kreda biały, wyłogi mam wspaniałe, jakie tylko chcesz, cesarz pan mi srebrem płaci, moneta ceny nie traci. Chleb dostanę, tytoń tanio kupię, kontrybucji cesarskich nie płacę, z pańszczyzną się nie biedzę, za to w karczmie sobie siedzę]. ( J-138) 4.9.5.3. Wizerunki monarchy – ojciec poddanych i sprawiedliwy sędzia Ojcowska funkcja cesarza poza kontekstem militarnym przejawia się w znacznie bardziej różnorodnej puli tekstów. Widać to zarówno na płaszczyźnie językowej – do cytowanych już fragmentów określających cesarza słowem otec czy epitetami otec vlasti, otec laskavý dodać można fragment poświęcony powstaniu w Mediolanie zawarty w druku Velmi příkladná píseň našem milým vlastencům věnované od Ftáčka, w którym powtarza się, znane już z punktu 4.9.5.1., oskarżenie niewiernych poddanych o niedocenianie dobrych intencji władcy: Vzdychal císař pán žalostně nad celou Italii, když tam všechny jeho dítky proti otci jednají, a on jako otec vlasti dobrotu jim zvěstoval, že jest svět ďáblem posedlý nikdy se neponadal. ⩶ 240 ⩶ �[Wzdychał cesarz pan z żalem nad całą Italią, że wszystkie jego dziatki ojcu się sprzeciwiają. Sam jako ojciec ojczyzny łagodność im ogłaszał, że świat diabeł opętał, nawet nie przypuszczał]. ( J-2113) Władca karząc swoich wrogów, pochyla się nad problemami wiernych mu poddanych, czego przykład stanowił cytowany w punkcie 4.6.3. tekst dotyczący powstania w Galicji ( J-1023/J-1774), informujący o pomocy dla cierpiących głód Polaków. Problemem znacznie powszechniejszym niż bunty i konflikty zbrojne były jednak klęski żywiołowe, nieurodzaj i katastrofy. Należały one do codziennego doświadczenia ludzi XVIII i początku XIX w. i to w tym kontekście najpełniej realizuje się stereotyp cesarza-gospodarza i opiekuna. Pieśni podejmujące te tematy opisują zarówno systemową pomoc, jak i jednostkowe interwencje monarchy. Nová píseň když nedostatek chleba k očekávání jest ( J-1289) chwali więc władcę za organizację systemu spichlerzy i pożyczek ziarna pod zasiew: „Vzdejme čest a chválu naši vrchnosti, že jest v zásobě obilí dosti, / že o své poddany věrně pečuje, obilí nám půjčuje” [„Oddajmy cześć i chwałę naszej zwierzchności, że jest w rezerwie zboża dosyć, / że o swoich poddanych wiernie się troszczy, zboże nam pożyczy”]. Druk Nowá Píseń o zkáze Města a Chrámu Maryecell zawiera z kolei opartą na faktach opowieść o pożarze miasta Mariazell w listopadzie 1827 r. Tym razem cesarz obecny jest na miejscu zdarzenia osobiście i to w jego usta kramarski autor włożył porównania do ojca troszczącego się o poddanych-dzieci: Když přišel před ten chrám Páně, Padl na svá kolena Slzy mu z očí kapaly, Ríkal: Zdrávas Marya! [Gdy przyszedł pod ten dom Boży, Upadł na kolana Łzy mu z oczu płynęły, Mówił: Zdrowaś Maryja!] Nermuťte se moje děti, Přestaňte již plakati Já jakožto věrný otec Chci se o vás starati. [Nie martwcie się moje dzieci, Przestańcie już płakać Chcę się wami jak ojciec Wiernie opiekować]. ( J-529) Monarcha wzrusza się również losem pokrzywdzonych przez powódź mieszkańców Budy i Pesztu w pieśni J-1322: „Ten sám nejosvícenější císař Ferdinand nynější, s palatýnem zaplakal, / oni ho hnedky prosili, by jim nějakou pomoc dal” ⩶ 241 ⩶ �[„Ten sam jaśnie oświecony cesarz Ferdynand obecny, z palatynem zapłakał, / oni go wnet poprosili, by im jakąś pomoc dał”]. Cesarz pochyla się także nad jednostkowymi sprawami, jak w druku J-181, Nová píseň o přehrozném mordu, který se […] v hlavním městě Vídni vykonal, gdzie osobiście angażuje się w rozwiązanie sprawy popełnionego w Wiedniu morderstwa. Władca wyznacza nagrodę za schwytanie sprawcy i – zgodnie ze znanym już schematem podkreślającym jego pobożność – modli się wraz z dworzanami za duszę ofiary. Także w druku J-91, Příběh který se stal w turecké zemi o přezbožných raubiřích, cesarz szczodrze obdarowuje bohatera, który przyczynił się do rozbicia szajki rozbójników118: „Toho Manoše císař pan štedře obdaroval, / že mu troje krásné panství co si vyvolil dal” [„Tego Manoša cesarz pan hojnie obdarował, / że mu trzy piękne majątki które wybrał dał”]. Powyższe przykłady, choć bez wątpienie idealizują monarchę, prezentują go jako działającego oficjalnie i z pozycji autorytetu. Z folkloru ustnego znamy jednak bogatą grupę opowieści o władcy działającym z ukrycia, co pozwala zatrzeć granicę między „swoim” (ubogim chłopem) a „obcym” (cesarzem): Ve světovém folklóru jsou frekventováná podání o tom, jak panovník inkognito navštěvuje své poddané. Demokratické prvky panovníka vystihuje i to, že se sníží ze svého důstojného úřadu a chodí v přestrojení mezi lid. [W światowym folklorze częste są legendy o tym, jak władca incognito odwiedza swoich poddanych. Demokratyczne cechy przypisywane władcy wyraża również to, że zniża się ze swojego wysokiego stanowiska i wchodzi między lud w przebraniu]. (Šalanda 1989: 123) W tym przypadku nie sposób nie zauważyć paraleli między opowieściami o władcy wędrującym incognito, a legendami religijnymi o ziemskich wędrówkach Boga i świętych, jest to więc dalszy przykład idealizacji zbliżającej monarchę do reprezentantów sfery sacrum (Hajduk-Nijakowska 1983: 228–229). W analizowanych drukach kramarskich nie natrafiłem na historie o najpopularniejszym czeskim monarsze ukazywanym w ten sposób – Józefie II, ale wariant znanego motywu bajkowego, w którym król zostaje kumem biedaka (T750G, por. Hajduk-Nijakowska 1983: 90–91, Kowalska-Lewicka 1999: 143–144) pojawia się w odniesieniu do władcy obcego. Druk J-1061: Pravdivý příběh který se stal v ruské zemi blíže města Moškvy zawiera opowieść o ubogim parobku Pavle, którego chałupę odwiedza przebrany 118 Akcja lokalizowana jest co prawda w okolicy Belgradu w zemi turecké, ale tekst nie przywiązuje większej wagi do realiów i mowa w nim o bliżej nieokreślonym cesarzu, nie zaś tureckim sułtanie. ⩶ 242 ⩶ �car (określany w tekście jako ruský císař). W zamian za nocleg i skromną, ale szczerą gościnę, wędrowiec zobowiązuje się przyprowadzić wkrótce bogatych chrzestnych dla nowo narodzonego syna swego gospodarza. Dziecka do chrztu nie chce bowiem trzymać bogaty sąsiad Kudriš119, ponieważ Pavel jest u niego zadłużony. Gdy dzień po odejściu tajemniczego gościa wściekły Kudriš odbiera córce Pavla złoty krzyżyk na konto długu jej ojca, do wsi wjeżdża cesarski orszak. Władca hojnie nagradza swego gospodarza, zgodnie z mechanizmami bajki powierzając mu władzę nad całą wsią i odwracając dotychczasowe stosunki biednych i bogatych, dotrzymuje również obietnicy i staje się ojcem chrzestnym chłopskiego dziecka: „Císař řekl: toto dítě bude mít jméno moje, protože mu za kmotra stál a to ruský císař sám” [„Cesarz rzekł: to pacholę będzie mieć moje imię, bowiem mu za kuma stał rosyjski cesarz sam”]. 4.9.6. Władza cesarska a „inne władze” – kondycja człowieka i obcość w ujęciu metafizycznym Wymienione typowe postaci występujące w twórczości kramarskiej tworzą porządek świata ludzkiego o najbardziej uniwersalnym charakterze – władca, biedacy i osoby należące do różnych klas społecznych występują zarówno w tekstach dotyczących realiów czeskich jak i innych krajów czy innych religii. W ramach tych kategorii w pewien sposób uprzywilejowane są osoby z samego dołu i samego szczytu hierarchii – zarówno sieroty, wdowy i żebracy, jak i cesarz znajdują się najbliżej sacrum, z którego namaszczenia działają w świecie śmiertelników. Ubodzy jako wysłannicy Boga, świętych lub zmarłych, pośredniczący w kontakcie z rzeczywistością nadprzyrodzoną, cesarz zaś (a w mniejszym stopniu kler katolicki – w tekstach obecny marginalnie, ale zawsze przedstawiany w dobrym świetle) jako osoby konstytuujące boski porządek, przeciw któremu nie należy występować. Chrześcijańska legitymizacja wszelkiej władzy jako pochodzącej od Boga sprawia, że sprzeciw wobec władcy jest buntem przeciw boskiemu porządkowi (Roux 1998: 227–228). Jako symbol metafizycznego porządku władca niesie nadludzkie cechy (Sznajderman 1997: 125), ale od stwórcy odróżnia go jednak brak boskich atrybutów – jest potężny, ale nie wszechmocny, brak mu wszechwiedzy, jest również śmiertelnikiem jak każdy człowiek. Analogia Bóg-władca działa w obu kierunkach, co pokazuje 119 Interesujące – i świadczące o wzajemnym zapożyczaniu z różnych tekstów kramarskich – jest tu ponowne wykorzystanie tego samego nazwiska dla bohatera mieszkającego w Rosji. Nazwisko Kudrišek nosili pogański bogacz i jego nawrócony syn z cytowanej w punktach 4.5.2. i 4.5.4. pieśni J-35/J-1843. ⩶ 243 ⩶ �przedstawiony w kolejnym rozdziale wizerunek odległego Boga: obaj działają w świecie głównie przez pośredników – otwarte interwencje są wyjątkami (dlatego teksty na ich temat są interesujące), ale w szerszym ujęciu potwierdzają one jedynie regułę. Porównanie antropolożki Moniki Sznajderman, w myśl którego, jeżeli Bóg jest królem, cały kosmos widzieć należy jako podległe mu państwo (1997: 126), proponuję rozszerzyć z Boga na wszystkie pozytywne moce sacrum. Wówczas można stwierdzić, że tak jak niekompetentni pośrednicy sprawiają, że władza dobrego cesarza nie zawsze przynosi dobre skutki, tak człowiek jako „pośrednik” wcielający w życie objawiony w religii katolickiej boski porządek często działa niekompetentnie i jest winny cierpieniom i krzywdzie na ziemi. Niezależnie od miejsca zajmowanego w hierarchii społecznej, elementem ludzkiej kondycji jest poczucie niepokoju i braku, na które odpowiedzieć może wyłącznie kontakt z porządkiem nadprzyrodzonym. Cytowane już we wcześniejszych punktach tego podrozdziału pieśni opisujące postaci wypełniające konkretne role społeczne zawierają wiele wzmianek o trwale związanym z ziemską egzystencją niezaspokojeniu i równości wszystkich ludzi wobec spraw ostatecznych. Druk J-112, Nová píseň o přehrozném zázraku, jednoho děvčátka, které 200 dní nic nejedlo… jasno stwierdza, że nikt na świecie nie może być zupełnie szczęśliwy: „[…] ale v světě jak se vidí, žádný nejni spokojený, / sedlák, řemeslník a pán, stavové ba ani král” [„[…] lecz na świecie jak widać, nikt pełni szczęścia nie ma, / wieśniak, rzemieślnik i pan, możni ani król sam”]. Przypomina to wizję niepełności świata zawartą w druku J-734, Nábožná píseň pod názvem touha po vlasti nebeské, szukającym ojczyzny człowieka w niebie. Śmierć widziana jest jako ostateczne wyrównanie statusu wszystkich ludzi, niezależnie od zajmowanej za życia pozycji i wpływów. Jak głosi pierwsza z pieśni zawartych w jednym z najstarszych w przerowskim zbiorze druków, zatytułowanym Písničky velmi pobožné, kteréž vedou hřišního člověka k pobožnému životu: Všech věcí smrt nasycení, života činí ztracení zbaví člověka radosti, psoty, bídy, vší žalosti. I ten chudáček nemocný, nejsa v světě slavný, vzáctný, trpí od mocných bezpráví, všeho toho konec zbaví. [Wszech rzeczy śmierć nasycenie, znaczy życia zatracenie pozbawi człowieka radości, biedy, nędzy, wszech żałości. Nawet chory biedaczyna, który w świecie sławy nie ma, od silnych cierpi bezprawie, wszystkiego go kres pozbawi]. ( J-361) ⩶ 244 ⩶ �Podobne wanitatywne obrazy pojawiały się w tekstach wielokrotnie przez kolejne dwa stulecia. Utwór Píseň o živobytí člověka, posługuje się licznymi kontrastami, opisując ludzi różnych profesji i stanów leżących na jednym cmentarzu: Tento hrob jest živý obraz naši spráchnělivosti, v něm spočívá král i žebrák, maličký v své velikosti. […] Ten, jenž chléb svůj v slzích smáčel, zbaven jest tam soužení, tu leží chudý s bohatým, podle sebe složeni. Nechtěj mít na světě slávu, neb víš, že jsi prach a popel, přikreje tvůj hrobek tráva, to jest tvůj jistý ortel. [Grób ten jest obrazem żywnym naszej spróchniałości, spoczywa w nim król i żebrak, mały w swej wielkości. […] Ten, kto chleb swój łzami zraszał, męki tam nie czuje, tu leżą biedak z bogaczem, złożeni obok siebie. Nie goń w świecie za sławą, wiesz wszak, żeś popiół i proch, grób twój trawa przykryje, oto twój pewny wyrok]. ( J-213) Dla najuboższych śmierć przedstawiana jest jako koniec cierpień w świecie doczesnym. Widmo czekającego na wszystkich końca służy jako kolejny element utrwalający zastany ład społeczny, skoro bowiem śmierć zrówna wszystkich, nie warto walczyć o pozycję za życia. Nie tylko bogactwo, ale także przynależność do wymienionych grup uprzywilejowanych w kontakcie z sacrum nie wpływają na ostateczną sytuację śmiertelników, co dobitnie pokazuje Píseň o smrti, všem k rozjímání na světlo vydaná ( J-328/J-1518), przywołując samego papieża, oraz Nová píseň jenž představuje moc smrti nad jedným každým člověkem ( J-379), w której wymienione zostają dzieci (obraz ten przenieść można na opisane wcześniej sieroty): Na můj rozkaz pápež římský klade dolu infulu, císařové a králové kladou z hlavy korunu. [Na mój rozkaz papież rzymski odłoży swą infułę, cesarze i królowie z głowy zdejmą koronę]. ( J-328, J-1518) Netrpí papeži, ani císářovi, povolá knížete, zemana hraběte, před sebe. […] Povolá sedláka, pastýře žebráka, i ty malé dítky, jako vonné kvítky, též bére. ⩶ 245 ⩶ �[Nie służy papieżowi, ani cesarzowi, wezwie przed siebie księcia, włościanina, hrabiego. […] Wezwie rolnika, pasterza żebraka, nawet małe dziatki, niby wonne kwiatki, zabierze]. ( J-379) Pocieszeniem, ale i przestrogą dla grzeszników jest informacja, że śmierć stanowi jedynie element wyższego porządku i podlega Bogu, który wszystkich ludzi sądzić będzie według swoich kryteriów niezależnie od ich pozycji i majątku w świecie. Jedynie Boga jako gwaranta zbawienia wymienia eschatologiczny Zpěv o hrobníkovi: Na krchově zdám se býti, panovitým vládařem, nebo mne se podrobíti, musí žebrák s mocnářem, žádný nemůže se skryti, před smrti a hrobářem. Tolikeré jsou zde stavy, rozličného umění, každý doufal dle své hlavy, naleznouti spasení, žádný je zde nerozsoudí, nežli Bůh sám na nebi. Lopata mně z ruky padá, obě nohy klesají, rejč můj farář odevzdává novému hrobníkovi, ouve! ouve! co se stává, beru svoje skončení. [Na cmentarzu ja się czuję, panem samowładcą, bo mnie się musi poddać, żebrak z mocnym monarchą, nikt się ukryć nie może, przed grabarzem i śmiercią. Tu ludzie różnych stanów, różnego uzdolnienia, każdy w swój rozum ufny, sam szukał zbawienia, nikt ich tu nie osądzi, jeno sam Bóg w niebie. Łopata z rąk mi wypada, łamią się nogi obie, motykę moją proboszcz daje nowemu grabarzowi, biada! biada! cóż się dzieje, znalazłem swój koniec]. ( J-1778) Sama śmierć, obecna w antropomorfizowanej postaci w tekście Píseň přikladná o pyšným mládenci […], deklaruje, że jest jedynie wykonawczynią Bożej woli: Neb já činím poručenství Boha svrchovaného, nemysli si že já dělám, co proti vůli jeho, koho mně Bůh zaznamená, nechť on se kde přesková, třebas on kraj světa utek, má šipka ho vyhledá. ⩶ 246 ⩶ �[Bowiem czynię poruczenia Boga najwyższego, nie myśl że robić mogę, coś wbrew woli jego, kogo mi Bóg wskaże, nawet gdy się skryje, choćby na kraj świata uciekł, ma strzała go nie minie]. ( J-134/J-152) Wizji Boga, jego udziału w wydarzeniach na świecie, aktywności boskich pośredników i narzędziom metafizycznej sprawiedliwości poświęcony jest ostatni rozdział niniejszej książki. ⩶ 247 ⩶ ��porządek 5 Kramarski wertykalny porządek świata 5.1. Teksty kramarskie o tematyce religijnej – uwagi ogólne Jak wspomniano w poprzednich rozdziałach, granica między tekstami świeckimi a religijnymi drukowanymi w postaci jarmarcznych ulotek jest możliwa do wyznaczenia głównie na podstawie gatunku, a więc funkcji tekstu. Wśród wierszowanych utworów religijnych, które pojawiają się w drukach kramarskich, da się wyróżnić dwa zasadnicze typy pieśni, a mianowicie pieśni kontemplacyjno-modlitewne oraz pieśni narracyjne (Grochowski 2007: 29), w których przypadku granica między tekstem świeckim a religijnym jest szczególnie płynna. Przyjmując taką klasyfikację, należy zatem pamiętać, że wszelkie proponowane przez badaczy podziały są prawdopodobnie wtórne wobec sposobu funkcjonowania tekstów w okresie ich popularności1. Choć przewaga jednego z elementów pieśni jest zazwyczaj wyraźna, to elementy narracyjne bywają obecne w modlitwach, a wstawki modlitewne (prośby o Boże zmiłowanie i zachęty do poprawy moralnej) niemal zawsze pojawiają się w tekstach narracyjnych jako zamknięcie opisywanej historii. Ponadto niektóre druki zawierające teksty narracyjne bywają uzupełnione jedno- lub dwustronicową modlitwą dodaną na końcu publikacji. Mając na względzie wymienione kwestie, za podstawowy materiał do analizy uznaję druki narracyjne, ale uwzględniam w niej również modlitwy, traktując je jako źródło pomocnicze. 1 Świadomość różnic w temacie i formie tekstów przejawiała się niewątpliwie w sposobie ich prezentacji i reklamy – pieśni religijne nie były śpiewane przy tablicy, ponieważ bardziej rozrywkowe sposoby reklamy były zarezerwowane dla druków świeckich (Beneš 1995: 181). O stosowanym czasem tematycznym porządkowaniu druków przez odbiorców świadczą również niektóre zachowane špalíčki. ⩶ 249 ⩶ �5.2. Motywacja religijna w tekstach kramarskich Światopogląd religijny, oparty na popularnych adaptacjach wiary chrześcijańskiej, obecny jest niemal we wszystkich tekstach, przynajmniej w formie otwierającej pieśń inwokacji lub końcowego pouczenia moralnego. W przypadku tekstów narracyjnych, światopogląd religijny i motywacje świeckie idą w parze, wspólnie budując obraz świata oparty zarówno na naukach rzymskiego katolicyzmu (oficjalnych i przenikających z wyższych warstw społeczeństwa szczególnie intensywnie od czasów rekatolizacji), jak i przeżytkach dawniejszych systemów wierzeniowych. W przypadku czeskim religijne opisanie świata po rekatolizacji tworzyły nakładające się na siebie religijność ludowa (zbožnost lidová) i religijność elitarna (zbožnost elit): Současně se barokní zbožnost obvykle člení s přihlédnutím k prostředí, v němž je studována, na zbožnost lidovou a zbožnost elit. Ta první, charakteristická pro široké vrstvy nevzdělaného venkovského obyvatelstva, propojovala katolický náboženský život se složkami kosmologicko-přírodního magického systému, které církev v průběhu staletí akceptovala a začlenila do svých rituálů […]. [Współcześnie religijność barokową dzieli się zazwyczaj z uwagi na środowisko, w którym jest badana, na religijność ludową i religijność elit. Ta pierwsza, charakterystyczna dla szerokich warstw niewykształconego społeczeństwa wiejskiego, łączyła katolickie życie religijne z elementami kosmologiczno-przyrodniczego systemu magicznego, które Kościół przez stulecia istnienia zaakceptował i włączył do swoich rytuałów […]]. (Mikulec 2013: 28–29) Choć ze względu na cenzurę w tekstach raczej nieobecne są treści jawnie sprzeczne z oficjalnymi naukami Kościoła, elementy dawniejszych wierzeń pozostają obecne w całościowej konstrukcji świata. Konserwatyzm i powielanie ustalonych schematów jest w przypadku druków o tematyce religijnej jeszcze silniejsze niż w tekstach świeckich (Beneš 1995: 181). Pomimo często rozrywkowo-sensacyjnego ujęcia tematu i komercyjnego charakteru druków z pewnością nie należy umniejszać ich wpływu na kształtowanie światopoglądu odbiorców. Słowa, które filozof i historyk religii Mircea Eliade odnosi do religijnego folkloru w ogóle, odnoszą się zatem również do pieśni kramarskiej: „[…] owe mity i legendy z pewnością nie stanowiły tematów filozoficznych ani teologicznych. Ale też nie można powiedzieć, jakoby były one dla nich [odbiorców] jedynie rozrywką służącą do zabicia czasu. Folklor religijny zawiera zawsze pewną naukę” (Eliade 2017: 190). ⩶ 250 ⩶ �Wykonawca (autor) pieśni i społeczność jej odbiorców należeli do tej samej grupy społecznej i posiadali te same podstawy światopoglądu. Pieśni posługiwały się zatem wątkami i schematami powszechnie znanymi, odtwarzały i podtrzymywały istniejącą wizję świata, jedynie niekiedy uzupełniając ją o nowe elementy (zob. Beneš 1995: 181). Wizja świata przedstawiana w tekstach pieśni kramarskich, a więc również jego „mapa”, rozciąga się w dwóch kierunkach. Całość świata, obejmująca jego trzy poziomy – niebiosa, ziemię i krainy podziemne – zorganizowana jest według hierarchicznie uporządkowanej osi wertykalnej, z Bogiem-Stwórcą zasiadającym w niebiosach na szczycie hierarchii i przynależnym diabłu piekłem znajdującym się na jej spodzie. Ten kierunek porządkowania świata przypisany jest wyraźnie do motywacji religijnej (po części starszej niż chrześcijańska, ale przez chrześcijaństwo przyjętej i uzupełnionej; por. też trójpoziomowy podział kosmosu w opracowaniach, np. SSiSL I-I 1996: 86–87, Szyjewski 2003: 69–73, Eliade 2017: 62–66). Świat dostępny zwykłemu ludzkiemu poznaniu obejmuje wydarzenia rozgrywające się na środkowym poziomie, jego organizacji można zatem przyglądać się również w płaszczyźnie horyzontalnej2, której opisowi poświęcone były fragmenty poprzedniego rozdziału pracy. Teksty kramarskie przekazują opisy interakcji niebios i podziemi ze światem ludzkim, jednak opisy rzeczywistości tych krain są obecne w bardzo ograniczonym zakresie. Wizje hierofanii nie służą raczej przedstawieniu rzeczywistości pozazmysłowej. Przede wszystkim zamykają one wątki rozgrywające się w realistycznym kontekście. Poza nielicznymi wyjątkami, w pieśniach kramarskich brak opisu zaświatów, nagrody dla sprawiedliwych w niebie czy kar piekielnych, znanych z innych gatunków twórczości ludowej (przede wszystkim pieśni dziadowskiej lub pism stricte religijnych; por. Michajłowa 2010: 168–193). Wiedza o pośmiertnym losie bohaterów pieśni przypisywana jest często wyłącznie Bogu, stosunkowo częste jest np. sformułowanie mówiące, że tylko Jezus wie, co się stało z ukaranymi grzesznikami. W przypadku pieśni kramarskich moce niebieskie i piekielne wkraczają w świat śmiertelników na chwilę, w momencie wymierzenia sprawiedliwości, ukarania zła, dopisania puenty do inaczej nierozwiązanej historii. Porządek 2 Zgodnie z niektórymi tekstami religijnymi również zaświaty można by rozrysować w płaszczyźnie poziomej, tworząc ich szczegółową topografię, umieszczającą w konkretnych miejscach poszczególne elementy niebios i piekła (kręgi piekielne itp.). Zaświaty – w myśl barokowej teologii – składają się nie tylko z symetrycznie sobie odpowiadających nieba i piekła, ale także z czyśćca i tzw. limbus puerorum, w którym przebywają dusze nieochrzczonych dzieci (zob. Mikulec 2013: 237). Także wyobraźnia ludowa precyzuje strukturalny układ niebios i piekła (por. Bartmiński, Niebrzegowska 1999: 199–200). W przypadku tekstów kramarskich dane na ten temat są jednak właściwie nieobecne i założyć można względną jednorodność przestrzeni pozaziemskich. ⩶ 251 ⩶ �metafizyczny ujawnia się w sytuacjach, które w codziennym życiu skończyłyby się inaczej, nie zaspokajając potrzeby sprawiedliwości w świecie doczesnym. Wstawiennictwo sił nadprzyrodzonych, jak pokazały już przywoływane w poprzednim rozdziale przykłady, przyczynia się np. do uratowania wdów i sierot czy ukarania chciwych bogaczy i bezlitosnych przestępców. Jednocześnie zjawiska nadprzyrodzone są w pieśni kramarskiej namacalne i bardzo konkretne, często pozostawiają po sobie materialne ślady – list z modlitwą, cudowny przedmiot niestworzony ludzką ręką itp. Wyraźnie wskazuje to na barokowe lub starsze korzenie przytaczanych historii, co odróżnia czeskie pieśni kramarskie np. od ich polskich odpowiedników, w których nadprzyrodzony charakter zjawiska jest często jedynie zaznaczany przez narratora i sprowadza się zwykle do szczególnie skutecznego działania ziemskiego wymiaru sprawiedliwości (por. Grochowski 2010: 255–271). Teksty czeskie są znacznie bardziej fantastyczne, a diabły, aniołowie, święci i potwory występują jako realnie obecne w świecie istoty. Niniejszy rozdział poświęcony będzie opisowi wertykalnego porządku świata pieśni kramarskich. Składają się na niego dwie zasadnicze części: opis aktywnych i osobowych bytów należących do porządku religijnego – istot świętych – oraz opis elementów świata o znacznie lub całkowicie ograniczonej sprawczości, sił niebiańskich i piekielnych konstytuujących porządek świata, ale podlegających bytom aktywnym i obdarzonym sprawczością (elementy porządku świata i przynależne im zjawiska – niebiosa, ziemia i podziemie – ale również byty osobowe o niższym statusie, aniołowie i diabły, pełniące przede wszystkim rolę wykonawców Bożej woli i poleceń istot świętych). 5.3. Bóg chrześcijański Dogmat o trójjedynej istocie Boga, nieobecny w księgach Pisma Świętego w przyjętej przez współczesne kościoły postaci, ale oparty na interpretacji biblijnych przesłanek, stanowi jedno z głównych założeń chrześcijaństwa. Zagadnieniu wzajemnych relacji trzech osób boskich poświęcone zostały setki stron teologicznych traktatów, kwestia ta pozostaje jednak jednym z najmniej intuicyjnych elementów religii katolickiej: Existence jednoho Boha ve třech osobách byla stejně jako ve starší době i v barokní zbožnosti vnímaná jakožto velké a lidským rozumem prakticky nepochopitelné tajemství. ⩶ 252 ⩶ �[Istnienie jednego Boga w trzech osobach było, tak samo jak w dawniejszych czasach, również przez barokową religię przedstawiane jako ogromna i właściwie niepojęta dla ludzkiego rozumu tajemnica]. (Mikulec 2013: 33) Nic więc dziwnego, że sensualistyczna, nakierowana na konkret ludowa religijność z trudem przyswoiła sobie ten dogmat, co podkreślają m.in. autorzy encyklopedii kultury ludowej Czech, Moraw i Śląska: „Definice dogmatu byla přijata na koncilu v Konstantinopoli 381; jeho obsah však pro široké vrstvy věřících zůstával dlouho obtížně pochopitelný” [„Definicja dogmatu była przyjęta przez sobór w Konstantynopolu w 381 r.; jego treść pozostawała jednak przez długi czas trudno zrozumiała dla szerokich warstw wiernych”] (NEČMS 2007: 620; zob. Mianecki 2010: 60). Ludowe wizerunki Trójcy Świętej nierzadko odwoływały się do niekanonicznych przedstawień i wątków, sięgających być może głęboko do jeszcze pogańskiego imaginarium (np. wielotwarzowe lub wielogłowe wyobrażenia bóstw; por. Štajnochr 2005: 15–20). Nurt oficjalnego katolicyzmu kontrreformacyjnego stawiał Trójcę Świętą na samym szczycie hierarchii kultów, jako najwyższą niebiańską instancję przywoływaną w sytuacjach największego zagrożenia. Przykładem mogą być obecne w wielu miastach (w tym Ołomuńcu, duchowej stolicy Moraw) kolumny wotywne poświęcone Świętej Trójcy. Barokowe tradycje religijne mogły zarazem wprowadzać wśród wiernych pewne zamieszanie co do składu Trójcy, promując koncepcję Trójcy ziemskiej (Dzieciątko Jezus, Maryja i św. Józef ) jako odbicie Trójcy niebiańskiej (Štajnochr 2005: 63–66, Royt 2007: 175). Kulty związane z Trójcą Świętą były ponadto uniwersalne dla katolików i protestantów, więc ich popularyzacja nie wiązała się z utwierdzaniem kontrreformacyjnej tożsamości i jako takie nie miały one propagandowej wagi podobnej do kultów maryjnych czy tych związanych z Najświętszym Sakramentem (Mikulec 2013: 36). Biorąc pod uwagę wszystkie te czynniki, analizę wertykalnej struktury świata twórczości kramarskiej warto rozpocząć od przyjrzenia się obrazowi Trójcy Świętej i poszczególnych osób do niej należących: Boga Ojca, Syna-Chrystusa i Ducha Świętego. 5.3.1. Trójca Święta W przypadku druków kramarskich trudno odnaleźć pojęcie Trójcy Świętej poza tekstami modlitewno-kontemplacyjnymi. W analizowanym materiale czeskie określenie Svatá Trojice pojawia się zaledwie w kilku tekstach narracyjnych. Zazwyczaj nie precyzują one jednak, jaka jest jej rola ani kto do niej należy, choć w kontrreformacyjnej ⩶ 253 ⩶ �teologii każda z osób boskich dysponowała rozdzielnymi kompetencjami i sposobami działania, których zakres w ówczesnej interpretacji przedstawić można za Jiřím Mikulcem następująco: „Bůh Otec je »stvořitel všech věcí«, Syn Kristus »vykupitel lidského pokolení« a Duch svatý »posvětitel a řiditel církve« [„Bóg Ojciec jest »stworzycielem wszech rzeczy«, Syn Chrystus »odkupicielem pokolenia człowieczego« a Duch święty »uświęca i prowadzi kościół«”] (Mikulec 2013: 33). Wydaje się, że niektóre terminy religijne funkcjonowały w kramarskiej pobożności po części jak pojęcia z innego kręgu kulturowego, przeniesione z katechizmów i kościelnych kazań bez refleksji nad ich znaczeniem. Spośród niezwykle bogatego świata barokowych kultów związanych z konkretnymi osobami Trójcy Świętej (Mikulec 2013: 37–42) w analizowanych tekstach obecne są przede wszystkim informacje o cudownej mocy Najświętszego Sakramentu jako ciała Chrystusa, a więc uwaga poświęcona jest temu aspektowi religii katolickiej, który dystansuje ją od innych odłamów chrześcijaństwa. Jako wezwanie modlitewne wielokrotnie przypominany jest także kult pięciu ran Chrystusa. Przykłady przywołania terminu svatá Trojice/Trójca Święta w badanym korpusie przynosi m.in. Píseň pravdivá o ukrutnosti turecké ( J-137/J-989/J-1035/J-1319), która stawia Trójcę w opozycji do Mahometa (opisywanego jako bóg Turków), podkreślając prawdziwość tylko jednego z systemów religijnych słowami „Svatá Trojice Bůh pravý, s tímť my se budem radovat” [„Święta Trójca Bóg prawdziwy, z nim się będziem radowali”]. W innych tekstach: J-1009/J-2112: Nová píseň o pravdivém příběhu, který se stal na hranicích prajských […], J-1237: Vroucná píseň ke ctí a chvále Panně Marii za odvracení nakazlivé nemoce, i J-2188 Nová zpráva o podivném příběhu, který se stal w tureckém položení […], Trójca Święta wspominana jest w zawołaniach modlitewnych „slituj se svatá Trojice” [„zmiłuj się Święta Trójco”] ( J-2188), „v třech osobách nerozdilná a svatá Trojice / račte při nás pevně stati v poslední hodince” [„w trzech osobach nierozłączna i Święta Trójco / raczcie przy nas pewnie stać w ostatniej godzinie”] ( J-1237), oraz w wezwaniu do pobożności „věřte všecky též (v) svatou Trojici” [„wierzcie wszyscy i w Trójcę Świętą”] ( J-1009/J-2112). Znacznie częściej niż całość Trójcy, niemal w każdym z analizowanych utworów, przywoływane są natomiast osoby Boga Ojca i Chrystusa, nierzadko trudno od siebie odróżnialne. Takie połączenie wiąże się zapewne z zasadami religijnymi dotyczącymi przedstawiania poszczególnych osób boskich, związanych z ich popularnymi wyobrażeniami. Bóg Ojciec w Biblii pojawia się wyłącznie symbolicznie i bezcieleśnie jako płonący krzew, głos z niebios itp. (Royt 2007: 170), a zatem człowiek nie ma z nim bezpośredniego kontaktu. Jego istoty nie da się opisać, pozostaje „wielki i nieznany” (Lurker 2011: 455). Duch Święty nie tylko nie pojawia ⩶ 254 ⩶ �się pod ludzką postacią (w Piśmie Świętym jego obecność oznaczają płomienie lub biała gołębica), ale jego antropomorficzne przedstawienia były w katolicyzmie zakazane papieskim dekretem (Royt 2007: 177). Jako najbardziej abstrakcyjny Duch Święty właściwie nie pojawia się w większości zjawisk z kręgu środkowoeuropejskiej kultury ludowej, z wyjątkiem niektórych przedstawień plastycznych i zaklęć (Zowczak 2013: 70). Od tej zasady nie odbiegają również teksty większości druków kramarskich, w których pojęcie Duch Svatý, jeśli w ogóle obecne, pojawia się w parafrazach wezwania modlitewnego „w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”, ale nie jest on widziany jako aktywny podmiot. Ponieważ jedyną spośród osób boskich bezpośrednio i cieleśnie obecną w ludzkim świecie był Chrystus, to głównie jego przedstawienia oddziaływały na wyobraźnię i mogły łatwo dominować nad pozostałymi bytami Trójcy. Wyjątkowe na tym tle są pojedyncze utwory modlitewne (np. J-836, w którym każdej z osób Trójcy poświęcona jest osobna zwrotka-apostrofa3) i dydaktyczne, jak Mravná píseň všem ctnostným novo-manželům k potěšení vydaná ( J-283/J-308/J-911/J-2223). W tej przeznaczonej dla nowożeńców pieśni przywołane są wszystkie osoby Trójcy (określanej jako rozkošná Svatá Trojice), przedstawione jako uczestnicy wesela Adama i Ewy. Ojciec, Syn i Duch Święty pełnią na nim każdy inną rolę – „Za družbu byl Bůh Otec sám, knězem jeho byl Kristus Pán, Duch Svatý rukojmě” [„Za drużbę był sam Bóg Ojciec, księdzem jego Chrystus Pan, Duch Święty poręczał”], i w tym charakterze uczestniczyć mają w każdym małżeństwie jako jego opiekunowie. Tekst identyfikuje także Boga-Ojca jako Stwórcę wszechrzeczy (Bůh Stvořitel), a Ducha Świętego jako osobę Trójcy, której udział umożliwia ziemskie wcielenie Syna – „Kristus Pán […] počat jest z Ducha Svatého” [„Chrystus Pan […] począł się z Ducha Świętego”]. 5.3.2. Pan Bůh Ze względu na wspomniane powyżej niejasności terminologiczne dotyczące Trójcy Świętej, najwyższa istota świata pieśni kramarskiej – nominalnie Bóg chrześcijański – nazywana jest zazwyczaj podstawowym czeskim określeniem Bůh, często dopełnianym stałym epitetem všemohoucí – ‘wszechmogący’ ( J-22/J-23/J-25/J-78/ J-1034, J-105, J-135, J-1009/J-2112, J-1237, J-1397, J-1401), rzadziej milý – ‘miły’ ( J-26, J-105), nejmilejší – ‘najmilszy’ ( J-75/J-96/J-942/J-1321/J-2116), dobrotivý – 3 Druk, choć niedatowany, pochodzi prawdopodobnie z XVIII w. (lata 60.?) i zawiera tekst napisany bez wątpienia przez osobę o dobrej znajomości nauk kościelnych. Świadczy o tym wyjątkowe w całym korpusie określanie Boga hebrajskim imieniem Sabaoth, „Pan Zastępów”. ⩶ 255 ⩶ �‘dobrotliwy’ ( J-60), převeliký – ‘przeogromny’ ( J-2505) i nebeský – ‘niebiański’ ( J-1315), które nie precyzują jednak jego pozycji w obrębie Trójcy. Obok szeregu pozytywnie wartościowanych epitetów, Bóg jako surowy sędzia bywa również określany przymiotnikiem rozhněvaný – ‘rozgniewany’ ( J-194, J-1237, J-1567). Najczęściej określenie Pan Bůh może odnosić się zarówno do Boga Ojca, jak i do Chrystusa (por. niejasny stosunek Jezusa i Boga Ojca w narracjach folklorystycznych, kiedy stosowane jest określenie Pan Bóg, Zowczak 2013: 63), postaci te mogą występować wymiennie, bądź nie jest określane, o którą z nich chodzi w tekście (Zowczak 2013: 65). Zasadniczo możliwe i obecne w tekstach są trzy sposoby przedstawiania relacji między Ojcem i Synem: 1. Nieokreślone zlanie się tych postaci w jedną, określaną pojęciem Pan Bůh – najbliższe ludowemu podejściu niepróbującemu przyswoić trynitarnej koncepcji. Tak konstruowane pojęcie Boga bliższe jest wówczas raczej Bogu-Ojcu (w tekstach występują także określenia takie jak Otec ( J-1315), Otec Nebeský ( J-138/J-615/J-934/J-1581/J-2404) i Tatíček ( J-1397) czy Tatíček Nebeský ( J-296/J-595/J-650/J-1306). 2. Wyraźne utożsamienie Ojca z Synem, np. poprzez synonimiczne stosowanie słów Ježíš i Bůh w tym samym zdaniu czy strofie pieśni, co w tekstach występuje stosunkowo rzadko, np. w pieśni J-26: „Pane Kriste Ježíši […], cos nám Bože z nebe slíbil” [„Panie Jezu Chryste […], coś obiecał Boże z nieba”], albo J-74: „O Pane Ježíši! […] Bože na vysosti” [„O Panie Jezu! […] Boże na wysokościach”]. W przypadku tekstów opisujących boskie decyzje i wybory zazwyczaj następuje utożsamienie Chrystusa z Bogiem Ojcem, a bóstwo przedstawione zostaje jako surowy władca karzący grzeszników. 3. Wyraźne przeciwstawienie Ojca i Syna poprzez przypisanie im konkretnych, oddzielnych sfer działania i kompetencji. Do tej grupy należą przede wszystkim teksty odwołujące się do ludzkiego życia Chrystusa na ziemi lub jego wędrówek incognito, którym poświęcony jest oddzielny podpunkt. Rozróżnienie Ojca i Syna wyraźnie widoczne jest ponadto w nielicznych tekstach akcentujących synostwo Chrystusa i jego mediacyjny charakter między ludźmi a Stwórcą, np. określeniami synáček Boží ( J-69, J-88), „Bože Otče z Nebe […], Syn tvůj jednorozený” [„Boże Ojcze z Nieba […], Syn twój jednorodzony”] ( J-352), Jednorozený Syn Jeho (Boha) ( J-1185). Interesujące na tym tle jest sformułowanie użyte w tekście J-2499: „Já Ježíš Kristus, syn Boha živého a pravý otec váš” [„Ja Jezus Chrystus, syn Boga żywego i prawdziwy ojciec wasz”], które jednocześnie rozróżnia Ojca i Syna jako odrębne osoby, ale to Chrystusowi przypisuje ojcostwo nad ludzkością. ⩶ 256 ⩶ �Stosunkowo rzadkie, ale interesujące jako ukazanie teologicznych założeń, są ponadto teksty zrównujące Boga i osobę Chrystusa z materialnie obecnym podczas opisywanych wydarzeń Najświętszym Sakramentem. W druku J-712 hostia określona jest słowami Pán Bůh, podobnie w pieśni J-1004/J-1249/ J-1567/J-1804/ J-2224/J-2778 w odniesieniu do księdza odwiedzającego umierających z wiatykiem użyte są sformułowania, takie jak: „kněz s Pánem Bohem šel” [„ksiądz z Panem Bogiem szedł”] czy „zde Pána Boha nemám” [„tu Pana Boga nie mam”]. 5.3.3. Wędrówki Chrystusa po świecie Postać Jezusa jako wyraźnie odrębna od Boga Ojca występuje przede wszystkim w tekstach opowiadających o jego ziemskim życiu, dotyczących narodzin i dzieciństwa Chrystusa (np. ucieczka do Egiptu, J-244) oraz jego męki i zmartwychwstania (np. droga krzyżowa, J-325, J-350/J-814). Zgadza się to z ogólną obserwacją dotyczącą „biblii ludowej” o wątkach i sytuacjach pozwalających odróżnić obecnego na ziemi Chrystusa, syna Maryi, od niebiańskiego i odległego Boga Ojca (por. Zowczak 2013: 65–66). Ponieważ teksty te dotyczą konkretnego krótkiego okresu należącego do przeszłości, nie zaś obecnego sposobu interakcji Chrystusa ze światem, zostaną ponownie przywołane w punkcie poświęconym narracjom historycznym o życiu świętych (5.4.2.). Kilka przykładów operuje ponadto schematem znanym z tradycyjnych opowieści ludowych, według którego wędrujący po świecie żebrak, niepozorny starzec, to w rzeczywistości zamaskowany Chrystus, który osobiście przygląda się życiu ludzi i interweniuje, pomagając potrzebującym lub karcąc grzeszników4. Pierwszy z takich tekstów, dokładniej opisywany w punktach dotyczących obcowania z zaświatami (5.7.4.) i zwierzęcych istot demonicznych (5.6.3.), to Píseň nová a pravdivá, co se stalo w Uherské Zemi blíž Prešpurku w jedné vsi hospodyni […] ( J-153), w której proszący o jałmużnę wędrowiec-Chrystus zostaje zlekceważony przez chciwą gospodynię, za co spadają na nią nadprzyrodzone kary. Inna z pieśni, J-1092/J-2348 z 1847 r., zatytułowana Pravdivá píseň o velkém zázraku5, opowiada o klęsce głodu panującej we Włoszech i losach biednej wdowy, umierającej z powodu ciężkiej choroby. Najstarsza z jej trzech córek wyrusza do lasu szukać korzonków do zjedzenia, 4 Nieznane są natomiast typowe dla bajek ludowych narracje ajtiologiczne, w których wędrującemu w ludzkiej postaci Stwórcy (niedookreślonemu „Panu Bogu” lub Chrystusowi) towarzyszy postać trickstera, odgrywana przez diabła lub św. Piotra. 5 Ten sam tekst w nowszym wydaniu (prawdopodobnie z lat 60. XIX w.), znany z druku J-1119, umieszcza wydarzenia w okolicy Raciborza. Poza jednym zmienionym wersem, historia jest identyczna. ⩶ 257 ⩶ �po drodze zatrzymuje się przed kaplicą i modli do pięciu ran Chrystusa. Wówczas na jej drodze pojawia się kulawy starzec, który pozdrowiony wręcza dziecku chleb i kartkę z modlitwą: „Když tak naříkala, osmi letá panna, / viděla stařečka sem z daleka kráčí s dvouma berličkama” [„Gdy tak rozpaczała, ośmioletnia panna, / ujrzała staruszka co z daleka idzie o dwóch kulach”]. Spożycie chleba cudownie uzdrawia chorą matkę, a dziewczynka uświadamia sobie, kogo tak naprawdę spotkała na swej drodze: „Ach to nebyl stařec, to byl sám Kristus Pán, / on mně tu modlitbu i chlebiček sám do ruky podal” [„Ach to nie był starzec, lecz sam Chrystus Pan, / on mi tę modlitewkę i chlebuś sam do ręki dał”]. Ostatnim przykładem historii opisujących obecność Chrystusa w świecie po przedstawionym w Piśmie Świętym okresie jego ziemskiego życia, jest znany już w połowie XVIII w. druk Píseň historická o jedné bohabojne dceři v Uhřích městě Várdajnu zrozené ( J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110). Zawiera on historię pobożnej dziewczyny, która zostaje uratowana przed niechcianym małżeństwem przez cudowną interwencję Chrystusa i przenosi się wraz z nim do ziemskiego raju (zob. poświęcony temu miejscu punkt 5.7.3.). 5.3.4. Metla Páně Świat pieśni kramarskich jest przesycony cudownością i nadprzyrodzonymi zjawiskami. Teksty nie podają w wątpliwość obecności osobowego Boga, tożsamego z Bogiem religii katolickiej. Jednocześnie rzeczywistość jarmarcznych narracji jest bliska światu, jakiego doświadczali ich autorzy i odbiorcy – brutalna i niesprawiedliwa, a cierpienia dotykają w nim także osób niewinnych i niezasługujących na swój los. Utwory folklorystyczne nie kwestionują zazwyczaj sensowności rzeczywistości, a zatem również teksty kramarskie musiały w jakiś sposób odpowiadać na pozorną sprzeczność między aktywną obecnością w świecie sił sprzyjających człowiekowi a brakiem zabezpieczenia przed złem (por. Mianecki 2010: 121). Sposób interpretowania tej pozornej sprzeczności nazwać można za Eliadem (2017: 245) „negatywną teofanią”, gdy obok cudów o stricte religijnej naturze (np. objawień), dowodem aktywności Bożej w świecie pozostają przede wszystkim wydarzenia historyczne o dramatycznym charakterze: wojny, epidemie i klęski żywiołowe. Wewnętrzna logika świata tekstów pieśni kramarskich stanowi odpowiedź na uniwersalne pytanie o pochodzenie zła. Bóg jest w tym systemie gwarancją ładu i ostateczną przyczyną istnienia świata. Jednocześnie pozostaje siłą stosunkowo pasywną, to znaczy nie angażuje się w działalność człowieka osobiście, ale poprzez aktywnych pośredników lub siły natury – podlegające mu elementy porządku me⩶ 258 ⩶ �tafizycznego świata. Kramarska teodycea widziała w cierpieniu spotykającym człowieka przede wszystkim narzędzie dyscyplinowania stworzenia przez Stwórcę. W ludowym obrazie boskiej kary nie ma zatem nienawiści, ale bezwzględna potrzeba utrzymania hierarchii i ustanowionego u zarania dziejów porządku (por. Mianecki 2010: 66). Metafizyczny porządek świata z surowym i karzącym Bogiem pozwalał widzieć w złu naturalnym – wydarzeniach takich jak epidemie, klęski żywiołowe i wypadki – narzędzie jego władzy i odpowiedź na postępowanie śmiertelników. Potwierdzające to cytaty odnajdujemy w wielu pieśniach dotyczących klęsk żywiołowych, np. Píseň o hrozné povodni, […]: Bůh sám, dobrota nesmírná, který všecko v své moci má, promění vše v okamžení, jak se jeho vůli líbí. Svou božskou moc ukazuje, že nás přísně trestat může, pro nemravosti nás tresce, Bůh se na nás dívat nechce. [Bóg sam, dobroć niezmierzona, który wszystko ma w swej mocy, wszystko zmieni w okamgnieniu, by służyło jego woli. Swą boską moc ukazuje, nas surowo karać może, karze nas za nieprawość, Bóg już na nas nie chce patrzeć]. ( J-190) Taka próba wyjaśnienia niezawinionego cierpienia nadawała mu sens i ujawniała przyczynę, a niedole doświadczane przez odbiorców pieśni kramarskiej w ich własnym życiu stawały się bardziej znośne, gdy włączane były w pewien porządek świata (por. Eliade 2017: 240). Tym samym pomimo istnienia w ramach tego światopoglądu koncepcji osobowego zła (Szatana i diabłów), odpowiedzialnością za zło naturalne obarczony jest sam Bóg (por. Rożek 1993: 15). Akty te stanowią jednak próbę dyscyplinowania ludzkości i jako takie mogą być oceniane pozytywnie, gdy za cenę krzywdy jednostek skłaniają ogół do poprawy. Człowiek odpowiada natomiast za obecne na świecie zło moralne, popełniając je czasem z powodu własnej niedoskonałej natury, a czasem za namową diabła (por. punkt 5.6.2.). Klęski i cierpienia, jakie spadają na ludzkość, nie są więc wynikiem Bożego zaniedbania czy opuszczenia świata przez Stwórcę, ale efektem jego planów i jako takie mają nieznaną człowiekowi wartość. Stosunek Stwórcy do swojego stworzenia dobrze oddają słowa obecne w pieśni nowiniarskiej Žalostný příběh, který se stal skrze velikou povodeň w cís. král. městě Vidně ( J-130): „Třeba že na vás dopustí, Však vás nikdý neopustí” [„Może na was dopuści, Ale nigdy was nie opuści”]. Podobne sformułowania operujące rymowanym kontrastem dopustí – neopustí (Bóg ‘dopuści’ ⩶ 259 ⩶ �zło, ale ‘nie opuści’ człowieka) są również częste w pieśniach religijnych, np. poularnym utworze o incipicie „Vesel se dcero sionská…” [„Wesel się córko syjońska…”] ( J-1395/J-1970/J-2075), głoszącym znaną już z utworów opisujących ład społeczny naukę, że cierpienia i próby stanowią tak naprawdę znak Bożej miłości: Jestli na tě Bůh dopustí na světě jakou starost, nikdy tebe neopustí, vymaže tvou nepravost, nebo čím větší soužení, tim blíž jest Bůh u tebe, jen poznej dcero sionská ouzkou cestu do Nebe. [Jeśli Bóg na cię ześle w świecie jakieś strapienia, nigdy cię nie opuści, zmaże twe przewinienia, bo im większa udręka, tym bliżej Bóg jest ciebie, pamiętaj córo syjońska ścieżka ta kończy się w Niebie]. ( J-1395/J-1970/J-2075) Niezwykle częste jest w narracjach kramarskich pojęcie „miotły bożej”. Wizja świata druków kramarskich przesycona jest widmem rychłej kary Bożej, która spaść może w każdej chwili w postaci moru, wojny lub głodu. Charakterystyczne, że Boża ingerencja w świat zazwyczaj odbywa się niebezpośrednio, bez oznak cudowności, a za pomocą sił natury. Przykładów dostarczają teksty, takie jak pieśń o epidemii Truchlivý příběh o velikém povětří: Bůh Otec náš všemohoucí jest se rozhněval, po zahradách a po lesích moc škod nadělal, Božský trest ukázaný by sme se polepšili, ach křesťane roztomilý, čiňme pokání. [Bóg nasz Ojciec wszechmogący okrutnie się rozgniewał, po ogrodach i po lasach szkód wiele uczynił, Boską karę oglądamy byśmy się poprawili, ach mili chrześcijanie, pokutę czyńmy]. ( J-1315) Przestroga przed konsekwencjami grzechu w pieśni pojawia się również w utworze Píseň o velkém zázraku který se stal w švabskej zemi blíž města Tittenhamu: Jistě na nas Pán Bůh hroznou metlu sešle prosme Krista Ježíše, též Pannu Marii […] aby Bůh odvrátil hlad, mor, též i vojnu […]. ⩶ 260 ⩶ �[Na pewno Pan Bóg na nas groźną miotłę ześle prośmy Jezusa Chrystusa, oraz Pannę Marię […] aby Bóg odwrócił głód, mór oraz wojnę […]]. ( J-74) Również boską wolą tłumaczony jest nieurodzaj w pieśni Píseň o pronásledování katolíků v Turcích: Bůh divy činí […] dopustil Bůh slunce parné, zem užitky zmařila. [Bóg cuda czyni […] spuścił Bóg słońce parne, ziemia pożytek straciła]. ( J-57) Znacznie rzadziej pojawiają się jednoznacznie cudowne interwencje, choć i w takich przypadkach narzędziem kary stają się siły przyrody, nie zaś osobista interwencja istoty świętej, jak w pieśni Opravdivý příběh který se stal v Vlaské zemi i jej wariantach ( J-22/J-23/J-25/J-78/J-1034), w której zapadnięcie się grzesznika w ziemię opisane jest słowami: „Bůh Všemohoucí, strestal toho syna” [„Bóg Wszechmogący, pokarał tego syna”]. 5.3.5. Podsumowanie Poszczególne osoby Trójcy Świętej pojawiają się w tekstach kramarskich z różną częstotliwością i przedstawiane są w odmienny sposób. Chrystus, choć zazwyczaj bywa ukazywany jako równoważny z Ojcem surowy prawodawca, karzący ludzkość za jej grzechy, ma też w pieśniach kramarskich łagodniejszą, ludzką twarz, która w najbardziej folklorystycznej wersji przekłada się na ludowy wątek jego wędrówek po świecie. W takich wypadkach rolę surowego i niedostępnego absolutu odgrywa Bóg Ojciec, Chrystus zaś jako bliski człowiekowi staje się jednym z pośredników, proszących u Ojca o łaskę dla ludzkości, podobnie jak Maryja i pozostali święci. Bóg Ojciec natomiast zawsze jest figurą surowego i karzącego starotestamentowego władcy. Duch Święty – osoba Trójcy Świętej najtrudniejsza do zidentyfikowania i umieszczenia w schemacie świata – w narracyjnych tekstach kramarskich jest właściwie zupełnie nieobecny. Także teksty modlitewne nie posługują się tym pojęciem często, zazwyczaj jedynie w kontekście dziewiczego poczęcia Chrystusa. Teksty kramarskie niemal nigdy nie posługują się charakterystycznym dla chrześcijaństwa konceptem Bożego miłosierdzia, a obok pozytywnie nacechowanych epitetów, Bóg bywa też określany jako gniewny. W takim ujęciu pełna władza ⩶ 261 ⩶ �nad światem, w tym nad dziejącym się na nim złem, stanowi dowód Bożej potęgi i chwały, co bezpośrednio stwierdza np. Nová píseň o kroji neslušném z druku J-103, słowami: „Máme Boha mocného, pochází dobré i zlé od něho” [„Mamy Boga potężnego, dobre i złe pochodzi od niego”]. Przypadki przebłagania Stwórcy wydają się wyłącznie efektem próśb potężnych orędowników (święci, Maryja i sam Chrystus), nie zaś decyzją wynikającą z charakteru samej istoty boskiej, która jednak na poziomie deklaracji pozostaje absolutnym sprawcą wszystkiego, co dzieje się na świecie: „v Boha doufajme, onť mor odvrátí, onť co nechce, to se nestane” [„Bogu ufajmy, on mór odwróci, czego on nie chce, to się nie stanie”] ( J-135). 5.4. Pośrednicy: Maryja i święci Kult świętych oraz stanowiący jego szczególną część kult maryjny odgrywały istotną rolę w kontrreformacyjnym katolicyzmie, także w jego ludowym wydaniu. Stanowiły wyraźny i jednoznaczny wyznacznik przynależności do Kościoła rzymskiego w opozycji do kościołów protestanckich, uznających cześć oddawaną pośrednikom między Bogiem a człowiekiem za nieuzasadnioną przez Pismo Święte i bałwochwalczą. W tradycji katolickiej bliskość i namacalność była istotna dla przybliżenia człowiekowi odległego i niepojmowalnego trójjedynego Boga chrześcijaństwa, w kontrreformacyjnej teologii przedstawianego jako surowy i karzący Stwórca. Postacie kobiecych świętych, zwłaszcza Maryi, a w mniejszym stopniu św. Anny, wprowadzały ponadto żeński element do wyraźnie męskiej i patriarchalnej religii (por. Mikulec 2013: 31). Poszczególne żywoty świętych, ich kompetencje oraz związane z ich kultem obrzędy i zwyczaje miały synkretyczny charakter, nierzadko łącząc elementy oficjalnego kultu, przekazy apokryficzne nieuznawane przez zwierzchność kościelną oraz tradycje przedchrześcijańskie6. W kulturze ludowej kult świętych stanowił swego rodzaju automatyczny system zabezpieczający przez nieszczęściem – święty, który był czczony i szanowany zapewniał swoje wstawiennictwo przed Bożym tronem i stawał się patronem danej osoby, miejscowości czy grupy zawodowej: Svatí představovali pojítko mezi lidmi a Bohem, u něhož plnili přímluvnou roli, věřící se na ně obraceli jako na prostředníky, kteří jejich prosby Bohu předají a svou přímluvou je podpoří. 6 Powszechnie uznanym faktem jest utożsamienie konkretnych istot z pogańskiego panteonu Słowian z postaciami biblijnymi i świętymi (Moszyński 1967: 707–710). ⩶ 262 ⩶ �[Święci stanowili łącznik między ludźmi a Bogiem, przed którym pełnili rolę orędowników, wierni zwracali się do nich jako pośredników, którzy przekazują ich prośby Bogu i wspierają je swoim orędownictwem]. (Mikulec 2013: 69) 5.4.1. Święci w tradycji Kościoła Chociaż kult chrześcijańskich męczenników rozwijał się już w IV w., przez pierwsze stulecia naszej ery nie był on zorganizowany i uporządkowany w znany dziś sposób. Współczesny kult świętych ma swoje korzenie w średniowieczu, a dzisiejsze rozumienie terminów święty i błogosławiony sięgają XII w., od kiedy możliwość kanonizacji i beatyfikacji została przyznana wyłącznie Rzymowi (Kosowska 1985: 63–64). Dydaktyczne przekazy o życiu świętych pełne fantastycznych elementów znane były jednak już wcześniej. Ich elementy mają związek z rozwojem apokryfów biblijnych, które po ustaleniu na przełomie II i III w. oficjalnego kanonu Pisma Świętego zaczęły funkcjonować własnym życiem w nieoficjalnym, choć często niezakazanym przekazie (tamże: 65). Uzupełniały one przekaz czterech ewangelii Nowego Testamentu o historie dzieciństwa Maryi i Jezusa, proroctwa, listy apostolskie i interpretacje świętych ksiąg. Legendy religijne powstające długo po opisywanych wydarzeniach, pomimo krytycznego stosunku elit Kościoła, zdobywały popularność jako sensacyjne i emocjonujące opowieści dla ludu: Często pozbawione większych wartości literackich, ze względu na rażąco fikcyjny charakter wzbudzały niejednokrotnie sprzeciw oficjalnych władz kościelnych. Ganione za nieprawdziwość, brak logiki i nieuzasadnione poszerzanie repertuaru cudów, znajdowały żywy oddźwięk w plebejskich kręgach wiernych. (Kosowska 1985: 66) W tekstach legendowych wyróżniano rozmaite kategorie świętych (Kosowska 1985: 69–70). W barokowym katolicyzmie dwie główne kategorie świętych to wyznawcy (confessores) – święci zmarli śmiercią naturalną i męczennicy (martyres) – święci zamordowani za wiarę (Mikulec 2013: 69). W poniższej analizie wizerunki świętych pogrupowane zostały według sposobu ich obecności w opowiadanej historii, nie według konkretnych imion świętych lub formalnych grup, do których można ich zaliczyć7. Interesujące może być jednak również zbadanie frekwencji 7 Tym bardziej że w przypadku życiorysów świętych w ich popularnych adaptacjach te same schematy są często stosowane w odniesieniu do różnych postaci (Żabski 1993: 57–60). ⩶ 263 ⩶ �występowania poszczególnych postaci oraz zastanowienie się na ile kult świętych stanowił przejaw katolickiego uniwersalizmu i internacjonalizmu (w którym dowolny święty był wzorem dla wszystkich katolików), a na ile był powiązany z lokalną tożsamością i patriotyzmem (por. Beneš 1995: 181–182). Kolejnym faktem wartym uwagi jest niejednorodny stosunek do poszczególnych postaci, być może zauważalny w tekstach, ponieważ – jak stwierdza etnolog Jan Vít Trčka (1995) – w kulturze ludowej nie każdy święty może działać w ten sam sposób. Niektóre postacie służą jako przykłady życia, inne pełnią rolę „usługową” w konkretnych sytuacjach, jeszcze inne występują w ludowych narracjach jako sąsiedzi wędrujący po okolicy (por. Żabski 1993: 60–61). By w dalszej części pracy uwzględnić wymienione zastrzeżenia, przed szczegółowym opisem roli świętych w narracjach kramarskich krótko opisane zostaną podstawowe grupy bohaterów z tej kategorii, jakich spotkać można w tekstach pieśniowych. Postaci świętych obecnych w drukach kramarskich można przyporządkować do trzech typów – są to patroni lokalni (czescy i morawscy), święci popularni w tradycji ludowej (patroni rzemiosł i opiekunowie chroniący przed konkretnymi zagrożeniami) i święci kontrreformacyjni (zwłaszcza związani z jezuitami, oficjalnie propagowani przez Kościół). Spośród bohaterów „Czeskiego Nieba” – urodzonych lub działających na ziemiach czeskich, a przez późniejszy kult na stałe związanych z czeską państwowością (Wacława, Wojciecha, Ludmiły, Prokopa, Cyryla i Metodego czy Jana Nepomucena) – bez wątpienia najczęściej przywoływany jest św. Jan Nepomucen (choć konkretna identyfikacja może być w jego przypadku kłopotliwa; zob. przypis 111 w rozdziale 4.). Pozostali pojawiają się sporadycznie, wyjątek stanowią jeszcze Cyryl i Metody, których kult był silnie promowany w latach 60. XIX w. ze względu na rocznicę tysiąclecia misji cyrylometodejskiej przypadającą na 1863 r. Święci ludowi to przede wszystkim postacie, których kulty popularne były już w średniowieczu – osoby z najbliższego otoczenia Chrystusa (np. św. Anna, św. Józef, zob. Baranowski 1970) oraz wspomożyciele i orędownicy o praktycznych patronatach (np. św. Barbara, św. Katarzyna i św. Florian) i patroni morowi (św. Roch, św. Rozalia i św. Sebastian). Trzecia kategoria – święci kontrreformacyjni – to postacie, których kult był silnie promowany przez oficjalne władze kościelne i świeckie jako element polityki rekatolizacji. Niektórzy święci mogą należeć do kilku kategorii jednocześnie, jak ma to miejsce w przypadku Jana Nepomucena (świętego czeskiego, którego kult rozpoczął się w baroku), Jana Sarkandra (urodzonego na Śląsku Cieszyńskim i zabitego na Morawach przez protestantów) czy św. Izydora (kontrreformacyjnego świętego propagowanego jako patron i obrońca chłopów, którego kult popularyzowały m.in. właśnie pieśni kramarskie). ⩶ 264 ⩶ �Poza tymi kategoriami znajduje się postać Maryi, która pomimo ziemskiego pochodzenia, ze względu na tytuł Matki Bożej i wiążący się z tym fakt mistycznego współdziałania z Bogiem Ojcem (por. Lurker 2011: 474), była traktowana jako ważniejsza i posiadająca większą moc od pozostałych świętych (por. Trójca niebiańska i ziemska w punkcie 5.3.1.). Maryja zajmowała w hierarchii kultów pozycję zaraz za Trójcą Świętą, a jako Regina Angelorum miała władzę nawet nad niebiańskimi stworzeniami (tytułem svatá nebes královna ‘święta królowa niebios’ nazywana jest np. w pieśni modlitewnej J-1237). Maryja uznawana była za najlepszą orędowniczkę ludzkich spraw u Boga Ojca i Chrystusa (Mikulec 2013: 57), a jej życie ziemskie stanowiło idealny wzór do naśladowania: „je zosobněním pokory, poslušnosti a oddaní Kristu […] nejbližší prostřednici k Bohu” [„jest personifikacją pokory, posłuszeństwa i oddania Chrystusowi […] najbliższą pośredniczką z Bogiem”] (Royt 2007: 189). Kult maryjny cieszył się ogromną popularnością i upowszechniał się bardzo szybko już w początkach chrześcijaństwa. Zajmowała ona miejsce żeńskiego elementu panteonów pogańskich, pełniąc funkcję bogini-matki (Lurker 2011: 472). W środowisku wiejskim i wśród uboższych grup społecznych identyfikacja z Maryją była szczególnie silna ze względu na wysoką dzietność i wysoką umieralność dzieci. Osoba Matki Bożej stawała się niebieską matką-opiekunką, która rozumie i współczuje, znając ból straty syna. O popularności tego aspektu kultu maryjnego świadczyć może ponad 30 pieśni modlitewnych skierowanych do Matki Bożej Bolesnej, na jakie natrafiłem przeszukując całość kolekcji Muzeum Komeńskiego. Maryja stanowiła ponadto najważniejszy punkt odniesienia dla znajdujących się zazwyczaj na marginesie instytucjonalnego życia religijnego kobiet. Określana tytułem Mater Misericordiae, stanowiła łagodniejsze oblicze niebiańskich potęg, łagodząc surowość przedstawień Boga-Ojca i Chrystusa. 5.4.2. Święci w literaturze jarmarcznej Teksty, w których obecne są postacie świętych, podzielić można według kilku kryteriów. Piotr Grochowski (2007), badając repertuar polskich tekstów legendowych w drukach jarmarcznych, wyróżnia ich cztery typy na podstawie podejmowanej przez utwór tematyki. Trzy główne kategorie to legendy apokryficzne, dotyczące postaci znanych z przekazów ewangelicznych, ale opisujące wydarzenia nieujęte w Piśmie Świętym (np. teksty o ucieczce Świętej Rodziny do Egiptu), legendy hagiograficzne opisujące życie świętych i legendy maryjne (przede wszystkim pieśni o objawieniach i pochodzeniu znanych sanktuariów). Jako osobną kategorię ⩶ 265 ⩶ �wyróżnia on ponadto teksty sensacyjne z elementem sacrum ingerującym w przebieg wydarzeń (święty lub cudowne zdarzenie pozwala wyjaśnić zbrodnię, osobistą interwencją zapobiega klęsce żywiołowej itp.). Ten typ charakteryzuje również historyczka i muzealniczka Markéta Skořepová: Zvláštní místo mají písně o zázracích, které stojí na pomezí nábožných textů a senzačních vyprávění o neštěstích, mordech a podivuhodných úkazech. Obsahují nezřídka velmi vypjatý sled událostí, jenž je zakončen a vyřešen zásahem některého svatého, P. Marie či samotného Krista. [Szczególne miejsce mają pieśni o cudach, które lokują się na pograniczu tekstów religijnych i sensacyjnych narracji o wypadkach, morderstwach i niezwykłych zjawiskach. Zawierają często bardzo napięty ciąg wydarzeń, zakończony i rozwiązany interwencją jednego ze świętych, P. Marii lub samego Chrystusa]. (Skořepová 2016: 247) Inne kryterium proponuje Bohuslav Beneš w swoim artykule, stanowiącym jak dotąd jedyne, wstępne studium kramarskiej hagiografii. Wyróżnia on cztery role, jakie święty odgrywa w narracji, i łączy poszczególne rodzaje tekstów z ich świeckimi paralelami (Beneš 1995: 180). Pierwszą rolą, jaką odgrywać może święty, jest bycie aktywnym podmiotem cudownych zdarzeń (aktivní aktér zázraků). Takie teksty odpowiadają świeckim sensacjom, a święty przejawia w nich chęć pomocy i pozytywne nastawienie do człowieka. Drugi model to święci aktywnie pomagający uciśnionym bądź karzący grzeszników (aktivní pomocnici nebo vykonavatelé trestů). Ten typ pieśni odpowiada świeckim narracjom o zbrodni i sprawiedliwości, a jego granica z pierwszym typem nie jest ostra. Trzecia kategoria to święci jako pasywni męczennicy (pasívní martyrové), pieśni nieposiadające świeckiego odpowiednika (opisy kaźni częściowo odpowiadają tym z pieśni o zbrodniach i egzekucjach przestępców, ale święty jest niewinny i moralnie nieskazitelny). Ostatni sposób przedstawiania świętego to pasywny obiekt adoracji (pasívní objekt adorace), ponownie bez odpowiednika świeckiego, ponieważ ta kategoria obejmuje wyłącznie teksty modlitewno-kontemplacyjne, w których funkcję wpisany jest religijny charakter. Jak widać, oba przedstawione podziały częściowo się na siebie nakładają, ale granice tematyczne nie pokrywają się. Proponuję zatem próbę połączenia powyższych schematów tak, by uwzględniały one charakterystykę zbadanego materiału, a więc odpowiadały przede wszystkim tekstom narracyjnym, a typy przedstawień odnosiły do konkretnych obszarów tematycznych. W ten sposób wyróżnić można cztery kategorie: ⩶ 266 ⩶ �1. 2. 3. 4. Pieśni apokryficzne, biblijne i historyczne, Pieśni hagiograficzne (obejmujące Benešovską kategorię 3. oraz opisy cudów dokonanych przez świętego za życia), Pieśni o objawieniach (święty po śmierci pojawia się z własnej inicjatywy by przekazać ludziom naukę lub ostrzeżenie o ogólniejszym charakterze), Pieśni o aktywnych interwencjach (święty po śmierci pojawia się w reakcji na konkretne wydarzenia w świecie ludzkim, by dokonać aktywnej ingerencji w rzeczywistość). 5.4.2.1. Pieśni historyczne, biblijne i apokryfy W pierwszej grupie znajdują się teksty opisujące życie postaci biblijnych zgodnie z treścią Pisma Świętego lub uzupełniające je o treści nieprzyjmowane przez oficjalny Kościół (apokryfy). W porównaniu z repertuarem pieśni wędrownych dziadów, znanym z opracowań Piotra Grochowskiego i Katii Michajłowej, tematy biblijne pojawiają się w tekstach drukowanych stosunkowo rzadko. Wśród tematów podejmowanych przez druki kramarskie wymienić można dzieje Tobiasza (por. Royt 2007: 280–281), historię Marii Magdaleny czy relację o zniszczeniu Jerozolimy ( J-543/J-576/J-2732: Příkladná píseň o hrozné zkáze města Jeruzalema, k rozjímání vydaná), ale przede wszystkim teksty dotyczące życia i śmierci Chrystusa (np. J-325: Nábožná píseň o umučení Páně, J-350/J-814: Písnička horlivá, rozjímání cesty Pána Ježíše do Jeruzaléma). Najbardziej klasycznym przykładem apokryficznej narracji historycznej, znanej także z licznych przekazów ustnych, jest jednak Píseň o oné žalostné cestě svatých tří osob Ježíše, Marie a Jozefa, z Nazaretu do Egypta ( J-244), oparta na znanych od średniowiecza motywach (por. Royt 2007: 300– 301, Grochowski 2009: 323–330). Święta rodzina: Maryja, Józef i Chrystus, uciekają przed prześladowaniami Heroda do Egiptu. Po drodze napadają ich zbójcy, ale cudowna moc Dzieciątka, objawiająca się nieziemskim blaskiem, każe im się przed nim ukorzyć. Dziecko herszta bandytów zostaje cudownie uleczone z choroby skóry dzięki kąpieli w wodzie, w której wcześniej kąpano Jezusa, przed Dzieciątkiem padają na kolana dzikie zwierzęta, a drzewa opuszczają gałęzie z owocami lub osłaniają uciekinierów przed prześladowcami. Moc Chrystusa rozbija także pogańskie świątynie i wypędza demony z miejsc kultu. Co interesujące, w przypadku tej pieśni św. Józef i Maryja sami nie dokonują żadnych nadzwyczajnych czynów, ponieważ całość mocy objawia się w osobie Jezusa. ⩶ 267 ⩶ �5.4.2.2. Hagiografia Niezbyt częste są również teksty o charakterze legend hagiograficznych. Najczęściej spotkać je można wśród najstarszych, XVIII-wiecznych druków o kontrreformacyjnej proweniencji. W przeanalizowanej puli tekstów przykładem tego typu narracji może być pieśń o Izydorze Oraczu ( J-517/J-831/J-1951), lokalnym hiszpańskim świętym zmarłym ok. 1130 r., którego kult został w okresie kontrreformacji rozszerzony na całą Europę jako próba rekatolizacji wsi8. Treść pieśni pokrywa się z oficjalną hagiografią i propaguje chłopskie cnoty takie jak wierność panu, pobożność, pracowitość i szczodrość (zob. Tazbir 1969: 96–97). Przedstawione w pieśni cuda, jakie towarzyszyły jego życiu, opisane zostały w podpunkcie 5.5.2.3. poświęconym anielskiej pomocy. Inaczej niż pozostali patroni rolników (np. św. Wacław, opiekun winnic, ale zarazem potomek szlachetnego rodu), Izydor wyróżniał się chłopskim pochodzeniem, co potencjalnie czyniło go szczególnie bliskim wiejskiemu odbiorcy. Inni święci, których ziemskie losy stanowią podstawę pieśni kramarskich, to zwykle postaci związane z ziemiami czeskimi ( Jan Nepomucen, Jan Sarkander, Cyryl i Metody) lub święci niedawno wyniesieni na ołtarze, których popularyzacja miała zapewne odgórny charakter (np. kanonizowana w 1837 r. św. Filomena, którą opiewa pieśń z druków J-861/J-1875). 5.4.2.3. Objawienia Kolejna kategoria to teksty, w których postaci świętych pojawiają się w świecie ludzi po swojej cielesnej śmierci, by przekazać pewną naukę moralną lub ostrzeżenie przed karą Bożą za grzechy ludzkości. Od grupy aktywnych interwencji odróżnia je charakter cudownej obecności na ziemi. Święci (najczęściej Maryja) objawiają się w wybranym przez siebie momencie osobom szczególnie na to zasługującym (dzieci, pobożni starcy itp.), a wygłaszane przez nich pouczenia mają dość ogólny charakter (piętnują grzechy całej ludzkości, a nie konkretne zachowania jednostek). Święty zazwyczaj nie oczekuje również konkretnej reakcji, ale prosi o poprawę wszystkich ludzi. Objawieniu mogą towarzyszyć cudowne zjawiska na niebie, ale jedynym materialnym śladem nieziemskiej wizyty są symboliczne pamiątki pozostawiane przez świętego obserwatorom – zazwyczaj list z modlitwą, różaniec lub obrazek z podobizną świętego. Przykładem może być rozmowa Maryi z dzieć8 Izydor z Madrytu został kanonizowany w 1622 r. razem z jezuickimi świętymi kontrreformacyjnymi. Niedługo później (w 1630 r.) na ziemiach czeskich pojawiają się pierwsze teksty o jego żywocie, a po nich pieśni i literatura dydaktyczna przeznaczona dla najbiedniejszych (Mikulec 1992: 66–69). ⩶ 268 ⩶ �mi w niekompletnym druku oznaczonym numerem J-964, po której mali słuchacze otrzymują od Matki Bożej kartkę z modlitwą: spatřili na skále státi krásnou paní. […] V jasnost [!] veliké na hlavě korunu, to byla Královna z nebeského trůnu. Bůh jest rozhněvaný na nepravost lidskou míni vás vyhubit, svoji rukou Božskou. Již já prosím dávno Synáčka milého, uprosit nemohu, již jest toho mnoho. Kdybych já každý den za vás neprosila, dávno by vás Boží ruka vyhubila. [ujrzeli że na skale stoi piękna pani. […] W jasności ogromnej na głowie korona, to była Królowa z niebiańskiego tronu. Bóg jest rozgniewany na nieprawość ludzi zgubę wam planuje, z Boskiej swojej ręki. Ja od dawna proszę Syneczka mojego, wyprosić nie mogę, bo zbyt wiele tego. Gdybym ja za wami co dzień nie prosiła, dawno ręka Boska by was wygubiła]. ( J-964) Inny z tekstów, Nová píseň o zazračném zjevení Panny Marye svato-růženecké v Sardynském […] ( J-555), zawiera opis objawienia maryjnego w Turynie, podczas którego o północy we wszystkich kościołach rozdzwoniły się dzwony, a cudowna figura Maryi była spowita nieziemskim blaskiem. Rano Matka Boża w asyście aniołów udzielała zaś ludziom pouczeń, zachęcając do odmawiania różańca, który pozostawiła po sobie na pamiątkę wiernym. Podobne przykłady obecne są także w pieśni nr J-1916 (Nová píseň o přehrozném zázraku, který se stal w sedmihradské zemi…), w której podczas mszy Maryja objawia się ministrantom, ostrzega przed boską karą i wręcza księdzu list z modlitwą, czy wspomnianym już w podpunkcie 4.9.4.2. druku Pravdivá píseň o vraždách a zázracích v Pruské zemi všem katolickým křesťanům k polepšení života vydaná ( J-2179), w której Maryja objawia się o północy na cmentarzu sierotce proszącej o pomoc zmarłą matkę. Najmniej typowe ⩶ 269 ⩶ �objawienie opisuje Nábožná píseň o Pánu Ježíši ( J-545/J-702/J-958/J-1836), mimo mylącego tytułu poświęcona Matce Bożej Bolesnej. W pieśni Maryja objawia się na cmentarzu w Rzymie, podczas mszy zadusznej odprawianej przez samego papieża. Towarzyszy jej siedem duchów, symbolizujących ludzkie grzechy i czekające świat kary, ale żadna z niezwykłych postaci nie odzywa się i nie pozostawia ludzkości przesłania, z wyjątkiem tego, co odczytać można z trzymanych przez nie atrybutów (por. znaki na niebie w punkcie 5.7.2.). 5.4.2.4. Aktywne interwencje Ostatnia grupa to teksty, w których święty aktywnie włącza się w życie ludzi by uratować niewinnie cierpiących lub przeszkodzić grzesznikom. Pierwszy z przykładów znaleźć można w tekście Nový příběh, který se stal w pruském Polsku, v městě Vidavě, roku 1820 ( J-70/J-1260/J-1399). Mieszkający w Widawie Jan Elstner za poduszczeniem diabła zabija swoje dzieci, a zakrwawiony nóż podrzuca śpiącej żonie, która zostaje zatrzymana jako pozornie winna zbrodni i staje przed sądem. Gdy w obliczu przedstawionego dowodu kobieta zostaje skazana na śmierć, przed trybunałem pojawia się nieznana nikomu staruszka, która przyprowadza ze sobą dzieci Elstnerów ożywione w cudowny sposób: K tomu se jedna paní stará najít dala, ty zmordované dítky živé jest přivedla; Ona promluvila, řkouc: páni poctiví! Dovolte oznámím vám příběh této ženy. […] Já jsem patronka její, matka svatá Anna, každého se ujímám, kdo mne věrně vzývá; I při jeho smrti chci přítomná býti, nechci spravedlivého nechat zahynouti. [Do tego się znalazła pewna stara pani, która żywe przywiodła dzieci zamordowane; Tymi słowy przemówiła: panowie dobrzy! Pozwólcie, że przedstawię losy tej kobiety. […] Ja jestem jej patronka, święta matka Anna, nad każdym się zlituję, gdy jestem wzywana; Także przy jego śmierci chcę być jak najbliżej, nie pozwolę, by zginął marnie sprawiedliwy]. ( J-70/J-1260/J-1399) ⩶ 270 ⩶ �Dzięki interwencji świętej skazany na śmierć zostaje prawdziwy sprawca, zaś dzieci otrzymują od świętej złote naszyjniki, które zasłaniają ślady po podcięciu gardła pozostałe na ich szyjach. W tym samym polskim mieście lokalizowana jest akcja pieśni Smutný žalostivý příběh, v novou píseň uvedený, kterak se stal w Pruském Polsku […], streszczonej już w punkcie 4.9.4.2. Tekst ten także opowiada o cudownej interwencji, tym razem świętego Jana, która przywraca życie zamordowanym przez zrozpaczoną matkę sierotom i pozwala ocalić duszę zbrodniarki. Przed zabiciem ostatniego z piątki dzieci kobietę powstrzymuje głos z nieba: Toho posledního chtěla také zmordovati, ale skrz svatého Jána nemohlo to býti, velká hrůza ji sklíčila, jak z kamene stát zůstala, hlas hrozný slyšela. [I tego ostatniego chciała zamordować, ale Jan święty nie pozwolił jej tego wykonać, lęk ją wielki ogarnął, stała jak skamieniała, głos straszny słyszała]. ( J-1539) Następnie na spotkanie wychodzą jej tajemniczy starzec i piękny młodzieniec – są to święty Jan (Nepomucen?) i anioł stróż, którzy nakazują morderczyni przyznać się do winy przed świeckim wymiarem sprawiedliwości. Gdy powraca ona wraz z przedstawicielami władz na miejsce zbrodni, na ich spotkanie wybiegają cudownie ożywione dzieci: Ach, matičko milá, máme krásné modlitbičky, dal nám jich svatý Ján, byli jsme od něj skříšeni, umřít jsme ještě neměli, mnoho peněz nám dal. [Ach, matulu miła, mamy piękne modlitewki, co nam dał je święty Jan, przez niego myśmy wskrzeszeni, umrzeć jeszcześmy nie mieli, pieniędzy dużo nam dał]. ( J-1539) Oprócz nietypowego kontrastu między współczuciem dla wdowy a szczególną wagą grzechu dzieciobójstwa, analizowanego już w części poświęconej wdowom i sierotom, w pieśni po raz kolejny odnaleźć można motyw przekazania przez świętego cudownych modlitw zapisanych na papierze. ⩶ 271 ⩶ �Na pograniczu objawienia i aktywnej interwencji znajduje się historia opisana w pieśni Nová píseň o Panně Marii Cellenské, která se zjevila jednomu starečkovi ve švejdské zemi… ( J-241/J-893/J-1136), opowiadające o studwunastoletnim starcu pragnącym pielgrzymować do grobu św. Jana w Pradze i do Mariazell. Zaraz po wyruszeniu z rodzinnego miasta objawia mu się Maryja i Jan Nepomucen, którzy zawracają go z niebezpiecznej drogi: Pannenka Maria k němu pravila, proto jsem se tobě tady zjevila, já jdu naproti nebo jseš starý, vím že bys nepřišel z Marii Celli. [Panienka Maria do niego mówiła, dlategom się tobie tu objawiła, idę ci naprzeciw bo jesteś już stary, wiem że nie wróciłbyś już z Maria Zell. Když Panna Maria řeč dokonala, tu se zase druhá jasnost udala, svat. Jan Nepomuck se mu představil, já ti jdu naproti zdalekých krajin. Kiedy Panna Maria mówić skończyła, zaraz druga jasność tam spłynęła, św. Jan Nepomuk tu przed nim staje idę ci naprzeciw z dalekiego kraju]. ( J-241/J-893/J-1136) Pielgrzym wraca do domu otrzymawszy cudowną modlitwę, ludzie zbiegają się na miejscu objawienia i odnajdują cudowne figury Maryi i św. Jana, które zabierają do miasta. Obecni w nim „poganie” grają w karty i drwią z Maryi, zachęcając ją do interwencji: „jesli je tak mocná ať nás potrestá, / teprv uvěříme, že pravda jistá” [„niechaj nas ukarze jeśli jest potężna, / wtedy uwierzymy, że to prawda pewna”]. Wówczas w dom, w którym się znajdują, uderza piorun, zabijając część ze zgromadzonych. Pozostali niewierni giną w wywołanym w ten sposób pożarze. Następnego dnia cudowny charakter zdarzenia stwierdza oficjalna komisja, a nieprzekonani dotąd „poganie” zabiegają o katolicki chrzest. W wątek pożaru wpleciona zostaje dodatkowo modlitwa pobożnych do św. Floriana, powszechnie znanego patrona chroniącego przed ogniem (Witecka 2003, NEČMS 2007: 217–218). Maryja stosunkowo często pojawia się jako obrończyni pobożnych, ratująca ich przed zbójcami, jak w pieśniach Nový a pravdiwý příběh v píseň uvedeny ( J-1012), Píseň nová a přikladná, která se stala w Tyloříich blíž města Inšpruku […] ( J-1314) i Smutný a pravdivy příběh ( J-1311). Dwa pierwsze przykłady zawierają podobne historie o pobożnych młynarkach, modlących się gorliwie do Maryi, które od napaści ratuje piękna pani w świetlistych szatach ( J-1012: v bílém rouše paní, J-1314: krásná panna). W trzecim tekście Maryja uwalnia rodzinę wziętą przez zbójców do niewoli: ⩶ 272 ⩶ �Když mládenec byl v svém spaní, spatřil jednu krásnou paní, která k němu mluvila; vstaň mládenče i s tvou matkou, já jdu bych tě vysvobodila. […] Ta Paní k nim promluvila, já sem matka Krista pána […]. [Kiedy młodzian we śnie leżał, jakąś piękną panią dojrzał, która do niego mówiła; wstań młodzieńcze wraz z twą matką, idę abym cię uwolniła. […] Tak ta Pani przemówiła, jestem matką Chrysta pana […]]. ( J-1311) Podobną rolę odgrywa w tekstach także święta Anna. Jej interwencja w pieśni Píseň nová o přeukrutném mordu ( J-1786) paraliżuje morderczynię i pozwala doczekać śmiertelnie rannej staruszce ostatniego namaszczenia, a w tekście Píseň nová o zázraku svaté Anny, jenž se stal v Polsku s jedným synáčkem prýmasovym ( J-1258) ratuje chrześcijańskiego chłopca przed mordem rytualnym planowanym przez żydowskich porywaczy (ponieważ świętej towarzyszą aniołowie, pieśń zostanie bardziej szczegółowo przedstawiona w poświęconym im punkcie 5.5.2.). Ostatnia grupa aktywnych interwencji to opowieści o świętym włączającym się do walki ludzkiego bohatera z diabłem i ratującym życie lub grzeszną duszę człowieka przed potępieniem (motyw podjęty także w punkcie 5.6.2.). W tej kategorii wymienić można tekst Píseň truchlivá o bečváři ( J-554/J-1078/J-2460), oparty na ludowym motywie zaprzedania nieznajomemu (diabłu), tego co bohater – w pieśni leniwy bednarz – ma w domu, ale jeszcze o tym nie wie. Zapisane diabłu w zamian za skarb dziecko zostaje w tekście uratowane dzięki pobożności swojej matki. Kobieta, nieświadoma zagrażającego niemowlęciu niebezpieczeństwa, wstępuje do kapliczki i zasypia podczas modlitwy. Wówczas jej postać przybiera Maryja, która wraz z bednarzem udaje się na miejsce spotkania z diabłem i samą swoją obecnością przepędza demona: Její způsob nejsvětější rodička na sebe vzala, a to dítě na svou ruku, za tím mužem chvátala. Ďábel jak zdaleka viděl, nejsvětější královnu, přešeredným hlasem křičel, co to vedeš za ženu. […] Hned se v okamžení propad, teď bečvář si poklad vzal, a rodičce nejsvětější, za to vroucně děkoval. [Jej postać Przenajświętsza Rodzicielka na się wzięła, A to dziecię na swe ręce, za tym mężem bieżyła. ⩶ 273 ⩶ �Diabeł, jak ją z daleka widział, Przenajświętszą Królową, Przeokrutnym głosem krzyczał: „Z jaką to idziesz żoną”? […] Wnet się w okamgnieniu przepadł, te pieniądze bednarz wziął, a Rodzicielce Przenajświętszej za to mile dziękował]. ( J-554/J-1078/J-2460, wersja polska za: Nyrkowski 1973: 298) Na poziomie walki duchowej rozgrywają się natomiast wydarzenia przedstawione w utworze Vroucná píseň ke cti a chvále svaté Panny Barbory, mučedlnice, w którym święta bez trudu pokonuje diabła czyhającego na duszę umierającej w grzechu kobiety. Interwencja patronki dobrej śmierci pozwala grzesznicy na spowiedź i tym samym ratuje ją przed ogniem piekielnym: V tom svatá panna ďábla rychle uchytila, pod svou nohou na jeho hrdlo jest vstoupila: Řkouc: pekelný ďáble, proč ty mé ctitele zprzňuješ hříchami? Dí ďábel: Svatá panno! Tvých věrných ctitelů, co svět světem bude, pokoušet nebudu! [Wtedy święta panna diabła prędko schwyciła, pod swoją stopę i na gardło mu wstąpiła: Prawiąc: piekielny diable, czemu mych czcicieli hańbić chcesz grzechami? Na to diabeł: Święta panno! Twych wiernych czcicieli, pokąd świat światem będzie, ja kusić nie będę!]. ( J-516/J-548/J-1591) 5.4.3. Podsumowanie Dobór świętych, których imiona są przywoływane w pieśniach kramarskich, wydaje się stosunkowo ograniczony, zwłaszcza w porównaniu z bogactwem postaci zaludniających barokowe kościoły, patronujących bractwom religijnym czy obecnych na ludowych obrazach na szkle. Obok najczęściej przywoływanych Maryi i św. Anny w pieśniach przeważają albo starsze i tradycyjnie uznane kulty patronów o konkretnych, „praktycznych” funkcjach – Florian, Barbara itp. (można przypuszczać, że ich kult był powszechny wśród ludu i byli oni dobrze rozpoznawalni), albo święci kontrreformacyjni: Jan Nepomucen, Jan Sarkander, św. Izydor i święci jezuiccy (co oznaczać może raczej przejmowanie odgórnych wzorów o ograniczonym oddziaływaniu). Wyjątkowa jest w tej grupie postać Jana Nepomucena, który łączy w sobie kontrreformacyjną siłę kultu, poczucie czeskiej swojskości i prak⩶ 274 ⩶ �tyczność jako obrońca przed powodzią i patron sierot, dzięki czemu dorównuje popularnością św. Annie. Maryja pojawia się w pieśniach przede wszystkim jako pośredniczka między Bogiem a ludźmi. Objawiając się, ogłasza gniew Boży i stawia ultimatum dla całej ludzkości. Jeżeli śmiertelnicy nie poprawią swojego postępowania, wojna, mór i prześladowania są już przez Boga zaplanowane i przygotowane. To Maryja sama prosi Stwórcę o litość, ale nie może bez ludzkiej poprawy wszystkiemu zapobiec. Taki obraz Matki Bożej przedstawia więc ją jako postać opiekuńczą i współczującą, ale o ograniczonych możliwościach i raczej pasywną, jeśli chodzi o zdarzenia o większej skali. Aktywne interwencje Maryi ograniczają się zwykle do wpływu na życie pojedynczych bohaterów, a najbardziej spektakularne (choć wciąż rozgrywające się w niewielkim gronie postaci) cuda, np. ożywianie zmarłych, przypisywane są św. Annie i św. Janowi. W analizowanym korpusie nie występują ponadto wątki ajtiologiczne, wyjaśniające pochodzenie zjawisk i obiektów materialnych. Nieobecne są historie zawierające motyw Bożej wędrówki po świecie u zarania dziejów, konstytuującej porządek świata, w tym narracje w których święty jest swoistym oponentem Stwórcy (przeszkadza świadomie lub nieświadomie, nie rozumie boskiej logiki, dopytuje się i błądzi). Pomimo że w niektórych tekstach święci bywają zestawieni w grupy lub asystuje im anioł albo grupa aniołów, nie ma między nimi żadnej dynamiki ani różnic w działaniu. Istoty święte po prostu wspólnie objawiają się, głosząc te same nauki moralne i udzielając jednakowych instrukcji. Święci, Maryja i Chrystus nie wymierzają kary grzesznikom osobiście, funkcję karzącą pełnią wyłącznie diabły i siły przyrody, stanowiące mechanizm przestrzegania boskiego porządku świata. Podobnie jak dziadowie wędrowni swoim repertuarem zapewniali sobie pozycję i byt (przez śpiewanie o Bogu-wędrowcu oraz o zaletach gościnności i jałmużny), tak kramarze drukowanych ulotek umieszczali w tekstach elementy „autopromocyjne”. Wielokrotnie powtarzane przekazy o cudownych modlitwach, listach z nieba itp. wraz z zaleceniem ich rozpowszechniania i regularnego odmawiania dla zapewnienia magicznej skuteczności działania mogły nierzadko stanowić reklamę druków sprzedawanych przez tego samego kramarza (por. Grochowski 2003: 125–126). 5.5. Aniołowie i moce niebieskie Koncepcja uskrzydlonych posłańców łączących świat ludzki z rzeczywistością nadziemską była popularna już w wierzeniach starożytnego Wschodu (Lurker 1989: 31, Royt 2007: 16) i stamtąd przedostała się również do wywodzących się z tego ⩶ 275 ⩶ �regionu trzech wielkich religii abrahamicznych. Aniołowie judaizmu, chrześcijaństwa i islamu to istoty bezcielesne, choć mogące wchodzić w interakcje ze światem materialnym, których zasadniczym zadaniem jest „służba jedynemu Bogu: wojowanie z jego wrogami, oddawanie mu czci, oznajmianie jego woli żywiołom i ludziom” (Brzozowska-Krajka 2004: 419). Aniołowie Starego Testamentu aktywnie, często fizycznie, interweniują w sprawy śmiertelnych. W Nowym Testamencie pełnią przede wszystkim rolę zwiastunów przekazujących wiadomości i ogłaszających ludziom Bożą wolę (Royt 2007: 17–19). Na tych biblijnych podstawach role aniołów oparła późniejsza teologia chrześcijańska, wprowadzająca hierarchiczny podział anielskich zastępów oraz koncepcję osobistego anioła stróża przydzielonego każdemu człowiekowi. Myśliciele wczesnochrześcijańscy przypisywali ponadto aniołom rolę przy wcieleniu duszy ludzkiej w momencie narodzin oraz jej wędrówce w zaświaty po śmierci (Royt 2007: 28–29). Człowiek pozostawał na ziemi nieustannie narażony na działanie Szatana, a teologowie ze św. Tomaszem na czele właśnie w anielskim wstawiennictwie widzieli szansę zwycięstwa w tym nierównym boju. Aniołowie z legend średniowiecza i późniejszych epok pośredniczą więc między Bogiem a śmiertelnikami, chronią i strzegą ludzi, ale również obiektów takich jak kościoły, mosty czy bramy, które uroczyście poświęcano anielskiej opiece (zob. Royt 2007: 25). Wobec ogromnej roli, jaką w postbarokowej pobożności ludowej odgrywał kult świętych, znaczenie aniołów jako Bożych wysłanników pośredniczących między niebem a ziemią uległo jednak pewnemu osłabieniu. Rola aniołów w tekstach kramarskich jest więc ograniczona i zdaje się odpowiadać ogólnej obserwacji dotyczącej ich pozycji w folklorze, sformułowanej przez antropologa kultury Ryszarda Tomickiego (1981: 45–46): „Zdecydowanie uboczne miejsce w hierarchii świata nadnaturalnego zajmowały anioły, których funkcje ograniczały się niemal wyłącznie do głoszenia chwały Boga, jeśli nie liczyć wiary w anioła stróża”. Podobnie jak w przypadku diabłów, także aniołowie pojawiają się fizycznie w świecie przedstawionym pieśni kramarskich, zazwyczaj jednak nie działają samodzielnie, ale towarzyszą objawianiu się potężniejszej istoty nadnaturalnej – świętego, Matki Bożej lub samego Chrystusa9. Z tego względu w niniejszej pracy zostali oni włączeni do kategorii mocy niebieskich bezpośrednio związanych z Bogiem, służących oznajmianiu lub realizacji jego woli, nie zaś faktycznych ziemsko-nie9 Teksty, w których aniołowie towarzyszą Chrystusowi, to przede wszystkim pieśni dotyczące jego ziemskiego życia. Zgodnie z przekazem ewangelicznym zwiastują oni jego narodziny pasterzom w pieśniach o charakterze kolędowym, opłakują mękę w tekstach pasyjnych i głoszą jego zmartwychwstanie w pieśniach wielkanocnych. ⩶ 276 ⩶ �bieskich pośredników o własnej podmiotowości i funkcji mediacyjnej, mających rzeczywisty wpływ na boże decyzje. Używając określenia etnografki Elżbiety Berendt (2005: 397) można takie anioły scharakteryzować jako „bardziej uosobioną posługę niż samą osobę”. Wyobrażenia chrześcijańskich aniołów czerpały ze sztuki antycznej, zdaniem badacza ikonografii chrześcijańskiej Jana Royta (2007: 27) odwołując się do przedstawień posłańca bogów Hermesa/Merkurego czy rzymskich Geniuszów. Przez całe średniowiecze dominowało wyobrażenie anioła jako pięknego, oskrzydlonego młodzieńca, ale sztuka nowożytna sięgnęła po inny znany wczesnym chrześcijanom obraz, przedstawiając zastępy anielskie pod postacią skrzydlatych dzieci (Royt 2001: 20–23). Putta (często określane biblijnym mianem cherubinów) zaroiły się wokół ołtarzy oraz na obrazach w barokowych i rokokowych kościołach, a stąd przeniknęły także do ludowej wyobraźni, w tym druków kramarskich: Z reguły niewidzialne ludowe anioły w przebłysku objawień najczęściej jednak przybierały postać ludzką. W czerpiącej bezpośrednie wzory przede wszystkim z ikonografii baroku sztuce ludowej były one pulchnymi dziećmi (według powszechnych przekonań anielskie szeregi zasilały zmarłe dzieci), rzadziej stawały się młodzieńczymi istotami o nieokreślonej płci. (Berendt 2004: 402) Równolegle z dwoma plastycznymi formami przedstawiania aniołów wyróżnić możemy także dwa podstawowe sposoby charakteryzowania ich relacji z ludźmi i roli pełnionej w ludowych narracjach (zob. Kaczan 2005: 561). Anioł literatury ludowej bywa zatem obcy człowiekowi, doskonały i wyniosły – jako taki pełni przede wszystkim rolę głosiciela Bożej woli, objawiając się często w atmosferze numinotycznej fascynacji wśród innych nadprzyrodzonych znaków i zjawisk. Ta wizja pozostaje bliska religijnej interpretacji anielskiego posłannictwa, jednak w przypadku sztuki ludowej częstsza jest zapewne druga postać, w której anioł staje się według słów Elżbiety Berendt (2004: 398) „w większym stopniu posłańcem człowieka do Boga niż Boga do człowieka”. Anioł pełni więc rolę pomocnika i pocieszyciela, uczłowieczanego i pozbawianego nieziemskiego majestatu, czasem aż do granic desakralizacji (np. w tekstach pastorałek, przedstawiających anioły psotne czy popełniające błędy, będące odpowiednikiem pociesznych diabłów z ludowych bajek; zob. Kaczan 2005: 557). W niektórych tekstach folkloru występowały także anioły zoomorficzne (Berendt 2004: 402), których istnienie wiązało się zapewne z przenikaniem do ludowej religijności starszych wierzeń pogańskich. W przypadku ⩶ 277 ⩶ �druków kramarskich wspomniane nadmierne uczłowieczanie aniołów raczej nie występuje, a motywy zwierzęce ograniczone są do jednego (choć kilkakrotnie wznawianego) tekstu Nová píseň k Panně Marii, mówiącego o anielskim ptaku wyśpiewującym chwałę Matki Bożej: Ej slyším jednoho ptáčka překrásného, ten sobě vesele zpívá […]. Vidím není ptáček, než je anjelíček, před Matičkou cellenskou, on zpívá píseň anjelskou […]. [Hej słyszę ja ptaszka przepięknego, który śpiewa wesoło […]. Widzę to nie ptaszek, ale aniołeczek, przed Mateńką celleńską, śpiewa pieśń anielską […]]. ( J-234/J-443/J-464) 5.5.1. Anioł w języku pieśni kramarskiej Pieśni, w których odnotowano motyw anielskiej obecności, nazywając te istoty posługują się niemal wyłącznie czeskimi wariantami łacińskiego terminu angelus (greckiego ἄγγελος), pierwotnie oznaczającego posłańca i będąca przekładem hebrajskiego mal’ach (Royt 2007: 16). Najczęściej spotykaną formą jest staroczeska postać anjel, rzadziej współczesna anděl (w niektórych tekstach obie formy stosowane są zamiennie). Wyróżnionym typem anioła jest ponadto anjel/anděl strážce, a więc osobisty anioł stróż przypisany każdemu człowiekowi. W kilku tekstach (np. J-57, J-752, J-836) obok standardowego określenia użyte zostało słowo cherubín (zlatynizowana postać hebrajskiego keruvim), pieśni nie precyzują jednak znaczenia tego terminu, który według chrześcijańskiej angelologii powinien oznaczać jednego z aniołów najbliższych Bożego tronu (Royt 2007: 21). Cherubini przywoływani w tekstach pełnią raczej poboczną rolę i – wobec braku opisu – nie odpowiadają budzącym grozę, wieloskrzydłym i wielogłowym istotom z ksiąg Starego Testamentu (por. Lurker 1989: 31–32). Użycie tego słowa wynika zapewne z niejednoznaczności terminu, służącego także do opisu dziecięcych aniołków baroku. W dwóch przykładach ( J-194, J-1103) niebiańscy pomocnicy określani są jedynie słowem pacholátko (‘pacholątko’, ‘chłopczyk’), ponownie przywodzącym na myśl barokowe putta. Wyjątkowo (w XVIII-wiecznym druku J-836) występuje również nazwa serafin (hebr. serafim), ponadto wszyscy mieszkańcy niebios określeni bywają zbiorczo jako nebešťané (‘niebianie’, np. J-510). ⩶ 278 ⩶ �Najczęściej spotykane określenia aniołów to nebeský anděl, anděl boží, określające pochodzenie aniołów i miejsce ich normalnego przebywania (niebo) oraz służbę Bogu. Dalsze anielskie epitety to krásný anděl (także zdrobnione krásný andělíček), w których użyte przymiotniki określają niezwykłe piękno zewnętrzne, anjel slavný ‘wspaniały’ i svatý anděl ‘święty’, dotyczące ogólnej oceny i wartościowania etycznego (świętości) tych istot, odpowiadające reprezentowanemu przez nie absolutnemu dobru. Pochodzący od czeskiej nazwy anioła przymiotnik andělský/ anjelský niesie podobne nacechowanie, a pojawiające się w tekstach określenie anjelský hlas (‘anielski głos’) jest następnie dookreślone jako líbezný, a więc ‘wdzięczny’, ‘rozkoszny’, lub pochodne od tego słowa přelíbezný ‘przecudowny’ i líbý ‘miły’. Jako symbolu piękna i dobra do aniołów bywają ponadto przyrównywani ludzie prowadzący szczęśliwe i pobożne życie, np. J-301/J-2468/J-2711: manžele […] jako dva anjele [„małżonkowie […] jak dwaj aniołowie”]. 5.5.2. Aniołowie w fabule pieśni W myśl przedstawionego już podziału na dwa typy przedstawień anielskich: obecny w ludzkim życiu jedynie z dystansu oraz bezpośrednio zaangażowany i bliższy człowiekowi, rozpatrywać można także wątki angelologiczne w pieśniach kramarskich. Pierwszemu typowi odpowiadać będą pieśni, w których aniołowie towarzyszą objawieniom Maryi lub innym cudownym zdarzeniom i de facto zostają sprowadzeni do roli stereotypowego sztafażu, istot oddających cześć potężniejszym mieszkańcom katolickich niebios. Drugi typ to przede wszystkim aktywność aniołów stróżów, którzy włączają się w przedstawione w pieśni dramatyczne wydarzenia, by wspomóc pokrzywdzonych bohaterów pozytywnych. W żadnym z tekstów aniołowie nie wymierzają kary grzesznikom czy postaciom negatywnym – ta rola zarezerwowana jest dla demonów, co zostanie opisane w następnym podrozdziale. 5.5.2.1. Aniołowie – niebiańska asysta Aniołowie towarzyszący objawieniom i podobnym aktom hierofanii nigdy nie występują w tekstach w pojedynkę, zazwyczaj mowa jest albo o nieokreślonej, ale znacznej liczbie istot, albo – najczęściej – widoczna jest para aniołów10. Ich obecność 10 Rolę tak przedstawianej anielskiej asysty na otoczonych kultem świętych obrazach tłumaczy Vítězslav Štajnochr w swoim studium ikonografii maryjnej: „Patrně základní je sestava milostného obrazu či sochy se dvěma anděly. Anděle buďto vynášejí Pannu Marii na nebesa – přímo obraz, např. za rám, sochu, např. za ruce, vynášejí trůn Panny Marie, vynášejí Pannu Marii na oblaku jako ⩶ 279 ⩶ �odpowiada wyobrażeniom plastycznym, na których postaciom świętych często towarzyszą aniołowie w charakterze orszaku, pomocników trzymających ikonograficzne atrybuty, czy po prostu dekoracji (zob. Royt 2007: 27). W pieśni Nová píseň o Panně Marii Cellenské, která se zjevila jednomu starečkovi ve Švejdské zemi […] ( J-241/J-893/J-1136), aniołowie towarzyszą objawieniu Maryi, która zatrzymuje pobożnego starca w drodze do Mariazell, by oszczędzić mu trudów pielgrzymki. Anielską obecność oznajmia najpierw nieziemski głos witający wędrowca: Když slunce nebeské zacházet mělo, tu se nad nim v lese hrozné zatmělo, slyšel Anjelský hlas, líbezně zpívat, zdrávas buď Poutníku tebe jdem vítat. [Gdy słońce na niebie zachodzić już miało, ponad nim w lesie strasznie pociemniało, słyszał głos Anielski, rozkoszne śpiewanie, zdrowaś Mario Pielgrzymie tobie przywitanie]. ( J-241/J-893/J-1136) Podstawową cechą określającą wygląd aniołów wydaje się jasność rozumiana jako silne światło lub niezwykle czysta biel (Berendt 2004: 402). Także w cytowanej pieśni las ogarnia więc światłość, w której widoczne są postacie aniołów i Matki Bożej: Jasnost převeliká nad lesem byla, v ni svati Anděle Panna Marya s přelíbeznym hlasem na něj volali, padni na kolena patř do oblohy. [Jasność przeogromna nad lasem była, w niej święci Aniołowie i Panna Maryja rozkosznymi głosami wołali do niego, padnij na kolana popatrz w górę w niebo]. ( J-241/J-893/J-1136) poslové Boží, zprostředkovatelé Boží vůle. Dvojice andělů přidržuje korunu, od Boha udělenou, nad hlavou Panny Marie. Andělská dvojice se Panně Marii klaní. Andělská dvojice vždy vyjadřuje stálé svědectví Nanebevzetí Panny Marie; k dosvědčení skutků je potřeba nejméně dvou svědků. Andělská dvojice vyjadřuje i neustálou služebnost Boží vůli” [„Podstawową zdaje się kompozycja słynącego łaskami obrazu lub rzeźby z dwoma aniołami. Aniołowie mogą wynosić Pannę Marię do nieba, podnosić bezpośrednio obraz, np. za ramę, figurę za ręce, wynosić tron Panny Marii, unosić Pannę Marię na chmurze jako Boży posłańcy, wykonawcy Bożej woli. Para aniołów podtrzymuje koronę, daną od Boga, nad głową Maryi. Para aniołów kłania się Maryi. Para aniołów daje bezustannie świadectwo Wniebowzięcia NMP; jako świadectwo zdarzenia konieczni są co najmniej dwaj świadkowie. Anielska para symbolizuje także bezustanne posłuszeństwo Bożej woli”] (Štajnochr 2000: 87). ⩶ 280 ⩶ �Anielska asysta przy objawieniach Maryi, przejawiająca się także jako cudowna muzyka, wydaje się w tekstach kramarskich standardowym motywem – wątek ten obecny jest również w pieśni J-2192 o objawieniu w Lourdes („zjevila se Maria za zvuků andělských” [„zjawiła się Maria przy dźwiękach anielskich”]) czy druku J-1256, Hrůzoplná píseň o strašlivém znamení, kteréž bylo k spatření na obloze nebeské […], opisującym cud w Italii, podczas którego mała dziewczynka była świadkiem niezwykłej mszy, odbywającej się o północy w kościele. W czasie nabożeństwa, zakończonego objawieniem maryjnym, aniołowie grają na organach i służą przy ołtarzu. Niezwykłym zjawiskom ponownie towarzyszy światłość, a dziecko nie boi się cudu i jest nim oczarowane: „Dva krásní anjele jsou posluhovali, / ostatní na choře, ke cti chvále Boží, na varhany hráli” [„Dwaj aniołowie piękni do mszy służyli, / inni na chórze, ku chwale Bożej, na organach grali”]. Dalszy przykład podobnej sceny pochodzi z zachowanej w kilku wydaniach pieśni, której akcja umieszczana jest w Krakowie lub Budapeszcie, a tytuł zaczyna się od słów Pravdivá píseň o zázračném zjevení Panny Marie ( J-1733 – Kraków, J-2499 – Budapeszt). Podobnie jak w poprzedniej pieśni cud dzieje się w nocy (dwie godziny po północy), a niebo rozświetlają niebieskie gwiazdy i krwawoczerwone słońce, na których tle widoczna jest postać Maryi i dwaj aniołowie. Tym razem jednak świadków ogarnia groza: […] staly se věci hrozné, slunce jako krev červené, pět hvězd promodralých, lidé strachem omámené, hrůzou na zem padali. […] V tom slunci bylo k vidění v prostřed Pannu Maryi, a dva krásné anjelové, jak jí posluhovali. [[…] stały się rzeczy straszne, słońce jak krew czerwone, pięć gwiazd posiniałych, ludzie omamione, z przestrachu na ziemię padli. […] W słońcu oglądana była w samym środku Panna Maryja, i dwaj aniołowie piękni, którzy jej służyli]. ( J-1733/J-2499) Opis dwóch aniołów towarzyszących innym znakom na niebie przywołuje ikonograficzne przedstawienia tych istot na kramarskich drzeworytach (zob. ilustracja 17a. na tablicy X), sprowadza więc ich rolę do heraldycznych trzymaczy zapewniających odpowiednią oprawę cudownemu zdarzeniu (por. Berendt 2004: 401). ⩶ 281 ⩶ �Takie wyobrażenie zostało bezpośrednio opisane w pieśni J-219 pt. Pravdivý příběh, který se stal w ruské zemi, skrz 3 bezbožné rouhače proti Kristu Ježíši, w której bluźniercom niszczącym przydrożny krucyfiks objawia się sam Chrystus, podtrzymywany na krzyżu przez dwóch aniołów: „viděl jasnost převelikou, na obloze svatý kříž, / který nesli dva andělé, na něm krásný Pán Ježíš” [„widział jasność przeogromną, a na niebie święty krzyż, / który dwóch aniołów niosło, na nim piękny Pan Jezus”]. Jest ono widoczne również w pieśni J-731 Pravdivá píseň o shoření chrámu Páně v zemi americké r. 1864 všem katolickým křesťánům ku polepšení vydaná, w której po tragicznym pożarze katedry w ruinach widoczni byli dwaj aniołowie, którzy podarowali ludziom niebiański list z modlitwą: Všecko v kostele shořelo okolo oltáře, Nad tím chrámem na obloze stála velká záře, V ní bylo k spatření Dva krásné anděle, Bylo slyšet líbým hlasem ctít Pannu Marii. Ty se v oblakách vznášeli, list v rukou drželi, […]. [Wszystko w kościele spłonęło wokół ołtarza, Nad świątynią na niebie stała wielka zorza, W niej widać było Dwóch pięknych aniołów, Głosem rozkosznym czciło Pannę Marię. Wśród chmur się unosili, kartkę w rękach trzymali, […]]. ( J-731) W pieśni znaleźć można wymienione wcześniej nieziemski blask i cudowny śpiew. Dodatkowo podkreślone zostało unoszenie się przez anioły w chmurach, a więc ich zdolność latania. Co ciekawe żaden z analizowanych przeze mnie tekstów nie informuje wprost o posiadaniu przez nie skrzydeł, choć w tekstach krytycznych są one często wymieniane jako najbardziej oczywisty wyróżnik anielskości11 (np. Berendt 2004: 403, Kaczan 2005: 554). Brak takiej informacji można jednakże zinterpretować jako potwierdzenie jej powszechnej znajomości, która sprawia, że nie potrzeba przywoływać oczywistych faktów. Taka interpretacja wydaje się prawdopodobna, ponieważ opisy fizycznego wyglądu postaci w pieśniach kramarskich są zazwyczaj bardzo zdawkowe i oparte na utartych schematach, zaś drzeworyty ilustrujące druki 11 Por. pierwsze zdanie hasła Anděl w encyklopedii kultury ludowej Czech, Moraw i Śląska: „Nadpřirozena bytost s křídly, boží posel” [„Nadprzyrodzona istota ze skrzydłami, Boży posłaniec”] (NEČMS 2007: 27). ⩶ 282 ⩶ �kramarskie regularnie korzystają z wizerunków skrzydlatego anioła (a w tekstach wyjątkowo obecny był też wspomniany już motyw anioła-ptaka, J-234/J-443/J-464). Podobne do już opisanych motywy objawienia maryjnego i towarzyszącej mu ludzko-anielskiej interakcji przedstawia Nová píseň o zjevení panny Marie, která se zjevila blíž města Říma v jednom velkém lese… ( J-1297/J-1849) z 1847 r. Tekst opisuje historię sanktuarium maryjnego pod Rzymem, w którym święty obraz został przez ludzi zapomniany. Aby przypomnieć o miejscu kultu okolicznym mieszkańcom objawia się więc sama Maryja. Towarzyszą jej zastępy anielskie, których rolą jest odnowienie cudownego, nieludzką ręką stworzonego obrazu, co stanowi kolejny aspekt anielskiej działalności – troskę o miejsca i obiekty kultu religijnego: Po třikrát nad tímto lesem bylo vidět v té záři veliké Andělé nebeští dolu stupovali. […] Ten obrázek svatý, co byl zavržený, od svatých Andělův, snad nebeskou barvou byl obnovený. Zástup velký stál nebeských Andělův, malovali čtyří bolestný obrázek Panenky Marie. [Po trzykroć nad tym lasem widziane było w światłości wielkiej Aniołowie z nieba na dół zstępowali. […] Ten obrazek święty, co był porzucony, przez Aniołów świętych, niebieską był farbą odnowiony. Zastęp wielki stał niebieskich Aniołów, malowali we czterech bolesnej Panny Marii obrazek]. ( J-1297/J-1849) Jeden z aniołów dodatkowo poucza i ostrzega ludzi przed karą Bożą: „Anděl nebeský stál napomínal lidé, / hleďte se polepšit, Bůh jest rozhněvaný, ať nezahynete” [„Anioł niebieski stał ludzi napominał, szukajcie poprawy, Bóg jest rozgniewany, byście nie zginęli”]. Analogiczną historię przekazuje pieśń z druków J-610/J-1259 (Píseň nová o podivném zázraku svatej Anny, všem věrným ctitelům na světla vydaná), w której aniołowie przynoszą cudowny obraz do zniszczonej przez trzęsienie ziemi kaplicy w Portugalii: „Nad tou svatou kaplu, obraz svatej Anny, / drželi v povětří anjele nebeští, krásně malovaný” [„Nad tą świętą kaplicą, obraz świętej Anny, / trzymali w powietrzu aniołowie niebiescy, pięknie malowany”]. ⩶ 283 ⩶ �Oprócz fizycznej opieki nad świątyniami, za inny przejaw troski aniołów o miejsca kultu uznać można ponadto modlitwę i śpiew przy grobach świętych, o czym informuje np. Nábožná píseň ke cti svatého Izidora Vyznavače: U hrobu jeho zpívání anjelské bylo plésání: To slyšelo lidu mnoho, chválic Pána Boha z toho. [Przy grobie jego śpiewanie anielskie było radowanie: Ludzi wielu to słyszało, Pana Boga wychwalało]. ( J-517/J-833/J-1951) 5.5.2.2. Aniołowie – aktywni obrońcy pobożnych W dotychczas przedstawionych przykładach aniołowie druków kramarskich przypominają aniołów sztuki ludowej w definicji Elżbiety Berendt (2004: 399): „Najczęściej wydają się przebywać w niebie, a na ziemi tylko wśród tych, którzy do nieba są przeznaczeni. Z ziemią łączą je także liczne cudowne objawienia; głównie maryjne”. W nielicznych przykładach tekstów aniołowie pełnią rolę większą niż jedynie nadnaturalnej dekoracji. Najbardziej spektakularnym przykładem jest tekst pieśni Příběh strašlivý který se stal blíž města Vindyše, když jedna matka dětem svým zlé vinšovala ( J-945/J-2225), w którym przywołane modlitwą 9 chórów anielskich przepędza diabły, więżące uprowadzone podstępem dzieci (więcej uwagi fabule pieśni poświęcono w rozdziale o demonach, por. punkt 5.6.2.). Warto jednak zauważyć, że tekst nie zawiera opisu niebiańskiej interwencji, a jedynie opisuje grzmot (por. ogień niebieski w punkcie 5.7.2.), po którym po diabelskiej obecności nie pozostaje żaden ślad. Tekst obfituje ponadto we fragmenty opisujące zwyczajową działalność aniołów i zasady organizacji anielskich chórów. Liczba 9 chórów anielskich (dzielonych dalej na 3 triady) zgadza się z interpretacją większości teologów średniowiecznych, czerpiących z pism twórcy angelologii chrześcijańskiej, Pseudo-Dionizego Areopagity (zob. Kaczan 2005: 561, Royt 2007: 20; szerzej: Royt 2001: 10–18): Tam okolní lidé všickní devět kůrův anjelských ctí, devět modliteb říkají, tak anjelův pozdravují. Kdo ctí ty kůry anjelské, obsáhne radosti rajské: když kračíme k přijímání, anjele nás doprovází Kdo se k nim bude modliti, v poslední hodince smrti, od každého kůru jeden anjel má býti přítomen. ⩶ 284 ⩶ �Ďíbla pryč od nás zaženou, duši naši k sobě vezmou, k Bohu ji donesou slavně, bude se radovat věčně. [W okolicy ludzie wszyscy dziewięć czczą chórów anielskich, dziewięć modlitw odmawiają, tak aniołów pozdrawiają. Kto czci chóry anielskie, dosięgnie radości rajskiej: gdy do komunii kroczymy, aniołowie nas prowadzą Kto się do nich modlić będzie, w ostatniej śmierci godzinie, z każdego chóru jeden anioł obecny będzie. Diabła od nas precz odpędzą, duszę naszą z sobą wezmą, Bogu ją zaniosą sławnie, radować się będzie wiecznie]. ( J-945/J-2225) Aniołowie zatem towarzyszą pobożnym ludziom podczas sakramentu komunii (por. przekonanie o anielskiej obecności w uroczystości pierwszej komunii, Berend 2004: 411) oraz w chwili śmierci, kiedy towarzyszą zbawionej duszy w drodze do nieba: „Kierując się swym powołaniem boskich posłańców, ludowe anioły przebywały w pobliżu człowieka. Zjawiały się w momencie jego narodzin i towarzyszyły mu do śmierci” (Berend 2004: 407). Szczególnie wyraźna jest anielska obecność w życiu świętych – teksty hagiograficzne, np. znana z kilkunastu różnie zatytułowanych kopii pieśń o świętej Katarzynie, rozpoczynająca się incipitem „Na sionské hoře kvítek kvete…” [„Na syjońskiej górze kwitnie kwiat…”], wspominają o aniołach czuwających przy zwłokach świętej, witających jej duszę w niebie i wręczających palmę męczeństwa. W żywocie świętej Filomeny (Píseň k uctění svaté panny a mučedlnice Filumeny) mowa dodatkowo o opatrywaniu przez anioła ran męczennicy: Anjel hojí rány bolestné, přiblíživ se k panně v nočním čase, těší srdce její žalostné. [Anioł goi rany bolesne, zbliżywszy się ku pannie w nocnej porze, serce jej w żalu pociesza. Káže tyran Filumenu stít, Anjel spěcha palmou ozdobiti […]. [Tyran Filomenę ściąć nakazuje, Anioł pośpiesza palmą honoruje […]]. ( J-861/J-1875) Pieśni kramarskie (np. przywoływany wielokrotnie tekst J-945/J-2225) sugerują ponadto popularną, choć błędną interpretację teologii chrześcijańskiej, zakładającą, że aniołami mogą stać się po śmierci dusze zbawionych: „Kdo se modlí ty ⩶ 285 ⩶ �modlitby, ten bude skrz anjely / Do slávy večné přiveden, v anjelském kůru postaven” [„Kto się modli tymi modlitwami, będzie przez aniołów / Do wiecznej chwały wprowadzony, w chórze anielskim postawiony”]. Informację o duszach dołączających do chórów anielskich, wyśpiewujących Bożą chwałę w niebie, odnaleźć można także w pieśni Novina velmi žalostivá, která se stala v horních Rakousích blíž města Lince s jedným nemilosrdným lakomcem…, która jako pouczenie moralne przytacza biblijną przypowieść o bogaczu i ubogim Łazarzu (Łk 16, 19–31): Lazar pak chudý v radosti Štastné požívá věčnosti: V nebi se s Bohem radujé, S anjely si prozpěvuje. […] Dá vám Pán Bůh požehnání, Potom v nebi přebývání. [Łazarz zaś biedny w radości Szczęśliwej zażywa wieczności: W niebie się z Bogiem raduje, Z aniołami wyśpiewuje. […] Tak wam Pan Bóg błogosławi, Potem w niebie pozostawi]. ( J-102) 5.5.2.3. Anioł stróż Obecna w cytowanej pieśni o 9 chórach anielskich idea anioła fizycznie stającego w obronie śmiertelników jest związana z koncepcją aniołów stróży, która początkowo odnosiła się przede wszystkim do walki duchowej i obrony przed grzechem. Z czasem – wraz z popularyzacją tego kultu w baroku – powszechną stała się bardziej namacalna interpretacja anielskiej opieki również jako ochrony przed zagrożeniami świata fizycznego. Taka dowolność interpretacji koncepcji anioła stróża ułatwiła adaptację chrześcijańskiej mitologii do lokalnych warunków, dzięki powiązaniu jej ze znanymi w całej Europie pogańskimi duchami przeznaczenia i domowymi duchami opiekuńczymi. W niektórych przypadkach, w tym na obszarze Słowiańszczyzny, popularyzacja kultu anioła stróża służyła walce z reliktami pogańskich wierzeń jeszcze w XVIII i XIX w. (Berendt 2004: 410, Brzozowska-Krajka 2004: 420). Aniołowi stróżowi poświęcona jest cała pieśń O svatém Anjelu Strážci mająca charakter pierwszoosobowej modlitwy. Tekst zawiera informację o tym, że anioła, który chroni przed diabłem i ziemskimi nieprzyjaciółmi, posyła do człowieka sam Bóg w chwili narodzin: ⩶ 286 ⩶ �Buď pozdravený Anjele slavný, Jenž k ostříhání mně jsi poslaný od Boha mocneho: byls mi přítomen, jak jsem narozen, až do dne dnešního. [Bądź pozdrowiony Aniele sławny, Który by strzec mnie byłeś posłany przez Boga mocnego: byłeś obecny, kiedym się rodził, aż do dnia dzisiejszego]. ( J-360/J-467) Tekst ten jako jedyny przyznaje aniołowi możliwość proszenia Boga o łaski w imieniu człowieka, co wynika zapewne z jego modlitewnego charakteru. Jest to jedyny przypadek, w którym anioła można zaliczyć do pośredników pełniących funkcję mediacyjną, a nie jedynie wykonawców czyichś poleceń. Pojęcie anioła stróża wykorzystano również w tekście pieśni nr J-57, Píseň o pronásledování katolíků v Turcích. Uwięzionych przez tureckie władze katolików w cudowny sposób wyswobadza z więzienia anděl strážce w asyście dwóch cherubinów, momentalnie przenosząc uwolnionych do położonej w odległości 200 mil Jerozolimy. Anielskiej interwencji znów towarzyszy nieziemski blask: „Ozářilo se vězení všem lidem k podivení, / anděl strážce sem přichází ze dvouma cherubíny” [„Rozjarzyło się więzienie ludziom wszystkim do ujrzenia, / anioł stróż tam przybył i dwaj cherubini”]. W podobny sposób wątek anielskiej opieki przedstawia popularna pieśń o udaremnionym mordzie rytualnym, zatytułowana Píseň nová o zázraku svaté Anny, jenž se stal v Polsku s jedným synáčkem prýmasowym. Porwanego przez Żydów katolickiego chłopca od śmierci ratuje w niej interwencja św. Anny, której towarzyszą dwaj aniołowie uzbrojeni w ogniste miecze, broniący oprawcom wejścia do piwnicy, w której niedoszła ofiara została uwięziona: jak vešli do dveři, spatřili div Boži, dva anjele tam stáli s ohnivýma meči. […] Svatá Anna mila, ta tam semnou byla, dva krásné anjeličky, také sebou měla. [cud Boży ujrzeli, gdy drzwi przekroczyli, z mieczami ognistymi dwaj aniołowie stali. […] Święta Anna miła, ona tam ze mną była, i dwóch pięknych aniołków, przy sobie miała]. ( J-1258) O ile jednak w poprzednim przykładzie aniołowie działają samodzielnie, tutaj aktywnym podmiotem jest bez wątpienia święta, a niezwykli opiekunowie stanowią raczej emanację jej mocy i realizują jej wolę. Aniołem jest też z pewnością młodzieniec w białych szatach, który pomaga wypędzonym przez wyrodnego syna rodzicom z tekstu Nová píseň na příklad rodičům a dítkám na světlo vydaná ( J-113/J-1013/J-1053). Pieśń opisuje go słowami: ⩶ 287 ⩶ �„přišel jest k ním mládenec, a ze sna je zbudil, měl roucho celé bílé” [„przybył ku nim młodzieniec, ze snu ich obudził, szatę miał całkiem białą”]. Motyw anioła stróża pomagającego bohaterowi przezwyciężyć rozmaite przeciwności pojawia się także w tekstach opartych na legendach hagiograficznych lub przekazach biblijnych. Pieśni przedstawione w niniejszym punkcie należą do tekstów najwięcej (choć wciąż niewiele) uwagi poświęcających wyglądowi zewnętrznemu aniołów. Oprócz wspomnianego powyżej opisu śnieżnobiałej anielskiej odzieży, jako młodzieńcy w białych szatach, pojawiają się aniołowie pomagający św. Izydorowi w pracy na roli w tekście Nábožná píseň ke cti svatého Izidora Vyznavače ( J-517/J-833/J-1951): „Spatřil dva krásné mládence, / Jenž s čtyřmi voly vorají, / A bílé oděvy mají” [„Ujrzał dwóch pięknych młodzianów, / Którzy w cztery woły orali, / A odziani byli w bieli”]. Młodzieńcem określony jest ponadto anioł stróż z pieśni-modlitwy O svatém Andělu Strážci ( J-360/J-467). Ostatni, najmniej jednoznaczny sposób przedstawiania anielskiej interwencji odnaleźć można w dwóch pieśniach, które nadprzyrodzoną interwencję pozbawiają dotychczas zawsze obecnej oprawy z cudownych znaków i muzyki. Teksty Píseň žalostivá o jedné paní ve Vlaších, která jako mrtvá pochovaná byvši, devět dní v hrobě ležela ( J-1103) i Příkladná píseň o přehrozné a ukrutné nynější francouzké vojně… ( J-194) opisują różne historie, ale w obydwu kobiecą bohaterkę przed śmiercią ratuje pomoc cudownego dziecka (określanego słowem pacholátko). Pierwsza z pieśni to historia uznanej za zmarłą i pochowanej żywcem ciężarnej kobiety, która zamknięta w grobowcu rodzi zdrowe dziecko. Podczas 9 dni, jakie upłynęły zanim została ona uwolniona, wraz z noworodkiem była odwiedzana przez chłopczyka, który karmił ją cudownym pokarmem: Každý večer, též i v noci, Každé ráno, o poledni Pokrm pacholátko milé Nosilo mi každé chvíle [W każdy wieczór, oraz w nocy, W każde rano, i w południe Pokarm pacholątko miłe Przynosiło w każdą chwilę]. ( J-1103) Wątek ten jest bliski historiom o eucharystii lub cudownym pokarmie dostarczanym przez anioły świętym (por. Berendt 2004: 405) i choć niezwykły obrońca nie jest jednoznacznie nazwany aniołem, można przypuszczać, że jego dziecięca postać wynika z wpływu, jaki postbarokowa sztuka religijna, przedstawiająca anioły jako pulchne putta, wywarła na ludową wyobraźnię (zob. ilustracje 16c., 17a. i 18a. na tablicach X i XI). Piękny chłopczyk pomaga również bohaterce drugiej z wymienionych pieśni, która przez złego żołnierza została wrzucona do jeziora: ⩶ 288 ⩶ �Však v té době přišlo krásné, maličké pacholatko, z té vody ji pomahalo, tyto slova pravilo: hleď ženo proto tvůj život skrz mně ochráněný máš, že se za duše v očístci každodeně modliváš. [Ale w tym czasie przyszło piękne, małe pacholątko, z wody wyjść jej pomogło, te słowa mówiło: Pokarm pacholątko miłe zważ kobieto że za mą sprawą życie ocaliłaś, bo za dusze czyśćcowe co dzień się modliłaś]. ( J-194) Przykład anioła aktywnego i obdarzonego wielką mocą przynosi również przedstawiona w punkcie 4.9.4.2. pieśń J-1096, Píseň pravdivá o jednom smutným příběhu, který se stal w městě Šartynu v Bavorské Zemi, w której zamordowane przez ojca i macochę dzieci zostają przez anioła stróża cudownie przywrócone do życia. 5.5.3. Podsumowanie Obraz anioła wyłaniający się z tekstów pieśni kramarskich jest bliski uproszczonym interpretacjom doktryny Kościoła katolickiego i stosunkowo odległy od jego czysto folklorystycznych przedstawień (por. Niedźwiedź 2004). Anioł pieśni kramarskiej jest piękny, święty, przybywa z nieba, jest sługą Boga, a jego własna podmiotowość jest dosyć ograniczona. Teksty nie informują o tym, w jaki sposób aniołowie pojawili się na świecie, ale przynajmniej w niektórych przypadkach aniołem może stać się po śmierci człowiek żyjący zgodnie z zasadami wiary katolickiej. Fizycznemu pojawieniu się aniołów towarzyszy zazwyczaj cudowny blask i jasność, budzący u ludzi fascynację, ale mogący także wywoływać lęk. Fizyczne ciała aniołów zazwyczaj przypominają nieziemsko pięknych młodzieńców, odzianych w nadzwyczajnie białe szaty, ale mogą oni również pojawiać się jako cudowne dzieci, również płci męskiej, a wyjątkowo jako pięknie śpiewające ptaki. Aniołowie mogą unosić się w powietrzu, choć teksty nie informują szczegółowo o sposobie w jaki latają. Posiadają piękny głos i używają go do śpiewu, potrafią również grać na instrumentach i oddają cześć Bogu także przez muzykę. Mogą w zrozumiały sposób porozumiewać się ze śmiertelnikami, ostrzegając ich przed grzechem i jego konsekwencjami. Występują często w grupie, ale przynajmniej niektórzy aniołowie mają swoje imiona i indywidualną osobowość. Wszystkie anioły tworzą 9 chórów, wśród których istnieje hierarchia i podział obowiązków, choć nie są one precyzyjnie opisane w tekstach. Aniołowie towarzyszą ludziom przy przyjmowaniu sakramentów, bronią duszy (a w przypadkach krytycznych również ciała) przed ⩶ 289 ⩶ �diabłem oraz ziemskim złem, także fizycznie za pomocą ognistych mieczy lub piorunów. Mogą przynosić pokarm cierpiącym i wybawiać ich z kłopotów, w tym wyswobadzać z niewoli i leczyć rany, nawet śmiertelne. Szczególnie aktywnie działają w życiu świętych. Służą jako przewodnicy dusz, pomagając duszy dziecka wcielić się przy narodzinach oraz towarzysząc zbawionym w drodze do nieba. Wspierają świętych w ich działaniach na ziemi, troszczą się o materialne obiekty kultu i adorują relikwie, oraz obdarowują ludzi przedmiotami o niezwykłej mocy, by pomóc im w dobrym przeżyciu życia doczesnego. 5.6. Diabły i moce piekielne Postać diabła – fizyczna personifikacja sił zła – występuje w kulturze ludowej chrześcijańskiego kręgu kulturowego często i pełni w niej kilka charakterystycznych funkcji, stając się, jak pisze Bohdan Baranowski (1981: 189), „najbardziej reprezentatywną postacią demonologii ludowej”. Demonologia taka jest zazwyczaj efektem przenikania się idei i wyobrażeń stworzonych przez akademicką teologię z archaicznymi wątkami obecnymi w wyobraźni najniższych warstw społecznych (Di Nola 2004: 315). W przypadku folkloru narodów słowiańskich, postacie diabłów łączą więc w sobie zarówno przetworzone i zaadaptowane do ludowej wrażliwości wątki mitologii chrześcijańskiej, jak i wcześniejszy substrat pogańskich wierzeń. Ze względu na niejednorodne pochodzenie tych treści, ludowa wizja diabła nie jest wewnętrznie spójna, a pisać można o nim jako o „[…] postaci symbolicznej, będącej reprezentantem ciemnych mocy zagrażających człowieczemu bytowaniu, a zarazem uosabiającej zło tkwiące w samym człowieku” (Ługowska 1998: 5). Obecne w twórczości ludowej wyobrażenia diabła są różnorodne i często kontrastowe – postać ta bywa przedstawiana jako zły i podstępny nieprzyjaciel rodzaju ludzkiego, złośliwy choć w zasadzie nieszkodliwy trickster, ale także stróż porządku i sprawiedliwości społecznej, wymierzający zasłużoną karę grzesznikom, czy wreszcie naiwny komiczny diabeł z bajek ludowych, dający się oszukiwać i wykorzystywać ich sprytnym bohaterom (por. Baranowski 1981: 203). Wątki demoniczne w folklorze – schemat walki dobra ze złem, wiara w piekło i diabły – służą wyjaśnieniu porządku świata, oswojeniu obecnego w nim zła poprzez odpowiedź na pytanie o jego pochodzenie. Ludowy wizerunek diabła, ze względu na wspomniane już oparcie go na kilku różnych tradycjach, nie stanowił konsekwentnej i jednorodnej wizji. Jak zauważa m.in. literaturoznawczyni i folklorystka Jolanta Ługowska, przy próbie jego opisu należy uwzględnić podział genologiczny opowieści o diable oraz intencje nadawcy. W przypadku narracji ludowych ⩶ 290 ⩶ �postać diabła występuje „we właściwie wszystkich podstawowych odmianach prozy ludowej, a więc: w opowiadaniach ajtiologicznych, edukacyjnych powiastkach, podaniach wierzeniowych, bajkach magicznych, a także w humoreskach i anegdotach” (Ługowska 1998: 8). Należy przy tym pamiętać, że pomimo pozornych sprzeczności, opowieści o diabłach groźnych i diabłach komicznych były opowiadane i słuchane przez tych samych ludzi, a narracje o wyprowadzanych w pole głupich demonach służyły złagodzeniu strachu wywołanego przez opowieści o diabłach strasznych, wpływających na ludzkie losy (Ługowska 1998: 16). Diabły pojawiają się także w tekstach pieśni kramarskich, jak się jednak wydaje ich rola i pochodzenie zbliżają je raczej do kontrreformacyjnych egzemplów kaznodziejskich niż tradycyjnych opowieści ludowych. Ze względu na wskazany wcześniej w pracy brak symetrii między aktywnością mocy boskich i piekielnych (paralele polskie; por. Grochowski 2010: 259), teksty kramarskie przywołują osobowe zło (w postaci biblijnego Szatana czy pospolitych diabłów i demonów różnego rodzaju) znacznie rzadziej niż Boga, przypominanego – choćby powierzchownie – w niemal każdym tekście. System świata pieśni kramarskiej odbiega więc zarówno od ściśle pojmowanej doktryny Kościoła katolickiego (z aktywnym i zagrażającym ludziom Szatanem), jak i tradycyjnych wizji słowiańskiej kultury ludowej, w swoich mitach często odwołującej się do dualistycznego porządku: stwórcy i jego przeciwnika, wykonującego lustrzane odpowiedniki dzieł Bożych (zob. Tomicka, Tomicki 1975: 28–39, Zowczak 2013: 79–94). Diabeł ukazywany w drukach kramarskich to raczej podlegający Bożej mocy wykonawca poleceń, element metafizycznego porządku kary i dyscypliny. Teksty pieśni kramarskich nigdy nie podają w wątpliwość sprawczości i władzy Boga, który decyduje o losach całego świata. W takiej wizji diabeł nie jest dla niego istotnym przeciwnikiem, ale raczej podległym mu narzędziem dyscyplinowania. Poniższy opis skupia się na kilku aspektach występowania wątków demonicznych w pieśni kramarskiej: nazwie i ściśle językowych konotacjach związanych ze słowami używanymi w tekstach do opisu osobowego zła (także kwestii magicznej roli słowa oraz diabelskich imion i określeń), roli w fabule, jaką diabły spełniają, oraz elementach świata z nimi związanych – fizycznej postaci diabłów (także w kontekście podziału „swój – obcy”), demonicznych przestrzeniach i metodach ochrony przed piekielnymi mocami. ⩶ 291 ⩶ �5.6.1. Čert, ďábel, Lucifer – diabelskie imiona i sprawcza moc słowa W przeanalizowanych tekstach pieśni kramarskich diabły pojawiają się zazwyczaj w grupie jako pospolici przedstawiciele swego rodzaju, nie zaś jednostkowe bardziej spersonalizowane demony12. Diabły najczęściej określane są stosowanymi synonimicznie słowami ďábel (w pieśni J-121/J-707/J-2102 wyjątkowo w formie diábel) lub čert, pisanymi małą literą. Do ich opisu służy więc zarówno rdzennie słowiańskie określenie wywodzące się z psł. *čьrtъ, jak i nowsza nazwa obcego pochodzenia wywodząca się z greckiego διάβολος. W kilku pieśniach demon określony jest ponadto opisowo słowami zlý duch ( J-1607, J-1777), jednoznacznie określającymi jego charakter. Znacznie rzadziej, przede wszystkim w tekstach modlitewnych, których poetycki język wskazuje na pochodzenie z wyższego obiegu, występują w tekstach nazwy konkretnych demonów. Spośród znanych czeszczyźnie imion, takich jak Satan, Lucifer, Beelzebub czy Belial (por. Royt 2007: 62), są to głównie warianty imienia Satan (np. J-588), Šatan (np. J-360/J-467) i Satanáš ( J-253/J-419/J-631/J-938/ J-1261/J-2370), rzadziej Lucifer (np. J-104, J-516/J-548/J-1591, J-1015/J-1325, J-1112)13,. W analizowanych tekstach praktycznie nieobecne jest pojęcie Szatana czy Antychrysta jako głównego adwersarza Boga i istoty odpowiedzialnej za pojawienie się na świecie zła (por. Royt 2007: 65). Dwa teksty – wspomniana już historia Fausta (Vypsání dalece rozhlášeného a známého doktora Fausta…, J-1015/J-1325) i Nábožná píseň ke cti svaté panny Barbory, mučedlnice ( J-516/J-548/J-1591) – wyjątkowo poświęcają więcej uwagi diabłom jako osobom. Pierwszy z nich przywołuje dodatkowe imiona Mefistofelesa i Auerhána14, w drugim zaś pojawia się informacja o piekielnej władzy i hierarchii (rada pekelná) oraz o tytułach poszczególnych diabłów: Lucyfer to książę piekieł (Lucifer kníže hlubiný pekelné), Lokvencius to ich sekretarz, a Tartarus – doktor praw. Głównym diabelskim bohaterem pieśni, bez 12 Skrajny przypadek przedstawiający diabły jako podmiot zbiorowy stanowi kramarska adaptacja historii Fausta ( J-1015/J-1325), w której początkowo mowa jest aż o czterdziestu tysiącach bezimiennych demonów na usługach czarnoksiężnika – „čtyrydecet tisíc zlých duchův povolal on jest k sobě” [„czterdzieści tysięcy złych duchów przywołał ku sobie”], choć później wymienione są w niej również konkretne nazwane diabły. 13 Imię Lucyfera jako wynalazcy alkoholu przywołuje także antyalkoholowa pieśń Kořalka pekelná (Scheybal 1990: 194–196), której wariant (niestety bez zwrotki o diable) zawierają druki J-87/J-1357 (Nová píseň o kořalce výborné). 14 Tekst pieśni stanowi zapewne przekład z języka niemieckiego, gdzie Auerhahn oznacza głuszca, ptaka ze względu na czarno-czerwone ubarwienie wiązanego z siłami demonicznymi. ⩶ 292 ⩶ �trudu pokonanym przez św. Barbarę, jest natomiast Junarius, który trudni się odbieraniem ludziom wstydu, by grzeszyli bez poczucia winy15. Nazwa diabła występuje w połączeniu z innymi wyrazami, tworząc związki takie jak ďábel pekelný ( J-107, J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778, J-1777) – przywołujące piekło jako miejsce jego pochodzenia (odwołanie obecne także w opisowym określeniu pekelný host z pieśni J-170/J-896), ďábel strašlivý ( J-516/J-548/J-1591), strašný, rozsápaný ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/ J-2224/J-2778) – podkreślające, że budzi on w ludziach grozę, a złość stanowi ważną cechę jego charakteru, czy ďábel šeredný ( J-554/J-1078/J-2460, J-1015/ J-1325) – mówiące o jego fizycznej szpetocie. Ponadto przymiotnikiem ďábelský określone jest słowo chytrost ( J-1777), a więc jest on mądry, sprytny – jest potężnym i przebiegłym przeciwnikiem, a nie naiwną postacią bajkową. Człowiek może być ponadto ďáblem posedly – demon posiada zatem zdolność opętania człowieka, który popełnia wówczas najstraszniejsze wyobrażalne grzechy. Jako „opętany” określani są np. bluźnierca z pieśni J-554/J-1078/J-2460, czy morderczyni z druku J-1786 (ďáblem posedlá žena). Również świętokradcze zachowanie postaci z pieśni J-219 i złorzeczenie Chrystusowi przyrównane są do działania człowieka opętanego, choć w tym wypadku nie ma mowy o faktycznym opętaniu, a zwrot ten służy raczej podkreśleniu zła samego grzesznika, który nawet bez piekielnej ingerencji zachowuje się jak kierowany przez demoniczne moce. Wątki związane z czarownictwem i opętaniem przez diabła, choć znane w najstarszych pieśniach, po reformach józefińskich były zwalczane przez cenzurę ze względów ideologicznych jako zabobonne i potencjalnie groźne dla porządku społecznego. W analizowanym korpusie udało mi się dotrzeć do trzech kopii tekstu zawierającego informacje o czarownicach ( J-301/J-2468/J-2711), w którym pojawiają się określenia, takie jak ‘diabelskie sztuki’ (ďábelské kunšty) i ‘konszachty z diabłem’ (čarodějnice […] s ďáblem spolky měla), diabeł (zapewne demon osobisty, chowaniec) nazywany jest również ‘pomocnikiem’ czarownicy (můj pomocník ďábel). Z nazwą i imionami diabłów związany jest wyraźnie widoczny w tekstach motyw sprawczości słowa. Podobnie jak w przekazywanych ustnie historiach ludowych (por. Baranowski 1981: 204), diabły uzyskują przystęp do świata śmiertelników w chwili nierozważnego sformułowania przez ludzi zaproszenia czy nawet tylko wypowiedzenia ich nazwy. Przykłady świadomego przyzywania ciemnych mocy 15 Oba nietypowe teksty bez wątpienia nie są utworami pierwotnie kramarskimi. Pieśń ku czci św. Barbary wymienia np. Josef Vašica (1939: 284–285) w artykule poświęconym poezji barokowej. Na podstawie całości zbadanego korpusu przyjmuję, że jedynym powszechnie znanym kramarskim autorom i odbiorcom diabelskim imieniem był Lucyfer. ⩶ 293 ⩶ �znajdujemy w tekstach J-121/J-707/J-2102 (Píseň o jistém mládenci, který chudobnou pannu si oblíbil…) i J-1607 (Nová píseň všem pravověřícím křesťanům vydána), których bohaterki, chcąc zdobyć majątek, wypowiadają słowa zaproszenia – J-121/ J-707/J-2102: „Diábla k sobě zvala, že za peníze svou duši jemu by zapsati chtěla” [„Diabła przyzywała, że za pieniądze duszę by mu zapisała”], J-1607: „Ten obyčej měla, ty slova mluviti, čertu za peníze duši chce prodati” [„Miała we zwyczaju, mówić takie słowa, że czartu za pieniądze duszę dać gotowa”]. Częściej demoniczny gość przybywa jednak na skutek lekkomyślności bohaterów negatywnych i rzucanych przez nich niefortunnych sformułowań. Występujący w pieśni Pravdivý příběh, který se stal na pomezí saském, v Žitavě niewdzięczny brat, odmawiający gościny owdowiałej siostrze z sześciorgiem dzieci, wypowiada na jej widok następujące słowa: Radsbych sedm ďáblů hned viděl v svém domě, než tebe žebráčko, a ty pancharty tvé. [Wolałbym siedem diabłów zobaczyć w swym domu, niż ciebie żebraczko, i twoich bękartów]. ( J-154/J-568/J-1779) Wezwane siedem diabłów wkrótce przybywa i podkreślając, że przyszły na wezwanie, porywa go do piekła wraz z równie niegodziwą małżonką. W podobny sposób zaprasza diabły zły bogacz z przedstawionego w punkcie 4.9.2. tekstu Píseň pravdivá o jednom bohaprazdném synu ( J-120/J-364), który – gdy zaproszeni przyjaciele nie zjawiają się na jego przyjęciu – przeklina ich słowami sprowadzającymi do jego domu piekielnych gości: „přiďte aspoň čerti z pekla, chci z vámi hodovati, / když pozvaní hosti ke mně, nechtějí se najíti” [„przyjdźcie chociaż czarci z piekła, chcę z wami biesiadować, / skoro goście zaproszeni, nie chcą mnie odwiedzić”]. Karę za grzechy ściągają na siebie również młodzieńcy z pieśni Pravdivá píseň o jednom strašlivém příběhu který se stal w sardinské zemi na den narození Krista Pána, domagający się partnerek do tańca, choćby z piekła rodem: Chceme míti kořalku, muziku veselou, každý svou tanečnici třebas z pekla danou, nechť se ďábly ustrojí za ženské osoby, my budem tancovati, a budem veselí. [Chcemy mieć gorzałkę, muzykę wesołą, każdemu tancerkę choćby z piekła daną, niechaj diabły przybiorą kobiece postaci, my będziemy tańczyć, i będziem weseli]. ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778) ⩶ 294 ⩶ �Zgodnie z logiką opowieści, życzenie bluźniących w dzień Bożego Narodzenia spełnia się i diabelska karoca odwozi ich do piekła przy wtórze szatańskiej muzyki. Podobny los spotkał pijaka z pieśni Píseň nová o jistých příbězích, které se w minulých časech staly o římském pozdravení, nierozważnie proponującego sprzedaż tekstu papieskiej modlitwy choćby diabłu: V okamžení na dvéře zatloukli dva pání, řkouc my jsme velký kupci z daleké krajiny, co na prodej máte, brzo nám oznamte, dobře vám zaplatíme, sami to seznáte. […] Hned v rychlosti ožralce propadli tí kupci, naplnili jsou smradem, plamenem světnici, tělo roztrhali a duši jsou vzali, s nešťastným prodavačem do pekla se brali. [Do drzwi w okamgnieniu dwóch panów pukało, mówiąc myśmy kupcy z kraju dalekiego, co macie na sprzedaż, prędko oznajmijcie, dobrze wam zapłacimy, sami to poznacie. […] Zaraz prędko pijaka ci kupcy porwali, płomieniami, smrodem izbę napełnili, ciało rozszarpali a duszę zabrali, z nieszczęsnym sprzedawczykiem w piekle zawitali]. ( J-197) Kolejny z przykładów działania tego mechanizmu to opowieść o ubogiej kobiecie, pod nieobecność męża nieradzącej sobie z utrzymaniem 8 dzieci: Příběh strašlivý který se stal blíž města Vindiše, když jedna matka dětem svým zlé vinšovala ( J-945/J-2225). W akcie desperacji wypowiada ona słowa: „Kdyby čert přišel s penězy, dala bych mu dvě nebo tří [děti]”. [„Gdyby przyszedł czart z pieniędzmi, dałabym mu dwoje lub troje [dzieci]”]. Wieczorem tego samego dnia w jej domu zjawiają się piękni państwo proszący o oddanie 3 dzieci na służbę. Inaczej niż we wcześniej przytoczonych przykładach – być może dlatego, że diabły nie porywają osoby wypowiadającej słowa, ale niewinne dzieci, historia kończy się dobrze dzięki interwencji duchownych i przywołanych modlitwą anielskich zastępów (zob. podpunkt 5.5.2.2.). Za inną realizację motywu przyzywania diabła własnym działaniem uznać można historię o prześladowanym przez diabła malarzu, opisaną w tekście Žalostná ⩶ 295 ⩶ �píseň o jednom majlandském malíři, jenž ukrutně pronasledován byl. W tej pieśni kuszenie przez fizycznie obecnego demona odbywa się podczas malowania w kościele fresku przedstawiającego sąd ostateczny: A když on zlého ducha v tom právě maloval, ohlídnul se na stranu, za sebou uhlídal, […] jako ňaký kavalír byl ďábel pekelný. [W chwili, gdy złego ducha dokładnie malował, na bok oczy obrócił, zobaczył za sobą, […] niczym kawaler jakiś był diabeł piekielny]. ( J-1777) Podobnie jak wypowiedzenie diabelskiego imienia, także namalowanie jego podobizny może zatem stanowić akt przyzywający diabła do świata ludzi. Zgodnie z tym kluczem można interpretować zapewne także wspomniany w punkcie 4.9.2. motyw przebierania się przez bohatera negatywnego za diabła, by nastraszyć i okraść biedną wdowę (druk J-140: Příkladná píseň o jednom lakomém muži). Igranie z mocami piekielnymi, nawet bez zamiaru ich przyzwania, i wykorzystywanie diabelskiego wizerunku sprowadzają na chciwego młynarza karę, którą wymierza prawdziwy diabeł przybyły z piekła16. Co interesujące, teksty pieśni kramarskich nie określają jednak diabła eufemistycznymi określeniami znanymi z kultur ludowych (por. Krawczyk-Tyrpa 2001: 44–58, Di Nola 2004: 324–325), a zatem pomimo działającego w świecie przedstawionym pieśni mechanizmu wywoływania diabła jego imieniem, autorzy, drukarze, a zapewne także śpiewacy i odbiorcy pieśni nie traktowali nazw demonów jako niewymawialnego tabu, tym samym dystansując się od zawartego w tekstach przekazu. Słowa čert i ďábel pojawiają się bowiem nie tylko w cytowanych wypowiedziach postaci (co można usprawiedliwić, zakładając, że konsekwencje tego czynu ponieśli już bohaterowie pieśni), ale także w odautorskiej narracji. W rzadkich przypadkach (np. J-99) wyrazem ďábel, użytym jako obelga, bywa również określany nieprzyjemny i odpychający człowiek (co stanowi analogię z porównywaniem ludzi szlachetnych i dobrych do aniołów). 16 Wybór młynarza na bohatera negatywnego jest nieprzypadkowy, przedstawicieli tej profesji w kulturze ludowej wiązano często z ciemnymi mocami, a także nadużywaniem swojej pozycji przez oszukiwanie biednych na mierze; dodatkowo w odbiorze chłopów efekt obcości zwiększało wykonywanie nierolniczego zawodu (por. Adamczewski 2005: 126–153, Piotrowski 2021: 120–131). ⩶ 296 ⩶ �5.6.2. Diabeł w fabule – rola diabła w schemacie funkcjonowania świata Mechanizm przyzywania diabła przez śmiertelników to jeden z charakterystycznych elementów jego funkcjonowania w świecie druków kramarskich. Z postacią tą wiąże się w nich także kilka innych wątków, podporządkowanych roli, jaką demon pełni w fabule opowieści. Za Jolantą Ługowską warto przytoczyć kilka sposobów przedstawiania diabła w tekstach ludowych, a następnie opisać ich wykorzystanie w analizowanych tekstach pieśniowych. Wizerunki diabła w folklorze podzielić można zatem na 5 kategorii (Ługowska 1998: 8–16). Są to odpowiednio: 1. diabeł – kreator, 2. diabeł – siła nieczysta, 3. diabeł – strażnik normy moralnej, 4. diabeł – niezwykły przeciwnik, 5. diabeł ośmieszony. Pierwsza z kategorii, diabeł-kreator, obejmuje opowieści ajtiologiczne, w których przebrzmiewają zapewne echa dualistycznej kosmologii Indoeuropejczyków, zawierającej mity kreacyjne o udziale diabła w stwarzaniu świata. W przypadku tekstów kramarskich nie ma takich wątków, brak w nich również wykładni teologicznej, wyjaśniającej pochodzenie samego Szatana i demonów (co również w Biblii przedstawione jest niebezpośrednio lub w tekstach apokryficznych; por. Royt 2007: 62–63). Pieśni kramarskie zgodnie z deklarowaną rolą nowin częściej opisują aktualny świat, niż wyjaśniają jego pochodzenie (wyjątek stanowią żywoty świętych i niektóre wątki biblijne powtarzane jako pieśni historyczne). Drugi wariant demona to diabeł jako siła nieczysta – istota nadprzyrodzona, ukazująca się ludziom, zawsze ze złymi intencjami. Może on funkcjonować jako mniej groźne, choć wciąż negatywnie usposobione straszydło, ale też jako potężny napastnik, potwór, atakujący i zabijający ludzi. Do tej grupy zaliczyć można także wątki o porywaniu dzieci (w przypadku opowieści stricte ludowych zapewne wynikające z nałożenia się chrześcijańskiego diabła na wierzenia o demonach słowiańskich) oraz o diable-kusicielu, oferującym dobra materialne za zaprzedanie duszy. Wariantem tego wątku jest opowieść o diable bezinteresownie nakłaniającym do grzechu, tak by w jego konsekwencji zdobyć panowanie nad duszą grzesznika po jego śmierci. Taki diabeł jest – jak zauważa Ługowska (1998: 11) – podwójnie antropomorficzny, nie tylko bowiem ukazuje się w zbliżonej do ludzkiej postaci, ale także charakteryzuje się zrozumiałymi dla człowieka intencjami, takimi jak złośliwość, chęć szkodzenia czy okrucieństwo. W pieśniach kramarskich motyw ⩶ 297 ⩶ �diabła-kusiciela pojawia się często w realistycznych tekstach o morderstwach, jako wzmianka, że czyn – choć wykonany przez człowieka i pozbawiony nadprzyrodzonego charakteru – był wynikiem szatańskiego podszeptu, np. J-31: „ďábel […] toho muže k zlému jest poňoukal” [„diabeł […] tego męża ku złemu nakłaniał”], J-32: „ďábel mu do uši šeptal aby ji zmordoval” [„diabeł mu w ucho szeptał aby ją zamordował”], J-148/J-881: „[…] ďábel mne přinutil, méj vlastní manželky abych nelitoval” [„[…] diabeł mnie przymusił, bym swej żony nie litował”], J-954: „ďábel […] každy den toho muže k zlému jest ponoukal” [„diabeł […] co dzień męża tego ku złemu namawiał”], J-1786: „on […] skrze ní ze světa sešel, co jí čert poňoukal” [„on […] przez nią świat opuścił, jak ją diabeł nakłonił”]. Wyjątkowo kusiciel obecny jest fizycznie pod ludzką postacią, jak we wspomnianej już pieśni o malarzu ( J-1777), utworze Píseň pravdivá o jednom bohaprazdném synu ( J-120/J-364), w której nieskutecznie kusi pieniędzmi pobożnego biedaka, oraz w tekście Píseň truchlivá o bečváři ( J-554/J-1078/J-2460), opowiadającym o gnuśnym bednarzu. Mężczyzna, namówiony przez spotkanego w lesie czarta, obiecuje w zamian za skarb przynieść mu następnego dnia coś, co ma w domu, ale jeszcze o tym nie wie. Rzeczoną niespodzianką okazuje się nowo narodzone dziecko, które na szczęście zostaje ocalone dzięki pobożności żony bednarza. Przede wszystkim demony pełnią jednak trzecią rolę – strażników normy moralnej i reguł współżycia społecznego, służących jako mechanizm wymierzania boskiej kary (Ługowska 1998: 12–13). Poza sytuacjami kuszenia, których przykłady zostały wymienione w poprzednim akapicie, negatywni bohaterowie pieśni kramarskich popełniają często grzechy bez piekielnej inspiracji, wyłącznie z własnej inicjatywy. Za uczynione zło spotykają ich zasłużone konsekwencje. Jak pokazują przykłady motywu sprawczej mocy wypowiedzenia nazwy diabła, grzesznik często sam ściąga na siebie karę, demon zaś nie musi nawet nakłaniać do czynienia zła, bo złe intencje wychodzą od samego człowieka. Demon pełni jedynie rolę mechanizmu kontrolnego, wcielającego w życie niejako „mechaniczny” system religijny, w którym grzechem staje się często drobne niedopatrzenie czy niestosowne zachowanie, nieraz popełniane nieświadomie i bez wcześniejszego wyrażenia złych zamiarów. Motyw diabła-strażnika moralności często służy – pozornie paradoksalnemu – przypomnieniu o przestrzeganiu zwyczajów religijnych, dyscyplinowaniu naruszania porządku kościelnego (por. Baranowski 1965: 61). Są to wątki opowiadań ludowych o diabłach napominających leniwych księży czy ludzi nierespektujących dni świętych, postów itp. W materiale kramarskim dobitnym przykładem jest ponownie pieśń o grzesznych młodzieńcach, oddających się niestosownym rozrywkom w dzień Bożego Narodzenia ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778), czy ⩶ 298 ⩶ �tekst o rozpustnikach tańczących i pijących podczas mszy świętej ( J-119). Postać diabła może ponadto służyć jako stróż sprawiedliwości dbający o biednych i pokrzywdzonych (Baranowski 1965: 51) oraz istota dyscyplinująca za naruszenia porządku seksualnego i obyczajowego (Baranowski 1965: 58–60). Diabeł – niezwykły przeciwnik (Ługowska 1998: 13) to przede wszystkim wróg do pokonania przez przebiegłego bohatera w bajkach magicznych. W tak przedstawionym wątku demonicznym napotkać można motywy cyrografu czy paktu z diabłem ostatecznie kończącego się oszukaniem demona i tryumfem śmiertelnego bohatera. Obraz taki stanowi opowieść grozy przedstawioną à rebours. Ukazanie wyższości bohatera ludzkiego nad demonicznym nie pojawia się jednak w tekstach pieśni kramarskich (np. opowieść o Fauście z druków J-1015/J-1325 kończy się porwaniem czarnoksiężnika do piekła, zgodnie z pierwotną wersją tej historii). Jedyne przypadki pokonania diabła obecne są w historiach kończących się interwencją sił niebiańskich lub przynajmniej zastosowaniem szczególnie efektywnych przedmiotów poświęconych i modlitw o antydemonicznym charakterze. W świecie pieśni kramarskiej człowiek nie jest w stanie sam przechytrzyć złych mocy i musi się przed nimi strzec. Zapewne z tej samej przyczyny nie występują w pieśniach kramarskich obrazy diabła ośmieszonego, przechytrzonego czy przedstawianego jako ofiara. Wątek diabła pokonanego (znany w katalogach motywów bajkowych m.in. pod numerem T1060: Chłop i diabeł) wywodzi się ze średniowiecznych opowieści o potworach (olbrzymach, ograch), sięgających przedchrześcijańskich wierzeń, np. staroskandynawskiej Eddy. Występujące w nich postacie zostały wtórnie utożsamione z diabłem religii chrześcijańskiej, powodując rozziew między obrazem diabła ówczesnej religii a diabłem folkloru (zob. SFP 1965: 80, Röhrich 1966: 20–21, Tazbir 1981: 948). 5.6.2.1. Obcowanie z diabłem – wygląd demona Wielość ról, jakie diabeł może odgrywać w fabule utworów folklorystycznych, sprawia, że również jego fizyczna postać może się znacznie różnić pomiędzy poszczególnymi tekstami. Jako zły duch jest on bowiem niematerialny i obcując ze śmiertelnikami, może przybierać różne kształty: „Chociaż w rzeczywistości bezcielesny, może swą wewnętrzną mocą, powołać do życia każdy rodzaj ciała, w jakim spodoba mu się zamieszkać, albo – jaki najlepiej przyczyni się dla realizacji jego zamierzeń” (Milewska 2010: 50). Dwa przeciwstawne bieguny przedstawiania diabłów ukształtowały się jeszcze w antyku, a utrwaliły w okresie średniowiecza (Röhrich 1966: 18, Royt 2007: 63). ⩶ 299 ⩶ �Jest to, z jednej strony, wizerunek potworny, na wpół zwierzęcy, wyobrażający diabła jako pokrytego futrem, rogatego i szpetnego, bazujący na mitologicznych postaciach satyrów (Di Nola 2004: 318–319). Zestaw koźlich cech, takich jak rogi, ogon i kopyta uzupełnia piekielny zapach siarki lub smoły (Baranowski 1981: 190). Z drugiej strony postawić można wizerunek diabła-kusiciela, przedstawianego – jak pisze historyk religii Alfonso di Nola (2004: 322) – już w czasach antycznych jako piękny młodzieniec. Nawet jednak diabeł piękny otoczony był aurą niezwykłości i obcości. Ludowe przedstawienia demona w tej postaci zazwyczaj odpowiadają wizerunkowi obcego. Kusiciel ubiera się po pańsku, w strój miejski lub szlachecki (Baranowski 1965: 41, 1981: 202), a często charakterystyczny dla grupy obcej etnicznie, sąsiada nielubianego w danym regionie etnograficznym lub przedstawiciela grupy obcej dla całego kręgu kultury europejskiego chrześcijaństwa – Maura bądź Żyda (zob. Baranowski 1965: 33–36, Tazbir 1981: 944, Di Nola 2004: 309–312). Z wyjątkiem kilku tekstów, w których fizyczny opis diabła jest całkiem pominięty (lecz jego zachowanie pozwala przypuszczać, że występuje w potwornej postaci), diabły w analizowanych tekstach pojawiają się w ludzkiej formie. W większości przykładów zawierających opis fizyczny diabła przyjmuje on postać bogato i elegancko ubranego mężczyzny. Demon zazwyczaj określany jest słowem pán (‘pan’) lub kavalír (‘kawaler’). Dwa przypadki opisują ponadto diabły w postaci kobiecej – jako piekielne tancerki z pieśni J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778 oraz diablicę-szlachciankę towarzyszącą diabłu występującemu pod postacią możnego pana w pieśni J-945/J-2225. W tekście J-197 diabły przybierają postać bogatych kupców (velký kupcy z daleké krajiny), a więc osób obcych nie tylko z punktu widzenia pozycji społecznej, ale również przynależności etnicznej, zaś w pieśni J-554/J-1078/J-2460 diabeł pojawia się w postaci myśliwego (v tom způsobu myslivce, ukazal se mu ďábel), co również odpowiada jednemu z jego wizerunków, dobrze znanemu z czeskich bajek ludowych. Obraz diabła jako bogatego i eleganckiego wpasowuje się w oczywisty dla odbiorcy tekstów kramarskich schemat opozycji „swój – obcy”, w którym odbiorca nie jest osobą bogatą, elegancką czy pięknie ubraną, a więc uwydatnienie tych cech służy budowaniu dystansu i podkreśleniu obcości, choć jednocześnie są one atrakcyjne i mają kusicielski potencjał. Podkreślane są często szamerowane i wyszywane szaty diabła, jak w pieśni J-1607 („pekelný duch příšel. / V šatech přemovaných, knihu velikou nese, na stůl ji položí a celý se třese” [„duch piekielny przyszedł. / W szatach wyszywanych, księgę wielką niesie, na stół ją położył i cały się trzęsie”]), czy J-945/J-2225 („krumplované šaty drahé, měli pásování zlaté” [„szaty szychem wyszywane, złotym sznurem opasane”]). W drugim z przywołanych ⩶ 300 ⩶ �tekstów w podobnie bogatych szatach pojawiają się dzieci, porwane przez diabły i pozostające na służbie w ich siedzibie, co odpowiada popularnemu w kulturach ludowych przeświadczeniu, że nagłe wzbogacenie się wynikać może jedynie z pomocy nieczystych sił (Röhrich 1966: 19–20). Tekst pieśni J-1777 dodatkowo zwraca uwagę na pychę i próżność samego demona, który pragnie być przedstawiony na obrazie pięknie, tak by podobał się ludziom: V šatech premovaných, zlatem krumplovaných, jako ňaký kavalír byl ďábel pekelný […] Řekl ďábel k malíři: Maluj mne pěkného, tak jak mne tu vidíš stát zapremovaného […]. [W sukniach wyszywanych, złotą nicią tkanych, niczym kawaler jakiś był diabeł piekielny. […] Rzecze czart malarzowi: Maluj mnie pięknego, takiego jak tu widzisz w złoto odzianego […]]. ( J-1777) W tym samym tekście diabeł przybiera również postać Żyda (ďábel v způsobu žida), by złożyć przed sądem fałszywe zeznanie. Taki wizerunek jest spójny z antysemickim stereotypem, przypisującym Żydom związki z Szatanem, i mieści się w schemacie obcości zła: projektowany odbiorca to katolik, a Żyd, jako wyznawca innej religii, jest zatem jego opozycją i modelowym „obcym” (por. Mętrak 2017). Można jednak zakładać, że skoro ludzki, „pański” wygląd diabłów bywa specjalnie zaznaczany, nie jest to domyślna postać, w jakiej demona wyobrażali sobie słuchacze i czytelnicy tekstów kramarskich. W przypadku pieśni, które nie podają opisu demonów (lub fragmentów, w których ukryty dotąd w ludzkiej postaci diabeł ujawnia się), ich zachowanie (porywanie w powietrze i rozszarpywanie grzeszników, groźby wymagających nadludzkiej siły tortur w pieśni J-945/J-2225 itp.) pozwala przypuszczać, że pojawiają się one w potwornej postaci, odpowiadającej tradycyjnym wyobrażeniom folkloru i religijnej ikonografii17. Jak już wspomniano, demony bywają określane ‘szpetnymi’ (np. J-120/J-364: šerední hosti, J-554/ 17 Choć w ilustracjach do druków kramarskich wizerunki diabła występują niezwykle rzadko (być może w związku z przekonaniem o zagrożeniu płynącym z posiadania w domu jego obrazu), wyjątkowym źródłem graficznym ukazującym demona (zarówno incognito pod postacią rogatego szlachcica, jak i w prawdziwie piekielnej, skrzydlatej i zionącej ogniem postaci) jest XVIII-wieczna plansza śpiewaka kramarskiego, ilustrująca niezidentyfikowaną pieśń, przechowywana obecnie w Archiwum Morawskim w Brnie (zob. Mętrak 2022: 221, 226). ⩶ 301 ⩶ �J-1078/J-2460: ďábel šeredný, J-1015/J-1325: šerední ďáblové), a wykorzystywana przez nie umiejętność lotu, np. J-1777: „ďábel v povětří letěl” [„diabeł w powietrzu leciał”], pozwala zakładać, że w swojej naturalnej postaci diabeł to rogaty i skrzydlaty potwór. Inną potworną cechą diabłów jest wydzielany przez nie zapach siarki lub smoły – w tekście kramarskim połączony z piekielnym ogniem pojawiającym się w pomieszczeniu w chwili pojmania przez diabły grzesznika: „napluli jsou smradem, plamenem svetnici” [„płomieniami, smrodem izbę napełnili”] ( J-197). Zamiłowanie do ognia i gorąca można także wywnioskować z rozpalonych narzędzi tortur, którymi grożą śmiertelnikom diabły w pieśni J-945/J-2225. Częstym atrybutem kramarskich diabłów występujących w ludzkiej postaci jest bogata karoca (krytý vůz, šeza, kočár), którą przyjeżdżają na wezwanie i równie szybko znikają, najczęściej odwożąc swoje ofiary w zaświaty (np. pieśń J-1004/J-1249/ J-1567/J-1804/J-2224/J-2778). Podobnie dzieje się w pieśni J-945/J-2225, w której magiczny powóz przenosi bohaterów do diabelskiej siedziby w ruinach zamku: Tá čtvrtá drahá šeza, je pro vás zchystaná, ta je pro pyšné lidi, zlatem ukovaná […] a tak se s velikým hřmotem, odtud pryč ztratili. Ve veliké prudkosti za město vyjeli, sám Ježíš Kristus to ví, kam jsou se poděli. [Ten czwarty drogi powóz dla was przygotowany, on to dla pysznych ludzi, złotem okuwany […] i tak z ogromnym hukiem, precz odjechali. Z ogromną szybkością precz stąd odjechali, sam pan Jezus Chrystus wie, gdzie się podziali] ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778) S kočarem pro ně přijeli, Na devět míl v okamžení V jednom pustém hradu byli. [Karocą po nich zajechali, Dziewięć mil w chwilę przebyli V pustym zamku się znaleźli]. ( J-945/J-2225) Żywotnym wątkiem w kulturze jest ponadto przypisywanie diabłu zamiłowania do muzyki, zwłaszcza rozrywkowej, skłaniającej do niestosownego tańca (zob. Röhrich 1966: 19, Rudwin 1999: 282–287, Piotrowski 2017: 3–12). Motyw tańca z diabłem, kończącego się śmiercią lub porwaniem grzeszników do piekła, stanowi swoistą realizację starego obrazu danse macabre (Ługowska 1998: 14). W pieśni J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778 piekielnym wysłannikom towarzy⩶ 302 ⩶ �szą orkiestra oraz tancerki, w tekście J-945/J-2225 także obecny jest motyw diabelskiego tańca: „Po jídle muziku brali, divně všickni tancovali” [„Po jadle muzykę mieli, dziwnie wszyscy tańcowali”]. Powyższe przypadki mówią o tańcu i muzyce towarzyszącej diabelskiej aktywności – niejako lustrzanym odbiciu anielskich dźwięków towarzyszących objawieniom pozytywnego sacrum. Bogacza w tekście J-120/J-364, opisanym bliżej w punkcie 4.9.2., odwiedzają diabły w towarzystwie czterech trębaczy, którzy każą mu się weselić („nedbej nic a buď veselý” [„nie dbaj na nic i bądź wesół”]). Piekielny taniec, którego nie można przerwać, bywa również przedstawiany jako makabryczna kara za grzechy, jak w tekście zatytułowanym Píseň k ustrnutí o rozpustilých tanečníků [!] ( J-119). Demoniczni muzykanci pojawiają się w opisywanej historii, by przygrywać do tańca rozpustnikom, którzy zamiast wraz z całą wsią udać się na mszę, postanowili zabawić się w karczmie. Gdy grzesznicy zlekceważyli wszelkie ostrzeżenia udzielane im przez pobożnych rodziców i duchownych, stali się obiektem Bożej kary, w myśl której muszą tańczyć aż do śmierci: Muzikanti pořád hrají, oni posavad tancují, jak šípky pořád běhají, odpočinutí nemají. Od tance z noh krev jim střiká, zem celá krví politá, […] Od šatů litají kusy, z rukou z nohouch kůže visí, až jim vidět z těla kosti, v tej nešťastné veselosti. [Muzykanci ciągle grają, oni po dziś dzień tańcują, jak strzały wkoło biegają, odpoczynku nic nie mają. Od tańca krew im z nóg tryska, krwią zalana cała ziemia, […] Strzępy fruwają z odzienia, z rąk i z nóg im skóra zwisa, aż z ciała błyskają kości, w tej nieszczęsnej wesołości]. ( J-119) 5.6.2.2. Piekło i przestrzenie demoniczne W związku z charakterem występowania diabłów w pieśniach – zazwyczaj przybywaniem na wezwanie lub w reakcji na ludzkie czyny, trudno mówić o przestrzeniach jednoznacznie z nimi związanych. Jak dowodzi motyw przywoływania diabła po imieniu, w większości przypadków lokalizacja zdarzenia nie jest tak istotna, jak konkretna sytuacja, która umożliwia demonom działanie w świecie śmiertelników. Naturalną sferą przebywania diabłów jest, rzecz jasna, chrześcijańskie piekło, tradycyjnie lokalizowane pod ziemią w opozycji do umieszczonego w niedostępnych ⩶ 303 ⩶ �niebiosach boskiego tronu: „V návazanosti na antickou tradici podsvětní říše Hádovy umisťovali také křesťáné peklo do útrob země, jako protiklad k Boží říši na nebesích” [„Nawiązując do antycznej tradycji podziemnego królestwa Hadesa, także chrześcijanie umieszczali piekło we wnętrzu ziemi jako przeciwieństwo Bożego królestwa w niebiosach”] (Royt 2007: 64). Piekło, przedstawiane najczęściej jako ogniste morze, doczekało się szczegółowych opisów w wizjach chrześcijańskich mistyków i pismach teologów (zob. Royt 2007: 63–64). W przypadku tekstów kramarskich niemal całkowicie brak opisów piekła jako takiego. Do nielicznych wyjątków należy historia Fausta przedstawiona w drukach J-1015/J-1325, w której piekło opisane jest jako ‘gorące’ (horoucí peklo). Częściej w pieśniach kramarskich odnaleźć można natomiast jego krótkotrwałe emanacje w świecie śmiertelników. W chwili porywania dusz potępionych ziemia otwiera się, ukazując piekielne płomienie, jak w tekście Píseň pravdivá o dvouch bohaprázných synech […], w której ojcobójców pochłania bijący z dna rzeki piekielny ogień: […] voda rozmrštila, oheň ze sebe vydala. Ty dva bratry pohltila, v okamžení se zavřela, to sám Pán Bůh nebeský ví, kam jsou se oni dostali. [[…] woda się rozstąpiła, ogień z siebie wypuściła. Tych dwóch braci pochłonęła, w okamgnieniu się zamknęła, to wie tylko Pan Bóg w niebie, gdzie też oni skończyli]. ( J-107) Piekło w świecie pieśni kramarskiej jest rzeczywistym miejscem, a dusze potępionych są do niego odnoszone przez diabły, jak np. w przytaczanej już pieśni J-197, mówiącej, że demony „s nešťastným prodávačem do pekla se brali” [„z nieszczęsnym sprzedawczykiem w piekle zawitali”], czy w drukach J-1015/J-1325, w których Faust „s tělem i s duši do pekla musel se stěhovati” [„z ciałem i duszą do piekła musiał się sprowadzić”]. Słowa używane do opisu piekła (hlubina – ‘głębia’, np. J-516/J-548/J-1591, czy propast – ‘przepaść, odchłań (np. J-170/J-896: „chraň tu duši i tělo od propasti věčné” [„chroń tę dusze i ciało od wiecznej otchłani”]) sugerują, że znajduje się ono pod ziemią, a nieliczne opisy piekielnej rzeczywistości (jak w zakończeniu pieśni J-102 o biblijnym Łazarzu) przywołują obrazy karzącego ognia, sięgające swoimi korzeniami jeszcze Starego Testamentu i mitologii hebrajskiej (por. Royt 2007: 63): ⩶ 304 ⩶ �Bůh lidi chudé miluje, a lakomce zavrhuje: chudým dává své milosti, lakomcům platí propastí. Boháč podnes silně hoří v pekelném ohnivém moři: trápí se, a trápit bude, té bolesti nepozbude. [Bóg kocha ludzi ubogich, ale w pogardzie ma chciwych: ubogich darzy łaskami, chciwych wtrąca do otchłani. Bogacz płonie ogniem mocnym w piekła morzu płomienistym: cierpi tam, i cierpieć musi, swej boleści nie porzuci]. ( J-102) Wiadomości o mękach piekielnych dostarczają ponadto dusze potępionych nawiedzające śmiertelników w dwóch z przytaczanych już pieśni o porwanych do piekła grzesznikach. W tekście J-107 potępieńcy zjawiają się po 14 dniach, by ostrzec żywych przed wieczną karą za grzechy: Čtrnáctý den se zjevili, jedné děvečce chudobný, a takto k ní promluvili, že jsou oba zatraceni. že se trápěj ve dne v nocy, žádný nám nemuž spomocy, to trápení míti máme, co Bůh Bohem věčně bude. [Zjawili się w dniu czternastym, przed ubogą niewiastą, i tak do niej powiedzieli, że są obaj potępieni. męczymy się we dnie w nocy, nie ma nam znikąd pomocy, nasza męka nie przeminie, póki Bóg Bogiem zostanie]. ( J-107) W pieśni J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778 grzeszni młodzieńcy objawiają się księdzu w bliżej nieokreślonych, ale przerażających piekielnych szatach: […] čtyři z těch bezbožníků se mu představili, strašný pekelný mundur na ních byl k spatření. Zem se třásti počala, hrůza převeliká, byla na ních k spatření, ty muka pekelná. O ty otče duchovní, popatř na nás nyní, jak za naše rouhání, sme hrozně trestaný. Přehrozně nás pořád, v pekle trápit budou, všechny muka očistcová, na nás se valijou. Těla naše po horách jsouce roznešený, a naše hříšné duše, tak budou trápeny, mukama pekelnýma, až do dne soudného. ⩶ 305 ⩶ �[[…] czterej z tych bezbożników się mu pokazali, w straszne piekielne barwy byli przyodziani. Aż się ziemia zatrzęsła, straszliwe zdarzenia, było po nich widać, piekielne cierpienia. O ojcze duchowny, spójrz jak wyglądamy, jak za nasze bluźnierstwa strasznieśmy skarani. Bez przerwy przeokrutnie, w piekle nas katują, wszystkie męki czyśćcowe na nas wylewają. Ciała nasze po górach były rozrzucone, a nasze grzeszne dusze, tak będą męczone, piekielnymi karami, aż do dnia sądnego]. ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778) Co ciekawe, inaczej niż w poprzednim cytacie, wypowiedź zjaw zdaje się mieszać ze sobą kontrreformacyjne koncepcje wiecznej kary piekielnej i ograniczonego czasowo pobytu w czyśćcu, zakładając, że męki potępionych zakończą się w dniu Sądu Ostatecznego. Tradycyjny folklor siedziby diabłów w ludzkim świecie umieszcza w opuszczonych budynkach, niedostępnych leśnych ostępach i na bagnach (Milewska 2010: 52). W ten nurt opisu demonicznych przestrzeni wpisuje się pieśń J-945/J-2225, w której diabelska siedziba mieści się w ruinach zamku, oraz teksty J-120/J-364, J-121/J-707/J-2102 i J-554/J-1078/J-2460, w których kuszenie i spotkania z diabłem następują w lesie, często nocą (por. Adamowski 1999: 226). Dalszym miejscem wiążącym się być może silniej z aktywnością sił nieczystych jest karczma, w której następuje kuszenie mordercy z pieśni Nový příběh, který se stal w Pruském Polsku, v městě Vidavě, roku 1820 ( J-70/J-1260/J-1399). Opis zdarzenia jest na tyle zdawkowy, że jego szczegółowy przebieg pozostawiony jest wyobraźni słuchacza. Można go interpretować dosłownie i wyobrażać sobie obecnego na miejscu diabła, choć raczej jest on tu metaforą dla alkoholu, nakłaniającego bohatera do złego18. Sprzedaż alkoholu w tekstach pieśni ( J-87/J-1357; por. Scheybal 1990: 194–196) bywa utożsamiana z diabelską aktywnością (dzięki temu przez stereotyp Żyda-karczmarza podkreśla się ponadto niebezpośrednio sataniczność Żydów). Związki diabła z alkoholem podkreślały w XIX w. teksty wydawane przez 18 Warto zaznaczyć tu różnicę między tekstami czeskich pieśni kramarskich a ich polskimi analogami opisywanymi przez Piotra Grochowskiego (2010) – w tekstach czeskich diabeł jest często obecny fizycznie i uczestniczy aktywnie w przebiegu wydarzeń. W przypadku pieśni polskich „sam szatan ani żadne inne złe duchy nigdy nie pojawiają się w obrębie świata przedstawionego pieśni nowiniarskich, funkcjonują wyłącznie w obrębie narratorskich komentarzy” (Grochowski 2010: 259). ⩶ 306 ⩶ �rozmaite stowarzyszenia abstynenckie i antyalkoholowe. Takie utwory były przekładane na kilka języków europejskich, nie jest zatem zaskoczeniem, że pieśń zawierająca bezpośrednie stwierdzenie „kořalka pochází od zlého ducha” (Scheybal 1990: 196) ma swój odpowiednik w języku polskim w druku ulotnym zatytułowanym Kwaternica piekielna reprodukowanym często w literaturze, m.in. w tomie Krakowskie Oskara Kolberga (1962: 349)19. Ostatnia możliwa do wyodrębnienia kategoria miejsc demonicznej aktywności to miejsca sacrum, a więc te, w których w jakiś sposób naruszona jest ciągłość świata (por. Adamowski 1999: 227), a rzeczywistość pozazmysłowa objawia się w świecie śmiertelników20. Zazwyczaj są to miejsca, w których łatwiej nawiązać kontakt z mocami niebiańskimi, ale swoisty dualizm religijności ludowej sprawia, że mogą one stanowić furtkę także dla przedstawicieli piekieł, jak w pieśni o malarzu ( J-1777), w której scena kuszenia odbywa się w kościele (zatem nawet miejsca święte nie są dla diabła niedostępne) lub wokół przydrożnego krzyża, jak w pieśni J-219 (w tym wypadku jest to bezpośrednia reakcja na bluźniercze postępowanie bohaterów, w myśl motywu diabeł-strażnik moralności). 5.6.2.3. Ochrona przeciw diabłu Ponieważ śmiertelnik nie jest w stanie samodzielnie pokonać czy przechytrzyć diabła ani oprzeć się jego pokusom, zdany jest na pomoc potężniejszych sił. Dwa teksty wyjątkowo opisują osobiste interwencje świętych – pieśń J-516/ J-548/J-1591, opisująca walkę św. Barbary z diabłem o duszę umierającej, i tekst J-554/J-1078/J-2460, w którym Maryja ratuje zapisane diabłu dziecko i przepędza demona (oba przedstawione w punkcie 5.4.2.4.). Znacznie częściej ochroną przed diabelskimi zakusami jest jednak ludzka modlitwa. Bohatera pieśni J-1777, niesłusznie skazanego na śmierć za świętokradczą kradzież w kościele, przed egzekucją ratuje gorliwe odmawianie różańca, które zmusza diabła do przyznania się do winy. Wznoszona przez duchownych modlitwa do 9 chórów anielskich w utworze J-945/J-2225 powoduje interwencję sił niebieskich (zob. rozdział 5.5.2.2.), które ratują porwane przez demony dzieci. Wcześniej w tej samej pieśni diabelska uczta i bal znikają, 19 Więcej informacji i konkretne legendy o piekielnym pochodzeniu alkoholu (zob. Baranowski 1965: 28, Rożek 1993: 207–210, Zowczak 2013: 330). 20 Ponadto w dwóch tekstach diabeł pojawia się w ludzkim świecie w dzień Bożego Narodzenia ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778, J-1607), który zgodnie z ludowymi wierzeniami stanowi jako święto moment przełomowy, kiedy kontakt między światem ludzi a światem nadprzyrodzonym jest szczególnie łatwy. ⩶ 307 ⩶ �kiedy uczestniczący w niej rodzice porwanych dzieci odmawiają modlitwę przy stole. Odpowiednie modlitwy (których tytuł odwołuje się zapewne do konkretnego druku z asortymentu wydawcy pieśni) są nawet w stanie zmusić diabła do oddania podpisanego przez człowieka cyrografu, jak dzieje się w tekstach J-121/ J-707/J-2102 i J-1607. Także bohater pieśni J-120/J-364 odpędza kusiciela, padając na kolana i wznosząc swe prośby ku niebu, a porwaną przez diabła grzesznicę w pieśni J-170/J-896 wyzwala spod jego władzy modlitwa zgromadzonego tłumu (skierowana do św. Prokopa, ale nie ma w tekście mowy o jego osobistej interwencji): Ďábel popad dívčici, a hodil s ní na znak, až celá zmrtvěla, jak uhel zčernala […] po zemi s ni smejkal, do povětří ji vzal, tři hodiny pořádě v povětří s ni lítal. Lidé strachem zděšení na kolena padli, s pláčem velkým k svatému Prokopu volali, […]. Nedpousť na tu duši, by byla zmařena, nebo jest krví Krista Pána vykoupená […]. [Diabeł chwycił dziewczynę, rzucił ją na plecy, aż cała zmartwiała, jak węgiel sczerniała […] po ziemi nią miotał, w powietrze ją porwał, całe trzy godziny w powietrzu z nią latał. Ludzie przerażeni na kolana padli, z płaczem wielkim świętego Prokopa wzywali, […]. Nie pozwól, by ta dusza była pohańbiona, wszak jest ona Chrystusa Pana krwią wykupiona […]]. ( J-170/J-896) Imię Chrystusa służy w pieśniach jako najprostszy dostępny wiernym egzorcyzm. Przykład stanowi fragment z pieśni J-1015/J-1325, w którym Faust rozkazuje demonom namalować obraz przedstawiający ukrzyżowanie. Diabły czynią to posłusznie, ale nie są w stanie napisać na krzyżu liter INRI. Także druk J-588, wychwalający cudowną moc chrześcijańskiego pozdrowienia „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus”, przedstawia te słowa jako broń przed zakusami Szatana: Těch slov trpět nemůže zatracený Satan, jsou mu k nesmírné hrůze, i hned bývá zahnan: dokud duše v těle, vždycky neustále, pochválen buď Pán Ježíš, zpívejme vesele. ⩶ 308 ⩶ �[Słów tych Szatan przeklęty nie może wytrzymać, lęka się ich niezmiernie, mogą go odegnać: póki dusza w ciele, ciągle bez ustanku, śpiewajmy wesoło, pochwalon bądź Panie Jezu]. ( J-588) Czasem pieśni podkreślają jednak, że nie w każdych ustach modlitwa ma jednakową moc, a wypędzenia diabła dokonują osoby duchowne obdarzone specjalnymi kompetencjami. Podkreślanie ich szczególnej prawości można wiązać ze znanym z folkloru motywem wyśmiewania przez diabła zbyt słabych przeciwników. Wypędzić go z ciała opętanego mogą jedynie najczystsi i najsilniejsi duchowni (Röhrich 1966: 19), tak więc opętanego i miotanego szatańską mocą grzesznika opisanego w zakończeniu druku J-554/J-1078/J-2460 ratuje dopiero modlitwa dwóch dominikanów wyposażonych w różańce i krzyże św. Benedykta. Modlitwa pobożnych mnichów powoduje również uwolnienie grzesznej dziewczyny od prześladującego ją demonicznego kocura w pieśni J-1397 (zob. 5.6.3.), choć nikt inny nie był w stanie jej pomóc: Tu se zběhlo lidu mnoho, jak světských tak duchovních, nemohl ji žádný pomocti, až dva pobožní mníchy. Tu modlitbu se modlili, to k Pěti Ranám Krista, ten kocour se od ní ztratil, to jest v pravdě věc jistá. [Wtem się zbiegło ludzi wielu, świeckich i duchownych, nikt jej pomóc nie mógł, tylko dwaj mnisi pobożni. Tę modlitwę odmawiali, ku Chrystusa Pięciu Ranom, kocur ów wtedy zniknął, jest to wszystko prawdą]. ( J-1397) Drugi środek antydemoniczny stanowią tradycyjnie poświęcone przedmioty – medaliki, krzyżyki, szkaplerze, woda święcona, czy wreszcie wykonany w powietrzu znak krzyża (Milewska 2010: 52). Druki J-301/J-2468/J-2711 poświęcone są w całości krzyżowi św. Benedykta, medalikowi zawierającemu skrócone formuły egzorcyzmu, uznawanemu w katolicyzmie za szczególnie skuteczne remedium na zagrożenia związane z czarami i diabelskimi pokusami. W tekście pieśni czytamy zatem, że „[…] co ďábel smyšlet a působit může, / to vše ten svatý kříž zruší a přemůže” [„[…] co diabeł uknuć i wykonać może, / wszystko ten krzyż święty zniszczy i przemoże”]. O mocy pokładanej przez twórców pieśni kramarskiej w tym i podobnych symbolach może świadczyć przyczyna diabelskiej wizyty w przedstawionej już ⩶ 309 ⩶ �pieśni J-1777. Malarz odwiedzany przez kuszącego go demona sam wystawił się na pastwę piekielnych mocy, ponieważ – pomimo wielkiej pobożności – wyruszając w podróż, zapomniał zabrać z domu poświęconego krzyżyka św. Benedykta. Cała historia zaczyna się więc od niedopełnienia rytuału, które naraża go na diabelskie próby. Zatem, pomimo że śmiertelny człowiek jest zbyt słaby, by o własnych siłach przeciwstawić się demonom, teksty pieśni kramarskich zapewniają także o słabości diabła, który nie ma dostępu do katolika przestrzegającego wszystkich zasad swej religii i wyposażonego w odpowiedni zestaw traktowanych jak przedmioty magiczne modlitw i amuletów. Takie ujęcie uzupełnia ponadto naszkicowany w poprzednim rozdziale obraz Boga, który nie interesuje się intencjami czy dotychczasowym postępowaniem ludzi, ale ścisłym i mechanicznym przestrzeganiem ustalonych reguł. Ogólnym wnioskiem wypływającym ze wszystkich tekstów, w których występują istoty demoniczne jest fakt niemożności szkodzenia człowiekowi przez diabła ludzkimi niedopatrzeniami bez uprzedniego umożliwienia mu działania w świecie śmiertelnych. Dotrzymujący tradycji i odpowiednich rytuałów katolik jest przed diabelską mocą zabezpieczony. 5.6.3. Zoomorficzne piekielne moce Ostatnią grupą tekstów wiążącą się z działalnością nieczystych sił w ludzkim świecie są pieśni zawierające motyw zwierząt w cudowny sposób karzących grzeszników za ich przewinienia. Ponieważ w świecie przedstawionym w pieśniach kramarskich sam diabeł jest często jedynie realizatorem boskiego zamysłu i utwierdza porządek społeczny, trudno nieraz określić, które z nadprzyrodzonych motywów zwierzęcych uznać można za działalność piekieł, a które stanowią karę Bożą wymierzaną za pomocą sił przyrody (podobną do piorunów i innych katastrof naturalnych). Dobór zwierząt, które najczęściej występują w tych utworach, pozwala jednak skłonić się do „piekielnej” interpretacji większości wystąpień przedstawianego w tym punkcie motywu. Wśród zwierząt pojawiających się jako narzędzie nadprzyrodzonej kary wymienić można węże, ropuchy, żaby i skorpiony oraz czarne psy, ptaki, kozły i koty – wszystkie znane z tradycji chrześcijańskiej jako symbole złych mocy. Kategorie boskiej i diabelskiej kary nie wykluczają się zresztą wzajemnie: pieśń z druku J-128 (Příkladná píseň o nevděčných dvanácti dítek) jednoznacznie demoniczną aktywność przedstawia jako karę spadającą na grzeszników właśnie z Bożej woli: „Nemohl se Bůh dívat na nepravost velkou, / ráčil je potrestat metlou velmi hroznou” [„Nie mógł się Bóg patrzeć na nieprawość wielką, / raczył ich ukarać chłostą wielce straszną”]. ⩶ 310 ⩶ �Utwór ten zawiera bez wątpienia najbogatszy przegląd zwierzęcych demonów. Tytułowe dwanaścioro dzieci w okrutny sposób przepędza swoich proszących o pomoc starych rodziców, a następnie każde jest karane w nieco inny sposób przez kilka rodzajów piekielnych bestii. Niektóre – jak bliżej nieokreślone „straszne zwierzęta” i czarny kozioł – rozszarpują ciała grzeszników w sposób podobny do diabłów z poprzednich przytaczanych przykładów: Dvá zas šli do pole, zvířata přehrozné jsou je roztrhali, ty syny bezbožné. […] Druhou [dceru] černý kozel vynesl v povětří, na kusy roztrhal, tak vzala skončení. [Dwaj zaś szli na pole, zwierzęta przeokropne na strzępy ich rozdarły, tych synów bezbożnych. […] Drugą [córkę] w powietrze wyniósł kozioł czarny, i rozerwał na sztuki, to jej koniec marny]. ( J-128) W przypadku kilkorga pozostałych zadawane im tortury są jednak bardziej finezyjne i mają związek z jedzeniem, którego niewdzięcznicy odmówili proszącym o pomoc. Jeden z synów zostaje uwięziony w ziemi (por. ziemia jako narzędzie kary w punkcie 5.7.5.) i pilnowany przez piekielnego ptaka, innemu pożywienie zabiera diabelski pies, zaś dwie córki dławią się żabami, które materializują się podczas ich posiłku: Mladší syn se propad, pod pás v zemi vězel. Hrozný pekelný pták na hlavě mu seděl. Druhému černý pes hrozný nedal nič jíst, vždycky za nim chodil: a tak musel umřít. […] Dvě pak, když jsou byly spolu večeřely, hrozné žáby obě udavily. [Młodszy syn się zapadł, po pas ugrzązł w ziemi. Straszny ptak piekielny na głowie mu siedzi. Drugiemu czarny pies straszny nic zjeść nie pozwalał, i wciąż za nim chodził: tak więc umrzeć musiał. […] Dwie zaś, kiedy razem były wieczerzały, okropnymi żabami się pozadławiały]. ( J-128) ⩶ 311 ⩶ �Na ostatnią z grzesznych córek spada kara w postaci półzwierzęcego potomka (co przypomina o zasadzie bezdzietności bohaterek negatywnych lub o posiadanych przez nie potwornych dzieciach): „Dcéra porodila předivnou potvoru / kterážto na sobě měla koňskou hlávu” [„Córka urodziła przedziwnego stwora / który miał na sobie głowę jakby konia”]. Motyw ten powraca w pieśni Gruntovní zpráva, a pravdivá relace, kterák […] jedna smilná žena, misto dítěte strašlivého hada, a to z božího dopuštění porodila. Jej bohaterką jest cudzołożnica pokarana przez Boga potwornym dzieckiem: Pět dni pořád se trápila, nežli vůle Boží byla, však místo lidského plodu, urodila hroznou potvoru. V způsobu hada jest byla, člověčí hlavu měla, proto žalostně kvílila, mnohé ku pláči přivedla. [Pięć dni się wciąż męczyła, aż przyszła Boża wola, ale miast płodu ludzkiego, porodziła strasznego potwora. W kształcie był on wężowym, lecz miał człowieczą głowę, dlatego żałośnie kwilił, wielu do płaczu zmusił]. ( J-2111) Choć w powyższym przypadku piekielny charakter noworodka nie jest jednoznacznie podkreślany, o jego więzi ze światem nadnaturalnym bez wątpienia świadczy fakt, że stwór wygłasza proroctwa, a po 14 dniach znika (por. Navrátilová 2004: 40). Figura mówiącego węża przywodzi również na myśl postać przyjętą przez Szatana w biblijnej Księdze Rodzaju oraz Apokalipsie (Lurker 1989: 256– 257). Jako symbol sił nieczystych zwierzę to pojawia się w analizowanych tekstach częściej. W tekście J-153, Píseň nová a pravdivá, co se stalo w uherské zemi blíž Prešpurku v jedné vsi hospodyni […], kiedy skąpa gospodyni jałmużnę przeznaczoną dla potrzebujących chowa do skrzyni na strychu, produkty spożywcze zamieniają się w niej w odrażające zwierzęta: „Nebo ta almužna, kterou tam dávala, / v hady, žáby, štírý, se jest obrátila” [„Bowiem ta jałmużna, którą tam dawała, / w węże, żaby, skorpiony się pozamieniała”]. W ramach pokuty kobieta, pouczona przez samego papieża, zamyka się w skrzyni, gdzie jej ciało zostaje pożarte przez robactwo, ale dusza otrzymuje rozgrzeszenie, symbolizowane przez białą gołębicę siadającą na meblu. Wymienione w pieśni zwierzęta już w Starym Testamencie służą jako ustalone symbole: żaby oznaczają nieczystość i rozkład (Lurker 1989: 284–285), skorpion śmierć (Lurker 1989: 216), a zgodnie ze słowami Mądrości Syracha służy także jako boskie narzędzie karania grzeszników: „Kły dzikich zwierząt, skorpiony i żmije, miecz mściwy – ku zagładzie bezbożnych” (Syr 39, 30). Wszystkie one, jak za⩶ 312 ⩶ �uważa badacz symboli Manfred Lurker (1989: 284), w kontekście biblijnym uznawane są za „uosobienie demonicznych mocy, które mogą być jednak wykorzystane także przez Boga Jedynego”. W przypadku pieśni kramarskich ropuchy, węże, skorpiony i pająki służą szczególnie jako narzędzie kary grzesznych kobiet (Staškivová 2008: 105–107, Bydžovská, Klacek 2012: 47–48). Ostatnim gatunkiem demoniczngo zwierzęcia jest kot, od średniowiecza symbol czarownictwa i czarnej magii (zob. Rożek 1993: 94–96). W pieśni J-1397: Píseň strašlivá o opovážlivosti jedné děvečky, která kocoura za dítě k prsům vzala […], występuje on jako narzędzie kary wobec dziewczyny naśmiewającej się z cnoty macierzyństwa. Grzesznica, kpiąc ze swojej leżącej w połogu pani, przystawia do piersi kocura, udając, że jest on jej dzieckiem. Zwierzę przemawia wówczas ludzkim głosem i wpija się pazurami w ciało kobiety, deklarując, że będzie go ona musiała nosić przez tradycyjny w kulturze ludowej okres 6 tygodni (40-dniowy okres nieczystości obrzędowej po porodzie; zob. Moszyński 1967: 714, Navrátilová 2004: 106–114): Kocour se ji prsu chytil, ona hrozně kříčela, ach běda nastojte, je tu metla od Boha. Kocour k ní hnedky promluvil, nedavej mě od sebe, až tobě šest neděl vyjde, nespustím já se tebe. [Kocur się jej piersi chwycił, ona strasznie krzyknęła, ach biada gwałtu rety, oto kara od Boga. Kocur wnet ku niej rzecze, zatrzymaj mnie przy sobie, nim sześć niedziel nie minie, nie puszczę się ja ciebie]. ( J-1397) Ostatecznie, dzięki modlitwom pobożnych mnichów potworny kot na powrót staje się zwykłym zwierzęciem, ale dziewczyna po trzech dniach umiera. Węże, smoki i pokrewne im potwory pojawiają się ponadto w tekstach opowiadających o cudownych znakach i proroctwach głoszących rychłe nadejście Bożego gniewu. Sensacyjny tekst Nová píseň o ukrutném příběhu ( J-186), znany z literatury także w innych wydaniach (Scheybal 1990: 161–163, Bydžovská, Klacek 2012: 49), opowiada o olbrzymim wężu, określanym zwrotami hrozná potvora (‘straszny potwór’) i náramně hrozný had (‘wielce groźny wąż’), pożerającym podróżnych w lesie pod Pragą (lub – w innych wariantach – Hamburgiem). Potwór, choć ostatecznie pokonany świeckimi metodami dzięki wojskowej interwencji, przejawia pewne cechy istoty nadprzyrodzonej: ze swej nory wypełza codziennie w południe, w porze wiązanej tradycyjnie z aktywnością nieczystych mocy, a jedyny ⩶ 313 ⩶ �ocalały z napaści potwora przeżył dzięki temu, że przegnał go za pomocą modlitwy. Nieziemskie pochodzenie podobnych stworzeń sygnalizują także znaki obecne na ich ciałach, np. w pieśni J-1312, Nová píseň o divných dvou příbězích, kteří se stali ve vlaské zemi […], w której wyłowiony z morza potwór – hybryda kilku gatunków zwierząt obdarzona dodatkowo ludzką twarzą – zwiastuje mór i wojnę. 5.6.4. Podsumowanie Diabeł w pieśni kramarskiej rzadko posiada indywidualne cechy, zazwyczaj jest jednym z wielu złych duchów przybywających z piekła, by karać grzeszników. Jako taki jest dla ludzi przerażający, bywa rozjuszony i dziki, ale jest też przebiegły i korzysta z podstępu, a nie wyłącznie z siły. Naturalna postać diabła nie jest szczegółowo opisana, ale można się domyślać jego potworności. W takiej formie może on latać i dysponuje ogromną siłą, umożliwiającą fizyczne krzywdzenie śmiertelnych. Pojawia się wśród płomieni i zapachu siarki, a jego nadnaturalne moce wiążą się z żywiołem ognia. Częściej jednak przybiera ludzką postać, odpowiednio do sytuacji, ale zazwyczaj schlebiającą jego próżności – człowieka obojga płci pięknego i bogato ubranego. Rzadziej pojawia się jako przedstawiciel grupy obcej dla osoby, której się ukazuje. Może także pozostawać bezcielesny i popychać do złych czynów ludzi o słabej woli, zwłaszcza zamroczonych alkoholem lub oddających się zabawie. W każdej postaci diabeł stanowi dla człowieka poważne zagrożenie, może opętywać śmiertelników lub nakłaniać ich do złego. Niegodziwi lub zdesperowani ludzie mogą zawrzeć z diabłem pakt, sprzedając duszę za materialne korzyści. Do świata śmiertelników demony przybywają zazwyczaj na wezwanie lub wykorzystując jakiś rodzaj zaproszenia, także nieświadomego i nieumyślnego. Przebywając w ludzkim świecie, najczęściej mają swoje siedziby w miejscach odludnych i opuszczonych, ale żadne miejsce, nawet obiekty sakralne, nie jest całkowicie bezpieczne od diabelskiej obecności. Działanie diabła służy zazwyczaj wypełnieniu bożej woli i dyscyplinowaniu grzesznych ludzi, nie jest on zatem w stanie zaszkodzić pobożnemu chrześcijaninowi przestrzegającemu wszelkich zaleceń i zasad wiary. Najlepszą ochroną przed diabłem jest ścisłe przestrzeganie nakazów religii katolickiej, a w razie bezpośredniego zagrożenia – posiadanie apotropeicznych przedmiotów o szczególnej sile i gorliwa modlitwa. Moce nieczyste mogą się w świecie śmiertelników objawiać także w postaci zwierząt i potworów teriomorficznych. ⩶ 314 ⩶ �5.7. Pozostałe przestrzenie i moce 5.7.1. Niebo W języku i folklorze czeskim, podobnie jak w przypadku języka polskiego, pojęcie ‘niebo’ (czes. nebe) występuje w podwójnym znaczeniu – jako fizycznie istniejąca przestrzeń opozycyjna wobec ziemi oraz koncepcja religijna: miejsce przebywania Boga i dusz zbawionych (SSiSL I-I 1996: 85, Bartmiński, Niebrzegowska 1999: 197). Nawet jednak fizyczne niebo ma w sobie zawsze pewien metafizyczny czy religijny pierwiastek, wynikający zapewne z ogólnoludzkiego doświadczenia przyrody: „Zwykłe wpatrywanie się w nieboskłon wystarcza, aby wywołać doświadczenie religijne. Niebo objawia się jako bezkresne, transcendentne. Jest ono par excellence »czymś całkiem innym« w stosunku do tego, co przedstawia człowiek i jego otoczenie” (Eliade 2017: 119). Wizja świata zawarta w folklorze obdarza zatem niebo pewną sprawczością, podobnie zresztą jak pozostałe elementy świata przyrody (por. symbolika nieba, Eliade 2017: 127). Pojęcie nieba w tekstach ludowych można – za Jerzym Bartmińskim – uznać nie tylko za metonimiczne określenie chrześcijańskiego Boga, ale także echa przedchrześcijańskiej „wizji naturalno-religijnej z jej podstawową ideą kosmicznej solidarności życia” i nałożenie się „wyobrażeń i watościowań pochodzących z dwu »częściowo niezależnych« typów wierzeń, pogańskiego i chrześcijańskiego […]” (Bartmiński 1988: 102–103). Także w pieśniach kramarskich zjawiska związane z przestrzenią nieba interpretowane są jako aktywność rzeczywistości nadprzyrodzonej w ludzkim świecie. W pieśni pasyjnej z druku J-510 Chrystus zwraca się więc osobowo m.in. do fizycznego nieba i związanych z nim żywiołów: „Nebe, oblakové, povětří, živlové, se dívejte: / ještě-li mne znáte, a za Pána máte, povídejte” [„Niebo, obłoki, powietrze, żywioły, spojrzyjcie: / jeśli wciąż mnie znacie i za Pana macie, odpowiedzcie”]. Jako najczęstsze przejawy cudownej aktywności w przyrodzie wymienić można wszelkie wystąpienia niebieskiego ognia, a więc przede wszystkim błyskawice oraz komety i rozmaite znaki towarzyszące objawieniom świętych. Ściśle chrześcijańsko postrzegane niebiosa są natomiast zaludnione przez aktywne, osobowe byty, którym przynależy odpowiedni kult i z którymi ludzkość może kontaktować się bezpośrednio lub z pomocą pośredników w modlitwie. Istoty te, od samego Boga po świętych i anioły, uporządkowane są hierarchicznie w zależności od swojej mocy i kompetencji, co w ogólnym zarysie odpowiada strukturze katolickich kultów epoki rekatolizacji: ⩶ 315 ⩶ �Členění katolických kultů doby baroka je hierarchické, založené na principu vyšší-nižší, na němž v podstatě spočívalo uspořádání celé tehdejší společnosti. Nejvýše se nalézal Bůh ve třech osobách jako Bůh Otec, boží Syn Ježíš Kristus a Duch svatý. Významnou roli hráli také andělé a samozřejmě v horním patře katolického nebe nalezla místo i Panna Maria. Jen o něco níže pak byli jednotliví světci a světice. [Podział kultów katolickich w okresie baroku jest hierarchiczny, oparty na zasadzie władzy i poddaństwa, z której wyrastała organizacja całego ówczesnego społeczeństwa. Najwyżej znajdował się Bóg w trzech osobach, czyli Bóg Ojciec, Syn Boży Jezus Chrystus i Duch Święty. Ważną rolę odgrywali również aniołowie, a w najwyższej części katolickiego nieba swoje miejsce miała rzecz jasna także Panna Maria. Jedynie nieco niżej znajdowali się konkretni święci i święte]. (Mikulec 2013: 33) Różnica między niebem-ideą religijną a niebem fizycznym bywa przy tym trudna do uchwycenia, tak jak w wielokrotnie już przywoływanym tekście Píseň pravdivá o ukrutnosti turecké ( J-137/J-989/J-1035/J-1319), w którym pobożni zakonnicy tłumaczą swoją wiarę Turkom, wskazując na nieboskłon jako siedzibę Boga: „Ukázali vzhurů k nebi tamtoť náš Bůh bydlí” [„Pokazali w górę w niebo tamże Bóg nasz mieszka”]. Stwierdzenia podobne do tego uzasadniają przyjęty w niniejszej pracy model świata, w którym obszary podporządkowane dobremu i złemu sacrum orientowane wobec świata ludzkiego są dosłownie jako „góra” i „dół”. Poszczególnym zaludniającym niebiosa bytom, a więc trójjedynemu Bogu, Maryi i świętym oraz duszom zmarłych i aniołom poświęcone zostały oddzielne podrozdziały. W tym miejscu przeanalizowane będą jedynie obrazy nieba jako takiego, jako obszaru działalności sił przyrodzonych i ponadnaturalnych oraz wszelkich miejsc i obiektów z nim związanych. 5.7.2. Ogień niebieski Ogień niebieski – uderzające z nieba pioruny – stanowił symbol boskiej interwencji zarówno w tekstach religii chrześcijańskiej, od Starego Testamentu po Apokalipsę św. Jana, jak i w starszych wierzeniach Indoeuropejczyków, w tym Słowian. W niemal każdym systemie wierzeniowym, jak zauważa Eliade (2017: 121), „pewne uprzywilejowane struktury kosmosu – niebo, powietrze – stanowią ulubione epifanie najwyższej istoty; istota ta objawia swą obecność przez to, co jest jej właściwe: majestas niebieskiego bezmiaru, tremendum burzy”. Nie dziwi zatem, że zwyczaje i wątki folkloru związane ze zjawiskami atmosferycznymi przetrwały w wyobraźni ludowej szczególnie długo. Także w tekstach kra⩶ 316 ⩶ �marskich „(o)ślepiające światło błyskawic i przerażająca siła grzmotów to złowrogie znaki zwiastujące karę sądu niebios” (Lurker 1989: 26). W analizowanych tekstach motyw gromu z jasnego nieba powraca kilkakrotnie, zwykle z wyraźnym zaznaczeniem Bożej sprawczości zdarzenia (także z folkloru ustnego znane jest określenie pioruna nazwą boží posel – ‘boży poseł’; por. NEČMS 2007: 59; czy obawa przed piorunem jako karą za nieprzestrzeganie świąt religijnych; por. np. NEČMS 2007: 620). W analizowanych tekstach kramarskich piorun stanowi najczęściej narzędzie wymierzenia sprawiedliwości. Jako zjawisko następujące bez ostrzeżenia nie tylko służy ukaraniu grzesznika po dokonanej zbrodni, ale często niebieska interwencja w postaci gromu z jasnego nieba udaremnia zły czyn i pozwala ocalić ofiarę – pozytywnego bohatera utworu. Takie zdarzenie ma miejsce w tekście wielokrotnie przywoływanej pieśni Příkladná píseň o přehrozné a ukrutné nynější francouzké vojně […], w której francuski żołnierz prześladujący ubogą wdowę zostaje zabity piorunem: Přeukrutný Francouz hrozný, rozsápaný velmi byl, tu hned vdovu zarmoucenou do rybníka jest vhodil, od ní rychle pryč pospíchal, však se toho nenadal hrom do něj z jasna uhodil, tak ho Pán Bůh potrestal. [Przeokrutny straszny Francuz, wielce był rozjuszony, prędko wrzucił do stawu wdowę zrozpaczoną, już się od niej oddalał, lecz się nie spodziewał grom go trafił z jasnego nieba, tak go Pan Bóg ukarał]. ( J-194) Podobny los spotyka także krakowskiego bogacza, usiłującego zastrzelić proszącą go o pomoc siostrę-wdowę w przedstawionej już w punkcie 4.9.2. pieśni Žalostný příběh v píseň uvedený co se stalo w polském položení v městě Krakově…: Ach Ježíš na nebesích, nemoh déle hleděti, na tohoto bezožníka, musel ho potrestati, v tom se strašlivě zablesklo, a v domě udeřilo, tak že ho to na té zemi, na kusy rozsekalo. [Ach Jezus na niebiosach, nie mógł dłużej patrzeć, na tego bezbożnika, musiał go ukarać, wtem straszliwie błysnęło, a w domu zagrzmiało, tak że go na podłodze, na sztuki rozerwało]. ( J-2235/J-2708) ⩶ 317 ⩶ �Podobnie jak w poprzednim przykładzie, także tutaj jako bezpośredni sprawca kary wymieniony jest Chrystus. Gniew Boży spada przy tym nie tylko na osobę sprawcy, ale i na cały jego majątek, a burzy towarzyszy dalszy znak z nieba – gradobicie: Při tom velký též hněv Boží. přišel na dům veliký, že lidé ruce spinali, ó Bože převeliký, přišla též strašlivá bouře i hrozné hromobití, že se jeho dům rozmetal, i s jeho služebníky. [Do tego wielki gniew Boży, spadł na ten dom ogromny, że ręce ludzie wznosili, o Boże przeogromny, przyszła też straszna burza i groźnie gromy biły, aż dom jego wraz ze służbą, w drzazgi rozwaliły]. ( J-2235/J-2708) Ostatni z przykładów, Nová píseň o pravdivém příběhu, který se stal na hranicích Prajských… ( J-1009/J-2112) przypomina narrację z przedstawionego w punkcie 4.5.3. tekstu o bluźnierczych luteranach kpiących z Maryi ( J-279). Choć tekst nie zaznacza bezpośrednio udziału istot świętych w zdarzeniu, opisuje karę spadającą na bluźnierców naśmiewających się z cudownego obrazu Chrystusa Zbawiciela (a więc przyczyna niezwykłego zjawiska bez wątpienia pozostaje religijna): A hned v okamžení z čistého jasna, jak byla nebeská obloha krásná, strašně udeřilo, rouhače zdrtilo, na důkaz všem lidem čtyři zabilo. [Wnet w okamgnieniu bez ostrzeżenia, z czystego błękitnego nieba, strasznie uderzyło, bluźnierców skruszyło, wszem ludziom na naukę czterech zabiło]. ( J-1009/J-2112) Piorun może być także anielską bronią przeciw demonom (jak w pieśni J-945/J-2225; por. punkt 5.6.2.), wątek ten znany jest także ze źródeł folklorystycznych (por. NEČMS 2007: 59). Jedyny przykład opisanego w pieśni uderzenia pioruna, niezwiązany z boską karą za grzechy, znajduje się w tekście J-1265/J-2356/ J-2362, Pravdivý příběh který se stal v městě Mohuči tohoto roku, w którym rażona gromem zostaje niewinna młoda dziewczyna: ⩶ 318 ⩶ �Jednou při ranní procházce, od hromu omráčeno, Bylo to spanilé děvče, a domu přinešeno. […] Jako nebeská nevěsta od stříbra, zlata se leskla, Kdo se na ni podíval, každý slze proléval. [Raz jeden przy spacerze, gromem ogłuszone, Było to piękne dziewczę, do domu wniesione. […] Niby niebiańska panna srebrem, złotem lśniła, Ktokolwiek na nią spojrzał, łzami się zalewał]. ( J-1265/J-2356/J-2362) W tym wypadku zdarzenie nie kończy się jednak jej śmiercią. Dziewczyna, choć uznana za zmarłą, w cudowny sposób wraca do zdrowia, gdy złodziej chcący ukraść pierścienie, z jakimi została złożona do grobu, usiłuje odciąć jej palec. Tekst ten nie narusza zatem schematu postrzegania pioruna jako kary boskiej, ponieważ nie przynosi śmierci porażonej osoby21. Pieśń nie podkreśla w tym przypadku niezwykłości i nadprzyrodzonego charakteru zjawiska – cudem jest powrót porażonej do życia, a nie samo uderzenie pioruna. Funkcjonalnie bliskim błyskawicy motywem związanym z ogniem niebieskim jest także ognisty deszcz, nawiązujący do starotestamentowych losów Sodomy i Gomory. Podobnie jak piorun uderza on w grzeszników, lecz nie wymierza kary jednostkowo, a całym miastom czy krainom. W kontekście pieśni kramarskich ten rodzaj kary spada wyłącznie na grupę „obcych”, uznaną w rozdziale 4. za najbardziej antagonistyczną – Turków i Tatarów. Najstarszym w czeskim folklorze wzorcem wydaje się legenda o oblężeniu Hostýna przez Tatarów, wspominana w każdym z druków poświęconych Maryi Hostyńskiej (zob. Byrtusová 2011: 99). Jej najczęstsze warianty mówią o strasznej burzy i gradobiciu, które przepędziło najeźdźców, co wspomina np. druk J-730, Nová píseň k hostýnské Panne Marii słowami: „Zahučel hrom, vláha hojná prší, oživil se pramen vysoký, / Na Tatara zatím blesky srší, příval unáší ho divoký” [„Zahuczał grom, deszcz gęsty pada, ożyło źródło wysokie, / Na Tatara piorun spada, fale unoszą go dzikie”]. Mniej 21 Pewna ambiwalencja w stosunku do piorunów obecna jest zresztą także w tradycyjnym czeskim folklorze – z jednej strony błyskawice mają zabijać grzeszników (zwłaszcza kłamców i krzywoprzysięzców) jako Boża kara, z drugiej jednak strony wierzono, że piorun zabija także prawe osoby wybrane przez niebiosa, których dusza trafia prosto do nieba (NEČMS 2007: 59). Podobnie dwojako waloryzuje ogień piorunowy Słownik stereotypów i symboli ludowych: „ogień wywołany uderzeniem pioruna jako pochodzący z nieba jest uznawany za święty, za boskie narzędzie kary lub łaski” (SSiSL I-I 1996: 291). ⩶ 319 ⩶ �popularna wersja legendy ( J-2292: Nová píseň k Panně Marii Hostýnské…) przedstawia ją mniej jako karę wymierzaną przez siły przyrody, a bardziej jako aktywną interwencję Maryi (por. 5.4.2.4.): „V tom se znikla veliká tma Maria stupla dolu, zastínily blankýtovou nebeskou oblohu, / pod duhou ohnivé sloupy, krev, kamení spolu kroupy, padaly v tu dobu” [„Wtedy się ciemność rozwiała Maria w dół zstąpiła, zasłoniły błękitny obszar nieboskłonu, / pod tęczą ogniste słupy, krew i z gradem kamienie, padały w tym czasie”]. Płonące kamienie spadają również na fikcyjne miasto Karmech, w którym Turcy zamordowali franciszkańskich mnichów w popularnym tekście Píseň pravdivá o ukrutnosti turecké: V tom z nenadání Božská moc Se jest ukázala, Že se nebeská obloha Na kříž rozstoupila; Dolů ohnivé kamení Padalo s nebe mezy ty Ukrutné tyrany. [Wtem bez zapowiedzi moc Boża Się ukazała, Że się sklepienie niebieskie Na krzyż rozstąpiło; W dół głazy rozpalone Padały z nieba między tych tyranów Okrutnych]. ( J-137/J-989/J-1035/J-1319-137/J-989/J-1035/J-1319) W odniesieniu do wszelkich aktów kary Bożej wymierzanych za pomocą klęsk żywiołowych, takich jak ognisty deszcz, powodzie, trzęsienia ziemi itp. (por. gniew Boży przedstawiony w punkcie 5.3.4.), ma zastosowanie zasada wyrażona przez Ewę Masłowską w kontekście ingerencji żywiołów w świat człowieka: „Energia pochodząca z Boskiego źródła ma moc życiodajną, nawet w wypadku, gdy pośrednim etapem jest kataklizm, bo ostatecznym celem jest przywrócenie Boskiego porządku, zapewniającego dalsze trwanie” (Masłowska 2012: 61). Nieszczęścia i zło, odpowiedzialnością za które obarczyć można by samego wszechmocnego i wszechdobrego Stwórcę (z dzisiejszej perspektywy tworząc logiczny paradoks), w optyce autorów i odbiorców pieśni kramarskiej są zawsze środkiem służącym większemu dobru ogółu. Inne przejawy niebieskiego ognia, wszelkie niezwykłe zjawiska astronomiczne – komety, tańczące słońce czy świecące w dzień gwiazdy i księżyc – mogą ponadto służyć jedynie ostrzeżeniu, zwiastując niezwykłe (i przerażające) zdarzenia: wojny, katastrofy czy wreszcie koniec świata (SSiSL I-I 1996: 236, 292–294). Nie stanowią wówczas bezpośredniego zagrożenia dla ludzi, ale niesiony przez nie przekaz i tak napełnia śmiertelników paraliżującym strachem. Pieśń J-69, Strašlivá píseň o přehrozném znamení, které bylo k vidění na obloze nebeské […], opisuje takie zjawisko widziane w Rosji w 1844 r.: wizja składała się ⩶ 320 ⩶ �z trumny i trzech czaszek zwiastujących zarazę, dwóch ognistych kolumn (biblijnego symbolu Bożej obecności), zionącego ogniem węża, korony i mieczy, miotły symbolizującej Bożą karę oraz krucyfiksu i figury Maryi. Tak niezwykłemu spektaklowi towarzyszyły ponadto zjawiska astronomiczne: „Slunce měsíc krásný, nad tím se zatměli, / a hvězdy o osmi hodinách svítili” [„Słońce księżyc piękny, nad tym się zaćmiły, / a gwiazdy o ósmej godzinie świeciły”]. Podobny repertuar symboli (dwie trumny, trzy armaty i miecze, sześć czaszek i krucyfiks) towarzyszy objawieniu maryjnemu z pieśni J-1297/J-1849, bliżej analizowanej w punkcie poświęconym aniołom. Także w przytaczanych już tekstach J-1733 i J-2499, mówiących o identycznych objawieniach w Krakowie i Budapeszcie, słońce świeci na czerwono w środku nocy i wędruje po nieboskłonie w otoczeniu pięciu niebieskich gwiazd, a w utworze Píseň o velkém zázraku který se stal w švabskej zemi blíž města Tittenhamu ( J-74) objawieniu Maryi w Szwabii towarzyszy zaćmienie słońca i widoczne na niebie cztery ogniste słupy. Znaki na niebie zwiastujące koniec świata przypomina także czerpiąca z Nowego Testamentu pieśń o upadku Jerozolimy ( J-543/J-576/J-2732). Wszystkie te utwory interpretują opisywane cuda jako zapowiedź mających nastąpić kar. Interesująca wydaje się ponadto pieśń J-217 o trzęsieniu ziemi w Ameryce Południowej w 1869 r. W tym tekście – spisanym po relacjonowanej tragedii – również wspomniane zostały poprzedzające ją znaki: spadające gwiazdy i dwa ogniste słupy. Autor zaznacza jednak, że były one przez miejscową ludność zlekceważone. Bezpośrednio przed katastrofą dzień miał się natomiast zmienić w noc za sprawą niezwykłych czarnych chmur. 5.7.3. Raj ziemski Niebo jako element zaświatów w światopoglądzie ludowym zazwyczaj nakłada się na obraz biblijnego raju, a więc cudownego ogrodu, który pierwsi ludzie zmuszeni byli opuścić przez swą grzeszną naturę (Brzozowska-Krajka 2004: 423). W tekstach folklorystycznych, obok lokalizacji nadziemskiej niebios, odnaleźć więc można także obrazy raju ziemskiego, znajdującego się w niejasnej relacji do świata ludzi, ale w wyjątkowych sytuacjach dostępnego śmiertelnikom. Motyw ten nie jest częsty w pieśniach kramarskich, ale można go odnaleźć m.in. w znanym już w połowie XVIII w. tekście Píseň historická o jedné bohabojne dceři v Uhřích městě Várdajnu zrozené ( J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110), operującym wątkami znanymi z żywotów świętych (np. Katarzyny Aleksandryjskiej). Pieśń opowiada o Terezii, córce komendanta siedmiogrodzkiego Wielkiego Waradynu (w tekście Vardajn/Vardají), która ślubowała swoje dziewictwo ⩶ 321 ⩶ �Chrystusowi22. Mimo złożonej przysięgi ojciec chce ją wydać za mąż, dziewczyna modli się zatem do swego mistycznego małżonka: Neopusť mne v čas nynější, nebs ty sám můj nejmilejší, v tom se ji zjevil překrásný, mládenec co slunce jasný. [Nie opuszczaj mnie w tej porze, boś ty sam moje kochanie, wtem się jej ukazał śliczny, młodzieniec jak słońce jasny]. ( J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110) W odpowiedzi na modły piękny młodzieniec-Chrystus prowadzi Terezię do cudownego ogrodu: Za ruku ji hnedky pojal, laskavě se s ní odsud bral, vocitli se spolu v zahradě, kdež bylo kvítečko krásné. [Za rękę ją zaraz chwycił, łaskawie w dal poprowadził, znaleźli się razem w ogrodzie, gdzie było prześliczne kwiecie]. Ta panna plná radosti, vidouc ovoce v hojnosti, ptáctvo líbezné spívati, muziku líbezně hráti. [Ta panna radości pełna, owoców mnóstwo ujrzała, ptactwo rozkosznie śpiewało, muzykę rozkoszną słyszała]. ( J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110) Choć na przechadzce po rajskim ogrodzie mijają im dwie godziny, dziewczyna wraca do rodzinnego miasta i nie zostaje rozpoznana przez wartowników na bramie – wkrótce wyjaśnia się, że w świecie śmiertelników upłynęło 200 lat, nikt zatem nie pamięta o zaginionej pannie, która tym samym unika niechcianego małżeństwa. Terezia szybko starzeje się i umiera przyjąwszy Najświętszy Sakrament. Rajski ogród opisany w pieśni znajduje się na ziemi23, lecz nie jest objęty zwykłymi prawami natury. Informacje o rajskim ogrodzie pojawiają się także mniej bezpośrednio, np. w pieśni o znalezieniu krzyża Pańskiego ( J-1255), informującej o pochodzeniu drzewa, z którego wykonano krzyż Chrystusa: wyrosło ono z gałązki rajskiego drzewa po22 Polska pieśń o Terezyi, opisująca tę samą historię, pojawia się w tomie Mazury Pruskie z Dzieł wszystkich Oskara Kolberga (1966: 387–389), co świadczyć może o jej niemieckim pochodzeniu. Obie pieśni różnią się formą i bez wątpienia nie są przekładem tego samego pierwowzoru. 23 Gdyby treść pieśni interpretować dosłownie, raj jest w zasięgu pieszej wędrówki z opisywanego węgierskiego miasta. Oznacza to jednak nie tyle jego konkretną lokalizację, co fakt, że raj dostępny jest człowiekowi z każdego miejsca na ziemi, pod warunkiem, że drogę do niego wskaże sam Chrystus. ⩶ 322 ⩶ �znania dobra i zła, którą archanioł Michał przekazał synowi Adama, Setowi (znów zatem pomimo materialnego istnienia raju, dostęp do jego fragmentów musi być dla śmiertelnego człowieka zapośredniczony przez moce niebieskie). Opisy raju, zarówno w kontekście raju ziemskiego, jak i niebios, są w tekstach kramarskich skąpe. Wiemy jedynie (z utworów opisujących anielskie chóry), że dusze zbawionych i chóry anielskie oddają w nim cześć Bogu śpiewaniem. Jak zauważa Jiří Mikulec (2013: 226), opisy raju nie były dla barokowej dydaktyki (a więc i czerpiących z niej tekstów kramarskich) tak interesujące, jak przerażające wizje piekła i mąk czyśćcowych. Obrazy rajskich łąk, pachnących kwiatów i chórów zbawionych w białych szatach znacznie słabiej przyciągały uwagę odbiorcy niż makabryczne i emocjonujące opisy kar (choć i te w tekstach kramarskich pojawiają się jedynie w ograniczonym zakresie). 5.7.4. Obcowanie ze zmarłymi Dusze zmarłych to kolejna z kategorii istot przynależnych do zaświatów, zarówno niebiańskich, jak i piekielnych24. Katoliccy święci de facto zaliczają się do większej grupy dusz zbawionych, ale ze względu na szczególną rolę i ich znaczenie kultowe zostali już opisani w odrębnym podpunkcie. Powracające do świata doczesnego dusze nie będące oficjalnie uznanymi świętymi bez wyjątku przynależą do ludzi zmarłych w sposób tragiczny i nagły, którzy nie zrealizowali pewnych zobowiązań podjętych za życia lub muszą zakończyć rozpoczętą przed śmiercią działalność. W zasadniczym rysie odpowiada to wyobrażeniom słowiańskiej demonologii ludowej dotyczącym istot demonicznych powstających z dusz zmarłych, „którzy wyszli w sensie obrzędowo-magicznym i weszli w sensie biologicznym do stanu następnego; czyli innymi słowy: tych, którzy usytuowali się poza jakimkolwiek określonym stanem i […] w paru stanach jednocześnie” (Stomma 2002: 197). Zmarli pojawiają się w świecie żywych albo jako przestroga, by napominać ludzi i odwodzić ich od grzechu, albo by zaprowadzić sprawiedliwość i odbudować porządek, który został naruszony przez ich śmierć (por. Navrátilová 2004: 118). Szereg sytuacji potencjalnie umożliwiających zaświatom kontakt ze śmiertelnymi wylicza w swojej analizie mitologii słowiańskiej Zdeněk Vaňa: Do zvláštní skupiny představ o záhrobí patří duše předčasně či násilně zemřelých, udušených, utopených, vrahů, sebevrahů, nekřtěňátek, čarodějů a čarodějnic. 24 Kwestia dusz potępionych i ich emanacji w śmiertelnym świecie została poruszona w rozdziale poświęconym diabłu (podpunkt 5.6.2.2.). ⩶ 323 ⩶ �[Szczególną grupę wyobrażeń o życiu pozagrobowym tworzą dusze przedwcześnie lub tragicznie zmarłych, uduszonych, topielców, morderców, samobójców, dzieci nieochrzczonych, czarowników i czarownic]. (Vaňa 1990: 138) Funkcję napominania żywych i ostrzegania przed konsekwencjami grzechu pełnią najczęściej dusze potępionych, jak w przytaczanych w dotyczącym piekła i diabłów podrozdziale 5.6. pieśniach J-107 i J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/ J-2778 (zob. podpunkt 5.6.2.2.), lub dusze pokutujące w czyśćcu. W tym drugim przypadku, jak w pieśni Příkladná píseň o jedné duši očistcovy… ( J-505/J-986/J-1570/ J-2083), żywi mogą swoim działaniem pomóc zmarłym. Utwór opowiada o bogatej pani, która nie wypłaciła uczciwej pensji służącej, za co przez 12 lat cierpi w czyśćcu męki, od których wyswobadza ją modlitwa pobożnego biedaka w sanktuarium Mariazell. Nauk moralnych mogą jednak udzielać także nawróceni grzesznicy, jak skąpa gospodyni z tekstu Píseň nová a pravdivá, co se stalo w uherské zemi blíž Prešpurku v jedné vsi hospodyni… Kobieta poprzez swoją niezwykłą śmierć (zob. 5.6.3.) odpokutowuje grzechy, więc przekaz głoszony przez jej ducha jest optymistyczny. Widmo, zjawiając się przed mężem dwa tygodnie po śmierci, oznajmia, że należy już do grona zbawionych. Następnie prosi go by napominał grzeszników, bo na pobożnych czeka w niebie nagroda: Ve dvouch pak nedělich ona se zjevila svému manželovi takto promluvila. Já jsem oslavená před Kristem Ježíšem, prosím tě manželi oznam lidem všechněm. Napominej lidi, aby se modlili. […] O duše křestianské přestaňte hřešíti, skrz tu modlitbičku Pět Rán Krista ctítí. Budem zde v svornosti v lásce přebývati, po smrti se s Kristem, budem radovati, AMEN. [Ona zaś po dwóch niedzielach się zjawiła swemu małżonkowi i tak powiadała. Jestem uwieńczona przed Panem Jezusem, proszę cię mój mężu oznajm wszystkim ludziom. Napominaj ludzi, aby się modlili. […] ⩶ 324 ⩶ �O dusze chrześcijańskie grzeszyć zaprzestańcie, przez tę modlitewkę Pięć Ran Chrysta czcijcie. Będziemy tu w zgodzie i miłości mieszkać, po śmierci z Chrystusem będziem się radować, AMEN]. ( J-153) Druga wspomniana kategoria – duchy, które dopilnowują zamknięcia niedokończonych spraw w świecie doczesnym, zawiera przede wszystkim teksty o przedwcześnie zmarłych matkach, powracających by opiekować się dziećmi, jak w pieśni J-79, Žalostná píseň o pěti sirotkách a zázračném pacholeti, které jedna macocha na svět přivedla w městě Oppoli w zemi Pruské dne 30. listopadu roku 1866, w której za wstawiennictwem obcującej z dziećmi zmarłej matki ukarana zostaje zła macocha: Když sobě tak hořekuje, uslyší hlas u hrobu, odejdi dceruško milá! Z krchova v tuto dobu, já jsem prosila již za vás Matku Krista Ježíše, v krátkém čase to uvidíš, co se s macechou stane. [Gdy tak sobie rozpaczała, głos usłyszy przy grobie, odejdź córeczko ma miła! Z cmentarza w tej porze, ja za was prosiłam Matkę Jezu Chrysta, za krótki czas zobaczysz, co macochę spotka]. ( J-79) Podobną rolę odgrywa duch matki, który przybywa, by zaopiekować się jedynym synem ocalałym ze zbrodni popełnionej przez złą macochę w pieśni J-1246, Nova píseň o hrozném mordu který se stal blíž Lemberka města v polské krajině: K večeru k desate hodině, když domu přichazel, přes zahradu mu jit přišlo, by si nezachazel, přenaramný strách ho pojal, ženu bylu tam uhlidal, s chlapcem malým stati. Ještě tuto řeč zaslechl když k němu mluvila, modli se tu modlitbičku, co sem ti učila, tak se ti nic nema stati, dyž se ji budeš modlit, pak se mu stratila. [Wieczorem ku dziesiątej godzinie, gdy do dom się wracał, przez ogród iść mu wypadło, by drogi nie nadkładać, strach go obleciał wielki, żonę byłą ujrzał, z chłopcem małym stojącą. ⩶ 325 ⩶ �Jeszcze te słowa usłyszał co ku niemu mówiła, módl się tą modlitewką, którą cię uczyłam, a nic ci się nie stanie, gdy się tak modlić będziesz, potem zniknęła]. ( J-1246) Pojawienie się ducha przeraża męża (nie jest on jednak w pieśni pozytywnym bohaterem, bo sam mści się na bezbronnych dzieciach swojej drugiej żony), ale niewinne i czyste dziecko nie wydaje się bać nadprzyrodzonego zjawiska. W tym samym schemacie co opowieści o matkach, które powracają by dopilnować przerwanych zobowiązań, mieści się także oparta na motywie Lenory historia nieszczęśliwie zakochanych ( J-101/J-124), przedstawiająca powrót kochanka zza grobu, by złączyć się z ukochaną w zaświatach. Ponieważ została szczegółowo przedstawiona w punkcie 4.9.3. dotyczącym mezaliansów, nie poświęcam jej jednak dodatkowej uwagi. Ostatni, najmniej typowy przykład obcowania z zaświatami przynosi pieśń Žalostná a příkladná novina, kteráž se stala w Uherském Království, v městě Eperytus […] (J-115). Utwór opowiada historię pary narzeczonych, w których szczęście ingeruje ojciec dziewczyny. Nie zgadza się on na ślub córki z ubogim złotnikiem, więc wraz z wybranym przez siebie kawalerem dokonują zabójstwa chłopaka. Duch zabitego ukazuje się jednak ukochanej i wyjawia jej prawdę, doprowadzając do ukarania zbrodniarzy: Po smrti třetí den duch jeho se zjevil svoji nejmilejší všeckno ji vyjevil. [Po śmierci dnia trzeciego duch jego się ukazał swojej ukochanej wszystko jej przekazał. Probudíc se ze sna hnedky jej poznala o tom nevědouce na příčinu ptala. Zbudziwszy się ze snu zaraz go poznała nie wiedząc o niczym przyczyny pytała. Všecko ji oznamil kterak se s nim dálo kdeby jeho tělo bylo zakopáno. Wszystko jej oznajmił co się mu zdarzyło i gdzie zakopane było jego ciało]. ( J-115) Przytoczone przykłady, nieliczne w całym korpusie badanych tekstów, pokazują, że tematyka powrotów dusz zza grobu nie była w ramach kramarskiej wizji ⩶ 326 ⩶ �świata równie popularna co w tradycyjnej demonologii ludowej (por. Navrátilová 2004: 299–310, Navrátilová 2005). Wydaje się, że również popularność motywów związanych z duchami w literaturze romantycznej nie miała wpływu na treść popularnych druków. 5.7.5. Ziemia Ziemia (czes. země) stanowi środkowy poziom w wertykalnej strukturze kosmosu i określa całość świata ludzkiego, przyrodzone miejsce przebywania człowieka (SSiSL I-II 1999: 19, 27). W języku czeskim pojęcie země oznacza także kraj lub region (ziemia czeska, polska, włoska itp.) i w takim znaczeniu często występuje w tytułach pieśni kramarskich, lokalizując miejsce akcji w konkretnym obszarze ludzkiego świata. Te przykłady zostały już opisane w podrozdziale 4.7., poniżej poruszone są więc jedynie wątki dotyczące umiejscowienia i wartościowania ziemi w strukturze wertykalnej, a więc w relacji ze światem nadprzyrodzonym i jego porządkiem. Tak postrzegana ziemia, jako obszar środkowy, pozostaje w opozycji zarówno do nieba (jest czymś niższym, a więc mniej wartościowym), jak i podziemi (jest miejscem życia, w opozycji do podziemnego, nieludzkiego świata, przynależnego zmarłym i siłom nieczystym). Charakterystyczne dla tradycyjnej kultury ludowej było postrzeganie ziemi w kontekście rolniczym jako rodzicielki, istoty żywej, cechującej się świętością i płodnością (por. Masłowska 2012: 121–122 i dalej). W przypadku tekstów kramarskich brak w zasadzie podobnych motywów. Można zatem uznać, że elementy archaicznego rolniczego spojrzenia na świat są w czeskiej twórczości kramarskiej stosunkowo rzadkie (por. SSiSL I-II 1999: 18). Zgadza się to z charakterem postępujących zmian gospodarczych na nowożytnych ziemiach czeskich i nie stoi w sprzeczności z faktem, że większość odbiorców literatury popularnej stanowili mieszkańcy wsi. Wciąż jednak ziemia jako element boskiego porządku świata reaguje w tekstach kramarskich na działania ludzi. Podobnie jak niebo poprzez zjawiska atmosferyczne, także ziemia może okazać wolę Bożą i wartościowanie moralne ludzkich czynów. Analogicznie jak w tradycyjnym folklorze, „ziemia oburza się na zbrodnię popełnioną na jej powierzchni” (Bartmiński 1998: 102). Nie przyjmuje do swego łona ciał grzeszników, lub przeciwnie – pochłania ich za życia, przerywając ich haniebne działania. Dobitnym przykładem jest pieśń Opravdiwý příběh který se stal v vlaské zemi ( J-22/J-23/J-25/J-78/J-1034), opowiadająca o niewdzięcznym synu, który znęca się nad starym ojcem, odmawiając mu pożywienia. Gdy pod jego nieobecność żona lituje się nad starcem i karmi go, bohater negatywny zabija kobietę i usiłuje ⩶ 327 ⩶ �zastrzelić również ojca. Wówczas następuje boska interwencja, a morderca zapada się po szyję w ziemi i tak uwięziony pozostaje na łasce swojej niedoszłej drugiej ofiary: Ruku k pistoli stáhnul, v tu chvíli se popad, pod krk hlavu ma venku je podnes v zemi tak. Tak ho Bůh všemohoucí, strestal toho syna, že svého otce nectil, však je jeho vina, žádný ho ven z ty zemi nemůž vytahnuti ačkoliv okolo něj, začali kopati. Zem tvrdá jak železo jest okolo něho […] on žádného jidla nemůže zažíti, krom co mu otec podá, s tim musí živ býti. [Ręką po pistolet sięgnął, w tej chwili się zapadł, po szyję głowa na wierzchu do dziś tkwi w ziemi tak. Tak go Bóg wszechmogący, syna tego pokarał, że ojcem swoim wzgardził, była jego wina, nikt go nie poradzi wyciągnąć z tej ziemi chociaż wokół niego, kopać próbowali. Ziemia wokół niego twarda jak żelazo […] on nie może przyjmować pokarmu żadnego, prócz tego, który jeść mu poda ojciec jego]. ( J-22/J-23/J-25/J-78/J-1034) Ziemia pochłania również bluźniercę z pieśni Nová piseň o přehrozném zázraku, který se stal v sedmihradské zemi ( J-1916). Bohater uprzednio zostaje na trzy dni sparaliżowany, a informacja o buchającym z jego ust ogniu zbliża ten opis pochłonięcia przez ziemię do historii o grzesznikach żywcem porwanych do piekła: On tak strašně zařval, do země se propad, […] On z té země křičel přes čtyři hodiny, lidé napomínal, by se nerouhali, raděj se lepšili. [On strasznie zakrzyknął, pod ziemię się zapadł, […] On z tej ziemi krzyczał przez cztery godziny, ludzi napominał, aby nie bluźnili, lepiej się poprawili]. ( J-1916) ⩶ 328 ⩶ �Przeciwny wątek odnaleźć można natomiast w pieśni Nová píseň o pravdivém příběhu, který se stal na hranicích prajských, kterak šest rouhačů bezbožných svatému Salvatoru se rouhali […] ( J-1009/J-2112), w której ziemia trzykrotnie wyrzuca z siebie pochowane ciała bluźnierców, zabitych uprzednio przez piorun w akcie Bożej kary: Ti mrtví když byli pochovávaní, množství lidu bylo tenkrát přitomných, ani ta svatá zem přijmout jich nechtěla po třikráte na vrch jich vyhodila. [A ci martwi, kiedy ich chowano, mnóstwo ludzi na to patrzyło, poświęcona ziemia ich nie przyjęła na powierzchnię trzykroć wyrzuciła]. ( J-1009/J-2112) Obydwa wspomniane motywy (pochłaniania i wyrzucania przez ziemię złych ludzi) przeczą sobie tylko pozornie – stojąca za nimi idea sprawczości przyrody i obecnego w niej pierwiastka oceny moralnej pozostaje wspólna. 5.7.6. Trzęsienie ziemi W myśl interpretacji biblijnych wstrząsy ziemi są znakiem od Boga, a „zjawiska sejsmiczne objawiają samo bóstwo” (Lurker 1989: 251) zarówno w Starym jak i Nowym Testamencie. Podobnie jak inne klęski żywiołowe, także ta odbierana była przede wszystkim jako wyraz Bożego gniewu, stanowiąc rozszerzenie motywu pochłaniania grzeszników przez ziemię, obejmujące całe miasta i krainy a nie pojedyncze jednostki. W tekstach kramarskich brak jednoznacznego podkreślania Bożej sprawczości przy opisie tego zjawiska, ale jest ona oczywista w kontekście całości utworów. W pieśni J-217, Nová píseň o velikém zeměhnutí v zemi Americké, […], stosunkowo realistycznemu opisowi tragedii towarzyszy porównanie losu miast Ameryki Południowej do biblijnej Sodomy i Gomory oraz scena cudu, w którym trzęsienie ziemi uspokaja się podczas podniesienia na mszy świętej: Když bouřlivé země hnutí třetí noc už trvala, u obrazu svaté Trojice Mše svatá se konala, když duchovní tělo a krev Ježiše pozdvihoval, zem i moře se stišilo jako by mu přikázal. [Gdy gwałtowne ziemi wstrząsy trzecią już noc trwały, przy obrazie świętej Trójcy Msza się odprawiała, gdy duchowny ciało i krew Jezusa podnosił, ziemia i morze umilkły jakby im rozkazał]. ( J-217) ⩶ 329 ⩶ �„Trzęsienie ziemi i nieba” jako znaki zbliżającego się końca świata wymienia Příkladná píseň o hrozné zkáze města Jeruzalema, k rozjímání vydaná ( J-43), opisująca zniszczenie Jerozolimy przez Rzymian. Zgodna z ewangelią św. Mateusza (Mt 27, 51) wzmianka o trzęsieniu ziemi towarzyszącym ukrzyżowaniu Chrystusa pojawia się także stosunkowo często w pieśniach pasyjnych. Być może na skutek inspiracji tym biblijnym obrazem, wizjom trzęsienia ziemi w pieśniach kramarskich towarzyszą zawsze dodatkowe elementy podnoszące poczucie grozy i niesamowitości: znaki na niebie, zmiana dnia w dzień itp., jak w utworze Píseň nová o podivném zázraku svatej Anny, všem věrným ctitelům na světla vydaná ( J-610/J-1259): „Vznikla se velká tmá, a země třesení, / byli strašlivé mlhý, šífy rozkotaný, na moři spatření” [„Zapadła wielka ciemność, ziemia dygotała, / mgła była straszna wkoło, statki roztrzaskane, na morzu widziano”]. Można założyć, że trzęsienie ziemi jako zjawisko niespotykane często na ziemiach czeskich, a więc zasadniczo nieznane autorom i odbiorcom pieśni kramarskich z własnego doświadczenia, opisywane było w oparciu o znane im teksty kultury, przede wszystkim Biblię (zob. Lurker 1989: 252). Co interesujące, akcja wspomnianej powyżej pieśni umiejscowiona jest w Portugalii, co może stanowić dalekie echo wiadomości o słynnym trzęsieniu ziemi w Lizbonie w 1755 r. 5.7.7. Podziemie Podziemie rozpatrywać można w dwojakim kontekście. Z jednej strony pod powierzchnią ziemi umieszczone są pewne elementy przynależne wciąż do świata ludzkiego (jaskinie, piwnice, lochy itp.), z drugiej zaś strony także w podziemiach (głębiej, niedostępne śmiertelnikom) umieszczane są ujemnie wartościowane rejony zaświatów – piekło i czyściec, pośmiertne siedziby dusz grzeszników. Mówić więc można o dwóch rodzajach „podziemia”: bliższym, z którym w kontakt wchodzą śmiertelnicy, działając na poziomie świata naturalnego, i dalszym – nadprzyrodzonym, które objawia się w świecie ziemskim wyjątkowo, w specjalnych magiczno-religijnych okolicznościach (por. obcowanie z diabłem w podpunkcie 5.6.2.1.). Należy przy tym pamiętać, że nawet bliższe, „naturalne” podziemie często wiąże się w narracjach ludowych, w tym pieśniach kramarskich, z elementami niezwykłości – można tu wspomnieć o strzeżonych nierzadko przez diabła skarbach, które bohaterowie przedstawionych w poprzednich rozdziałach pieśni odnajdują w piwnicy ( J-121/J-707/J-2102) lub zakopane w lesie ( J-140). Podziemie w kulturze ludowej jest identyfikowane jako cudowny i bogaty „inny świat”, dostępny człowiekowi w wyjątkowych okolicznościach, albo jako miejsce ⩶ 330 ⩶ �śmierci i aktywności mocy demonicznych. W języku religijnym synonimem podziemia jest piekło (por. SSiSL I-II 1999: 466), co zgadza się z używanym na określenie piekła w pieśniach kramarskich słowem propast, ‘otchłań’. W narracjach ludowych „zapadają się w podziemie całe osiedla ludzkie i budynki, a także ludzie występni, przeklęci, nieszczęśliwi” (SSiSL I-II 1999: 465). Motyw ten występuje również w tekstach kramarskich (por. wspomniane pieśni z wątkiem pochłaniania grzesznika przez ziemię za karę lub trzęsienia ziemi). Chyba najciekawszą realizacją motywu pochłoniętych przez ziemię obiektów, w której poniekąd łączą się obydwa schematy przedstawiania podziemi, są dwa druki dotyczące rzeczywistego zdarzenia, jakim było odkrycie jaskini krasowej w Němčicach na południu Moraw w 1862 r.: pieśń Podivný přiběh! Který se stal letošího roku. Na Panství Boskofském blíž vesnice Němčic… ( J-964), i jej wariant uzupełniony prozatorskim komentarzem: Opis haviřů, kteři od potopy světa chrám Páně […] vydobyli ( J-2805). Wydarzenie w relacji kramarskiej obrosło znamionami niezwykłości i cudowności, a sama jaskinia została przedstawiona jako stworzona przez ludzi świątynia, pochodząca z czasów przed biblijnym potopem. W takiej interpretacji obecne są zatem obydwa elementy – znajdująca się 33 sążnie pod ziemią świątynia jest niezwykle bogata i pełna przepychu (jak pełne skarbów jaskinie z bajek ludowych): Stěny od vrchu až dolu třipjejí se od zlata a střibrne perle k tomu spusobu diamanta. Jest to oltař stěny vzácne sou perlami posété Poslechnete o Křestane jak se to dál dovite. [Ściany z góry aż na sam dół mieniące się od złota a srebrne perły do tego na kształt diamentów. Jest to ołtarz ściany drogie perłami wykładane Posłuchajcie Chrześcijanie co tam było widziane]. ( J-964) Zarazem jaskinia w pewien sposób przynależy do zaświatów. Skoro jej twórcami byli grzeszni ludzie ukarani przez Boga potopem, stanowi ona część świata umarłych i potępionych: ⩶ 331 ⩶ �Tam sou videti zviřata lide se jim klaněli na Boha Otce pro smilstvo na čisto zapomněli. [Widoczne są tam zwierzęta im się ludzie kłaniali rozpustni o Bogu Ojcu całkiem zapomnieli. Tam sou spatřeny ty sloupy které pan Bůh na zemi, Na pohrušku všemu lidu ukazoval na nebi. Widziano tam i te słupy które pan Bóg na ziemi, Na postrach wszystkim ludom pokazywał na niebie]. ( J-2805) Němčicka jaskinia jest więc fragmentem krainy zmarłych, zakonserwowanym wycinkiem minionego świata. Podobne podwójne wartościowanie podziemi – jako miejsca wydobycia cennych kruszców i bogactw oraz jako obszaru śmierci i zagrożenia życia – obecne jest w utworach dotyczących katastrof kopalnianych, np. tekście Nová píseň o velikém zázraku, který se stal u města Sťavnice a Baňské Bystřice v krajině uherské […] ( J-1829). Opisana w niej katastrofa przydarza się w kopalni drogich kruszców: „Tam jest moc havířu, co rudu kopají / hluboko pod zemi, zlatou a stříbrnou samou dobývají” [„Jest tam wielu górników, rudę wykopują / głęboko pod ziemią, złotą i srebrną tylko odnajdują”]. Pieśń opowiada o tąpnięciu, które uwięziło pod ziemią 760 górników. Z tej grupy po 8 dniach od zasypania bez szwanku wychodzą jedynie katolicy, którzy przez cały czas modlą się do swojej patronki, św. Barbary, i Maryi. Innowiercy (protestanci) wyśmiewają ich naiwną wiarę i za karę zostają zabici w kolejnym wstrząsie, katolikom zaś otuchy dodaje świetlista postać Matki Bożej. Podziemie, jako miejsce dla człowieka nienaturalne, stanowi zatem rejon obcowania z zaświatami czy sacrum, choć w tym wypadku dla gorliwych katolików jest to kontakt pozytywny. Gośćmi z tego innego, obcego świata są także opisani w druku J-2109 widmowi żołnierze w czarnych mundurach (vojsko velmi strašlivý [‘wojsko ogromnie straszne’]), wychodzący spod ziemi w Lhocie niedaleko Náchodu. Zjawy, oglądane przez miejscowych, rozpłynęły się we mgle, gdy na miejsce przybyli sceptyczni przedstawiciele lokalnej władzy. Pieśń przedstawia zdarzenie jako proroczą wizję, zapowiadającą nadchodzące katastrofy (por. punkt 5.7.2.), ale może być też interpretowane jako spotkanie z duchami zmarłych (por. punkt 5.7.4.). Wpisuje się ono ponadto w dobrze znany z czeskiej motyw tradycji legendarny uśpionego wojska (por. Hajduk-Nijakowska 1980: 105). Podziemiem może być także grób, jak w pieśni J-89 (Píseň žalostivá o jedne paní ve Vlaších, která jako mrtvá pochovaná byvši devět dni hrobě [!] ležela) – w za⩶ 332 ⩶ �chowanych pod numerem 1707 fragmentach tekstu o pozornie zmarłej, która rodzi w grobie dziecko i wraca do życia, czy wspomnianej już pieśni o cudownie ożywionej dziewczynie trafionej przez piorun ( J-1265/J-2356/J-2362). We wszystkich tych przypadkach grób czy krypta, w których zakopane są ciała, staje się miejscem niezwykłego zdarzenia, w pieśni J-89 o jednoznacznie cudownym charakterze, bo pochowaną żywcem kobietę odwiedza cudowne pacholątko przynoszące jej pożywienie (cała treść przedstawiona jest w punkcie 5.5.2.). 5.7.8. Podsumowanie Na świat pieśni kramarskich składają się umiejscowione w osi pionowej przestrzenie: niebo, ziemia i podziemie. Porządek świata naturalnego poddany jest woli Boga i służy realizacji jego zamysłów i woli. Poszczególne żywioły i siły natury mogą – zgodnie z Bożą wolą – przejawiać pewną sprawczość, przede wszystkim karząc grzech i występek przeciwko świętościom wiary katolickiej i zasadom współżycia społecznego. Najwyżej rozciąga się niebo, w swojej niedostępnej części zamieszkałe przez pozytywnie wartościowane istoty nadprzyrodzone. Jego emanacją w świecie śmiertelnych może być raj ziemski, znajdujący się co prawda na ludzkim, ziemskim poziomie świata, lecz ze względów magiczno-religijnych, niedostępny śmiertelnikom bez wstawiennictwa sił boskich. Widzialna, fizyczna część nieba jest przestrzenią, w której ujawniają się znaki Boga i bytów mu podległych, przede wszystkim Maryi. Samo niebo przy pomocy sił natury (piorunów, zjawisk atmosferycznych) może uczestniczyć w wydarzeniach ludzkiego świata. Przestrzenią naturalnie przynależną człowiekowi jest ziemia, na której życie toczy się zgodnie z naturalnym porządkiem, z wyjątkiem momentów interwencji i ujawniania się rzeczywistości ponadnaturalnej związanej z zaświatami pozytywnymi (niebo) i negatywnymi (piekło). Sama ziemia, podobnie jak niebo, obdarzona jest pewną sprawczością, może bowiem np. rozstępować się lub zamykać w obecności grzeszników. Pod ziemią znajduje się częściowo dostępne człowiekowi podziemie, obszar podlegający porządkowi naturalnemu, lecz otwarty na działania sił metafizycznych i nasycony większą niż ziemia dawką niezwykłości i cudowności, związaną z utrudnionym dla śmiertelników dostępem. Głęboko pod ziemią i poniżej naturalnego podziemia znajdują się zaświaty wartościowane negatywnie, miejsce ognia i mąk spadających na dusze grzeszników, które mogą mieć charakter czasowy w czyśćcu lub wieczny w piekle. ⩶ 333 ⩶ ��6 Zakończenie Niniejsze opracowanie dzieli się na dwie zasadnicze części – pierwsza (rozdziały 2. i 3.) poświęcona jest twórczości kramarskiej jako wieloaspektowemu zjawisku w kulturze czeskiej XVIII i XIX w. i oparta jest na dostępnej w Czechach i Polsce literaturze przedmiotu. Druga część (rozdziały 4. i 5.), poświęcona jest analizie materiału źródłowego w oparciu o przedstawione we wstępie (rozdział 1.) założenia teoretyczne. Część analityczna pracy prezentuje dwa kierunki, w których rozciągała się mapa świata opisywanego w pieśniach i drukach. Kierunek „poziomy” to porządek świata ludzkiego z różnymi kręgami swojskości i obcości, zaś „pionowy” – porządek metafizyczny z obecnymi w nim siłami nadprzyrodzonymi. Za cel pracy postawiłem sobie możliwie całościowe przedstawienie tematu niepodejmowanego dotąd właściwie przez polską bohemistykę. Zdaję sobie sprawę, że niemal każde z poruszonych zagadnień mogłoby zostać rozszerzone i przeanalizowane bardziej szczegółowo w oparciu o inny korpus tekstów lub przy przyjęciu innych metod doboru źródeł1, sądzę jednak, że sposób przedstawienia poruszanych w pracy kwestii pozwala na wyciągnięcie ogólnych wniosków i podsumowanie całości tematu. Niechęć czeskojęzycznych elit XIX w. do twórczości kramarskiej i jej późniejszy negatywny i podszyty ironią obraz można próbować tłumaczyć przynajmniej dwoma powodami. Język pieśni – jak dowodzą choćby cytowane w niniejszej pracy fragmenty – był daleki od renesansowego ideału budzicieli narodowych (por. Szczepańska 2004: 45–56). Teksty był pisane i adaptowane przez lud i dla ludu żywą czeszczyzną okresu pobiałogórskiego, zawierającą wiele germanizmów, form dialektalnych czy zmian zbliżonych do obecné češtiny, m.in. takich jak przejście ý do ej i é do í, końcówka -ma w narzędniku liczby mnogiej, czy uproszczenia 1 Zgodnie z przyjętym na wstępie założeniem, że nawet jednostkowy przykład ma znaczenie dla całości obrazu, wiele interesujących – być może nieznanych – materiałów wciąż może znajdować się w innych kolekcjach. Również zbadany przeze mnie korpus może nadal skrywać interesujące przykłady, do których nie udało mi się dotrzeć ze względu na specyfikę materiału i zły stan techniczny niektórych druków. ⩶ 335 ⩶ �grup spółgłoskowych, zwłaszcza w wygłosie2. Z drugiej strony twórczość kramarska w niewielkim stopniu opierała się na tradycyjnym folklorze ustnym, faworyzowanym i idealizowanym przez ówczesnych ludoznawców jako dokument autentycznej słowiańskiej przeszłości. To co ludowe, miało być w ich mniemaniu czyste, wzniosłe i przepełnione słowiańskim duchem. Motywy obecne w pieśniach kramarskich należą jednak głównie do ogólnoeuropejskiego repertuaru sięgającego jeszcze czasów średniowiecza, a zapośredniczonego przez okres kontrreformacji i rekatolizacji ziem czeskich. Były więc raczej lokalną adaptacją ponadnarodowego zjawiska i jako takie nie mieściły się w kanonie kultury narodowej (por. Bobrownicka 1995: 15–18). Wreszcie sama forma druków kramarskich (brak zainteresowania ich trwałością i niespełnianie wymogów elitarnej estetyki) i ich komercyjny charakter (w tym pogoń za sensacją i opisy przemocy) nie pozwalał przedstawicielom elit dostrzec ich prawdziwej wartości, jaką stanowiły dla odbiorców, ale również dla całości kultury czeskiej, m.in. jako medium podtrzymujące przekaz języka. Potrzeby słuchaczy i czytelników, na które pieśni i druki jarmarczne reagowały, były wcześniej zaspokajane przez inne teksty kultury. Twórczość kramarska, stanowiąca wyjątkowo bogaty, złożony z kilku elementów fenomen, nie powstała w pustce jako zupełnie nowa jakość, oddzielona od innych zjawisk kultury, i nie zniknęła bez śladu. Stanowiła raczej swoistą syntezę dawnej oralnej formy i nowoczesnego medium drukowanego. Jej rozwój wiązał się z postępami techniki i rosnącym poziomem wykształcenia – teksty różnych gatunków przekazywane dotąd ustnie mogły być utrwalane w piśmie i połączone wspólną fizyczną formą drukowanej ulotki. „Zamknięcie” tekstu w druku oznaczało jego wyrwanie z relacji osobistego kontaktu autora i odbiorcy (por. Ong 2011: 199–200) i wymusiło zmiany, takie jak przynajmniej powierzchowna dbałość o aktualność przekazu. Próba zaspokojenia ponadczasowych, ogólnoludzkich potrzeb za pomocą fizycznie istniejącego, ale ulotnego medium przyniosła interesujące zjawiska na styku sacrum z technolo2 Załamanie naturalnego rozwoju czeskiego języka literackiego, wynikające z XVII-wiecznej sytuacji politycznej, zaowocowało w kolejnych stuleciach daleko idącym rozwarstwieniem języka. Oficjalny język literacki po okresie stagnacji odtwarzany był podczas odrodzenia narodowego w oparciu o archaiczny już styl XVI-wiecznych humanistów, równolegle jednak naturalnie rozwijał się język potoczny (obecná čeština), bazujący głównie na dialektach środkowoczeskich i różniący się o standardu nie tylko na poziomie leksyki, ale również fonetyki i składni (Szczepańska 2004: 11– 34, Szczepańska 2011: 60–61). Obecná čeština przez długi czas wartościowana była silnie negatywnie jako język najniższych warstw społecznych i do XX w. była właściwie nieużywana w twórczosci literackiej (por. Szczepańska 2004: 35–44). Współczesny język czeski nadal charakteryzuje się głębokim zróżnicowaniem i zazwyczaj wyróżnia się w nim 3 odmiany: język piśmienniczy i mówiony w sytuacjach oficjalnych (spisovná čeština), potoczny język mówiony inteligencji (hovorová čeština) i nieoficjalny język ogólny wszystkich warstw społecznych (obecná čeština). ⩶ 336 ⩶ �gią i komercją, takie jak wyrażany w tekstach nacisk na namacalność cudu czy mechaniczne powielanie acheiropoietów technikami drukarskimi (por. Tokarska-Bakir 2000: 357–373). Wspomniane we wcześniejszych rozdziałach „listy z nieba” czy magiczne modlitwy były odpowiedzią na pisemny charakter kramarskiego medium, a ich popularność przekładała się na sukces finansowy drukarza. To co było dla tej twórczości wyjątkowe, to względnie spójne połączenie w jednym zjawisku i jednym medium różnorodnych funkcji wymienionych w czeskim kontekście przez Bohuslava Beneša (1970: 19–20), a na szerszym tle literatury jarmarcznej przez Tomasza Żabskiego (1993: 18–21). Pieśni kramarskie pozwalały porządkować świat i wiedzę o ludziach go zamieszkujących, wyznaczać granicę własnej wspólnoty i grup obcych. Dostarczały rozrywki, przeżyć estetycznych i pouczenia moralnego. Zawarte w nich opisanie rzeczywistości obejmuje odpowiedzi na pytania o strukturę świata i rządzące nim siły, o pochodzenie i przyczyny zła i cierpienia, o miłość i szczęście doczesne, a wreszcie o śmierć i pośmiertny los człowieka. Twórczość kramarska opisywała świat całościowo, co jak sądzę było możliwe tylko w stosunkowo krótkim momencie w historii kultury. Konieczny był do tego rozwój techniki, umożliwiający masowe upowszechnianie ujednoliconych treści. Z drugiej strony, świat przeciętnego odbiorcy musiał być wciąż wystarczająco mały i zamknięty, by wizje dostarczane w pieśniach nie były w ostrym konflikcie z jego codziennym doświadczeniem. Dezaktualizacja kramarskiej „mapy świata” była jednak nieunikniona wraz z rozwojem czeskiej kultury i społeczeństwa (zob. Tyllner 2010: 72). Zmiany społeczne wymusiły podział funkcji spełnianych dotąd przez druki i pieśni kramarskie na różne gatunki: przekazywaniem informacji zajęła się prasa, dostarczaniem rozrywki drukowane kuplety i piosenki kabaretowe, edukacją religijną i filozoficzną wydawnictwa kościelnych drukarni opatrzone oficjalnym imprimatur (Kafka 2009: 203). Skrajny konserwatyzm pieśni kramarskich, widoczny choćby w powielaniu tekstów sprzed kilkuset lat jako ciągle aktualnych, oraz krytyka nowych mód i zmian społecznych były więc formą samoobrony. Stanowiły próbę zachowania świata, w którym wszystko jest na swoim miejscu i w którym nowiny nie dostarczają tak naprawdę obiektywnych informacji, ale stanowią element trwałego systemu opisu świata. Różne punkty widzenia, jakie wyróżniłem w pieśniach kramarskich (punkt widzenia katolika, poddanego austriackiego, Czecha/Morawianina i chłopa), bez kłopotu dają się ze sobą łączyć. Wynikają one nie tyle z odrębnych tożsamości patrzących, co z treści tekstów, wymuszającej skupienie się na konkretnych elementach rzeczywistości. Im bliżej XX w. tym trudniej o taką zgodność – odbiorców mediów cechuje bowiem większa różnorodność polityczna (i świadomość różnic ⩶ 337 ⩶ �w poglądach) i większa różnorodność zawodowa (zwłaszcza wobec postępującej urbanizacji), a polaryzacja narodowa w kontaktach między Czechami a Niemcami i Żydami rośnie. Po 1848 r., a zwłaszcza w ostatnim trzydziestoleciu XIX w., podział na „swoich” i „obcych” przestał być idealnym systemem porządkującym świat, rzadko doświadczanym osobiście, i stał się w znacznie większym stopniu codziennym doświadczeniem mas. Przechodzący radykalne zmiany świat późnego XIX w. nie dawał się już zamknąć w kramarskim špalíčku, a twórczość kramarska, nadal próbująca samodzielnie odpowiadać na wszystkie potrzeby swoich odbiorców, w nieunikniony sposób stała się w ich oczach śmieszna i naiwna, co tłumaczy późniejsze parodystyczne nawiązania do pieśni jarmarcznych obecne w czeskiej kulturze. Obok powyższych wniosków o ogólnym charakterze, podsumować należy również drugą część pracy poświęconą analizie konkretnego materiału źródłowego. Wśród wydzielonych przeze mnie czterech punktów widzenia i czterech odpowiadających im kryteriów obcości bez wątpienia można zauważyć hierarchiczny układ: jedne są ważniejsze i szersze od innych. Kryterium religijne, polityczno-narodowe i etniczne tworzą właściwie coraz mniejsze koncentryczne kręgi – przynależność do językowo-kulturowego etnosu czeskiego jest (poza wyjątkowymi sytuacjami) równoznaczna z przynależnością polityczną do monarchii austriackiej, ta zaś stanowi idealny przykład państwa należącego do wspólnoty katolickiej. Jedynie kryterium klasowe przebiega w poprzek pozostałych podziałów – w jego ramach „swój” to każdy chłop-katolik, także spoza monarchii austriackiej. To kryterium religijne jest więc decydujące dla poczucia swojskości i obcości – każdy „obcy” w tym aspekcie zawsze wyróżnia się jakimś dodatkowym czynnikiem obcości (na przykład Turcy i protestanci to jednocześnie obcy religijni i polityczni, zaś Żydzi to obcy religijni i klasowi). W czterech grupach tekstów, przedstawiających ziemskich „obcych” według różnych kryteriów oraz w tekstach dotyczących religii można próbować doszukiwać się różnego stopnia inspiracji kulturą elitarną, piśmiennictwem religijnym czy folklorem ustnym. Z tym ostatnim najwięcej wspólnych motywów mają teksty dotyczące obcości klasowej. Zgodność obrazu relacji międzyklasowych z ludowym obiegiem ustnym (ale zarazem podpieranie go autorytetem Biblii) wydaje się uzasadnione, bo nie był to temat podejmowany przez literaturę elitarną w przekonujący dla chłopów sposób. Obcość religijna, państwowa i etniczna są zasadniczo wspólne z przekazem kultury wysokiej – kontrreformacyjnym katolicyzmem i dydaktyczną państwową propagandą. Pieśni kramarskie oferowały wizję świata opartą w znacznej mierze na barokowych przekazach religijnych (choć prostszą niż erudycyjne pisma katechizmowe i teologiczne przeznaczone dla elit). Były również kompatybilne z tradycyjnym wiejskim folklorem, choć znacznie od niego uboższe, jeśli chodzi o obraz ⩶ 338 ⩶ �świata nadprzyrodzonego. W tekstach brak ponadto regionalnej specyfiki na najniższym poziomie – mają one zbyt uniwersalny charakter, by zajmowały się legendami czy podaniami związanymi z konkretną wsią czy mniejszym regionem (choć dużo uwagi poświęcone jest miejscom pielgrzymkowym o ponadlokalnej sławie). We wstępie przyjąłem, że twórczość kramarską można rozpatrywać jako element kultury ludowej, powołując się przy tym m.in. na prace Piotra Bogatyriewa. Jak twierdził ten wybitny folklorysta: „Popularne w Europie pieśni jarmarczne i pieśni pielgrzymkowe są bardzo interesujące z punktu widzenia związanych z nimi funkcji. […] Pieśni te – pochodzenia miejskiego – tworzą przy tym integralną część repertuaru wiejskiego i jako takie muszą być badane” (1979: 322). Sądzę, że to wstępne założenie oparte na popularności zjawiska można uzasadnić także na podstawie przeprowadzonej w pracy analizy zawartych w nim treści. Choć bezpośrednie źródła tekstów czy poszczególnych motywów są zazwyczaj nieludowe, w tworzonym przez nie systemie odnaleźć można szereg cech, którymi kulturę typu ludowego charakteryzuje np. antropolog kultury Ludwik Stomma. Przede wszystkim wyraźnie widoczne jest konserwatywne podejście przejawiające się w reinterpretacji nowych zjawisk tak, by znalazły one swoje miejsce w istniejącym systemie bez konieczności jego modyfikowania (Stomma 2002: 169–170). Włączanie do znanego już schematu widać w sposobie konstruowania stereotypów „obcego”: decydujące znaczenia mają w tym procesie funkcje, jakie „obcy” spełniają w treści utworu, nie zaś konkretna identyfikacja religijna, etniczna czy polityczna. Ponadczasowe role „obcych” są znacznie ważniejsze niż odgrywający je w konkretnym momencie historycznym „aktorzy”. W kontekście religijnym są to role konwertyty, bluźniercy, kata w rodzinie i tyrana, a w kontekście politycznym najeźdźcy, wroga wewnętrznego i wroga odległego. Zbiorcze przedstawianie przedstawicieli różnych narodów i grup religijnych, a więc traktowanie „obcości” w spoisty sposób (Stomma 2002: 177) widoczne jest także na płaszczyźnie języka, np. gdy Turcy określani są jednocześnie mianem pogan i mahometan, czy Francuzi i Prusacy wymieniani jako równoważni wrogowie Austrii. Takie przytaczane w pracy utożsamianie różnych grup „obcych” ze sobą nawzajem jest w ludowym ujęciu uzasadnione, bo wszystko co nie „swoje” jest zasadniczo jednakowe w swojej inności. Choć teksty deklarują aktualność i pozornie relacjonują zmienność świata, wszystko to ma jedynie powierzchowny charakter i empiryczne doświadczenia są przykrawane tak, by pasowały do schematu, a nie schemat aktualizowany jest w oparciu o doświadczenia. Historyczność pieśni – także nowiniarskich – jest więc często powierzchowna i w rzeczywistości operują one raczej bezczasowymi schematami. Charakterystyczną dla kultury wsi zasadę mówiącą, że nie tylko „jest tak, jak ma ⩶ 339 ⩶ �być” ale również „ma być, tak jak jest” (Stomma 2002: 104–110) wzmacnia wizja porządku religijnego świata. Skoro bowiem Bóg jest jego absolutnym władcą i źródłem zarówno dobrych, jak i złych wydarzeń (Szatan zaś, jak pokazują pieśni, spełnia jedynie rolę posłańca bożej kary), bunt przeciwko własnemu losowi jest buntem przeciw Bogu i nie ma szans powodzenia. W ten sam sposób uzasadnić można skrajny konformizm polityczny i brak działań zmierzających do zmiany własnej pozycji społecznej. Hierarchia społeczna jest bowiem uświęcona przez tradycję i autorytet Kościoła, a wielka historia dzieje się niejako poza zasięgiem pojedynczych ludzi i bez ich wpływu. Wojny wymieniane są więc w jednym szeregu z klęskami żywiołowymi i epidemiami, nie jako efekt polityki władców, ale niezrozumiała i niepowstrzymana siła przyrody, skutek boskiego gniewu. Na koniec warto zauważyć, że choć od odbiorców druków kramarskich oddziela nas przeszło półtora stulecia, potrzeby jakie zaspokajali słuchając, kupując i czytając jarmarczne pieśni i sensacje, są w zasadzie wspólne z potrzebami dzisiejszych ludzi. Dziś jednak odpowiedzi szukamy gdzie indziej, w bardziej różnorodnych źródłach, brak bowiem podobnego medium aspirującego do opisu całości świata. Myśląc o wybranych fragmentach rzeczywistości również współcześnie opieramy się jednak często na uproszczonych i schematycznych obrazach, nie weryfikując ich pomimo powszechnego dostępu do względnie obiektywnych informacji. Jak pisze folklorystka Janina Hajduk-Nijakowska: Środki masowego przekazu zmieniły tradycyjne społeczności, które poszukując stabilnej wizji świata, mogą sięgać teraz zarówno po tradycyjne wątki (odświeżone z „podświadomości”, z pokładów pamięci zbiorowej), jak i korzystać z koncepcji podpowiadanych przez media, a nawet funkcjonujących w obiegu pogłosek. Ważne jest to, że nadal mamy do czynienia z sensualnie pojmowanym światem, nazywanym popularnie tradycyjnym myśleniem ludowym. (Hajduk-Nijakowska 2010: 19) Tak jak stereotyp sam w sobie nie jest zjawiskiem negatywnym, ale nieodłącznym elementem myślenia potocznego, tak sama tęsknota za prostą i spójną wizją świata nie świadczy wcale o prymitywizmie czy niedojrzałości. To brak chęci do zmiany swojej wizji świata w obliczu przeczących jej faktów i powielanie informacji potwierdzających oczekiwania odbiorcy bez względu na ich prawdziwość mogą wywoływać demony ksenofobii, nienawiści i przyzwolenia na przemoc wobec innych. Odpowiednie przykłady dostrzec możemy zarówno w czasach popularności pieśni kramarskich, jak i dziś w świecie fake news i mediów społecznościowych. ⩶ 340 ⩶ �7 Lista druków Przyjęte zasady zapisu: numer katalogowy, informacja o melodii (czes. nápěv), tytuł z zachowaniem oryginalnej ortografii, w tym błędów drukarskich, impressum z zachowaniem oryginalnej ortografii, incipit. Pionową kreską (|) oddzielone są informacje zawarte na różnych stronach druku (zwykle pierwszej i ostatniej w przypadku impressum, rzadziej pierwszej i drugiej w przypadku rozbitego na dwa fragmenty tytułu). Znakiem łamania (/) oddzielone są melodie, tytuły i incipity w drukach zawierających kilka pieśni, lub (wyjątkowo) jeden wpis katalogowy składający się z fragmentów kilku druków. Wykropkowania w nawiasie kwadratowym oznaczają nieczytelne fragmenty tekstu (zazwyczaj plamy, pociemniały papier lub drobne ubytki). Poważniejsze uszkodzenia, uniemożliwiające odczytanie większej partii tekstu, zostały oznaczone informacją „druk uszkodzony” przy numerze katalogowym. Uwaga „druk niekompletny” oznacza, że pozycja katalogowa nie zawiera wszystkich stron, ale zachowane karty są we względnie dobrym stanie. J-1 Zpívá se jako: Truchlivý sen Vilhelma. Welmi pěkná Pjseň a neb Smutné laučenj Ludwjka Ssestnáctého s Francauzama. W Pardubicých wytisstěná. Incipit: O lide můj! Ó lide můj! Co jsem ti učinil? J-2 Má svou notu. Nowá Pjseň. Wytisstěná roku 1806. Incipit: Ach můj milý krajane, upřimný Moravane… J-3 Jako: Maličko mně poslechněte. Pjseň z přjběhu této wogny wytažená. — Incipit: Žádám vás vlastenci milí, abyste nelitovali zde se zastáviti… ⩶ 341 ⩶ �J-4 Zpívá se jako: O srdce nejfalešnější, etc. Nowá Pjseň o laučenj Wlastence wssech mužů a synů genž na nyněgssj Franzauskau wognu gj musegj, a se Bohu odewzdáwagj. — Incipit: Ach žalostní a litostní časové nám nastali… J-5 Zpívá se jako: Maličko mně poslechněte, etc. Nowá pjseňo Rekrutyrowánj. — Incipit: Alou pání muzikanti, hleďte na mně pozor dáti… J-6 Zpívá se jako: Proč pak ty mně má panenko, etc. Nowá Pjseň Udatného Regruty, wssem mladým Wogákům k Potwrzenj udatné Mysle wydaná. — Incipit: Proč se bojíš kamaráde, čeho se lekáš? J-8 Jako: Když jsem k vám chodíval tak jsem vám říkaval panimámo etc. Pjseň wogenská. 1813. Incipit: Jaro se otvírá, kvítí květe… J-9 — Nowá pjseň srdnatého wogina. Tisk S. Pospissila w Chrudjmi, 1862. Incipit: Má panenko jak se máš? Ty se mě falešná zdáš. J-13 — Nowá Pjseň o slawným Pánu Generálu Gedeonu Laudonu, který Bělohrad dobyl. Wytisstěná toho Roku. Incipit: Aj vivat Laudon Jenerál, že jsi již Belohrad dostal… J-14 Zpívá se jako: V tom Jičinským Zámku, etc. Nowá Pjseň Udatného Wogáka, který proti tureckému Wogsku k kurážnému Táhu swé Spolukamarády wzbuzuge. Wytisstěná tohoto Roku. ⩶ 342 ⩶ �Incipit: Bratří co nového? Neptejme se mnoho… J-17 — Nowá pjseň pro mládency a panny pro ukrácenj chwjle wydaná. Tiskem Ant. Augusty w Litomyssli, 1858. Incipit: O jak krásné, jaro jasné… J-22 — Oprawdiwý Přjběh. který se stal w Wlaské Zemi. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Žalostně musím kvíliti nad tu ukrutnou zlosti, mnohých nezbedných dětí… J-23 — Oprawdiwý Přjběh. který se stal w Wlaské Zemi. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Žalostně musím kvíliti nad tu ukrutnou zlosti, mnohých nezbedných dětí… J-24 — Nowá pjseň Obraz Lenocha na wýstrahu wssem práce se ssťitjcjm. W Olomauci, 1859. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (33) Incipit: Poslechněte lenoši, jak vám troubí do uši… J-25 Zpívá se jako: Černěť já se přistrojím, etc. Prawdiwý Přjběh, který se stal 1752. we wlaské Zemi, s newděčným Synem, který pro neuctěnj swého Otce trestáný, což lepeg s Pjsně wyrozuměti se může. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Žalostně musím kvíliti nad tu ukrutnou zlosti, mnohých nezbedných dětí… J-26 — Smutný přjběh který se stal w městě Wjdni, kdežto geden sstudent, čtyry přehrozné mordy spáchal. K wsseobecné wýstraze. Wytisstěna w Litomissli, 1849. Inicipit: Co pak se v tom světě děje, Pane Kriste Ježíši… J-27 — Žalostná Pjseň o Reberij w Netalij. ⩶ 343 ⩶ �1848. Incipit: Poslyšte křesťane co budu zpívati, o tý Netalií chci vypravovati. J-31 — Krásný přjklad wssem manželům a djtkám, to gest o mordu, ktery se stal na Morawě roku 1862. Tisk S Pospjssila w Chrudjmi, 1863. Incipit: Maličko se pozastavte křesťané rozmilí… J-32 — Nowá pjseň o hrozné wraždě, kterou spáchal geden rolnjk na swé manželce. Tisk S. Pospjssila w Chrudjmi, 1864. | Wydal Josef Chládek. Incipit: Poslechněte o křesťané mé smutné zpívání… J-35 — Nowá pjseň o lásce katolického milowání. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1865. Incipit: Slyšte milí krajani, z Bolehradu noviny… J-37 — Pjseň o hrozném mordu. Wytisstěná Waldoně u Krásna, z cýs. král. powolenjm, 1846. Incipit: Ke cti a chvále svatý Jene, my k tobě voláme… J-42 — Prawdiwá zpráwa o welectihodném cjsaři Maxmiliánu, o geho přetěžké smrti, kterou od swých newěrných poddaných podstoupiti musel w Mexiku roku 1867. Tisk Jozefa Groáka w Olomouci. Incipit: Ach my ubozí vlastenci, čeho jsme se dočkali… J-46 — Nowa Pjseň o chroznem mordu který se stal blyž Lemberka města wpolske kragině. Wýtisstěna roku 1846. Incipit: Poslechněte o křesťané, co se v pravdě stalo… ⩶ 344 ⩶ �J-47 — Žalostná Pjseň o Reberij w Netalij. 1848. Incipit: Poslyšte křesťane co budu zpívati… J-48 — Pjseň nawracugjcjho se wogjna. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicjch, 1871. Incipit: V kvetoucím věku mojí mladosti… J-51 (2 pieśni w druku) — Hágek gako mléko kwetl./Pjseň národnj. Tiskem Jos. Berger-owé w L[…] Incipit: Hájek jako mléko kvetl… / Slovan jsem a Slovan budu… J-55 — Wogenská pjseň o gednom cjsařském husaru, který dwanáct pruských wogáků přemohl. Tiskem a nákladem Jos. Bergrowé w Litomyssli, 349. Incipit: Zemřelý císař Franz poslal od své armády jednoho husara… J-57 — Pjseň o pronásledowánj katoljků w Turcých. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1871. Incipit: Poslechněte křesťanové jaké Bůh divy činí… J-58 Nápěv: Tisíckrát pozdravujem Tebe, o Matičko Krista Ježíše! Pozdrawenj z wogenského leženj. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1866. Incipit: Skoro ráno přišlo poručení, hned se mám dostavit do té vojny… J-60 — Nowá pjseň mládencům a pannám. Tisk a náklad S. Pospjssila w Chrudjmi. Incipit: Jaro se otvírá Pepinko, všechno se zelená… ⩶ 345 ⩶ �J-69 — Strassliwá pjseň o přehrozném znamenj, které bylo k widěnj na obloze nebeské, w ruské zemi k welikému ustrnutj, wssem prawowěřicým křesťanům na swětlo wydaná. Roku 1844, po Božjm narozenj. | Wytažená z warssawských nowin. Incipit: Poslyšte křesťané, strašlivé noviny, co k nám sem to přišly… J-70 — Nowý přjběh, který se stal w Pruském Polsku, w městě Wydawě, Roku 1820. — Incipit: Křesťané bohabojní zastavte se nyní chci vám vypravovati dnes příběh strašlivý. J-74 — Pjseň o welkém zázraku který se stal w sswabskey zemi bljž města Tittenhamu. W Praze, 1849. Incipit: Budu vám zpívati píseň žalostivou, hleďte poslouchati novinu pravdivou… J-75 — Nowá Pjseň o welkém nesstěsti, které se stalo w Uherské zemi, w hlawnjm městě Pesstu, skrze náramnau powodeň, genž přes 2000 domů zbořila, a přes 2000 lidu o žiwot připrawila, měsyce Března 1838. — Incipit: Ach ustrňte se křestiane, poslechněte věci hrozné… J-78 Jako: O lásko rozkoš oči, etc. Prawdiwý přjběh. který se stal w Nassý zemy s newděčným synem, který pro neuctěnj swého otce od Boha trestan, což lépé s pjsně wyrozumět se může, roku 1818. Wytisstěná pro uwarowánj zlého. Incipit: Žalostně musím kvíliti nad tu ukrutnou zlosti, mnohých nezbedných dětí… J-79 — Žalostná pjseň o pěti sirotkách a zázračném pacholeti, které gedna macocha na swět přiwedla w městě Oppoli w zemi Pruské dne 30. listopadu roku 1866. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1867. Incipit: Slyšte zprávy jenž přichází nám do naší krajiny… ⩶ 346 ⩶ �J-81 — Nowá Pjseň aneb Mazur-Polka. W Hranicjch, 1858. Incipit: Poslechněte mně panenky, který láskou hrajete… J-82 Zpívá se jako: Poslechněte vy mne tabáčníci, něco vám zazpívám pro lekraci, etc. Pjseň nowá pro wyraženj mysle. Wytisstěná roku 1850. Incipit: Poslyšte mne muži malou chvíli, abyste svým ženám nevěřili… J-87 — Nowá Pjesň o Kořalce wýborné. W Skalicy, 1844. S powolením c. k. Cenzury. Incipit: Já sedláček bratří milí, slyšte co zpívám v té chvíli… J-88 — Strassliwá pjseň o přehrozném znamenj, které bylo k widěnj na obloze nebeské, w ruské zemi k welikému ustrnutj, wssem prawowěřicým křestanům na swětlo wydaná. Roku 1844, po Božjm narozenj. Incipit: Poslyšte křesťané, strašlivé noviny, co k nám sem to přišly… J-89 — Pjseň žalostiwá o gedne Pani we Wlassich, která gako mrtwá pochowaná bywssi dewět dni hrobě ležela. — Incipit: Pozastav se, o Křesťane! Slyš o divném skutku Páně… J-91 — Přjběch který se stal w turecké zemi o přezbožných raubiřých. Wytissťena w Bystřici. Incipit: Ach poslechněte křesťane, jen malou chvílčíčku… J-92 — Truchliwý přiběh w nowau pjseň uwedený. | Mord ukrutný, který se stal w ruské zemi 1842, w pjseň uwedený. Witisstěná w roku 1843. ⩶ 347 ⩶ �Incipit: Poslechněte o křesťane, věci hrozné neslychané… J-94 Zpívá se jako: Rád bych se oženil, jde mně to těžce. Nowá Pjseň o Americe. W Olomauci, 1856. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. Incipit: Poslyšte lidičky směšné zpívání… J-95 — Nowá Pjseň, gak se stalo w Řjmské země roku 1844, geden každý z tégto strassliwé nowiny wyroznmý. Wytaženo s Wjdenckych nowyn. Incipit: Poslyšte křesťané milí, pro Kristovo umučení… J-96 — Nowá pjseň o welkem nesstěsti, které se stalo w uherský zemý, w hlawnjm městě Pestu skrze welikau wodu, genž přes dwa tisyce domu zbořila, a přez dwa tisyce ljdu o žiwot připrawila 1838 měsyce Března. — Incipit: Ach ustrnte se křesťane, poslechněte věci hrozné… J-98 — Nowá pjseň o pěti zázračných dětěch, které gedna chudá panna na swět přiwedla we wsi St. Francesko bljž Pařjže 3. ledna 1864. Tisk a sklad R. Škarniclowé w Hranicjch, 1864. Incipit: Podivný příběh poslyšte, jenž se ve Francouzích stal… J-101 — Nowa Pjseň wssem Bohatým Rodicům na swětlo wydaná. W Skalicy, u Škarnycla Synů, 1874. Incipit: Poslyšte panny, také mládenci, co se jest stalo v městě Jimnici… J-102 Zpíva se obecní notou. Nowina welmi žalostiwá, která se stala w hornjch Rakausých bljž města Lince s gednjm nemilosrdným Lakomcem, který s swým nuzným a chudým Bratrem nelidský zacházel. — Incipit: Poslouchejte, ó křesťané! Věci divné, neslýchané… ⩶ 348 ⩶ �J-103 Zpívá se jako: Vále márný světě. Pjseň nowá o Krogi neslussném, a Bohu protiwné Peysse. — Incipit: Ach! Co jest to slyšet za naříkání, v těch nynějších létech… J-104 — Nowá podiwná Pjseň, k Rozgjmánj na swětlo wydaná. — Incipit: Každý pobožný Křesťan, rozumně poslyšte, též mého zpívání… J-105 — Žalostný Přjběch Který se stal w Králowstwj polském we Wsy Práchowě, kterak Bůh wssemohaucý Neuctiwost proti welebné Swátosti Oltářnj trestati ráčil, skrze gedno Djtě které na Stole přirostlo, což se z Pjsně wirozumj. — Incipit: Žalostně vám chci zpívati, ó křesťane rozmilý… J-106 — Nowá pjseň o welkem nesstěsti, které se stalo w uherský zemý, w hlawnjm městě Pestu skrze welikau wodu, genž přes dwa tisyce domu zbořila, a přez dwa tisyce ljdu o žiwot připrawila 1838 měsyce Března. — Incipit: Ach ustrnte se křesťane, poslechněte věci hrozné… J-107 Jako: Žalostně budu zpívati, etc. Pjseň prawdiwá dwauch bohaprázných Synech, kterak na Pomezy slezkém bljže Města Opawy Leta 1733. práwě w masopustnj Neděli swýcho wlastnjho Otce a Matku gsau newážně zamordowali: genž se z této Pjsně lépe wyrozumj. Předně w Praze, nynj w Litomyssli. Incipit: Přistupte sem ó křesťane, poslechněte věci divné… J-112 — Nowá Pjseň o přehrozném zázraku, gednoho děwčátka, které 200 dnj nic negedlo, a při zdrawém žiwobytj zustalo. Wytisstěná w Hranicjch. Incipit: Svatá zlatá spokojenost, kdo ji v světě miluje… ⩶ 349 ⩶ �J-113 — Nowá Pjseň, na Přjklad Rodičům a Djtkám, na swětlo widaná. — Incipit: Poslyšte manželové, kterí dítky máte tuto žalostnou píseň… J-115 Zpívá se jako: Jaká přišla rána, etc. Žalostná a přjkladná Nowina/kteráž se stala w Uherském Králowstwj/w Městě Eperytus tam bydljce geden Ssenkýř/welmi Bohatý/kterýž mněl Dcerku gedinau welmi překrásnau/kteraužto sobě namlauwal usslechtilého Stwořenj Mládenec Kunstu Zlatnického/Otec gegj w tom wssak zbraňugjce/geho sobě gj wzýti nedal/ co z toho dále posslo/gedenkaždž přespjwagjc Nowinu gruntowné Sprawy se dočte. Wytisstěno Léta Páně, 1717. Incipit: Poslyšte Křesťané, co budu zpívati, žalostnou novinu, vám vypravovati. J-119 Zpívá se jako: Barboro panenko svatá, etc. Pjseň k ustrnutj O rozpustilých Tanečnjků Gak od BOha trestánj k weystraze se takowým giným předstawuge. Wytisstěná Roku 1753. Incipit: Pozastavte se křesťané, slyšte věci neslychané… J-120 Zpívá se jako: Ukrutná smrt, etc. Pjseň prawdiwá o gednom Bohaprazdném Synu. S Dowolenjm Duch. Wrchnosti. Wytisstěná w Hradcy Králowé u Wáclawa Jana Tybély leta 1718. Incipit: O jak přeukrutné lidé, na ten svět povstávají… J-121 Zpívá se jako: o Theofilovi. Pjseň o gistém Mládency, který chudobnau Pannu sy oblibyl, což se diwného při tom přihodilo, z této Pjsně se wyrozumj. — Incipit: Poslechněte dív křesťane milý, co jest se stalo věci pravdivý… J-122 Zpívá se obecní notou. Nowina welmi žalostiwá, která se stala w hornjch Rakausých bljž města Lince s gednjm nemilosrdným Lakomcem, který s swým nuzným a chudým Bratrem nelidský zacházel. — ⩶ 350 ⩶ �Incipit: Poslouchejte, ó křesťané! Věci divné, neslýchané… J-124 — Nowa pjseň mládencům a pannám na swětlo wydaná. W Praze. Incipit: Poslyšte panny tež i mládenci, co jest se stalo v městě Jemnici. J-128 — Přjkladná Pjseň o newděčných dwanácti Djtek. — Incipit: Synové a dcéry maličko poslyšte… J-129 Obecní notou. Pjseň Welmi žalostiwá, o Hwězdě Ocasaté, genž se Kometa gmenůge, ta byla spatřjna na Obloze nebeské prawě w Wánočnj Swátky, kteráž gest widjná od množstwj Lidu, gak daleko ten gegi hrozný Ocas zasáhl a co znamená, přezpjwagjc každý tomu wyrozumj. — Incipit: Každý věrný v Kristu Pánu, ponachyl se k hlasu mému… J-130 — Žalostný Přjběh, který se stal skrze welikau Powodeň w cýs. král. městě Wjdně. — Incipit: Rozpukni se srdce v těle, které niviny strašlivé… J-131 — Hystorycká Pjseň o gedné Bohabogné Panně, která panenstwj swé Bohu zasljbyla. W Skalicy, S powol. c. k. Cenzury. Incipit: Ach slávo, slávo, nebeská, lásko velká Jezu Krista! J-134 Jako: Ach já nešťastná šenkyřka, etc. Piseň Nowá přikladná o pyssným Mládency, který sobě w Pannách wybyral, jak potom sobě přebral, to gedenkaždý z následugicy Pjsně wyrozuměti mocti bude. Wytisstěná tohoto Roku. Incipit: Poslechněte mně mládenci, kteří s láskou hrajete… ⩶ 351 ⩶ �J-135 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím etc. Pjseň za času rozmáhagjcý se morowé rány nazwané Cholera, genž w zemi Ruské a Polské mnoho tisýc lidj zahubila. — Incipit: Zachraň nás, o Bože všemohoucí… J-137 Jako: Z hlubokosti mé těžkosti, etc. Pjseň gistá a prawdiwá, O ukrutnosti Turecké. — Incipit: V Krista věřicí křesťané maličko poslyšte… J-138 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: Sem pospěšte křesťane, poslechnout slovo Páně… J-139 — Pjseň o pronásledowánj katoljků w Turcých. Tisk w Hranicjch. Incipit: Poslechněte křesťankové jaké Bůh divy činí… J-140 Má svou zvlaštní notu. Přjkladná Pjseň o gednom lakomém Muži. — Incipit: Poslechněte novinu, křesťané rozmilí… J-146 Jako: Kvílit musím přenáramně, etc. Pjseň nowá, o gednom Přjběhu, který se stal w polské Zemi Městě Warssawě, kdežto gednoho bohatého Žida malý Synáček a Dcerusska nassý Wjru přigmauti chtjce, od swých Rodičů ukrutně trýzněnj byli, co se dále s njma přihodilo, z této Pjsně lépe wyrozumjss. — Incipit: Maličko se pozastavte, zpívání poslechněte… J-148 Zpívá se povědomou notou. ⩶ 352 ⩶ �Pjseň w nowě wydaná o Mordu ukrutným, který se stal w Morawě w krági Brněnském, na panstwj Boskowskem w dědjně Bukowy, roku 1818, což každý z této pjsně lepe wyrozumj. — Incipit: Poslyšte věc přehroznou, co se letos stalo… J-152 Jako: Ach já nešťastná šenkyřka, etc. Pjseň Nowá přikladná o pyssným Mládency, který sobě w Pannách wybjral, jak potom sobě přebral, to gedenkaždý z následugicy Pjsně wyrozuměti mocti bude. Wytisstěná tohoto Roku. Incipit: Poslechněte mně mládenci, kteří s láskou hrajete… J-153 Zpívá se jako: Poslysste Křesťané. Pjseň Nowá A Prawdiwá, co se stalo w Uherské Zemi bljž Presspurku w gedné Wsy Hospodiny, která od BOha nawsstiwená byla pro Záwist a Skaupost. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Křesťané rozmilý, poslechněte málo, budu vám povídat co se v pravdě stalo. J-154 Jako: Přišla rána od Boha. Prawdiwý Přjběh, který se stal na pomezý Saském, w Žitawě. Wssem pobožným Křesťanům pro odwrácenj takowého skutku zlého w nowě na swětlo wydaný. — Incipit: Křesťané rozmilí maličko poslyšte… J-157 — Nowá Pjseň o gednom cýsářským Husaru, který dwanáct Preyských wogáků přemohl. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Římský Císař Franz poslal od své armády, jednoho husara… J-165 — Historická píseň o hraběti Fridolínu. Tiskem a nákladem Teslika a Neumann-a. Incipit: Na hranicích města německého, stojí tam skvostný hrad na skále… J-170 Zpívá se jako: Pozdraven buď Františku, etc. Prawdiwá pjseň o gisté mladé diwčicy, která skrze rauhánj Swatým od Boha potrestaná byla. ⩶ 353 ⩶ �— Incipit: Maličko se zastavte křesťane rozmilí… J-181 — Nowá Pjseň. o přehrozném mordu, který se od jednoho Boha prázdného Pána v hlavnjm městě Wjdni wykonal. Stalo se roku 1842. Wytažená z Wjdenských nowin. Incipit: Poslechněte přehrozný mord, křesťané rozmilí… J-183 Zpívá se jako: Kdybych věděl potěšení moje etc. Pjseň nowá o nyněgssjch Sedlských Cžasech. Wytisstěná o nynějssjch časech. Incipit: Jaké nastalo nové řizení, že musíme jit na vojnu všichní… J-186 — Nowá pjseň o ukrutném přjběhu. — Incipit: Poslyšte Křesťane co budu zpívati, o hroznej potvoře chci vypravovati. J-190 — Pjseň o Hrozné Powodni, nessťastných Obywatelů na Panstwj Buchlowském, Welehradském, y Bzeneckém. — Incipit: O křesťane se ustrňte… J-191 (druk uszkodzony) […] namau notau. […] o Mordu přehrozném, který wykonal gistý Kornet nad swau neymilegssý Manželkau, a dwauma Djtkama to gednom Lese; w této Pjsnj lépe se dočte. W Litomyssli wytisstěná. Incipit: Málo kdy o Turku zvíme, neb pohanu uslyšíme, by tak nevážně mordoval… J-191 […] namau notau. […] o Mordu přehrozném, který wykonal gistý Kornet nad swau neymilegssý Manželkau, a dwauma Djtkama to gednom Lese; w této Pjsnj lépe se dočte. W Litomyssli wytisstěná. Incipit: Málokdy o Turku zvíme, neb pohanu uslyšíme… ⩶ 354 ⩶ �J-193 Zpívá se jako: Žalostně zpívati kdybych pro žalost moh. Nowá Pjseň. Kterak w Gallicyi, neb w Cýsařcko-Polské Zemi Židj k woganskému Stawu se wyzdwjhugi, a měřegi. — Incipit: Nastojte co jest to? Na smutné Židy přišlo… J-194 Zpívá se známou notou. Přjkladná Pjseň O přehrozné a ukrutné nyněgssý francauzké Wogně, kterak onj nás ty ukrutný Týranj sužugau, přespjwage tu Pjseň wycegi se z nj wyrozumi. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Zastavte se ó křesťane, co vám budu zpívati… J-195 (druk uszkodzony) Zpívá se obzwláštní notou. […] o Freykhoru misliweckém, pro Obweselenj Mysle na Swětlo wydaná. — Incipit: Myslivci, myslivci! Vy verbujete… J-197 Jako: Pozdraven buď Františku. Pjseň nowá o gistých přibězých, které se w minulých časech stali o Ržjmském pozdrawenj, které Geho Swátost Papežská Benedykt 13 do Cýsařských Katolických prowincyi ku potěssenj, a wěrným dussem k spasenj wyslati ráčila; a gak ty časy newěřjcý, falessnj a bezbožnj Křestiané, od Boha hrozně trestanj gsau byli, genž se tomu swatému pozdrawenj wysmjwali, a tupili, přespjwagjce tuto pjseň, lépegi každý wyrozumj. — Incipit: Pospěšte sem s vroucnosti, vy všichni křesťane… J-202 — Nová píseň pod názvem: „Muž bez slzi”. Tiskem a nákladem J. Spurného v Praze. Incipit: Hle muž zde leží v rakvi tmělé, jenž vlasť nad všecko miloval… J-203 Zpívá se jako: „Harfenice”. Truchlivá píseň pod názvem: Hrob v Bosně. Tiskem Jana Spurného v Praze. Incipit: Hle, co statných synů ztrácí česká vlast… ⩶ 355 ⩶ �J-209 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý Přjběh o ukrutnosti Pohanské, gak katolické křestane mordowany byli roku 1860. Wytisstěná w Hranicjch, 1861. Incipit: Zastavte se zde maličko křesťané milí, jake nám došly žalostné smutné noviny… J-210 — Nowá pjseň o krutém boji rakouska proti prusům w Čechách, kdežto od Jozefowa a Králowého Hradce přes Swiňarky, Chlum až do Pardubic krew s wlastenců tékla. Tisk Jozefa Groáka w Olomouci. Nákladem Palamařenky. Incipit: Ach Ježíš Marya o křesťané, poslechněte věci neslychané… J-212 — Pjseň. — Incipit: Co se stalo, poslechněte křesťané rozmilí a to právě letošního roku… J-213 — Pjseň o žiwobytj člowěka. W Olomouci. Wytisstěna u Antonjna Halousky. Složil: Jozef Machat. Incipit: O jak sladce spočívají v tomto tmavém údolí… J-214 Jako: Když jsem k vám chodíval tak jsem vám říkaval panimámo, etc. Žalostná pjseň o ukrutné wraždě. — | Wydánjm a nákladem F. Skotáka. Tiskem Jos. Bergrowé w Litomyssli, 1228. Incipit: Ke cti chvále svatý Jene, my k tobě voláme… J-215 — Smutná udalost, statečného pána mexikánského cjsaře Maxmiliana 1. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1867. Incipit: Poslysste lidé milí co se stalo, co se toho roku vykonalo… J-217 (druk uszkodzony) — Nowá pjseň o welikém zeměhnutj w zemi Americké, gež tam trwalo od 15. až do 16. srpna roku 1869, což sepsal a wydal Josef Ter. ⩶ 356 ⩶ �Náklad Josefa Hunka […] Tisk u Alf. […] Incipit: Ach, pro Boha o křesťané polepšme […] náš… J-218 — Nowá píseň o jednom zázraku, který se stal w Šandiské zemi. W Uh. Skalici, tiskem Teslik a Neumann-a. Incipit: Pozdravme Krista Pána pobožní křesťané! J-219 — Prawdiwý přjběh, který se stal w ruské zemi, skrz 3 bezbožné rouhače proti Kristu Gežjssi. Gak potrestáni byli w městě Wildoně, dne 1. ledna tohoto roku. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1869. Incipit: Pozastavte se křesťané, a chtějme poslouchati… J-227 — Nábožná Pjseň ke cti a chwále Swatého Prokopa. W Skalicy, u F. X. Škarnycla Synů, 1865. Incipit: Maličko se zastavte křesťané rozmilí, budu vám něco zpívat všem ku podivení. J-229 Má známou notu. Nábožná pjseň aneb žalostné wzdychánj Panny Marye, nad smrti Krysta Pána. W Litomyssli, 1812. Incipit: Proč Marya proč si tak naříkáš, a tak smutně vždycky vzdycháš… J-230 Zpívá se, jako: Jest ve štýrské zemi pěkný chrám. Nábožná Pjseň o blahoslawené Panně Maryi Křtinské. — | S powolenjm cýs. král Cenzury. W Skalicy, 1836. Incipit: Slyším hlas slavíčka v jednom oudolí… J-234 — Nowa pjseň k Panně Maryi. Wytisstěná w Litomyssli, 1812. Incipit: V tomto jarním čase, projdu se po lese… ⩶ 357 ⩶ �J-240 — Pjseň nábožná o zazračném obrazu Swaté Matky Božj w králowstwj Uherském w kragi Cžaloteckém. Wytisstěna w Hranicjch, 1851. Incipit: Probuď se ze sna hříšníku, všech márnosti milovníku… J-241 — Nowá Pjseň o Panně Maryi Cellenské, která se zgewila gednomu starečkowi we Sswegdské zemi, který byl starý 112 let, a gesstě chtěl putowat do Marye Cell a do Prahy, a tam nawsstjwit hrob sw. Jana. Dálegi se z této Pjsně dozwjš. W Litomyssli, 1850. Incipit: Zas nová dobrota boží nastala, ta musí probudit taky křesťana… J-242 — Nová piseň který achwale k swatemu cyrylu a methudu na tisyc leto pamatků plnomocne odpustky 1863. roku. Tisk u Hynka Rottbergera w Prostějowě. Incipit: Sem o pospěš duše křestanska ne lituj kroku… J-244 — Pjseň o oné žalostné Cestě swatých třj Osob Gežjsse, Marye a Jozefa, z Nazaretu do Egypta. — | W Skalicy, 1839. Incipit: Ach veliká lásko boží, velká poníženosti Ježíše, Marie, Jozefa… J-249 Zpívá se jako: Adié mé dítě, již se loučím. Wroucná Pjseň o Panně Marii. W Olomouci 1856. Wytisstěno a k dostánj u Antonjna Halausky. Incipit: Ze všech nejkrásnější já milou mám, jenom že k ní cestu dalekou mám. J-253 — Nábožná Pjseň Kagjcýho Křesťana, k zpjwánj spasytedlná. — | W Skalicy, 1842. S powolenjm cýs. král. Cenzury. Incipit: Vále marný světě, vále ti dávam… ⩶ 358 ⩶ �J-261 Zpívá se jako: Adié mé dítě, již se loučím. Wroucná Pjseň o Panně Marii. Wytisstěná w Hranicjch 1856. Incipit: Ze všech nejkrásnější já milou mám… J-276 — Přjkladná Pjseň o strassliwém Saudném Dni, k rozgjmánj wydaná. — Incipit: Každý křesťan polsyš nyní o dni soudném ty noviny… J-279 — Nowá Pjseň k swatému Jánu Nepomuckému. Wssem Rauhačům na swětlo wydaná. — Incipit: Poslyšte křesťane, malou chviličku, chci vám zazpívati novou písničku… J-282 — Nábožná Pjseň o Umučenj Pána Gežjsse Krysta. Wytisstěná w Skalicy. Incipit: Již jsem dost pracoval pro tebe člověče, tři a třidceti let… J-283 — Mrawná Pjseň wssem ctnostným Nowo-Manželům k potěssenj wydaná. Tisk A. Škarniclowé w Hranicjch. Incipit: Přeušlechtilé manželství, hned v ráji vštípeno… J-286 Zpívá se jako: Žádnej neví co je radost etc. Bolestná pjseň k Pánu Gežjssi. — Incipit: Ach nebesa se ustrňte, plačte se mnou Anjele… J-287 — Pjseň nowá o blahoslawené Panně Maryi Cžastochowské. Wssem wěrným Křestianům ku Po-těssenj složená a wydaná, má swau Notu. — Incipit: Zastavte se prosím málo, oznamím vám co nového, který jste vědět žádali… ⩶ 359 ⩶ �J-289 Má svou známou notu. Pjseň horliwá o blahoslawené Panně Maryi Hostinské, w Markhrabstwj Morawském. — Incipit: Pohledněte Moravcové proti východu slunce… J-296 Jako: Běda že jsem v věku mladém. Hystorická pjseň o swaté Genowefě, genž wzatá gest z žiwota gegjho, w krátkosti wssem milownjkům k spjwánj na swětlo wydaná. Tisk a sklad A. Škarniclowe w Hranicjch. 1865. Incipit: Z knížecího rodu panna Jenovefa jest byla… J-301 — Pjseň o mocnostech Křjže swatého Benedykta. — Incipit: Hle věrní křesťané poslechněte pilně… J-307 Zpívá se známou notou. Pjseň k Panně Maryi. — Incipit: Chci být poutník mariánský, chci také jít putovat… J-308 Jako: Pokoj, zdraví, požehnání. Aneb: Zavitej k nám dítě. Mrawná Pjseň, wssem ctnostným Nowo-Manželům k potěssenj wydaná. — Incipit: Přeušlechtilé manželství hned v ráji vštípeno… J-311 Zpívá se známou notou. Pjseň k Panně Maryi. — Incipit: Chci být poutník mariánský, chci také jít putovat… J-313 Zpívá se jako: Poslechněte o křesťané o strašlivém, etc. Pjseň Z Zákona Božjho wytažená, wssem Křestianům k Nasledowánj dobrých Skutků na Swětlo wydaná. W Litomissli wytisstěná. Incipit: Kdo má uši k slyšení slyš, hlasitě volá Pán Ježíš… ⩶ 360 ⩶ �J-319 Jako: Kvítečku majový vspo. Pjseň nowá k Swatému Janu Nepomuckému, Wssem wěrným Ctjtelům Swato-Janským k Duchownjmu Potěssenj wydaná. Wytisstěná w Holomaucy, 1790. Incipit: Mé srdce plápolá láskou ve mně, žíly hrajou… J-322 (3 piesni w druku) Zpívá se obecní notou. / Má swou notu. / Zpívá se jako: Poslyš smutné matky lkání, etc. Pjsnicky Duchownj, Každému Cžlowěku kagjcýmu spjwati prospěssné a užitečné, nynj w nowě složené, a wytisstěné. Wytisstěné w Holomaucy, 1777. Incipit: Kdež mám hledat Ježíše, jehož jsem ztratila… / Mdlím Kriste smrt jest za dveřmi, pomož srdce jenž v tě věří… / Tak tehdy lásko jediná, ode mě jsi rozloučená… J-325 Má swou obzvláštní notu. Nábožná Pjseň o Umučenj Páně. S Powolenjm Duchownj Wrchnosti. Wytisstěná w Holomaucy, 1770. Incipit: Proč Maria proč si tak nařjkáš… J-327 Jako: Již jsem dost světu, etc. Horliwá Pjseň O Krystu Pánu na Křjži pro nás hřjssné umjragjcým. Wtisstěná w Holomaucy, 1759. Incipit: Již jsem dost pracoval, pro tebe člověče, tři a třidceti lét… J-328 Zpívá se jako: Drahá perlo srdce mého. Pjseň o Smrti, Wssem k Rozgjmánj na swětlo wydaná. Roku 1760. Incipit: Stůj na rozkaz mej jasnosti, pokloň se velebnosti… J-332 Zpívá se jako: Přijdiž přijdiž můj Jezu, etc. Pjseň Nowá O Swatým JANU Sarkandru, S přiwtělenau Motlidbyčkau wssem geho Ctitelům ku potěssenj w nowě na Swětlo wydaná. S Dowolenjm Duchownj Wrchnosti. Wytisstěná w Holomaucy, u Jana Adama Auingera, 1723. Incipit: Dovol ó svatý Sarkandr, dovol tebe pozdravit… ⩶ 361 ⩶ �J-347 Má swou obzvlaštní notu. Nábožná Pjseň O Umučenj Páně. S Powolenjm Duchownj Wrchnosti. Wytisstěná w Holomaucy, 1778. Incipit: Proč Maria proč si tak naříkáš, a tak smutně vždycky vzdycháš. J-350 Zpívá se jako: Kvílit musím přenáramně, když si etc. Pjsnička Horliwá, Rozgjmánj Cesty Pána GEžjsse do Geruzaléma. Wytisstěná w Holomaucy, 1776. Incipit: Pospěšme k Jeruzalému, všickní věrní křesťané… J-352 (2 pieśni w druku) Zpíva se známou notou. / Má swou známou notu. Pjsničky welmi pěkne, a pobožné w nowě složené. Wytisstěné w Holomaucy. Incipit: Vímť já jeden stromeček… / Tak Bůh nebeský, tento svět miloval… J-358 Jako: Kvítečku májový vspom. Nowá Pjseň k Swatému Janu Nepomuckému, Wssem wěrným Ctjtelům Swato-Janským k Duchownjmu Potěssenj wydaná. Wytisstěná w Holomaucy, 1787. Incipit: Mé srdce plápolá láskou ve mně, žíly hrajou… J-360 Píseň k anjelu strážci, též ranní. Zpívá se jako o Teoffilovi. / Píseň o Tuřanské Panně Marii. Pjseň o Angelu Strážcy, spolu s připogenau Pjsni k Paně Marygi Tuřanské. W Holomaucy, u Jana Adama Auingera, 1722 Incipit: Buď pozdravený anjele slavný… / Zdravá budiž pozdravená Královno Tuřanská… J-361 (5 pieśni w druku) — / Jako: Bůh věčný vás požehnej, etc. / Jako: Ach jak jsem já se staral, etc. / — / Zpívá se jako: O blahoslavený člověk, etc. Pjsničky Welmi Pobožné, kteréž wedau hřissného Cžlowěka k Pobožnému Žiwotu. Wytisstěné w Holomaucy, u Ignácya Rosenburga, 1704. Incipit: Marnost na všem znám a vidím, nechť pak nač chci v světě hledím… / Jak mnozi nepřátelé povstali proti mně: / O Bože můj milostivý, na lid svůj laskavý… / Marnost jsou nad marnosti, Šalomoun pověděl… / Pán blahoslaví nevinné, v komž není srdce zprzněné… ⩶ 362 ⩶ �J-364 Zpívá se jako: Ukrutná smrt, etc. Pjseň prawdiwá o gednom Bohaprázdném Synu. S Dowolenjm Duch. Wrchnosti. Wytisstěná w Hradcy Králowé u Wáclawa Jana Tybély leta 1718. Incipit: O jak přeukrutné lidé, na ten svět povstávají… J-370 — Nowá pjseň k Panně Marii Hostýnské. Tatarské obleženj w roku 1249. a kterak ten chrám Páně w roku 1842 k oprawenj a k zwelebenj přissel. — | Nákladem Jiřího Rady. Tiskem B. Augusty, dřjwě Jos. Bergrowé w Litomyssli. Incipit: Probuďte se Moravané všickni z tvrdého snu… J-375 (2 pieśni) Má svou známou notu. / Jiná. Dwě nowé Pjsničky O Pánu GEŽJSSY Každému nábožnému Kčestianu k spjwánj užitečné. Wytisstěná w Holomaucy, 1775. Incipit: Ježíši můj, ó poklade můj, skrvavený… / Ježíši přemilý, k toběť na každou chvíli… J-379 Zpívá se jako: Pán Bůh jest síla má, všecka, etc. Nowá Pjseň Genž předstawuge Moc Smrti nad gedným každým Člověkem. Wytisstěná Roku 1794. Incipit: Dnes zejtra jak včera, čekej do večera… J-388 Zpívá se povědomou notou. Hystorycká Pjseň o gedné bohabogné Dceři w Uhřjch Městě Wardagnu zrozené, která swé Pannenstwj Bohu slibila, gak dálé se s nj přjhodilo, z té Pjsně se wyrozumj. W Litomyssli wytisstěná. Incipit: Ach slávo, slávo nebeská, lásko velká Jezu Krista… J-390 Jako: Z hlubokosti své těžkosti. Pjseň nábožná ke cti Swaté Anny, Báby Krista Pána. — Incipit: Ach, ach rozmilí křesťané! Nechtějte hřešiti… J-391 — Pjseň truchliwá, wssem wěřjcým křesťanům k wýstraze wydaná. ⩶ 363 ⩶ �— Incipit: Zastavte se křesťané, slyšte mne v krátkosti… J-413 Zpívá se známou notou. Pjseň nábožná o zázračném Obrazu Swaté Matky Božj w Králowstwj Uherském, w Kragi Čaloteckém. — Incipit: Čiňme pokání křesťané, plačme nad hříchy srdečně. J-414 Zpívá se jako: Jest v štýrské zemi pěkný chrám Páně, etc. Horliwá Pjseň K Panně Maryi Křtinské. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Slyším hlas slavíčka v jednom oudolí… J-417 Má svou známou notu. Nábožná Pjseň ke cti Swaté Matky Anny. — Incipit: Pospěšte sem všickni, ach pospěšte křesťané! J-419 — Nábožná Pjseň Kagjcýho Křesťana, zpjwánj spasytedlná. W Skalicy, S powolenjm c. kr. Cenzury. Incipit: Vále marný světě, vále ti dávam… J-420 — Pobožná Pjseň o Umučenj Pána Gežjsse Krysta. W Skalicy. S powolenjm cjs. kr. Cenzury. Incipit: Proč Maria proč si tak naříkáš, a tak smutně vždycky vzdycháš? J-427 — Nábožná pjseň k Panně Maryi. — Incipit: Zde můj milý poutničku, na svá kolena padej… J-429 Jako: Z hlubokosti mé těžkosti, volám k tobě. Pjseň nowá k swaté Anně. Wssem pobožným Křesťanům k spjwánj na swětlo wydaná. ⩶ 364 ⩶ �— Incipit: Ach! Ach! Rozmilí křesťané, nechtějte hřešiti… J-430 (druk niekompletny) Zpívá se jako: Proč mne sužuješ a mé srdce trapíš, etc. Pjseň o Prawdě Krystowé. Wytisstěná k Potěssenj Wěrným. Incipit: Proč se sužuješ, a pořád přemejšliš, co pak nevíš co jsem já. J-431 Zpívá se jako: Proč mne sužuješ a mé srdce trapíš, etc. Pjseň o Prawdě Krystowé. Wytisstěná k Potěssenj Wěrným. Incipit: Proč se sužuješ, a pořád přemejšliš, co pak nevíš co jsem já. J-432 Zpívá se známou notou. Pobožná Pjseň k Panně Maryi Cellenské, wssem wěrným Ctjtelům k nabožnému Spjwánj wydaná. Wytisstěná tohoto Roku. Incipit: Zdrávas buď nebes královno, ó Marya Cellenská! J-440 Jako: Buď pozdraven swatý Jan. Pjseň o welikém Zázraku, který se stal na přjmluwu Sw. Jana Nepomuckého s gednau sslechetnau Panj w městě Neapolis. — Incipit: Křesťané roztomilí málo poslechněte, kterak lid ošemetný jest na tomto světě. J-443 Zpívá se jako: Odcházím šťástně pryč, etc. Nowá pjseň o blahoslawené Panně Maryi kopecké, wssech k tomu zázračnému obrazu putugjcým Křestianum k potěssenj na swětlo wydaná. — Incipit: V tomto jarním čase, projdu se po lese… J-448 — Nábožná Pjseň ke cti a chwále sw. Jána Nepomuckého. — Incipit: S velikou radostí, sem pospíchejte, na slavný hrad pražský, pilně se ptejte… ⩶ 365 ⩶ �J-460 Zpívá se: jako Vále márný světě, vále ti, etc. Postnj Pjseň o Ukřjžowanému GEžjssy Wssem wěrným Ctjtelům w nowě wydana. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Již Ježíše vede židovská rota, na smrt k odsouzení to před Piláta. J-461 Zpívá se povědomou notou. Hystorycká Pjseň o gedné Bohabogné Panně, která swé pannenstwj Bohu zasljbila. — Incipit: Ach slávo, slávo nebeská, lásko velká Jezu Krista! J-463 Zpívá se známou notou. Nábožná Pjseň o zázračném Obrazu Swaté Matky Božj w Králowstwj Uherském, w Kragi Cžaloteckém. — Incipit: Čiňme pokání křesťané, plačme nad hříchy srdečně. J-464 Zpívá se jako: Odcházím šťástně pryč, etc. Nowá Pjseň o blahoslawené Panně Maryi — | Wytisstěná w Holomaucy. Incipit: V tomto jarním čase, projdu se po lese… J-467 Píseň k anjelu strážci, též ranní. Zpívá se jako o Theoffilovi. / Jiná o Tuřanské P. Marii. Pjseň Nowá k Swatému Angelu Strážcy, spolu s připogenau Pjsni K Panně Maryi Tuřanské. Wytisstěná w Holom […]. Incipit: Buď pozdravený anjele slavný… / Zdravá budiž pozdravená ó Královno Tuřanská… J-469 Má známou notu. Pjseň nowá k Panně Maryi, wssem wěrným křesťanům na swětlo wydaná. — Incipit: Pozastavte se maličko, ctítelové rozmilí… J-488 (2 pieśni) Zpívá se jako: O lásko má nejmilejší, můj Ježíši nejlíbější, etc. / Jako: Kde jest Ježíš moje žá. etc. Pjseň nowá o Umučenj Pána GEžjsse Krysta, gedné každé Křestianské Dussy spjwati potřebné. ⩶ 366 ⩶ �Wytisstěná w Holomaucy, léta 1772. Incipit: Umučení a tryznění, beze všeho provinění… / O Kriste můj spasiteli, hle já oplzlý hříšník… J-491 Zpívá se jako: Kvílit musím přenáramně, etc. Pjseň o Zázraku Sw. Anny. — Incipit: Poslyšte křesťané milí, co vám budu zpívati… J-501 — Wraucná Pjseň ke cti a chwále Swaté Matky Anny. — | W Skalicy. S powolenjm král. Cenzur. Incipit: Svatá Anna Bohu milá, židovského rodu byla, dcera Izachara Žida… J-505 Jako: Kvílet musím přenáramně. Přjkladná pjseň o gedné dussi očistcowy, kteráž pro zadrženau mzdu děwečky swé těžce trápená byla. — Incipit: Žalostnou věc poslechněte křesťané rozmilí… J-510 Zpívá se známou notou. Pjseň a neb Pláč Krysta Pána. Wytisstěná w Holomaucy. Incipit: Poďte sem hříšnici, vy spůrní zlostnici… J-516 Jako: Když jsem k vám chodíval tak jsem vám říkaval panimámo etc. Nábožná pjseň ke cti swaté Panny Barbory, mučedlnice. — Incipit: V Kristu věrní křesťane, maličko poslyšte… J-517 — Nábožná Pjseň ke cti Swatého Izydora, Wyznáwače. W Skalicy S powol. cýs kr. Cenzury. Inicpit: Zastav se sedláčku milý… ⩶ 367 ⩶ �J-518 Zpívá se jako: Poďte chvalte ó křesťané, etc. Pjseň nowa negswětěgssý Rodičce Božj Panně Maryi Frydecké. Wytisstěna toho roku. Incipit: U Frydku jest krásné místo, blahoslavené zajisto… J-529 Zpívá se jako: Vyrostla mně bílá růže. Nowá Pjseń o zkáze Města a Chrámu Maryecell. — Incipit: Mariecell milovnici! Poslechněte noviny… J-535 Zpívá se jako: Jest ve štýrské zemi pěkný chrám. Horliwá Pjseň o blahoslawené Panně Maryi Křtinské, Putugicým k potessenj wydaná. — Incipit: Slyším hlas slavíčka v jednom oudolí… J-543 — Příkladná Pjseň o hrozné zkáze Města Geruzalema, k rozgjmánj wydaná. W Skalicy. S powolenjm cjs. kr. Cenzury. Incipit: Považiž sobě každý z nás, co se již děje tento čas… J-545 — Nábožná Pjseň o Pánu Gežissi. Tisk Amalie Skarniclowé w Hranicjch. Incipit: Pro Krista vás prosím, všickni křesťane… J-547 Zpívá se jako: Radujte se sedláci, etc. Radostná Pjseň po obdrženj swatého Pokoge. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Poslyšte vlastencové, upřímní krajanové… J-548 — Nábožná Pjseň ke cti Swaté Panny Barbory, Mučedlnice. — Incipit: V Kristu věrni křesťané, maličko poslyšte… ⩶ 368 ⩶ �J-554 Zpívá se jako: Kvílit musím přenáramně, když si ten svět rozjímám, etc. Pjseň truchliwá o Bečwářj. — Incipit: Mariánští ctítelové, maličko se zastavte. J-555 — Nowá Pjseň o zazračném zgewenj Panny Marye swato-růženecké w Sardynském kragj nedaleko Města Turýna. — | W Skalicy. S powolenjm cýs. kr. Cenzury. Incipit: Přistupte věrní křesťane, co se stalo slyšte… J-558 Zpívá se jako: Poslyšte Křesťané. Pjseň Nowá A Prawdiwá, co se stalo w Uherské Zemi bljž Presspurku w gedné Wsy Hospodiny, která od BOha nawsstiwená byla pro Záwist a Skaupost. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Křesťané rozmilí, poslechněte málo, budu vám povídat… J-559 Zpívá se jako: Že všichni zemřeme víme jistě, etc. Horliwý Spěw k Panně Maryi, obzwlásstně w nebezpečným Cžase za Patronku k Zastánj žádegjce. — Incipit: Jak smutné truchlivé časy máme, jeden víc než druhý vždy stejskáme… J-562 Zpívá se jako: Poslechněte o křesťané o strašlivém, etc. Pjseň Z Zákona Božjho wytažená wssem Křestianům k Nasledowánj dobrých Skutků na Swětlo wydaná. W Litomissli wytisstěná. Incipit: Kdo má uši k slyšení slyš, hlasitě volá Pán Ježíš… J-567 — Nábožná Píseň ke cti a chwále Sw. Jana Nepomuckého. — | W Uh. Skalici, u dědičů J. Škarnicla. Incipit: S velikou radostí sem pospíchejte, na slavný hrad pražský pilně se ptejte. ⩶ 369 ⩶ �J-568 Jako: Přišla rána od Boha. Prawdivý Přjběh, který se stal na pomezy Saském w Zitawě, wssem pobožným Křesťanům pro odwrácenj takowého skutku zlého w nowě na swětlo wydaný. — Incipit: Křesťané rozmilí maličko poslyšte, co budu zpíváti… J-573 Zpívá se jako o Theofilovi. Nábožná Pjseň O welikých Milosti Swaté ANNY. W Litomyssli wytisstěná. Incipit: Pozastavte se milí křesťané, budu vám zpívat o svaté Anně… J-574 Zpívá se jako: Jest v štýrské zemi pěkný chrám Páně, etc. Horliwá Pjseň K Panně Maryi Křtinské. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Slyším hlas slavíčka v jednom oudolí… J-576 Zpívá se známou notou. Pjseň pobožná O Zkáze Geruzalema, wssem pobožným Křestianům k Rozgjmánj na Swětlo wydaná. Wytisstěná toho Roku. Incipit: Powažiž sobě každý z nás, co již se děje… J-582 — Nowá Pjseň O Ossemetnosti Swěta tohoto. — Incipit: Ach! Světě, světě spuštěný, celý převrácený… J-588 (2 pieśni) Zpívá se jako: Pozdraven buď Františku, všech ctnosti etc. / Zpívá se známou notou. Dwě pobožné Pjsně: prwnj k Pánu Gežjssi, a druhá k neysw. Swátosti Oltářnj. W Těssině wytisstěný. Incipit: Pochvalen buď Pán Ježíš, vždycky až na věky… / Miluji tebe Ježíši, lásko má nejmilejší… J-590 Zpívá se jako: O Maria Matko Boží, k tobě se utíkáme. Nábožná Pjseň k Panně Maryi, w Křtinském audolj ctěgj křesťany. — ⩶ 370 ⩶ �Incipit: Již se přiblížil čas jarní, srdce mé plesá v těle… J-595 Zpívá se, jako: Běda! že jsem v věku mladém, etc. Hystorycká Pjseň o Swaté Genowefě, wytažená z žiwota gegjho. W Skalicy. Incipit: Z knížecího rodu panna Jenovefa jest byla… J-609 — Wraucná Pjseň o Umučenj Pána Gežjsse Krysta. W Skalicy, u Škarnycla Synů, 1855. Incipit: Když večer deváta hodina byla; Ach! Duše Kristová truchlivá byla. J-610 — Pjseň Nowá o Podiwném zázraku swateg Anny, wssem wěrným Ctitelum na swětla widaná. Wytisstěná w Roku 1847. Incipit: Přistupte sem bliže pobožní křesťané, jenž máte nachylné své srdce… J-611 (druk niekompletny) — Dwě kagjcý Pjsně o Swaté Mařj-Magdalené. W Skalicy, 1848. Incipit: Maria Magdalena v světě se kochala, jsouc veliká hříšnice… / — J-615 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: Sem pospěšte křesťané, poslechnout slovo Páně… J-619 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] W Skalicy Roku 1831. Incipit: Kdo má uši k slyšení, slyš, hlasitě volá Pán Ježíš… J-631 — Nábožná Pjseň Kagjcýho Křesťana, k zpjwánj spasytedlná. W Skalicy, u Škarnycla Synů, 1854. ⩶ 371 ⩶ �Incipit: Vále marný světě, vále ti dávam… J-650 Jako: Běda že jsem v věku mladém. Hystorycká Pjseň o Swaté Genowefě. Genž wzatá gest z Žiwota gegjho, w krátkostj wssem milownjkům k spjwánj na swětlo wydaná. W Olomauci, 1859. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (45) Incipit: Z knížecího rodu panna Jenovefa jest byla… J-655 — Nowá pjseň k swatému Janu Nepomuckému. Tisk St. Pospjssila w Chrudjmi, 1858. Incipit: Výborných ctností příklade, Jene svatý vlastenče… J-660 — Nowá Pjseň k Panně Marii Hostýnské. Tatarské obleženj w roku 1249, a kterak ten chrám Páně w roku 1842 k oprawenj a k zwelebenj přissel. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranjcjch, 1868. Incipit: Probuďte se Moravané všickni z tvrdého snu… J-665 — Strassliwá pjseň o přehrozném znamenj, které bylo k widěnj na obloze nebeské w ruské zemi k welikému ustrnutj, wssem prawowěřicým křestanům na swětlo wydaná. Roku 1844, po Božjm narozenj. Incipit: Poslyšte křesťane, strašlivé noviny… J-667 — Nábožná pjseň k Pánu Ježjssi. Tisstěná w Skalici, 1851. Incipit: Pro Krista Ježíše, poslyšte křesťané, jak truchlivý časy jsou nastali… J-672 Zpívá se jako: Pozdraven buď Františku, etc. Nowá Pjseň o Přjběhu, genž se stal w Slezku, při Městě Těssyně stála Sstatue swatého Jana z Nepomucku, co se při nj stalo s dwauma Lutryánama, ze Spěwu se wyrozumj. W Litomyssli wytisstěná. Incipit: Nastokrát buď pozdraven Jene Nepomucký, Maria Boleslavská drž nad námi ruku… ⩶ 372 ⩶ �J-673 — Nábožná Pjseň ke cti a chwále Swatého Jana Nepomuckého. — Incipit: S velikou radostí sem pospíchejte, na slavný hrad pražský pilně se ptejte. J-677 Zpívá se jako: O milý svatý Jene! Žádám. Pjseň o Zázraku Sw. Jana Nep. Wytjsstěná w tomto Roce. Incipit: Poslechněte křesťane, věci divné neslychané… J-686 Zpívá se jako: Pozdraven buď Františku, etc. Nábožná pjseň k swatému Janu Nepomuckému, Patronu wssech opusstěných Syrotkůw a Wdow. W Litomyssli wytisstěná u Wacl. Turečka. Incipit: Pozdraven buď svatý Jan, zrozen z Nepomuku… J-693 Zpívá se obecní notou. Pobožná Pjseň Panně Maryi Swato-Kopecké. — Incipit: Pospíchejte poutníčkové, Moravci, Češi, Uhrové… J-700 — Nábožná Pjseň ke cti a chwále swatého Jána Nepomuckého. Wytisstěná u Wáclawa Turečka. Incipit: S velikou radostí sem pospíchejte, na slavný hrad pražský pilně se ptejte. J-702 — Nábožná Pjseň o Pánu Gežjssi. W Praze. Incipit: Pro Krista vás prosím, všickni křesťane… J-707 Zpívá se jako: O Theofilovi, etc. Pjseň o gistým Mládency, který chudobnau Pannu sy oblibyl, což se diwného při tom přihodilo, z této Pjsně se wyrozumj. — Incipit: Poslechněte dív křesťané milí, co jest se stalo věci pravdivý… ⩶ 373 ⩶ �J-712 Zpívá se, jako: Ukrutná smrt, etc. Pjseň horliwá o blahoslavené Panně Maryi Wartowské. Gegj Ctitelům k duchownjmu potěssenj na swětlo wydaná. — Incipit: Ach křesťané roztomilí! Poslechněte mne málo… J-713 Zpívá se známou notou. Pjseň nábožná o zázračném Obrazu Swaté Matky Božj w Králowstwj Uherském w Kragi Cžaloteckém. — Incipit: Čiňme pokání křesťane, plačme nad hříchy srdečně. J-721 — Hystorycká zpráwa o půwodu a učincých nowé památnj mince Neposskwrněného Početj Marye Panny, w Pjseň uwedená. — Incipit: Zas nové dobrota Boží nám lidem prokázala… J-730 — Nowá píseň k Hostýnské Panně Marii. Tiskem u dědičů I. Škarnicla. Incipit: Usedla si holubice čista na temeno hory zelene… J-731 — Pravdivá píseň o shoření chrámu Páně v zemi americké r. 1864 všem katolickým křesťánům ku polepšení vydaná. — | Nákladem a vydáním Anny Bílohlávkové. Tiskem V. Augusty v Litomyšli. Incipit: Jaká hrůza k poslouchání rozmilí křesťané… J-734 — Nábožná píseň pod názvem Touha po vlasti nebeské. — | Vydáním a nákladem Jana Dvořáka z Osíka. Tiskem Jos Bergrové v Litomyšli, 1139. Incipit: Kde vlasti má, kde domov můj? J-751 — Nowá Pjseň o křjžoweg Cestě Pána Gežjsse Krysta. ⩶ 374 ⩶ �S powolenjm cýs. král. Cenzury, W Skalicy, 1846. Incipit: O hříšný člověče, pamatuj na sebe, co Kristus Pán trpěl na křjži pro tebe. J-752 (2 pieśni) — Pjseň k Maryi Panně, matce milosrdenstwj. / Pjseň k blahoslawené Panně Maryi pomož! — | Tisk Fr. Slawjka w Kroměřjži, 1859. Incipit: O Maria, matko milá! / Rač sprovodit skrz vlny… J-754 Zpívá se jako: „Pojďte chvalte v pokloně”. Pjseň prosebná k Bohu a k Panně Marii za ssťastné wjtězstwj. Tisk Fr. Slawjka w Kroměřjži, 1859. Incipit: Pojďme Boha vzývati, vroucně Jeho žádati… J-804 — Nowá příkladná píseň o Panně Marii, kterak swou mocnou přímluwou diw weliký učinila we přístawu francouzského přímoří s jedným kajícím hříssníkem 19. století. W Skalici, u dědičů J. Škarnicla, 1887. Incipit: Svatá Panno Maria! Matko Krista… J-814 Zpívá se jako: Kvílit musím přenáramně, když si, etc. Pjseň Horliwá Rozgjmánj Cesty Pána Gežjsse z Geruzaléma. — Incipit: Pospěšme k Jeruzalému, všickni věrní křesťané… J-824 Jako: Ej s velkou rychlosti, etc. Nábožná pjseň k swatému Salwator, kteréhož zázračné wyobrazenj w městě Chrudimi se k uctěnj wynacházy, a rozličné milosti denně uděluge. Witisstěná w Pardubicých. Incipit: Roznítil se oheň, mého srdce plamen, láska mne nutí k Chrudimi jíti… J-833 Zpívá se jako: Barboro Panenko Svatá, etc. Pjseň nowá pobožná k Swatému Yzydorowi, Wyznáwači, Z Žiwota geho wytažená, wssem wěrným Ctitelům, a ku Potěssenj ubohým Sedlákům na Swětlo wydaná. S Dowolenjm Wrchnosti. Wytisstěná w Holomaucy, Roku 1781. Incipit: Zastav se sedláčku milý, pozorůj maličkou chvíli… ⩶ 375 ⩶ �J-836 — Djkůzpěw swatého Ambrože a swatého Augustýna. Te Deum laudamus. — Incipit: Bože chválíme Tebe, Pane moc tvou velebíme. J-855 — Nábožná Pjseň k swatému Salwatoru. W Litomyssli wytisstěná u W. Turečka, 1815. Incipit: Budiž od nás všech zveleben Ježíši milý, který se ctíš v svatém chrámem… J-861 Zpívá se jako: Tisíckrát pozdravujem tebe, o Matičko Krista Ježíše. Pjseň k uctěnj swaté panny a mučedlnice Filumeny. — Incipit: Sláva rozlehá se po všem světě… J-867 Zpívá se jako: Jak z žalosti a s bolesti Panna Maria. Pjseň horliwá o umučenj Pána Ježjsse Krista kterážto se spjwati může při wssech sstacjch na hoře Kalwárii. Wytisstěná a k dostánj w Těssyně. Incipit: Ach pospěšme, nemeškejme k Jeruzalému… J-875 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: — J-881 Zpívá se povědomou notou. Pjseň w nowě wydaná o Mordu ukrutným, který se stal w Morawě w krági Brněnském, na panstwj Boskowskem w dědjně Bukowy, roku 1818, což každý z této pjsně lepe wyrozumj. — Incipit: Poslyšte věc přehroznou, co se letos stalo… J-884 Zpívá se jako: Poslechněte vy mně tabáčníci, něco vám zazpívám pro lekraci, etc. Pjseň nowá pro wyraženj mysle. W Znogmně 185[…] ⩶ 376 ⩶ �Incipit: Poslyšte mně muži malou chvíli, abyste svým ženám nevěřili… J-893 — Nowá Pjseň o Panně Marii Celenské, a gednom stařečkowy. Tisk w Znogmě u M. […] fmanna, 1852 Incipit: Zas nová dobrota Boží nastala, ta musí probudit taky křesťana… J-894 — Žalostná Pjseň o Reberij w Netalij. 1848. Incipit: Poslyšte křesťane co se bude zpívati… J-896 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: Maličko se zastavte křesťane rozmilí… J-905 Zpívá se jako: Poslechněte o křesťané o strašlivém, etc. Pjseň z Zákona Božjho wytažená k následowánj dobrých skutků. W Skalicy, u Škarnicla Synů, 1864. Incipit: Kdo má uši k slyšení, slyš, hlasitě volá Pán Ježíš… J-911 — Mrawná Pjseň wssem ctnostným Nowo-Manželům k potěssenj wydaná. — | W skalicy, u Škarnicla Synů, 1873. Incipit: Přeušlechtilé manželství, hned v ráji vštípeno… J-913 — Pjseň složená ku wětssj chwále Panně Maryi. W Skalicy u Fr. X. Škarnicla Synů, 1868. Incipit: Ze všech nejkrásnější já milou mám… J-934 — Truchliwá Pjseň o gedné panně, gménem Wiljmě, která s pohanské wjry na wjru Krysta Gežjsse přestaupila, rodem Starenice uherské kragině, pokřtěná w městě Budjně, tam též od swého otce zamordowaná byla roku 1847. ⩶ 377 ⩶ �W Skalicy, u Škarnycla Synů, 1861. Incipit: Sem pospěšte křesťané poslechnout slovo páně… J-938 — Nábožná Pjseň Kagjcýho Křesťana, k zpjwánj spasytedlná. — | W Skalicy, 1842. S powolenjm cýs. král. Cenzury. Incipit: Vále marný světě, vále ti dávam… J-942 — Nowá Pjseň o welkém nesstěstj, které se stalo w Uherské zemi, w hlawnjm městě Pesstu, skrze náramnau powodeň, genž přes 2000 domů zbořila, a přes 2000 lidu o žiwot připrawila, Měsýce Března 1838. — Incipit: Ach! Ustrňte se křesťané, poslechněte věci hrozne, jaké neštěstí se stalo… J-944 (druk uszkodzony) — […] ke cti a chwále Swatého Jana Nepomuckého. — Incipit: S velikou radostí sem pospíchejte, na slavný hrad pražský pilně se ptejte. J-945 Jako: Barboro Panenko svatá. Přjběh strassliwý, který se stal bljž města Windissj, když gedna Matka swým dětem Zlé winssowala. — Incipit: Rozvažme milí křesťané tyto věci velmi divné, které se v Vindiši staly… J-948 — Pobožná Pjseň k Pánu Gežjsse. — Incipit: Křestianská duše, rozvažuj sobě, jake milosti Ježíš dal tobě… J-954 — Pjseň žalostná Přespjwagic tuto pjseň každy znj lépe wyrozumi. Wytissťená w Praze. Incipit: Maličko se pozastavte křesťane rozmilí… ⩶ 378 ⩶ �J-957 Má povedomou notu. Hystorická Pjseň o gedné bohabogné Dceři w Uhřjch Městě Wardagnu zrozené, která swe Pannenstwj Bohu slibila, gak dále se s nj přihodilo, z te Pjsně se wyrozumj. Wytisstěná w Litomyssli. Incipit: Ach slávo slávo nebeská, lásko velká Jezu Krista… J-958 — Nábožná Pjsen o Pánu Gežissi. Tick A. C. Zanneta w U. Hradissti. Incipit: Pro Krista vás prosím, všickni křesťane… J-961 Má známou notu. Nábožná Pjseň ke cti a chwále Swatého Salwátora. Wssem wěrným Křesťanům k pobožnému rozgjmánj wydaná. — Incipit: Kam cílíš, můj krajane? Kam chvátá mysl tvá? J-964 (2 druki pod jednym numerem) Podiwny Přiběh! Kteri se Stal letossicho Roku. Na Panstwi Boskofskem bliž Wesnice Němčic kterak skrzewá Hawiře odpotopi Swéta Chram Paně naležeei bil. / [brak strony tytułowej] Tisk u Hynka Rottbergera w Prostějowě / — Incipit: Slyšte krajané rozmilí o přikladu v Moravě… / — J-976 — Wraucná Pjseň ke ctj a chwále swatých Crhj a Strachoty, Patronu morawských. Wytisstěna w Hranicjch, 1851. Incipit: Probuď se křesťanská duše, popatř k východu slunce… J-984 Má svou známou notu. Nábožná Pjseň ke cti Swaté Matky Anny. — Incipit: Pospěště sem všickni, ach pospěšte křesťané! K matce svaté Anně. J-985 — Nowa Pjseň a neb prozba k Bohu w čas sauženj. W Znogýmě, 1859. Wytisstěna a k dostánj u M. F. Lenka. ⩶ 379 ⩶ �Incipit: Zastav se milý vlastenče a poslechni zpívání! J-986 Zpívá se jako: Kvílit musím přenáramně etc. Pjseň O Dussy očistcowy, Která pro zadrženou Mzdu těžce trápená byla. K Weystraze wssem na Swětlo wydaná. Wytisstěno Roku 1780. Incipit: Žalostnou věc poslechněte, křesťané roztomilí… J-989 Jako: Z hlubokosti mé těžkosti, etc. Pjseň gistá a prawdiwá, O ukrutnostj Turecké. — Incipit: V Krista věricí křesťané maličko poslyšte, o ukrutnosti tyranské zpívat uslyšte… J-995 — Nowá Pjseň o smutném laučenj rekruty s rodiči a bratry. 1851. Incipit: Panímámo hezkou dceu máte… J-998 — Nowá Pjseň wypowězený wdowec. Weselý spěw. W Praze, 1847. Incipit: Pásla beránky na našem poli, je jetelinkou setí zvoraný… J-999 Zpívá se jako: Poslechněte vy mně tabáčníci, něco vám zazpívám pro lekraci, etc. Pjseň nowá pro wyraženj mysle. Tyskem wdowy Rud. Rohrera w Brně. Incipit: Poslyšt mně muži malou chvíli, abyste svým ženám nevěřili, jako já jsem věřil… J-1001 — Nowá Pjseň aneb žalostnj přiběch který se dil při prohránj Kossutowem. Tiskem wdowy Rudolfa Rohera w Brně. Incipit: Poslyšte křesťané žalostné zpívání o nynějších časech přesmutné ve vojně. J-1002 — Žalostná Pjseň o Reberij w Netalij. 1848. ⩶ 380 ⩶ �Incipit: Poslyšte křesťané co se bude zpívati, o tý Netalií chci vypravovati. J-1003 — Pjseň Nowá o přehrozném mordu. W Znogmě, 1850. Incipit: Ke cti a chvále svatý Jene… J-1004 — Prawdiwá Pjseň o gednom strassliwém přjběhu který se stal w Sardinské zemi na den Narozenj Krista Pána na přjklad wydaná w roku 1849. W Skalicy. Incipit: Pozdravme Krista Pána pobožní křesťane… J-1009 — Nowá Pjseň o prawdiwém přjběhu, který se stal na hranicých Pragských, kterak ssest rauhačů bezbožných swatému Salwatoru se rauhali, co se s njma stalo 2ho unora w roku 1846, geden každý z této pjsně wyrozumj. W Praze, 1846. Incipit: Pro Boha vás prosím všickni křesťané, hleďte poslouchati příběh pravdivý… J-1010 — Nowá Pjseň aneb podiwný přjběh, který se stal skrze hroznau drahotu a hlad w Polské zemi roku 1847. S powolenjm c. k. Cenzury. Wytisstěná w Lemberku. Incipit: Zdrav buď Kriste nejmilejší… J-1011 — Mord ukrutni w pjseň uwedený který se stál ruské zemi w roku 1838. — Incipit: Poslechněte o křesťane, věci hrozné, neslychané… J-1012 — Nowý a prawdiwý Přjběh w pjseň uwedeny. Witisstěná w Hradissti, 1842. Incipit: Pozastavte se chvílčičku, poslyšte novou písničku… ⩶ 381 ⩶ �J-1013 — Nowá Pjseň k přjkladu Rodičům a Djtkám na swětlo wydaná. — | Tiskem w Těssině. Incipit: Poslyšte manželové, kterí dítky máte tuto žalostnou píseň… J-1015 — Wypsánj dalece rozhlásseného a známého Doktora Fausta, Předně z Španihelské řeči na německau opšt z Německé na Českau řeč přeložené. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Slyšte křesťané pobožní, o příběhu přehrozném… J-1016 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím, aneb: V hrozném žalu moje rany toužím. Nowá Pjseň o hraběti Fridolinowi a sprosté Wilemině. W Olomauci 1858. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (49) Incipit: Na hranicích města německého stojí skvostný hrad tam na skále… J-1017 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím, aneb: V hrozném žalu moje rany toužím. Nowá pjseň o hraběti Fridolinowi a sprosté Wilemi. Tisk u Josefa Groáka w Olomouci, 1864. Incipit: Na hranicích města německého stojí skvostný hrad tam na skále… J-1020 Zpívá se jako: „Srdce nejfalešnější”. Žalostné loučenj rodičů, žen a dětj, pro bogownjky proti Sardinům. W Olomauci 1860. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (1) Incipit: Ach žalostní a litostní časové nám nastali, my nevíme co dočkáme… J-1023 — Nowá a radostná Pjseň Wogaka do Polska marssjrugjcýho. W Skalicy, S powolenjm […]. Incipit: Když tu nowinu slyšela, třaslo se jí srdce, vojnu v Polsku vykládali mé zlaté Mariance. J-1025 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý přjběh, který se stal w pragské zemy w hlawnjm městě Berljně w roku 1851. Tisk w Znogmě u M. Hofmanna, 1851. ⩶ 382 ⩶ �Incipit: Poslyš pobožná duše křesťanská, prosím tě pro lásku Pána Krista… J-1034 — Oprawdiwý Přjběh. který se stal w Wlaské Zemi. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Žalostně musím kvíliti nad tu ukrutnou zlosti, mnohých nezbedných dětí… J-1035 Zpívá se, gako: Z hlubokosti své těžkosti, etc. Pjseň pr[…] o Ukrutnosti Turecké. — Incipit: V Krista věřící křesťané maličko poslyšte, o ukrutnosti tyranské zpívat uslyšíte. J-1044 (druk uszkodzony) — [brak strony tytułowej] — Incipit: Kdybych já se nebál Andulko tvé zrády, šel bych na jablíčko do vaší zahrady… J-1052 — Nowa Pjseň wssem Bohatým Rodicům na swětlo wydaná. W Skalicy, u Škarnycla Synů, 1874. Incipit: Poslyšte panny, také mládenci, co se jest stalo v městě Jimnicy… J-1053 — Nowá pjseň na přjklad rodičům a djtkám na swětlo wydaná. — | Tiskem w Těssině. Incipit: Poslyšte manželové, kterí dítky máte tuto žalostnou píseň… J-1057 — Kratochwilná Pjseň Mládencům a Pannám k potěssenj wydaná. — | Wytisstěná w Skalicy, 1837. Incipit: Kdybych já se nebál Andulko tvé zrady… J-1060 Zpívá se jako: Jaro nám nastává, kratochvíle. Weselá Pjseň o holčickách w Americe. W Olomouci 1859. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (52) Incipit: Ty překrásná země Ameriko, kdybys ty nebyla tak daleko… ⩶ 383 ⩶ �J-1061 — Prawdiwý přjběh který se stal v ruské zemi bljže města mosskwy. Tisk Fr. Slawjka w Kroměřjži, 1860. Incipit: V ruské zemi blíže Moškvy, je Fedrovec dědina… J-1078 — Truchliwá Pjseň o gednom marnotratném Bečwáři, genž swé Djtě Ďáblu zaprodal, kteréž skrze přjmluwu blah. Panny Marye oswobozeno gest. — Incipit: Mariánští ctítelové! Maličko se zastavte… J-1090 Zpívá se povědomou notou. Horliwá Pjseň Pánu Gežjssi, w njž celý weytah umučenj obsahuge, hned od poslednj wečeře, až do skonánj žiwota na hoře Kalwarye. — Incipit: Již jsem dost pracoval, pro tebe člověče, tři a třidceti let… J-1091 — Smutný a zalostný opis o gedném Bohaprazdném Otcy, genž swau wlastnj dceru newážně zamordowal, poněwadž wjru katolickau přigati chtěla. — | Wytisstěná z Ratobořických Nowin, 1844. Incipit: Zastavte se maličko mládenci a panny… J-1092 — Prawdiwá Pjseň o welkém zázraku. 1847. Incipit: Poslyšte mě křesťané co budu zpíváti, o matičko božská královno nebeská… J-1096 Zpívá se jako: Amen staniž se tak všemohoucí Pane, etc. Pjseň prawdiwá o gednom smutným přjběhu, který se stal w městě Ssartynu w Baworské Zemi. — Incipit: Manželové všichní, i také manželky, poslechněte můj zpěv… ⩶ 384 ⩶ �J-1103 Zpívá se povědomou notou. Pjseň žalostiwá o gedné Panj we Wlassjch, která gako mrtwá pochowaná bywssi, dewět dnj w hrobě ležela. — Incipit: Pozastav se, ó křesťane! Slyš od divném skutku Páně… J-1110 — Pjseň Nowá o Swatým Valentínu, Patronu proti padaucy Nemocy. Ktery se wynacházy u Welebných Pánu Pátru Piarystů w Městě Přiboře. W Těssině wytisstěná. Incipit: Svatý Valentine tys naše jediné, ve všech ouzkosti… J-1112 — Pjseň o Lazarowi. — Incipit: Ležel Lazar v nemoci, ležel Lazar v nemoci, žádal od Boha pomoci. J-1119 — Prawdiwá píseň o welkém zázraku. Tiskem a nákladem Jos. Bergrowé w Litomyssli, 782. Incipit: Poslyšte mne křesťané! Co budu zpívati… J-1128 Jako: Když jsem k vám chodíval tak jsem vám říkaval panimámo, etc. Nowá píseň o AMERICE, aneb: Smutné wzpomínání na swou otčinu, krásnou to českou wlast. Tisj a náklad Jos. Bergrowé w Litomyssli, 722. Incipit: Ach tam daleko za mořem… J-1131 Jako: Když jsem k vám chodíval tak jsem vám říkaval panimámo, etc. Nová píseň pod názvem: „Touha po vlasti”, k návštěvě „Amerických Čechů” v Praze. Patisk se zakazuje. Do tisku podal a nákladem F. Novotného. Tiskem Jana Spurného v Praze. Incipit: Milá vlasti má, ty’s vzdálená… ⩶ 385 ⩶ �J-1132 Zpívá se jako: „V samotě když sedím a se soužím”. Historická píseň o knížeti Arnoštovi a Bělince. Nákladem Jakla Františka. Tiskem Jana Spurného v Praze. | (Patisk se vyhražuje.) Incipit: Před lety v té naši české zemi, bydlel kníže Arnošt přeslavný… J-1136 — Nowá pjseň o Panně Marii Cellenské, která se zgewila gednomu stařečkowi we Šwédské zemi, který byl starý 112 let, a gesstě chtěl putowat do Maria Cell a do Prahy, aby nawsstjwil hrob sw. Jana. — | W Skalici, u dědičů J. Škarnicla. Incipit: Zas nová dobrota Boží nastala, ta musí povzbudit taky křesťana… J-1138 Zpívá se jako: „Hej Slované!”. Nová píseň vojenská, Sepsáná ku potěše českých vojínů na pochodech a v leženích. Patisk se zakazuje. Tiskem a nákladem Jana Spurného v Praze. Incipit: Hej Slované, branci vlasti, strážci země, krále… J-1139 — Národnj pomněnka na poswátné bogisstě, gež pěge rolnjk u Hradce Králowého. Tiskem Jana Spurného w Praze. | Patisk se zakazuge. Sepsal I. Z. Nákladem F. Haisze. Incipit: Kde že mám pevně můj pluh zasaditi, kde že mám první brázdu zaorat… J-1144 — Nová píseň pod názvem: „Muž bez slzí”. Patisk se zakazuje. Tiskem a nákladem J. Spurného v Praze. Incipit: Hle muž zde leží v rakvi tmělé, jenž vlasť nad všecko miloval… J-1185 — Pravdivá píseň o strašlivém výbuchu sopky Mont Pelé dne 8. května 1902 na ostrově Martinique, v souostroví Malé Antilly, v střední Americe. Jak v městě Saint-Piere na ostrově Martinique bezbožní rouhači posměch sobě činili z umučení Páně a kterak potom přes 40.000 lidí zahynulo následkem vybuchnutí sopky. Vyňato ze spolehlivých časopisů. Sepsáním a nákladem Antonína Svobodníka z Ježova. | Patisk se zapovídá. / Tiskem Jul. Janů v Praze. Incipit: O křesťané, poslechněte tyto smutné noviny, na ostrvě Martinique, které se přihodily. ⩶ 386 ⩶ �J-1212 Zpíwá se jako: Srdce nejfalešnějš […]. Nowá pjseň. Truchliwé a žalostné laučení rodičů, žen a dětj. Pro nové bogownjky proti Uhrům. W Praze, 1849. / […] dostánj u Bedřicha Stybla, w knihařském / […] ámě na přikopech (w Kolowratské střjdě) č. 958. Incipit: Ach žalostní a lítostní časové nám nastali, my nevíme o dočkáme… J-1215 Zpívá se jako: Všichni panenky z pole jdou. Nowá pjseň pro zasmánj. Sedlské námluwy. W Kroměřjži 1848. Tiskem a nákladem Fr. Slawjka. Incipit: Jede Janek z pole domu, voly vypřahuje… J-1218 — Kratochwilná Pjseň o weselém Rekrutyrowánj. W Skalicy. S powolenjm cýs. k. Cenzury. Incipit: Alou páni muzikanti! Hleďte na mne pozor dáti, hrajte mně nahoru. J-1224 — Kratochwilná Pjseň, Mladencům a Pannám pro obweselenj na swětlo wydaná. W Skalicy, S powolenjm c. k. Cenzury. Incipit: Pršelo, bylo tma, žežhulenka zmokla… J-1237 — Wraucná Pjseň ke ctj a chwále Panně Marii za odwracenj nakazliwé nemoce. Tiskem wdoy Rudolfa Rohrera, w Brně, 1849. Incipit: Pozastavte se křesťane a poslyšte písně… J-1244 — Nowá Pjseň, o strassné wogně w uherské kragině. W Brně 1849. | Tiskem wdowy Rudolfa Rohrera. Incipit: Poslechněte o křesťané co vám budu zpíváti strašný a truchlivý příběh… J-1246 — Nowa Pjseň o chroznem mordu ktery se stal blyž Lemberka města wpolské kragině. Witisstěná roku 1846. Incipit: Poslechněte o křesťané, co se vpravdě stalo, a to v polske krajině v skutku vykonalo… ⩶ 387 ⩶ �J-1249 — Prawdiwá Pjseň o gednom strassliwém přjběhu který se stal w Sardinské zemi na den Narozenj Krista Pána na přjklad wydaná w roku 1849. W Praze, 1849. Incipit: Pozdravme Krista Pána pobožní křesťané, ustrň se duše věrná slyš věci pravdive… J-1255 Zpívá se jako: V moci moudrosti dobrého. Pjseň hystorycká o Nalezenj swatého Křjže, na kterémž Pán Gežjš Krystus pro spasenj násse umřjti ráčil. Incipit: Když Adam, první otec náš, roznemoh se na onen čas. J-1256 — Hrůzoplná Pjseň o strassliwém znamenj, kteréž bylo k spatřenj na obloze nebeské a zázrak který se stal w Neapolitanskeg zemi w hlawnjm městě Manfredony we farnjm kostele to Roku 1847. — | S powolenjm c. k. Censury. Incipit: Strachem velkou hrůzou krev probíhá srdce. J-1258 — Pjseň nowá O Zázraku Swaté Anny, Genž se stal w Polsku s gedným Synáčkem Prýmasowym. Wytisstěná Roku 1846. Incipit: Pozastavte se malo křesťane rozmilí… J-1259 — Nowá Pjseň o podiwnem zazraku, o swaté Anně, wssem wěrnjm křesťanům na swětla wydaná. Wytisstěna w Hradissti. Incipit: Přistupte sem bližej pobožní křesťané, jenž máte nachylné své srdce… J-1260 — Nowý přjběh, který se stal w Pruském Polsku, w městě Wydawě, Roku 1820. — Incipit: Křesťané bohabojní zastavte se nyní, chci vám vypravovati dnes příběh strašlivý. ⩶ 388 ⩶ �J-1261 — Nábožná Pjseň Kagjcýho Křesťana, k zpjwánj spasytedlná. — | W Skalicy, 1842. S powolenjm cýs. král. Cenzury. Incipit: Vále marný světě, vále ti dávam… J-1265 Zpívá se jako: „Vímť já jeden krásný zámek” atd. Prawdiwý přjběh který se stal w městě Mohuči tohoto roku. W Olomauci 1860. Wytisstěná a k dostánj u Antonjna Halausky. Incipit: O jak podivné neštěstí ve světě lidé potkává, bez nadání, bez návěští, kde nás smrt očekává… J-1285 — Kratochwilná Pjseň Mládencům a Pannám k potěssenj wydaná. — | Wytisstěná w Skalicy, 1837. Incipit: Kdybych já se nebál Andulko tvé zrady… J-1293 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: O jak krásné, jaro jasné… J-1297 — Nowá Pjseň o zgewenj panny Marye, která se zgewila bljž města Řjma w gednom welkém lese; při tom zgewenj bylo k spatřenj strassliwé znamenj na obloze nebeské, gak geden každý z pjsně této gak náležj wyrozumj. S swolenjm c. k. Cenzury / Wytisstěná w Těssině roku 1847. Incipit: Zastav se křesťane, a chtěj poslouchati, neb jest Pán Bůh náš tuze rozhněvaný… J-1304 — Nowá Pjseň o náramném sněhu w Ruské zemi, a o strassném ohni w Mosskwě, kdežto nyněgssjho roku 1838 tak mnoho sněhu napadlo, že w dědinách zároweň se střechama byl. Pák wypuk w městě Mosskwy tak strassnj oheň, že w celém městě ani gediného obydlj nepozůstalo, poněwadž wssecky takřka ze dřewa stawenj gsau, při čemž mnoho lidu djlem zymau, djlem ohněm o žiwot přisslo, též y cýsařská Rezydency celá w prach a popel obrácená gest. — Incipit: Poslechněte o křesťane, jak se dotkla ruka Páně, to Ruské země přetěžce… ⩶ 389 ⩶ �J-1306 — Hystorycká Pjseň o Swaté Genowefě, wytažená z žiwota gegjho. S powolenjm králowské Cenzury. W Skalicy, 1834. Incipit: Z knížecího rodu panna Jenovefa jest byla… J-1311 — Smutný a prawdiwy přiběh. — Incipit: Každý pobožný křesťan slyš, zde přesmutné noviny zvíš… J-1312 — Nowá Pjseň o diwných dwau Přjbězých, kteřj se stali we Wlaske zemi, Prwnj: gak w městě Pawyi na mostě Štatue swatého Jana Nepomuckého suché Lilium se zazelenalo a rozkwetlo. Druhý: gak gedna Potwora w moři chycena byla, na které rozličné znamenj se wýnacházeli: z písně lépe vyrozumíš. — Incipit: Ach čiňte lidé pokání, dokavád čas máme nyní, neb se Pán Bůh tuze hněvá… J-1314 Zpívá se jako: Kvílit musím přenaramně, etc. Pjseň nowá a přikladna, která se stala w Tylořjich bljž města Insspruku, s gednau mlinařkau, wssak ale skrze Orodowánj neyswětěgssy Rodičky Swato cellenske, kteražto gi každodenně swau modlitbau pobožně ctjwala, od toho nebezpečenstwj wyswobozená byla, přespjwagjce geden každý tuto Pjseň lépegi wyrozuměti mocti bude. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Ach křesťané roztomili, maličko se zastavte, co nového zpívat budu, divnou věc uslyšte. J-1315 Má známou notu. Truchliwý přjběh o welikém powětřj. — Incipit: Ach křesťané roztomilí, slyšte chvílčičku, a uslyšte zpívati novou písničku… J-1319 Zpívá se, jako: Z hlubokosti své těžkosti, etc. Pjseň prawdiwá o Ukrutnosti Turecké. — Incipit: V Krista věřící křesťané maličko poslyšte, o ukrutnosti tyranské zpívat uslyšte… ⩶ 390 ⩶ �J-1321 — Nowá Pjseň o welkém nesstěstj, které se stalo w Uherské zemi, w hlawnjm městě Pesstu, skrze náramnau powodeň, genž přes 2000 domů zbořila, a přes 2000 lidu o žiwot připrawila, Měsýce. Března 1838. — Incipit: Ach! Ustrňte se křesťané, poslechněte věci hrozne, jaké neštěstí se stalo… J-1322 — Nowá Pjseň, o hrozné Powodni, která se stala w městě Pesste a Budjně. Roku 1838. — Incipit: Poslechněte o křesťané, věci divné neslýchané… J-1325 Jako: Ukrutná smrt, přehrozná. […] á Pjseň O dalece rozhlásseném, a dobře znamém Janu Doktoru Faustu. W Litomyssli wytisstěná. Incipit: Slyšte křesťane pobožní, o příběhu přehrozným… J-1329 — Pjseň swětská o starém Wdowcy, který po mladém děwčeti taužil až se cely usaužil. — Incipit: Tluču tluču otevři mně než mně láska umoří… J-1330 — Pěkný sspas aneb cesta do Uher, co se s teto pjsně wyrozumi. — Incipit: Přenešťastná je ta zem, Uherská těm… J-1334 Zpívá se jako: Rád bych se oženil, jde mně to těžce. Nowá Pjseň o Americe. W Olomauci 1856. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (3) Incipit: Poslyšte lidičky směšné zpívání… J-1343 — Cestá wogáka do wlachské wálky w roku 1859. Tisk M. F. Lenka w Znogmě, 1861. Incipit: Jaké boleti v srdce těžkosti… ⩶ 391 ⩶ �J-1345 (druk uszkodzony) — […] o dwau židowských dětech. Tisk Fr. Slawjka w Kroměřjži, 1859. Incipit: […] J-1352 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý přjběh, který se stal w pragské zemy w hlawnjm městě Berljně. Tisk w Znogmě u M. Hofmanna, 1848. Incipit: Poslyš pobožná duše křesťanská, prosím tě pro lásku Pána Krista… J-1356 — Pjseň a neb novýna s Polska do nasse kragjny. Wytisstěná w Lewočy s powolenjm cys. Censury, 1846. Incipit: Složme ruce k nebi, nábožní křesťané, ať jest odvrácená těžká metla Páně. J-1357 — Nowá Pjesň o Kořalce wýborné. W Skalicy, 1844. S powolením c. k. Cenzury. Incipit: Já sedláček bratří milí, slyšte co zpívám v té chvíli… J-1365 Jako: Ani to sobě moje rodičové nemyslete. Nowá Pjseň Mládencům a Pannám pro obweselenj a ukracenj času na na swětlo wydaná. — Incipit: Přeškoda má milá, že jsem já přiložil srdce k tobě, žes mně podwáděla… J-1385 Zpívá se jako: Smutnou vám začnu muziku, etc. Testament, aneb Kssafft pragského Krále. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Pavel řka: že umřít musím, já pak dědice nemám… J-1389 — Nowá Pjseň aneb prosba k Bohu w čas souženj. Wytisstěná w Hranicích, 1859. Incipit: Zastav se milý vlastenče a poslechni zpívání! ⩶ 392 ⩶ �J-1395 — Pjseň nowá o dcery syonské, wssem wěrným křesťanům na swětlo wydaná. W Kroměřjži, 1855. Incipit: Vesel se dcero sionská… J-1397 Jako: kvílit musím přenáramně, etc. Pjseň Strassliwa o Opowážliwosti gedné Děwečky, která Kocaura za Djtě k prsum wzala, gak za to strestaná, s Pjsně každý wyrozumj. W Olomouci 1859. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (85) Incipit: Pozastavte se maličko, co vám budu zpívati, věci divné však pravdivé chci vám vypravovati. J-1399 Zpívá se jako: Pozdraven buď svatý Jan. Nowý přjběh, který se stal w Pruském Polsku, w městě Wydawě. — Incipit: Křesťané bohabojní, zastavte se nyní, chci vám vypravovati dnes příběh strašlivý. J-1401 — Nowá Pjseň k Panně Marii Hostýnské. Tatařské obleženj w roku 1249, a kterak nyni ten chrám Páně w roku 1842 k oprawenj a k zwelebenj přissel. Wytisstěná w Hranicjch, 1857. Incipit: Probuďte se moravané všickni z tvrdého snu… J-1403 — Smutný Přjběh. — Incipit: Každý pobožný křesťan slyš… J-1406 Zpívá se jako: Barboro Panenko Svatá, etc. Pjseň Hystorýcká O gedné Bohabogne Dceři, w Uhřjch Městě Wardagnu zrozené, která swé Pannenstwj Bohu přisljbila, a co přediwného se s nj stalo, ku přjkladu wssem Pannám w nowě na swětlo wydaná přespjwagjc tuto Pjseň wyrozuměti mocti bude. Wytisstěná Roku, 1747. Incipit: Ach slávo, slávo nebeská, lásko velká Jezu Krista… ⩶ 393 ⩶ �J-1411 […] namau notau. […] o Přehrozném Mordu, kterak geg gistý Kornet nad swau panj a dwěma djtkami wykonal. — Incipit: Málo kdy o Turku zvíme, neb pohanu uslyšíme, by tak nevážně mordoval… J-1478 Jako: Černěť já se přistrojím. Nowá pjseň o dvauch bohaprázdných Lutryánjch, gak newážně s krucyfiksem zacházeli, a za to swau náležitau mzdu dostali. — Incipit: Rozvažůjme křesťané, lásku Krista Pána, jak pro nás hříšné vystál… J-1483 — Nowá Pjseň a neb prozba k Bohu w čas sauženj. W Znogýmě, 1859. Wytisstěná a k dostánj u M. F. Lenka. Incipit: Zastav se milý vlastenče a poslechni zpívaní! J-1486 — Nowá Pjseň k P. Maryi Hostynské. — Incipit: Ach! Slyšte křesťané libezné zpívaní… J-1490 Jako: Poslechněte o křesťané o strašlivém, etc. Pjseň z Zákona Božjho, k následowánj dobrých skutků na swětlo wydaná. W Litomyssli, 1853. Tisk a sklad Antonjna Augusty. Incipit: Kdo má uši k slyšení slyš, hlasitě volá Pán Ježíš to slovo svatého čtení: J-1507 — Swetulka, wěkem sesslá udáwá prawdiwau pjseň. Tisk I. Rottberger-a v Prostějově. Incipit: Já ubohá děvečka co jsem se dočkala, kdybych radči Martina byla nepoznala. J-1518 — Přjkladná Pjseň o gistotě Lidské Smrtedlnosti. W Skalicy u F. X. Skarnycla Synů, 1868. Incipit: Stůj na rozkaz mé jasnosti, pokloň se velebnosti! ⩶ 394 ⩶ �J-1539 — Smutný žalostiwý přjběh, w nowau pjseň uwedený, kterak se stal w Pruském Polsku w městě Widawě dne 15. Listopádu roku 1844. zázrak skrze Sw. Jána, miláčka Pána Gežjsse Krysta. S powolenjm cenzury roku 1845, wytisstěná. Incipit: Poslyšte, věrní křesťané, co budu zpívati, velmi žalostné noviny chtějte poslouchati… J-1557 Zpívá se jako: poslechněte o Křesťané o strašlivým, etc. Pjseň Z Zákona Božjho wytažená, wssem Křestianům k Nasledowánj dobrých Skutků na Swětlo wydaná. W Litomyssli, wytisstěná. Incipit: Kdo má uši k slyšení slyš, hlasitě volá Pán Ježíš to slovo svatého čtení. J-1567 — Prawdiwá Pjseň o gednom strassliwém přjběhu který se stal w Sardinské zemi na den Narozenj Krista Pána na přjklad wydaná w roku 1849. W Praze, 1849. Incipit: Pozdravme Krista Pána pobožní křesťané, ustrň se duše věrná slyš věci pravdivé… J-1570 Jako: Kvílet musím přenáramně. Pjseň přjkladná o gedné Dussi Očistcowy, kteráž pro zadrženau mzdu děwečky swé těžce trápená byla. Wytisstěná w Hranicjch, 1860. Incipit: Žalostnou věc poslechněte křesťané rozmilí… J-1575 (fragmenty 3 różnych druków) —/—/— Nábožná pjseň o přehořkém umučenj Pána Ježjsse, wssem wěrným křesťanům k horliwému rozgjmánj wydaná. / — / — Tisk Jozefa Groaka w Olomouci. / Tiskem wdowy Rudolfa Rohrera / Tisk a sklad A. […] Incipit: — / — / — J-1576 Každý pobožný křesťan slyš, etc. Smutný a prawdiwý přjběh w pjseň uwedený. Tiskem Fr. Bergra w Litomyssli, 1848. Incipit: Každý pobožný křesťan slyš… ⩶ 395 ⩶ �J-1577 — W Sedmihradsku se stala wěc podiwná skrze strassliwau choleru patrný zázrak sw. Rocha, Ssebestiana a sw. Rozalii w pjseň uwedený. W Skalicy, u Fr. X. Skarnycla Synů, 1866. Incipit: Svatý milý Rochu, Šebestiane, swatá Rozalie… J-1581 — Truchliwá píseň o jedné panně jménem Wilímě, která z pohanské wíry na wíru Krista Ježísse přestoupila, rodem Starenice w uherské krajině pokřtěna w městě Budíně, tam též od swého otce zamordowaná byla roku 1847. W Skalici u dědičů I. Škarnicla. Incipit: Sem pospěšte křesťané, poslechnout slowo Páně… J-1591 — Wraucná Pjseň ke cti a chwále Swaté Panny Barbory, Mučedlnice. — Incipit: V Kristu věrní křesťané maličko poslyšte… J-1597 — Nabožná Pjseň k Pánu Gežjssi. Tiskem wdowy Rudolfa Rohrera, w Brně, 1849. Incipit: Pro Krista Ježíše, poslyšte křesťané, jak truchlivý časy jsou nastaly… J-1607 — Nowá Pjseň na přjklad wssem prawowěřicým křesťanům wydana. — Incipit: Křesťanské dušičky, zastavte se málo… J-1626 — Nowá Pjseň a neb prozba k Bohu w čas sauženj. W Znogýmě, 1859. Wytisstěna a k dostánj u M. F. Lenka. Incipit: Zastav se milý vlastenče a poslechni… J-1685 — Nowá pjseň o náramném sněhu w Ruské zemi, a o strassném ohni w Mosskwě, kdežto nyněgssjho roku 1838 tak mnoho sněhu napadlo. ⩶ 396 ⩶ �— Incipit: Poslechněte o křesťane, jak se dotkla ruka Páně, to Ruské země přetěžce… J-1686 (druk uszkodzony) Jako o Theofilovi. Nábožná Pjseň o welkých Milosti Swaté Ann[…] — Incipit: Pozastavte se milí křesťané, budu vám zpívat o svaté Anně… J-1691 (druk uszkodzony) — Pjseň o tisjcáté ročnici ůmrtj svatého Cyrilla. — | […] lad u A. C. Zannera w […] Incipit: — J-1707 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: — J-1727 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: — J-1733 — Prawdiwá pjseň o zázračném zgewenj Panny Marye, která se zjevila w Polské krajině nad festunkem Krakovem dne 25. března, wssemu národu křesťanskému k polepssenj žiwota lidského wydaná roku 1868. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli 1868. Incipit: Co pak se v tom světě děje, Pane Kriste Ježíši… J-1738 — Pjseň o Panně Maryi Hostinské. W Skalicy, 1850. Incipit: Divím se vám, ó křesťané! Že tak nedbáte obzvlašte vy Moravané… ⩶ 397 ⩶ �J-1774 — Nowá a radostná Pjseň Wogaka do Polska marssjrugjcýho. W Skalicy, S powolenjm c. k. Cenzury. Incipit: Když tu nowinu slyšela, třaslo se jí srdce, vojnu v Polsku vykládali mé zlaté Mariance. J-1777 — Žalostná Pjseň o gednom Maglandském Maljři, genž ukrutně pronasledowán byl. — Incipit: Pozastavte se málo křesťané rozmilí, poslyšte žalostivé, truchlivé noviny. J-1778 Zpívá se obzvlaštní notou. Zpěw o hrobnjkowy. W Litomyssli, 1816. Incipit: Já jsem sice hrobník chudý, sotva že tak vycházím… J-1779 Jako: Přišla rána od Boha. Prawdiwý Přjběch, který se stal na pomezý Saském, w Žitawě. Wssem pobožným Křesťanům pro odwrácenj takowého skutku zlého w nowě na swětlo wydaný. — Incipit: Křesťané rozmilí, maličko poslyšte… J-1786 — Pjseň nowá o přeukrutném mordu. W Praze. Incipit: Maličko se pozastavte křesťane roztomilí… J-1795 — Mord ukrutný w pjseň uwedený který se stál w ruské zemy roku 1838. — Incipit: Poslechněte o křesťane, věci hrozné, neslychané… J-1801 Zpívá se, jako: Proč ten svět panuje. Nová Pjseň, Lidem pomlauwačným k polepssenj wydaná. — Incipit: Ach co jsem soužený na mysli těžce! Žádný mně z ouzkosti pomáhat nechce. ⩶ 398 ⩶ �J-1804 — Prawdiwá Pjseň o gednom strassliwém přjběhu který se stal w Sardinské zemi na den Narozenj Krysta Pána na přjklad wydaná w roku 1849. W roku 1849. Incipit: Pozdravme Krista Pána pobožní křesťané, ustrň se duše věrná slyš věci pravdive… J-1829 — Nowá Pjseň o Welikém Zázraku, který se stal u města Sťawnice a Baňské Bystřice w kragině uherské w roku 1861. tisk A. Škarniclowé w Hranicjch, 1862. Incipit: Nábožní křesťané zastavte se málo, budem vám zpívati co se minulý rok v Uhrách přihodilo. J-1831 — Nowá Pjseň o prawdiwém Zázraku. Který se stal Francouskej zemi. Pro polepssenj žiwota nassého w roku 1849. Wytisstěná w Hranicjch, 1860. Incipit: Polepšme se lide, nebo již čas… J-1836 — Nábožná Pjseň o Pánu Gežjssi. Tisk Amalie Skarniclowé w Hranicjch. Incipit: Pro Krista vás prosím, všickni křesťane… J-1839 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím, aneb: V hrozném žalu moje rany toužím. Nowá Pjseň o hraběti Fridolinowi a sprosté Wilemině. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicích, 1863. Incipit: Na hranicích města německého stojí skvostný hrad tam na skále… J-1843 — Přjkladná pjsnička wssem postaweným w souženj o lásce. Tisk a sklad A. Skarniclowé w Hranicjch, 1864. Incipit: Slyšte z ruské krajiny z Petrohradu noviny. Manžele a manželky přjběh chudé panenky. ⩶ 399 ⩶ �J-1845 — Nowá pjseň o pěti zázračných dětěch, které gedna chudá panna na swět přiwedla we wsi St. francesko bljž Pařjže 3. ledna 1864. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicjch, 1864. Incipit: Podivný příběh poslyšte, jenž se we Francouzích stal… J-1849 — Nowá pjseň o zgewenj Panny Marie, která se zgewila bljž města Řjma w gednom welkém lese; při tom zgewenj bylo k spatřenj strassliwé znamenj na obloze nebeské, gak geden každý z pjsně této gak náležj wyrozumj. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicjch, 1864. Incipit: Zastav se křesťane, a chtěj poslouchati, neb jest Pán Bůh náš tuze rozhněvaný… J-1853 Jak: Amen, staniž se tak. Přjkladná Pjseň k Rozgjmánj wssem wěrným Křesťanům na swětlo wydaná. Wytisstěná w Hranicjch. Incipit: Rozvažte křesťané lásku Krista Pána, že pro nás moc vystal, jsme toho příčina. J-1864 — Wroucná Pjseň o umučenj Pána Ježjsse Krista. Wytisstěná w Hranicjch, 1859. Incipit: Křesťané naříkejte, žalostí omdlívejte, plač a kvíl srdce každé… J-1875 Zpívá se jako: Tisíckrát pozdravujem tebe, o Matičko Krista Ježíše. Pjseň k uctěnj swaté panny a mučedlnice Filumeny. — Incipit: Sláva rozlehá se po všem světě… J-1886 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý Přjběh který se stal w pragské zemi, w hlawnjm městě Berljně. Tisk A. Škarniclowé w Hranicjch, 1863. Incipit: Poslyš pobožná duše křesťanská, prosím tě pro lásku Pána Krista… J-1901 — Nábožná Pjseň ke cti a chwále Swaté Anny. ⩶ 400 ⩶ �Wytisstěná w Hranicjch, 1859. Incipit: Svatá Anna, Bohu milá, židovského rodu byla, dcera Izachara Žida… J-1906 — Prusů jídlo a pítí do písně uwedené. — | Tisk A. Škarniclowé w Hranicjch, 1867. Incipit: Poslechněte všichni národové, budu vám zpívati písně nové… J-1916 — Nowá Pjseň o přehrozném zázraku, který se stal w sedmihradské zemi, gak w hlawnjm městě Belegrad, skrze rouhánj gednoho pohana protiw Paně Marii, gak potrestany byl dne 2. Unora roku 1863 práwě na hromice, na swětlo wydaná. Tisk A. Škarniclowé w Hranicjch. Incipit: Nábožní křesťané zastavte se málo, kteří Matku Boží vroucným srdcem ctíte… J-1919 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý Přjběh o ukrutnosti Pohanské, gak katolické křestane mordowany byli roku 1860. Wytisstěná w Hranicjch, 1861. Incipit: Zastavte se zde maličko křesťané milí, jake nám došly žalostné smutné noviny… J-1930 — Nowá pjseň o pěti zázračných dětěch, které gedna chudá panna na swět přiwedla we wsi St. francesko bljž Pařjže 3. ledna 1864. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicjch, 1864. Incipit: Podivný příběh poslyšte, jenž se we Francouzích stal… J-1931 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím, aneb: V hrozném žalu moje rany toužím. Nowá Pjseň o hraběti Fridolinowi a sprosté Wilemině. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicích, 1868. Incipit: Na hranicích města německého stojí skvostný hrad tam na skále… J-1934 Zpívá se jako: Srdce nejfalešnější. Žalostné loučenj rodičů, žen a dětj, pro bogownjky proti Sardinům. Wytisstěna w Hranicjch, 1859. Incipit: Ach žalostní a litostní časové nám nastali, my nevíme co dočkáme… ⩶ 401 ⩶ �J-1950 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý Přjběh, který se stal w pragské zemi, w hlawnjm městě w Berljnu. Wytisstěná w Hranicjch. Incipit: Poslyš pobožná duše křesťanská, prosím tě pro lásku Pána Krista… J-1951 — Nábožná Pjseň ke cti Swatého Izydora, Wyznáwače. Tisk a sklad S. Forster-a w Hranicjch. Inicpit: Zastav se sedláčku milý… J-1955 Zpívá se jako: Když milý Pán Ježíš na nebe vstupoval. Pjseň o blahoslaweném Janu Sarkandru Skočowském, Děkánu Holessowském, a mučenik obzwlásstnjmu Patronu w utiskánj a zármutku. Wytisstěná w Hranicjch, 1860. Incipit: Sem, sem o Čechové, též i Moravcové, s radosti chvátejte, též Špaňelové. J-1970 — Pjseň nowá o dcery syonské, wssem wěrným křesťanům na swětlo wydaná. Tisk a sklad S. Forster-a w Hranicjch. Incipit: Vesel se dcero sionská… J-1981 Zpívá se jako: Jak z žalosti a bolesti Panna Maria. Pjseň horliwá o umučenj Pána Ježjsse Krista, kterážto se spjwati může při wssech sstacjch na hoře Kalwáryi. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicjch, 1868. Incipit: Ach pospěšme, nemeškejme k Jeruzalemu, tam spatříme, uvidíme věc přenáramnou. J-1999 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím, aneb: V hrozném žalu moje rany toužím. Nowá pjseň o hraběti Fridolinowi a sprosté Wilemině. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicích, 1870. Incipit: Na hranicích města německého stojí skvostný hrad tam na skále… J-2007 — Nowá Pjseň o řemeslnjcých. ⩶ 402 ⩶ �— Incipit: Ehej páni řemeslnici budu vám zpívati… J-2039 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím, aneb: V hrozném žalu moje rány toužím. Nowá Pjseň o hraběti Fridolinowi a sprosté Wilemině. Wytisstěná w Hranicjch, 1859. Incipit: Na hranicích města Německého stojí skvostný hrad tam na skále… J-2059 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý Přjběh který se stal w pragské zemi, w hlawnjm městě Berljně. Tisk A. Škarniclowé w Hranicjch, 1863. Incipit: Poslyš pobožná duše křesťanská, prosím tě pro lásku Pána Krista… J-2060 Zpívá se obecní notou. Prawdiwý přjběh o podiwnjm porodu gednoho pacholete, což se stalo roku 1862 dne 20. dubna. Tisk A. Škarniclowé w Hranicjch. Incipit: Přistupte křesťané ke mne, slyšte noviny pravdivé… J-2075 — Pjseň nowá o dcery syonské, wssem wěrným křesťanům na swětlo wydaná. Tisk a sklad S. Forster-a w Hranicjch. Incipit: Vesel se dcero sionská, Bůh, než z nebe na zem stoupil… J-2083 Zpívá se jako: Kvílit musím přenáramně, etc. Pjseň o dussy očistcowy, která pro zadrženou mzdu těžce trápená byla. K wystraze wssem na swětlo wydaná. Wytisstěná w Hranicjch, 1860. Incipit: Žalostnou věc poslechněte, křesťané roztomilí… J-2088 — Horliwá Pjseň ke cti swatého Crhy a Strachoty. — | W Skalicy, 1844. S powolenjm cýs. král. Cenzury. Incipit: Otce světla zvelebujme dnešní den Moravcové… ⩶ 403 ⩶ �J-2102 Zpívá se, jako o Theofilovi. Přjkladná Pjseň o gednom bohatém Mládency, který sobě chudobnau Pannu obljbil. — Incipit: Poslechněte div, milí křesťané, co se jest stalo, věci pravdive… J-2104 — Žalostiwá Pjseň o přehrozném Mordu, kterak geg gistý Kornet wykonal. — | W Skalicy, 1829. Incipit: Málo kdy o Turku zvíme, neb pohanu uslyšíme, by tak nevážně mordoval… J-2109 Zpívá se jako: Rozpukni se srdce v těle, nebo celé omdlévá, etc. Prawdiwý přjběch, který se stal w zemi české, w kragj Králohradeckym na panstwj Náchodském blyš městečka Kostelce, 1819. — Incipit: Zastav se milý krajane, popatř na všechny strany… J-2110 — Hystorycká Pjseň o gedné Bohabogné Panně, která panenstwj swé Bohu zasljbila. — Incipit: Ach slávo, slávo, nebeská, lásko velká Jezu Krista! J-2111 Zpívá se povědomou notou. Gruntownj spráwa, a prawdiwá Relace, kterák 1819 dne 6 Března we wsy Grosdorffu bljž města Hirssperka na pomezy saském, gedna smilná žena, misto djtěte strassliwého hada, a to z Božjho dopusstěnj porodila. K wegstraze wssem smilnjkům což geden každý spjwagjc tuto pjsničku, lépe wyrozumj. Wytisstěná pro uwarowánj zlého. Incipit: Pro Bůh rozmilí křesťané… J-2112 — Nowá Pjseň o prawdiwém přiběhu, který se stal na hranicých Pragských, kterak ssest rauhačů bezbožných swatému Salwatoru se rauhali, co se s njma stalo 2ho unora w roku 1846, geden každý z této pjsně wyrozumj. W Praze, 1846. Incipit: Pro Boha vás prosím všickni křesťané, hleďte poslouchati příběh pravdivý… ⩶ 404 ⩶ �J-2113 — Welmi přjkladná pjseň, nassem milým wlastenčům wěnované od Ftáčka. 1848. Incipit: Zastav se milý vlastenče jenom maličkou chvíli, považme si a představme… J-2116 — Nowá Pjseň o welkém nesstěsti, které se stalo w Uherské zemi, w hlawnjm městě Pesstu, skrze náramnau powodeň, genž přes 2000 domů zbořila, a přes 2000 lidu o žiwot připrawila, měsyce Března, 1838. — Incipit: Ach ustrňte se křestiane, poslechněte věci hrozné… J-2152 — Historická píseň ku cti a chvále Panny Marie, kterak ráčila potrestati zneuctitele svého, ale zas milosť prijati, když se obrátil a polepšil za času Švédských válek. V Uh. Skalici, tiskem Teslika a Neumanna. | Sepsáním a nákladem Antonína Svobodníka, zpěváka z Ježova, 1898. Incipit: Budem vám zpívat ctitelé Panny Marie, poslechněte s pozornosti malinké chvile… J-2165 Jako: Kvíleť musím přenáramně. Hystorycká Pjseň o dwau Židowských Dětech. — Incipit: Maličko se pozastavte, zpívání poslechněte… J-2179 — Prawdiwá pjseň o wraždách a zázracjch, w Pruské zemi wssem katolickým křesťanům k polepssenj žiwota wydaná. Nákladem Wáclawa Ebra. Tiskem Jana Spurného w Praze. Incipit: Jaká hrůza k poslouchání roztomilí křesťané… J-2188 — Nowá zpráwa o podiwném přjběhu, který se stal w tureckém položenj, bljž hlawnjho města Jeruzalema 25. prosince 1869. — | Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1870. Incipit: Pozastavte se křesťané jenom malou chvílčičku… ⩶ 405 ⩶ �J-2189 (pieśń dodana do modlitwy) — Nábožná modlitba k swatým Patronům proti morowé ráně. | W Sedmihradsku se stala wěc podiwná skrze strassliwau choleru, patrný zázrak sw. Rocha, Šebestiana a sw. Rozálie, w pjseň uwedený. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1866. Incipit: Svatý milý Rochu, Šebestiane, sw. Rozálie… J-2192 (opis prozą, modlitwa i pieśń) — O zázračném zgewenj Panny Marie Lourdské. W Uh. Skalici. Tiskem a nákladem dědičů J. Škarnicla, 1863. Incipit: Poďte, budem zpívati divnou píseň vroucně… J-2197 Nápěv jako: „Vinšované jaro”, aneb: „Když milý Pán Ježíš”. Nowá pjseň o welikém zázraku, který se stal w Belgické zemi we wesnici Bois-hain s gednou djwkou gménem Aloisie Lato (Loisie Lateau), která patero ran od Krista Gežjsse odbržela, každý pátek krwj se potj a wygmouc swaté přigjmánj ničehož nepožjwá. — | Sepsal pro útěchu nábožných křesťanů katolických Wáclaw Kregza, spisowatel nábožných pjsnj. Patisk se zapowjdá Tisk a náklad Jana Spurného w Praze. Incipit: Poslechněte lidé, co budu zpívati… J-2223 — Mrawná Pjseň wssem ctnostným Nowo-Manželům k potěssenj wydaná. W Skalicy, 1848. Incipit: Přeušlechtilé manželství, hned v ráji vštípeno… J-2224 — Prawdiwá Pjseň o gednom strassliwém přjběhu který se stal w Sardinské zemi na den Narozenj Krista Pána na přjklad wydaná w roku 1849. W Praze, 1849. Incipit: Pozdravme Krista Pána pobožní křesťané, ustrň se duše věrná slyš věci pravdivé… J-2225 Jako: Barboro panenko svatá. Přjběh strassliwý který se stal bljž města Windysse, když gedna Matka Dětem swým zlé winssowala. — Incipit: Rozvažme milí křesťané tyto věci velmi divné, které se v Vindiši staly… ⩶ 406 ⩶ �J-2235 — Žalostný přjběh w pjseň uwedený co se stalo w polském položenj w městě Krakowě s gednou chudou wdowou, která swého bratra nawstiwila a gak od něho přigatá byla, co se w pjsni lépe wyrozumj, 1891. Tisk a náklad Jos. Bergrowé w Litomyssli, 747. Incipit: Přistupte sem chudé vdovy, jenžto muže ztratily, a s vašími sirotkami… J-2292 — Nowá Pjseň k Panně Maryi Hostinské. Tatarské obleženj w roku 1249, a kterak nyni ten chrám Páně roku 1842 k oprawenj a k zwelebenj přissel. — | W Znogmě u M. Hofmanna, 1850. Incipit: Probuďte se Moravané všickni z tvrdého snu… J-2312 Má znamou notu. Pjseň o nebeském Geruzalemě, a Žiwotu wěčném. W Těssyně, Roku 1812. Incipit: Vímť já že v Nebi… J-2348 — Prawdiwá Pjseň o welkém zázraku. Wytisstěná w Praze, 1847. Incipit: Poslyšte mě křesťané co budu zpíváti, o matičko božská královno nebeská… J-2356 Zpívá se jako: „Vímť já jeden krásný zámek” atd. Prawdiwý přjběh který se stal w městě Mohuči tohoto roku. W Olomauci 1860. Wytisstěná a k dostánj u Antonjna Halausky. Incipit: O jak podivné neštěstí ve světě lidé potkává, bez nadání, bez návěští, kde nás smrt očekává… J-2360 Zpívá se jako: Žadný nevěří jak mně to těší. Nowá Pjseň o Ožralým a nedbalým Mužj. — Incipit: Tluču žižnivý otevřete mně, neb mně v mem krku velice prahné… J-2362 Zpívá se jako: „Vímť já jeden krásný zámek” atd. Prawdiwý přjběh který se stal w městě Mohuči tohoto roku. ⩶ 407 ⩶ �W Olomauci 1860. Wytisstěná a k dostánj u Antonjna Halausky. Incipit: O jak podivné neštěstí ve světě lidé potkává, bez nadání, bez návěští, kde nás smrt očekává… J-2370 — Nábožná Pjseň Kagjcýho Křesťana, k zpjwánj spasytedlná. W Skalicy, u Škarnycla Synů, 1854. Incipit: Vále marný světě, vále ti dávam… J-2377 — Nábožná Pjseň o Umučenj Pána Gežjsse Krysta. W Skalicy, 1839. S powolenjm cýs. kr. Cenzury. Incipit: Považ, ó bídny člověče! Jak tě Ježíš miloval… J-2403 Zpívá se jako: W Praze, v Vídni, hlavních městách, etc. Nowá Pjseň o Misliwcých. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Vzhůru, vzhůru kamarádi, povstaňme společně rádi, pozdvíhněte mysli svý… J-2404 — Truchliwá Pjseň o gedné panně, gménem Wiljme, která s pohanské wjry na wjru Krysta Gežjsse přestaupila, rodem Starenice uherské kragině, pokřtěná w městě Budině, tam tež od swého otce zamordowaná byla roků 1847. Tiskem J. N. Enders-a w nowém Jičině, 1859. Incipit: Sem pospěšte křesťané, poslechnout slovo Páně… J-2411 — Nowá pjseň o ukrutným boji Rakouska proti Prusům w Čechách, kdežto od Jozefowa a Karlowého hradce přes Swiňarky, Chlum až do Pardubic krew s wlastenců tékla; tež poražka Prusů u Widně. Wytisstěná u Antonjna Pawlička w Opawě. Incipit: Ach Ježíš, Maria, o křesťané. Poslechněte věci neslychané… J-2415 — Nowá Pjseň aneb prozba k Bohu w čas sauženj. W nowém Jičjně 1859. Tisk J. N. Enders-a. Incipit: Zastav se milý vlastenče a poslechni… ⩶ 408 ⩶ �J-2441 — Nowá Pjseň, aneb prawdiwý přjběh, který se stal w pragské zemi w hlawnjm městě w Berljnu, roku 1851. W Litomyssli, 1851. Incipit: Poslyš pobožná duše křesťanská, prosím tě pro lásku Pána Krista… J-2443 — Pjseň Hanáka weselého. — Incipit: Nic sobě nehořekujme, milí Hanáce! J-2460 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: — J-2468 — Pjseň o Mocnostech Křjže swatého Benedykta. — Incipit: Hle věrní křesťané poslechněte pilně… J-2499 — Prawdiwá pjseň o zázračném zgewenj Panny Marie, kteráž se zgewila w Uherské kragině, nad festunkem Budjnem, dne 25. března, wssemu národu křesťanskému k polepssenj žiwota lidského. Nakládatel: Jan Blažek. Tisk M. F. Lenka we Znogmě, 1868. Incipit: Copak se v tomto světě děje Pane Kriste Ježíši, že se pořád krev vylevá, tyto nynější časy… J-2501 — Nowá pjseň aneb ukrutná zpráwa o hrozné wraždě w ruské zemi bljže hlavnjho města Petrohradu, w dědině Rosenwald, kterou spáchal syn na swé matce, otcem, sestrou, sswagrem a dwouma djtky roku 1874, 22. čerwence, co se w pjsnj lépe wyrozumj. — | Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1874. Incipit: Pozastavte se rodičové mili… ⩶ 409 ⩶ �J-2503 — Žalostná pjseň o ukrutné wraždě. — | Tiskem Jos. Bergrowé w Litomyssli, 1228. Incipit: Ke cti chvále svatý Jene… J-2505 (druk uszkodzony) — […] o strassné přjhodě, která se stala bljže města Lipsstatu dne 8. řjgna we wsi Arnek w zemi saské roku 1870. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1870. Incipit: Podivný příběh poslyšte, jenž se w Sasku vykonal… J-2509 Zpívá se známou notou. Pjseň nábožná o zázračném Obrazu Swaté Matky Božj w Králowstwj Uherském, w Kragi Čaloteckém. — Incipit: Čiňme pokání křesťané, plačme nad hříchy srdečně. J-2555 — Prawdiwá pjseň o shořenj chrámu Páně w zemi americké r. 1864 wssem katolickým křesťánům ku polepssenj wydaná. — | Wydánjm a nákladem Anny Bílohlávkové. Tiskem Jos. Bergrowé w v Litomyssli. Incipit: Jaká hrůza k poslouchání rozmilí křesťané… J-2568 Jako: Buď pozdraven swatý Jan. Pjseň o welikém Zázraku, který se stal na přjmluwu Sw. Jana Nepomuckého s gednau sslechetnau Panj w městě Neapolis. — Incipit: Křesťané roztomilí málo poslechněte, kterak lid ošemetný jest na tomto světě. J-2596 — Nowá Pjseň k Panně Maryi Pozebské, w uherskég kragině. — Incipit: Poslyšte křesťané z horlivostí, chci vám zazpívati s pobožností… ⩶ 410 ⩶ �J-2663 Zpívá se známou notou. Pjseň nábožná o zázračném Obrazu Swaté Matky Božj w Králowstwj Uherskémw w Kragi Cžaloteckém. — Incipit: Čiňme pokání křesťané, plačme nad hříchy srdečně. J-2708 — Žalostný přjběh w pjseň uwedený co se stalo w polském položenj w městě Krakowě s gednou chudou wdowou, která swého bratra nawsstiwila a gak od něho přigatá byla, co se w pjsni lépe wyrozumj, 1871. Tisk a náklad Jos. Bergrowé w Litomyssli, 747. Incipit: Přistupte sem chudé vdovy, jenž jste muže ztratily, a s vašími sirotkami… J-2711 Známou notou se zpívá. Pjseň nowá o Mocnostech Křjže S. Benedyka: kterak se přjhodilo w Portáku bljž Liknic, když sau tam čtrnácté bezbožnych Cžarodenic schytali, genž za swé zlé Skutky k upálenj přissli. — Incipit: Hle věrní křesťane poslechněte pílně… J-2732 Zpívá se známou notou. Příkladná Píseň o hrozné zkáze Města Jeruzaléma. k rozjímání wydaná. W Skalici, u dědičů J. Škarnicla. Incipit: Powažiž sobě každý z nás, co se již děje… J-2776 — Pjseň Kratochwjlná o Fraykůru Mysliweckém pro obweselenj wydaná. W Skalicy, 1839. Incipit: Myslivci, myslivci! Vy verbujete… J-2778 — Prawdiwá Pjseň o gednom strassliwém přjběhu, který […] stal v Sardinské zemi, na den Narozen[…] Krysta Pána, na přjklad wid[…] w roku 1849. W Skalicy, u F. X. Škarnycla a Synů. Incipit: Pozdravme Krista Pána, pobožní křesťané, ustrň se duše věrná, slyš věci pravdive… ⩶ 411 ⩶ �J-2793 — Nowá Pjseň, aneb truchliwý přjběh, který se stal w uherské kragině a we Wjdni. W Brně, 1848. Incipit: Ach Ježíš Maria křesťané rozmilí, hleďme se polepšiti… J-2805 — Opis hawiřu, kteřy od potopj swěta chrám Páně mezi městečkem slaupem a dědinau Němčycema wydobyli, 1862. W Olomauci, 1862. Wytisstěná u Antonjna Halausky. Incipit: Slyšte krajané rozmilí o pokladu Moravě, jak jest moc boží veliká, roztomilí křesťané… J-2806 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím etc. Pjseň za času rozmáhagjcý se morowé rány nazwané Cholera, genž w zemi Ruské a Polské mnoho tisýc lidj zahubila. — Incipit: Zachraň nás, o Bože všemohoucí… J-2808 — Nová Pjseň o welikém nesstěstí, které se stalo u města Šťáwnice a Baňské Bystřice w krajině uherské. Tisk Jozefa Groáka w Olomouci, 1864. Incipit: Nábožní křesťané, zastavte se málo… ⩶ 412 ⩶ �8 Bibliografia 8.1. Źródła drukowane Adamowski Jan 1999. Kategoria przestrzeni w folklorze. Studium etnolingwistyczne, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Adamczewski Jerzy 2005. Młynarstwo magiczne, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Al Saheb Jan 2013. Moravští nekatolíci a Těšínsko v předtolerančním období, Český Těšín: Muzeum Těšínska. Barnard Alan 2006. Antropologia. Zarys teorii i historii, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Baranowski Bohdan 1965. Pożegnanie z diabłem i czarownicą, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie. 1981. W kręgu upiorów i wilkołaków, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie. Baranowski Władysław 1970. Z badań nad ludową recepcją „żywotów świętych”, „Lud”, r. 54, s. 87–114. Bartmiński Jerzy 1973. O języku folkloru, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1988. „Niebo się wstydzi”. Wokół ludowego pojmowania ładu świata, w: Kultura, literatura, folklor, red. M. Graszewicz, J. Kolbuszewski, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, s. 96–106. 1990. Folklor – język – poetyka, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1993. Ojczyzny europejskie – duże i małe, w: Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, red. J. Bartmiński, Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, s. 5–11. ⩶ 413 ⩶ �1998. Podstawy lingwistycznych badań nad stereotypem – na przykładzie stereotypu matki, w: „Język a Kultura”, t. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria – metodologia – analizy empiryczne, red. J. Anusiewicz, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, s. 63–83. 2006. Językowe podstawy obrazu świata, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. 2007. Stereotypy mieszkają w języku. Studia etnolingwistyczne, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. 2008. Etnolingwistyka, lingwistyka kulturowa, lingwistyka antropologiczna?, w: „Język a Kultura”, t. 20: Tom jubileuszowy, red. A. Dąbrowska, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 15–33. Bartmiński Jerzy, Niebrzegowska Stanisława 1999. Językowy obraz polskiego nieba i piekła, w: Tysiąc lat polskiego słownictwa religijnego, red. B. Kreja, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s. 195–203. 2006. Profile a podmiotowa interpretacja świata, w: J. Bartmiński, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, s. 98–105. Bartoš František 1885. O naší poesii kramářské, w: F. Bartoš, Lid a národ, sv. II, s. 195–293. Benčíková Ivona 1993. Príspevok k štúdiu jarmočných piesní na Slovensku, „Slovenský národopis”, roč. 41, č. 1, s. 44–54. Benedyktowicz Zbigniew 1987. „Gość w dom, Bóg w dom” i obcy jako bogowie, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, t. 41, z. 1–4, s. 185–195. 2000. Portrety „Obcego”. Od stereotypu do symbolu, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Beneš Bohuslav 1970. Světská kramářská píseň. Příspěvek k poetice pololidové poezie, Brno: Universita J.E. Purkyně. 1983. Poslyšte písničku hezkou… Kramářské písně minulých dob, Praha: Mladá fronta. 1988. Funkcje pieśni kramarskich w literaturze popularnej, „Literatura Ludowa”, nr 1, s. 15–22. 1995. Náboženská tematika a světci v kramářských tiscích a písních, w: Světci v lidové tradici, red. L. Trcalová, Uherské Hradiště: Slovácké Muzeum, s. 179–186. ⩶ 414 ⩶ �Berendt Elżbieta 2004. Anioł ludowy. Próba portretu zbiorowego, w: Anioł w literaturze i w kulturze, t. 1, red. J. Ługowska, Wrocław: Atut, s. 397–418. Běhalová Štěpánka 2008. Odraz ženy v kramářských tiscích z jindřichohradecké Landfrasovy tiskárny, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 17–36. 2013. Pozdvihni se duše z prachu. Kramářské tisky s náboženskou tematikou ze sbírek muzea Jindřichohradecka, Jindřichův Hradec: Muzeum Jindřichohradecka. Bielińska-Gardziel Iwona 2012. Pieśni sieroce w kontekście kulturowym, w: „Język a Kultura”, t. 23: Akty i gatunki mowy w perspektywie kulturowej, red. A. Burzyńska-Kamieniecka, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 397–418. Bobrownicka Maria 1995. Narkotyk mitu. Szkice o świadomości narodowej i kulturowej Słowian zachodnich i południowych, Kraków: Universitas. Bogatyriew Piotr 1979. Semiotyka kultury ludowej, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Bogoczová Irena 2001. Naše a cizí v době jednotící se Evropy, w: Naše a cizí v interetnické a interpersonální komunikaci, red. I. Bogoczová, Ostrava: Ostravská univerzita, s. 5–8. Brzozowska-Krajka Anna 2004. „Chroń i prowadź do nieba…”. Mediacyjna struktura aniołów w folklorze polskim, w: Anioł w literaturze i w kulturze, t. 1, red. J. Ługowska, Wrocław: Atut, s. 419–426. Burke Peter 2009. Kultura ludowa we wczesnonowożytnej Europie, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Burszta Wojciech 1986. Język a kultura w myśli etnologicznej, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Bydžovská Iva 2010. Špalíček – projekt digitální knihovny kramářských tisků KNM, „Knihovna plus”, č. 2, czasopismo online: http://knihovna.nkp.cz/knihovnaplus102/bydzov.htm [dostęp: 13.02.2024]. ⩶ 415 ⩶ �Bydžovská Iva, Klacek Michal 2012. Zvířecí motivy v kramářské písni, „Sborník Národního muzea v Praze. Řada C – Literární historie”, sv. 57, č. 1–2, s. 44–52. Byrtusová Barbora 2011. Reflexe kultu Panny Marie hostýnské v kramářských tiscích, „Studia Comeniana et historica”, roč. 41, č. 85–86, s. 97–117. Cała Alina 2005. Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa: Oficyna Naukowa. Chlebda Wojciech 2002. Polak przed mentalną mapą świata, „Etnolingwistyka”, t. 14, s. 9–27. Chruszczewski Piotr P. 2011. Językoznawstwo antropologiczne. Zadania i metody, Wrocław: Polska Akademia Nauk. Czech Broadside Ballads… 2022. Czech Broadside Ballads as Text, Art, and Song in Popular Culture, ca. 1600– 1900, red. P. Fumerton, P. Kosek, M. Hanzelková, Amsterdam: Amsterdam University Press. Čapek Karel 1981. Marsjasz, czyli na marginesie literatury, Kraków, Wydawnictwo Literackie. 1984. Písně lidu pražského, w: K. Čapek, Marsyas/Jak se co děla, Praha: Československý spisovatel, s. 66–89. Damborský Jiří 1993. Ojczyzna w języku czeskim, w: Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, red. J. Bartmiński, Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, s. 167– 176. Di Nola Alfonso M. 2004. Diabeł. O formach, historii i kolejach losu Szatana, a także o jego powszechnej a złowrogiej obecności wśród wszystkich ludów, od czasów starożytnych aż po teraźniejszość, Kraków: Universitas. Droppová Ľubica, Krekovičová Eva 2010. Počúvajte panny aj vy mládenci… Letákové piesne zo slovenských tlačiarní, Bratislava: Eterna Press. ⩶ 416 ⩶ �Dufka Jiří, Holubová Markéta, Frolcová Věra, Bydžovská Iva, Machová Jitka, Glombová Hana, Macháčková Romana 2022. Three Collections of Czech Broadside Ballads: Creating, Organizing, and Providing Access, w: Czech Broadside Ballads as Text, Art, and Song in Popular Culture, ca. 1600–1900, red. P. Fumerton, P. Kosek, M. Hanzelková, Amsterdam: Amsterdam University Press, s. 131–153. Dunin Janusz 1970. W kręgu popularnych wydawnictw. Przegląd piśmiennictwa zagranicznego, w: Między dawnymi a nowymi laty. Studia folklorystyczne, red. R. Górski, J. Krzyżanowski, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 139–150. 1974. Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie. 2004. Studia o komunikacji społecznej, Łódź: Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna. Efmertová Marcela 1998. České země v letech 1848–1918, Praha: Libri. Eliade Mircea 2017. Sacrum. Mit. Historia. Wybór esejów, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Encyklopedia katolicka 1976. Encyklopedia katolicka, t. 2, red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sułkowski, Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski. Erben Karel Jaromír 1957. Kytice, Praha: Státní pedagogické nakladatelství. Fabianová Jiřina 2009. Písničky veselé i truchlivé na světlo světa vydané. Malé povídání o kramářských tiscích uložených v muzeu Valašské Meziříčí, Valašské Meziríčí: Muzeum regionu Valašsko ve Vsetíně a Muzejní společnost ve Valašském Meziríčí. Fiala Jiří 1989. Novina z francouzské krajiny. Antologie českých kramářských písní a lidových pamětí z doby napoleonských válek a Francouzské revoluce, Praha: Naše vojsko. 1994. Kramářské kriminální zpravodajství, w: Literatura a komerce, Olomouc: Vydavatelství Univerzity Palackého v Olomouci, s. 64–67. 1999. Z pololidové milostné lyriky národního obrození, w: Sex a tabu v české kultuře 19. století, Praha: Academia. 2001. Dobové české slovesne reflexe slezských válek, Olomouc: Univerzita Palackého. ⩶ 417 ⩶ �2011. Knižní edice českých kramářských písní, w: Hudební a taneční folklor v ediční praxi, red. L. Uhlíková, M. Toncrová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 81–90. 2014. Reflexe válek s Turky v českých písních kramárských, „Historie – Otázky – Problémy”, č. 2, s. 227–236. Greń Zbigniew 2001a. Stereotypy jako fenomeny językowe, w: Stereotypy i uprzedzenia. Uwarunkowania psychologiczne i kulturowe, red. A. Jasińska-Kania, M. Kofta, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 67–79. 2001b. Zakresy ‘swojskości’ i ‘obcości’ na Śląsku Cieszyńskim, w: Naše a cizí v interetnické a interpersonální komunikaci, red. I. Bogoczová, Ostrava: Ostravská univerzita, s. 243–259. 2004. Tradycja i współczesność w językowym i kulturowym obrazie świata na Śląsku Cieszyńskim, Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy. 2012. Miejsce stereotypów religijnych w językowym obrazie świata, w: Językoznawstwo. Prace na XV Międzynarodowy Kongres Slawistów w Mińsku 2013, Warszawa: Komitet Słowianoznawstwa Polskiej Akademii Nauk, s. 61–66. 2016. Tradycyjny obraz konfesji na Śląsku Cieszyńskim na podstawie źródeł folklorystycznych, „Prace Filologiczne”, t. 69, s. 167–186. 2019. Obraz Turcji i Turków w XIX-wiecznej prasie Śląska Cieszyńskiego, w: Europa Środkowa i Bałkany. Konteksty historyczne i politologiczne. Narody, mniejszości narodowe i religijne. Księga jubileuszowa ofiarowana prof. dr hab. Irenie Stawowy-Kawce, red. M. Korzeniewska-Wiszniewska, A. Kastory, R. Woźnica, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 153–164. Grochowski Piotr 2003. Dopusty boże. (Kilka uwag na temat motywów religijnych w pieśniach z repertuaru dziadowskiego), w: Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryficzność w kulturze, red. J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Ożarów: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wnętrz Dworskich, s. 113–126. 2007. Wierszowane legendy w ulotnych drukach kramarskich, w: Podanie – legenda w tradycji ludowej i literackiej, red. M. Jakitowicz, V. Wróblewska, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, s. 25–43. 2009. Dziady. Rzecz o wędrownych żebrakach i ich pieśniach, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. 2010. Straszna zbrodnia rodzonej matki. Polskie pieśni nowiniarskie na przełomie XIX i XX wieku, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. 2022. Broadside Ballads in Poland: Content, Forms, and Research, w: Czech Broadside Ballads as Text, Art, and Song in Popular Culture, ca. 1600–1900, red. P. Fumerton, P. Kosek, M. Hanzelková, Amsterdam: Amsterdam University Press, s. 403–422. ⩶ 418 ⩶ �Grzegorczykowa Renata 1998. O rozumieniu prototypu i stereotypu we współczesnych teoriach semantycznych, w: „Język a Kultura”, t. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy empiryczne, red. J. Anusiewicz, J. Bartmiński, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, s. 109–115. Guz Marzena 2012. Językowy obraz świata u wybranych przedstawicieli lingwistyki niemieckiej, amerykańskiej i polskiej, Poznań: Rys. Hais František 1985. Vzpomínky pražského pisničkáře 1818–1897, Praha: Odeon. Hajduk-Nijakowska Janina 1980. Temat śpiącego wojska w folklorze polskim. Próba typologii, Opole: Wyższa Szkoła Pedagogiczna. 1983. (opr.) Nie wszystko bajka. Polskie ludowe podania historyczne, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. 2010. Kulturowe źródła tabloidyzacji przekazów medialnych, „Oblicza Komunikacji”, nr 3, s. 9–21. Hernas Czesław 1973. Potrzeby i metody badania literatury brukowej, w: O współczesnej kulturze literackiej, t. 1, red. M. Hopfinger, S. Żółkiewski, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 15–46. Hlava Rudolf 1963. Soukromé sbírky kramářských písní, w: Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J.Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství, s. 361–365. Holubová Markéta 2008. Žena a móda ve světle kramářské produkce 18. a 19. století, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 133–139. 2012. Katalog kramářských tisků II. Biblická a křesťanská ikonografie, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. 2017. Katalog kramářských tisků III. Německé kramářské tisky, jednolisty a kuplety, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. Holubová Markéta, Kopalová Ludmila 2008. Katalog kramářských tisků, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. ⩶ 419 ⩶ �Hołda Renata 2008. „Dobry władca”. Studium antropologiczne o Franciszku Józefie I, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Horálek Karel 1979. Folklór a světová literatura, Praha: Academia. Humboldt Wilhelm von 2001. Rozmaitość języków a rozwój umysłowy ludzkości, Lublin: Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Ivánek Jakub 2017. Poznámky k vymezení pojmu kramářská píseň (s ohledem na tisky náboženské povahy), „Listy filologické”, roč. 140, č. 1–2, s. 201–230. Ivánek Jakub, Malura Jan 2019. Horo krásná, spanilá! Poutní písně na Moravě (1600–1850), Brno: Host. Jagiełło Jadwiga 1975. Polska ballada ludowa, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Jančar Josef 2000. Lidová kultura na Moravě, Strážnice: Ústav lidové kultury. Janovec Ladislav 2016. Duše v českých folklorních písňových textech, w: Antropologiczno-językowe wizerunki duszy w perspektywie międzykulturowej, t. 1: Dusza w oczach świata, red. E. Masłowska, D. Pazio-Wlazłowska, Warszawa: Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, s. 407–416. Jastrzębski Jerzy 1989. Żyd jako „obcy” i jako „swój” w kulturze wsi polskiej XIX w., „Literatura Ludowa”, nr 4–6, s. 31–48. Jaworska Elżbieta 1990. Katalog polskiej ballady ludowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Jorion Paul 1983. Emic and etic. Two anthropological ways of spilling ink, „The Cambridge Journal of Anthropology”, vol. 8, no. 3, s. 41–68. ⩶ 420 ⩶ �Jungmann Josef 1839. Slownjk česko-německý. Djl V, Praha: Arcibiskupská knihtiskárna – Josefa Fetterlowá řjzenjm Wáclawa Špinky. Kaczan Anna 2005. Obraz anioła w polskich pieśniach ludowych, w: Anioł w literaturze i w kulturze, t. 2, red. J. Ługowska, Wrocław: Atut, s. 554–562. Kafka Luboš 2008. „Líbezně nás volá, Matička Cellenská”, zobrazení Panny Marie v kramářských tiscích, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 149–168. 2009. Dárek z pouti. Poutní a pouťové umění, Praha: Lika Klub. Kajfosz Jan 2001. Językowy obraz świata w etnokulturze Śląska Cieszyńskiego, Czeski Cieszyn: PROprint. Kalniuk Tomasz 2014. Mityczni obcy. Dzieci i starcy w polskiej kulturze ludowej przełomu XIX i XX wieku, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Karbusický Vladimír 1968. Mezi lidovou písní a šlágrem, Praha: Editio Supraphon. Karbusický Vladimír, Pletka Václav 1966. (opr.) Písně lidu pražského, Praha: Československý spisovatel. Klacek Michal 2011. Sbírka kramářských písní v Knihovně Národního muzea, „Muzeum”, č. 1, s. 29–40. 2014. Egypt a Blízký východ v kramářských písních, „Knihy a dějiny”, č. 21, s. 76–90. Kneidl Pravoslav 1983. Česká lidová grafika v ilustracích novin, letáků a písniček, Praha: Odeon. Kobylińska Anna, Falski Maciej, Filipowicz Marcin 2016. Peryferyjność. Habsbursko-słowiańska historia nieoczywista, Kraków: Libron. Kolberg Oskar 1962. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, t. 5: Krakowskie, cz. 1, Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne. 1966. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, t. 40: Mazury Pruskie, Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne. ⩶ 421 ⩶ �Kořalka Jirí 1996. Češi v habsburské říši a v Evropě 1815–1914, Praha: Argo. Kosek Pavel 2023. Má svou známou notu: Kramářské písně v ústní tradici Moravy a Slezska, Brno: Host. Kosek Pavel, Bromová Veronika, Andrlová Fidlerová Alena, Timofejev Dmitrij 2022. The Orthography of Czech Broadside Ballads from the Seventeenth and Eighteenth Centuries, w: Czech Broadside Ballads as Text, Art, and Song in Popular Culture, ca. 1600–1900, red. P. Fumerton, P. Kosek, M. Hanzelková, Amsterdam: Amsterdam University Press, s. 353–375. Kosowska Ewa 1985. Legenda. Kanon i transformacje. Św. Jerzy w polskiej kulturze ludowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Kotek Josef 1994. Dějiny české populární hudby a zpěvu 19. a 20. století, 1. díl (do roku 1918), Praha: Academia. Kovačevičová Soňa 1974. Knižný drevorez v ľudovej tradícii, Bratislava: Tatran. Kowalska-Lewicka Anna 1999. „Cysorz” w folklorze galicyjskim, w: Przed 100 laty i dzisiaj. Ludoznawstwo i etnografia między Wiedniem, Lwowem, Krakowem a Pragą, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Spiss, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Krakowie, s. 141–153. Krawczyk-Tyrpa Anna 2001. Tabu w dialektach polskich, Bydgoszcz: Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego. Krejčí Karel 1972. Pieśń praskiej ulicy, jej stosunek do pieśni jarmarcznej i do literatury, w: K. Krejčí, Wybrane studia slawistyczne. Kultura – literatura – folklor, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 680–714. Kutnar František 1963. Kramářská píseň jako historický pramen, w: Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J.Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství, s. 77–86. ⩶ 422 ⩶ �Leščák Milan, Sirovátka Oldřich 1982. Folklór a folkloristika (O ľudovej slovesnosti), Bratislava: Smena. Ley David 2009. Mental maps/Cognitive maps, w: The dictionary of human geography, red. D. Gregory, R. Johnston, G. Pratt, Malden: Wiley-Blackwell, s. 455. Lidová kultura… (NEČMS) 2007. Lidová kultura. Národopisná encyklopedie Čech, Moravy a Slezska, sv. 1–3, red. S. Brouček, R. Jeřábek, Praha: Mladá fronta. Lněničková Jitka 1999. České země v době předbřeznové 1792–1848, Praha: Libri. Lord Albert B. 2012. Pieśniarz i jego opowieść, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Lurker Manfred 1989. Słownik obrazów i symboli biblijnych, Poznań: Pallotinum. 2011. Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach, Warszawa: Alatheia. Ługowska Jolanta 1998. Obrazy diabła w różnych gatunkach opowieści ludowych, w: Diabeł w literaturze polskiej, red. T. Błażejewski, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 5–16. Macura Vladimír 1995. Znamení zrodu, Jinočany: H & H. Maćkiewicz Jolanta 1999. Co to jest „językowy obraz świata”, „Etnolingwistyka”, t. 11, s. 7–24. Magnuszewski Józef 1960. (opr.) Czeska i słowacka pieśń ludowa, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1973. Historia literatury czeskiej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1983. Tropami folkloru i literatury. Studia slawistyczne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Masłowska Ewa 2012. Ludowe stereotypy obcowania świata i zaświatów w języku i kulturze polskiej, Warszawa: Wydawnictwo Agade Bis. ⩶ 423 ⩶ �Maur Eduard 1998. Pojetí národa ve starší české historiografii jako východisko koncepce českého národa v první polovině 19. století, w: Národní obrození a rok 1848 v evropském kontextu, red. M. Skřivánek, Litomyšl: Státní okresní archiv Svitavy, s. 7–20. Mazalová Ludmila 2008a. Ženské postavy skalických škarniclovských tisků, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 37–70. 2008b. Amálie Škarniclová – poslední představitelka moravské větve tiskařské rodiny, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 71–98. McCagg William O. 2010. Dzieje Żydów w monarchii habsburskiej w latach 1670–1918, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Mętrak Maciej 2017. Językowy i kulturowy obraz Żyda w czeskich drukach kramarskich, „Zeszyty Łużyckie”, t. 51, s. 89–109. 2018. Czeska twórczość kramarska – zarys zagadnienia, w: Słowianie, kultura, język. Wybrane zagadnienia z języków, literatur i kultur słowiańskich i germańskich, red. D. Dziadosz, A. Krzanowska, Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, s. 351–361. 2019a. Grzeszne kobiety i kobiece grzechy w świecie czeskiej pieśni kramarskiej, „Studia et Documenta Slavica”, nr 1 (7), s. 85–100. 2019b. Realistický a fantastický zeměpis v textech moravských kramářských tisků, w: Knížky naučení všelikého, red. L. Heilandová, J. Pavelková, Brno: Moravská zemska knihovna, s. 149–162. 2022. Give the Devil His Due. Demons and Demonic Presence in Czech Broadside Ballads, w: Czech Broadside Ballads as Text, Art, and Song in Popular Culture, ca. 1600–1900, red. P. Fumerton, P. Kosek, M. Hanzelková, Amsterdam: Amsterdam University Press, s. 213–231. Mianecki Adrian 2010. Stworzenie świata w folklorze polskim XIX i początku XX wieku, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Michajłowa Katia 2010. Dziad wędrowny w kulturze ludowej Słowian, Warszawa: Oficyna Naukowa. ⩶ 424 ⩶ �Michálková Věra 1961. K jazyku kramářských písní, w: Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J.Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství, s. 209–227. Mikulec Jiří 1992. Kult svatého Izidora Sedláka v českých zemích. (K působení církve v prostředí venkova v 17. a 18. století), w: Kultura baroka v Čechách a na Moravě, Praha: Historický ústav ČAV, s. 65–84. 2004. Lidový (naivní) monarchismus v barokních Čechách a jeho zdroje, w: Barokní Praha – barokní Čechie 1620–1740, red. O. Fejtová, V. Ledvinka, J. Pešek, V. Vlnas, Praha: Scriptorium, s. 363–375. 2013. Náboženský život a barokní zbožnost v českých zemích, Praha: Grada. Milewska Anna 2010. Wizerunek diabła w tradycji ludowej i wierzenia z nim związane, zawarte w wątku T 1060 „chłop i diabeł”, „Literatura Ludowa”, nr 6, s. 43–58. Mocná Dagmar, Peterka Josef i in. 2004. Encyklopedie literárních žánrů, Praha–Litomyšl: Paseka. Moszyński Kazimierz 1967. Kultura ludowa Słowian, t. 2: Kultura duchowa, cz. 1, Warszawa: Książka i Wiedza. Mróz Lech 1979. Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia Polska”, t. 23, z. 2, s. 157–168. Nagórko Alicja 1994. Z problemów etnolingwistyki – jak porównywać języki i kultury?, „Poradnik Językowy”, nr 4, s. 4–14. Navrátilová Alexandra 2004. Narození a smrt v české lidové kultuře, Praha: Vyšehrad. 2005. Revenantství v české lidové tradici jako obraz cizího, nepřátelského světa, „Studia Mythologica Slavica”, č. 8, s. 115–136. Neruda Jan 1985. Pražský pěvec, w: F. Hais, Vzpomínky pražského pisničkáře 1818–1897, Praha: Odeon, s. 433–441. ⩶ 425 ⩶ �Nešpor Zdeněk R. 2009. Luteráni v českých zemích v období protireformace a náboženské tolerance (1621– 1861), w: Just, Jiří, Matějka, Ondřej, Nešpor, Zdeněk R. et al., Luteráni v českých zemích v proměnách staletí, Praha: Lutherova společnost. Niedźwiedź Anna M. 2004. Na granicy światów. Aniołowie w tradycyjnych wyobrażeniach ludowych, „Topos”, nr 1–2, s. 79–85. Niewiara Aleksandra 1998. Inni w oczach „wojowników sarmackich”, w: „Język a Kultura”, t. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy empiryczne, red. J. Anusiewicz, J. Bartmiński, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, s. 171–184. 2000. Wyobrażenia o narodach w pamiętnikach i dziennikach z XVI–XIX wieku, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. 2010. Kształty polskiej tożsamości. Potoczny dyskurs narodowy w perspektywie etnolingwistycznej (XVI–XX w.), Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Novotný Miloslav 1930. (opr.) Písničky jarmareční většinou výpravné a vesměs starodávné. Ze sbírek knihovny Národního musea, Praha: Erna Janská. 1940. (opr.) Špalíček písniček jarmarečních, Praha: Evropský literární klub. Nyrkowski Stanisław 1973. (wybór i opr.) Karnawał dziadowski. Pieśni wędrownych śpiewaków (XIX–XX w.), Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Obrazy ženy… 2008. Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. Olivová-Nezbedová Libuše 1993. Nazwy własne w poszczególnych rodzajach pieśni ludowych w Czechach, w: Onomastyka literacka, red. M. Biolik, Olsztyn: Wydawnictwa Wyższej Szkoły Pedagogicznej, s. 285–291. Olson David R. 2010. Papierowy świat. Pojęciowe i poznawcze implikacje pisania i czytania, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. ⩶ 426 ⩶ �Ong Walter Jackson 2011. Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Pająk Patrycjusz 2014. Groza po czesku. Przypadki literackie, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Palas Karel 1964. K problematice krajové pololidové literatury 18. století, Brno: Státní pedagogické nakladatelství. Pěkný Tomáš 2001. Historie Židů v Čechách a na Moravě, Praha: Sefer. Pietraszek Edward 1976. Władza i autorytety w społeczności wiejskiej, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, red. M. Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 521–533. Pike Kenneth L. 1972. Language in relation to a unified theory of the structure of human behavior, The Hague: Mouton. Piotrowski Robert 2017. Diabelscy muzykanci i tancerze w materiałach folklorystycznych i etnograficznych, „Literatura Ludowa”, nr 3, s. 3–12. 2021. „Jednemu się zmiele, drugiemu się skrupi”. Młynarze i młyny w pamięci zbiorowej mieszkańców pogranicza mazowiecko-dobrzyńskiego, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Pisarek Walery 1978. Językowy obraz świata, w: Encyklopedia wiedzy o języku polskim, red. S. Urbańczyk, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 143. Pisarkowa Krystyna 1976. Konotacja semantyczna nazw narodowości, „Zeszyty Prasoznawcze”, z. 1, s. 5–26. Písková Milada 1994. Světská píseň kramářská ve sbírkách přerovského muzea, w: Minulost Přerovska 1993. Sborník prací z dějin přerovského regionu, red. F. Hýbl, Přerov: Muzeum Komenského, s. 25–33. ⩶ 427 ⩶ �Pletka Václav 1966. (opr.) Tam u Králového Hradce: veselé i smutné písničky o té válce v roce 1866, Hradec Králové: Východočeské nakladatelství. Potkowski Edward 1978. Stereotyp heretyka-innowiercy w piśmiennictwie kaznodziejskim, w: Kultura elitarna a kultura masowa w Polsce późnego średniowiecza, red. B. Geremek, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 121–135. Rak Maciej 2010. Czym nie jest językowy obraz świata?, w: Symbolae grammaticae in honorem Boguslai Dunaj, red. R. Przybylska, J. Kąś, K. Sikora, Kraków: Księgarnia Akademicka, s. 485–495. Rataj Tomáš 2002. České země ve stínu půlměsíce. Obraz Turka v raně novověké literatuře z českých zemí, Praha: Skriptorium. Richter Karel 1999. Češi a Němci v zrcadle dějin, sv. 1, Třebíč: Akcent. Roux Jean-Paul 1998. Król. Mity i symbole, Warszawa: Volumen. Royt Jan 1993. Proč stojí poutní místa tam, kde stojí, w: O posvátnu, red. H. Webrová, Praha: Česká křesťanská akademie, s. 109–113. 2001. Poslové nebes: doprovodná kniha k výstavě o andělech ve výtvarném umění od středověku do 20. století v Muzeu Šumavy v Kašperských Horách, květen – říjen 2001, Sušice: Muzeum Šumavy. 2007. Slovník biblické ikonografie, Praha: Karolinum. 2011. Obraz a kult v Čechách 17. a 18. století, Praha: Karolinum. Rożek Michał 1993. Diabeł w kulturze polskiej. Szkice z dziejów motywu i postaci, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Röhrich Lutz 1966. Čert v pohádce a pověsti, „Český lid”, roč. 53, č. 1, s. 18–23. Rudwin Maximilian 1999. Diabeł w legendzie i literaturze, Kraków: Znak. ⩶ 428 ⩶ �Ryšavá Eva 1985. Česká kramářská tvorba a František Hais, w: Hais, František, Vzpomínky pražského pisničkáře 1818–1897, Praha: Odeon, s. 7–40. 1996. Odraz života městských žen v kramářských písních, w: Žena v dějinách Prahy. Sborník příspěvků z konference Archivu hl. m. Prahy pro gender studies 1993, Praha: Scriptorium, s. 185–193. 2008a. Špalíček matky Mikoláše Alše?, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 205–210. 2008b. Ženy v životě a tvorbě písničkáře Františka Haise, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 7–16. Sapir Edward 1978. Status lingwistyki jako nauki, w: Tenże, Kultura, język, osobowość. Wybrane eseje, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, s. 85–95. Scheybal Josef V. 1990. Senzace pěti století v kramářské písni, Hradec Králové: Kruh. Sirovátka Oldřich 1996. Srovnávací studie o české lidové slovesnosti, Brno: Akademie věd České republiky. Skořepová Markéta 2016. Kramářské písně ze sbírky Muzea Vysočiny Pelhřimov, Pelhřimov: Muzeum Vysočiny Pelhřimov. 2017. „Ochránkyně sirotků a vdov”. Ovdovění a osiření v textech kramářských písní, „Otázky – historie – problémy”, t. 1, s. 175–184. Skutil Jan 1963. Zmínky o přírodních poměrech v kramářských písních a jarmareční píseň o jeskyních v Němčicích na Moravě, w: Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J.Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství, s. 181–182. Slavický Tomáš 2008. Kramářský tisk jako hymnografický pramen. Několik poznámek k repertoáru mariánských poutních písní 19. století, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 169–188. Słownik folkloru polskiego (SFP) 1965. Słownik folkloru polskiego, red. J. Krzyżanowski, Warszawa: Wiedza Powszechna. ⩶ 429 ⩶ �Słownik stereotypów i symboli ludowych… (SSiSL I-I) 1996. Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1: Kosmos [cz. 1]. Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, red. J. Bartmiński, S. Niebrzegowska, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. Słownik stereotypów i symboli ludowych… (SSiSL I-II) 1999. Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1: Kosmos [cz. 2]. Ziemia, woda, podziemie, red. J. Bartmiński, S. Niebrzegowska, Lublin: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Smetana Robert 1963. K problematice jevu české písně kramářské, w: Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J.Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství, s. 13–58. Smetana Robert, Václavek Bedřich 1937. (opr.) České písně kramářské, Praha: Svoboda. 1950. O české písni lidové a zlidovělé, Praha: Svoboda. 1955. České světské písně zlidovělé. Písně epické: slovesný, hudební a obrazový, Praha: Nakladatelství Akademie věd České republiky. Soukup Daniel 2009. Šimon Abeles: Zrození barokní legendy, „Česká literatura – časopis pro literární vědu”, roč. 57, č. 3, s. 346–371. 2016. Eucharistické profanační legendy jako polemika s husitstvím a útok proti Židům, w: Jan Hus, husitství a husitské války a jejich dopad na českou kulturu (V. kongres světové literárněvědné bohemistiky. Válka a konflikt v české literatuře), red. D. Soukup, M. Jaluška, Praha: Akropolis, s. 42–53. Staškivová Kristina 2008. Žena a kramářská píseň o kriminálních činech, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 99–117. Stejskalová Eva 2015. Novinové zpravodajství a noviny v Čechách od 17. století do roku 1740, Praha: Karolinum. Stomma Ludwik 1981. Nauki humanistyczne a etnologia (tezy), „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, t. 35, z. 2, s. 71–72. 2002. Antropologia kultury wsi polskiej oraz wybrane eseje, Łódź: Piotr Dopierała. ⩶ 430 ⩶ �Szczepańska Elżbieta 2004. Cechy czeszczyzny okresu baroku a obecná čeština, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. 2011. Język czeski, w: Słowiańskie języki literackie. Rys historyczny, red. B. Oczkowa, E. Szczepańska, T. Kwoka, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 43–65. Sznajderman Monika 1997. „Tam gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła”, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, t. 51, z. 1–2, s. 124–132. Szturcová Monika 2021. Czesko-polskie pieśni pielgrzymkowe w drukach kramarskich z XVIII i XIX w., „Literatura Ludowa”, nr 4, s. 57–76. Szwat-Gyłybowa Grażyna 1993. Stereotyp Turka w piśmiennictwie bułgarskim XIX stulecia a grzechy europejskiego orientalizmu, w: Kategoria narodu w kulturach słowiańskich, red. T. Dąbek-Wirgowa, A.Z. Makowiecki, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, s. 71–76. Szyjewski Andrzej 2003. Religia Słowian, Kraków: Wydawnictwo WAM. Šalanda Bohuslav 1989. Ústní podání a dějiny, Praha: Univerzita Karlova. 1990. Folklór, tradice a stereotypy, Praha: Katedra etnografie a folkloristiky filozofické fakulty Univerzity Karlovy. Šimečková Marta 2015. Basama teremtete a jiná citoslovce klení, „Naše řeč”, roč. 98, č. 5, s. 263–266. Šlosar Dušan 2005. Tisíciletá, Praha: Dokořán. Štajnochr Vítězslav 2000. Panna Maria Divotvůrkyně. Nauka o Panně Marii, mariánská ikonografie, mariánská poutní místa, Uherské Hradiště: Slovácké muzeum. 2005. Svatá Trojice. Učení o Bohu v Trojici a vývoj zobrazení. Úcta k Nejsvětější Trojici a poutní místa. Katalog ze sbírek Slováckého muzea v Uherském Hradišti, Uherské Hradiště: Slovácké muzeum. ⩶ 431 ⩶ �Tarajło-Lipowska Zofia 2010. Historia literatury czeskiej. Zarys, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Tazbir Janusz 1969. Kult św. Izydora w Europie, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 14, s. 89–99. 1981. Obraz heretyka i diabła w katolickiej propagandzie wyznaniowej XVI–XVII w., „Kwartalnik Historyczny”, t. 88, nr 1, s. 939–953. Thořová Věra, Traxler Jiří, Vejvoda Zdeněk 2011. Lidové písně z Prahy ve sbírce Františka Homolky. Studie/Kritická edice, I. díl, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. 2013. Lidové písně z Prahy ve sbírce Františka Homolky. Studie/Kritická edice, II. díl, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. Tokarska-Bakir Joanna 2000. Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków: Universitas. 2008. Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. Tołstaja Swietłana Michajłowna, Tołstoj Nikita Ilicz 1984. Принципы составления этнолингвистического словаря словянских древностей, w: Этнолингвистический словарь славянских древностей: Проект словника. Предварительные материалы [maszynopis], Moskwa, s. 6–22. Tomicka Joanna, Tomicki Ryszard 1975. Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Tomicki Ryszard 1981. Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 29–70. Trachtenberg Joshua 1997. Diabeł i Żydzi. Średniowieczna koncepcja Żyda a współczesny antysemityzm, Gdynia: Uraeus. Trčka Jan Vít 1995. Úcta ke svátým jako fenomén českého lidového prostředí, w: Světci v lidové tracici, red. L. Trcalová, Uherské Hradiště: Slovácké Muzeum, s. 23–26. ⩶ 432 ⩶ �Trost Pavel 1963. Česká a německá píseň kramářská, w: Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J. Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství, s. 253–254. Trubiecki Nikołaj Siergiejewicz 1970. Podstawy fonologii, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Tuan Yi-Fu 1987. Przestrzeń i miejsce, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Tyllner Lubomír 2010. Tradiční hudba. Hledání kořenů, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. Tyrpa Anna 2007. Obraz cudzoziemców w małopolskich pieśniach ludowych, w: W kręgu dialektów i folkloru, red. S. Cygan, Kielce: Kieleckie Towarzystwo Naukowe, s. 237–251. 2011. Cudzoziemcy i obce kraje w dialektach polskich, Kraków: LEXIS. Václavkova Olomouc… 1963. Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J.Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství. Václavková Jaroslava 1948. (opr.) Písně roku 1848, Praha: Svoboda. Vaňa Zdeněk 1990. Svět slovanských bohů a démonů, Praha: Panorama. Vaňáček Michael 1965. Francouzové a Morava v době velké francouzské revolue a koaličních válek, Brno: Musejní spolek. Vaňková Irena 2005. (red.) Co na srdci, to na jazyku. Kapitoly z kognitivní lingvistiky, Praha, Karolinum. 2016. Duše v českém jazykovém obrazu světa. Kontexty, významy, konceptualizace (První poznámky), w: Antropologiczno-językowe wizerunki duszy w perspektywie międzykulturowej, t. 1: Dusza w oczach świata, red. E. Masłowska, D. Pazio-Wlazłowska, Warszawa: Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, s. 271–286. ⩶ 433 ⩶ �Vašica Josef 1939. Několik poznámek k baroknímu písemnictví, „Řád. Revue pro kulturu a život”, roč. 5, č. 5, s. 281–289. Večerková Eva 1995. Poslouchejte, mládenci a panny… aneb o české písni kramářské, Brno: Moravské zemské muzeum. Veselská Jiřina 1982. Soupis kramářských písní ve sbírce Okresního vlastivědného muzea ve Frýdku-Místku, Frýdek-Místek: Okresní vlastivědné muzeum. Vintr Josef 1998. Zásady transkripce českých textů z barokní doby, „Listy filologické”, roč. 121, s. 341–346. Vlnas Vít 1993. Jan Nepomucký, česka legenda, Praha: Mladá fronta. Voit Petr 2008. Encyklopedie knihy. Starší knihtisk a příbuzné obory mezi polovinou 15. a počátkem 19. století, I. a II. díl, Praha: Libri ve spolupráci s Královskou kanonií premonstrátů na Strahově. Vrhel František 1996. Jazyk a obraz světa, „Český lid”, roč. 83, č. 3, s. 221–227. Waliński Michał 1975. Tradycja i pieśń kramarska w Czechosłowacji, „Literatura Ludowa”, nr 4–5, s. 27–43. 1998. Pieśń jarmarczna? Nowiniarska? Ballada? Czy – pieśń dziadowska? Prolegomena do badań pieśni dziadowskiej, w: Wszystek krąg ziemski. Antropologia, historia, literatura, red. P. Kowalski, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 164–194. Wasilewski Jerzy Sławomir 1985. Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Wężowicz-Ziółkowska Dobrosława 1991. Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVIII–XX wieku, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. ⩶ 434 ⩶ �Wierzbicka Anna 2007. Słowa klucze. Różne języki – różne kultury, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Wiślicz Tomasz 2012. Upodobanie. Małżeństwo i związki nieformalne na wsi polskiej XVII–XVIII wieku. Wyobrażenia społeczne i jednostkowe doświadczenia, Warszawa: Chronicon. Witecka Helena 2003. Patronat ogniowy św. Floriana, „Zeszyty Historyczne Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej”, z. 3, s. 49–54. Záloha Jiří 1975. Jarmareční píseň jako historický pramen, „Český lid”, roč. 62, č. 2, s. 104–105. Zarek Józef 2000. Dwie koncepcje narodu czeskiego, w: Język a tożsamość narodowa, red. M. Bobrownicka, Kraków: Universitas, s. 39–62. Zowczak Magdalena 2013. Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Zuber Josef 1992. Lidová zbožnost a poutě na Moravě v 18. století, w: Studie muzea Kroměřížska 91., Kroměříž, Muzeum Kroměřížska, s. 74–86. Żabski Tadeusz 1993. Proza jarmarczna XIX wieku. Próba systematyki gatunkowej, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. 8.2. Źródła internetowe Biblia Tysiąclecia – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, http://www.biblia. deon.pl. Databáze Kramářských a starých tisků Etnologického ústavu Akademie věd České republiky, v.v.i., http://www.staretisky.eu.cas.cz. Špalíček. Digitální knihovna kramářských tisků, http://www.spalicek.net. ⩶ 435 ⩶ ��MAPA ŚWIATA Z JARMARCZNEJ ULOTKI: CZESKA DZIEWIĘTNASTOWIECZNA TWÓRCZOŚĆ KRAMARSKA W PERSPEKTYWIE ETNOLINGWISTYCZNEJ STRESZCZENIE Celem książki jest możliwie całościowe przedstawienie zagadnienia czeskiej pieśni kramarskiej (czes. kramářská píseň), niepodejmowanego dotąd przez polską bohemistykę, i analiza językowego obrazu świata zawartego w tekstach tego rodzaju. Pieśni kramarskie zaliczane są w Czechach do tzw. literatury na poły ludowej (czes. pololidová literatura), ponieważ funkcjonowały na styku kultury klas wyższych i wiejskiego folkloru. Autorzy tekstów kramarskich czerpali inspirację ze zróżnicowanych źródeł, przetwarzając zarówno motywy tradycyjnej słowiańskiej twórczości ludowej, jak i nauki kontrreformacyjnego katolicyzmu czy wątki związane z czeskim odrodzeniem narodowym. Zróżnicowany korpus tekstów, znajdujący się w zbiorach czeskich muzeów i bibliotek, łączy forma, w jakiej były one publikowane: niewielkie, tanie ulotki sprzedawane na jarmarkach i przez wędrownych kramarzy (czes. kramářské tisky). Przeanalizowany w monografii materiał pochodzi ze zbiorów Muzeum Komeńskiego w Przerowie (Muzeum Komenského v Přerově), liczących niemal 3000 pojedynczych druków (przechowywanych oddzielnie, lub zszytych w formie niewielkich tomików, łącznie 2811 pozycji katalogowych). W pracy wykorzystanych zostało 459 druków, w większości wydanych w latach 1774 – 1866 (z kilkunastoma wyjątkami w postaci druków starszych i młodszych, wybranych ze względu na istotną dla pracy zawartość). Metodologia badawcza zastosowana w pracy czerpie z dorobku lingwistyki kognitywnej i antropologicznej, przede wszystkim etnolingwistyki, w jej rozumieniu używanym w kręgu państw słowiańskich (teoria Językowego Obrazu Świata). Podstawowym celem rozprawy jest zrekonstruowanie (w ujęciu emicznym) systemu, za pomocą którego autorzy i odbiorcy pieśni kramarskiej kategoryzowali świat, w tym opisanie praw i mechanizmów nim rządzących. Książka dzieli się na dwie zasadnicze części – pierwsza (rozdziały 2. i 3.) poświęcona jest twórczości kramarskiej jako wieloaspektowemu zjawisku w kulturze czeskiej XVIII i XIX wieku i oparta jest na dostępnej w Czechach i Polsce literaturze przedmiotu. Druga część (rozdziały 4. i 5.), poświęcona jest analizie materiału źródłowego w oparciu o przedstawione we wstępie (rozdział 1.) założenia teoretyczne. Część analityczna pracy prezentuje dwa kierunki, w których rozciągała się mapa świata opisywanego w pieśniach i drukach. Kierunek „poziomy” to porządek świata ludzkiego z różnymi kręgami swojskości i obcości, zaś „pionowy” – porządek metafizyczny z obecnymi w nim siłami nadprzyrodzonymi. Taka struktura odpowiada mitologicznym koncepcjom trójwarstwowego kosmosu, podzielonego na położoną najwyżej sferę niebios, środkowy świat ludzi i negatywnie wartościowane piekielne podziemie. ⩶ 437 ⩶ �Na potrzeby opisu świata ludzkiego wybrane zostały 4 punkty widzenia, oparte na czterech kryteriach obcości: religijnej, politycznej (państwowej), etnicznej i społecznej (klasowej). W ten sposób wyróżnione zostały punkty widzenia katolika, poddanego austriackiego, Czecha/Morawiania i chłopa (4.3.). W oparciu o nie opisane zostały obrazy obcego religijnie (4.5., cztery podstawowe typy: konwertyta, bluźnierca, prześladowca w rodzinie i tyran) oraz obcego politycznie (4.6., trzy podstawowe typy: najeźdźca, wróg wewnętrzny i wróg odległy, oraz dodatkowa 4 kategoria: neutralnie nacechowane obrazy innego). Uzupełnienie tej części 4 rozdziału stanowi szczegółowa lista 10 najczęstszych obcych narodów i grup etnicznych, zawierająca opis dotyczących ich stereotypów językowych (4.7.). Dalsza część pracy przedstawia elementy czeskiej i ogólnosłowiańskiej tożsamości obecne w tekstach, wraz ze wzmiankami dotyczącymi morawskiej tożsamości regionalnej (4.8.). Ostatni podrozdział poświęcony jest natomiast obrazom „obcego” opartym na statusie społecznym i majętności (4.9.) – relacjom między bogatymi a ubogimi, historiom miłosnym o zakazanych mezaliansach, motywom dotyczącym grup uprzywilejowanych w kontakcie ze światem nadprzyrodzonym (wdowom, sierotom i wędrownym żebrakom), wizjom władzy i władcy, w tym idei ludowego monarchizmu (ucieleśnianej przez cesarza Austrii, objętego stereotypem „dobrego władcy”). Tę część analizy zamyka przedstawienie kontrastu między ludźmi, niezależnie od reprezentowanej grupy podlegającymi śmierci, oraz mocom nadprzyrodzonym, którym poświęcony jest dalszy rozdział. W ostatniej części analizy (rozdział 5.) przedstawiona została pionowa struktura świata, której opis otwiera obraz Boga i Trójcy świętej (5.3.). W tym podrozdziale przedstawiony jest ponadto motyw kary boskiej, stanowiący podstawę dla „kramarskiej teodycei”: sposobów uzasadnienia niechcianych i tragicznych zdarzeń często opisywanych w drukach (klęsk żywiołowych, chorób, wojen itp.). Ponieważ kramarski obraz Boga przedstawia go jako istotę odległą, rzadko osobiście interweniującą w życie śmiertelników, kolejny podrozdział przedstawia pośredników między Bogiem a ludźmi: Maryję i świętych katolickich (5.4.). Są oni ukazywani na dwa główne sposoby – jako byty objawiające się, by przekazać ludziom pouczenia i zganić ich występki (bez fizycznej interakcji ze światem materialnym), lub jako istoty czynnie interweniujące w ziemskie zdarzenia (ratujący pobożnych, zwłaszcza słabych i uciśnionych, lub karzący ich prześladowców). Bóg, Maryja i święci tworzą większą kategorię aktywnych sił nadprzyrodzonych. Drugą grupę stanowią byty nadprzyrodzone o ograniczonej sprawczości, wypełniające wolę przedstawicieli pierwszej kategorii: przede wszystkim anioły i diabły, ale również duchy, siły przyrody i żywioły. Anioły (5.5.) przedstawiane są w tekstach jako istoty towarzyszące bardziej potężnym siłom (Chrystusowi, Maryi i świętym), lub jako obrońcy pobożnych, w ujęciu odpowiadającym koncepcji anioła stróża. Diabły (5.6.), choć groźne i potężne, zazwyczaj również ukazywane są jako wykonawcy boskiej woli, stający na straży porządku świata i zasłużenie karzący ludzi za ich przewinienia. Istotną częścią dotyczącego ich podrozdziału jest analiza koncepcji sprawczości słowa i konieczności zaproszenia demonów do ludzkiego świata. Ostatni podrozdział w tej części pracy poświęcony jest żywiołom i siłom natury (5.7.), służącym często jako narzędzie nadprzyrodzonej kary lub medium przekazujące znaki od ⩶ 438 ⩶ �Boga. W tekstach odnaleźć można obrazy nieba i ognia niebieskiego (komet, piorunów, ognistego deszczu), ziemi (idei raju ziemskiego, pochłaniania grzeszników przez ziemię i trzęsień ziemi) i podziemi (widzianych jako miejsce cudów pomiędzy światem ludzkim a nadprzyrodzonym). W tej części pracy poruszony jest również motyw kontaktu ze zmarłymi i powrotów zza grobu. Ostatni, szósty rozdział, zawiera końcowe uwagi dotyczące zarówno pieśni kramarskiej jako zjawiska społecznego, odpowiadającego na zróżnicowane potrzeby odbiorców (m.in. dostarczanie informacji, rozrywki i nauk etycznych), jak i głównych elementów składających się na propagowany w twórczości kramarskiej obraz świata. Są to przede wszystkim: nacisk na tożsamość religijną, znacznie ograniczona krytyka realiów społeczno-ekonomicznych i chęć zachowania status quo. Tekst rozprawy jest uzupełniony jedenastoma tablicami z ilustracjami oraz listą cytowanych druków z Muzeum Komeńskiego wraz z pełną informacją bibliograficzną. ⩶ 439 ⩶ ��MAP OF THE WORLD FROM A PEDDLER’S LEAFLET: CZECH 19TH CENTURY BROADSIDE BALLADS IN AN ETHNOLINGUISTIC PERSPECTIVE SUMMARY The aim of this monograph is to describe the subject of Czech popular prints (kramářské tisky) from the 18th and 19th Century, which up to this point has not been explored by Polish scholars. Such prints and texts contained within them (roughly equivalent to English broadside-ballads) are classified as ‘half-folk literature’ (pololidová literatura), as they existed on the border between the culture of the upper classes and rural folklore. Their authors have borrowed concepts from different sources, ranging from the Catholic teachings of the counter-reformation era to Slavic folk beliefs, and from traditional oral literature to the poetry of Czech national revival. A widely diverse corpus of texts that can be found in possession of Czech museums and libraries is unified by the material form in which they were published: small, cheap leaflets sold on fairs and by itinerant salesmen. The analysed corpus is based on the collections of the Comenius Museum in Přerov (Muzeum Komenského v Přerově), containing about 2800 individual prints (separate or sewn together, 2811 catalogue entries) out of which 459 were selected, printed between 1774 and 1866 (with several exceptions made for older and newer prints important for the study). The analytic approach chosen for this work is rooted in cognitive and cultural linguistics, namely ethnolinguistics as understood in the Slavic countries (the theory of the ”linguistic picture of the world”). The main goal of the study is to reconstruct (from an emic perspective) the system in which the authors and the audience of kramářské tisky viewed the world, including different laws and mechanisms governing it. The book is divided into two main parts – the first (chapters 2. and 3.) presents Czech kramářské tisky as a multifaceted cultural and social phenomenon and is based on the literature available in the Czech Republic and Poland. The second part (chapters 4. and 5.) is devoted to the analysis of source material based on the theoretical underpinnings presented in the introduction (chapter 1.). The analytical part of the work presents two directions in which the map of the world described in songs and prints stretched. The ”horizontal” direction is the order of the human world with different circles of familiarity and otherness, while the ”vertical” one is the metaphysical order with the supernatural forces present in it. This structure resembles the mythological notion of three cosmic levels: celestial realm on top, the human world in the middle and the infernal underworld below. For the horizontal description, 4 points of view were framed based on different criteria of ”otherness”: religious, political (national), ethnic and social (class). The points of view are those of a Catholic, an Austrian subject, a Czech/Moravian, and ⩶ 441 ⩶ �a peasant (4.3.). Basing on those I have described the pictures of the religious other (4.5., 4 basic types: ”the Convert”, ”the Blasphemer”, ”the Tormentor in the Family”, and ”the Tyrant Ruler”) and the political other (4.6., 3 basic types: ”the Invader”, ”the Internal Enemy” and ”the Far Enemy”, plus an additional 4th type: the neutral image of a foreigner). As an appendix to this part of the 4th chapter, a list of 10 most common foreign nations is included with a short description of linguistic stereotypes concerning them (4.7.). Next, the elements of Slavic and Czech ethnic identity were described with additional information on Moravian regional identity (4.8.). The last part of this chapter contains the images of ”the other” based on the social status and wealth (4.9.) – the relationships between rich and the poor, love stories containing forbidden marriages, groups with special ”privileges” in relation to the supernatural (widows, orphans, and itinerant beggars), images of power and the idea of a just ruler (exemplified by the Austrian emperor). Lastly, I tackle the subject of mortality as a factor common to all humans, distinguishing them from the supernatural world described in the next chapter. In the final part (chapter 5) the vertical structure of the Cosmos is presented, starting top-down with God and the Holy Trinity (5.3.). This point introduces the idea of God’s wrath, constituting the ”broadside theodicy”: ways of explaining the unwanted and tragic events often described inside the texts (natural disasters, diseases, wars etc.). As God is usually described as a distant entity rarely intervening in the human affairs in a personal manner, the next point is devoted to the subject of mediators between him and humanity: Virgin Mary and Catholic saints (5.4.). They are presented in two main ways – either as apparitions, giving humans guidance and berating them for being sinful (without really interacting with the material world), or as active participants in the earthly matters (saving the vulnerable and the pious, punishing their oppressors etc.). God, Virgin Mary, and the saints form a category of active supernatural beings. The second group of supernatural beings are those serving the active ones and fulfilling their will: the elements, ghosts, angels, and devils. The next part of this chapter contains the description of angels (5.5.) and demons (5.6.) in the world of kramařské tisky. The angels are shown form two different points of view: either as passive beings accompanying more powerful actors (Christ, Mary, and other saints), or as protectors of the pious and the just, usually resembling the Christian idea of a guardian angel. The devils, although dangerous and powerful, are mostly shown as the enforcers of God’s order, justly punishing people for their sins. The important part of this point is the idea of a magical power of speech, and certain words inviting the demons to the human world. The final part of this chapter describes metaphysical interpretations of the elements and natural phenomena (5.7.) include the idea of heavens and heavenly fire (lightning, hail, and miraculous signs such as comets), the notion of earthly paradise, earth as an elemental power, earthquake as a sign from God, the underground as a place between human world and the supernatural world, and the ways of interacting between the living and the dead. The final 6th chapter provides some closing remarks concerning both the kramářské tisky as a social phenomenon fulfilling different needs of its recipients (information, ⩶ 442 ⩶ �entertainment, moral education etc.), and the ideas about the world perceived by their creators, such as the emphasis on religious identity, limited social criticism, and the preservation of the status quo. The full text of the monograph is accompanied by 11 plates with illustrations and a list of cited prints from the Comenius Museum with bibliographical information. ⩶ 443 ⩶ ��SPIS TABLIC I. Druki kramarskie w formacie sextodecimo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 1. Strona tytułowa druku w formacie 16° z pierwszej połowy XVIII w. – czcionka gotycka (fraktura), drzeworyt – ornament florystyczny ( J-107, Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 2. Strona tytułowa druku w formacie 16° z pierwszej połowy XIX w. – czcionka gotycka (fraktura), drzeworyt w ramce – cmentarz ( J-1249, Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . 449 3. Wnętrze druku w formacie 16° z pierwszej połowy XIX w. – czcionka gotycka (fraktura), winieta – ornament odbity z czcionek ( J-1249, Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . 449 II. Druki kramarskie w formacie octavo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450 4. Strona tytułowa druku w formacie 8° z drugiej połowy XIX w. – czcionka gotycka (fraktura), drzeworyt tonowy (białoryt) – Maryja z Dzieciątkiem ( J-209, Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . . 450 5. Strona tytułowa druku w formacie 8° z przełomu XIX i XX wieku – czcionka łacińska (różne kroje), drzeworyt sztorcowy – okręt przy brzegu ( J-1185, Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . 450 III. Korzenie twórczości kramarskiej (1) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451 6. Handlarz nowin z czasów wojny trzydziestoletniej – drzeworyt ze strony tytułowej niemieckiego druku nowiniarskiego (1631) (Sächsische Landesbibliothek, Drezno. Domena publiczna) . . . . . . . . . . 451 IV. Korzenie twórczości kramarskiej (2) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452 7. Strona tytułowa czeskiego druku nowiniarskiego – format 4°, ilustracja drzeworytowa, ramka odbita z czcionek (1618) (Státní archiv, Brno. Za: Kneidl 1983) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452 V. Korzenie twórczości kramarskiej (3) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453 8. Śpiewak jarmarczny (Bänkelsänger) – fragment akwaforty Christiana Wilhelma Ernsta Dietricha (ok. 1770) (Kunstmuseum Moritzburg, Halle (Saale). Licencja CC BY-NC-SA) . . 453 VI. Korzenie twórczości kramarskiej (4) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 454 9. Wędrowny dziad-lirnik – postać charakterystyczna zwłaszcza dla Słowiańszczyzny wschodniej, drzeworyt wg rysunku Franciszka Kostrzewskiego (Lirnik ukraiński, 1861) (Wikimedia Commons. Domena publiczna) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 454 ⩶ 445 ⩶ �VII. Wykonawcy twórczości kramarskiej (1) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455 10. Rodzina śpiewaków jarmarcznych w Bazylei, pierwsza połowa XIX w. – akwarela Hieronymusa Hessa, między 1830 a 1850 r. (Wikimedia Commons. Domena publiczna) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455 VIII. Wykonawcy twórczości kramarskiej (2) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456 11. Para śpiewaków przy litograficznej planszy o mordercach Schenku i Schlossarku – fotografia atelierowa z końca XIX w. wykonana w Novej Pace (Czechy Wschodnie) (Městské muzeum, Nová Paka. Za: Scheybal 1990) . . . . . . . . . . . . . . . . . 456 IX. Materialność druków kramarskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 12. Wprawki w pisaniu piórem na wolnej stronie druku kramarskiego – druk niedatowany, II połowa (?) XIX w. (Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 13. Wszyta do spalíčka pieśń zapisana ręcznie – układ graficzny strony tytułowej nawiązuje do druku kramarskiego, II połowa XIX w. (Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 14. Spalíček druków kramarskich z drugiej połowy XIX w. – oprawa skórzana, zapięcie na mosiężny guzik mundurowy (Vlastivědné muzeum v Olomouci, Ołomuniec) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 15. Spalíček druków kramarskich z drugiej połowy XIX w. – oprawa wełniana, wyraźnie widoczne ślady żerowania moli (Vlastivědné muzeum v Olomouci, Ołomuniec) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 X. Oprawa graficzna druków kramarskich – drzeworyty wzdłużne i sztorcowe (1) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 458 16. Winiety druków kramarskich z XVIII i XIX w. a) motyw florystyczny b) chrystogram w liściach akantu c) kompozycja z puttem (Muzeum Komenského v Přerově, Przerów. Opracowanie własne) . . . . . 458 17. Figuralne przedstawienia świętych ze stron tytułowych druków (XVIII–XIX w.) a) Maryja Vranovska (?) adorowana przez anioły b) Maryja Hostyńska c) św. Jan Nepomucen (Muzeum Komenského v Přerově, Przerów. Opracowanie własne) . . . . . 458 XI. Oprawa graficzna druków kramarskich – drzeworyty wzdłużne i sztorcowe (2) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459 18. Ornamenty religijne ze stron tytułowych druków (XVIII–XIX w.) a) anioł trzymający krzyż ⩶ 446 ⩶ �b) kielich i hostia otoczone przedmiotami kultu c) krzyż ołtarzowy (Muzeum Komenského v Přerově, Przerów. Opracowanie własne) . . . . . 459 19. Świeckie przedstawienia figuralne ze stron tytułowych druków (XVIII–XIX w.) a) huzar na koniu b) para w strojach historycznych (odbitka renesansowego klocka z drukarni Škarniclów) c) pożegnanie żołnierza (Muzeum Komenského v Přerově, Przerów. Opracowanie własne) . . . . . 459 ⩶ 447 ⩶ ��Tablica I 1. 2. 3. ⩶ 449 ⩶ �4. 5. Tablica II ⩶ 450 ⩶ �Tablica III 6. ⩶ 451 ⩶ �Tablica IV 7. ⩶ 452 ⩶ �Tablica V 8. ⩶ 453 ⩶ �Tablica VI 9. ⩶ 454 ⩶ �Tablica VII 10. ⩶ 455 ⩶ �Tablica VIII 11. ⩶ 456 ⩶ �Tablica IX 12. 14. 13. 15. ⩶ 457 ⩶ �Tablica X 16a. 16b. 16c. 17a. 17b. 17c. ⩶ 458 ⩶ �Tablica XI 18a. 18b. 18c. 19a. 19b. 19c. ⩶ 459 ⩶ ��(z recenzji prof. dr hab. Anny Tyrpy) fot. Anna Podlasin Maciej Mętrak (ur. 1988) – językoznawca i etnolog, adiunkt w Instytucie Slawistyki PAN. Studiował w Warszawie, gdzie w 2020 r. obronił doktorat, i w Pradze. Autor ponad 20 artykułów, przede wszystkim z zakresu etno- i socjolingwistyki, publikowanych w czasopismach naukowych i książkach wieloautorskich. Obecnie uczestnik projektu „Różnorodność językowa w Polsce” (IS PAN) i członek zespołu opracowującego „Leksykon Folkloru Polskiego” (PTL). Autor proponuje bardzo szerokie, interdyscyplinarne ujęcie tematu, co znajduje potwierdzenie w tekście głównym oraz w licznych ważnych i cennych przypisach. […] Na wysoką ocenę zasługuje sposób przeprowadzania badań, umiejętność zapanowania nad ogromnym materiałem źródłowym, a także jego bardzo rzetelna analiza. Monografia Macieja Mętraka jest solidnym i wielostronnym opracowaniem naukowym. Godne podkreślenia są dojrzałość i dystans badawczy. Praca dowodzi ponadto dobrej orientacji autora w literaturze przedmiotu, co przekłada się na wysoką jakość przygotowanego tekstu. (z recenzji dr hab. Renaty Burej, prof. UJ) Fundacja Slawistyczna ISBN: 978-83-64465-74-1 ISSN: 1899-0258 100 95 75 25 5 0 logo fundacji trasowany jpg 1 Wsparcie publikacji: 15 wrzeÿÿnia 2015 12:09:10 Patronat: MAPA ŚWIATA Z JARMARCZNEJ ULOTKI Maciej Mętrak Monografia „Mapa świata z jarmarcznej ulotki – czeska dziewiętnastowieczna twórczość kramarska w perspektywie etnolingwistycznej” odsyła czytelników w przeszłość i odsłania przed nimi fragment dawno minionego świata. […] Wielki trud i wysiłek intelektualny, włożony przez autora w opracowanie tego tematu dał znakomity rezultat. Publikacja tej książki z pewnością przyciągnie czytelników nie tylko spośród bohemistów, ale też spośród kulturoznawców, historyków, etnografów, folklorystów, językoznawców, zwłaszcza tych zajmujących się etnolingwistyką. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mapa świata z jarmarcznej ulotki. Czeska dziewiętnastowieczna twóczość kramarska w perspektywie etnolingwistycznej Subject The topic of the resource etnolingwistyka ; literatura czeska ; pieśń kramarska ; jarmarki Description An account of the resource Biblioteka Literatury Ludowej t.14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mętrak, Maciej Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2024 Rights Information about rights held in and over the resource Copyright by Polskie Ludoznawcze and Autor Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66b0421ee0225a325cba66d3fcd37235.pdf 2c58a5a4175121c1b5d4ebb808546b6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6626 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource Mauss, Marcel (1872-1950) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6194 Title A name given to the resource Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel / Laboratorium kultury 5 (2016) Description An account of the resource Laboratorium kultury 5 (2016) Marcel Mauss, Red. Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Emilia Wieczorkowska s.11-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkowska, Emilia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available grupakulturalna.pl Uniwersytet Śląski w Katowicach Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Laboratorium Kultury 5 (2016) 2016 http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl tytuł artykułu: Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel autor / autorzy: Emilia Wieczorkowska źródło: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 11–26 wersja pdf: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-1_wieczorkowska.pdf afiliacja autora / autorów: Uniwersytet Śląski w Katowicach, Wydział Filologiczny, Instytut Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych, Zakład Teorii i Historii Kultury słowa klucze: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjologia, etnologia, Żydzi we Francji abstrakt: (na początku artykułu) article title: Marcel Mauss – student, researcher, teacher author / authors: Emilia Wieczorkowska source: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 11–26 pdf version: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-1_ wieczorkowska.pdf institutional affiliation: University of Silesia, Faculty of Philology, Institute of Cultural Studies, Department of Theory and History of Culture keywords: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjology, ethnology, Jews in France summary: 10 (at the end of the article) �Emilia Wieczorkowska Uniwersytet Śląski w Katowicach Wydział Filologiczny Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel1 Abstrakt Artykuł wprowadza czytelnika w kontekst społecznokulturowy, w jakim funkcjonował autor Szkicu o darze. Marcel Mauss jest tu ukazany w relacji z Émilem Durkheimem, twórcą francuskiej szkoły socjologicznej, bliskim krewnym, z którym szkołę tę współtworzył, z czasem – choć nie odrzucając dzieła wuja – stając się niezależnym badaczem, uznanym za ojca francuskiej etnologii. Słowa klucze: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjologia, etnologia, Żydzi we Francji1 B ieżący, piąty, numer „Laboratorium Kultury” redakcja zdecydowała się poświęcić osobie i dziełu Marcela Maussa – badacza, który na kartach historii myśli kulturoznawczej zapisał się przede wszystkim za sprawą teorii daru jako całościowego faktu społecznego. Tytułem wprowadzenia do lektury tomu, warto przybliżyć czytelnikowi kontekst historyczno-społeczny, w którym badaczowi przyszło dojrzewać (także naukowo), a później krzepnąć na dość niełatwej do jednoznacznego określenia pozycji międzydyscyplinarnego autorytetu – w czasie, kiedy socjologia, etnografia i antropologia, choć już wyodrębnione, dopiero umacniały się instytucjonalnie i programowo w obrębie nauki Artykuł powstał pod opieką merytoryczną współredaktorki tomu – dr hab. Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej, której uwagi wzbogaciły go w znaczny sposób. 1 11 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zachodnioeuropejskiej. Zaprezentowane tu małe studium biografii autora Szkicu o darze pokazuje, mamy nadzieję, jak bardzo los tych dyscyplin i jego los oraz dorobek były od siebie zależne i determinowane przez czynniki zewnętrzne. A ponieważ tom niemal w całości ogniskuje się wokół mało znanej aktywności Marcela Maussa, wynikającej z jego przekonań politycznych, zmierzając równocześnie ku odpowiedziom na pytania o konsekwencje naukowe tych przekonań, ich wyraz w teorii naukowej, a wreszcie o trwałość i aktualność myśli Maussa, takie wprowadzenie wydaje się ze wszech miar przydatne. Rodzina W każdym niemal opracowaniu2, każdej nocie biograficznej, poświęconej Marcelowi Maussowi (1872–1950), w pierwszej kolejności znajdziemy informację o jego pokrewieństwie z Émilem Durkheimem (1858–1917), który był bratem matki Marcela, a zatem jego wujem, przy czym różnica wieku między nimi wynosiła jedynie czternaście lat. Ich relacja nie była wyłącznie formalna, obie rodziny żyły ze sobą blisko, dość wspomnieć o wspólnie prowadzonym przedsiębiorstwie, którego nazwa zapewne wywoła uśmiech rozbawienia u niejednego kulturoznawcy: Fabrique de Broderie à Main, Mauss–Durkheim [Wytwórnia haftu ręcznego Mauss–Durkheim]3. Młode małżeństwo Maussów (rodziców Marcela) współdzieliło też gospodarstwo domowe z Durkheimami. Naturalną koleją rzeczy zdolny Marcel, pełen podziwu dla wuja, ale i otaczany przez niego opieką, miał, można by rzec, wydeptaną ścieżkę prowadzącą z małomiasteczkowego, przepełnionego tradycją życia w Épinal, ku światu nowych idei. Najważniejszym akcentem młodości zarówno Émile’a, jak i Marcela była tradycja żydowska, tym silniejsza, że była to wielopokoleniowa rodzina rabinistyczna. Tradycję tę zakończył dopiero Émile, obierając drogę pracy naukowej, która uczyniła go ojcem socjologii francuskiej. Obaj chłopcy byli kształceni w szkole talmudycznej, jednak z czasem porzucili nie tylko judaizm, ale i religię w jakiejkolwiek innej postaci niż w roli przedmiotu badań. Trzeba jednak przyjąć, że doświadczenia młodości: znajomość zasad funkcjonowania wspólnoty religijnej 2 Nie mamy dostępu do zbyt wielu obszernych opracowań poświęconych Marcelowi Maussowi. Niewątpliwie najpełniejszą pozycją o charakterze biograficznym jest świetna praca napisana przez Marcela Fourniera. To głównie na tym dziele, niedostępnym jeszcze w języku polskim, oparty będzie niniejszy tekst. Por. M. Fournier, Marcel Mauss: a biography, Princeton University Press, Princeton 2006. Wydanie anglojęzyczne jest skrótem pierwotnej wersji francuskojęzycznej (Fayard, Paris 1994). Wszystkie tłumaczenia cytatów zawarte w niniejszym artykule, o ile nie zaznaczono inaczej – Emilia Wieczorkowska. 3 M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 10. 12 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel (a syn i wnuk rabina z pewnością doświadczyli ich w modelowym wydaniu), znajomość języka hebrajskiego4 były przydatnym backgroundem dla późniejszych prac dotyczących religii5. A to właśnie religia w jej ujęciu socjologicznym była obszarem wspólnych ich zainteresowań naukowych. Jak twierdzi jednak wnuczka Durkheima, „[był on] zawsze areligijny przez duże i stanowczo negujące »A«, a myliłby się ten, kto chciałby w jego pracach doszukiwać się cienia judaizmu”6. Co zaś się tyczy Maussa, można podejrzewać, że wcześniejsza apostazja wuja nie tyle była dlań wzorem, co ośmieliła go w analogicznej decyzji. Jak wszakże zauważa Yuri Slezkine, zjawisko odchodzenia od religii– pomimo silnej konsolidacji wewnątrz rodzin i gmin żydowskich – nie było rzadkością we Francji. Jego zdaniem, oświeceniowe idee prymarnej roli rozumu w społeczeństwie nie zostały wyparte we Francji przez romantyczne nacjonalizmy, a Żydzi w równościowych hasłach Rewolucji, dostrzegli dla siebie szansę całkowitej integracji ze społeczeństwem7. Odrzucenie własnej religijności było zatem pewną naturalną konsekwencją przyjęcia postaw demokratycznych, przenikających francuskie społeczeństwo od czasu pożegnania z ancien régime (fr. stare rządy). Taka decyzja wiązała się jednak nie tylko z osobistym podejściem do wiary przodków, ale też musiała wpłynąć na stosunki z rodziną. Szczególnie w domu, w którym przestrzegano surowych zasad Tory („Jestem zaniepokojona, chciałabym ugościć Émile’a, ale nie wiem jak pogodzić wymagania jego żołądka z rytualnymi zasadami Paschy. […]. Nigdy nie zasiądę do stołu, na którym leży chleb”8). Mimo takich utrudnień, jak wiemy z listów i notatek biografów obu uczonych, nie zaniechali oni kontaktów z krewnymi, często (przynajmniej na każde święta, choć już przez nich traktowane wyłącznie jako okazja do spotkania z rodziną) przyjeżdżali do Épinal, a Durkheim na starość osiedlił się w pobliżu miasteczka. Nie zostali także przez tę rodzinę wykluczeni. Biografia Maussa i przywołana w niej korespondencja udowadnia zaś, że Marcel wszystkie swoje poczynania relacjonował wujowi i matce, z którymi łączyła go nieprzerwanie silna więź. 4 „Wiedza na temat judaizmu zdobyta w młodości, a także biegła znajomość hebrajskiego były dla niego [Maussa – przyp. E.W.] później użyteczne w trakcie pracy nad problemami poświęcenia i modlitwy”. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 12. Prócz tego, z czasem Mauss opanował także sanskryt, grekę, łacinę oraz język rosyjski – żeby wymienić te, którymi posługiwał się biegle. 5 E. Durkheim jest autorem fundamentalnej dla współczesnych badaczy rozprawy Elementarne formy życia religijnego (Les formes elementaires de a vie religieuse 1912 r.), w której wypracował naukową definicję religii. 6 Tamże, s. 14. 7 Y. Slezkine, Wiek Żydów, przeł. S. Kowalski, Nadir Media Lazar, Warszawa 2006, s. 82. 8 M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 16. Zgodnie z zasadami Tory, w trakcie święta Paschy, w gospodarstwie nie może być śladu pieczywa wypiekanego na zakwasie czy drożdżach. Już na tydzień wcześniej gospodarze dbają, by wyzbyć się z domu ich wszelkich pozostałości, natomiast na samo święto szykuje się macę, czyli placki wypiekane z samej mąki i wody. 13 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Wspomniany już Slezkine zauważa, że dość typowym w tych czasach modelem społecznych rozwiązań był taki, w którym dzieci żydowskich przedsiębiorców – z racji dobrej sytuacji materialnej, a więc i dobrego wykształcenia, ale niedostępności stanowisk w administracji9 – obierały ścieżkę kariery naukowej10. W jego przekonaniu miałoby to, w połączeniu z praktykowanym w takich środowiskach kultem rozumu, wiedzy i samodoskonalenia człowieka od najmłodszych lat, tłumaczyć duży odsetek studentów i badaczy pochodzenia żydowskiego11. Kwestia żydowska powróci jeszcze mocnym akcentem w życiu obydwu badaczy w związku z tzw. aferą Dreyfusa, kiedy to niemal całe społeczeństwo francuskie czuło się w obowiązku opowiedzieć po jednej ze stron kofliktu o podłożu antysemickim. Durkheim i Mauss, wywołani niejako do tablicy listem otwartym Émile’a Zoli (J’accuse…!, 1898), podobnie jak inni intelektualiści tego czasu, stanęli w obronie kapitana Alfreda Dreyfusa, niesłusznie oskarżonego o szpiegostwo, najprościej rzecz ujmując, z powodu jego żydowskiego pochodzenia (zadziałał tu klasyczny mechanizm kozła ofiarnego, tak często wiązany właśnie z Żydami). Mauss i Durkheim podpisali się pod listem Zoli (najpewniej) nie ze względu jednak na swoje żydowskie korzenie, ale z racji na etyczną powinność opowiedzenia się przeciwko antysemityzmowi12, a być może w ogóle przeciwko wszelkiej społecznej dyskryminacji wyznaniowej i rasowej, która w tych latach zaczynała nabierać na świecie „rozpędu”, wiodąc w finale do katastrofy nazizmu lat 30. Na pewno nie bez znaczenia były tu także przekonania obu uczonych o równoprawności różnych systemów aksjologicznych, wywiedzione choćby z badań Durkheima nad faktami społecznymi (1985)13. Można mieć pewność, że ich stanowisko nie byłoby tu odmienne w jakimkolwiek innym wypadku: Hindusa – buddysty, Korsykanina – katolika, czy animisty – Kwakiutla. Obydwu myślicieli można by, podsumowując, scharakteryzować jako odważnych intelektualistów, patriotów o szerokich horyzontach, ale w odniesieniu do ich przekonań religijnych – co najwyżej jako osoby o żydowskich korzeniach14. Por. Y. Slezkine, Wiek Żydów…, s. 70. Por. tamże. 11 Kwestię tę nieco inaczej naświetla pomieszczony w tomie artykuł Eweliny Pępiak, dotyczący konserwatyzmu akademików francuskich. Por. E. Pępiak, Po Maussie. Współczesne wyzwania francuskiej teorii kultury. Jeszcze inną interpretację podsuwa rozprawa P. Bourdieu i J.-P. Passeron, Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, przeł. E. Neyman, PWN, Warszawa 2006. 12 Por. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 80. 13 Trzy lata przed sprawą Dreyfusa Durkheim wydał Zasady metody socjologicznej, w których dowodził, iż zjawiska społeczne przybierają różnorodne formy jednostkowych manifestacji o takim samym znaczeniu dla socjologii ogólnej. É. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, przeł. J. Szacki, PWN, Warszawa 1968. 14 Mauss mówił o sobie jako o Francuzie o żydowskich korzeniach, a nie np. jako o francuskim Żydzie. Por. M. Fournier, Marcel Mauss… 9 10 14 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel Uczeń Nie będzie przesadą uznanie Durkheima za mentora Marcela Maussa. W jakimś stopniu była to naturalna kolej rzeczy. Mauss, co prawda, wskazuje na inne autorytety naukowe, jak choćby na Jamesa George’a Frazera, którego Złotą gałąź uznawał za arcydzieło15, jednak za żadnym z innych badaczy nie podążał tak konsekwentnie. Również wobec żadnej z metodologii nie był tak lojalny, jak względem teorii i metody Durkheima. Durkheim dał siostrzeńcowi wzór pracy naukowej i największą z możliwych motywację. Był też zawsze pierwszym recenzentem jego prac, doradcą i opiekunem – niejednokrotnie, co przywołuje Fournier, dyscyplinował młodego krewnego, karcił za brak subordynacji, przekładający się na powolne postępy pracy16. Wytyczył też dlań pewne ścieżki. Mauss, wbrew oczekiwaniom, nie podjął studiów w paryskiej École Normale Superieure, która, ze względu na wysoki poziom wydawała się oczywistym wyborem dla wybitnego absolwenta liceum. W 1890 r. dołączył do wuja w Bordeaux, gdzie w 1895 r. powstała pierwsza w Europie katedra socjologii. Na jej czele stanął Durkheim. Wyjazd do Bordeaux i podjęcie współpracy z Durkheimem zdeterminowały naukowy rozwój Maussa, co nie znaczy, że wraz z postępem własnych badań nie wyszedł poza socjologię durkheimowską. Współpraca z wujem była jednak ważną częścią jego ścieżki życiowej. Warto podkreślić: współpraca, dość szybko bowiem Mauss swoją aktywnością naukową, nie odbiegającą od poziomu prac Durkheima, a rozmachem nawet je przekraczającą, zaczął wzbogacać dzieło wuja – szkołę Année sociologique17. W 1898 r. ukazuje się pierwszy numer „Année sociologique”, rocznika mającego na celu rejestrowanie i prezentowanie wszystkiego, co aktualnie istotne w naukach społecznych. Jest to nie tylko miejsce ekspresji myśli Durkheima Por. tamże, s. 62. Tamże, s. 70. 17 “»L'Année sociologique« est une revue semestrielle française de sociologie fondée en 1896 par Émile Durkheim, qui en fut également le directeur. Elle a été publiée annuellement jusqu'en 1925, puis a recommencé sa parution sous le nom d'Annales sociologiques entre 1934 et 1942. Après la Seconde Guerre mondiale, elle a à nouveau été publiée sous son premier nom, L'Année sociologique. Sa publication n'a pas cessé jusqu'aujourd'hui. Parmi les participants à L'Année sociologique aux origines, on peut citer entre autres Émile Durkheim, Paul Fauconnet, Célestin Bouglé, Marcel Mauss, Henri Hubert, Robert Hertz, Maurice Halbwachs et François Simiand” [“»L'Année sociologique« to francuski przegląd socjologiczny założony w 1986 przez Émile’a Durkheima, który sprawował w nim funkcję redaktora naczelnego. Był publikowany rocznie do 1925 r., później wznowiony pod nazwą d'Annales sociologiques na lata 1934–1942. Po II wojnie światowej znów ukazywał się pod pierwotną nazwą. Wydawany do dziś. Wśród pierwotnych twórców Année sociologique można wymienić między innymi: Émile’a Durkheima, Paula Fauconneta, Célestina Bouglé, Marcela Maussa, Henri Huberta, Roberta Hertza, Maurice’a Halbwachsa czy Françoisa Simianda]. https://fr.wikipedia.org/ wiki/L'Ann%C3%A9e_sociologique [dostęp: 18.02.2017]. 15 16 15 �Laboratorium Kultury 5 (2016) i jego uczniów, ale także przegląd europejskiego18 rynku wydawniczego z zakresu nauk o społeczeństwie i kulturze. W założeniu twórcy powstaje, by pokazać „sens tego, czym powinna być socjologia i tego, czego powinno się od socjologów oczekiwać”19. Jednocześnie tym, co stanowiło siłę „Année…” była jego interdyscyplinarność. Zespół badaczy dobrano tak, by reprezentował różnorodne perspektywy badania społeczeństwa, a zatem historię prawa, zwyczajów, religii (tu prym wiódł Mauss, który kierował działem historii religii), ale także statystykę i ekonomię20. Poza wymienionymi, należy jeszcze wskazać etnografię, bez której, w rozumieniu Durkheima i Maussa, nie byłoby socjologii. Ta bowiem jest nauką komparatystyczną, a do swych porównań i w celu konstruowania praw ogólnych potrzebuje faktów dostarczanych przez etnografię. Późniejsi komentatorzy zwracają uwagę, że nigdy wcześniej, ani też nigdy później nie zaistniała na arenie badań społecznych tak ściśle współpracująca grupa niezależnych naukowców, trzymająca się spójnej linii metodologicznej – w tym przypadku durkheimowskiej teorii faktu społecznego, wpisanej w zaproponowany przezeń system morfologii społecznej i wyobrażeń zbiorowych. Jak powiedziano, Marcel Mauss od początku jest jednym z filarów tego pisma. Na łamach rocznika w sumie zrecenzował 464 książki (niewiele mniej niż sam Durkheim), co dobrze obrazuje równocześnie naukowe zamysły redakcji czasopisma, ale też erudycję Maussa. Jeśli zaś wziąć pod uwagę ilość przywołanych i analizowanych tekstów naukowych, to właśnie Mauss okazuje się najbardziej płodny. Henri Lévy-Bruhl miał wręcz stwierdzić, że „[Mauss] ogromną część swej wiedzy i dorobku rozsiał pośród recenzji pisanych dla »Année…«. I to rocznikowi oddał najlepsze z siebie”21. Praca nad nim stworzyła istotną ramę instytucjonalną dla działań badawczych, których efekty publikowano później w postaci zwartych prac naukowych. Jak zauważył Fournier, niewiele w nich jest tekstów podpisanych przez jednego autora. Choć faktyczny dorobek naukowy Maussa jest duży, zbiór prac opublikowanych pod jego nazwiskiem może budzić zdziwienie swoją skromnością. Trzeba wszakże wiedzieć, że autor Szkicu o darze był również współtwórcą wielu fundamentalnych tekstów Durkheima – wspólnie wydają O niektórych pierwotnych formach klasyfikacji (1903), a Elementarne formy 18 W 1924 r., do zespołu wznowionego po przerwie „Année Sociologique” zostaje zaproszony Stefan Czarnowski, co jest równoznaczne z otwarciem pisma na Europę Wschodnią. Szerzej na ten temat w: E. Wieczorkowska, „Splatać historię ludzi z historią myśli”, recenzji Listów Stefana Czarnowskiego do Henri Huberta i Marcela Maussa, bieżący numer „Laboratorium Kultury”. 19 M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 65. 20 Tamże. 21 H. Lévy-Bruhl, In memoriam: Marcel Mauss, „Année Sociologique” 1948–1949, s. 9. 16 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel życia religijnego, jak zwraca uwagę Claude Lévi-Strauss, niejako zbierają wcześniejsze ustalenia Maussa z zakresu najważniejszych pojęć religii pierwotnych. „Année sociologique” ukazuje się do 1912 r., a okres I wojny światowej okazuje się tragiczny dla francuskiej socjologii22: w 1917 r. umiera ojciec-założyciel tego pomyślanego na dużą skalę przedsięwzięcia23, giną na froncie lub umierają w tym czasie także inni wybitni badacze społeczeństwa – m.in. Beuchat, David i Hertz. Tym samym zamyka się pierwszy rozdział historii rocznika. W 1925 r., po wielu trudnych doświadczeniach frontowych24, nie kto inny, jak Marcel Mauss podejmuje wysiłek wznowienia rocznika pod własną redakcją. Pierwszy numer dedykuje tym, których francuska socjologia straciła podczas wojny, jednocześnie deklarując silną wolę rozwijania dzieła Durkheima: „kontynuujmy zatem tę pracę przez kilka następnych lat. Niech nasza praca uhonoruje ich pamięć, niech będzie godna dzieła rozpoczętego przez naszego Mistrza”25. Nie można, oczywiście, odrzucić emocjonalnych pobudek, dla których Mauss wznawia „Année…” i poświęca się temu projektowi jeszcze bardziej niż przed wojną. Nie chodzi jednak tylko o poczucie obowiązku i sentymenty. Mauss doskonale rozumie wagę naukową czasopisma i konieczność rozwoju nauk społecznych, w których ma jeszcze wiele do powiedzenia. Posiada ich, wyartykułowaną już w 1902 r., jasną wizję, którą – co warto tu podkreślić – przedstawił w postaci wykładu dla zawodowych etnografów pracujących w terenie26.Traktował bowiem etnografię jako naukę pomocniczą ogólnej socjologii opisowej, budującej teorie w oparciu o analizę faktów. „Spróbujemy tu wyjaśnić, jak można gromadzić, dzielić i wyliczać fakty w sposób wystarczająco pełny, a następnie umieszczać je w poszczególnych działach. Nie ograniczymy się przy tym do podsuwania pomysłów, ale będziemy chcieli rozpocząć badania, przeprowadzić analizę rzeczywistości społecznej, aby […] wyprowadzić z tej analizy teorię. Taka jest konieczna kolej rzeczy, ponieważ wynikająca z faktów teoria pozwala lepiej je dostrzegać, poznawać i rozumieć…”27. Metody etnograficznego gromadzenia faktów w terenie 22 Sam Mauss już na początku działań wojennych we Francji zgłosił się na ochotnika do Armii i brał udział w działaniach do 1918 r. 23 Z korespondencji rodzinnej wynika, że pośrednią przyczyną śmierci była utrata syna: André Durkheim zmarł w wyniku ran poniesionych na froncie. Por. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 178. 24 Te doświadczenia wykorzystuje potem w szkicu o sposobach posługiwania się ciałem. Por. M. Mauss, Sposoby posługiwania się ciałem, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001, s. 391–413. 25 Marcel Mauss, In Memoriam. L’oeuvre inedite de Durkheim et de ses collaborateurs, „L’année sociologique” nouvelle serie, tome I (1923­–1924), p. 7–29. Za: Seth Leacock, Ethnological theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954, vol. 56, p. 59. 26 Por. M. Mauss, Fragment planu ogólnej socjologii opisowej, w: tegoż, Socjologia i antropologia…, s. 575–614. 27 Tamże, s. 576. 17 �Laboratorium Kultury 5 (2016) (w szczególności na obszarze kolonii francuskich) traktuje Mauss jako „konkretną socjologię ogólną”28 – punkt wyjścia w badaniu ogólnych zjawisk życia społecznego, co dość jednoznacznie rozstrzyga o przynależności tego programu do antropologii kultury, tak, jak pojmowana jest ona dzisiaj. Rozwiewa też raczej wątpliwości, czy Marcel Mauss może być nazywany antropologiem. Jego, ale także innych durkheimistów przekonanie, iż zespół wyobrażeń zbiorowych – kulturę danej społeczności – można badać niezależnie od morfologii społecznej, ale rozważniej jest jednak tę morfologię uwzględniać29, ujawnia, że projekt ogólnej socjologii opisowej to de facto szeroki projekt nauk społecznych, obejmujących tyleż etnologię, co socjologię w wąskim jej rozumieniu. Nie powinno zatem dziwić, iż autor Szkicu o darze określał siebie mianem socjologa. Tyle że we własnym ujęciu socjologii ogólnej, dla której „Każdy fakt społeczny musi być przede wszystkim przeanalizowany w swoim najsurowszym stadium. […] dla wydawców »Année…«, etnografia jest najważniejsza. Socjologia może być jedynie porównawcza, a […] podstawą do porównań muszą być fakty etnograficzne”30. Związki socjologii z antropologią, tak wyraźnie obecne w projekcie Maussa, dobrze rozpoznał już Jerzy Szacki, twierdząc, iż „Posługiwanie się terminem »francuska antropologia kulturowa« jest jednoznaczne z potraktowaniem antropologii jako nauki wyrastającej właśnie z propozycji durkheimowskiej, aby na społeczeństwo spojrzeć jak na rzeczywistość zewnętrzną, sui generis”31. Z kolei Elżbieta Tarkowska zauważa, że wnioski Durkheima i Maussa, „zbudowane w oparciu o badanie społeczeństw pierwotnych, mają walor ogólny, filozoficzny, w ostatecznym rezultacie mówią o człowieku w ogóle, o naturze człowieka, nie zaś o członkach badanych społeczeństw pierwotnych”32, co nie pozwala na ograniczanie ich przynależności do jakiegoś konkretnie wyspecjalizowanego zakresu. Widać wyraźnie, że postawienie sztywnej granicy przypisania ich do dyscyplin jest w przypadku tych badaczy niemożliwe. Z dużą świadomością korzystają z narzędzi etnograficznych, by dokonywać konstatacji typowo socjologicznych. Według Tarkowskiej, takie podejście było zresztą charakterystyczne dla myślicieli skupionych wokół „Année Sociologique”. Wskazuje także na elementy Tamże, s. 576. Czego słuszności dowiódł m.in. w Szkicu o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów. Por.: M. Mauss, Antropologia i socjologia…, s. 425–515. 30 M. Mauss, Internationales Archiv für Etnographie, „L’année Sociologique” 1898, nr 11, s. 232. Za: M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 66. 31 J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, PWN, Warszawa 2007, s. 374–375. 32 E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana w socjologii francuskiej. Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974, s. 17. 28 29 18 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel myśli durkheimowskiej szczególnie istotne dla antropologii: pierwszy „dotyczy uwalniania się od własnej potoczności, co jest możliwe, jeśli uzna się, że świat »Innego« jest nie tylko zewnętrzny wobec badacza, ale inny niż ten, do którego badacz »przywykł we własnej kulturze«”33. Drugi dotyczy „»emocji«, które mogą stać się narzędziem zdobywania wiedzy o »Innym«”34 (pisał o tym później Clifford Geertz, doceniając empatię w procesie kontaktu z badanymi ludami)35. Badacz Jeśli chcieć w karierze naukowej Marcela Maussa wskazać punkt zwrotny, byłoby nim zatrudnienie w École Pratique Des Hautes Études, gdzie od 1902 prowadził kurs historii religii ludów niecywilizowanych, „odziedziczony” wraz z nazwą po zmarłym kierowniku katedry historii religii, Léonie Marillierze. Właśnie tytuł kursu wydaje się kluczowy – Maussowi nie podobało się zawarte w nim sformułowanie „ludy niecywilizowane”: „Nie ma ludów niecywilizowanych. Są jedynie ludy z innych cywilizacji. Hipoteza »naturalnego« człowieka została definitywnie porzucona”36 – mówił na pierwszym wykładzie cyklu. I uzupełniał: Przez ludy niecywilizowane powinniśmy rozumieć takie, które w hierarchii poznanych społeczeństw zajmują bardzo niskie miejsce. Są to małe, rozproszone grupy społeczne, z ograniczonymi siedliskami, czy nawet o typie nomadycznym, z elementarnym językiem i umiejętnościami technicznymi i wystarczająco elementarnym systemem prawnym, rodzinnym, religijnym i ekonomicznym37. Czytelna tu niechęć Maussa do wartościowania i sytuowania społeczeństw ludzkich na ewolucjonistycznej drabinie rozwoju jest w 1902 r. nowatorska i wynika zapewne nie tylko z przewartościowania koncepcji Frazera czy Tylora, których prace cenił, ale również z jego, wspomnianych wyżej, a szczegółowo omawianych w kolejnych artykułach tego tomu, demokratycznych poglądów. Tym niemniej badanie społeczeństw mniej złożonych uważał za podstawową metodę socjologii J. Szacki, Durkheim, Wiedza Powszechna, Warszawa 1964, s. 20–21. Tamże. 35 Tamże, s. 20–21. 36 Marcel Mauss, L’enseignement de l’histoire des religions des peuples non civilisés, à l’École des hautes études”, „Revue de l’Histoire des Religions” 1902, nr 45. Za: M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 90. 37 Tamże. 33 34 19 �Laboratorium Kultury 5 (2016) jako nauki porównawczej. Za Durkheimem38, przyjął on, że złożone systemy lepiej badać w ich wariancie wyjściowym, czyli na przykładzie kultur prostych, ponieważ objawiają wtedy struktury fundamentalne, dostępne badaczowi, co oczywiście nie oznacza, że badanie społeczeństw złożonych może się okazać równie łatwe, jak analiza wybranych obszarów i obiektów, dobrze już udokumentowanych przez etnografów. Wielu krytyków takich założeń metodologicznych zarzuca im konstruowanie nieuprawnionych analogii, potępiając w ogóle stosowanie metody porównawczej. Ponieważ, w istocie, jest to jeden z głównych sposobów naszego poznawania świata, przynajmniej zgodnie z ustaleniami psychologii ewolucyjnej, czy kogniwistyki39, a krytycy Maussa nie dokonaliby takiej negacji bez zestawienia jego prac np. z pracami Bronisława Malinowskiego, kwestię tę i metodę pozostawiamy bez komentarza. Porównawcza socjologia ogólna durkheimistów zakładała porównywanie faktów i tworzenie na tej podstawie praw ogólnych, co z doskonałym skutkiem stosował Mauss w każdej niemal ze swych prac, obecnie uznawanych za odkrywcze i dla wiedzy etnologicznej – fundamentalne, mimo wierności metodologicznym założeniom socjologii Durkheima. Da się jednak zauważyć, że odejście Mistrza nie było bez znaczenia dla jego pracy. Istotne są tu również jego zaangażowanie w przebudowę świadomości politycznej rodaków oraz doświadczenia czasów wojny. Jego późniejsze dzieła mają coraz silniejsze nachylenie etnograficzne, którego apogeum stanowił klasyczny dziś Szkic o darze (1924). Innym dziełem Maussa, świadczącym dobitnie o zainteresowaniu etnografią jest, wydany pośmiertnie przez jego uczniów, Manuel d’etnographie – zbiór spisanych wykładów stanowiących instruktaż badania społeczności, od morfologii społecznej, poprzez fizjologię, po fenomeny takie jak język czy etologia40. Jest to w rzeczy samej obszerny i szczegółowy poradnik bogaty w dyspozycje dla chcących ruszyć w teren. Oprócz instrukcji praktycznych (pamiętajmy, że Mauss nie prowadził sam pracy w terenie), badacz przedstawia propozycję systematyzacji zebranych danych, sugestie co do ich klasyfikacji. W tym aspekcie z pewnością można dostrzec zakorzenienie w Szkole Durkheimowskiej. Zbiór zawiera także opublikowany już wcześniej szkic Sposoby posługiwania się ciałem41, ukazujący na- 38 É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii, przeł. A. Zadrożyńska, PWN, Warszawa 1990. 39 Por. M. Gazzaniga, Kto tu rządzi – ja czy mój mózg? Neuronauka a istnienie wolnej woli, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013 oraz S. Pinker, Jak działa umysł, przeł. M. Koraszewska, Książka i Wiedza, Warszawa 2002. 40 M. Mauss, Manuel d'ethnographie, Editions Payot, Paris 1967. Online: http://classiques.uqac.ca/ classiques/mauss_marcel/manuel_ethnographie/manuel_ethnographie.html, dostęp: 25.02.2017. 41 Właśc. Techniques du corps, tłum. polskie: K. Pomian w: M. Mauss, Socjologia i antropologia, przeł. M. Krol, K. Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa 1978. 20 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel wyki związane z używaniem ciała jako z jednej strony fakt społeczny – zależny od grupy odniesienia, z drugiej – wynikający z fizjologicznych uwarunkowań człowieka (płeć, wiek, rasa, itd.). Mauss traktuje socjologicznie sklasyfikowaną morfologię społeczności jako punkt wyjścia do tego, by przyjrzeć się z bliska, posiłkując się opisami konkretnych przykładów – relacjom człowiek–kultura. Naczelnym elementem metodologii socjologicznej Émile’a Durkheima jest fakt społeczny opatrzony postulatem, by badać go jak rzecz42. Nie chodzi tu bynajmniej o ujęcie materialne, od którego Durkheim wręcz się odżegnuje43, a o to, by owe fakty społeczne badać jako coś zewnętrznego względem podmiotu. Badacz postuluje, by przystępując do opisu pewnych elementów rzeczywistości, odrzucić uprzednio posiadane wyobrażenia na ich temat, płynące z myślenia potocznego. Do badania faktów społecznych należy przystępować tak, jakbyśmy nie mieli na ich temat żadnej wiedzy. Idealną sytuacją badawczą dla Durkheima byłoby, gdyby badacz nie był członkiem danego społeczeństwa, nie miał żadnej wiedzy na temat procesów i zjawisk, które w nim zachodzą. Z tej – m.in. – przyczyny, socjolog44 zwraca się ku obcym społeczeństwom, grupom plemiennym Australii i Ameryki Północnej (podobnie jak później Mauss, korzysta ze źródeł zastanych, jest tzw. badaczem gabinetowym). Mogłoby to być podstawą do krytyki jego dokonań, szczególnie ze strony badaczy terenowych – nie bez przyczyny jednak Durkheim wybiera społeczności o jak najmniejszym skomplikowaniu instytucji społecznych45, pozwala to zapewne uniknąć pomyłek interpretacyjnych. Choć na gruncie badania społeczeństwa własnego postulat metodologicznej niewiedzy jest niewątpliwie mrzonką, inaczej sprawa ma się w sytuacji badań etnograficznych „w terenie” – propozycja Durkheima wydaje się być spójna z jednym z założeń Bronisława Malinowskiego: antropolog opisuje daną społeczność niejako „od zera”, wszystkie wnioski wyciągając z zaobserwowanych – i przedłożonych czytelnikowi – danych46. Z Malinowskim, którego dzieła Mauss doskonale znał i z nimi polemizował w Szkicu o darze, łączy francuskiego badacza także w dużym stopniu podejście É. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, przeł. J. Szacki, PWN, Warszawa 2000, s. 42 i n. J. Szacki, Historia myśli…, s. 374. 44 Świadomie używam tego określenia w odniesieniu do Émile’a Durkheima, bo choć za czasów jego aktywności naukowej, nie było jeszcze popularne, to nie mam wątpliwości, że nie kto inny, a właśnie kierownik pierwszej w Europie katedry socjologii (utworzonej w 1895 r. na Uniwersytecie w Bordeaux), zasługuje na to miano. 45 Dość przypomnieć jednak, że nasz „ojciec badań terenowych”, Bronisław Malinowski, wynosi na piedestały Jamesa George’a Frazera, który swoje analizy rozwoju kultury przeprowadzał jedynie w oparciu o materiały zastane – starożytne podania zebrane przez misjonarzy i urzędników Imperium Brytyjskiego. 46 Por. B. Malinowski, Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, przeł. B. Olszewska-Dyoniziak, S. Szynkiewicz, PWN, Warszawa 1987. 42 43 21 �Laboratorium Kultury 5 (2016) funkcjonalne. O ile jednak Malinowskiego interesowało określenie funkcji danego aspektu kultury i relacji pewnych elementów wewnątrz badanej społeczności, o tyle Mauss proponował, by zasady i zależności instytucji odkryte w danej grupie odnosić do innych kultur. Leacock47 wskazuje także za Lévi-Straussem, że temu drugiemu obce było tłumaczenie faktów społecznych poprzez odwołanie się do potrzeb biologicznych – co obecne było u Malinowskiego, a co w innym nieco świetle przedstawiane jest w tym tomie w tekście Do ut des… Zdaniem Leacocka Mauss krytykował także podejście antropogeograficzne za przecenianie kulturotwórczej roli środowiska fizycznego48, z czym z kolei trudno się zgodzić, mając na uwadze jego Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów, analizowany tu przez Małgorzatę Kołodziej. Nachylenie etnograficzne – w rozumieniu etnografii jako dyscypliny opisującej społeczeństwa obce – jest w metodzie Durkheima wyraźnie widoczne. Jemu jednak potrzebne było jedynie narzędzie, które pozwoli udowodnić lub obalić tezy o powszechności pewnych zjawisk życia społecznego – uniwersalność faktów społecznych i instytucji. Historia i etnografia „mają dostarczać socjologii danych w postaci wiedzy o konkretnych społeczeństwach”49, powiadał. Etnografia jest dlań swoistą ewolucjonistycznie rozumianą historią kultury. Wydaje się, że choć zarówno Durkheimowi, jak i jego siostrzeńcowi, etnologia służyła do generowania ogólniejszych tez teoretycznych, to młodszy z badaczy – szczególnie u schyłku życia – w niej właśnie się realizował (świadczy o tym chociażby wspomniany już Manuel d’etnologie). Jeśli więc zastanawiać się nad charakterem relacji między nimi, należy zwrócić uwagę, że dla Maussa ustalenia wuja są ważnym punktem wyjścia, ale bynajmniej nie jest on li tylko jego uczniem i kontynuatorem: „wychodząc od teoretycznych pojęć wypracowanych przez Durkheima, Mauss, w oparciu o ogromny materiał etnograficzny, wskazał i wytyczył nowe kierunki, w które dzięki niemu zaangażowali się później inni badacze, dla dzieła odnowy socjologii” – pisze Jean Cazeneuve50. I niewątpliwie ma rację. Dość powiedzieć, że w 1926 r. Marcel Mauss jest jednym z założycieli paryskiego Instytutu Etnologii, który ukonstytuował tę dyscyplinę na arenie francuskiej nauki. To za jego sprawą „francuska socjologia wyszła z sali wykładowej i biblioteki w teren”51. S. Leacock, The Ethnological Theory…, s. 67. Tamże, s. 65. 49 Tamże, s. 57. 50 J. Cazeneuve, Sociologie de Marcel Mauss, Presses Universitaires de France, Paris 1968, s. 122. Za: E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana… 51 S. Leacock, The Ethnological Theory…, s. 71. 47 48 22 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel Nauczyciel Kariera Marcela Maussa od początku była związana z nauczaniem. Kiedy w 1901 r. (po dwuletniej podróży, w trakcie której miał sprecyzować swoje zainteresowania badawcze) przyszło mu szukać stałej posady, rozważał podjęcie pracy nauczyciela w szkole średniej. W pewnym stopniu zrządzenie losu (niespodziewany wakat w École Pratique Des Hautes Études) spowodowało, że pozostał na ścieżce akademickiej. „Mauss wie wszystko” – mieli mawiać jego studenci52. Robił na nich ogromne wrażenie przede wszystkim biegłą znajomością języków oraz rozległymi zainteresowaniami: od religii po ekonomię, od Celtów po Bolszewików53. Wielu z jego uczniów trwało przy nim przez lata – opisują go jako postać niezwykle charyzmatyczną, a seminaria, w których uczestniczyli, były „iskrzącymi dyskusjami”54. Elżbieta Tarkowska zwraca uwagę, że choć dzieło Maussa miało ogromny wpływ na kształt socjologii i etnografii francuskiej (szczególnie w latach 60 i 70 XX w.), jest to raczej wpływ pośredni – myśl jego odnajdywana jest w pracach innych badaczy55. Trudno traktować to jednak jako wadę. Nieco gorzko, ale – wydaje się – jednak sprawiedliwie brzmią słowa przyjaciela Maussa, Henri Huberta, który miał stwierdzić, że jedynej rzeczy, której brakowało dziełom Durkheima, był podpis jego siostrzeńca56. Hubert niewątpliwie doskonale wiedział, ile własnej pracy Mauss w nie wkładał. Patrząc z dzisiejszej perspektywy ów wkład Maussa w rozwój szkoły durkheimowskiej i francuską myśl etnologiczną jest nie do przecenienia. Świadczą o tym publikacje badaczy skupionych wokół Mouvement Anti-Utilitariste en Sciences Sociales – ruchu, jaki w 1988 r. zapoczątkował wydawanie periodyku „Revue du M.A.U.S.S.”, którego autorzy podkreślają, że centralną metodą podejścia do kultury jest dla nich właśnie maussowska teoria daru57. Zważywszy na fakt, że „Revue…” nie ustaje w swej badawczej aktywności (prezentuje ją w tym tomie tekst Anny Bary), a sam patron doczekał się monografii swego dorobku oraz nader kompetentnej i szczegółowej biografii, wydanych pod auspicjami M.A.U.S.S., trzeba stwierdzić, że jego dorobek jest wciąż żywy i nieodmiennie inspirujący, czego dowodem jest również niniejszy tom58. Tamże, s. 59. O socjalistycznych zainteresowaniach i aktywności Maussa por. S. Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać bez masakry w tym tomie. 54 Por. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 90. 55 E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana…, s. 82. 56 „Il ne manque, dit Henri Hubert à Marcel Mauss, que ta signature”. Za: M. Fournier: Durkheim, Mauss et Bourdieu: une filiation? „Revue du M.A.U.S.S.” 2010, nr 2 (36), s. 474. 57 Więcej na ten temat w artykule Anny Bary w niniejszym tomie. 58 Nie sposób nie przywołać tu także pracy Maurice’a Godeliera, który dokonując reinterpretacji maussowskiej teorii wymiany społecznej w Zagadce daru właśnie na niej buduje interesującą propozycję 52 53 23 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Na zakończenie przytoczmy słowa wypowiedziane przez Charlesa Andlera, rekomendującego osobę Marcela Maussa na członka Collège de France, najbardziej prestiżowej instytucji badawczej Francji i niewątpliwie jednej z ważniejszych w Europie: jest jak Durkheim, tylko lepszy: badacz „lepiej wyposażony”, z niespotykanym wigorem do pracy, własnym zdaniem, znajomością kilku języków starożytnych – etnograf ukształtowany, z kompetencjami muzealnika, nieustannie gotów weryfikować słuszność zasad przyjętej przez siebie metody59. Bibliografia Bourdieu P., Passeron C.-J., Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, przeł. E. Neyman, PWN, Warszawa 2006. Cazeneuve J., Sociologie de Marcel Mauss, Presses Universitaires de France, Paris 1968. Durkheim É., Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii, przeł. A. Zadrożyńska, PWN, Warszawa 1990. Durkheim É., Zasady metody socjologicznej, przeł. J. Szacki, PWN, Warszawa 1968. Fournier M., Durkheim, Mauss et Bourdieu: une filiation?, „Revue du M.A.U.S.S.” 2010, nr 2 (36). Fournier M., Marcel Mauss: a biography, Princeton University Press, Princeton 2006. Godelier M., Zagadka daru, przeł. M. Hoffner, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010. Gazzaniga M., Kto tu rządzi – ja czy mój mózg? Neuronauka a istnienie wolnej woli, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013. Leacock S., Ethnological theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954, vol. 56, pp. 59–76. Lévy-Bruhl H., In memoriam: Marcel Mauss, „Année Sociologique” 1948–1949. Malinowski B., Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, przeł. B. Olszewska-Dyoniziak, S. Szynkiewicz, PWN, Warszawa 1987. antropologii ekonomicznej. Por. M. Godelier, Zagadka daru, przeł. M. Höffner,Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010. 59 Cyt. za: M. Fournier, Durkheim, Mauss, Bourdieu…, s. 475. 24 �Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel Mauss M., Fragment planu ogólnej socjologii opisowej, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001, s. 575–614. Mauss M., In Memoriam. L’oeuvre inedite de Durkheim et de ses collaborateurs, „L’année Sociologique” nouvelle serie, tome I (1923­–1924), p. 7–29. Mauss M., Internationales Archiv für Etnographie, „L’année Sociologique” 1898, nr 11. Mauss M., Manuel d'ethnographie, Editions Payot, Paris 1967. Dostęp online: http://classiques.uqac.ca/classiques/mauss_marcel/manuel_ethnographie/manuel_ethnographie.html [ostatnia aktualizacja: 8 lutego 2010]. Mauss M., Sposoby posługiwania się ciałem, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa 1978. Mauss M., Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001. Pinker S., Jak działa umysł, przeł. M. Koraszewska, Książka i Wiedza, Warszawa 2002. Slezkine Y., Wiek Żydów, przeł. S. Kowalski, Nadir Media Lazar, Warszawa 2006. Szacki J., Durkheim, Wiedza Powszechna, Warszawa 1964. Szacki J., Historia myśli socjologicznej, PWN, Warszawa 2007. Tarkowska E., Ciągłość i zmiana w socjologii francuskiej: Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974. Abstract Marcel Mauss – student, researcher, teacher The article introduces the social and cultural context in which the author of The Gift lived. Marcel Mauss is presented in relation with Émile Durkheim, the founder of The French School of Sociology and Mauss’ close relative. With the passing of time Mauss – not rejecting his uncle’s theories – became the independent researcher, recognized as a founder of French ethnology. Keywords: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjology, ethnology, Jews in France Emilia Wieczorkowska Doktorantka Zakładzie Teorii i Historii Kultury w Instytucie Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych UŚ, absolwentka kulturoznawstwa zrealizowanego w ramach Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych UŚ (drugi kierunek wiodący: 25 �Laboratorium Kultury 5 (2016) socjologia). Zainteresowania badawcze: funkcjonowanie sacrum w kulturze popularnej, kicz religijny, folklor internetowy, a także biologiczne uwarunkowania zachowań kulturowych. Publikowała m.in. w „Kulturze Współczesnej”, „Tekstach z Ulicy”, „Laboratorium Kultury”. Współredaktorka monografii wieloautorskiej Wilki i ludzie. Małe kompendium wilkologii. Członkini zespołów redakcyjnych czasopism „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny” oraz „Laboratorium Kultury”. Zatrudniona w Kolegium Indywidualnych Studiów Międzyobszarowych Uniwersytetu Śląskiego. 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b662dca10a449c877fef1b71cd8c2184.pdf f01eeb721fd463abab6ec3d12fa49595 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2281 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2116 Title A name given to the resource Marginalia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.26-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i MARGINALIA Zaczynam tę rubrykę z p e w n y m n i e p o k o j e m . J a k ją przyjmą Czytelnicy? Czy nie będą mieli za złe, że o b o k t e k s t ó w p o w a ż ­ n y c h , ź r ó d ł o w y c h p o j a w i się f e l i e t o n a w najlepszym razie mini-esej? I d r u g a o b a w a , by t e g o c o piszę nie przyjęto za próbę k o k i e t o w a n i a czy b a w i e n i a . C h c i a ł b y m b o w i e m rejestrować na t y m miejscu fakty, luźne m y ś l i , w s p o m n i e n i a , relacje o ludziach i w y d a r z e n i a c h , szkice i n o t a t k i . Na p r a w a c h dziennika z p a m i ę c i . Sądzę, że w n a t ł o k u w y d a r z e ń , k t ó r y c h jesteśmy ś w i a d k a m i , kiedy nie można ich jeszcze, jak f i g i - u c u k r o w a ć , taka f o r m a rejestracji zdarzeń i myśli może mieć sens. Zwłaszcza, że pisana jest przez k o g o ś , k t o s p o r o w i d z i a ł i z a c h o w a ł jeszcze z d o l n o ś ć d z i w i e n i a się i c i e k a w o ś ć świata. P o n i e w a ż z a r ó w n o w t y m , jak i w n a s t ę p n y m numerze „ P o l ­ skiej Sztuki L u d o w e j " d o m i n u j e z a i n t e r e s o w a n i e s y m b o l i k ą o j ­ c o w i z n y , d o m u , c h c i a ł b y m d o r z u c i ć kilka w s p o m n i e ń i u w a g , nie o d o m a c h „ j a k o t a k i c h " , lecz k o n k r e t n y c h , t a k i c h , które stały się f o r m ą ekspresji ich t w ó r c ó w , w y r a z e m ich o s o b o w o ś c i . Poprze­ dzę je r e f l e k s j ą - w s p o m n i e n i e m . Serce domu Czy d o m ma serce? E t n o l o g p o w i n i e n m n i e w t y m m o m e n c i e zabić. T a k i m językiem się nie m ó w i , t a k i c h pytań nie zadaje. A l e skoro zadałem - o d p o w i e m : O c z y w i ś c i e ! T o serce można zresztą określić inaczej, j a k o c e n t r u m , miejsce w k t ó r y m k o n d e n s u j e się życie rodziny, ale nie zmienia to f a k t u , że da się o n o dostrzec na r ó ż n y c h etapach przemian w kulturze. Na k o ń c u tej d r o g i będzie zwłaszcza u nas, w p o k o l e n i a c h średnich i starszych, miejsce przed t e l e w i z o r e m . Tam w j e g o zasięgu o g n i s k u j e się życie d o m u . T a m , jak niegdyś przed k o m i n k i e m , sadza się g o ś c i , r o z m a w i a l u b milczy, w y m i e n i a k o n w e n c j o n a l n e u w a g i . T e l e w i z o r f a s c y n u j e jak p ł o m i e ń , w który się w p a t r u j e m y , a jest t o ten rodzaj fascynacji, który w y d a j e się bliższy hipnozie, w p a t r y w a n i u w szklaną kulę, niż p o b u d z e n i u myśli. W erze p r z e d - t e l e w i z o r e m t a k i m miejscem, w k t ó r y m k o n d e n s o w a ł o s i ę życie rodziny była k u c h n i a , p o k ó j przy k u c h n i , p o k ó j ze s t o ł e m , nad k t ó r y m wisiała duża lampa - jak s y m b o l d o m o w e g o ogniska. Zawsze w i ę c w y s t ę p o w a ł w kontekście b e z p o ś r e d n i m l u b u k r y t y m - o g i e ń , ś w i a t ł o i ciepło. Na w s i sercem k u c h n i był piec, z niszą d o pieczenia chleba. G o t o w a n o na n i m strawę, siadano, p o l e g i w a n o , spano. I z n ó w - o g i e ń , p r o m i e n i u j ą c e o d niego ciepło. Jak bardzo zakorzenione jest w p o d ś w i a d o m o ś c i istnienie p i e c a - o g n i a , ś w i a d c z y ć może intuicja j e g o o b e c n o ś c i u dzieci, mieszkających w miejskich osiedlach, b l o k o w i s k a c h . W latach sześćdziesiątych dr Izabella Bielicka s t o s o w a ł a przy b a d a n i u dzieci z r o z b i t y c h małżeństw ( w szpitalu przy ul. N o w o g r o d z k i e j w W a r s z a w i e ) test r y s u n k o w y . Przed dzieckiem s t a w i a n o mise­ czki z farbami i p r o s z o n o by n a m a l o w a ł o kilka o b r a z ó w , ale direct, o p u s z k a m i p a l c ó w , bądź całą d ł o n i ą . Niemal wszędzie p o j a w i a ł się d o m - c h a ł u p a , z k o m i n e m na d a c h u . Dzieci o p s y c h i c e niezakłóconej m a l o w a ł y d r z w i i biegnącą d o n i c h dróżkę, i c o szczególnie istotne - zawsze lecący d y m z k o m i n a . T e g o d y m u nie b y ł o na rysunkach dzieci, p o z b a w i o n y c h n o r m a l n e g o d o m u rodzicielskiego. D y m okazał się s y m b o l e m życia d o m u . D y m - p r o d u k t ogniska d o m o w e g o . S p r a w d z a ł e m , powtarzała się ta konstatacja w d o w o l n i e w y b r a n y c h kilkudziesięciu teczkach „ p e r s o n a l n y c h " . A b y ł o ich w ó w c z a s p o n a d 7 . 0 0 0 . Skąd ten d y m - s y m b o l ? T r u d n o uwierzyć, że te dzieci miejskie, kojarzyły na p o d s t a w i e obserwacji d y m z o b e c n o ś c i ą rodziny. Przecież nie m o g ł y przeprowadzać r o z u m o w a n i a : dobra rodzina = d y m ; rozbita, zła = brak d y m u ! P o d e j r z e w a m , że skojarzenia te w i ą z a ł y się z a r c h e t y p i c z n y m p o d t e k s t e m , a d y m s y m b o l i z o w a ł istnienie d o m o w e g o ogniska, i t o w sensie d o s ł o w n y m . M i e l i ś m y w i ę c ciąg skojarzeń: d y m - piec - ogień - a w c z e ś n i e j , o g n i s k o . P r z y p o m i n a m sobie, jak w p o c z ą t k a c h g r u d n i a 1 9 3 9 r. znalaz- 26 ł e m się na pasie g r a n i c z n y m między N i e m c a m i a S o w i e t a m i . Było t o k o ł o Z a m b r o w a . T ł u m y przechodziły w o b i e strony, w ę d r o w a ł y z całym d o b y t k i e m , k t o się k o g o w i ę c e j bał - szedł na drugą stronę. Jeszcze dobrze nie w i e d z i a n o , k t o i dla k o g o gorszy. Więc m y akurat na t y m pasie, a i c i , i ci z d e c y d o w a l i zamknąć dotąd o t w a r t ą ( p ó ł - o t w a r t ą ) granicę. Płacz, s z a m o t a n i n a , ci strzelają, t a m c i krzyczą i kłują b a g n e t a m i . A t u zima, ś n i e g . T r w a ł o t o k i l k i d n i , w i ę c rozebraliśmy płoty, zabrali c o się d a ł o d o spalenia - i każda rodzina miała s w o j e o g n i s k o , przy k t ó r y m można się było ogrzać, spać na t ł u m o k a c h i w a l i z k a c h . C h o d z i l i ś m y z wizytami, p o kilku d n i a c h już się znało kitka r o d z i n . I w t e d y późnym w i e c z o r e m , p o w i e d z i a ł e m d o mojej ż o n y - c h o d ź p ó j d z i e m y de d o m u . Tak, d o d o m u . Pamiętam d o dziś tę nieoczekiwaną i naturalną konstatację. D o m t o b y ł y nasze b e t y , nasze miejsc*, nasze o g n i s k o . Później w i d z i a ł e m tysiące s p a l o n y c h domów. Wszędzie sterczały k i k u t y k o m i n ó w , p r z e w o d ó w o g n i o w y c h sięgających d o mniej czy bardziej rozłożystych p i e c ó w . Pogorzel­ cy g r o m a d z i l i się przy n i c h , g o t o w a l i , j e d l i . Taki niezamierzony s y m b o l - jak już w s z y s t k o uległo zniszczeniu, z o s t a w a ł piec - serce d o m u . Dom - wizytówka M ó j d o m - moja t w i e r d z a , p o w i a d a j ą A n g l i c y . D o m zapewnia b e z p i e c z e ń s t w o , k o m f o r t p s y c h i c z n y bycia sobą i posiadania Często, a zaczyna się to juz o d d z i e c i ń s t w a , w p o k o j u , domu t w o r z y m y s w ó j w ł a s n y ś w i a t , s w ó j azyl. D o m staje się miejscem samorealizacji, ekspresji o s o b o w o ś c i właściciela. W ten sposób d o m , jak i c z ł o w i e k , ma s w ó j charakter. Pokaż mi s w ó j dom, p o w i e m c i , kim jesteś, jaki jesteś! Pedant, n i e c h l u j , rozpiera cię ambicja, nie przywiązujesz w a g i d o t e g o , c o p o w i e d z ą inni, wręcz p r z e c i w n i e , t o jest dla ciebie najważniejsce - w i d o m e szczebla sukcesu, a w a n s u ż y c i o w e g o , który u j a w n i a się w stosunku do d o m u , s a m o c h o d u , psa a n a w e t żony. O t o dzielnica willowa w S u w a ł k a c h , 1 9 8 8 rok. O d razu w i d a ć zmianę w modzie a r c h i t e k t o n i c z n e j . Na g ł ó w n y c h u l i c a c h miasta p o w s t a ł y domy, będące zaprzeczeniem idei f u n k c j o n a l i z m u , zaprzeczeniem także szarego, b e z o s o b o w e g o b u d o w n i c t w a „ m i e s z k a n i o w e g o " . Na­ zywają je „ M a l b o r k i " , nie g ł u p i o , w t y c h liniach krętych, wklęsło­ ściach i w y k u s z a c h , c y l i n d r y c z n y c h klatkach s c h o d o w y c h , nad­ b u d ó w k a c h , b a l k o n i k a c h jest coś z p y c h y krzyżackiego zamku ale i z szaleństewa śmietnika p o d n i e s i o n e g o d o rangi dzieła sztuki. A że w mieście M a l b o r k i , w d z i e l n i c a c h w i l l o w y c h też ta sama tendencja, każdy d o m nieco inny, prześciga się w bogactwie dekoracji, brązy szlachetnych t y n k ó w sąsiadują z chropowatoś­ cią b e ż o w y c h płaszczyzn, d a c h y coraz częściej łamane, dziwaczenie ś w i a d c z y o postępie z d u c h e m czasu. N o w e dzielnice И w i z y t ó w k ą f i n a n s o w y c h karier, pozycji społecznej. T u łączą się ze sobą g r u p y , t w o r z ą c e a r y w i s t y c z n ą elitę, klasę posiadaczy. Kolej­ n o p y t a m w ł a ś c i c i e l i , k i m są - stolarz, dentysta, były wysoki dygnitarz, g i n e k o l o g , w ł a ś c i c i e l warsztatu s a m o c h o d o w e g o , byty sekretarz partii, z n ó w stolarz, o g r o d n i k , z n ó w ktoś z nomenk­ latury. Biedne jest dziecko ze s k r o m n e g o d o m k u wciśniętego między te w i l l e ! W c h o d z ę d o w n ę t r z a , przyjmuje m n i e pani stolarzowa. Dumna A t u aż kłuje oczy b o g a c t w o połączone z brakiem smaku. M W r - kicz. J a k się Panu p o d o b a ? Co m a m powiedzieć? Obrazić в kobietę z a h a r o w a n ą gorzej niż łódzka w ł ó k n i a r k a . Te dyw*n¥' tapety, obrazy, żyrandole złocące się m o s i ą d z e m , parkiety płecy" zyjnie (stolarz!) u ł o ż o n e w brzydkie w z o r y , w ł o s k i e - przecież t o sukces życia, ś w i a d e c t w o , że się d o czegoś " ° * T Że się coś z o s t a w i d z i e c i o m , że się będzie „ k i m ś " w ich р а п Ш ^ Zasada t y c h mieszkań i d o m ó w jest taka sama - podobnte|»^ mają zamożni ( b ą d w p ł y w o w i - ale t o przecież znaczy to sarw �sąsiedzi, t y l k o jeszcze f ikuśniej, jeszcze b o g a c i e j . A w i ę c zasada ta sama, którą w i d a ć w przemianach stroju l u d o w e g o , n p . w haftach c y f r o w a n y c h portek g ó r a l s k i c h , kiedy t o z a m a w i a j ą c y żąda o d krawca, by m u h a t f o w a l parzenicę większą i piękniejszą niż zrobił sąsiadom. C h c i a ł o b y się p o w i e d z i e ć , nie ma niczego gorszego niż b o g a c t w o p o ł ą c z o n e ze z ł y m s m a k i e m , b o g a c t w o d o k t ó r e g o się k u l t u r o w o i psychicznie nie d o r o s ł o . W ł a ś c i w i e m o ż n a by o d t e j strony napisać historię k u l t u r y , „ c y w i l i z o w a n i a s i ę " b o g a t y c h , dojrzewania d o s w o j e j k o n d y c j i . D o j r z e w a n i a d o a m b i c j i m e c e nasowskich... M o ż n a b y też i o d tej s t r o n y spojrzeć na historię chłopskiej sztuki u ż y t k o w e j - w której m o t o r e m r o z w o j u byli bogaci g o s p o d a r z e ( z w ł . p o u w ł a s z c z e n i u w G a l i c j i ) , m a l e ń c y medyceusze, z a m a w i a j ą c y i u t r z y m u j ą c y b i e d n y c h a r t y s t ó w - hafciarki, k r a w c ó w , stolarzy, k o w a l i , cieśli... T y l k o , że tak w Renesa­ nsie, jak i kulturze c h ł o p a galicyjskiego s c h y ł k u X I X w . działo się to w s z y s t k o w ś w i a d o m o ś c i istniejących w z o r c ó w estetycznych odbiorcy, z g o d n i e z o b o w i ą z u j ą c y m i m o d a m i . Jeśli dziś p o d z i w i a m y bezbłędną organizację f o r m y w każdym dziele, czy t o Renesansu, czy d a w n e j sztuki c h ł o p s k i e j , nie dostrzegając z a k ł ó c e ń , które b y ś m y m o g l i nazwać kiczem, dzieje się tak z c o najmniej d w ó c h p o d s t a w o w y c h przyczyn. Pierwszą jest z g o d n o ś ć p o d s t a w o w y c h k a n o n ó w e s t e t y c z n y c h , t w ó r c ó w i o d b i o r c ó w . Była t o j a k b y przestrzeń, w której realizowały się zarówno akty t w ó r c z e jak i potrzeby o d b i o r c ó w . I druga przy­ czyna - stabilność t y c h p o d s t a w o w y c h k a n o n ó w , sprawiająca, iż mimo przemian w szczegółach, sam wzorzec p o s t a w t r w a ł s t o s u n k o w o d ł u g o , będąc naturalną szkołą „ s m a k u " , o g ó l n i e zrozumiałego „ s t y l u " . W naszym czasie te trzy estetyki: t w ó r c y , o d b i o r c y i dzieła uległy z a k ł ó c e n i u . Z m i e n i ł y się autorytety, w z o r c e , migracje w s p o ł e c z e ń s t w i e przyczyniły się d o p r z e j m o w a n i a , bez zro­ zumienia ich istoty, w z o r c ó w i n n y c h w a r s t w . Kultura stała się kiczorodna. I w ł a ś n i e d l a t e g o apele w prasie ( b y ł y t a k i e ! ) , by walczyć z kiczem, trafiały w próżnię. R o z p o z n a w a n o nie kicz - jako z j a w i s k o - istniejące na r ó ż n y c h p o z i o m a c h kultury, lecz konkretną, n a z w a n ą i ośmieszoną j e g o postać, np. makatki z jeleniem na r y k o w i s k u . T u p r z y p o m i n a mi się, jak kiedyś, w pięćdziesiątych latach zaprosił m n i e d o swej rezydencji nasz ambasador w Belgradzie. Pan się zna na sztuce, t o Panu coś pokażę! t o nie moje - m a c h n ą ł ręką - kiedy przechodziliśmy przez hol i salonik, urządzone „ o f i c j a l n i e " przez architekta z M S Z , ale t u , niech Pan patrzy! p o w i e d z i a ł z d u m ą . T o w s z y s t k o urządziła moja żona, no i j a ! Staliśmy w koszmarnej s y p i a l n i , przybranej w s t ą ż ­ kami, narzutami z frędzlami, w i e l k i e , p o d w ó j n e łoże na ś r o d k u , nad nim makatki - na czerni aksamitu białe k o t k i , z r ó ż o w y m i kokardami, p r a w a nóżka opiera się na piłeczce. Nie w y t r z y m a ł e m , coś m u s i a ł e m bąknąć nie tak, bo ambasador (hydraulik z z a w o d u ) z d e n e r w o w a ł się. - Panie! - p o w i e d z i a ł - kicz to w t e d y , g d y jest jeleń na r y k o w i s k u ! Przydługa ta dygresja miała na celu p o ś w i a d c z y ć , jak bezradni jesteśmy, walcząc z o b j a w a m i , jak daremne są w y s i ł k i „ o d u c z e ­ nia", g d y istota polega na niskiej kulturze plastycznej, braku przekonujących i z sensem l a n s o w a n y c h w z o r ó w p o z y t y w n y c h , no i na t y m , c o juz p o w i e d z i a ł e m - na charakterze naszej cywilizacji, na k i c z o r o d n o ś c i r ó ż n y c h f o r m kultury masowej... Zresztą dla e t n o l o g a istotne jest dostrzeżenie faktu w kontekście czasowym i przestrzennym, a nie w a r t o ś c i o w a n i e z pozycji innej Warstwy społecznej, i n n y c h w z o r ó w e t y c z n y c h czy estetycznych. Wszelkie etykietki - kicz, arcydzieło - m o g ą w r ę c z osłabić zdolność dostrzeżenia t e g o , c o istotne i c i e k a w e w kontekście kulturowym, s o c j o l o g i c z n y m czy p s y c h o l o g i c z n y m . Ś w i a d c z y Otym przykład następny: Dom jako ekspresja osobowości jego twórcy. _ Dom ten stał się dziełem życia, ucieleśnieniem marzeń, aktem t w ó r c z y m . Przed k i l k u n a s t u laty w y w o ł y w a ł duże emocje, d z i e n ­ nikarze osaczyli g o jak psy, pisano o n i m w k o l o r o w y c h t y g o d ­ nikach, gazetach. Pluto, że kicz, d e n e r w o w a n o się, że coś t a k i e g o *Jdnieje przy w a ż n e j arterii, Szosie Krakowskiej w Ł o d z i . W ł a d z e ""ejskie musiały zakręt na d r o d z e , tuż za d o m e m , w y ł o ż y ć ,°Ponami z c i ę ż a r o w y c h s a m o c h o d ó w , gdyż k i e r o w c y w i d z ą c **"'lez 1 5 0 0 k o l u m i e n k a m i przestawali uważać na d r o g ę i w y l a t y J* 'i z zakrętu. Kiedy t a m b y ł e m słyszałem o 6 w y p a d k a c h , p e w n o ich w i ę c e j . a D o m z a f r a p o w a ł m n i e , napisałem d o w ł a ś c i c i e l a , z g o d z i ł się na w i z y t ę . Spędziłem w t y m d o m u cały d z i e ń , ujęty serdecznością gospodarza, ciągle o d k r y w a j ą c coś n o w e g o dla siebie. N a j w a ż ­ niejszym o d k r y c i e m b y ł o t o , że przestałem w a r t o ś c i o w a ć , n a w e t t y l k o myśleć w kategoriach „ k i c z - n i e k i c z " . Jeśli n a w e t użyć t e g o pojęcia, t o ten d o m był p o e m a t e m w y s n u t y m z k i c z u , c z e g o nie m ó g ł b y m p o w i e d z i e ć o Pałacu Kultury i N a u k i ! B y l p r o d u k t e m nie tyle czasu, c o o s o b o w o ś c i w ł a ś c i c i e l a . K o n s e k w e n t n ą projekcją j e g o o s o b o w o ś c i . Delikatny, szlachetny ten c z ł o w i e k nie w o l n y był o d n a i w n o ś c i , czego p r z e j a w e m b y ł o t o , że s w y c h u p o d o b a ń nie skrywał, p r z e c i w n i e , chciał by w s z y s c y m o g l i p o d z i w i a ć w i l l ę , na której s c h o d a c h , tarasach i d a c h u znalazło się te 1.500 g i p s o w y c h „ t r a l e k " , a w o g r o d z i e k a m i e n n y k o p c z y k z krasnalem, w o k o ł o zaś inne f i g u r k i , żaby, ptaki. W s z y s t k o k o l o r o w e . B y ł o dla niego o c z y w i s t e , że t o w s z y s t k o jest piękne, t y m boleśniej p r z y j m o w a ł kpiące artykuły w prasie. A l e , by zrozumieć j e g o p o s t a w ę , trzeba b y ł o w e j ś ć d o środka, p o m y ś l e ć , p o m ó w i ć . Spojrzeć na ten d o m przez pryzmat c z ł o w i e k a , który m ó g ł i umiał g o s t w o r z y ć na miarę s w o i c h życzeń. O w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m p o w i e d z i a ł e m już. D o d a m - w i e l k o ś ć sporej w i l l i (na parterze 1 duży i chyba 2 mniejsze p o k o j e , hall, rozłożysta klatka s c h o d o ­ w a ) , t y n k biały w poprzeczne, niebieskie pasy. O g r ó d , zieleń, k w i a t y . Pierwsze wrażenia g d y się w e s z ł o d o środka - w s p a n i a ł e trofea m y ś l i w s k i e , na p o l e r o w a n y c h d r e w n i a n y c h kartuszach o g r o m n e ł b y - j e l e n i , d z i k ó w , czegoś t a m jeszcze. Gospodarz k u p i ł je zaraz p o w o j n i e , p o c h o d z i ł y z kolekcji Goeringa. Na piętrze aż lśni o d złota. Figurki p i ę k n e , muzealnej urody i jarmarczne. Galimatias, różnice klas n i e b o t y c z n e , w a r t o ś c i także, ale gospodarz zdaje się nie czynić między nimi różnicy. Tłumaczy, lubi w s z y s t k o złote. Z ł o t o czy t o m b a k , istotne że ma złocisty blask. Pieniądz nie o d g r y w a tu roli, g o s p o d a r z r ó w n i e c h ę t n i e k u p o w a ł w Desie jak na o d p u ś c i e . Przyznam, że t y m m n i e ujął, s z a l e ń s t w o podszyte n a i w n o ś c i ą i szczerym u c z u c i e m potrącają p e w n i e w e m n i e jakieś w s p ó ł b r z m i ą c e struny. Gospodarz p r o w a d z i , o g l ą d a ­ my figurkę po figurce. Na b i u r k u s t a r o ś w i e c k i kałamarz. N i e c h Pan patrzy, unosi złocisty kolpaczek, p r z y k r y w a j ą c y naczynie z atramentem, osadzone w... k o ń s k i m k o p y t k u , o c z y w i ś c i e o b r z e ­ ż o n y m z ł o t y m i l i s t e w k a m i . Też z kolekcji G o e r i n g a , d o d a j e , otrzymał ją od króla A n g l i i Jerzego V. Była to pamiątka po u l u b i o n y m k o n i u . G d y padł, monarcha z m a r t w i ł się w i e l c e i kazał, by m u na pamiątkę z r o b i o n o z k o p y t kałamarze. W p i w n i c y o g l ą d a m f o r m ę i prasę d o w y r o b u k o l u m i e n e k . Pani d o m u w s p o m i n a , ile t o było pracy, sami je odciskali... Pytam z lekkim z a ż e n o w a n i e m - skąd środki? B i e d n y nie był, a później założył warsztat, w y r o b y z plastiku, jakieś grzebyki, w i s i o r k i , to nie temat d o r o z m o w y . Coraz mi bardziej s y m p a t y c z n y ten gospodarz. O g l ą d a m książki, r o z m a w i a m y o n i c h . N o i taki jest ten d o m . J e g o d o m . J e g o radość, c h o ć i troska. M ó w i ą o t y m d o m u kicz. M o ż e . Coraz mniej t o s ł o w o t ł u m a c z y , coraz mniej m n i e o b c h o d z i . Kicz jest w i d o c z n y t a m , gdzie następuje zakłócenie estetyki, jednej k u l t u r y . Kicz jest w i ę c nieodłączną cechą naszej rzeczywistości, na k a ż d y m „ p i ę t r z e " - Kicz - g a l o w y koncert „ A r t y ś c i dla R z e c z p o s p o l i t e j " , kicz w kościele, kicz - piosenkarka, a może nie kicz? b o j a k b y sama się z siebie śmieje. Taka Danuta Rinn. W i ę c nie kicz. A Violetta Villas - kicz, bo p o w a ż n a . Na serio się m i o t a , płacze, w ł o s y rozrzuca. Tysiąc, m i l i o n o b l i c z k i c z u . J a k lustro, które o d b i j a e p o k ę . Kicz jest wszędzie, w i ę c już j a k b y g o nie b y ł o . W s z y s t k o zależy o d u m o w y , jak co się odbiera. Na z i m n o , serio - nie ma g o , B a u h a u s m ó g ł być w czymś zły, ale na myśl nam nie w p a d n i e p o w i e d z i e ć kicz. K o m a n d o s i , w o j s k o - nie te s p r a w y , ale k o m p a n i a reprezen­ tacyjna, t u p a n i e , unoszenie n ó g , m a r s o w e m i n y , t o aby nie kicz? W i e m , te parady może k o g o ś - gdzieś wzruszą, ale kicz jest właśnie wtedy! w tanim wzruszeniu, w fabrykowaniu wzruszeń. Dość o kiczu. D o m , o k t ó r y m piszę, który był przed 2 0 laty, bo dziś już i inni ludzie w n i m mieszkają, i w s z y s t k o już nie takie, otóż ten d o m w s p o m i n a m c i e p ł o , serdecznie. T o b y ł o dzieło życia c z ł o w i e k a , który bardzo, ale to bardzo k o c h a ł w y k w i n t , a s y m ­ b o l e m elegancji b y ł o dla niego w s z y s t k o c o złociście się lśniło. Ryszard b u d u j e s w ó j d o m już 12 lat. Z i m ą w K a t o w i c a c h maluje, w y k o n u j e prace graficzne, c h a ł t u r y , jakieś kalendarze - t o m u daje środki na b u d o w ę . B u d o w i e p o d p o r z ą d k o w a ł w s z y s t k o , 27 �n a w e t miał się przenieść na zimę bliżej, może d o S u w a ł k , Sejn? O d w i o s n y d o późnej jesieni mieszka w m a l e ń k i m baraczku, o b o k d o m u . W t y m czasie urodziło m u się dziecko, d o s z ł o d o 5 r o k u życia, b a w i ą c się w ś r ó d bali m o d r z e w i o w y c h , strużyn i kamieni. Ryszard nie miał d o m u r o d z i n n e g o , w y c h o w y w a ł się w d o m u dziecka, jest ś r e d n i e g o w z r o s t u , ale bardzo silny. J a k coś p o ­ s t a n o w i , t o z r o b i , c h o ć b y t o miało t r w a ć nie w i e m jak d ł u g o . Jest prosty w najpiękniejszym sensie t e g o s ł o w a , bez pozy, fałszu. T r o c h ę jak w i e l k i e dziecko. M ą d r e , u c z c i w e , u f n e m i m o d o ś w i a d ­ c z e ń , k t ó r y c h życie n i k o m u nie skąpi. M e ż o n ę , też z branży jrtyttyeznej, o w i e l k i m uroku, spokojną, wyrozumiałą i dumną z Ryszarda. D o rodziny należy j a m n i k - Figa. W lecie o b o k izby-baraczka zawsze t ł u m g o ś c i . Przyjaciele, z n a j o m i . O b o k Ewy, t o jej d o m e n a . Cały w i ę c dzień - g o t o w a n i e , m y c i e n a c z y ń , robienie z a k u p ó w , szukanie g r z y b k ó w , z n ó w g o t o w a n i e , roz­ m o w y . . . Czasem już w n o c y nad jeziorem niesie d ź w i ę k i f o r ­ t e p i a n u . Ryszard gra. Fortepian stoi w t y m baraczku! T o n i e p r a w ­ d o p o d o b n e , że w s z y s c y się w n i m mieszczą. B u j n e życie, a o n j a k b y w y i z o l o w a n y , pracuje. W s z y s t k o , c o się da, robi sam. A l e j a k ! precyzyjnie, pasując belki tak jak przy stolarskiej r o b o c i e . Kliny, rygle, z a m k i , ż a d n y c h g w o ź d z i , w s z y s t k o „ n a p a s " . D r e w n o suche, przecież g r o m a d z o n e i suszone przez lata, żadnej szczeli­ ny, którą się zatka m c h e m . Ryszard nie b u d u j e c h ł o p s k i e j c h a ł u p y , bele o c i o s u j e d o kształtu p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , zestawia mierząc d o k ł a d n i e , żadnej f u c h y , jak k o l b u s z o w s k i e k o m o d y czy jak k l o c k i Lego. Tyle że t r w a ł e , tu już niczego nie rozerwiesz. Ryszard b u d u j e d o m , który jest zaprzeczeniem naszego czasu. Ś m i e j m y się, b o nie w i e m y , czy ś w i a t p o t r w a trzy t y g o d n i e - m a w i a ł Baumarchais. M o ż e i nie p o t r w a , ale d o m zostanie. Na p o d ­ m u r ó w c e z g ł a z ó w , kamieni p o l n y c h . Całe piętro t y c h g ł a z ó w , też p a s o w a n y c h j e d e n d o d r u g i e g o . Sam je t u przytaszczył, gdzieś miesiącami w y p a t r y w a ł , p o t e m sam ustawiał. Jak? w y m y ś l i ł proste i skuteczne m e t o d y , przecież k o p u ł ę Ś w . Piotra też b u d o w a n o bez d ź w i g ó w ! Ryszard by p e w n i e sam tę k o p u ł ę z b u d o w a ł , ale t o by m u zajęło całe życie, a zresztą urodził się za p ó ź n o . W y w a ż a belki, d ł u g i e na 1 0 m e t r ó w , ciężkie, nie d o uniesienia, p o t e m „ s p o s o b e m " u n o s i , klinuje, p o d p i e r a , z n ó w w a g a , k l i n , podpora... Z t y c h lat 1 2 , c o najmniej 6 zabrała sama b u d o w a , o d p a d a zima, deszcze, okresy g d y był zagranicą ze s w y m i obrazami. M ó g ł zrobić d a w n o d o m , który by przetrwał kilkadziesiąt, n o - sto lat. Bez tej katorżnej, zegarmistrzowskiej pracy. A l e Ryszard p o s t a n o w i ł , że będzie miał d o m , który z o ­ stanie, g d y się już d a w n o rozpadną bloki mieszkalne i w i e ż o w c e . D o m Ryszarda jest s y m b o l e m , celem w ż y c i u . Czasem, p e w n i e szczerze, narzeka, że stał się n i e w o l n i k i e m t e g o d o m u , że by t o sprzedał, zostawił... Tak m ó w i , p o c z e m robi dalej. Kiedy patrzę na n i e g o p r z y c h o d z i mi na myśl c h ł o p - J a n S t a c h , który p o k ł ó t n i z sąsiadem o drogę, p o s t a n o w i ł w y b u d o w a ć most na rzeczce, i przez kilkanaście lat - k r o w ą taszczył kamienie, sam je układał i nie w i e d z ą c n a w e t o t y m w y b u d o w a ł most, jota w j o t ę , jak d a w n e romańskie. W i d z i a ł e m kronikę f i l m o w ą - z a b a w a , stół z a s t a w i o n y j a d ł e m , ludzie ze w s i , dziennikarze, w ł a d z e , toasty a o n s m u t n y , bez u ś m i e c h u . No, skończył. I c o dalej? C h c i a ł e m n a w e t d o n i e g o pojechać, zobaczyć, c o r o b i , c o m y ś l i , czy ma teraz p o c o żyć? T o p r o b l e m : zrealizować cel życia i jak żyć dalej? J a c e k Olędzki opisał w art. Dywan na suficie ( P S L 1 9 7 7 nr 2 ) m ł o d e g o c z ł o w i e k a - Waldemara Paciuka, dekoratora, który p o przejściu na rentę n a j p i e r w w y r e m o n t o w a ł zamek - pałac w Krzeszowie, a później w y n a l a z ł k o ł o W a ł b r z y c h a , w Strudze, z d e w a s t o w a n y pałac. Zamieszkał w n i m . Założył h o d o w l ę przepiórek, by mieć pieniądze na remont, sprzedawał jajka, p ó k i była na nie m o d a , za uzyskane pieniądze k u p o w a ł szyby i oszklił kilkaset o k i e n , załatał d a c h , o d n o w i ł p o k o j e , salę b a l o w ą a p o n i e w a ż na ścianie została w i e l k a rama - n a m a l o w a ł obraz, najpiękniej jak u m i a ł (łabędzie ciągną jak r y d w a n - g o n d o l e z p i ę k n y m i d z i e w c z y n a m i w p o ­ w ł ó c z y s t y c h szatach...), żyrandole w y m y ś l i ł o z d o b n e , błyszczące inkrustacją, szkiełkami - a g d y już pałac był u r a t o w a n y przyszli działacze z m i e j s c o w e g o koła Z M P , uważając, że będzie t o dla n i c h s t o s o w n a siedziba. W t e d y bez skargi, s p o k o j n i e - w y j e c h a ł , by z n ó w sobie coś znaleźć d o o d b u d o w y . Z n ó w mieć cel i satysfakcję. A może już t y l k o gorycz? znamię t r w a ł o ś c i . S a m o c h ó d , j a c h t - t o w a r t o ś c i nietrwale, k o n s u m p c y j n e . A d o m jest f u n d a m e n t e m rodziny. Małą ojczyzną. O j c o w i z n ą . Jak i ziemia rodzinna. A l e kult ziemi przeminął (nie t y l k o z w i n y ustroju) natomiast d o m jest t y m , c o p o w i n n o trwać, łączyć. Co się przekaże d z i e c i o m . M i m o p o w o j e n n y c h migracji w c i ą ż w y c z u w a się u nas po­ trzebę posiadania d o m u - k o t w i c y . D o m u , który w i ą ż e pokolenia, który jest pamięcią i inicjacją. Inaczej jest w s p o ł e c z e ń s t w a c h k o c z o w n i c z y c h , inaczej również w c y w i l i z a c j a c h c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się dużą labilnością r o d z i n . Tak n p . w Startach Z j e d n o c z o n y c h d o m i miejsce zamiesz­ kania staje się ś w i a d e c t w e m a w a n s u s p o ł e c z n e g o . Dzielnice deklasują się, w l e d y zamożniejsi przenoszą się d o i n n y c h . Ar­ c h e t y p d o m u zostaje w ó w c z a s s t ł u m i o n y , z w i ą z a n y z n i m krąg s y m b o l i s p ł y c o n y , r e a l i z o w a n y inaczej. Dom - ideologia N a z y w a j ą g o S ł o m a . O c z y w i ś c i e ma imię, n a z w i s k o , ale zawsze się słyszy - b ę b n y S ł o m y , Słoma t o , t a m t o . Teraz Słoma buduje s w ó j d o m . S t u d i o w a ł na A k a d e m i i Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie, bodajże rzeźbę. J u ż w t e d y w i e d z i a ł , że t o t y l k o jakiś etap, o t w a r c i e okienka, p u n k t w y j ś c i a . M o g ł o być t o , m o g ł o inne. Sądzę, że z d a w a ł sobie s p r a w ę z t e g o , iż inaczej się startuje w jakiejś dziedzinie sztuki, kiedy się ma za sobą doświadczenie innej dziedziny. P e w n i e t o sprawa s a m o ś w i a d o m o ś c i , dystansu d o t e g o , c o robią i robili inni, zrozumienia roli struktury dzieła, o b o j ę t n e jakiego. S ł o m a jest także m u z y k i e m , gra na różnych i n s t r u m e n t a c h , ś p i e w a piosenki, które sam układa - z filozofią rastafariańską i j e g o w ł a s n ą . Realizuje się w życiu i sztuce, w ł a ś c i w i e granice zostały t u zatarte, życie kształtuje jak sztukę. J e d n o ś ć . T o jest założenie, ale i naturalna droga życia. Mieszka w osadzie, można ją tak nazwać, p o n i e w a ż w p r o m i e n i u kilku k i l o m e t r ó w mieszkają rodziny j e g o przyjaciół, czujących i żyją­ c y c h p o d o b n i e . Osadzie jakiej? Boję się, że każde nazwanie przyniesie fałsz, nazwa jest precyzyjna i skuteczna kiedy coś się s k o ń c z y ł o , da d o czegoś p r z y r ó w n a ć , czymś w y o d r ę b n i ć . A tu - życie. O t w a r t e . Na ludzi, myśl, w i a r ę , d o z n a n i a , wzruszenia. W i ę c i nazwać t r u d n o , a p e w n i e i nie trzeba. S ł o m a , j e g o żona, o t o c z e n i e - są w s z y s t k i m ż y c z l i w i . Przychodzą d o ludzi, sąsiadów z u ś m i e c h e m na twarzy. T o im bardzo p o m a g a , t r u d n o bowiem być u nas „ i n n y m " , mała jest tolerancja n a w e t na tę zewnętrzną, niegroźną Inność. Trzeba ludzi o s w o i ć , przyzwyczaić, uszano­ w a ć . W ł a ś n i e t o - u s z a n o w a ć . Nie łazić g o ł o po ł ą k a c h , nie gzić się na w i d o k u w s z y s t k i c h , nie p r a c o w a ć w dzień święty.., Tolerancja jest procesem o s w a j a n i a , t o jak z w i e w i ó r k ą , trzeba s p o k o j n i e , trzeba coś dać z siebie, w z b u d z i ć ufność, wtedy przyjdzie, w s k o c z y ci na ramiona, szturchnie w i l g o t n y m noskiem. Słoma chce żyć w zgodzie z naturą, w n i e u s t a n n y m zachwycie. N a j p i e r w g d y przyjechali z żoną nie mieli gdzie mieszkać, więc zaczął b u d o w a ć dom-szałas. Prowizorkę. Z czego żył? Jak od lat z w y r o b u i sprzedaży b ę b n ó w . D u ż y c h , m a ł y c h , drążonych' w p n i a c h d r e w n a , z d o b i o n y c h na w z ó r afrykańskich. Bębny mają; duszę, kiedy się z nimi o b c u j e w i d z i się różnice - w tonie, t o . o c z y w i s t e , w charakterze d ź w i ę k u , c h c i a ł o b y się powiedzieć; - w z a c h o w a n i u . O c z y w i ś c i e nakłada się t u p r y m i t y w n a wiedza; 0 magicznej roli b ę b n ó w , c h o ć może i d z w o n n i c y mogliby podobnie powiedzieć o swych dzwonach? Ale wróćmy t e m a t u . Kiedy już Słoma zamieszkał w s w y m domu-szałasie,-! p r z y p o m i n a j ą c y m s t ó g siana zaczął kreślić plan trwałej budowli*; d o m u , o k t o g o n a l n e g o . T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy na początku byłe* idea filozoficzna, czy - c h y b a prędzej - intuicja, ale jak juz б№w e s z ł o w b u d o w ę , s w o j e prawa d y k t o w a ł materiał, logika* 1 konkret w a r u n k ó w . D o m p o w s t a j e , t o już ze 3 lata trwa b u d o w a . D o m , który ma w sobie jakiś w y m i a r sacrum, dom. w k t ó r y m się mieszka, g o t u j e , ale i myśli, k o n t e m p l u j e . Dom, ktćflK jest zaprzeczeniem C o r b u s i e r o w s k i e j „ m a s z y n y d o m i e s z k a n M Ł j . D o m , który sprzyja życiu w e w n ę t r z n e m u , jest w i ę c funkcjonaMftSj " ale nie jak w Bauhauzie. W e w s z y s t k i c h p r z y k ł a d a c h , na które się p o w o ł u j ę , współ jest j e d n o - w i ę ź między o s o b o w o ś c i ą c z ł o w i e k a a j e g o dorneflV D o m jest t u f o r m ą emanacji o s o b o w o ś c i , przedłużeniem my*"*idei, u p o d o b a ń . P o d o b n i e jak u w i e l u ludzi, którzy d o m u nie • S j L щ i nie będą mieli - taką emanacją o s o b o w o ś c i może być I w ^ - J . , mieszkanie, p o k ó j , a n a w e t kąt. t l l e B u d o w a może dać satysfakcję w y j ą t k o w ą . Jest c e l e m n a j ­ w s p a n i a l s z y m , jaki sobie można p o s t a w i ć . Przez t o , że ma w sobie 28 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7e0fd702accadd8855bbdc1346305f7.pdf 7726d2593f7a9dc4b2b3db5801dd755c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2308 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2141 Title A name given to the resource Marginalia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.33-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i MARGINALIA Widmo krąży po Warszawie. Widmo Pałacu. Tak mógłby się zacząć Manifest Surrealistyczny w kraju, który wydał Mrożka, Piotra Skrzyneckiego i Staną Tymińskiego. Pałac gloryfikowany w pięćdziesiątych latach przez propagandę i wyklinany przez mieszkańców stolicy wrósł już tak silnie w naszą świadomość, że gdy ostatnio pojawiła się koncepcja jego przebudowy, wywołała liczne protesty. Pałac został bowiem „oswojony" i nawet trudno dziś wyobrazić sobie bez niego centrum Warszawy. Oswojony został też „największy plac Europy". Miał służyć gigantycznym, czołobitnym pochodom i defiladom, stał się niechlujnym tar­ gowiskiem, upstrzony setkami budek i kramów z tandetą. W is­ tocie tylko dwa razy zapełnił się tłumem warszawiaków - kiedy pojawił się na nim w październiku 1956 r. zwolniony z więzienia Gomułka oraz w czasie mszy sprawowanej przez Papieża, pod­ czas Jego drugiej pielgrzymki do Kraju. Raz jeszcze odegrał plac znaczącą rolę, znów - o ironio losu! - podobnie jak w poprze­ dnich przypadkach wbrew ideologicznym intencjom jego twór­ ców. Było to w grudniu 1981 r. Zapowiedziano wielką manifesta­ cję ludności Warszawy. Można sobie wyobrazić, jak zaniepokoiło to władzę. Jeśli zdecydowana była bronić swego istnienia i „socjalistycznego oblicza" Kraju musiała to uczynić przed tą manifestacją, i to raczej w dzień świąteczny, gdy robotników nie będzie w zakładach pracy. Widmo Placu Defilad wypełnionego po brzegi ludnością stolicy wyznaczyło datę proklamowania stanu wojennego - niedzielę 13 grudnia. Ale nie tylko „Plac" zaprzeczył ideom, które miał reprezen­ tować. W Teatrze Dramatycznym (a więc w Pałacu) odbywał się właśnie, zorganizowany przez „Solidarność" Kongres Kultury. W niecałe dziesięć lat później można było raz jeszcze stwierdzić, jak ograniczona jest moc propagandy, jak szybko rewolucja zmiata narzucone sobie symbole. Obalono pomniki, zmieniono nazwy ulic, gorliwie przywracając dawne nazwy. Można było nawet odnieść wrażenie, że symbole są ważniejsze od spraw materialnych. Wzniecały bowiem emocje, negatywne bądź pozy­ tywne, aktywizując energię społeczną. Czasem, tworząc sferę zastępczą takiej aktywizacji. Pałac Kultury i Nauki miał być w swoim założeniu symbolem. Po to go wymyślono i zbudowano. Symbolem - mówiąc najproś­ ciej - zniewolenia. Symbolem podległości. Ale już nie takiej, jaka patronowała budowie soboru na Placu Saskim. Wówczas „Prywiślański Kraj" miał zostać na wieki częścią wielkiego imperium Romanowych. Tym razem wariant miał być inny - kraje podbite nie powinny były wiedzieć i pamiętać o tym, że są podbite. Miały, jak planety krążyć wokół swego słońca, poruszając się po ściśle wyznaczonych orbitach, zachowując pozory samodzielności. Na jak długo? - tego nikt nie wiedział. Pamiętam rozmowy z Jaku­ bem Bermanem i Zygmuntem Modzelewskim. Napiszę o nich kiedyś indziej. Tu tylko t y l e - i c h niepokój, jak długo Stalin będzie chciał rozgrywać wariant satelicki, czy biorąc pod uwagę sytuację międzynarodową będzie mu się opłacała ta ograniczona samo­ dzielność Polski i innych państw bloku wschodniego. Było rzeczą oczywistą, że czym większy stopień podległości, tym silniej należało podkreślać szacunek dla wartości narodo­ wych, dla tradycji. Fałszując je oczywiście, zmieniając, tworząc nowych bohaterów a przemilczając niewygodnych. Nigdy w na­ szych dziejach słowo nie znaczyło tak wiele, nigdy nie przywiązy­ wano takiej wagi do literatury, publicystyki, dziennikarstwa, radia, teatru, i - oczywiście - filmu. Wierzono w kreacyjną moc słowa, w to, że przez nie, przez natarczywość powtarzanych sloganów i sądów, uda się zmienić świadomość społeczeństwa. Pałac musiał więc stać się symbolem miłości. Wdzięczności. Był wszakże darem, a dar prowokuje wdzięczność. Pałac miał być 33 �symbolem dozgonnej przyjaźni i wdzięczności dla potężnego „brata". Miał imponować wielkością, rozmachem, solidnością wykonania. Powinien był też zaspakajać ambicje obdarowanego, wyrażając bliskie mu treści emocjonalne. Przynajmniej w założe­ niu. Pałac musiał być „polski", a więc inny niż podobne budynki wystawione w Moskwie. Miał być socjalistyczny w treści, a narodowy w formie. Miał być darem, którego nie sposób było nie zauważyć i zapomnieć, kto go ufundował. Stalin rozważał trzy koncepcje DARU. Oczywiście spektakularnego, takiego, który by na wieki sławił jego imię i świadczył o dobroci i potędze Związku Republik Radzieckich. Zaproponował więc budowę linii metra, dzielnicy mieszkaniowej lub Pałacu Kultury. Nasi architekci radzili wybrać metro, rozsądna wydawała się idea budowy dzielnicy mieszkaniowej, ale Bierut wybrał - Pałac. Był to wybór logiczny. Metrem będą jeździli i zapomną, komu je zawdzięczają, zwłaszcza gdy będzie to tylko jedna linia. Dzielnica też stanie się szybko jedną z wielu. Nic nadzwyczajnego. A Pałac ... ten będzie symbolem. Zwłaszcza, gdy stanie w środku miasta, tak że nie sposób go będzie nie zauważyć. Do Warszawy przybył twórca moskiewskich monumentów architekt - Lew Rudniew. Nie tylko, by zlokalizować budynek i ustalić tryb jego budowy, ale też po to, by poznać nasze zabytki architektoniczne i uczynić Pałac „narodowym" w formie. Pracowałem już wtedy w Państwowym Instytucie Sztuki. Moim szefem był prof. Juliusz Starzyński. Wzywał mnie często do siebie, więc nie zdziwiłem się, gdy poprosił mnie do gabinetu i przedstawił - właśnie Rudniewowi. Koledzy mieli zawieźć dostojnego gościa do Krakowa, Baranowa, Kazimierza i chyba - do Zamościa, tego już dokładnie nie pamiętam. Mnie poprosił Starzyński o zaopiekowanie się Rudniewem w Warszawie. Ja? zdziwiłem się. Stu innych kolegów lepiej znało zabytki miasta, nie mówiąc już o środowisku architektów, konserwatorów zabyt­ ków. To coś dla Panal zaśmiał się. Nie rozumiałem. Gaspadin Rudniew chce, aby Pałac był w swej formie syntezą polskości. Interesuje go sztuka ludowa, motywy ornamentalne, typowe detale architektoniczne. Starzyński wiedział jak obcy mi był ten sposób myśleńia - przenoszenie ornamentów i motywów dekoracyjnych z jednej techniki do innej, bez organicznego związku z konstrukcją. Gdy w niedzielę zameldowałem się w hotelu, Rudniew pokazał mi poczynione dotychczas szkice. Był, zdaje się w Zakopanem, w każdym razie zapamiętałem pazdury - drew­ niane sterczyny na góralskiej chałupie. Może dlatego tak dobrze je pamiętam, że po roku - dwóch odnalazłem je uformowane w kamieniu na dachu ...Sali Kongresowej. W Krakowskim M u ­ zeum Etnograficznym zachwyciły Rudniewa makaty z Zalipia, zanotował też wzory hafciarskie. Innych szkicowników nie oglą­ dałem, miał ich kilka. Pojechaliśmy do Wilanowa, potem zwie­ dzaliśmy Warszawę. Zaprowadziłem też mego gościa do Muzeum Narodowego. Kiedy wychodziliśmy, rozejrzał się po Alejach i zapytał: A to? Wskazał palcem na budyneczki flankujące Most Poniatowskiego. I tu zaczyna się moja wina. Może mała, ale wina. Zamiast odwrócić uwagę Gościa i wrócić z nim do hotelu - poszliśmy na most. Wyjął natychmiast szkicownik. Był zadowo­ lony. Rysował attyki zdobiące pawilony. Rysował starannie, z szacunkiem. Te attyki nie trudno dostrzec w zwieńczeniu bocznych skrzydeł Pałacu. Czy tylko attyki? Przyjrzyjmy się uważnie. Czy sprawdził się zamysł Rudniewa dania w dekoracji budynku kwintesencji cech „polskich"? Mało kto dostrzeże, że szczytowa partia Pałacu nawiązuje do ... Bramy Floriańskiej w Krakowie. Wręcz klasyczny przykład na to, że operowanie motywami bez zrozumienia ich miejsca i roli w całości nie rozwiązuje problemu inspiracji. Ale na tym nie koniec. Pałac miał być „polski" w swej formie, a wiadomo, że najłatwiej osiągnąć ten efekt sięgając do ornamen­ tyki ludowej. Sprzyjała temu praktyka stosowana w republikach radzieckich, sprzyjała i dwuznaczność rosyjskiego pojęcia „narodnosti", łączącego dwa, wyraźnie u nas różne znaczenia: tego, co narodowe, i tego co ludowe. Pojawiły się więc na stropach sal i korytarzy, wiodących do Sali Kongresowej, zalipiańskie malo­ wanki. Ściślej mówiąc, wykonane na wzórzalipiańskich. Elemen­ tów ludowych miało być nawet we wnętrzach więcej. Sam widziałem kartony z projektem kasetonów, w które wpisano wycinanki rawsko-opoczyńskie. Oczywiście zaprojektowane i wykonane przez profesjonalistów. Podkreślam to dlatego, że w atmosferze wyrażanych wówczas haseł malarki z Zalipia, z Curyłową na czele, poczuły się tym dotknięte. Co więcej, zaproponowały w liście do Ministerstwa Kultury i Sztuki,; by im właśnie powierzono dekorację wnętrza Pałacu. Trzeba tu przypo­ mnieć, że prasa w początkach lat pięćdziesiątych wychwalała ponad wszelką miarę artystów z ludu, amatorów, zwłaszcza górników. Pisano o nich w superlatywach, trudno się więc 34 dziwić, że brali to na serio. Minister Motyka pokazał mi kiedyś list, w którym znany wówczas górnik-malarz, Paweł Wróbel, wyrażał swe zdziwienie, że nie im, amatorom, powierzono dekorację Pałacu. Zgłaszał też swoją gotowość objęcia funkcji ... rektora Akademii Sztuk Pięknych. W ludowym Państwie - wierzył - lud powinien zająć najwyższe stanowiska. Zapewne mógł swe prze­ konanie podbudować nie jednym przykładem z życia. Kursowało przecież powiedzenie „Nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera". Otwarcie Pałacu było bardzo uroczyste. Zachwycano się szyb­ kością wind, solidnym wykonaniem. Rzeczywiście stolarka była znakomita. Ale gdy wprowadzono do wnętrz instytucje, okazało się że wiele z nich wolałoby pomieszczenie w miejscu mniej reprezentacyjnym. Powodów po temu było wiele. Dojście do Pałacu przez plac, po którym hulał wiatr, plac niebezpieczny po zapadnięciu zmroku (prasa alarmowała o licznych wypadkach okradzenia i pobicia młodzieży, uczęszczającej na zajęcia w Pała­ cu Młodzieży). Urzędnicy narzekali na to, że w dużych pokojach jasno jest tylko w pobliżu okien. Rzeczywiście, Pałac jest wyjąt­ kowo nieekonomiczny. To, co mieści na wyższych piętrach można by ulokować w jednym-dwóch kilkupiętrowych budyn­ kach. Nigdzie nie widziałem równie zakłóconej proporcji między przestrzenią użytkową a nieużytkową (windy, korytarze). Starzy profesorowie źle znosili zmianę ciśnienia w szybkich windach, a właśnie Akademię Nauk umieszczono na wysokich piętrach. Kiedy prezesem PANu został prof. Tadeusz Kotarbiński, zainstalowano powolną windę towarową, którą jeździli nestorzy naszej nauki. Kłopoty miały teatry, umieszczone w skrzydłach budynku. Musiano przebudowywać zaplecza, architekci nie pomyśleli o tym, że np. aby ze stolarni wynieść zbudowane segmenty dekoracji nie wystarczą normalne drzwi. Kłopot był także z salami wystawowymi. W największej zasłaniały znaczną część ścian potężne kolumny. Sale były tak efektowne w swym wystroju, że w istocie mało się nadawały na wystawy. A jednak trzeba było w nich wystawiać. Pamiętam kłopoty, które mieliśmy, urządzając w salach IV piętra wystawę sztuki ludowej z okazji 10-lecia PRL. Ekspozycję przygotował prof. Oskar Hansen, architekt wybitny, światowej sławy. Aby obniżyć wizualnie pułap i stworzyć kameralne przestrzenie dla niewielkich przecież przed­ miotów, zaproponował podwieszenie między kolumnami, na nylonowych nitkach, pająków ze słomy i bibułek. Gdy zaczęliśmy je umieszczać przybiegł zaalarmowany dyrektor Pałacu p. Barszcz krzycząc - co wy robicie? Chcecie, aby się kolumny zawaliły? Zatkało mnie. Dotąd myślałem, że kolumny podpierają strop, tu okazało się, że poza jedną, wszystkie pełniły wyłącznie dekoracyj­ ną rolę. Puste w środku, tylko w jednym punkcie były przymoco­ wane do sufitu. Ich marmurowość i siła były pozorne. Nie marmur był to bowiem, alestiuk. Zaproponowałem więc min. Motyce, bo i komuż innemu mogłem, by uwolnić sale od uciążliwego balastu. Oczywiście - powiedział, trzeba wyrzucić te kolumny, zajmę się tym. Okazało się jednak, że sprawa była nie do załatwienia. Nie zgodził się Minister Finansów. Pałac jako dar został wyceniony na jakąś okrutną ilość milionów, a usuwając kolumny, warte w ó w ­ czas pół miliona każda, uszczuplilibyśmy majątek Państwa! Wtedy Motyka wpadł na pomysł, aby kolumny ustawić gdzieś indziej, na przykład przy domu „pod sedesami" na Marszałkows­ kiej. Dwóch robotników wzięło z magazynu Pałacu zapasową kolumnę i nie męcząc się nadmiernie, zaniosło pod te „sedesy". Okazało się jednak, że kolumny i sedesy nie pasują do siebie w żaden sposób. Chodzono więc z tą kolumną po mieście, ale nigdzie nie pasowała. Trzeba więc było zrezygnować z myśli o ich usunięciu z sali wystawowej. Ale nie kolumny spędzały sen z oczu użytkowników Pałacu. Szybko okazało się, że dar jest niezwykle kosztowny. Było to prawie tak, jakby ktoś nam ofiarował hipopotama, a względy natury wyższej uniemożliwiały pozbycia się daru. Deficyt, który przynosił Pałac przeraził władze. Wprowadzono „zapis" w cen­ zurze, tak, że nie wolno było o tym deficycie pisać. Zresztą zlikwidowano go jednym pociągnięciem pióra. Prosto i skutecz­ nie. Pałac miał się samofinansować, utrzymywać z czynszów, każda więc instytucja tam umieszczona musiała płacić bajońskie sumy za zajmowany metraż. Nie muszę dodawać, że była to operacja pozorna, po prostu o tyle wzrosła dotacja budżetowa dla tych instytucji przeznaczona na pokrycie czynszu. W ten sposób Pałac przestał przynosić deficyt i można było bez przeszkód rozkoszować się jego widokiem. Tak było. Jak jest dzisiaj - nie umiem powiedzieć. Odwołuję się przecież do wspomnień, a nie piszę o perypetiach dnia dzisiej­ szego. I to już wszystko w charakterze suplementu do pięknego tekstu Zbyszka Benedyktowicza. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fa05dda91b21e46a55e4aad212f338f.pdf 592541e25a78cc5d948b94692693bcde Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2434 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2260 Title A name given to the resource Marginalia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marginalia Hasła, podobne do tych, które widzimy obok, na fotografiach, s p o t y k a ł e m w ubiegłym roku w Hiszpanii, w Niemczech, we Francji. R e a g o w a ł e m podobnie - z a ż e n o w a n i e m . Jednak mniejszym, byłem wszak turystą, obcym. U siebie z ł o boli więcej, stąd też potrzeba tych refleksji. C h c i a ł b y m komentarz Adama Bartosza poszerzyć o kon­ tekst czasowy i kulturowy. Zacznę od anegdoty. Prawdziwej. D z i a ł o się to we W r o c ł a w i u , w drugiej p o ł o w i e lat 70-tych. W mieście pojawiły się pisane n o c ą . czerwonym sprayem, hasła antyradzieckie. Z a dnia zamazywano je, nieudolnie, trudno tak z a m a z a ć , aby nie było widać treści. Samo zamazanie już było treścią, m ó w i ł o co trzeba. Milicja, ponaglana przez Partię, p o w o ł a ł a grupę operacyjną, s ą d z o n o , iż powstała podziemna organizacja. Patrole krążyły nocą po mieście, bez rezultatu. Wreszcie, po 2 tygodniach, wracający do domu funk­ cjonariusz zderzył się na rogu ulicy z c h ł o p c e m . Ten rzucił się do ucieczki, co w i d z ą c milicjant w naturalnym odruchu wszystkich policjantów na świecie, zaczął go gonić. Krzyknął, że strzela. Chłopca doprowadzono na K o m e n d ę Milicji, dowody przeciw niemu były niezaprzeczalne, zaczęty napis na domu, puszka sprayu. Przestraszony w y d a ł „organizację", szef miał 15 lat, on 17, trzeci uczestnik 16. Sprawę ujął w swe ręce major, prawnik, człowiek mądry i przyzwoity. Dlaczego wypisujesz takie hasła? - zapytał. Chłopiec spokojnie o d p o w i e d z i a ł - K t o ś musi o tym m ó w i ć , wy przecież nie możecie... - No dobrze! ale co to za bzdury o Katyniu? - T o nie bzdury, panie majorze. T o prawda. - Skąd o tym wiesz? - M ó j dziadek zginął w Katyniu. Major speszył się, ale pytał dalej - Dlaczego piszecie: „ R W P G to klęska gospodarcza Polski". Przecież to nieprawda! - Pan się myli, chłopiec zaczął sypać faktami. Znał dane statystyczne, c y t o w a ł je z pamięci. Major wiedział, że były prawdziwe, zapytał więc zaciekawiony - skąd o tym wiesz? - Wy­ grałem o g ó l n o p o l s k ą olimpiadę wiedzy o Polsce i świecie współczes­ nym, o d p o w i e d z i a ł chłopiec. Sprawa skończyła się ł a g o d n y m wyro­ kiem - rodzice zapłacili 300 zł za brudzenie m u r ó w przez ich s y n k ó w . Hasła pisane w ó w c z a s i dziś. C ó ż to za różnica. Pamiętam tamte lata, każde hasło biło w oczy, j a k reflektor. Nie m o ż n a było go nie zauważyć, przejść obojętnie, jakby to był plakat minionego koncer­ tu. Mury mówiły. Krzyczały. N a w o ł y w a ł y (no, wpadłem w patos). Podobnie jak w latach okupacji. Dziś pisanie niczym nie grozi, m o ż e karą za brudzenie ścian, ale ile takich spraw? Dlaczego zacząłem od anegdoty? P o n i e w a ż pomaga dostrzec, ile się zmieniło w kontekście towarzyszącym hasłom, pojawiającym się na murach. M o ż n a zrobić wykres, ukazujący ścisły ich związek z wydarzeniami, jakie miały miejsce w ostatnim ćwierćwieczu (dokładnie, od marca 1968 г.). Zmieniała się treść napisów, ich adresat, zmienił się nadawca i reakcja publiczności. Wpłynęły na to przede wszystkim dwa czynniki: zmiany polityczne, z a c h o d z ą c e w kraju oraz zmiany w przestrzeni wizualnej, która nas otacza. Wpływ sytuacji politycznej jest oczywisty. W okresie dławienia swobody wypowiedzi, cenzury, presji propagandowej ( T V - Urban, prasa), mury stały się ścienną gazetą opozycji. Przestrzenią przez nią anektowaną. Opozycji wszelkiej, każdy gest przeciw liczył się przecież, dopiero później nastąpiło zróżnicowanie. Pisali, rysowali ci, którzy byli przeciw - z racji ideowych, ale także kontestujący wszelki establishment, porządek, świat dorosłych. Próby reżymu skanalizowania ruchu mazania na murach nie miały szans, śmieszne i głupie (tablice w parkach przeznaczone do pisania, taki warszawski Hyde Park). Z kolei drugi czynnik, też zresztą związany z przemianami ustrojowymi. M a ł a ilość reklam, wszelkiego rodzaju informacji zapełniających krajobraz miast, mniejsze zanieczyszczenie prze­ strzeni wizualnej, a co za tym idzie większa czytelność (i siła oddziaływania) k o m u n i k a t ó w , n a p i s ó w , rysunków na murach. Rozsypanie się ustroju, m o ż l i w o ś ć głoszenia wszelkich haseł • poglądów z jednej strony, a z drugiej natłok reklam, informacji, ulotek, p l a k a t ó w sprawiły, że mur nie przemawia dziś do nas z taką siłą, jak jeszcze przed czterema laty. Hasła mijamy obojętnie, nie dostrzegamy ich, m u s z ą być szczególnie ciekawe, wyraziste, by je zobaczyć, zapamiętać, jak np. w przejściu pod A l . Ujazdowskimi zabawny rysunek trzech rakiet wystrzelonych w przestrzeń i napis - księża na księżyc. Przykład ten wskazuje na zasadniczą zmianę w charakterze haseł, pstre, polityczne ustąpiły miejsca mniej lub bardziej dowcipnym, " u r y przestają być narzędziem (mur narzędziem!) walki politycznej, stają się rodzajem publicznej gazety ściennej, w której m o ż e m y wyczytać z a r ó w n o k o m u n a ł y , jak i inteligentne, zabawne konstata­ cje (Bóg umarł! Nietzsche i pod tym: Nietzsche umarł! Bóg). Stajemy się krajem normalnym (co nie koniecznie znaczy - sym­ patycznym). Wystawa, którą niedawno oglądaliśmy w warszawskim Centrum Sztuki Współczesnej stanowi artystyczną transformację zjawiska, o którym piszę. Jenny Holzer p o k a z a ł a m i n . cykl plaka­ t ó w z truizmami. Wywieszane w przejściach podziemnych dosko­ nale wpisywały się w kontekst ulicy. Autorka wybrane hasła umieściła także na wielkich tablicach reklamowych, w hali głównej Dworca Centralnego, w dużych magazynach. W swym charakterze nie odbiegały od tych, które m o ż e m y dostrzec na ulicach miasta, oczywiście od haseł „inteligenckich", dowcipnych, nieagresywnych czy plugawych. Oto kilka: Brakuje dzisiaj niepodważalnych prawd; Czasem nauka rozwija się szybciej niż powinna; Głupi ludzie nie powinni się rozmnażać; Dekadencja może być celem samym w sobie. M u r stał się publiczną salą w y s t a w o w ą , miejscem lepszych czy gorszych p o p i s ó w plastycznych, haseł bezinteresownych. Podobnie za granicą, w Niemczech, w Szwecji. Uderza podobna stylistyka graffiti, nawiązująca do estetyki k o m i k s ó w i filmów Disneya. Anonimowe, pokoleniowe przejawy buntu, manifestacja własnej tożsamości. Nie tylko frustracji. U nas obserwując to, co się dzieje na murach, zwłaszcza w War­ szawie, dostrzegam wyraźny w p ł y w P o m a r a ń c z o w e j Alternatywy. Dowcip. Często świetny, ostry. Nigdzie takiego nie widziałem poza Polską. T u wracam do p o w o d ó w tych uwag - haseł na zdjęciach. Nie przeceniam ich znaczenia, nie demonizuję faktu pojawiania się plugawych n a p i s ó w , czy to w ubikacjach, czy na ścianach. Trzeba je dostrzegać, ale nie w kontekście graffiti, lecz ogólnej degradacji kultury w naszym kraju. Nie miejsce tu na analizę przyczyn, w s p o m n ę tylko, że lata powojenne to migracje, rozbijanie więzi międzyludzkich, upadek autorytetów, kłamstwa propagandy, szczu­ cie jednych przeciw drugim. M o ż n a m ó w i ć wręcz o zespole zjawisk degradacyjnych. Głupie hasła na murach są ich cząstką i p o c h o d n ą . Trzeba je widzieć na tle: wulgaryzacji s ł o w n i c t w a , niszczenia apara­ t ó w telefonicznych, wnętrz a u t o b u s ó w , tablic informacyjnych na przystankach, łamania ławek, niszczenia urządzeń do zabawy dla dzieci (Łazienki!!!), demolowania cmentarzy żołnierzy Armii Czer­ wonej, ż y d o w s k i c h , ewangelickich, p r a w o s ł a w n y c h , katolickich (Warszawa!). Żyjemy w okresie w z m o ż o n y c h z a c h o w a ń agresyw­ nych i to różnie się wyrażających. Ź r ó d ł e m ich są frustracje, wynikłe z n i e p o w o d z e ń , złości na tych, którzy się dorobili (zwłaszcza „obcych"), bezrobocie, brak perspektyw na mieszkanie, pracę, godziwe życie. Wszystko to powoduje narastające poczucie za­ grożenia, r o z ł a d o w y w a n e - nieraz w s p o s ó b barbarzyński (pogromy C y g a n ó w w Mławie). Na tym tle widzę hasła wypisywane na murach. T o , że są, nie powinno dziwić, istotne tylko - na ile ich siła oddziaływania jest duża, i z jakim się spotykają przyjęciem. W tym miejscu powiedzieć muszę, iż byłem niedawno w G d a ń s k u . Kiedy przyjechałem, na ścianach w pobliżu dworca wisiały ulotki z hasłami - antymasońskimi, antyżydowskimi. Głupie, obłąkane. N a s t ę p n e g o dnia były zerwane. Nie przez policję! A więc ktoś pisał, drukował, nalepiał, ale i ktoś zrywał. Nie widziałem przy tym nikogo, kto by chciał się zatrzymać, przeczytać długi elaborat, o tym, jak to Żydzi rządzą A m e r y k ą , masonerią itd. Zmieniło się oczekiwanie na prawdę. Nie szukamy jej na murach. Kto chce - pisze. Gazet mamy do wyboru, do koloru. Plugawe też są. Posłowie opluwają się w sejmie, dobre s ł o w o p o z o s t a ł o w kościo­ łach na niedzielę, przez sześć dni słuchamy wszędzie inwektyw i to jest pejzaż, na tle którego należy postrzegać brudne hasła. (A propos tarnowskich, wyraźnie widać, że kilka z nich kreśliła ta sama ręka.) N a zakończenie kilka uwag o rodowodzie haseł „anty". Kiedy czytam „Żydzi do piachu", „Żydzi do gazu" przypomina mi się kampania haseł prowadzona przez Partię od marca 1968 r. „Pisarze do piór, robotnicy do fabryk", a zwłaszcza „Syjoniści do Syjamu" (!!!). Kretynizm tego hasła znajduje kontynuację i dzisiaj. W moim ulubionym przejściu (plac N a R o z d r o ż u ) w y c z y t a ł e m ostatnio „Żydzi do domu". Nie sądzę, by ten, który je pisał wiedział c o ś o Tuwimie, Słonimskim, Leśmianie, by pomyślał, że domem tysięcy P o l a k ó w z dziada, pradziada, o j a k i m ś tam procencie krwi ż y d o w s ­ kiej (wg ustaw norymberskich) - jest Polska właśnie. C o to więc znaczy - Gebert do domu? M a iść na Nowy Świat? Warto pamiętać, że wojnę na hasła wprowadziła Partia. Przed wojną mury były (pomijając okres w y b o r ó w ) czyste. Między innymi dlatego, że domy należały do prywatnych właścicieli, pilnowali je dozorcy. Propagandziści reżymu powtarzali hasła opluwające ( „ A K - zapluty karzeł reakcji") i gloryfikujące (o Z S R R , Armii Czer­ wonej, P Z P R ) wierząc, że rzecz tysiąc razy zobaczona, usłyszana, kształtuje ś w i a d o m o ś ć . O k a z a ł o się, że spece od reklam (Ociec, prać?, Dziękuję ci. Orno) biją ich na głowę. P o k ł o s i e m partyjnej frazeologii są hasła, które przytacza Bartosz. Problemem rzeczywistym, w a ż n y m , jest niski stopień tolerancji. U nas i w innych krajach. Aleksander Jackowski 77 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9fc76b88cc77b0616ae0b3c08b3cd67.pdf 1d1d4c8d9ca64df15068d514c96ab716 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2772 Title A name given to the resource Marginalia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.81-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marginalia Aleksander Jackowski Pamiętniki. Wciąż pojawiają się na rynku księgarskim pamiętniki. Znajdują czytelników, choć tematyka okupacyjnomartyrologiczna przestaje interesować. Po niezwykłej, i to w skali światowej, erupcji wspomnień z lat wojny i martyrologii narodu, przyszła kolej na wypełnianie „białych plam'' w historii oraz ujawnianie kulisów wydarzeń, znanych nam tylko z prasy czy telewizji. Szczególnym zjawiskiem są pamiętniki z lat wojny. Po­ wstawały, ponieważ ich autorzy mieli świadomość, iż żyli w czasach wyjątkowych, strasznych, i że należy, dla dobra przyszłych pokoleń, dać świadectwo prawdzie. Każdy mógł mieć przekonanie, iż jego życie mogłoby stanowić materiał na książkę. Każdy miał swoje niezwykłe losy, a zarazem wiedział, iż suma tych losów tworzy wspólną historię kraju. Zakłamywaną w prasie, propagandzie. Ten fakt ważył na pamiętnikach powstałych zwłaszcza w latach pięćdziesiątych-sześćdziesiątych. Pozytywnie - na decyzji ich pisania, ponieważ ocalały prawdę. Negatywnie - jako że ograniczał obszar zainteresowań (np. do obozów hitlerowskich), a kazał myśleć o cenzurze złaszcza tam, gdzie wspominano łagry i zsyłki w Związku Radzieckim, walki Sił Zbrojnych na Zachodzie czy Armię Krajową. Nawet tylko tej cenzurze wewnętrznej. Najgorszej. Stawia to, oczywiście, szczególne wymagania przy interpretacji tekstów, zwłaszcza powstałych w wyniku konkursów i zachęt różnych instytucji i redakcji. Konkurs pełnił rolę katalizatora, dał ostateczny impuls, decydujący o powstaniu wspomnień. Pozostaje problem, co robić z nadesłanymi materiałami. Jak wykorzystać te pięćset, a może nawet j u ż sześćset tysięcy relacji? Co zrobić, by „przemówiły"? B y przekazały nie tylko prawdę statystyczną. Co zrobić, by ujawnić nieprawdopodobną energię, zawartą w pamiętnikach? Ilość nie przechodzi w jakość. Zabija. Kto przeczyta te pamiętniki, porówna? Jedynie najciekawsze m o g ą liczyć na dostrzeżenie. W końcu czas selekcjonuje, z tych setek tysięcy funkcjonuje w kulturze, kilka, kilkanaście. O hitlerows­ kich obozach - to co pisał Tadeusz Borowski, o radzieckich - Gustaw Herling-Grudziński, o inwazji na Francję - Andrzej Bobkowski. Wybitne dzieła przekazują obraz przeszłości, który zapada w pamięć. A l e jak wydobyć z milionów - stronice świetne, wstrząsające, mądre - i wprowadzić je w krwioobieg naszej kultury? A takie stronice są tam przecież. Znam niejedną. Pamiętniki stanowią miąższ historii, wypełniają żywą treścią daty i fakty znane z podręczników. Ocalają od zapomnienia fakty pomijane w różnych okresach. Powstają z potrzeby „pokrzepienia serc", dania świadectwa prawdzie czasu. Wzma­ cniają więź między pokoleniami, ludźmi o różnych rodowo­ dach. Nasze pamiętniki, to zarazem nasza historia. A l e też i obraz autorów. Ich portret, własnym piórem skreślony. W latach wojny autor jest pionkiem. Przeżywa, opisuje - co widzi. Współcześnie - autor jest gońcem, hetmanem. Rozgrywa nieraz swoją własną partię. Pamiętnik z reguły relacjonuje sytuację ja:inni; ja:świat; my:nasi wrogowie. A „ m y " , to j u ż grupa, rodzina, społeczność lokalna, mała ojczyzna, ojczyzna. „ M y ' ' konstytuuje tożsamość grupy. Zarówno wtedy, gdy pamiętnik powstaje z chęci zostawienia śladu po sobie, jak i w ó w c z a s , gdy koncentruje się na ważnych wydarzeniach dla społeczeństwa, relacja jest subiektywna. To oczywiste. Selekcjonujemy mniej, czy bardziej świadomie fakty, licząc się z ich obecnym wydźwiękiem. Zwłaszcza istotna jest cenzura, istniejąca w nas samych. Cenzura podświadomo­ ści, a także presja czasu, środowiska. Istotny jest kontekst, emocjonalne zabarwienie ocen, percepcji. Tego się nie uniknie, inaczej więc odczuwa Powstanie Warszawskie jego uczestnik, a inaczej ktoś, kto przyszedł z 1 A r m i ą ze Związku Radzieciego i patrzył na płonące miasto z praskiej strony Wisły. Nawet po latach, gdy m o ż n a zgodzić się co do faktów podstawowych, emocja inaczej rozkłada akcenty, ocenę tego co było „koniecz­ ne". Czy należało w y w o ł y w a ć Powstanie? W jakim celu? Czas i odległość zmieniają otoczkę emocjonalną faktów. Cały czas mówię o cenzurze wewnętrznej, a więc nie­ świadomej. Cenzurze związanej z istniejącym stereotypem, ze zbiorowym odczuciem. Cenzurze, która każe inaczej kształ­ tować obraz w zależności od tego, czego - jak sądzimy - oczekuje odbiorca. Inne pokłady pamięci zostaną uruchomio­ ne, gdy zechcę wziąść udział w konkursie na wspomnienia z Syberii ogłoszonym przez pismo geograficzno-krajoznawcze, a inaczej, gdy będzie to Związek Sybiraków, czy inne stowarzy­ szenie, mające w tytule martyrologię. Zmieni się tonacja, w jakiej zostaje napisane wspomnienie. Czy pamiętnik rozładowuje emocje, czy też je kondensuje? Sądzę, że może być i jednym i drugim. Pisanie cofa nas w przeszłość, każe raz jeszcze przeżyć życie, jakiś jego najważniejszy fragment. Bywa, że ten epizod ciąży na człowie­ ku, staje się punktem odniesienia dla myśli, snów, działań. Znam ludzi porażonych przeszłością, niewolników okresu obozu, powstania, zesłania, więzienia. Jedni się z tego po latach otrząsają, inni nie. Po wyzwoleniu obozu w Oświęcimiu wielu więźniów pozostało. Chciało być nadal w miejscu, które przecięło ich dotychczasowe życie. Stali się niewolnikami, ale i strażnikami pamięci. Cała, dosłownie cała ekipa pracowników muzeum oświęcimskiego została sformowana z byłych więź­ niów. Kiedy Wanda Jakubowska kręciła Dymy nad Birkenau, film niezwykły przez autentyzm zachowań, posłużyła się w większości byłymi więźniami. Opowiadała m i wówczas o zachowaniach ludzi, o ich wzruszeniu i potrzebie przeżywania przeszłości w scenach apelu, życia w barakach. Rozmawiałem ze „ s t a t y s t a m i " . Kręcenie filmu stało się dla nich zbiorowym seansem psychoterapeutycznym. A l e czy zawsze oczyszczają­ cym? Mój przyjaciel Andrzej Kwiatkowski, człowiek dzielny, zawsze zajęty pracą, właśnie w tej pracy zdaje się porażony przeszłością. Przeżył Workutę. Czas nieludzki, ziemia nieludz­ ka, obóz w którym więzień był z premedytacją niszczony, degradowany, upokorzony w swym człowieczeństwie. Napisał na konkurs swoje wspomnienia. Dostał nawet nagrodę. Zdecy­ dował się napisać swe wspomnienia, a więc raz jeszcze przeżyć to, co było. M a ł o tego, dzięki różnym kruczkom, dzięki pomocy ludzi z „ M e m o r i a ł u " pojechał przed dwoma laty na tę swoją Workutę. Przywiózł film, fotografie. To j u ż była inna Workuta, ale wciąż Workuta. - Co się zmieniło? zapytałem. Wzruszył ramionami - wszystko i nic. Pamiętniki są i będą, ponieważ wielka jest próżność ludzka, przeświadczenie, że się ma coś ważnego i ciekawego do powiedzenia. Będą, ponieważ pisząc przedłużamy nie tylko pamięć o wydarzeniach, ale i o nas samych. Zaspokajamy potrzebę plotki. C u d z ą i naszą. A l e też, i o tym trzeba pamiętać, 81 �są pamiętniki formą autoterapii. Podobnie jak sen i marzenia. Napisałem pamiętnik, a to znaczy - zmanipulowałem siebie, tyle, że nie świadomie. Wyczuwam szarą strefę, w której rozcieńcza się prawda pamięci, zmieniają proporcje wydarzeń. Pytano mnie, czy to, co piszę, jest prawdą. ,W jakim stopniu? Odpowiedziałem - w dziewięćdziesięciu procentach. Pominą­ łem wątki intymne. Ale po pewnym czasie j u ż nie byłem pewny tej odpowiedzi. Pisząc wyczuwam grę, którą prowadzi we mnie świadomość z podświadomością. Zamazuje, ukrywa fakty i odczucia, które mogłyby zakłócić spokój mego ducha, broni - nawet wbrew mojej woli. Próbuję j ą zdemaskować, tę podświadomość, ale to wcale nie łatwo. Szara strefa. Magma. Czego? Pamięci, czy nie-pamięci? Przypomina się scena z filmu Felliniego - budowniczowie rzymskiego metra niespodzianie wdzierają się do groty pokrytej naskalnymi malunkami. W tej samej chwili widzą jak farby blakną, łuszczą się, ginie rysunek postaci. Zostaje ślad olśnienie, niemożliwy do odtworzenia. Pamięć nie jest kliszą fotograficzną. Drążąc ją, zmuszając do posłuszeństwa, wywołuję pewne sekwencje wydarzeń, czasem zaledwie jeden płaski, wyrwany z całości, obraz. Więc wracam do swego zmartwienia, obraz jest, może nawet wiernie od­ tworzony, ale czy to, że szanowna pamięć zechciała go wynaleźć i wyświetlić, nie jest j u ż poddane innym prawom, niż mojej woli? Ja j ą proszę, powiedz jak było - i wszystko się zgadza, to co przywlekła z zakamarków mózgu na pewno miało miejsce, ale co ukryła? Co przekłamała? Szukam świadectw innych ludzi. Najtrudniej o zrozumienie siebie, tego co się czuło, myślało przed pół wiekiem. Co się j u ż wiedziało, czego jeszcze nie pojęło. Tam, gdzie myśl daje się powiązać z zapamiętanym wyraźnie faktem, tam j ą mam, wtedy wiem - a więc j u ż wtedy utraciłem resztki jakiejś wiary... Ale kiedy, jak się to zaczęło? Ciągły opór szarej strefy. O co jej chodzi? Czy rzeczywiście w dysku pamięci, gigantycznej komodzie o tysiącach szufladek - niektóre „ k l i s z e ' ' zblakły zupełnie, źle wywołane, źle do tych szufladek włożone, czy też moja Pani Podświadomość nie otwiera ich dla mojego dobra. W jej intencje nie wątpię ani przez chwilę. Nasza gra przypomina przekomarzania dziecka z matką - pokaż m i ! pozwól obejrzeć film z okrutnymi scenami, uwierz, będę później spał spokojnie... A l e ona wie swoje, pewnie lepiej. Nie - powiada - tego ci nie pokażę. Podświadomość jest czułym, bez granic oddanym obrońcą naszego spokoju psychicznego. Cenzorem, który przysięga, że działa tylko w naszym interesie. A l e , jak to bywa z cenzurą, ingeruje także tam, gdzie by się bez niej cudownie obyło. Czytam teraz, j u ż z dystansem, wcześniej napisane stronice. Są jak moje, ale i nie moje. Razem je pisaliśmy (z cenzurą w środku) wybierając z materii pamięci to, co wydało się nam charakterystyczne i ciekawe. Czy jednak to samo, tak samo byśmy napisali mieszkając, powiedzmy od dziesięciu lat, w Kanadzie? Afryce, Australii? A w Domu Rencisty, w K w i dzyniu czy Górze Kalwarii? Leżałbym w zaduchu wspólnej sali, wiedząc że nikomu nie będę potrzebny i nikt z bliskich o mnie nie pamięta? Czy pisałbym to samo i tak samo? Pracując nad pamiętnikiem konstruuję na nowo swoje życie. Nawet wtedy, gdy jestem pewny, że je tylko rekonstruuję. To są truizmy. Ale towarzyszą, jak powidoki, procesowi pisania, oddzielenia się od autora jego alter ego z pamiętnika. Lepszego, czy gorszego, ale zawsze trochę innego. Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A.R. Radcliffe-Browna Wojciech Dohnal Dobrze znany polskiemu czytelnikowi profesor Adam Kuper jedną ze swych ostatnich prac - The Invention of Primitive Society poświęcił historii antropologicznej refleksji nad zasadami organiza­ cji społeczeństw pierwotnych. Książka ta stanowi krytyczny prze­ gląd, powstałych na gruncie kolejnych szkół i orientacji, teoretycz­ nych modeli opisujących rzeczywistość plemienną. Obok aspektu historycznego podniesiony w niej został problem adekwatności i prawomocności omawianych koncepcji. Zasadne zatem wydaje się jej zaliczenie do tego nurtu współczesnej refleksji antropologicz­ nej, który stawia pytania o granice poznania antropologicznego. Problematyka ta znajduje się również w obszarze moich zaintere­ sowań badawczych, czego wyrazem jest prezentowany szkic. Chciałbym w nim zaproponować nowe spojrzenie na dorobek teoretyczny wybitnego przedstawiciela brytyjskiej antropologii społecznej Alfreda Reginalda Radcliffe-Browna. Celem moim jest wykazanie, iż proponowany przez niego model społeczeństwa pierwotnego skonstruowany został w znacznej mierze w oparciu o przyjętą przez niego teorię, a nie był - jak zakładał autor - wynikiem prowadzonych badań empirycznych. Innymi słowy, problem z jakim się tu stykamy sprowadza się do pytania o zakres podmiotowej rekonstrukcji kultury. Uczynienie z Radcliffe-Browna „bohatera'' poniższego szkicu nie jest, w co wierzę, decyzją czysto arbitralną. Wydaje mi się, że każdy kto bliżej interesuje się poruszaną tu tematyką przyzna, że z jego osobą wiąże się istotny przełom, jaki dokonał się w naukowym myśleniu o społeczeństwach 1 82 pierwotnych. Zbudowana przezeń koncepcja stała się, obok teorii Bronisława Malinowskiego, inspiracją dla kilku następnych poko­ leń badaczy, ajej echa obecne są w humanistyce po dzień dzisiejszy. Realizacji nakreślonego powyżej celu służyć ma przyjęty przeze mnie układ artykułu. W pierwszej kolejności zreferuję w nim podstawowe założenia teoretyczne koncepcji Radcliffe-Browna oraz ukażę ich źródła. W dalszej kolejności postaram się, poprzez odwołanie do konkretnych przykładów, ukazać w jaki sposób przyjęta teoria wykorzystana była do porządkowania i interpretowa­ nia rekonstruowanej rzeczywistości kulturowej. Pewnych wnios­ ków na temat jej epistemologicznych ograniczeń doszukiwał się więc będę w historii. Próbę zarysowania najważniejszych znamion uprawianej przez Radcliffe-Browna antropologii należy z pewnością zacząć od prezentowanej przez niego wizji tej dyscypliny. W oczywisty sposób rzutuje ona bowiem na proponowane przez autora The Anadman Islanders rozwiązania teoretyczne. Radcliffe-Brown widział antropologię społeczną jako socjologię porównawczą, teoretyczną naukę o formach życia społecznego wśród społe­ czeństw pierwotnych. Jej celem było porównywanie tych form i poszukiwanie takich generalizacji, które pozwoliłyby formułować ogólne prawa socjologiczne. Instrumentem mającym służyć realiza­ cji tego zamierzenia była wypracowana przezeń metoda strukturalno-funkcjonalna, której teoretyczną wykładnię przedstawił w 1952 roku w pracy - Structure and Function in Primitive Society , 2 3 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97cbf4c5eb8fec80eb1814130c348d34.pdf f810b53de55651af75319471b497d3ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1551 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1435 Title A name given to the resource Maria Gładyszowa (27.07.1912-23.03.1994) / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.221-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia; Tylkowa, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1 - 2 PL ISSN 0071-1861 Maria Gładyszowa (27.07.1912-23.03.1994) W dniu 23 marca 1994 r. etnografia polska poniosła wielką stratę. Tego dnia w Krakowie w wieku 81 lat zmarła doc. dr hab. Maria Gładyszowa, która od momentu powstania ówczesnego Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej Polskiej Akademii Nauk - tj. od 1954 r. - związana była z Zakładem Etnografii tego Instytutu (w latach 1980-1982 pełniła funkqe kierownika). Maria Gładyszowa urodziła się 27 lipca 1912 r. we Lwowie. Ojcem Jej był doktor medycyny Zygmunt Rehan, matką zaś Janina z Langmanów. Egzamin dojrzałości dożyła w 1931 r. w Rybniku. Następnie wstąpiła na Uniwersytet Jagielloński, na którym w 1937 r. otrzymała dyplom magistra filozofii ze specjalnością geografii i etnografii. Jeszcze w trakcie studiów, w 1936 г., ukończyła roczny kurs Studium Pedagogicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, zaś po rocznej praktyce w Gimnazjum Państwowym Żeń­ skim w Krakowie dożyła egzamin państwowy na nauczyciela szkół średnich. Od 1937 r. pracowała w szkolnictwie średnim ogólnokształcącym i zawodo­ wym w Krakowie. Pracę tę kontynuowała podczas okupaqi hitlerowskiej, biorąc udział w tajnym nauczaniu, organizowanym przez Ośrodek Tajnego �220 NEKROLOGI Nauczania nr 1 w Krakowie. Ponadto od grudnia 1939 r. do kwietnia 1945 r. pracowała w Sekcji dla Uchodźców i Wysiedlonych, kierowanej przez Obywatelski Komitet Pomocy w Krakowie. Maria Gładyszowa w 1938 r. zawarła związek małżeński z Mieczysławem Gładyszem, który odegrał wielką rolę w Jej pracach etnograficznych. Wspól­ nie bowiem prowadzili badania terenowe (szczególnie na obszarze Śląska), wydawnicze oraz bibliograficzne. Już w 1938 r. Maria Gładyszowa kierowa­ ła instruktorskim obozem zorganizowanym przez Polskie Towarzystwo Kra­ joznawcze. W 1939 r. uczestniczyła w etnograficznych zespołowych bada­ niach terenowych na Śląsku, które prowadzone były przez Polską Akademię Umiejętności w Krakowie i Instytut Śląski w Katowicach. Kontynuowała je po zakończeniu I I wojny światowej - w 1946 i 1948 r. W latach 1946-1949 była asystentem wolontariuszem przy Katedrze Etnografii Słowian UJ. Z Katedrą tą współpracowała także w latach póź­ niejszych (1968-1972), konsultując prace magisterskie. W latach 1950-1953 pracowała w Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, prowadząc delega­ turę tegoż Muzeum w Krakowie. W tym okresie (1952 i 1953 r.) współ­ pracowała z Katedrą Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, pełniąc fun­ kcję instruktora na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. W 1954 r. Maria Gładyszowa rozpoczęła pracę w Zakładzie Etno­ grafii I H K M PAN w Krakowie (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii), w którym zatrudniona była do 1982 г., tj. do momentu przejścia na eme­ ryturę. Tytuł doktora nauk humanistycznych uzyskała w Uniwersytecie Jagiellońskim w 1961 r. na podstawie pracy pt. Wiedza ludowa o gwiazdach, której promotorem był prof, dr Kazimierz Dobrowolski. Praca ta została opublikowana w 1960 r. Rozprawę habilitacyjną stanowiła wydana w 1978 r. monografia pt. Górnośląskie budownictwo ludowe, w 1979 r. zaś otrzymała tytuł doktora habilitowanego i stanowisko docenta w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, w którym odbyło się Jej kolokwium habilitycyjne. Zainteresowania badawcze Marii Gładyszowej koncentrowały się m.in. na zagadnieniach metodycznych związanych przede wszystkim z przy­ gotowaniem założeń teoretycznych oraz problematyki zespołowych badań etnograficznych, poświęconych wybranym dziedzinom Polski południowej, głównie Śląska i Karpat. Kolejnym nurtem Jej zainteresowań naukowych była architektura ludowa. Opracowania na ten temat były rezultatem dogłębnych badań empirycznych i poszukiwań archiwalnych. Dotyczyły one przede wszystkim górnośląskiego budownictwa i jego przemian. Prace te są istotnym wkładem w rozumienie procesów historycznych kultury wsi śląskiej i karpackiej. Na te zagadnienia zwracała uwagę w swych licznych publikacjach . Na szczególną uwagę zasługuje rozprawa habilitacyjna Marii Gładyszowej pt. Górnośląskie budownictwo 1 1 Zob. załączony wykaz prac Marii Gładyszowej. �NEKROLOGI 221 ludowe, która jest pierwszą monografią tematyczną obejmującą swym zasięgiem cały obszar Górnego Śląska. Dokonała w niej analizy zmian typologicznych i strukturalnych, roli podłoża historycznego oraz zależności od układów ekonomiczno-społecznych i środowiska geograficznego, a także obcych wpły­ wów w zakresie przemian kultury chłopskiej. Budownictwo ludowe było również tematem rozdziału syntetycznego opracowania przygotowanego przez Marię Gładyszowa do zbiorowego wy­ dawnictwa pt. Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej, t. 1. Istotnym polem działalności naukowej i organizacyjnej Marii Gładyszo­ wej była Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Kar­ patach i na Bałkanach, z którą związana była od 1960 г., a od 1985 r. kierowała polską sekcją tej Komisji. Była członkiem międzynarodowego zespołu autorskiego, przygotowującego monografię ludowego budownictwa mieszkalnego Karpat i Bałkanów. Rozdział dotyczący Polski (napisany wspólnie z doc. dr hab. D. Tylkowa) został złożony na ręce naczelnego redaktora prof, dr V. Frolca w Brnie i czeka na wydanie. Maria Gładyszowa włożyła również wiele wysiłku w redakcję zespo­ łowego opracowania kultury ludowej w Polsce, którą powierzono Jej w 1970 г., a która miała stanowić jeden z rozdziałów trzytomowego mię­ dzynarodowego wydawnictwa pt. „Kultura ludowa narodów słowiańskich". Praca ta również została ukończona, ale niestety dotychczas jej nie wydano. Ponadto M . Gładyszowa prowadziła prace redakcyjne dwutomowego wydawnictwa pt. Stare i Nowe Siolkowice. Była też redaktorem 2 tomu „Etnografii Polskiej". Maria Gładyszowa przez wiele lat uczestniczyła w zespołowych pracach bibliograficznych, realizowanych przez Zakład Etnografii I H K M PAN w Krakowie, których część została opublikowana. Zaznaczyć jeszcze wypada, że Maria Gładyszowa związana była - zwła­ szcza w początkowym okresie zatrudnienia - z opracowaniem Polskiego Atlasu Etnograficznego, SL W 1973 r. została powołana na członka Komitetu Redakcyjnego tego Atlasu. Swoje doświadczenia badawcze i rezultaty prac naukowych wielokrotnie prezentowała na licznych konferencjach krajowych i zagranicznych. Wygła­ szane przez nią referaty dotyczyły przede wszystkim problematyki budow­ nictwa ludowego w Karpatach. Maria Gładyszowa od 1948 r. była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1973 r. - tj. z chwilą reaktywizacji - Komisji Etno­ graficznej przy Oddziale PAN w Krakowie. Jako przewodnicząca Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach od 1985 r. wchodziła w skład Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Dorobek naukowy Marii Gładyszowej stanowi pokaźny wkład w bada­ nia etnografii polskiej, nie tylko w zakresie architektury ludowej, ale także metod postępowania badawczego i historycznego spojrzenia na procesy rozwojowe, ich wielostronne uwarunkowania i powiązania. �222 NEKROLOGI Maria Gładyszowa reprezentowała typ badacza o skrystalizowanych po­ glądach na cel i sposób postępowania badawczego, samodzielnego, sumien­ nego i odpowiedzialnego. Po przejściu na emeryturę utrzymywała stały kontakt z Pracownią Et­ nologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie, uczestnicząc w zebraniach naukowych, będąc życzliwym doradcą i krytykiem. Długo będziemy odczuwać brak Jej obecności. Pogrzeb doc. dr hab. Marii Gładyszowej odbył się 1 kwietnia 1994 r. na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. W imieniu Pracowni Etnologii żeg­ nała Ją doc. dr hab. Danuta Tylkowa - kierownik Pracowni, Komisji Etnograficznej zaś - jej przewodnicząca - doc. dr hab. Zofia Szromba-Rysowa. Hołd oddali Jej również przedstawiciele Związku Kombatantów RP i byłych Więźniów Politycznych, którego Maria Gładyszowa była czyn­ nym członkiem. W Y K A Z P R A C M A R I I GŁADYSZOWEJ I. Monografie 1960 1978 Wiedza ludowa o gwiazdach, Wrocław. Górnośląskie budownictwo ludowe, Wrocław. I I . Artykuły 1938 1952 1956 1956 1961 1963 1964 1964 1966 1967 1968 1969 1972 Strój Jacków Jabłonkowskich, „Orli Lot", R. 18, nr 7, s. 111-112 (jako Maria Rehanówna). Ludowa wiedza o gwiazdach, Sprawozdania P A U , t. 53, nr 4, Kraków s. 230-232. Zespołowe etnograficzne badania terenowe na Górnym Śląsku, „Kwartalnik Hi­ storii Kultury Materialnej", R. 4, nr 2, s. 382-390. Zarys rozwoju budownictwa ludowego w Siołkowicach Starych w XIX i XX w., „Etnografia Polska", t. 1, s. 200-213. Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym uwzględnieniem badań życia pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 5, s. 314-329 (wspólnie z N . Dunarem). Budownictwo, [w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław, s. 349-508. Gwiazdy, [w:] Słownik Starożytności Słowiańskich, t. 2, cz. 1, Wrocław, s. 180-181. Problematyka i stan badań nad budownictwem ludowym w Karpatach Polskich, [w:] Międzynarodowa konferencja w sprawie badań kultury ludowej w Karpatach, Kraków (powielone). Młyny mączne, [w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław, s. 201-260. O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich. Zagadnienia, metody i kierunki badawcze, „Etnografia Polska", t. 11, s. 99-111. Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich, „Etnografia Polska", t. 12, s. 555-559. Śląsk, kultura ludowa a kultura narodowa, „Współczesność", R. 14, nr 25, s. 6. Przeobrażenia w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich w latach 1946-1967, na przykładzie Beskidu Śląskiego, [w:] L'udova kultura v Karpatoch, Bratislava, s. 175-187. �NEKROLOGI 1973 1973 1974 1975 1975 1975 1976 1976 1978 1978 1981 1984 1984 223 Problematyka zmian polskiej kultury chłopskiej w badaniach regionalnych po II wojnie światowej, [w:] Zmiany kultury chłopskiej, Wrocław, s. 111-134. The Changing Peasant Culture in Polish Post-War Studies, [w:] Poland at the 9th International Congress of Anthropological and Ethnologal Sciences, Wrocław, s. 17-42. Autour de la problématique des recherches sur le bailment populaire dans les Karpates Polonaises. (Relations entre la structure professionelle de la familie et la fonction de locauux dans la closerie et lew equipement), [w:] L'udové stavitelstvo v karpatskej oblasti, Bratislava, s. 103-112. Polish Ethnography and Study of Folklore at the 7th International Congress of Slavists, „Ethnologia Polona", vol. 1, s. 234-248. Some Problems of Researches on the Folk Culture in the Silesian Beskids, „Ethno­ logia Polona", vol. 1, s. 75-89. Z obrad VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów, „Etnografia Polska", t. 19, z. 1, s. 11-30. Budownictwo, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, 1.1, Wrocław, s. 279-327. Tematyka i problemy międzynarodowej sesji poświęconej „Etnografii narodów sło­ wiańskich", „Etnografia Polska", t. 20, z. 2, s. 215-220. Tendencje współczesnych przemian w kulturze ludności góralskiej, [w:] Premeny Vudových tradicii v súčasnosti, t. 2, Bratislava, s. 247-268. The Problem of Territorial Differentiation in Polish Folk Architecture, „Ethnolo­ gia Polona", vol. 4, s. 65-75. Uwarunkowania budownictwa ludowego w wybranych regionach Karpat Polskich, „Etnografia Polska", t. 25, z. 2, s. 159-172. Budownictwo i struktura osadnicza, „Etnografia Polska", t. 28, z. 1, s. 35-71. Wprowadzenie, „Etnografia Polska", t. 28, z. 1, s. 9-15. I I I . Recenzje i sprawozdania 1961 1963 1964 1965 1965 1966 1966 1967 1967 1968 1969 1969 R. Śmiałowski, Architektura i budownictwo pasterskie w Tatrach Polskich, Kra­ ków 1959, „Etnografia Polska", t. 5, s. 398-400. W.Krassowski, Architektura drewniana w Polsce, Warszawa 1961, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 11, nr 1, s. 124-126. Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław 1963, „Demos", R. 5, z. 1, s. 33-34. E . Baláš, Mnohoboké stodoly v indikačních skicách stavilního katastru, „Český lid", R. 51, z. 1, „Etnografia Polska", t. 9, s. 585-588. Internationale Konferenz zur Erforschung der Volkskultur in den Karpaten und den banachbarten Gebigsgegenden, „Demos", R. 6, z. 2, s. 227-229. M . Gładysz, Śląsk Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Śląsk, Kraków, 1965, „De­ mos", R. 7, z. 2, s. 190-191. M . Gładysz, Bibliografia etnografii Śląska w zarysie, Katowice 1966, „Demos", R. 7, z. 2, s. 172-173. M . Gładysz, Z badań nad współczesną sztuką ludową, Zeszyty Naukowe U J , Prace Etnograficzne, z. 3, 1967, „Demos", R. 8, z. 2, s. 220-222. Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław 1966, „Demos", R. 8, z. 1, s. 45-47. A. Zambrzycka-Kunachowicz, Odrobki jako forma współdziałania gospodarczego na wsi. Na przykładzie wsi Owsiszcze, pow. Racibórz, Opole 1967, „Demos", R. 9, z. 1, s. 68-69. Międzynarodowa Konferencja w sprawie badań kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia Polska", t. 13, s. 250-261. E . Dąmbska, O rozwoju konstrukcji schodów drewnianych w zabytkowym budow­ nictwie polskim, „Etnografia Polska", t. 12, 1968, „Demos", R. 10, z. 1, s. 58. �224 NEKROLOGI 1969 1970 1980 1982 R. Śmiałowski i E . Dąmbska, Budownictwo drewniane i młyny wietrzne na Ziemi Lubuskiej, Poznań 1968, „Demos", R. 10, z. 1, s. 60-61. J.Grabowski, Dawna polska rzeźba ludowa, Warszawa 1968, „Demos", R. 11, z. 1, s. 50-51. O projekcie syntetycznego opracowania architektury ludowej na obszarze karpacko-bałkańskim, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1, s. 321-323. Konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w Karpatach i na Bałkanach, „Etnografia Polska", t. 26, z. 1, s. 299-301 (wspólnie z D . Tylkowa). IV. Bibliografie, indeksy, inne 1959 1960 1961 1963 1963 1966 1966 1966 1973 1974 1981 „Etnografia Polska", t. 2 (redaktor tomu). Bibliografia historii kultury ludowej Karpat. Materiały do bibliografii polskiej, cz. 1, Warszawa (współudział). Kwestionariusz do budownictwa pasterskiego, Kraków (powielone). Kwestionariusz do budownictwa ludowego, Kraków (powielone). Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław (sekretarz redakcji). M . Gładysz, Bibliografia etnografii Śląska w zarysie, Katowice (współudział). Indeks nazwisk, Indek nazw geograficznych i etnograficznych, Indeks rzeczowy, [w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, s. 326-342. Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław (sekretarz redakcji). Etnografia, [w:] Bibliografia polskich prac z zakresu slawistyki (1968-1972), War­ szawa, t. 1, s. 29-142. M . Gładysz, Polska bibliografia historii kultury ludowej Karpat za lata 1968-1972, [w:] Ludové stavitelstvo v karpatskej oblasti, Bratislawa, s. 295-319 (współudział). Bibliographia ethnographica Carpatobalcanica, t. 1, Lidová architektura, Brno, s. 79-92 (rozdz. dot. Polski - wspólnie z D . Tylkowa). Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31baf85a2e1d8d9223d4c19aa77461d5.pdf a18658d9d0b29a6ad720ada7e8edfd38 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3225 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3022 Title A name given to the resource Maria Madej. Sylwetka rzeźbiarki i poetki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.197-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Dyrektor Bartosz telefonuje; i l . 2. Królowa i król; i l . 3. Wysoka kobieto Roman Reinfuss MARIA MADEJ. SYLWETKA RZEŻBIARKI I POETKI M a n a M a d e j , z d o m u W o j t o w i c z ( i l . 1) u r o d z i ł a się 21 stycznia 1948 r o k u w Bistuszowoj, wsi odlegloj o p ó l k i l o m e t r a od T u c h o ­ Ludowej zasięgnąć opinii na tomat artystycznych wartość swych prac. J ó z o f p r z y w i ó z ł ze s o b ą k i l k a r z e ź b , z k t ó r y c h by wa, gdzie p ó ź n i e j c h o d z i ł a do s z k o ł y . U k o ń c z y ł a , j a k sama m ó w i , osobiście bardzo d u m n y , M a r i a z a ś me p r z y w i o z ł a nic. Dopiero „ j e d y n i e b i e d n ą p o d s t a w ó w k ę " , ale że jest o s o b ą po p o w n y m czasie p r z y j e c h a ł a z n i m i do K r a k o w a ale j u ż boz inteligentną i ma c h ł o n n y u m y s ł , wiele n a u c z y ł a się przez czytanie k s i ą ż e k , o g l ą d a n i o tolowizji i chodzenie do k i n a . Szczególnio l u b i f i l m y przyrodnicze i fantastyczno. Chętnie czyta p o w i e ś c i Verne'a ale l u b i r ó w n i o ż poozje •—• Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i Broniewskiego. brata. „ C z e m u p a n i swych r z e ź b nie p r z y w i o z ł a za pierwszym ra­ zem ? — B o się w s t y d z i ł a m . — Czego ? B o m n i e się te r z e ź b y nie p o d o b a j ą , wszyscy się z n i c h śmieją". B y ł y t o cięto z p n i a k l o c k i o k o l i s t y m l u b o w a l n y m p r z o k r o j u Jej r z e ź b i e n i e jost właśoiwio dalsz^Tn c i ą g i e m zabaw dziecię­ p r z e d s t a w i a j ą c e samych k r ó l ó w l u b ś w i ę t y c h , odzianych w dłu­ cych, k i o d y t o na w s i w r a z z b r a ć m i E d w a r d e m (ur. 1932) i J ó z e ­ gie, l u ź n o szaty, z a k r y w a j ą c e stopy. Twarze nieproporcjonalnie fom w y c i n a ł a z leszczynowych g a ł ę z i „ l a l k i z n o g a m i ale bez r ą k " , dużo k t ó r y m n a s t ę p n i e przyczepiali f r y z u r y bądź płasko z k o ż u c h a i u b i e r a l i jo w stosunku nosa i ust w szmatki. E d w a r d mieszka obecnio w O ś w i ę c i m i u i r z e ź b i w k a m i o n i u do „wzrostu" z zaznaczonym ( i l . 2), b ą d ź postaci, potraktowane jedynio p ł y t k i m traktowano bardziej rytem były zarysem światlocioniowo, z w y r a ź n ą dbałością, o w y d o b y c i e a n a t o m i i ( i l . 3). W j e d n y c h za­ i d r u g i c h z w r a c a ł y u w a g ę d u ż e , bardzo wyraziste oczy, k t ó r y c h puszcza b e j c ą na b r ą z o w o . M a r i i nie p o d o b a j ą się one „ b o s ą o k s p r e s j ę p o d k r e ś l a ł o jeszcze odpowiodnio podmalowanie. R ę c e ponuro n a t o m i a s t , podobnio j a k z n a j d u j ą c e się w n i c h p r z e d m i o t y (np i drewnie realistyczne r z o ź b y o t e m a t y c e i smutne". Pod wpływom świeckiej, k t ó r e Edwarda zaczęła rzeźbić i M a r i a . J a k o pierwszy „ w y s z o d l z t y c h p r ó b t a k i p o t w o r e k , borlo, b u k i o t i t p . ) b y ł y lodwo zaznaczone r y t y m i na k l o c k u k o n ­ p o m a l o w a ł a m go na czerwono i zielono ż o b y b y l ł a d n i e j s z y " . t u r a m i ( i l . 2). Pozbawiono naturalnoj p l a s t y k i r o b i ł y K i e d y indziej z rozszczepionego drowna w y r z e ź b i ł a „ o j c a i s y n a " . p r z y l e p i o n y c h do k o r p u s u . I s t o t n y m elementem t y c h r z e ź b b y ł a Matka, która ż y w a , m o ż n a rzec nawet agresywna, p o l i c h r o m i a , k t ó r a przede tych artystycznych wyczynów nie pochwalała, s p a l i ł a t ę r z e ź b ę podobnie j a k i k i l k a n a s t ę p n y c h „ ż e b y dziew­ wszystkim skupiała czyna nie t r a c i ł a czasu na g ł u p s t w a " . W k o ń c u m u s i a ł a j e d n a k f r y z u r a ) , j e d y n i e k a r n a c j a t w a r z y pozostawiana b y ł a w n a t u r a l ­ u s t ą p i ć , „ o s t a t e c z n i e n i e e h ż o t a w a r i a t k a r o b i co chce". W k r ó t c e n y m kolorze d r o w n a . Szaty malowano b y ł y g ł a d k o , n a j c z ę ś c i e j za w z o r e m brata i siostry z a b r a ł się do r z e ź b i e n i a d r u g i na k o l o r czerwony, niebieski l u b zielony. Józef, k t ó r y poszedł d r o g ą Edwarda i równioż robił brat „smutno się na szczegółach wrażome t w a r z y (oczy, zarost, N a piorwszy r z u t oka m o g ł o b y się w y d a w a ć , że m a m y t u do r z o ź b y zapuszczane na c i e m n o " a do „ l a l e k " siostry o d n o s i ł się czynienia z p r ó b ą n a ś l a d o w a n i a H o r ó d k a z O r a w y , b y ł o b y z p e ł n y m wyższości lekceważeniom. jednak Powiiego r a z u za r a d ą E d w a r d a u d a ł o się m ł o d s z e r o d z e ń s t w o do K r a k o w a a b y w Pracowni D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki podojrzonie najzupełniej błędne. Rzeźbiarka w to ogóle o H e r ó d k u nie s ł y s z a ł a i nio w i d z i a ł a jego r z e ź b , me m a t u r ó w n i e ż j a k i e g o ś zamierzonego p o s z u k i w a n i a w ł a s n e g o s t y l u ozy w y d e - 197 �I I . 4. Król; i l . 5. Twarz; il. 6 Rodzina dukowanego sztucznie p s e u d o - p r y m i t y w u . Jest t o szczera i n i ­ b r a m i . Gotowe, a u t o r k a naciera b i a ł ą p a s t ą do p o d ł o g i i starannie czym szlifuje nie zafałszowana wypowiedź plastyczna osoby, która „ r z e ź b i j a k u m i e " i t o dla w ł a s n e j p r z y j e m n o ś c i , p o n i o w a ż a n i nie znajduje uznania w s w o i m ś r o d o w i s k u , a n i nio czerpie ze s w y c h prac m a t e r i a l n y c h k o r z y ś c i . do p o ł y s k u . Pewnego razu Madejowa p r z y w i o z ł a do K r a k o w a p a r ę r z e ź b , których d ł u g i e , sięgające s t ó p szaty p o k r y t e b y ł y g ę s t o dość d u ż y m i k r o p k a m i w p a r u kolorach k a ż d a ( i l . 2, 4). „ C z y j a m o g ę „ C z y p a n i n i g d y nie r z e ź b i postaci w s p ó ł c z e s n y c h 'i — K i e , swoje r z e ź b y m a l o w a ć w takie c i a p k i ? — J e ż e l i się to p a n i podoba bo nie p o t r a f i ę p o r a d z i ć sobie z n o g a m i u b r a n y m i w s p o d n i o ! " . t o o c z y w i ś c i e . N a j w a ż n i e j s z e jest ż e b y a r t y s t a b y l zo swej p r a c y W dalszoj rozmowie zwiorza się a u t o r k a , ż e r z o ź b y , k t ó r e r o b i zadowolony". nie p o d o b a j ą się jej „ b o nio s ą podobne do n o r m a l n y c h l u d z i " . Od togo czasu k r ó l o w i o i święci odziani s ą w kwieciste k i m o n a , W y p o w i e d ź t a nie jest j e d n a k c a ł k o w i c i e szozera; r z e ź b i a r k a n a k t ó r y o h ledwo widoczno s ą anemiczne zarysy r ą k . R z e ź b y asekuruje się w ton s p o s ó b na w y p a d o k g d y b y k t o ś j e j r z e ź b y Madejowej, w zajadzie w y b i t n i o arealistyczne, w r z o c z y w i s t o ś c i skrytykował nie s ą oderwane od obserwowanej przoz n i ą r z o c z y w i s t o ś c i . „ K a ż ­ lub wyśmiał. W rzeczywistości jest do swoich „ l a l e k " bardzo p r z y w i ą z a n a a r z e ź b i e n i e sprawia jej d u ż o ra­ da m o j a r z e ź b a , j a k idzie o t w a r z , jest podobna d o ś c i . „ C i e s z ę s i ę , żo jest ich t a k d u ż o . K a ż d a z n i c h k o l o r e m c z ł o w i e k a . W Tuchowie m o j e r z e ź b y m o ż n a z o b a c z y ć n a u l i c y . c z ł o w i o k a po p r o s t u p r z y c i ą g a . N i o m o g ę o d e j ś ć d o p ó k i nie s k o ń ­ M o j a m a t k a t y c h l u d z i t e ż w r z e ź b i e poznaje. N a r z e ź b i o czę". ( i l . G) m a t k a m a t w a r z k o b i e t y , k t ó r ą z n a ł a m ze szpitala". 0 swej rzeźbiarskiej pracy opowiada prosto i całkiom n a t u r a l n i e : „ w e z m ę klocek, nio w i e m co z niogo b ę d z i o . P o m y ś l ę , narysuję i dopiero w y c i n a m " . W y c i n a n i o zawsze zaczyna od do żywego Rodziny T a k ą d r o g ą doszła r z o ź b i a r k a do p o r t r e t o w a n i a . P r z y k ł a d e m jest r z e ź b a , k t ó r a w e d ł u g i n f o r m a c j i a u t o r k i przedstawia d y r e k ­ g ł o w y a ściślej od t w a r z y p o n i e w a ż g ł o w a p r z e w a ż n i e n i c z y m nie t o r a M u z e u m O k r ę g o w e g o w T a r n o w i o A d a m a Bartosza ( i l . 1). jest o d k o r p u s u odgraniczona. „ N a j b a r d z i e j l u b i ę w y c i n a ć oczy', Jest t o r ó w n i e ż klocek, j a k wszystkie poprzednie, o w a l n y w prze­ bo m i się w y d a j e , ż e na, m n i e p a t r z ą " . C h o c i a ż nie uznajo surowogo k r o j u , u g ó r y s p ł a s z c z o n y , na k t ó r y m w y c i ę t a jest r y t e m t w a r z drewna, twarze, j a k w i e m y , zawsze zostawia „ c z y s t o " , okolona maluje t y l k o b i a ł k a i t ę c z ó w k i oczu, b r w i , usta i zarost. Szczególnie w y d a t n y m , czarnym zarostom. Postać odziana jest w l u ź n ą s z a t ę k o l o r u c z e r w o n o - b r ą z o w e g o u s i a n ą g ę s t o niere­ silnie akcentuje w ą s y , k t ó r e w j e j w y k o n a n i u p r z y b i e r a j ą f o r m ę gularnymi biało-zielonymi k s i ę ż y c a n a n o w i u z k o ń c a m i ostro z a d a r t y m i o d g ó r y ( i l . 4). p ł y t k i m r y t o m d z i e r ż ą d y r e k t o r s k i e insygnia. P r a w a opuszczona Czasem zdarza się, żo t w a r z jest w y m o d e l o w a n a plastycznie „ c i a p k a m i " . Małe rączki wydobyto w d ó l t r z y m a zielony d ł u g o p i s , lewa przyciska do ucha s ł u c h a w k ę p r z y p o m o c y n i e c k o w a t y c h w g ł ę b i e ń i ostro c i ę t y c h zmarszczek t e l o f o n i c z n ą . Z ust zwisa m a ł a , z a k r z y w i o n a fajeczka, s t a n o w i ą c a ( i l . 5). indywidualny atrybut N a j c z ę ś c i e j p o s z c z e g ó l n y k ł o c e k przedstawia t y l k o j e d n ą pos­ t a ć . G d y rzoźbila Ś w . R o d z i n ę ( i l . 9) p o s t a ć m a ł e g o Jozusa b y ł a M a r i i Madejowej kilkakrotnie płaskorzeźby. w y m i e n i a n a , g d y ż nie o d p o w i a d a ł a wyobrażeniom a u t o r k i . K o m p o z y c j o s k l a d a j ą c o się z dwojga l u b w i ę k s z e j ilości portretowanego. P r ó c z „ l a l e k " mniejszych i w i ę k s z y c h , k t ó r e w reprezentują Przykładem twórczości r z e ź b ę p e ł n ą , t w o r z y ona czasem jest n i e w i e l k i , p r a w i e kwadratowy klocek, na k t ó r y m w y k o n a n y jest r y t e m zarys M a t k i Boskiej o s ó b r o z w i ą z a n e b y w a j ą t e ż w ton s p o s ó b , że w j e d n y m k l o c k u w p ó l p o s t a c i z D z i o c i ą t k i o m n a r ę k u ( i l . 7). Podobnie j a k r z e ź b y r z e ź b i się n p . t r z y twarze jedna n a d d r u g ą , j a k t o m a połne, płaskorzeźba w r z e ź b i o z a t y t u l o w a n o j Rodzina miejsce ( i l . 6), lub toż mniejsza p o s t a ć w k o m p o n o w a n a b y w a w m a s y w w i ę k s z o j postaci m i e s z c z ą c się na n i m c a ł y m s w o i m k o n t u r e m ( i l . 2). R z e ź b y j a k w i o m y s ą z n a t u r y polichromowano. P o c z ą t k o w o malowano b y ł y s z k o l n y m i a k w a r e l a m i , obecnie k o l o r o w y m i w i l - 198 jest również polichromowana, kolory są j o d n a k bardzo spokojne, u t r z y m a n e w ciemnej t o n a c j i . R z e ź b y Madejowej s ą dotychczas bardzo m a ł o znane. W r . 1977 cztery z n i c h z a k u p i ł o M u z e u m E t n o g r a f i c z n o w K r a k o w i e ( t r z y dalsze p o z o s t a w i ł a w darze, ż e b y z n i m i nio w r a c a ć do d o m u ) . W i ę c e j jest ich w zbiorach M u z e u m O k r ę g o w e g o w T a r - �I w a ł a swoje m y ś l i w chwilach dobrego l u b złego n a s t r o j u , zwie­ rzenia, a czasem po p r o s t u drobno u t w o r y w postaci bajek o zwie­ r z ę t a c h czy ludziach. U t w o r y te nie o d z n a c z a j ą się w p r a w d z i e n a d m i e r n ą p o p r a w n o ś c i ą f o r m y , ale w s k a z u j ą na d u ż ą w r a ż l i w o ś ć a u t o r k i , k t ó r a n i e z w y k ł o ż y w o reaguje na wszystko co j ą otacza i co o d b i o r ą w k o n t a k c i e z otoczeniom. U w i e l b i a p r z y r o d ę we wszelkich j o j przejawach, jost ona dla niej ź r ó d ł o m radości i optymizmu: G d y co d z i e ń rano Okno o t w i e r a m , S ł y s z ę srobrny glos skowronka I złoty troi słowika I innych p t a s z ą t istną wrzawę. Zaczynam w i e r z y ć w ż y c i e , Ze p i ę k n e i ciekawe, Piękno od kolorów, P a c h n ą c e miłością I szumom ciemnych b o r ó w . Wiosnę widzi autorka jako królownę, k t ó r a „ w s z y s t k o maluje, cieszy i b o g a c i " . A j o s i e ń : Idzio złocista josień, T a k a ż w a w a staruszka, S t r ą c a oddechom jabłka, Przobioga dreszczem po I I . 7. Matka Boska z Dzieciątku gruszkach. I d z i o skulona, z z i ę b n i ę t a , W s z y s t k o spycha z p o ł a , Twarda, nieugięta ż e g n a j jesieni z ł o t a . Wiolo u w a g i p o ś w i ę c a a u t o r k a k w i t n ą c y m drzewom, zwie­ r z ę t o m , zjawiskom atmosferycznym (wichura, deszcze, b u r z a ) , zachwycają j ą chmury, w których widzi m n ó s t w o interesujących postaci: nowio, k t ó r e się w p o w a y m sensie Maria. M a d e j o w ą zaprasza do u d z i a ł u w konkursach opiekuje, i prozontujo jej r z o ź b y W y s t a r c z y g ł o w ę p o d n i o ś ć do g ó r y na B y widzieć w górze chmur całe fury w y s t a w a c h . K o n t a k t z muzeum w Tarnowie t r w a j u ż sporo l a t . „ D y r e k t o r a Bartosza p r z y s ł a ł do m n i o m ó j b r a t Józof, Pięknych, żeby Bartosz w y ś m i a ł się z m o i c l i r z e ź b , a on tymczasem wzi<jł ode m n i o 7 r z e ź b na k o n k u r s i puszystych, Srebrzysto-bialych, (a w n i c h : ) dostałam I I nagrodę. Później kupili Olbrzymie zamki, r z o ź b y do M u z e u m " . Piękne królowny, M i a ł a t e ż Madejowa przez k r ó t k i czas k o n t a k t z „ M i l l e n i u m " I królowiczo i czarownicy w K r a k o w i e , k t ó r o wzięło od niej p a r ę prac do s p r z e d a ż y a t a k ż e I złe czarownice, z k r a m a m i w Sukiennicach, a ł e to się bardzo szybko u r w a ł o , g d y ż Konie i słonie, Madejowa w zasadzie nio jest nastawiona na pozbywanie się swych prac w obce r ę c o . W r. 1979 na podstawie W i l k i i niedźwiedzie, ogłoszenia Nawet imć Twardowski, k t ó r y w prasie p r z e s ł a ł a „ n a j a k i ś k o n k u r s " t r z y swojo r z e ź b y , a m i a ­ Czeka a ż z a s n ą nowicie: chłopa z kosą, chłopa z siekiorą i kobietę z grabiami. Zoby l u d z i o m Nio p a m i ę t a j u ż j a k i t o b y l k o n k u r s i j a k i b y ł jego r e z u l t a t , w a ż n o natomiast b y ł o t o , żo r z o ź b y nie p r z e d s t a w i a ł y a n i o s ó b k o r o n o w a n y c h ani ś w i ę t y c h , t y l k o zwyczajnych ś m i e r t o l n i k ó w . W rozmowach z M a d e j o w ą na t e m a t w s i , gdzio się u r o d z i ł a , czy odlogłcgo p r z o d m i o ś c i a w Tuchowie, gdzio p ó ź n i e j z a m i e s z k a ł a , P i ę k n o sny z g ó r y . Uwagę wsi (Lato Kosiarz, B y b a b u n i a sto l a t jeszcze ż y ł a , Pownego r a z u p r z y w i o z ł a do K r a k o w a swojo wiersze, „ k t ó r y c h Spokój i błogość s w ą obocnością dotychczas n i k t nio c z y t a ł , t y l k o jodon k s i ą d z w T u c h o w i o " . W domu czyniła. Pisane s ą w zeszycie s z k o l n y m o p r a w i o n y m w zielony ozdobny znajduje się napis: Chatka, B y k i o d y ś w p r z y s z ł o ś c i inaczej nie b y ł o , nie p i s z ę " . flamastrem, Żniwa, Bardzo się b o j ę , b y się nie z m i e n i ł o p i s a ł a m — t o b y ł o nawet w c z e ś n i e j od tego r z o ź b i e n i a , ale teraz zielonym ranek, żolazną ręką trzyma p y t a n i e : „ C z y p a n i p r z y p a d k i e m nie pisze wiorszy? — D a w n i e j i Niedzielny W swym domu rygor szał. S p o s ó b w j a k i to m ó w i ł a s p o w o d o w a ł , że w rozmowio p a d ł o czerwonym wieś, B a b u n i a wiojska kobiecina, o ptakaeli i innych zwierzętach i to był joj świat, k t ó r y j ą wzru­ narysowanych na wsi, Moja n a s t r ó j wiejskiej niodzioli, gdzio r o d y . C h ę t n i o o p o w i a d a ł a o s ł o ń c u , k w i t n ą c y c h sadach i lokach, kwiatów p o e t k i w d u ż e j miorzo skupia w i e ś i praca l u d z i na Domek i i n . ) . Ze s z c z e g ó l n y m uczuciem opisuje r o d z i n n y z w r a c a ł o u w a g ę j o j ż y w o i bardzo b o z p o ś r o d u i o odczuwanie p r z y ­ papier. N a pierwszej k a r t c e kratkowanego zeszytu, n a d w i ą z a n k ą kury, przynieść W i d a ć j e d n a k , żo coś z m i e n i ł o się w ż y c i u poetki, gdyż u t w o r ó w przepojonych s p o n t a n i c z n ą r a d o ś c i ą j o s t ooraz mniej, p o j a w i a j ą się n a t o m i a s t u t w o r y ś w i a d c z ą c e o m n i e j o p t y m i s t y c z ­ „ T o nie s ą moje wiersze, n y c h nastrojach T o t y l k o moje ziolone m y ś l i " a u t o r k a z t a k ą t r o s k ą p i s a ł a z n i k n ą ł . P o j a w i ł y się inne e l e m e n t y : Jost t o zbiorek, na k t ó r y s k ł a d a się 41 wiorszy pisanych n a j w i ­ Burza w (Smutek, Samotność i in.). Spokój, o k t ó r y m domu doczniej w r ó ż n y c h czasach i w r ó ż n y c h nastrojach. Coś w rodzaju M ó j p i ę k n y , s ł o n e c z n y , c i c h y ranek poetyckiego n o t a t n i k a czy p a m i ę t n i k a , w k t ó r y m a u t o r k a n o t o ­ R o z l e c i a ł się j a k b a ń k a mydlana, 299 �B u r z a gradowa z a w i s ł a w p o w i e t r z u . Wystarczy r u s z y ó d r z w i a m i B y powiat s z a l e ń c z y p r z e c i ą g , B y z a c z ą ł p r z e w r a c a ć s p r z ę t y i naczynia, B y e k s p l o d o w a ł a burza. J a k zegarowa z a r d z e w i a ł a m i n a . P r z e ż y c i a m u s i a ł ) - b y ć istotnie silne i nio wesoło, skoro a u t o r k ę naw e d z a j ą m y ś l i dalckio od dawnoj ż y w i o ł o w e j r a d o ś c i ż y c i a : Odchodzić gdzioś? To c ó ż . że p i ę k n a t r u m n a I dużo pięknych kwiatów, N i c po m n i o nio zostanie, A n i oddech, ani miłość. A n i to pisanie. Zginie gdzieś w c i e m n o ś c i s m u t n o j , Zadumane j . Tylko trawa urośnie i położą kamień, A m o ż o d z i a t k i z a ś w i e c ą świoeę I położą k w i a t k i . Ż e b y nie p o z o s t a w i a ć C z y t e l n i k a z p o n u r y m i m y ś l a m i o ś m i e r ­ ci, zacytujemy jeszczo jeden wiersz ze starszego r e p e r t u a r u : Słomiany chochoł P r z y k r y j s ł o m i a n y chochole Moje róże i giadiole I I . 8. Maria I piwonie p r z y k r y j toż Madej, 1979 r . Rozłóż swoją suknię W z d ł u ż i wszerz. Zechciej t e ż p o p r o s i ć się, że j u ż wszystko n a p i s a ł a m , co m i a ł a m do napisania. M o ż e P i ę k n i e brata swego jeszcze do tego w r ó c ę , j a k s i ę c o ś stanie, c o ś m n ą w s t r z ą ś n i e " . T a k a jost w p r z y b l i ż e n i u s y l w e t k a M a r i i M a d o j , Żeby m i pożyczył B y m ja mogła otulić jej d z i a ł a l n o ś ć r z e ź b i a r s k ą t r u d n o b y ł o b y u w a ż a ć j ą za a r t y s t k ę Winogron koronę. l u d o w ą skoro ani nie n a w i ą z u j o do t r a d y c y j n e j r z e ź b y l u d o w e j , D a m ci za to w zamian a n i j e j praco nie z o s t a ł y zaakceptowane i p r z y j ę t e w j o j w ł a s n y m N a płaszcz n o w ą slomę- wiejskim W e ź t e ż pod s w ą s u k n i ę i malowanie „ l a l e k " stanowi j e j o s o b i s t ą p o t r z e b ę . Daje Zwierzątka malutkie m o ż n o ś ć oderwania się o d r z e c z y w i s t o ś c i i zapomnienia o codzien­ One ci na w i o s n ę nych P o d z i ę k u j ą cudnio t w ó r c z o ś e i amatorskiej podobnej do t e j , j a k ą u p r a w i a ł n i e ż y j ą c y Śpij j u ż m ó j k o c h a n y już Horódek z Orawy. ś r o d o w i s k u . Madejowa r z e ź b i dla siebie. W y c i n a n i e kłopotach. Jest to więc klasyczny p r z y k ł a d Inaczej przodstawia się sprawa z jej t w ó r c z o ś c i ą Chochole s ł o m i a n y . ,,Co p a n i ą skłoniło do pisania w i e r s z y ! — P i s a ł a m j a k b y ł o jej wiejskiej poetycką. T u r ó w n i e ż nie w i d a ć b e z p o ś r e d n i o g o z w i ą z k u , czy w p ł y w u t r a ­ jasno, zielono, j a k p a c h n i a ł y k w i t n ą c e drzewa. P i s a ł a m bo b y ł o d y c y j n e j poezji l u d o w e j , widoczne s ą j o d n a k w y r a ź n o p o k r e w i e ń ­ cudnie. — A czomu p a n i teraz nie pisze ? — „ B o mojo wierszo s ą stwa z współczosną poozją chłopską, k t ó r a w środowisku wiejskim jeszcze gorszo n i ż r z o ź b y . A poza t y m , w d o m u nio m o g ł a m i nie t y l k o w i e j s k i m o t y m m ó w i ć . P i s a ł a m w nocy j a k nikogo nie b y ł o , z r o s z t ą wydajo w i ę k s z y m uznaniem- I I . 9. Sw. Bodzina P o t . : K . Reinfuss, i l . i , 6, 8, 9 1 rzeźbiarki i p o e t k i wiojskioj. A l e czy l u d o w e j ? J e ś l i w e ź m i e m y p o d u w a g ę P ł a s z c z y k a swojego oioszy się ż y c z l i w y m p r z y j ę c i e m i coraz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc6efdf5c1193e707534483d212912a7.pdf 34416359edcadb693cf4d2ac5e461015 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2385 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2213 Title A name given to the resource Marta i Maria (Uwagi o "Uczcie Babette") / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.81-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria i Marta (Uwagi o „Uczcie Babette") Zbigniew Benedyktowicz „ U w a ż a n o d o t ą d , ż e g ł ó w n ą rzeczą w Ewangelii są poucze­ nia moralne i reguły zawarte w przykazaniach, dla mnie z a ś najważniejsze jest to, że Chrystus m ó w i p r z y p o w i e ś c i a m i , objaśniając p r a w d ę ś w i a t ł e m c o d z i e n n o ś c i . U podstawy tego leży m y ś l , że obcowanie śmiertelnych jest nieśmiertelne, i ż e życie jest symboliczne p o n i e w a ż jest z n a c z ą c e . " (Borys Pasternak, Doktor Żiwago) „ Z a p r a w d ę powiadam wam: Gdziekolwiek po c a ł y m świe­ cie g ł o s i ć b ę d ą tę E w a n g e l i ę , b ę d ą r ó w n i e ż o p o w i a d a ć na jej p a m i ą t k ę to, co u c z y n i ł a . " (Mat. 26,13; M k , 14,9; J a n , 12,1-8) F i l m Gabriela Axela Uczta Babette jest filmem niezwyk­ łym. Z w a ż y w s z y nawet t o , że p o w s t a ł w 1987, a więc w czasie nie tak jeszcze dla k i n a m a r n y m - w t y m samym okresie p o w s t a ł y m . i n . Ginger i Fred (1986), Wywiad (1987) Fel­ liniego, Ofiarowanie (1986) Tarkowskiego, Niebo nad Bni­ nem (1987) Wendersa - pozostanie na d ł u g o wyzwaniem dla kina. U r z e k a nas jego prostota. U r z e k a niemal anachronicz­ na, ale t y m samym i ostentacyjna s k r o m n o ś ć , nie po­ zbawiona i n t e n s y w n o ś c i b a r w y i smaku o s z c z ę d n o ś ć , har­ m o n i a . O t o tradycyjny „najzwyczajniejszy" film-opowieść, do tego adaptacja zanurzona w literackim pierwowzorze, film opowiadany t a k ż e i g ł o s e m narratora spoza ekranu. F i l m bez e f e k t ó w specjalnych, taka skandynawska (europej­ ska) nieciekawa historia, nie z tego wieku. F i l m „ c i c h y " , pozbawiony chęci epatowania - a jednak i przez to właśnie s t a n o w i ą c y wciąż w a ż n e , otwarcie rzucone wyzwanie, idące p o d p r ą d , zalewającej nas j u ż dziś w y r a ź n i e fali kina „ e f e k t ó w specjalnych": k i n a p e ł n e g o pełnej pretensji szmiry, tandety, g ł u p o t y , b e z m y ś l n o ś c i i o k r u c i e ń s t w a , czerpanych j u ż to wprost z życia k r o n i k k r y m i n a l n y c h , j u ż to z w r a ż l i w o ­ ści na m i a r ę wprost odwrotnie p r o p o r c j o n a l n ą do przyrostu m u s k u ł ó w kolejnego Terminatora z numerem 10-tym, kina zdziecinniałego, b ą d ź wysoce wyrafinowanego, w y k a l k u l o wanego w pracowniach e s t e t ó w , n a d ę t e g o niczym brzuch j a k i e g o ś architekta nowej awangardowej w y o b r a ź n i , kina ziejącego s w ą p u s t k ą zza maski m i n i przemodnych post­ modernistycznych g r y m a s ó w . I m p o n u j ą c a jest odwaga auto­ ra tej kameralnej, „ n i e e f e k t o w n e j " filmowej opowieści, k t ó r y tak o niej m ó w i ł : „Uczta Babette jest a d a p t a c j ą opowiadania K a r e n Blixen, małej perły na marginesie g ł ó w ­ nego n u r t u jej twórczości.(...) O d czternastu lat m a r z y ł e m o t y m filmie, scenariusz b y ł odrzucany prawie wszędzie, producenci i dystrybutorzy wątpili, czy m o ż n a z r o b i ć film na podstawie opowiadania, k t ó r e n a p r a w d ę nie ma nic w s p ó l ­ nego z Pożegnaniem z Afryką,.Nie b y ł o m o ż l i w e przekazanie całej s u b t e l n o ś c i j ę z y k a u t w o r u , trzeba b y ł o więc pozornie z d r a d z i ć K a r e n Blixen, aby p o z o s t a ć jej w i e r n y m . " P o m i m o ostatniej sekwencji tej wypowiedzi film Axela - m i m o nieznacznej redukcji - jest dziełem kongenialnym, wiernie p r z e n o s z ą c y m nie t y l k o n a s t r ó j , ale i z a s a d n i c z ą treść opowiadania. N a czym polega jego wyzwanie? - N a j p r o ś c i e j d a ł o b y się ono z a w r z e ć w s ł o w a c h wypowiedzianych przez b o h a t e r k ę , j a k i e p a d a j ą w k o ń c o w e j części z ekranu: „...na 1 c a ł y m świecie słychać o k r z y k p ł y n ą c y z serca artysty - dajcie m i m o ż n o ś ć stworzenia a r c y d z i e ł a . " S ł o w a te p r z y w o ł u j ę t u , tak właśnie, j a k p a d a j ą z ekranu. I c h rozwinięcie i u z u p e ł n i e n i e znajdujemy w samym o p o w i a ­ daniu K a r e n Blixen, p r z e ł o ż o n y m ostatnio na polski przez W i e s ł a w a Juszczaka, - „ . . . O n sam m i tak p o w i e d z i a ł : ' T o straszne, to dla artysty nie do zniesienia, kiedy się go popycha do tego, kiedy się go oklaskuje za t o , co p o n i ż e j jego m o ż l i w o ś c i ' . P o w i e d z i a ł : 'Przez cały świat idzie jedno wielkie w o ł a n i e artysty: P o z w ó l c i e m i przejść siebie!'". W ś r ó d wszystkich niezwykłości Uczty Babette, w ś r ó d niezwykłej aury otaczającej Ucztę Babette należy w s p o m n i e ć t u i o fakcie, m o g ą c y m b u d z i ć nie mniejsze uczucie zdumie­ nia: film u z y s k a ł n a g r o d ę A m e r y k a ń s k i e j A k a d e m i i F i l m o ­ wej (co jednak k a ż e z uznaniem myśleć o tej instytucji) - Oscara 1988. Jego głos i p r z e s ł a n i e z o s t a ł y w y s ł u c h a n e . Ten prosty i gęsty od z n a c z e ń film m o ż e b y ć r ó ż n i e odczytywany i interpretowany. M o ż n a w n i m widzieć, w k o n t e k ś c i e filmowym i przez odniesienie do p r o b l e m ó w adaptacji wielkiej literatury d u ń s k i e j , j a k i e ś dalekie n a w i ą z a n i e do Głodu K n u t a Hamsuna ( „ g ł o s b i e g n ą c y z daleka naprzeciw owemu wielkiemu t e m a t o w i D u ń c z y k ó w " - j a k pisano w a m e r y k a ń s k i e j prasie). M o ż n a widzieć - przez temat Uczty - ł a g o d n ą , ale p e ł n ą p i ę k n a i mocy o d p o w i e d ź d a n ą po latach Wielkiemu żarciu. Odnawianie i przywracanie z n a c z e ń , po­ w r ó t sacrum i z e s t a w i a ć z g w a ł t o w n y m i manifestacjami świętej desakralizacji „ O s t a t n i e j Wieczerzy" danej w Viridianie Bunuela ( „ C z ł o w i e k n i e k t ó r y s p r a w i ł wieczerzę wielką i z a p r o s i ł w i e l u . . . " Ł u k . 14,16). K u l t u r o w o - k u l i n a r n y aspekt Uczty przesłonił jednak j a k ­ by inne w y m i a r y filmu. „ T i m e " z 88 r o k u pisał: „ O d zupy do k o n i a k u Uczta Babette jest w y ś m i e n i t a - p o s i ł e k , k t ó r y zachowamy w naszej pamięci na zawsze." Entuzjazmowi, j a k i w y w o ł a ł film, sukcesowi i nagrodzie Oscara t o w a r z y s z y ł a gastronomiczna otoczka. Czytelnicy t e g o ż „ T i m e ' a " m o g l i d o w i e d z i e ć się o specjalnej ofercie proponowanej przez s ł a w n y hotel R i t z - C a r l t o n , gdzie miano p o d a w a ć kolację Babette - „ s p o d z i e w a n a cena 75 d o l a r ó w o d osoby, nie licząc w i n a " ( „ e x p e c t to pay 75 dollars w i t h o u t the wines"). Rozpatrywano r ó w n i e ż (szczególnie k r y t y k a d u ń s k a ) Ucztę intertekstualnie, w i d z ą c w niej k o n t y n u a c j ę i n a w i ą z a n i e do (teatralnej i filmowej) tradycji ludowego, popularnego dra­ m a t u ( V o l k s k o m e d i e ) , sam autor filmu n a z y w a ł go bajką: „ B y ł y sobie raz dwie siostry..." 2 Najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą filmowej o p o w i e ś c i 0 Uczcie Babette, jest m o i m zdaniem t o , że w swej strukturze 1 klimacie p r z y p o m i n a ona e w a n g e l i c z n ą p r z y p o w i e ś ć , o k t ó ­ rej m ó w i ł p r z y w o ł a n y t u na wstępie Borys Pasternak. Jest „ p r z y p o w i e ś c i ą , k t ó r a o b j a ś n i a p r a w d ę ś w i a t ł e m codzienno­ ści". Z a n i m zapytamy, j a k ą p r a w d ę (czy m o ż e , raczej - j a k i e prawdy, bo j a k w k a ż d e j ewangelicznej p r z y p o w i e ś c i jest t u 81 �ich wiele) w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę , że upatrywanie p o d o b i e ń s t ­ wa i p o r ó w n a n i e tego filmowego opowiadania do przypo­ wieści ewangelicznej nie wydaje m i się j a k i m ś n a d u ż y c i e m . Z a r ó w n o oba człony „ e w a g e l i c z n a " j a k i „ p r z y p o w i e ś ć " są g ł ę b o k o obecne w t y m utworze. W filmie Uczta Babette m o ż e m y o d n a l e ź ć wszystkie warstwy znaczeniowe, łącznie z najstarszymi, najbardziej pierwotnymi, s ł o w a Ewangelia, o j a k i c h m ó w i ą słowniki biblijne: „ E w a n g e l i a - od gr. eu-aggelion (eu: 'dobrze' i aggello: ' z w i a s t o w a ć ' , hebr. besora, przede wszystkim wieść o odniesionym zwycięstwie (2 Sam 18,20-22). Znaczenie religijne termin ten przybiera w V I - V w . przed Chr., g ł ó w n i e w n a w i ą z a n i u do Deutero-Izajasza. W N o w y m Testamencie rzeczownik występuje t y l k o u M a r k a i P a w ł a ; Mateusz p o s ł u g u j e się n i m jedynie w p o ł ą c z e n i u z terminem ' k r ó l e s t w o ' ( M a t 26,13). Czaso­ w n i k eu-aggelidzomai: ' z w i a s t o w a ć d o b r ą n o w i n ę ' , nie spoty­ kany wcale u M a r k a i Mateusza, pojawia się d o ś ć często u Łukasza i P a w ł a . " M o ż n a by z a p y t a ć więc: o czym dobrze zwiastuje Uczta Babette? J a k ą niesie d o b r ą w i a d o m o ś ć ? J a k ą d o b r ą n o w i n ę ? O czyim i przez kogo odniesionym opowiada zwycięstwie? O j a k i m - z w i a s t u j e d o b r ą n o w i n ę - k r ó l e s t w i e ? ... B y ł a b y ż t o o p o w i e ś ć , dobra nowina o zwycięstwie Babette-artystki? O zwycięstwie jej dzieła. Zwycięstwie dzieła sztuki? Sztuki? Czy jest to dobra (powtarzam dobra?) n o w i n a o k r ó l e s t w i e Sztuki?... M u s z ę się p r z y z n a ć , że i m częściej m y ś l ę o Uczcie Babette, za k a ż d y m razem, kiedy zdarzy m i się ponownie obejrzeć ten film, coraz mniej j a k b y go rozumiem, za k a ż d y m razem powraca i czasem p o t ę g u j e się w r a ż e n i e niepokoju, z j a k i m go o g l ą d a ł e m po raz pierwszy. B o j a k bardzo n i e p o k o j ą c y to film. Z n a m niby dobrze tę historię, jej treść i dobre z a k o ń ­ czenie. Za k a ż d y m jednak razem otwierają się nowe nie znane m i d o t ą d jego wymiary, uczuciu niepokoju, towarzy­ szy coraz większy podziw dla tego filmu. I i m bardziej go nie rozumiem, c h o ć znam go dobrze, t y m bardziej się n i m zachwycam, t y m bardziej c h c i a ł b y m d o ń p o w r a c a ć . W y d a ­ w a ł o b y się, c ó ż prostszego: z r o z u m i e ć Ucztę Babette. A j a tymczasem, m a m coraz większe t r u d n o ś c i z o d p o w i e d z i ą na pytanie „ O czym jest Uczta Babette" - G d y b y przyjąć, że film jest o p o w i e ś c i ą o Babette-artystce, że jest P r z y p o w i e ś c i ą o Zwycięstwie A r t y s t y , to od razu nasuwa się pytanie: c ó ż to za zwycięstwo? C ó ż po zwycięstwie?... - G d z i e ś na pery­ feriach świata, „ W i e l k i e g o Ś w i a t a " ; w obliczu kogo? - k i l k u ­ nastu m i e s z k a ń c ó w rybackiej wioski, garstki religijnych p u r y t a ń s k o - p r o t e s t a n c k i c h f a n a t y k ó w , k i l k u n a s t u - j a k się powiada o nich w filmie - „ m e l a n c h o l i k ó w , k t ó r y c h nie stać nawet na sól, d o osolenia o w s i a n k i " (uczta, k t ó r a spotyka się z p o d z i ę k o w a n i e m jednego parobka i z d a w k o w y m d w u sióstr: „ O c h , to b y ł a w s p a n i a ł a kolacja, wszyscy to potwier­ dzili, to b y ł a n a p r a w d ę w s p a n i a ł a kolacja."). Czy do zwycię­ zcy m ó w i się słowa: „Przecież to nie koniec! W i e m , że to nie koniec, Babette. W raju będziesz t ą wielką a r t y s t k ą , j a k ą s t w o r z y ł C i ę B ó g " - słowa wypowiedziane przez j e d n ą z sióstr ("przez ł z y " ) - „ A c h , j a k ż e zachwycisz a n i o ł ó w ! " (Czy nie jest to płacz nad samym s o b ą ? S ł o w a te w y p o w i a d a siostra, k t ó r a z r e z y g n o w a ł a z kariery śpiewaczej, o d r z u c i ł a m o ż n o ś ć bycia a r t y s t k ą , ewangelicznie m ó w i ą c : z a k o p a ł a swój talent). O czym jest Uczta Babettel... O Babette-artystce? Czy raczej o Babette-służącej? O czyim m ó w i zwycięstwie? G m i n y , p o b o ż n e g o stadka? Pastora? Służącej? Artystki? Sióstr, starych panien, k t ó r e z r e z y g n o w a ł y z miłości: opusz­ czonej przez generała Loewenhielma Marciny? i Filipy - „ s o p ­ r a n u ś n i e g ó w " , k t ó r a nie s t a n ę ł a nigdy na scenie paryskiej opery, k t ó r e j gwiazda wbrew przepowiedniom wielkiego ś p i e w a k a P a r y ż a , jej mistrza i nauczyciela nie " w z e s z ł a ponad wszystkie d i w y przeszłych i obecnych c z a s ó w " , i k t ó ­ rej nie słuchali ani „ c e s a r z i cesarzowa, ani k s i ą ż ę t a i wielkie 3 82 damy i beaux esprits P a r y ż a " ? A m o ż e o zwycięstwie g e n e r a ł a Loewenhielma, k t ó r y „ z d e c y d o w a ł , że o d t ą d będzie p a t r z e ć w p r z ó d , a nie w tył. Skupi się na swojej karierze a ż nadejdzie dzień, w k t ó r y m odegra ś w i e t n ą rolę w ś w i e t n y m świecie"? O zwycięstwie wielkiego ś p i e w a k a , nauczyciela F i l i p y , Achille'a Papin?... K t o t u jest wygrany, a k t o przegrany? A m o ż e jest to film o rezygnacji? O czym jest Uczta Babette?...Im mniej ten film rozumiem, t y m coraz bardziej się n i m zachwycam, coraz bardziej go p o d z i w i a m i m i m o całego niepokoju, j a k i ze s o b ą niesie, za k a ż d y m razem jego o g l ą d a n i e sprawia m i p r z y j e m n o ś ć . - Odnaj­ dujemy t u - w Uczcie Babette - drugi człon tego, czym jest ewangeliczna „ p r z y p o w i e ś ć " : „ 1 ) Istnieje k i l k a t e r m i n ó w , określających ó w rodzaj literacki p o s ł u g u j ą c y się p o r ó w ­ naniami i p e w n ą tajemniczością. Rzeczowniki gr. parabole (para i balio: ' u m i e s z c z a ć o b o k siebie, paralelnie') i paroimia o d p o w i a d a j ą d w u t e r m i n o m hebr.: maszal i bardziej o g ó l ­ nemu hidda. O b y d w a rzeczowniki hebr. o z n a c z a j ą w gruncie rzeczy nie t y l k o rozwinięte p o r ó w n a n i e , lecz t a k ż e z a g a d k ę , p o r ó w n a n i e alegoryzujące, k t ó r e g o celem jest nie t y l k o d o s t a r c z y ć pewnej ilustracji, lecz t a k ż e p o b u d z i ć d o po­ s z u k i w a ń pewnego znaczenia. 2) Synoptycy n a z y w a j ą przy­ powieścią czasem p e w n ą sentencję lub j a k i e ś przysłowie, zazwyczaj jednak p o r ó w n a n i e rozbudowane do r o z m i a r ó w d ł u ż s z e g o opowiadania, b u d z ą c e g o uczucie przyjemności u słuchaczy: t a k i m i właśnie są p r z y p o w i e ś c i o K r ó l e s t w i e B o ż y m , o d z i e r ż a w c a c h winnicy d o p u s z c z a j ą c y c h się m o r ­ derstwa, o uczcie godowej, o drzewie figowym, o szatanie w y r z u c a j ą c y m innego sztana, o źdźble i belce w o k u , 0 człowieku bogatym, o c z u w a j ą c y m słudze, o nieurodzajnej fidze, o zapraszaniu na gody, o z b ł ą k a n e j owieczce, o niego­ d z i w y m sędzim i o wdowie, o faryzeuszu i celniku, o talen­ tach. W y r w a n e z kontekstu p o s z c z e g ó l n e elementy tych przypowieści t r a c ą sens." „ T r z e b a d o d a ć - pisze H e n r i D a n i e l Rops - że u m y s ł semicki bardzo daleki od naszego sposobu m y ś l e n i a po­ c h o d z ą c e g o od G r e k ó w , nie ż ą d a ł od tego rodzaju opowia­ d a ń ani takiej logicznej d o k ł a d n o ś c i , ani też dydaktycznej ścisłości, jakiej m y ż ą d a m y . Bez w z g l ę d u na to, gdzie te przypowieści zaliczyć, są one w s p a n i a ł y m i u t w o r a m i literac­ k i m i . Renan ma rację, gdy doszukuje się w nich czegoś podobnego do rzeźby greckiej, gdzie ideału m o ż n a d o t k n ą ć 1 p o k o c h a ć go. Przypowieści z n a j d o w a ć b ę d z i e m y na całej przestrzeni Ewangelii a ż po ostatnie d n i Jezusowego życia, a n i e k t ó r e z nich - j a k na p r z y k ł a d p r z y p o w i e ś ć o siewcy, o d o b r y m ziarnie i k ą k o l u , o pannach m ą d r y c h i pannach n i e r o z s ą d n y c h , o synu m a r n o t r a w n y m , o d o b r y m Samaryta­ ninie - tak g ł ę b o k o zapuściły w nas korzenie, że stały się n i e o d ł ą c z n e od samej istoty naszej k u l t u r y i myśli. Wszystkie cechuje ta sama prostota wyrazu, ten sam zdrowy realizm, a r ó w n o c z e ś n i e najprawdziwsza poezja, ta poezja, k t ó r a płynie jedynie i wyłącznie z serca." 4 5 * O czym opowiada historia Babette?... O czym jest Uczta Babette? O czym to p r z y p o w i e ś ć ? „Były sobie raz dwie siostry..." Jestże to p r z y p o w i e ś ć o d w u siostrach? M o ż e , d o k ł a d n i e j p r z y p o w i e ś ć o d w u siostrach i służącej. A m o ż e 0 uczcie wydanej przez służącą? Uczta Babette nasycona jest Biblią. S p o ś r ó d listy wszystkich biblijnych o d n i e s i e ń , p r z y w o ł a ń , c y t a t ó w obecnych w Uczcie Babette (omawia je W i e s ł a w Juszczak - por. a r t y k u ł o b o k ) , najbardziej i s t o t n y m dla struktury filmowej opowieści i k l i m a t u opowiadania K a r e n Blixen, jest m o i m zdaniem właśnie ewangeliczny w ą t e k M a r i i 1 M a r t y . ( W opowiadaniu pojawia się on w y r a ź n i e i d o s ł o w ­ nie, gdy m ó w i się o Babette, że była " c i e m n ą M a r t ą w d o m u d w u jasnych M a r i i " . ) W o k ó ł niego, w o k ó ł tej p a m i ę t n e j sceny, k t ó r a opowiada o wizycie i gościnie Jezusa w d o m u �M a r i i i M a r t y , opisanej (jedynie) w Ewangelii Ł u k a s z a , k r ą ż ą i zbiegają się p o z o s t a ł e w ą t k i Uczty Babette. * W Uczcie Babette m o ż e m y o d n a l e ź ć stary, odwieczny s p ó r p o m i ę d z y vita activa a vita contemplativa. Ż y c i e m akty w n y m , praktycznym i kontemplacyjnym. ,,W dalszej ich p o d r ó ż y p r z y s z e d ł do jednej wsi. T a m pewna kobieta imieniem M a r t a przyjęła go do swego d o m u . M i a ł a ona siostrę imieniem M a r i a , k t ó r a siadła u n ó g Pana i p r z y s ł u c h i w a ł a się Jego mowie. N a t o m i a s t M a r t a uwijała się k o ł o rozmaitych p o s ł u g . P r z y s t ą p i ł a więc do niego i rzekła: Panie, czy C i o b o j ę t n e , że moja siostra z o s t a w i ł a mnie s a m ą przy u s ł u g i w a n i u ? Powiedz jej, żeby m i p o m o g ł a . Pan jej o d p o w i e d z i a ł : M a r t o , M a r t o , troszczysz się i k ł o p o czesz o wiele, a m a ł o potrzeba albo jednego, M a r i a najlepszą c z ą s t k ę o b r a ł a , k t ó r e j nie będzie pozbawiona." ( Ł u k 10,38-42). Jeżeli ó w w ą t e k sporu p o m i ę d z y vita activa i vita contemp­ lativa, j a k interpretowano tę scenę j u ż u samych p o c z ą t k ó w i w głębokiej tradycji K o ś c i o ł a („Słusznie m o ż e s z u z n a ć M a r t ę za symbol życia praktycznego, M a r i ę z a ś za symbol życia kontemplacyjnego" ) , u z n a ć za centralny w Uczcie Babette, to p o w i e d z i a ł b y m i więcej. Ż e samo opowiadanie K a r e n Blixen i film Axela są w i e l k i m sporem o M a r t ę , wielką o b r o n ą M a r t y , że są j a k i e g o ś rodzaju l u d z k i m z a d o ś ć ­ uczynieniem i „ o d p o w i e d z i ą M a r c i e " d a n ą po latach. Po­ c h w a ł ą M a r t y . I że w pochwale tej (a t a k ż e w pytaniach i niepokojach jakie w nas budzi) nietrudno o d n a l e ź ć echo innych p y t a ń i słów, innego wielkiego D u ń c z y k a . A u t o r a , k t ó r e m u s p ę d z a ł a sen z powiek historia A b r a h a m a ( „ N i e ­ zliczone pokolenia znały na p a m i ę ć s ł o w o w s ł o w o historię A b r a h a m a , ale iluż ludziom nie d a ł a ona s p a ć ? " ) . Uczta Babette jest nasycona Biblią i wzywa nas do tego t y p u egzegezy i interpratacji wypracowanej w k r ę g u k u l t u r y protestanckiej, do szczególnego rodzaju - n a z w a ł b y m to - „ p r o t e s t a n c k i e j medytacji", do spojrzenia ł ą c z ą c e g o per­ s p e k t y w ę „wieczności i a k t u a l n o ś c i zarazem", do spojrzenia z perspektywy „ w i e c z n e g o teraz" ( k t ó r e też i nie traci z oczu w y m i a r u egzystencjalnego). W z y w a do tego t y p u medytacji, jakiej właśnie szczytowym p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć P o c h w a ł a A b r a h a m a dana przez Sorena Kierkegaarda w Bojaźni i drżeniu. Opowiadanie K a r e n Blixen i film Axela - wyrosłe w k r ę g u ducha tej samej protestanckiej k u l t u r y - zbliżają się nie t y l k o do tego czym jest ewangeliczna p r z y p o w i e ś ć , ale i są zarazem t a k ą m e d y t a c j ą nad n i ą . Są d a n ą w przypowieści m e d y t a c j ą nad sceną z Ł u k a s z a . M a r z y ł o b y się też i o odpowiedniej pochwale Uczty Babette, ale zważywszy, że ani ramy tych uwag, ani t y m bardziej talent piszącego nie p o z w a l a j ą na to, żeby temu s p r o s t a ć , pozwalam sobie dalej z a z n a c z y ć jedynie t y l k o p u n k t y , w o k ó ł k t ó r y c h taka medytacja m o g ł a b y p r z e b i e g a ć , p r z y w o ł u j ą c t u na pomoc słowa z Bojażni i drżenia, w t y m samym przekonaniu, że i ta o p o w i e ś ć z j a k ą spotykamy się w Uczcie Babette jest właśnie t a k ą opowieścią, k t ó r a - „ . . . m a tę n i e z w y k ł ą właściwość, że zawsze jest w s p a n i a ł a , c h o c i a ż b y ś m y j ą rozumieli w s p o s ó b u b o g i . " 6 * J e d n o c z e ś n i e w Uczcie Babette, w przypowieści o uczcie Babette ( w s z a k ż e to Ricoeur n a z y w a ł p r z y p o w i e ś c i ewan­ geliczne „ r o z w i n i ę t y m i s y m b o l a m i " ) spotykamy się z tajem­ nicą życia symbolu, o k t ó r e j pisał Ł o t m a n , w s k a z u j ą c na to, że pojawiający się w historii i kulturze symbol, dany jest w s p o s ó b niejasny, aluzyjny, że „jego treść jedynie migoce przez w y r a ż e n i e , a w y r a ż e n i e jedynie aluzyjnie wskazuje na t r e ś ć . " O p o w i e ś ć o uczcie Babette zbudowana jest w e d ł u g 7 tego prawa tajemnicy symbolu. W i d z i m y to w niej w y r a ź n i e . G d y b y ś m y b o w i e m chcieli pójść tropem sceny i postaci M a r i i i M a r t y opisanych przez Ł u k a s z a , „ d o k ł a d n i e " , to napoty­ kamy o d razu na t r u d n o ś c i , zaczynamy się g u b i ć , popadamy w zdumienie i paradoks. Uczta Babette nie jest bowiem, ż a d n y m odklepanym, mechanicznym p o w t ó r z e n i e m sche­ m a t u . N i c t u nie jest „ d o k ł a d n e " , wszystko zdaje się b y ć niejasne, akcenty r o z ł o ż o n e z o s t a ł y inaczej, uległy j a k b y p r z e s u n i ę c i u (nie bez znaczenia wydaje się b y ć t u i d o c h o d z i ć do głosu inna specjalność wielkich D u ń c z y k ó w - zmysł i r o n i i ) . Bo k t o t u jest M a r i ą , a k t o M a r t ą tak n a p r a w d ę , „ d o k ł a d n i e " ? - „ D w i e jasne M a r i e " M a r c i n a i F i l i p a troszczą się o ubogich, poświęcając się d z i a ł a l n o ś c i charyta­ tywnej. T o przecież dwie reprezentantki praktycznego, p r o ­ testanckiego, „ h o r y z o n t a l n e g o " chrześcijaństwa. Jeśli jest w nich j a k i ś rys ascezy (rezygnacja z m a ł ż e ń s t w a , staro­ p a n i e ń s t w o ) to jest to też praktyczna, życiowa, protestancka rezygnacja, ojcowskie p o s ł u s z e ń s t w o i ofiara, żeby z a t r a c i ć się w służbie c z ł o w i e k o w i i społeczności. N i c , z d a w a ł o b y się (herbatka, zebrania i lektury Pisma świętego), co m o g ł o b y m i e ć j a k i k o l w i e k związek z mistycyzmem i k o n t e m p l a c j ą . A służąca Marta? - „ c i e m n a Marta"-Babette, to przecież A r t y s t k a , w jej r ę k a c h nawet miejscowa zupa z ryby i namo­ czonego chleba, przeistacza się w ucztę d u c h o w ą , co maluje się w r ę c z na twarzach b i e d a k ó w . C z y ż w tej milczącej ( d o ś w i a d c z o n e j , d o t k n i ę t e j cierpieniem), p o z o s t a j ą c e j w cie­ n i u , wciąż nieobecnej i , z d a w a ł o b y się, pozostającej daleko od Boga (czy też od p r a k t y k o w a n i a p o b o ż n o ś c i , nominalnej „ p a p i s t c e " ) , czyż w tej zanurzonej w troski codziennego dnia i p r o w a d z ą c e j k u c h n i ę , „ p r a k t y c z n e j i pragmatycznej M a r ­ cie" nie odnajdziemy więcej mistycyzmu i kontemplacji, gdy w i d z i m y j ą c h o d z ą c ą po ł ą k a c h w milczeniu, i nad brzegami morza, w p a t r z o n ą w dal i p r z e l a t u j ą c ą m e w ę („spójrzcie na p t a k i niebieskie"), t u ż przed p o d j ę c i e m decyzji o swej wielkiej rezygnacji i ofierze, czyż w tej M a r c i e nie ma więcej z M a r i i ? A jednak m i m o tych wszystkich niejasności, czuje­ my, że pozostajemy stale w k r ę g u ducha tej samej sceny z Ewagelii Ł u k a s z a , w k r ę g u tej samej tajemnicy sporu p o m i ę d z y M a r t ą i M a r i ą . Czujemy, że o d t ą d tak j a k M a r i a i M a r t a nie m o g ą istnieć bez siebie, na wieczność, tak istnieją i b ę d ą istnieć na w i e c z n o ś ć , na zawsze ze s o b ą z ł ą c z o n e - M a r c i n a i Filipa i Babette. T a k ż e i w losach p o z o s t a ł y c h b o h a t e r ó w Uczty Babette znaleźć m o ż e m y n a w i ą z a n i e do Ewangelii Ł u k a s z a - owe ustawiczne pytanie, czy aby o w ą „ d o b r ą , lepszą c z ą s t k ę w y b r a l i " - widzimy to u g e n e r a ł a Lowenhielma, jeszcze przed jego wyznaniem, glosolalią - zwiastowaniem o łasce ( „ D r ż y m y przed d o k o n a n i e m w naszym życiu w y b o r u , a dokonawszy go d r ż y m y , z n o w u z lęku, że w y b r a l i ś m y źle."), gdy przygotowuje się do wyjazdu na U c z t ę , do miejsca swego w y b o r u i rezygnacji, i dokonuje r a c h u n k u p a t r z ą c w lustro - „ M a r n o ś ć nad m a r n o ś c i a m i " , i gdy rozmawia ze s o b ą m ł o d y m , z c z a s ó w tamtego w y b o r u : - „ Z o b a c z y m y k t o m i a ł r a c j ę " . W i d z i m y to w p e ł n y m z w ą t p i e n i a liście artysty Achille'a Papin: „ P r z e z piętnaście lat Panno F i l i p o , b o l a ł e m nad t y m , że głos Pani nie zabrzmi w G r a n d Opera w P a r y ż u . K i e d y dzisiejszej nocy myślę o Pani, na pewno otoczonej r a d o s n ą i k o c h a j ą c ą r o d z i n ą , i o sobie: p o s i w i a ł y m , samo­ t n y m , zapomnianym przez tych, k t ó r z y kiedyś, mnie oklas­ k i w a l i i uwielbiali, m a m w r a ż e n i e , że chyba Pani lepszą c z ą s t k ę w życiu w y b r a ł a . " W i d z i m y albo d o m y ś l a ć się m o ż e m y tego samego pytania i skrywanego lęku w twarzach Marciny i Filipy. „ T a j e m n i c a miłości przemija wraz z życiem p r a k t y c z n y m - p i s a ł Orygenes w komentarzu do tej Ewangelii - jeśli nauka i z a c h ę t a do d z i a ł a n i a nie p o c i ą g a człowieka do kontemp­ lacji: ani p r a k t y k a , ani kontemplacja nie m o g ą istnieć bez siebie nawzajem. Trzeba więc raczej powiedzieć, że M a r t a w s p o s ó b bardziej cielesny przyjęła s ł o w o do swego miesz 83 �kania, czyli do duszy. M a r i a zaś s ł u c h a ł a go duchowo, siedząc u jego s t ó p . " R ó ż n i e interpretowano postaci i figury M a r t y i M a r i i . P r z y w o ł a n y t u Orygenes u p a t r y w a ł w postaci M a r t y t r a d y c j ę Synagogi, S y n a g o g ę . T a z a ś , k t ó r a przyjęła s ł o w o duchowo i lepszą o b r a ł a c z ą s t k ę - M a r i a reprezentuje pogan, jest z pogan. Intuicja o p o g a ń s k i m charakterze ofiary-uczty Babette zawarta w r o z w a ż a n i a c h W i e s ł a w a Juszczaka, zys­ k i w a ł a b y swe uzasadnienie i wsparcie w tradycji teologicznej. P a m i ę t a j ą c o tej niejasności Babette, k t ó r a jest po trosze M a r t ą , po trosze M a r i ą , a przede wszystkim A r t y s t k ą (a czyż A r t y s t a nie jest z w i ą z a n y z cielesnością, u c i e l e ś n i a n i e m , i czyż artysta nie bywa czasem w i e l k i m ś w i ę t y m Poganinem?) z b l i ż a m y się do największej niejasności i tajemnicy, leżącej j u ż w samych ź r ó d ł a c h ewangelicznych, do tego s ł y n n e g o zagadnienia,, o k t ó r y m Daniel Rops pisze, że jest „ d o r o z s t r z y g n i ę c i a zapewne n i e m o ż l i w e " . D o pytania: K i m b y ł a owa kobieta, o k t ó r e j m ó w i ą wszystkie cztery Ewangelie, i o k t ó r e j m ó w i się, że „ G d z i e k o l w i e k po c a ł y m świecie głosić b ę d ą tę E w a n g e l i ę , b ę d ą r ó w n i e ż o p o w i a d a ć na jej p a m i ą t k ę to, co u c z y n i ł a . " Ofiara Babette bowiem, w jej rozrzutnym geście, zmarnowania tej ogromnej sumy na u c z t ę , przypomi­ na n a m ofiarę tamtej kobiety, ofiarę b u d z ą c ą p a m i ę t n e zgorszenie i szemranie u c z n i ó w : „ G d y Jezus p r z e b y w a ł w Betanii, w d o m u Szymona T r ę d o w a t e g o , zbliżyła się do niego kobieta z alabastrowyn f l a k o n i k i e m drogiego olejku i w y l a ł a m u na głowę, gdy s p o c z y w a ł przy stole. Uczniowie, w i d z ą c to, oburzali się m ó w i ą c : ' N a co ta strata? Przecież m o ż n a b y ł o to drogo s p r z e d a ć i r o z d a ć u b o g i m . ' Lecz Jezus z a u w a ż y ł to i rzekł d o nich: 'Czemu sprawiacie p r z y k r o ś ć tej kobiecie? D o b r y uczynek spełniła w z g l ę d e m mnie. B o ubogich zawsze m i e ć będziecie u siebie, lecz mnie nie zawsze mieć b ę d z i e c i e ' . " ( M a t 26,6 i n.) W i a d o m o ś ć o w y d a n i u 10 tysięcy f r a n k ó w , ten niepojęty czyn Babette jest szokiem dla praktycznych M a r c i n y i F i l i p y , p o r a ż a je zupełnie, b u d z ą c za chwilę największą litość i w s p ó ł c z u c i e : „ W i ę c teraz do k o ń c a życia będziesz biedna Babette? N a co pada owa znamienna o d p o w i e d ź : „ A r t y s t a nigdy nie jest biedny." O t o zwycięstwo i t r y u m f służącej, artystki, „ c i e m n e j M a r t y " . M a r t y ? Czy jednak M a r i i . . . M o ż e trzeba p o w i e d z i e ć : z w y c i ę s t w o M a r t y i M a r i i . Jest taka scena w filmie: O t o uczta dobiega k o ń c a , goście p r z e c h o d z ą do drugiego p o k o j u , na k a w ę , F i l i p a zasiada do fortepianu, M a r c i n a zajmuje miejsce o b o k g e n e r a ł a , skłóceni przedtem c z ł o n k o w i e gminy, k t ó r y m twarze o d dawna tego wieczoru p o j a ś n i a ł y , a j ę z y k i zdążyły się r o z w i ą z a ć , wymie­ niają m i ę d z y s o b ą b ł o g o s ł a w i e ń s t w a . K a m e r a przenosi nas ponad o p u s t o s z a ł y m „ w i e c z e r n i k i e m " do kuchni-pracowni Babette, widzimy j ą strasznie z m ę c z o n ą , j a k zasiada z kielisz­ kiem w d ł o n i , smakuje t r o c h ę w i n a z a m y ś l o n a , i j a k b y jeszcze bardziej nieobecna. Z daleka d o b i e g a j ą pierwsze tony melo­ d i i . Babette podnosi w z r o k , jej spojrzenie (pełne j a k b y zrozumienia i rozpoznania) biegnie w t a m t ą s t r o n ę s k ą d d o c h o d z ą dźwięki fortepianu, przenosi nas do p o k o j u , 8 PRZ w k t ó r y m F i l i p a rozpoczyna pieśń. P i e ś ń ta ( i scena) jest j a k b y z w i e ń c z e n i e m i k l a m r ą c a ł e g o wydarzenia tego wieczo­ r u ( i m i m o że poprzedza finał - p o w i e d z i a ł b y m - c a ł e g o filmu). P i e ś ń opowiada o c h y l ą c y m się k u k o ń c o w i d n i u , 0 przemijaniu życia, dobieganiu do kresu. Zawiera p r o ś b ę „ b y B ó g był naszym ś w i a t ł e m w dolinie c i e m n o ś c i " (Be Thou our light in the vale of darkness) i by „ d r z w i łaski były zawsze o t w a r t e " (Let mercy's door be ever open). (Dzieje się to zresztą przy szczelnie z a m k n i ę t y c h drzwiach do k u c h n i , gdzie p o z o s t a ł a Babette). W cytowanych t u (za angelskim tekstem) s ł o w a c h , pieśń zawiera aluzję do Psalmu 23 ( „ C h o ć ­ b y m też chodził w dolinie cierna śmierci nie b ę d ę się b a ł z ł e g o " 1 poprzez n a s t ę p n y wiersz - „ W obliczu nieprzyjaciół m o i c h zastawiasz stół przede m n ą , p o m a z a ł e ś olejkiem głowę m o j ą , kubek m ó j jest o p ł y w a j ą c y " , t a k ż e aluzję do owej, p r z y w o ł a ­ nej j u ż , b u d z ą c e j zgorszenie u c z n i ó w ofiary). P i e ś ń ta, k t ó r a jest komentarzem d o wszystkich tych w y d a r z e ń , to stary znany protestancki h y m n do melodii i słów niemieckiego poety Georga N e u m a r k a Kto los swój oddał w ręce Boga ( Wer nur den lieben Gott lafit walten). M y ś l ę , że zawiera on też komentarz do l o s ó w tych wszystkich ( t r o s z c z ą c y c h się o swój w y b ó r , niepewnych swego w y b o r u ) postaci, a przede wszyst­ k i m do losu Babette jej historii, do jej d o ś w i a d c z e ń , do jej ofiary. P i e ś ń ta przecież jest z a p o w i e d z i ą r y c h ł e g o jej t r y u m ­ fu, jest j a k b y „ o d p o w i e d z i ą M a r c i e " t u ż przed rozpoz­ naniem w niej, służącej, nie t y l k o wielkiej artystki, ale i M a r i i : 1. „ K t o los swój o d d a ł w ręce Boga, K t o w N i m nadzieję złożył swą, N i e przyjdzie n a ń przenigdy trwoga, I pomoc znajdzie w d o l ę złą. K t o sercem się z swym Bogiem zrósł, Ten na opoce d o m swój wzniósł. 2. N i e c h serce twe więc bacznie słucha, Co B ó g ci k a ż e , czego chce, I przyjmuj to w pokorze ducha, C o M ą d r o ś ć ci najwyższa śle. Ten, k t ó r y stworzył, w y n i ó s ł nas, Wie, czego brak n a m w k a ż d y czas. 3. G d y b ó l ci z piersi wydrze ł k a n i e , N i e mniemaj, że B ó g rzucił cię, Ż e t y l k o o t y m ma staranie, K t ó r e m u los u ś m i e c h a się; Bo nie zna n i k t tych c z a s ó w , zmian, N i celów, k t ó r e przejrzał Pan. 4. Skinieniem j e d n y m strącić z w y ż y n Pysznego w nicość mocen B ó g , M a l u c z k i c h zaś w y w y ż s z y ć z nizin I w y r w a ć z wszelkich cierpień t r w ó g . O, nieraz m o ż n y pada w pył, A wstaje, k t o p o n i ż o n był. 5. W i ę c B o g u powierz życie swoje, I w sercu zawsze Boga miej; O n na cię ześle łaski zdroje I m i e ć cię będzie w pieczy swej! C h o ć b y ci groził zguby cios, N i e spadnie z g ł o w y twojej w ł o s . " PISY 3 Xavier Leon-Dufour SJ, Słownik Nowego Testamentu, przekład Wypowiedź z wywiadu Daniele Parra w: „La Revue du i opr. Ks. Kazimierz Romaniuk, Poznań 1981, s. 254 Cinema", nr 437/88, cyt. za materiałem opracowanym przez ManaTamże, s. 532 nę Chyb w „Filmowym Serwisie Prasowym". Henri Daniel Rops, Dzieje Chrystusa, przeł. Zofia StarowieysFilm nie miał tak entuzjastycznego przyjęcia w rodzimej Danii, ka-Morstinowa, Warszawa 1972, s. 241 odebrano go dość chłodno, krytka skupiła się na problematyce Orygenes, Homilie o Ewangelii św. Łukasza, fr. 72 (w.) Pisma wierności filmowej adaptacji, widząc niejako w tej próbie zamach na Starochrześcijańskich pisarzy, t. X X X V I , Przekład i opr. Stanisław wielkość i świętość jakie stanowi twórczość Karen Blixen, a także Kalinkowski. Wstęp, ks. Marek Starowieyski, Warszawa 1986, s. 168 podkreślano niebezpieczeństwa filmowej banalizacji. Por. Anne J. Łotman, Symbol w systemie kultury, „Pol. Szt. Lud." 1988, Jerslev, Hvad laver Babette i Vestjyland? Babettes Gaestebud - en filmatisering mellem and og kod, billeder og banaliseringer, „Satiden"nr 3, s. 151-154 Orygenes, op cit, s. 168 nr 4/1991 s. 63-71 1 4 2 5 6 1 8 84 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb23d56a3c5ac02a47b9e5e218d9f99e.pdf 5280453a4943b82e96d01e659c5988cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5830 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5426 Title A name given to the resource Maszyny i urządzenia do młócenia, przy których występowała pomoc sąsiedzka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.64 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Maszyny i urządzenia do młócenia, przy których występowała pomoc sąsiedzka Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 3. Młocka (charakter pracy, narzędzia). Objaśnienia znaków: 1—cep; 2 — młockarnia; 3 — kierat, snopowiązałka, kombajn; 4 — brak infor­ macji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. Ze względu na otwarty charakter pytań zebrane materiały nie są kompletne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c1d161db9ef32fa2d661c2737d2f10e.pdf 4ee45141c87eff42131cc6c7e37bc5ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2660 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2473 Title A name given to the resource Matczyny ból nie ma granic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.62-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grębecka-Ćwiek, Zuzanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Matczyny ból nie ma granic Opis śmierci w czasopismach kobiecych Z u z a n n a Grębecka-Ćwiek Chcę tu zanalizować kilka opisów nagiej, tragicznej s'mierci zamieszczonych w pismach kobiecych. Abstrahuję od problemu, czy przytoczone wypadki rzeczywiście miały miejsce. Wystar­ czy mi, że są przedstawiane - i prawdopodobnie odbierane przez częs'ć audytorium - tak, jakby były prawdziwe. Podkreśleniu prawdziwości służy podawanie danych bohaterów - imion, ini­ cjałów nazwiska, wieku, miejsca zamieszkania - oraz zamie­ szczanie zdjęć. Pisma, z których pochodzą omawiane teksty, można podzie­ lić na dwa rodzaje. Do pierwszego należą Cienie i Blaski, Z ży­ cia wzięte i Sukcesy i Porażki. Zawierają one prawie wyłącznie opowiadania, przedstawiane jako prawdziwe historie opisywane przez czytelników. Historie dotyczące s'mierci pojawiają się głównie w rubryce Ludzkie dramaty lub podobnych - Rozstania i powroty, Na przekór przeciwnościom itp. Wyłom stanowi tutaj opowiadanie Straciłam przyjaciela - jest ono pracą na konkurs Największe osiągnięcie mojego życia. Opowiadania nie mają charakteru reportażowego. Jeśli nawet pojawiają się jakieś zdję­ cia, są one tylko umowną ilustracją. Zupełnie inaczej jest w przy­ padku artykułów z pism takich, jak „Życie na gorąco", „Naj", „Na żywo" i „Pani domu". Widać to już po nazwach rubryk, w których zamieszczane są tego typu teksty - „Reporterzy przed­ stawiają", „W tajemnicy", „Temat tygodnia". Pojawiają się licz­ ne zdjęcia i szczegóły, dzięki którym możemy umiejscowić opi­ sywane wydarzenia. Jak już zostało powiedziane, przedmiotem opisu jest śmierć nagła, najczęściej w wyniku wypadku samochodowego lub z po­ wodu nagłej i niespodziewanej choroby, zwłaszcza spotykająca osoby bardzo młode. Jeżeli mamy do czynienia z chorobą, to uważa się że ona sama zwykle nie jest śmiertelna, zgon następuje w wyniku błędu lekarskiego lub zaniedbania. Tylko trzy spośród przytaczanych historii dotyczą zabójstwa, jedna samobójstwa. Philippe Aries pisząc o stosunku do nagłej śmierci w średnio­ wieczu, przeciwstawiają śmierci zapowiedzianej, poprzedzonej znakami. „Skoro śmierć miała być w ten sposób zapowiedziana, nie mogła być nagła, repentina. Kiedy nie uprzedzała o sobie, przestawała być koniecznością groźną, ale oczekiwaną i chcąc nie chcąc akceptowaną. Burzyła wtedy porządek świata, w który wszyscy wierzyli, stawała się bezsensownym narzędziem przy­ padku, a czasem przejawem gniewu Bożego." W analizowanych artykułach przeciwstawia się nagłą śmierć raczej chyba śmierci ze starości, a przynajmniej w późnym wieku, ale również, jak u Ariesa, jest ona czymś, co burzy porządek świata. Dlatego naj­ pierw pokazuje się bohatera tuż przed nieszczęściem, jeszcze wpisanego w ten porządek.. „ [Dzieci] beztrosko wracały do do­ mu. Szły poboczem drogi, trzymając się za ręce..." [15] , „Przez kuchenne okno obserwowałam, jak mój synek wskakuje na rower i pędzi po naszej ulicy." [6] Nic nie wskazuje na zbliżające się nieszczęście, życie toczy się w pełni normalnie. Nie ma żadnych znaków zapowiadających tragedię. Podkreślony jest spokój pa­ nujący w naturze. „Wtedy przed rokiem też był piękny, wiosenny dzień." [6]. Znaki pojawiają się dopiero po fakcie, wskazują na to, że porządek już został naruszony. „Po półgodzinie usłyszałam syrenę karetki pogotowia." [6], ,J*rzed blokiem stał wóz policyj­ ny, klatka pełna była gapiów." [2] Śmierć w pewnym sensie zaburza następstwo czasów, w którym przyszłość jako oczywista konsekwencja teraźniejszo­ ści jest możliwa do przewidzenia, zaplanowania. Pokazuje dy­ stans, który w rzeczywistości je dzieli. Podważa wiarę w sens myślenia o dniu jutrzejszym. „Wszystkie nasze plany okazały się niewiele warte. Tamtego dnia mieliśmy pojechać do rodziców mojego ukochanego, by powiedzieć im, że będą mieli wnuka." [12] Zmarły powinien żyć, jest silnie związany ze światem. Te związki pokazuje się przez umieszczenie go w porządku spo[ 2 I Mimo złego stanu zdrowia po porodzie lekarze wypisali panią Barbarę do domu n 2 Rodzice 3-letniej Mitenki nie mogą pogodzić się ze śmiercią swego dziecka 62 �łecznym - zwykle jest osobą posiadającą liczną rodzinę, która go potrzebuje. „Bogdan osierocił dwoje dzieci: 10-letnią Zuzie, i 9-letniego Bartka. Na pogrzebie strasznie płakały." [10] Pod­ kreślają to zdjęcia rodziny zmarłego (il. 1.) To zachwianie po­ rządku szczególnie wyraźne jest w przypadku s'mierci dzieci. Daje się tu do zrozumienia, że zmarły one zbyt wczes'nie, nie przeżywszy w pełni swego życia. „Syneńku, w bólach cię urodzi­ łam, tyle cię pielęgnowałam, a teraz ja, matka, muszę przycho­ dzić na twój grób. Zamiast doprowadzić do pierwszej komunii, opłakuję ciebie..." [5] W tej wypowiedzi wyraźnie widać prze­ konanie, że sytuacja, w której dziecko umiera przed rodzicami, jest nienormalna, nienaturalna. Początkowo, aby ratować zagrożony porządek s'wiata, bliscy zmarłego odrzucają złą nowinę, nie przyjmują jej do wiadomo­ ści. „Ofiary? Jakiej ofiary?! - nic do mnie jeszcze nie docierało." [2] ,Moie to nie o ich dziecko chodzi? Milenka jeszcze wczoraj była przytomna (il. 2). Płukanie żołądka nie jest przecież aż tak skomplikowane?!" [9] Bliscy nie mogą uwierzyć, że ktos', kto je­ szcze do niedawna należał do s'wiata żywych, ich s'wiata, może umrzeć lub być zagrożony s'miercia. W opisie podkreśla się jego dobrą kondycję fizyczną. „To musi być pomyłka! Jesteś naj­ zdrowszym i najbardziej wysportowanym człowiekiem, jakiego znam!" [3] Również dołączone zdjęcia przedstawiają przyszłego zmarłego, gdy jeszcze jest żywy i zadowolony z życia. Sam opis s'mierci jest zazwyczaj bardzo oszczędny. Oczywi­ ście zdarzają się drastyczne szczegóły. „Widziałam, jak porusza­ ły się jego oczy, a potem Michał zaczął sinieć." [5] Ale to należy do rzadkos'ci. Moment s'mierci bywa czasem wręcz pomijany. „Po roku Jacek zachorował na AIDS. Minęło dziewięć miesięcy, zostałam sama." [4] Być może dzieje się tak dlatego, że nagła s'mierc stanowi wyrwę w normalnym funkcjonowaniu s'wiata, otwiera wrota chaosowi. Czytelnik chce zachować do tego dy­ stans, obserwować chaos tylko z daleka. Poza tym, tak jak opis cudzego cierpienia kieruje nasze myśli ku własnemu cierpieniu, opis cudzej s'mierci przypomina nam o własnej s'miertelnos'ci. Prawdopodobnie zresztą dokładny, kliniczny opis agonii byłby zbyt drastyczny dla odbiorców. Masowy odbiorca wcale nie pra­ gnie, by opis był bardzo realistyczny. Jak twierdzi Dwight Macdonald, kultura masowa „odbiera treść zarówno głębszej rzeczy­ wistości (seks, śmierć, porażka, tragedia) jak prostym, sponta­ nicznym uciechom, ponieważ rzeczywistość byłaby zbyt realna, a uciechy zbyt żywe ". 3 Czasem bliski dowiaduje się o nieszczęściu w ogóle dopiero po fakcie, od osób trzecich. „W słuchawce usłyszałem zapłakany glos szwagierki: „Bogdan... nie żyje. Rozbił się pod niemiecką granicą". [10], „Nazajutrz dowiedziałam się, że miał wypadek, prowadząc samochód po pijanemu. Uderzył czołowo w zaparko- waną ciężarówkę. Zginął na miejscu." [1] To dodatkowo oddala s'mierc. Zamiast szczegółowego opisu umierania pojawia się szczegółowy opis miejsca i okolicznos'ci s'mierci, często wzboga­ cony zdjęciami, ( i l . 3.) Zaspokaja to potrzebę uczestnictwa u czytelników. Zwłaszcza zdjęcia dają im możliwos'ć przeniesie­ nia się na miejsce tragedii. Przeniesienia intelektualnego, bo nie cielesnego, a też nie do końca emocjonalnego. Czytelnik może poznać i zrozumieć tragedię bez konieczności osobistego jej przeżywania. Staje się kimś' w rodzaju widza w stanie czystym, opisanego przez Edgara Morina. „Widz się przygląda. Widzem jest w równym stopniu czytelnik dziennika czy czasopisma. Nowe techniki wytwarzają typ widza w stanie czystym, to znaczy ode­ rwanego fizycznie od widowiska, ograniczającego się do bierne­ go patrzenia. Wszystko się rozgrywa przed jego oczami, ale on nie może niczego dotknąć, nie może włączyć się cieleśnie w to, co obserwuje. W zamian za to wzrok widza dociera wszędzie, zarów­ no do buduaru Brigitte Bardot, jak i do międzyplanetarnej rakie­ ty Titowa." A także na miejsce tragicznej s'mierci. To, co powiedziałam do tej pory, skłania do stwierdzenia, że w gruncie rzeczy to życie, a nie s'mierc, jest tematem tych histo­ rii. Wszystkie one koncentrują się wokół osób bliskich zmarłe­ mu, ich przeżyć. Wyrażają to choćby niektóre tytuły opowiadań - „Matczyny ból nie zna granic" czy „Nie chciałam ślubu, teraz bardzo żałuję". Podkreślają one więzi łączące bliskich ze zmar­ łym. Również na zdjęciach przyszły zmarły jest pokazany w oto­ czeniu rodziny. Przywoływane są przedmioty, które należały do niego. ,Mariola z kąta wyciąga rowerek. (...) Teraz dzieci jeżdżą po podwórku na rowerkach, a ja mojego synka jut nie zoba­ czę..." [5] Kontrast między trwałością rzeczy materialnych a nietrwalos'cia, ulotnos'cia życia ludzkiego podkreśla grozę s'mierci. W dodatku pamiątki pozostałe po zmarłym przypomi­ nają o nim, powiększając żal i ból bliskich. Duże wrażenie robi zdjęcie matki z rowerkiem należącym do jej zmarłego dziecka (il. 4.) czy rodziców w pokoiku, który od s'mierci dzieci nie zo­ stał przemeblowany. Takie przywoływanie pamiątek po zmar­ łych jest zgodne z tradycją. Odnajdujemy to choćby u Kocha­ nowskiego, który rozpoczyna tren V I I słowami: nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory/ mojej najmilszej cory!/ Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie,/ żalu mi przydajecie?" Warto odwołać się wlas'nie do Trenów, gdyż ich temat - nagła s'mierc dziecka - jest analogiczny do tematu rozważanych tu opisów ga­ zetowych. I podobnie jak w tych ostatnich chodzi o przeżycia osób bliskich zmarłemu, w Trenach s'mierc Urszulki jest w grun­ cie rzeczy tylko pretekstem do pokazania przeżyć Kochanow­ skiego. Ą 5 Aby uratować porządek s'wiata, bliscy udają, że zmarły nadal należy do s'wiata żywych, przynajmniej w takim sensie, że moż­ 3 Hżb/eta Шивка г Rom/adom nie może otrząsnąć się po trageśi, jaka ją spotkała ni �na coś dla niego zrobić, a tym samym włączyć go jako przyczy­ nę w swoje działania. Takim działaniem może być szukanie od­ powiedzialnych za nieszczęście. ,JMatczyny ból nie ma granic, może czas przyniesie ukojenie. Ale teraz Mariola szuka odpowie­ dzi na pytanie: kto jest winien." [5] Dość często odpowiedzialno­ ścią za nieszczęście obarczają siebie samych, jak w artykule pod znamiennym tytułem „Czy odpowiadam za śmierć mojego bra­ ta?". Jeśli istnieją jacyś faktyczni sprawcy tragedii, osoba bliska może czuć się współwinna, jak matka zamordowanej dziewczy­ ny, która wyznaje: „Do dziś nie mogę sobie wybaczyć, że odra­ dziłam Ani wezwanie policji. Może wtedy nic by się nie wydarzy­ ło... " [2] Znalezienie winnego jest ważne również dlatego, że do pewnego stopnia neguje przypadkowość śmierci. Staje się ona konsekwencją czyichś działań, a więc znajduje swoje miejsce w porządku świata. Inną tego typu działalnością jest dbanie o grób zmarłego. Grób jest czymś, z czego zmarły będzie niejako korzystał. Cza­ sem bywa to interpretowane bardzo dosłownie. „Grób Michała jest murowany: Mariola uczepiła się myśli, że trzeba zrobić tak, aby ziemia swoim ciężarem nie uwierała dziecka." [5] Wszystko to pozwala wierzyć, że zmarły jeszcze nie całkiem odszedł, a przynajmniej funkcjonuje w uporządkowanym świecie. Skoro ciągle można coś dla niego zrobić, jest w jakiś sposób obecny, quasi-żywy. Skrajnym przejawem tej tendencji jest udawanie, że zmarły żyje. Philippe Aries, opisując śmierć we współczesnym świecie, pisze o wystawianiu zwłok w sali domu pogrzebowego. „Czasem pokazują go w specjalnej inscenizacji, jak gdyby jeszcze żył, przy biurku, w fotelu, a nawet z cygarem w ustach." Ale jed­ nak kiedyś wreszcie życie wraca do normy. Może okazać się wte­ dy, że śmierć ta była dla bliskich w jakiś sposób przydatna. „To doświadczenie sprawiło, że patrzę na świat trochę inaczej niż moi 6 rówieśnicy. Na pewno rozumiem więcej i częściej zastanawiam się nad życiem" [3]. Podsumowując, schemat takich opisów wygląda następująco. Pokazane jest normalne życie zwykłych ludzi, na których nagle spada nieszczęście w postaci niespodziewanej śmierci kogoś bli­ skiego i kochanego. W pierwszy momencie odrzucają oni tę wia­ domość, potem cierpią, a cierpienie to jest zwiększane przez przedmioty przypominające o zmarłym. Następnie skupiają się na realnym działaniu, które ma i m ułatwić zaakceptowanie nie­ szczęścia - szukanie winnego, opieka nad grobem. W końcu ży­ cie wraca do normy. Opisywane zdarzenia nie są w żaden sposób niezwykłe, w tym sensie, że nie ma nic niezwykłego w sposobie przeżywania cierpienia przez ich bohaterów. Wiadomo, że prasa brukowa żywi się sensacją, niezwykłością. A jednak nie publiku­ je się tekstów o zmarłym, który byłby złym człowiekiem, które­ go śmierć stanowiłaby dla rodziny szczęśliwe zrządzenie losu. Bohaterkami nie bywają matki, które wiadomość o śmierci dziecka skwitowałyby wzruszeniem ramion. Dlaczego opis naturalnego sposobu przeżywania tragedii jest atrakcyjniejszy od opisu przeżycia niecodziennego? Tym, co najbardziej niepokoi czytelnika, jest moim zdaniem zagro­ żenie porządku świata. Nagła śmierć jest tym silniej przeżywa­ na, tym bardziej wstrząsa czytelnikiem, i m bardziej burzy ład. Dlatego ważne jest pokazanie harmonii, która panowała, zanim nastąpiło nieszczęście. Dlatego też podkreśla się, jak bardzo bliscy kochali zmarłego i jak wielki jest ich ból po jego stracie. Na myśl o tym, że takie nieszczęście mogłoby stać się kiedyś jego udziałem, czytelnik odczuwa lęk. Ale odczuwa też zado­ wolenie, widząc, jak wielkie cierpienie go omija. Aby czytelnik był w pełni zadowolony z artykułu, matczyny ból musi nie mieć granic. SPIS W Y K O R Z Y S T A N Y C H 1. Straciłam przyjaciela, „Cienie i Blaski", nr 6, czerwiec 1997, Praca konkursowa: Największe osiągnięcie mojego tycia. 2. Tragiczna miłość, „Z życia wzięte", nr 4 (37), 14 02 - 27 02 97, ru­ bryka „Ludzkie dramaty". 3. Zostanę z tobą aż do końca, „Sukcesy i Porażki", nr 10 (23), 02 05 - 15 05 97, rubryka „Na przekór przeciwnościom". 4. Tylko rodzice wiedzą, Że jestem nosicielką wirusa HIV, „Nąj", nr 28/97 (146), 7 lipca - 13 lipca 1997, rubryka „W tajemnicy". 5. Matczyny ból nie ma granic, „Ш}", nr 20/97 (142), 1 2 m ą j a - 18maja 1997, rubryka „Reporterzy przedstawiają". 6. Przed nami cale życie, „Sukcesy i Porażki", nr 14, 29.06 - 10.07.97, rubryka „Rozstania i powroty". 7. Czarna seria w tczewskim szpitalu, „Życie na gorąco", nr 43, czwar­ tek, 23 października 1997, rubryka „Temat tygodnia". 8. Zamordowano moją przyjaciółkę, „Z życia wzięte", nr 19, 12.09 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. ARTYKUŁÓW: - 25.09.97, rubryka „Ludzkie dramaty". W szpitalu szukali ratunku..., „Życie na gorąco", nr 1, wtorek, 30 grudnia 1997, rubryka „Temat tygodnia". Czy odpowiadam za śmierć mojego brata?, „Naj", nr 51/97 (173), rubryka „W tajemnicy". Popełniłam wielki błąd, „Z życia wzięte", nr 22, 24.10. - 06.11.97, rubryka „Ludzkie dramaty". Me chciałam ślubu, teraz bardzo żałuję, „Na żywo", nr 11, wtorek, 27 maja - 9 czerwca 1997, rubryka „To jest miłość!" Nie potrafdam ocalić jej przed śmiercią, „Cienie i Blaski", nr 11, li­ stopad 1997, rubryka „Wieczne wyznania". Rodzice oskarżają - Marcin byl torturowany! Popełnił samobójstwo!, „Pani domu", nr 15, środa, 9 kwietnia 1997, rubryka „Temat tygodnia". Pobocza śmierci, ,Życie na gorąco", nr 22, środa, 28 maja 1997, ru­ bryka „Temat tygodnia". PRZYPISY: 1 Philippe Aries, Człowiek i śmierć, tł. Eligia Bąkowska, PIW, Warszawa 1992, p. 24 Liczby w nawiasach kwadratowych odsyłają do numeru artykułu w spisie zamieszczonym na końcu tekstu. Dwight Macdonald, Teoria kultury masowej, [w:] Kultura masowa, red. Cz. Miłosz, Paryż 1958, s. 29 Edgar Morin, Kultura czasu wolnego, [w:] Antropologia kultury, 2 3 4 64 red. Grzegorz Godlewski, Wydawnictwa UW, Warszawa 1995, s. 494 Warto też zauważyć, że zarówno przedmioty należące do zmarłego, jak i miejsce śmierci (wypadku) mają charakter mediacyjny, należą zarówno do świata żywych, jak i do świata zmarłych. Za zwrócenie mi na to uwa­ gi dziękuję Tomkowi Rakowskiemu. Philippe Aries, op. cit., ss. 588-589 5 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34efbd680ddaf3d9fbc63ce012cfb17f.pdf cb6d95cd99e0c0c341b07c9eb1d41d1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:736 Title A name given to the resource Materiały do "Alchemii gestów" / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.59-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" N a gruncie j ę z y k a polskiego takie p o j ę c i e j a k „ g e s t " u ż y w a n e jest w i e ­ loznacznie. Po pierwsze oznacza ono p o s u n i ę c i a , k r o k i , czyny i s ł o w a w y ­ konane w s p o s ó b p o d n i o s ł y l u b dla z w r ó c e n i a u w a g i . M i a n e m w i ę c t y m obdarza s i ę wszelkie obliczone na efekt zachowania, c z ę s t o k r o ć czcze, k o ­ t u r n o w e i p e ł n e konwenansu: s ą t o gesty wielkoduszne i rycerskie, gesty ż y c z l i w e l u b przyjazne, gesty szerokie, j e d n a k ż e przede w s z y s t k i m t e a t r a l ­ ne i zdawkowe . 1 W d r u g i m znaczeniu s ł o w o „ g e s t " zaczyna b y ć w i ą z a n e z „ g e s t y k u l a ­ cją", „ m i m i k ą " , „ p o r o z u m i e w a n i e m się na m i g i " — a l b o w i e m odnoszone jest t a k ż e do w i e l o k s z t a ł t u r u c h ó w , pozycji i z a c h o w a ń c i a ł a ludzkiego d o k o n y w a n y c h dla t r a n s m i s j i najrozmaitszych i n f o r m a c j i w trakcie p r o ­ cesu w z r o k o w e j k o m u n i k a c j i . P o d j ę t e r o z w a ż a n i a d o t y c z y ć b ę d ą drugiej ze w s p o m n i a n y c h przed c h w i l ą sfer f a k t ó w , k t ó r a to> sfera w c h o d z i w zakres t r a d y c y j n y c h b a d a ń etnologii. P r z e c i e ż etnolog jest t y m w ł a ś n i e c z ł o w i e k i e m , k t ó r y w n a u ­ k o w y s p o s ó b daje w y r a z swemu n i e u s t a j ą c e m u z d u m i e n i u o c z y w i s t o ś c i a ­ m i dnia codziennego. Obecnie sfera ta cieszy się coraz w i ę k s z y m zainte­ resowaniem j ę z y k o z n a w s t w a o g ó l n e g o , etnosemiotyki, p a r a l i n g w i s t y k i i k i nezyki . 2 3 1 Z rzadka można jedynie zauważyć w ślad za „Trybuną Ludu" (nr 167: 1971), że prasa np. jugosłowiańska „[...] nie rozpieszcza telewizji, unika kurtuazyjnych gestów i ukłonów — także wobec twórców zagranicznych." I w tym sensie używając słowa „gest" J . O l ę d z k i pisał o salutowaniu: „Najczęstszą formą jest dłoń otwarta, wzniesiona lub przytknięta do skroni lub czoła. Natomiast u nas przytyka się — jak wiadomo tylko dwa palce, wskazujący i środkowy. Palec mały i serdeczny nie uczestniczą w tym geście, s ą one zgięte, wyłączone od ceremonii, bo dociśnięte kciukiem do dłoni". Szukanie kciuka w ... czkaniu i salutowaniu, „Argumenty", nr 42: 1970. Por. R. L . B i r d w h i s t e l l , Kinesics, [...] International Encyclopedia of the Social Sciences, 1962. 2 3 �60 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK Z a c z n i j m y w p i e r w od zarysowania d e f i n i c j i t y c h t r e ś c i k u l t u r o w y c h , k t ó r e z o s t a ł y historycznie u k s z t a ł t o w a n e dla c e l ó w poza j ę z y k o w e g o poro­ zumiewania się, a z w a n y c h potocznie „ g e s t a m i " . „ U m ó w m y się nazywać gestem wszelką świadomą lub nieświadomą formę uze­ wnętrzniania przez człowieka jego w e w n ę t r z n e g o stanu, począwszy od najdrobniej­ szej zmiany wyrazu oczu, a skończywszy na ręce, która zamierzyła s i ę na wroga" . „Gest — komunikowanie za pośrednictwem ruchów ciała, zwłaszcza jego gór­ nej części. Często używany przez osoby różnojęzyczne oraz jako technika wyrażania emocji oraz artystycznych uczuć i myśli" . „Gest społeczny — skrócony akt albo symboliczne wyobrażenie aktu użyte przez aktora, który rozumie jego znaczenie albo spodziewa się, że inni będą je rozumieć, albo odpowiedzą nań tak, jak on to czyni" . „Gest — mimowolny niby, a jednak celowy ruch ciała, a szczególnie głowy, rąk i nóg, wyrażający uczucia i myśli" „Gest — ruch ciała towarzyszący mowie, podkreślający treść tego, o czym s i ę mówi, czasami zastępujący m o w ę , skinienie, znak" . „Gestykulacja — z łac. gestus — oznacza w ogóle ruchy ciała bądź o d b y w a j ą ­ ce się pod w p ł y w e m wzruszenia w e w n ę t z n e g o , bądź z góry obmyślane, wystudio­ wane i wykonane czy to przez artystów dramatycznych, czy przez m ó w c ó w , kazno­ dziejów lub też deklamatorów. Dobrze zastosowane do myśli i uczuć wypowiada­ nych, znakomicie podnoszą wrażenie, gra tu wielką rolę tak postawa ciała, jak też 1 wyraz twarzy, ruchy w s z a k ż e ramion i rąk najważniejsze mają znaczenie" . 4 5 e 7 8 9 P r z e g l ą d p o w y ż s z y c h s f o r m u ł o w a ń dokonany z o s t a ł zgodnie z prze­ ś w i a d c z e n i e m , że k a ż d ą z dotychczasowych koncepcji u c h w y c e n i a czy t o d e s y g n a t ó w , czy to m o ż l i w y c h i c h f u n k c j i , z u ż y t k o w a ć m o ż n a j a k o m a t e ­ r i a ł do w ł a s n y c h u s t a l e ń . Z p r z e g l ą d u tego w y n i k a , że o b j ę t y p r ó b a m i d e f i n i c j i z e s p ó ł zjawisk jest niejednorodny i w y m a g a w y r ó ż n i e n i a , a t a k ­ że o m ó w i e n i a n a s t ę p u j ą c y c h k a t e g o r i i g e s t ó w : 1 — gesty autystyczne, 2 — gestykulacja, 3 — pantomima, 4 — znaki gestyczne c z y l i gesty właściwe. P i e r w s z ą g r u p ą , z o m a w i a n y c h t u kolejno, s ą g e s t y autystyczn e, owe n i e u ś w i a d o m i o n e sobie n a j c z ę ś c i e j r u c h y ciała, s t a n o w i ą c e dla bacznego obserwatora z b i ó r z n a k ó w kompleksowych, niecelowych i j e d ­ nostronnych. Jest t o z b i ó r s y m p t o m ó w s t a n ó w psychofizycznych obserwo­ wanej osoby. Zachowania na pierwszy r z u t oka przypadkowe, banalne i n i e z n a c z ą c e p o s i a d a j ą w istocie rzeczy s w ó j sens o d c z y t y w a l n y dopiero w ó w c z a s , gdy s i ę zna w ł a ś c i w y dla danej g r u p y s p o ł e c z n e j , w a r u n k o w a n y 4 twórcy, 5 6 7 B 9 W. P u d o w k i n , System Stanisławskiego w filmie, [w:] Warsztat Warszawa 1954. Ch. W i n n i с к, Dictionary of anthropology, Paterson 1964. H. P. F a i r c h i l d , Dictionary of sociology, Ames 1959. E . A. B a n a c h o w i e, Słownik mody, Warszawa 1962. Słownik języka polskiego, Warszawa 1960. Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana, Warszawa 1900. filmowego �61 MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" k u l t u r o w o „ j ę z y k c i a ł a ludzkiego". Z c a ł ą z n a j o m o ś c i ą tego zagadnienia p i s a ł o n g i ś pustelnik, opat K a s j a n (ur. 360 — zm. 435), że „ D e m o n y w ś l i ­ z g i w a ć s i ę w nas n i e m o g ą . Z n a j ą nasze m y ś l i t y l k o poprzez i c h p r z e j a w y z e w n ę t r z n e , poprzez nasze słowa, gesty, g r ę f i z j o n o m i i — k t ó r e i n t e r p r e ­ t u j ą tak, j a k m y t o c z y n i m y w stosunku do naszych b l i ź n i c h " . Na z a ł o ż e n i u , iż w zachowaniu l u d z i i s t n i e j ą postrzegane zazwyczaj p o d ś w i a d o m i e , l e d w o a r t y k u ł o w a n e s y m p t o m y , b a z u j ą w y w i a d y psycho­ logiczne , i n s t r u k c j e d l a a n k i e t e r ó w socjologicznych, a t a k ż e popularne w t y g o d n i k a c h dla p a ń zapytania: „ C z y n i g d y nie z w r ó c i ł y ś c i e u w a g i na to, j a k „ O N " zachowuje się p r z y stole? N i e chodzi t y m razem o zasady dobrego w y c h o w a n i a , ale o drobne gesty i n a w y k i , d z i ę k i k t ó r y m m o ż e m y lepiej p o z n a ć charakter partnera". Wszystko to ś w i a d c z y , ż e nie m a n i c bardziej praktycznego' nad dobrze s k o n s t r u o w a n ą t e o r i ę . 1 0 u D r u g ą w i e l k ą g r u p ę g e s t ó w stanowi dwojakiego rodzaju g e s t y k u ­ l a c j a . A w i ę c , po pierwsze, „ g e s t y k u l a c j a codzienna" rozumiana j a k o bogaty repertuar c z ę ś c i o w o t y l k o u ś w i a d o m i o n y c h , spontanicznych r u c h ó w ciała s t a n o w i ą c y c h środek w s p o m a g a j ą c y i u w y r a ź n i a j ą c y ekspresję sło­ w a m ó w i o n e g o ' . K a ż d y j ę z y k etniczny posiada s w ó j o d r ę b n y s t y l gesty­ k u l a c j i codziennej t o w a r z y s z ą c y m o w i e , czyli o g ó ł o w i z n a k ó w w y d a w a ­ n y c h przez aparat g ł o s o w y ludzi, s t y l , k t ó r y n a b y w a n y jest w r a z z p r z y ­ swajaniem z n a j o m o ś c i danego j ę z y k a . 12 1 3 O doniosłości „ g e s t y k u l a c j i codziennej" ś w i a d c z ą szacunkowe oblicze- 10 Por. studium zachowań ludzi w kasynie gry zawarte w powieści S. Z w e ig a, 24 godziny z życia kobiety, Warszawa 1968. ,,[...] Wszystkiego można dowie­ dzieć się z [...] rąk, ze sposobu, w jaki czekają, zgarniają, zawisają w powietrzu. Chciwcy chwytają jak w szpony, marnotrawcy przesiewają między palcami, wy­ rachowani sięgają bez pośpiechu, zrozpaczeni — z jawnym drżeniem. Różnorodne charaktery ujawniają się błyskawicznie w tym geście brania w posiadanie pienię­ dzy [...] znany to truizm: charakter człowieka ujawnia się w grze, ale jeszcze bar­ dziej zdradzieckie są ręce [...]". M. in. badania nad n i e ś w i a d o m y m ujawnianiem się konfliktów psycho­ logicznych poprzez gesty autystyczne omawia praca: M. H. K r o u t, Autistic Gestures: An experimental study in symbolic movement, „Psychological Mono­ graphs", nr 208: 1935. W ten sposób mickiewiczowski „rejent Bolesta, który jak wiadomo bardzo lubił gesta, rozstawił nogi, jakby na konia wskakiwał, potem galop udając, powoli się kiwał", podobnie też posiłkował się swymi rękami osiemnastowieczny Polak w Paryżu, który w s p o m i n a ł : „[...] słowa moje mało co były zrozumiałe, przeto dodawałem do nich gestów, które by więcej wyrozumiałości dodawały". Badania empiryczne wykazują, że niedawni imigranci-Żydzi z Europy Środ­ kowej oraz Włosi operują odmiennymi, bardzo specyficznymi wzorami „gestyku­ lacji codziennej". Ich dzieci, natomiast, urodzone w Ameryce nie przejawiają prawie wcale śladów gestykulacji — przejęły bowiem zupełnie amerykański sposób ge­ stykulowania. Prof. D. E f f r o n , Gesture and Environment, New York 1941. 11 1 2 1 3 �62 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK n i a d o t y c z ą c e k o m u n i k o w a n i a się l u d z i w b e z p o ś r e d n i e j s ł o w a n i o s ą ze s o b ą ok. 7 % i n f o r m a c j i , rozmowie. Otóż p o z o s t a ł e 9 3 % p r z y p a d a na gesty­ k u l a c j ę , z n a k i gestyczne, gesty autystyczne oraz i n t o n a c j ę i akcent g ł o s u . O c z y w i ś c i e s ł u c h a j ą c r a d i a czy t e l e f o n u c a ł o ś ć i n f o r m a c j i o t r z y m u j e m y za p o ś r e d n i c t w e m s ł ó w oraz i c h b r z m i e n i a , co s t a n o w i o z a u w a ż a l n y m zubo­ ż e n i u o t r z y m y w a n y c h k o m u n i k a t ó w , j e ś l i p o r ó w n a się j e z w a l o r a m i k o n ­ t a k t ó w t w a r z ą w twarz. Nieco' i n n a jest „ g e s t y k u l a c j a na bazie g e s t y k u l a c j i dnia sceniczna", k o n s t r u o w a n a przez a k t o r a codziennego, w sposób rozmaicie wyrazisty i s t e r e o t y p o w y , z a l e ż n i e od tego, czy przeznaczona jest n a u ż y t e k f i l m u , TV, czy t e a t r u . Zawsze j e d n a k jest t w o r z o n a ś w i a d o m i e dla wyrażenia o s o b o w o ś c i i s t a n ó w psychofizycznych o d t w a r z a n e j przez a r t y s t ę postaci. Aktor jest r ó w n o c z e ś n i e podmiotem działającym s z t u k ę , j a k i t w o r z y w e m tej s z t u k i Następną, trzecią grupą 1 4 gestów jest gdyż bezgłośny, tworzącym rozumiana ruchy ciała s t a n o w i ą c e ś r o d e k ekspresji. Z p u n k t u w i d z e n i a o b y d w a rodzaje p a n t o m i m y : c o d z i e n n ą 1 4 przez t o pantomima, jako świadomie wypracowane i u ż y t k o w a n e łączny, i . oraz s c e n i c z n ą 1 5 należy tu wy­ semiotyki zaliczyć Pewien recenzent („Ameryka", nr 1) notuje: „Belafonte, który nazywa siebie »aktorem pieśm« wykonuje swe piosenki z pełną wyrazu dramatyczną siłą, po­ sługując się nie tylko głosem, lecz również grą oczu, rąk, ramion i c a ł e g o ciała. I to właśnie czyni jego styl naprawdę odrębnym". Jeśli chodzi o pantomimę codzienną, to „jeżeli z jakiejkolwiek przyczyny ludzie nie mogą s i ę rozmówić słowami ust, zaczynają m ó w i ć ruchami [...] Każdy z czytelników umiał od dzieciństwa prowadzić rozmowę w ten sposób, mniej lub w i ę c e j wprawnie. P o m y ś l m y przypadek prosty. Chłopiec otwiera drzwi do pokoju, brat jego, siedzący tam, daje mu znaki, aby z a c h o w y w a ł się spokojnie, gdyż ojciec śpi: wówczas, chłopiec objaśnia go znakami, że przyszedł po klucz od kuferka, na co brat odpowiada innymi, że klucz jest w kieszeni jego odzienia wiszącego w przedpokoju, wreszcie wyrazistym gestem każe mu odejść i zamknąć drzwi cicho za sobą" (E. B. T a y l o r , Antropologia, Warszawa 1923, s. 113). Pantomima sceniczna, jako środek ekspresji artystycznej może osiągać szczyty doskonałości, tym bardziej że w w ą s k i c h ramach sceny, jak w diafragmie aparatu fotograficznego, w ciszy, rośnie i potęguje się wymowa każdego ruchu. „I tak np. Lukian w swoim „Dialogu o tańcu" opisuje zdarzenie, w którym filozof Demetrios zarzucał tancerzowi (pantomimowi), że w widowisku odgrywa on rolę drugorzędną, że bez ś p i e w u chóru, dźwięków aulosu i syryngi, bez pięknej maski i wspania­ łych szat, gesty jego byłyby niezrozumiałe. I odrzucił ó w tancerz wszystkie upięk­ szające dodatki i sam tylko przedstawiał obrazowo tajemną schadzkę Afrodyty i Aresa, wykrycie ich przez Heliosa, zasadzkę Hefajstosa, złowienie obojga w sieci, następnie chwilę, w której bogowie s i ę zbiegają i patrzą na w i n o w a j c ó w , za­ wstydzenie Afrodyty, trwogę i błagania Aresa. Pantomim przedstawił to wszystko tak jasno i wyraziście, że zachwycony Demetrios zawołał: Cudowny człowieku, prze­ cież j a nie tylko w i d z ę to, co ty czynisz, ale ja to słyszę, mam wrażenie, że ty potrafiłbyś m ó w i ć samymi tylko rękami." (L. G ó r e c k i , Wielcy pantomimowie starożytności, „Scena", nr 10: 1971). 1 5 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 63 do z e s p o ł u z n a k ó w o p t y c z n y c h u m o t y w o w a n y c h , to jest t a k i c h , k t ó r y c h f o r m a p o c i ą g a za s o b ą p r z y c z y n o w o u odbiorcy p r z e ż y c i a s t a n o w i ą c e t r e ś ć znaków . 1 6 D o ostatniej, czwartej g r u p y g e s t ó w zaliczam c a ł o k s z t a ł t ś w i a d o m i e w y k o n y w a n y c h r u c h ó w ciała, owe z n a k i g e s t y c z n e s p e ł n i a j ą c e r o ­ lę s y g n a ł ó w p r z y n a l e ż n y c h do s y s t e m ó w z a m k n i ę t y c h oraz o t w a r t y c h . Gesty te p r z y j ę t e s ą przez k o m u n i k u j ą c e s i ę strony dla przekazania do­ w o l n i e z r ó ż n i c o w a n y c h i n f o r m a c j i o ś w i e c i e z e w n ę t r z n y m b ą d ź o prze­ ż y c i a c h w e w n ę t r z n y c h . S ą t o z n a k i b a z u j ą c e na materiale w c i ą ż k r e o w a ­ n y m przez gestykulacje i p a n t o m i m y dnia codziennego. T e n n a j c z ę s t s z y , powszedni m a t e r i a ł gestyczny b y w a w ł ą c z a n y przez d a n ą g r u p ę s p o ł e c z n ą do r e p e r t u a r u akceptowanych przez n i ą t r e ś c i k u l t u r o w y c h . P e ł n i ą c t a m funkcje i n f o r m a c y j n e b ą d ź socjotechniczne, ulega procesowi s p o ł e c z n e j o b i e k t y w i z a c j i i w ó w c z a s , zdolny r o z s z e r z a ć s i ę przestrzennie, m o ż e o d ­ d z i a ł y w a ć na t r e ś c i k u l t u r o w e i n n y c h grup. 1 7 1 S Klasa z n a k ó w gestycznych, c z y l i g e s t ó w w ł a ś c i w y c h , nie jest jedno­ lita, lecz rozpada s i ę na d w i e w i e l k i e sfery g e s t ó w : gesty socjotechniczne oraz gesty i n f o r m u j ą c e . F u n k c j a g e s t ó w socjotechnicznych polega na n a w i ą z y w a n i u , p o d t r z y ­ m y w a n i u i u n i c e s t w i a n i u najrozmaitszych t y p ó w w i ę z i s p o ł e c z n y c h . I t a k na p r z y k ł a d oddawanie h o n o r ó w przez salutowanie (por. przypis n r 2) w w o j s k u jest z e w n ę t r z n ą o z n a k ą d y s c y p l i n y i s p o i s t o ś c i oraz k o l e ż e ń ­ stwa, a t a k ż e w y r a z e m szacunku dla p r z e ł o ż o n y c h i starszych. Gesty socjotechniczne w r a z z w y p o w i a d a n y m i s ł o w a m i , zazwyczaj ściśle o k r e ­ ślonymi, współtworzą r d z e ń wszelkich zwyczajów, czyli zespołów nie­ p r z y p a d k o w y c h z a c h o w a ń z b i o r o w o ś c i i jednostek . 1 9 Natomiast gesty i n f o r m u j ą c e , k l a s y f i k o w a n e tak ze w z g l ę d u na i c h do­ m i n u j ą c ą funkcję semantyczną, służą wzajemnemu komunikowaniu się !G Por. T. M i l e w s k i , Językoznawstwo, Warszawa 1969, s. 15. " Tamże, s. 17-18. > O mechanizmie selekcji i scalania treści kulturowych w zespoły pisze J . S. B y s t r o ń (Kultura ludowa, Warszawa 1947). Por. J . O l ę d z k i . Szukanie serdecznego palca. Zwyczaj mówienia „Tak" i „Nie", „Argumenty", nr 32: 1970. Znakomity przykład zwyczaju jako całości spójnej, komunikatywnej dla otoczenia i powiązanej ściśle z całością określonej kultury zbiorowości lub jednostki, podaje fragmenty książki J . W e y s s e n h o f f a, Żywot i myśli Zygmunta Podfilipskiego (Warszawa 1898, s. 91-92): „Trzeba było widzieć stopniowaną serię jego ukłonów, uśmiechów i uściśnięć rąk. Bystry spostrzegacz, gdyby nie znał warszawskiego »towarzystwa«, mógłby ułożyć całą jego hierarchię i budżet, patrząc na pana Zygmunta [...] Pieniądzom bez nazwiska kła­ niał się Podfilipski poważnie, długim, sztywnym poruszeniem niepokalanego cy­ lindra. Nazwiska bez pieniędzy w i t a ł ukłonem, wyrażającym jakby litosne w s p ó ł ­ czucie. Dopiero gdy [...] zeszło się nazwisko z pieniędzmi i to w osobie ładnej kobiety, pan Zygmunt przesadzał w finezjach swego wybornego wychowania." э 19 �64 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK 2 0 w s z ę d z i e t a m , gdzie nie m o ż n a p o s ł u ż y ć s i ę g ł o s e m . K a ż d y k o d t a k i c h i n f o r m u j ą c y c h z n a k ó w gestycznych „ p o s i a d a l e k s y k ę (zasób e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j n y c h ) , s y n t a k s ę ( a r s e n a ł dozwolonych ś r o d k ó w k o n s t r u o w a n i a informacji) i s e m a n t y k ę . R o l ą s e m a n t y k i jest o c z y w i ś c i e „ ł ą c z y ć n i e w i ­ d z i a l n y m i n i ć m i pewne i n f o r m a c y j n e e l e m e n t y k o d u i konstruowane w n i m informacje z o d n o ś n y m i f r a g m e n t a m i r z e c z y w i s t o ś c i " . I t a k ze w z g l ę d u na to, że maska z gazy u t r u d n i a c h i r u r g o w i w trakcie operacji wydawanie poleceń głosem, w n i e k t ó r y c h zespołach chirurgicznych ustalił się zwyczaj porozumiewania s i ę c h i r u r g a z i n s t r u m e n t a r i u s z k ą p r z y pomo­ cy u m o w n y c h g e s t ó w r ę k i ( o z n a c z a j ą c y c h odpowiednio n o ż y c z k i , kleszczy­ k i , i m a d ł o do szycia itd.), c o znakomicie u ł a t w i a w s p ó ł p r a c ę w sytuacjach, k i e d y liczy s i ę k a ż d a sekunda. 2 1 W t y m momencie m o ż n a z a k o ń c z y ć r o z w a ż a n i a w s t ę p n e , p r z y s t ę p u j ą c dalej do szkicowego u p o r z ą d k o w a n i a danych t y c z ą c y c h s i ę d w ó c h w s p ó ł ­ c z e ś n i e stosowanych s y s t e m ó w g e s t ó w i n f o r m u j ą c y c h . T a k w i ę c niniejsze m a t e r i a ł y do „ A l c h e m i i g e s t ó w " o m a w i a j ą szkolne i w i ę z i e n n e alfabety daktylograficzne oraz gesty u ż y w a n e dla w y m i a n y i n f o r m a c j i m i ę d z y szo­ f e r a m i s a m o c h o d ó w a z a t r z y m u j ą c y m i pojazdy autostopowiczami. Obydwa k o d y u ż y t k o w a n e i u t r z y m y w a n e s ą p r z y ż y c i u przez m a ł e , nieformalne g r u p y . T r e ś c i k u l t u r o w e k o n s t y t u u j ą c e r o z p a t r y w a n e t u systemy z n a k ó w z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y z i n n y c h , znacznie szerszych u k ł a d ó w i zaadoptowane do potrzeb o w y c h efemerycznych n i e k i e d y g r u p ludzkich, k t ó r y c h część czasami s t a n o w i m y . Jest to p o w ó d , k t ó r y m i m o w s z e l k i c h i s t o t n y c h r ó ż n i c m i ę d z y o m a w i a n y m i kodami, u s p r a w i e d l i w i a o m ó w i e n i e i c h w ramach jednego szkicu. A L F A B E T Y DAKTYLOGRAFICZNE — ARGOT S Z K O L N Y I WIĘZIENNY Podobnie j a k j ę z y k i etniczne, k t ó r e powszechnie i o g ó l n o n a r o d o w o sto­ sowane w m o w i e i p i ś m i e w postaciach l i t e r a c k i c h p o s i a d a j ą r ó w n o c z e ś n i e swe g w a r y i ś r o d o w i s k o w e ż a r g o n y , t a k i d a k t y l o g r a f i c z n y alfabet w y p r a ­ c o w a n y na u ż y t e k g ł u c h o n i e m y c h przejawia s i ę n i e k i e d y w postaci specy­ ficznego szkolnego l u b w i ę z i e n n e g o argot. Idea alfabetu daktylograficznego polega na p r z y p o r z ą d k o w a n i u k o l e j ­ n y m l i t e r o m a b e c a d ł a o d p o w i e d n i c h z n a k ó w gestycznych. Ta zasada k o n - 2 0 Systemami mniej lub bardziej jednoznacznych znaków gestycznych w Pol­ sce posługują s i ę : kierowcy samochodów, autostopowicze, płetwonurkowie, trese­ rzy psów, milicjanci służby ruchu, dowódcy pododdziałów piechoty, więźniowie, myśliwi, uczniowie w szkołach, sędziowie sportowi, głuchoniemi, operatorzy dźwi­ gów, chirurdzy, wreszcie operatorzy reflektorów i kamer telewizyjnych. H. G r e n i e w s k i , Informacja nasza powszednia, „Kultura", nr 31: 1971. 21 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 65 2 2 s t r u k c y j n a d o t y c z y ć m o ż e w n i e k t ó r y c h sytuacjach t a k ż e i c y f r . Sfor­ m u ł o w a n a t a k l e k s y k a i syntaksa k o d u daktylograficznego u m o ż l i w i a c a ł ­ k o w i t ą a d a p t a c j ę r e g u ł s k ł a d n i o b o w i ą z u j ą c e j na gruncie k o d u e t n i c z n y c h j ę z y k ó w pisanych. W t e n s p o s ó b sygnalizowanie k o l e j n y c h z n a k ó w gestycznych, o d p o w i a d a j ą c y c h l i t e r o m danego t e k s t u , u m o ż l i w i a p r z e s ł a n i e do­ w o l n e j i k o m p l e t n e j w i a d o m o ś c i do o d b i o r c y , r ó w n i e skutecznie, j a k za p o m o c ą szkolnej „ ś c i ą g a w k i " czy w i ę z i e n n e g o „ g r y p s u " (tajnego 2 3 listu) . Jest t o zatem z p u n k t u w i d z e n i a s e m i o t y k i o t w a r t y system z n a k ó w . P r ó b u j ą c u s y s t e m a t y z o w a ć posiadane i n f o r m a c j e na t e m a t miejsca, cza­ su, sposobu w y u c z e n i a s i ę przez i n f o r m a t o r a oraz u ż y t k o w a n i a zarejestro­ w a n y c h przeze m n i e a l f a b e t ó w gestycznych o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e ze­ stawienie (ryc. 1): 1. Gdańsk, 1949-1951, wyuczony i użytkowany w koedukacyjnej szkole podstawo­ wej, w klasie V I i V I I wskutek instrukcji kolegów. System nieznany nauczycielom używany był do podpowiadania na lekcjach. 2. Zakopane, 1953-1959, wyuczony samorzutnie przez obserwację kolegów w m ę ­ skim internacie prowadzonym przez zakonnice. Według informatora system znaków miał podobno przywędrować wraz z ludźmi z powstania warszawskiego 1944, po­ wiązanych z konspiracyjnymi oddziałami Szarych Szeregów. System znany był zakonnicom-wychowawczyniom, nieznany jednakże matce przełożonej. Gesty rzadko stosowane w szkole, najczęściej u ż y w a n e były w zabawach dla przekazania „ce­ prom" informacji tak, aby nie były rozumiane przez rówieśników „górali", co satysfakcjonowało użytkowników kodu gestycznego. 3. Warszawa, 1956-1959, wyuczony samorzutnie i użytkowany w koedukacyjnej szkole podstawowej do podpowiadania na lekcjach historii, geografii i biologii („lite­ rowano" nazwiska, miejscowości, nazwy zwierząt — w sposób najprawdopodobniej nieznany nauczycielom). 4. Warszawa, 1958-1962, w y m y ś l o n y przez informatora i użytkowany przez uczniów koedukacyjnej szkoły podstawowej, nieznany nauczycielom. System używany był do podpowiadania jako sposób wspomagający podpowiedzi ustne. 5. Warszawa, wyuczony samorzutnie w czasie wycieczek dzieci głuchoniemych z har­ cerską drużyną (znaki te u ż y w a n e były przez nie do kontaktów z dziećmi zdro- 2 2 Ogólną tego typu ideę w sposób groteskowy rozwija E . N i z i u r s k i (Nie­ wiarygodne przygody Marka Piegusa, Warszawa 1967): „Musisz s i ę tego nauczyć. Dyżurni zawsze podpowiadają mi moim specjalnym szyfrem fizjologicznym. Z a ­ pamiętaj sygnały. Dotknąć czoła znaczy »jeden«, dotknąć nosa — »dwa«, dotknąć brody — »trzy«, dotknąć ucha — »cztery«, nadąć policzki — »pięć«, zrobić ryjek — »sześć«, zęby wyszczerzyć — »siedem«, język pokazać — »osiem«, kaszlnąć — »dziewięć«, ziewnąć »zero«, drapać się jedną ręką — »odjąć«, drapać s i ę dwoma — »dodać«, pięść pokazać — »pomnożyć«, dwie pięści pokazać — »podzielić« [...]". Nic w i ę c dziwnego, że wg informatora, który o d b y w a ł karę więzienia w Siedl­ cach, przekazywanie wiadomości alfabetem daktylograficznym nazywano „grypso­ waniem" lub „pisaniem". Inne gwarowe nazwy występujące w Polsce to „łapki", »grypsera", „grypsera na łapkach", „nawijka", „różaniec". 2 3 5 — Etnografia Poiska, XVII/2 �66 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 67 ���inne powtórz pomyłka koniec Х - X X X X X X X luk) X X X ••о X X о м X 1 X X >< • -о X X X хотою м OJ • -о Язь СП Язь X raiovw z s n a a v i sš С* X 0¿ �71 MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW wymi), następnie wykorzystany został w 1968 w X I klasie żeńskiego liceum ogólno­ kształcącego, gdzie był świadomie rozpropagowany do podpowiadania na lekcjach. Nieznany nauczycielom, posługiwano się nim także sporadycznie w kawiarni do rozmów między odległymi stolikami. 6. Siedlce, 1969-1970, wyuczony wskutek instrukcji współwięźniów. System znaków określony jako „pisanie", „grypsowanie", wg informatora ma być identyczny z alfa­ betami głuchoniemych. U ż y w a n y do rozmów przez okna cel, także do r o z m ó w na dziedzińcu w i ę z i e n n y m oraz do przekazywania wiadomości, próśb o papierosy itp. ludziom na ulicy, widzianym z wysokości okna więziennego. 7. Rzym, system znany podobno powszechnie i współcześnie w całych Włoszech, wg informatora Włocha stosowany do rozmów z okien ponad szerokimi ulicami oraz w czasie zabaw dziecięcych na ulicy. C z y n n i k ó w s t a n o w i ą c y c h o u ż y t k o w a n i u a l f a b e t ó w gestycznych d u b l u ­ j ą c y c h i z a s t ę p u j ą c y c h m o w ę jest k i l k a . A w i ę c u ż y w a się i c h ze w z g l ę d u na p o t r z e b ę zachowania s k r y t o ś c i f a k t u i n f o r m o w a n i a i k o n i e c z n o ś ć zacho­ w a n i a t a j n o ś c i przekazywanej t r e ś c i . Jest t o nadzwyczaj w a ż n e dla u c z n i ó w w t r a k c i e p o d p o w i a d a n i a sobie w szkole, j a k i dla zarówno więźniów, gdy u s i ł u j ą u z g o d n i ć zeznania, u s t a l i ć s p o s ó b p r z e s ł a n i a g r y p s u , p o z y s k a ć papierosy czy wreszcie z o r g a n i z o w a ć j a k i k o l w i e k k i e m jest k o n i e c z n o ś ć n a w i ą z a n i a dystanse p r z e r a s t a j ą c e spisek. I n n y m i utrzymania efektywnej skuteczne u ż y c i e g ł o s u 2 4 czynni­ łączności na . Wreszcie swobodne, bo tajne, k o m u n i k o w a n i e s i ę w b r e w r e g u l a m i n o m b ą d ź t e ż w o b e c n o ś c i o s ó b w r o g i c h czy p o s t r o n n y c h jest dla u ż y t k o w n i k ó w k o d u z n a k ó w gestycznych ź r ó d ł e m satysfakcji 2 4 2 5 . M o w ę normalnie głośną słyszymy z odległości ok. 30 m, szept z odległości 6-7 m. „Kontakty zewnętrzne za pomocą kodu »łapki« dochodzą do skutku, gdy okna pawilonu więziennego w y c h o d z ą na ulicę lub gdy można je dojrzeć z ze­ wnątrz (nie s ą zasłonięte wysokim murem). Osoby kontaktujące się z w i ę ź n i e m porozumiewają się z nim, stojąc w oknie na wysokim piętrze lub na dachu budynku w pobliżu więzienia. Przy »nadawaniu« na w i ę k s z e odległości zachodzi czasem potrzeba kilkakrotnego powtarzania jednej litery. Dla osiągnięcia lepszej widocz­ ności kontaktujący się z w i ę ź n i e m ubierają się często w ciemne ubranie i jasne rękawiczki". (J. M o r a w s k i ) , Gestowe i mimiczne kody przestępców, „Problemy Kryminalistyki", nr 58: 1965). Ten sam autor, o m a w i a j ą c komunikowanie s i ę w i ę ź ­ n i ó w między sobą, pisze: „[...] porozumiewają s i ę wspólnicy osadzeni w związku z jedną sprawą, kobiety z mężczyznami osadzonymi w sąsiednich pawilonach, spa­ cerujący — z przebywającymi w celach. Na spacerze w i ę ź n i o w i e »nadają« trzyma­ jąc ręce na wysokości pasa i wykorzystując każdą chwilę nieuwagi strażnika. Po­ trafią n a d a w a ć alfabet z każdej pozycji, nawet trzymając ręce z tyłu." Nielegalne kontakty w więzieniach stanowią ok. 30% wszystkich wykroczeń regulaminowych. G w a ł t o w n y rozwój kodów gestycznych i mimicznych w więzieniach datuje s i ę na okres tendencji do izolowania od siebie w i ę ź n i ó w w pojedynczych celach oraz przy wprowadzaniu zakazu używania mowy w czasie pracy. Por. J . M o r a w s k i , Z problematyki nielegalnych kontaktów —- porozumiewanie się w więzieniu, „Przegląd Penitencjarny", nr 1(5): 1965. 2 5 �72 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK W t e n s p o s ó b gest zrazu i n f o r m a c y j n y nabiera w a l o r ó w socjotechnicz­ n y c h , a l b o w i e m staje s i ę w y r a z e m s o l i d a r n o ś c i p o s ł u g u j ą c y c h s i ę n i m l u ­ dzi, a j e d n o c z e ś n i e t a k ż e w y r a z e m p r z y n a l e ż n o ś c i do w ą s k i e j g r u p y w t a ­ jemniczonych, a w i ę c o s ó b zaufanych. F a k t e m u j a w n i a j ą c y m s i ę dopiero p r z y p o r ó w n y w a n i u m a t e r i a ł ó w o d ­ n o s z ą c y c h s i ę do a l f a b e t ó w daktylograficznych, u ż y t k o w a n y c h w r ó ż n y c h p u n k t a c h P o l s k i na przestrzeni m i n i o n y c h ostatnich 20 lat, jest i c h w i e l k i e , wzajemne p o d o b i e ń s t w o . D o t y c z y t o z a r ó w n o rejestrowanych przeze m n i e serii a l f a b e t ó w „ s z k o l n y c h " , j a k i alfabetu „ w i ę z i e n n e g o " . P o d o b i e ń s t w o zawiera s i ę n i e t y l k o w i d e n t y c z n o ś c i d u ż e j części u ż y ­ w a n y c h g e s t ó w , ale t a k ż e i w t y m , ż e w p r z e w a ż a j ą c e j liczbie w y p a d k ó w s t a n o w i ą one d o s ł o w n ą i m i t a c j ę graficznego w y g l ą d u z n a k ó w d r u k a r s k i c h p r z y j ę t y c h d l a j ę z y k a polskiego. Z a t e m wszystkie prezentowane t u alfabety s t a n o w i ą c o ś znacznie w i ę ­ cej, n i ż z w y k ł ą s u b k u l t u r o w ą m u t a c j ę k s z t a ł t u g e s t ó w z a p o ż y c z o n y c h od głuchoniemych. Zmieniają bowiem ich pierwotną funkcję substytutu ż y ­ w e j m o w y , u p o d o b n i a j ą c s i ę w s w y m charakterze do p o d r ę c z n e g o (do­ s ł o w n i e ) telegrafu semaforowego. A fakt, że u ż y t y przed c h w i l ą t e r m i n w s w o i m g r e c k i m ź r ó d ł o z n a w s t w i e u k r y w a nieoczekiwanie s w ó j sens n a j ­ dawniejszy (sema = znak + p h o r ó s = n i o s ą c y ) , zamyka t e n fragment roz­ ważań misterną klamrą. 2 e 2 7 G R A A U T O S T O P O W Y C H GESTÓW K o d g e s t ó w u ż y w a n y c h z okazji t u r y s t y k i autostopowej, p o l e g a j ą c e j na n i e o d p ł a t n y m k o r z y s t a n i u z n a p o t y k a n y c h s a m o c h o d ó w za z g o d ą i c h k i e ­ r o w c ó w , u k s z t a ł t o w a ł s i ę w r a z z upowszechnieniem t r a k c j i samochodowej. W latach t r z y d z i e s t y c h sfera p r a k t y k i i t e o r i i g e s t ó w autostopowych b y ł a j u ż na t y l e r o z w i n i ę t a , ż e z o s t a ł a u j a w n i o n a i s p o ł e c z n i e zaakceptowana na u ż y t e k k a ż d e g o nowoczesnego m ę ż c z y z n y ż y j ą c e g o w U S A . 2 8 2 6 Z badań J . M o r a w s k i e g o (Z problematyki...) wynika, że we wszystkich więzieniach w Polsce u ż y w a n y jest jeden system alfabetu daktylograficznego, uzu­ pełniany „migami", tj. znakami zastępującymi całe, wyrazy. Na podstawie w ł a s ­ nych materiałów mogę stwierdzić, że między kodem daktylograficznym u ż y w a n y m w roku 1952 w obozie pracy OP 1 w Warszawie, a systemem u ż y w a n y m w roku 1.969 w w i ę z i e n i u w Siedlcach zachodzą minimalne różnice. Użytkowane są nie tylko kombinacje palców rąk, jak to ma miejsce w jedno­ ręcznych systemach daktylograficznych dla głuchoniemych, ale i także, znakomicie zwiększające czytelność komunikatów, gesty przedramienia oraz głowy. Znamienne jest również dodatkowe użytkowanie znaków gestycznych dla sygnalizacji s ł ó w typu: „pomyłka", „koniec wyrazu", „powtórz". W fabularnym filmie pt. „It happened one night" (1934, reż. F . Capra) z Clark Gable'em w roli głównej. 2 7 2 8 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 73 Zarejestrowana na obszarze P o l s k i leksyka omawianego k o d u s k ł a d a się z 28 z n a k ó w u ż y w a n y c h dla porozumiewania się w h a ł a s i e silnika po­ przez s z y b ę p ę d z ą c e g o samochodu na d o ś ć znaczne czasem odległości. Ge­ sty te z a s t ę p u j ą c a ł e w y r a z y , a nawet całe konstrukcje zdaniowe. A zatem, j e ś l i p o r ó w n a ć ze sposobami porozumiewania się g ł u c h o n i e m y c h , k o d ge­ s t ó w autostopowych odpowiada nie alfabetom d a k t y l o g r a f i c z n y m , lecz sy­ s t e m o w i „ m i g ó w " . K o d t w o r z ą d w i e serie p o d s t a w o w y c h g e s t ó w , autosto­ powicza i k i e r o w c y , k t ó r e m o ż n a zgodnie z p e w n y m i r e g u ł a m i syntaksy k o d u r e k o m b i n o w a ć , co u m o ż l i w i a prowadzenie specyficznego dialogu, z ł o żonegO' z najrozmaitszych z a p y t a ń , odpowiedzi i k o n t r o d p o w i e d z i : Z n a k i gestyczne a u t o s t o p o w i c z ó w (Ryc. 2a) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Jadę w tamtym kierunku Zatrzymaj się Auto — stop Jest nas dwie osoby, zatrzymaj s i ę Powiększ grono aniołków Niech ci się koła skrzyżują Rozpieprz się samochodem o kant sosny Niech ci powietrze z kół zejdzie Fallus z ciebie, nie człowiek Fallus z ciebie, nie człowiek Taak? Sam jesteś fallus i to rybi oraz na kaczych nogach Fallus z ciebie, długi jak b u ł a w a marszałkowska, a nie człowiek T y łobuzie Wyląduj w rowie Sikam na ciebie i twój samochód Pieprzę ciebie i t w ó j samochódi Będziesz siedział w więzieniu, taki jesteś chciwy Z n a k i gestyczne k i e r o w c ó w (Ryc. 2b) A. B. C. D. E. F. G. H. I. J. K. Wkrótce jadę z powrotem Wkrótce skręcam w prawo/lewo Wkrótce zatrzymuję się Mogę zabrać tylko trzy (tj. tyle, ile pokazanych palców) osoby Nie mogę zabrać Maszeruj dalej po szosie, maszeruj Puknij się w g ł o w ę Siądź mi na dachu Najpierw się ogól i umyj Taki fallus, jak cię zabiorę ze sobą Zapłacisz? W y m i e n i o n e gesty w y k o r z y s t u j ą zatem g ł ó w n i e silnie stereotypizowan ą p a n t o m i m ę d n i a codziennego i s ł u ż ą w 2/3 całej liczby z n a k ó w do w y r a ż a n i a s t a n ó w emocjonalnych. W n i e w i e l k i m t y l k o stopniu p o r u s z a j ą ���Bye. 2b — Znaki gestyczne kierowców �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" one p r o b l e m y t u r y s t y k i zmotoryzowanej, s t a n o w i ą c przede w s z y s t k i m na­ r z ę d z i e do wzajemnego w y z ł o ś l i w i a n i a , l ż e n i a i upokarzania o b y d w u k o ­ m u n i k u j ą c y c h s i ę stron . S t ą d t e ż system o m a w i a n y c h z n a k ó w s k ł a d a s i ę pozornie z g e s t ó w i n f o r m u j ą c y c h i w s w y m charakterze jest j a k najbar­ dziej socjotechniczny. 2 e Bliższa analiza c a ł o k s z t a ł t u m o ż l i w y c h z a c h o w a ń autostopowicza i k i e ­ r o w c y u j a w n i a zjawisko r ó w n i e z a s k a k u j ą c e , co p r z e w r o t n e : O t ó ż o ile m o ż l i w o ś c i w s p ó l n e g o p o d r ó ż o w a n i a ( t j . miejsce w samochodzie oraz c h ę ć p o d r ó ż y d a n y m samochodem) rozpatrywane s ą c a ł k o w i c i e serio, to s p o s ó b , w j a k i i n t e r l o k u t o r z y r e a g u j ą na swoje zachowania, stanowi o d m i a n ę ope­ r y buffo . Dzieje s i ę tak, p o n i e w a ż o m a w i a n y system g e s t ó w w y d a j e się s t a n o w i ć s w o i s t ą g r ę , k r e o w a n ą k a ż d o r a z o w o m i ę d z y autostopowiczem a k i e r o w c ą z a t r z y m y w a n e g o pojazdu. Jest to gra, niekiedy psychologicznie nader w y r a f i n o w a n a , w k t ó r e j m o ż l i w o ś ć w s p ó l n e g o p o d r ó ż o w a n i a „ d y ­ skutowana" jest za p o m o c ą l i c y t a c j i g e s t ó w - ż e t o n ó w i l u s t r u j ą c y c h r ó ż n e odcienie trzech symbolicznie p r z y b i e r a n y c h masek. S ą to maski ż y c z l i w o ś c i (np. gesty B , D,), l e k c e w a ż e n i a (np. gesty K , 16) oraz w r o g i e j złośliwości (np. gesty F, 8). 3 0 W y j a ś n i e n i a r e g u ł „ g r y autostopowych g e s t ó w " , a zatem syntaksy oma­ wianego k o d u dostarcza t u proponowany uproszczony model i k o n i c z n y (ryc. 3). T w o r z y go k i l k a n a ś c i e s p r z ę ż o n y c h ze s o b ą b l o k ó w , wzajemnie się w a r u n k u j ą c y c h , p o d s t a w o w y c h dla i n s t y t u c j i autostopu, sytuacji. Z a 2 9 O tym, jak silne emocje mogą wzbudzić niektóre z przytoczonych tu gestów, świadczy notatka w „Polityce" nr 46: 1970: „[...] psychiatra z Olsztyna informuje nas, że przeciwko tamtejszemu piłkarzowi wytoczono oskarżenie o to, że, cytujemy akt oskarżenia: »stojąc na bramce podczas meczu pokazywał dla publiczności rękę zgiętą w łokciu, na co publiczność była bardzo obrażona.« Bramkarz twierdzi, że rękę trzymał tak, jak zawsze. Przeczy też, jakoby swemu przełożonemu powiedział »odp... się«. Oskarżony utrzymuje, że przełożonego poprosił tylko, by s i ę odeń odstosunkował." Zabawne, choć nie dla freudysty, że z c h w i l ą posługiwania się gesta­ mi zamiast głosem, a w i ę c porzucając komunikację oralną na rzecz manualnej, tak często zaczynamy informować naszych interlokutorów o problemach ze sfery anal­ nej i genitalnej. Świadczy o tym dobitnie zdarzenie zarejestrowane przez jednego z informa­ torów: „Kiedy podniosłem do góry rękę, ciężarówka nieco zwolniła, a gdy dojeżdżała do mnie, kierowca o b e l ż y w i e zgiął rękę w łokciu i złośliwie się uśmiechając — pojechał dalej. Więc, żeby nie być rrtu dłużnym, prawą dłonią w y k o n a ł e m w ę ż y k o ­ waty ruch, a potem złączywszy obydwie dłonie, zrobiłem nimi w powietrzu parę kłapiących »niby-kroków«. Wówczas samochód zatrzymał się gwałtownie i z szo­ ferki wychylił się kierowca: »Te, student — zawołał — co to było?«, »A co pan mi pokazał? — spytałem.« „No, że taki falius, jak Polska cała, jak cię zabiorę ze sobą — odpowiedział szofer.« »Ano właśnie — zareplikowałem — właśnie, rybi i na kaczych nogach«. Szofer ciężarówki popatrzył na mnie przeciągle, z uznaniem, potem powiedział niedbale: »Takiś mądry?... no to siadaj, podwiozę ciebie«". 3 0 �cc > о н а И N S? > О н О с м Rye. 3. G r a autostopowych gestów �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 79 jego p o m o c ą m o ż n a p r z e ś l e d z i ć mechanizmy t w o r z e n i a s i ę r ó ż n o r o d n y c h serii atutostopowych g e s t ó w . Dokonana analiza ś w i a d c z y , że na gruncie omawianego k o d u p r z e k a z a ć m o ż n a d u ż ą i r ó ż n o r o d n ą , lecz zawsze s k o ń c z o n ą , liczbę k o m u n i k a t ó w . T y m s a m y m k o d t e n n a l e ż y u z n a ć za z a m k n i ę t y , aczkolwiek niezmiernie ela­ styczny system g e s t ó w s ł u ż ą c y c h z a r ó w n o k o m u n i k a c j i , j a k i n a w i ą z y w a ­ niu przelotnych więzi społecznych. 3 1 K o ń c z ą c w t y m punkcie całość r o z w a ż a ń , n a l e ż y z a u w a ż y ć , że przed­ stawiona w y ż e j p r ó b a formalizacji danych w y d a j e s i ę b y ć o b i e c u j ą c a n i e t y l k o na gruncie p a r a l i n g w i s t y k i , ale t a k ż e wskazuje na m o ż l i w o ś ć mode­ l o w a n i a w z g l ę d n i e n i e s k o m p l i k o w a n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h . R ó w n o c z e ­ ś n i e m o ż n a t e ż s t w i e r d z i ć , że z a s a d n i c z ą p r z y c z y n ą powstawania o m ó w i o ­ n y c h k o d ó w gestycznych b y ł a podstawowa dla c z ł o w i e k a potrzeba porozu­ mienia się i kierowania więzi łączących z i n n y m i ludźmi. I dlatego t e ż , nic dziwnego, że gdy z a c h o d z ą pewne u k ł a d y kryzysowe, takie j a k r y g o r szkolny l u b w i ę z i e n n y , u k ł a d y t a k n i e w o l ą c e , j a k k l a t k a samochodu l u b odległości n i e p o k o n y w a l n e pieszo, w ó w c z a s k o n i e c z n o ś c i ą n i w e l u j ą c ą n a p i ę c i a staje s i ę o d w o ł a n i e c z ł o w i e k a do t y c h najprostszych f o r m k o n t a k t o w a n i a się, j a k i m i s ą gesty. S t a n o w i ą one najbardziej i n t y m ­ n ą f o r m ę p r z e ł a m y w a n i a milczenia, f o r m ę j e d n o c z e ś n i e historycznie n a j ­ starszą. 3 1 Oczywiście schemat sieci operacyjnej dla autostopu skonstruować można z dwóch punktów widzenia: kierowcy lub tak, jak ten właśnie, autostopowicza. W praktyce jednakże różnice dotyczą jedynie strony graficznej, albowiem oba m o ż l i w e „wzorce gry" stanowią swe komplementarne, lustrzane odbicia. Modelo­ wanie gry autostopowych gestów zacząć należy w punkcie S T A R T . Posuwanie się od „wydarzenia" do „wydarzenia" o d b y w a ć się może wzdłuż linii ciągłych lub przerywanych, zależnie od tego czy znajdujące się w centrum kolejno zaistniałej „sytuacji" — potwierdzamy ją, czy też negujemy. W ten sposób m o ż l i w e jest od­ tworzenie najrozmaitszych w a r i a n t ó w autostopowej gry gestów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1645ebd7367119edd50782292bb6d2b5.pdf d848fe8b2fa6013f27fa84765ca1ebd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:567 Title A name given to the resource Materiały do historii organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego w Wielkiej Brytanii w końcu XIX i w XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.433-446 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA MATERIAŁY DO HISTORII ORGANIZACJI PRZEMYSŁU DOMOWEGO I RZEMIOSŁA WIEJSKIEGO W W I E L K I E J B R Y T A N I I W KOÑCU X I X I W X X W. Znaczenie, j a k i e posiada przemysł d o m o w y i rzemiosło w gospodarce w i e j s k i e j , związane jest ściśle z r o z w o j e m życia gospodarczego w s i i j e j układem stosunków społecznych. Zapotrzebowanie na poszczególne f o r m y wyrobów i usług rzemieślniczych na w s i jest zależne w znacznym stopniu od ogólnego poziomu gospodarki r o l n e j , s t r u k t u r y obszarowej gospo­ d a r s t w i i c h p r o f i l u produkcyjnego, właściwej d y s t r y b u c j i artykułów przemysłowych na r y n e k w i e j s k i , j a k również miejscowej t r a d y c j i n i e ­ których gałęzi wytwórczości w i e j s k i e j . W każdym j e d n a k układzie w a r u n ­ ków zapotrzebowanie t a k i e istnieje i dlatego prawidłowy rozwój usług rzemieślniczych poprzez przystosowanie t r a d y c y j n e g o rzemiosła do p o ­ t r z e b nowoczesnego r o l n i c t w a jest konieczne d l a właściwego zorganizo­ w a n i a gospodarki w i e j s k i e j . Przykładem t a k r o z u m i a n e j r o l i rzemiosła w ogólnej s t r u k t u r z e gospodarczej w s i jest rzemiosło w i e j s k i e w W i e l k i e j B r y t a n i i . W y s o k i stopień uprzemysłowienia k r a j u i duża podaż artykułów przemysłowych na r y n e k w i e j s k i nie l i k w i d u j e zapotrzebowania na p r a ­ cę rzemieślnika, wpływając j e d ynie na zmianę c h a r a k t e r u w y k o n y w a ­ n y c h przez niego usług. Proces przystosowania się p r o d u k c j i rzemieślni­ czej d o n o w y c h wymagań r y n k u , zarówno przez modernizację w a r s z t a ­ tów, j a k i podniesienie k w a l i f i k a c j i zawodowych, jest w w i e l u w y p a d k a c h k i e r o w a n y i wspomagany przez i n s t y t u c j e państwowe i organizacje spo­ łeczne. Daje t o możliwości bardziej prawidłowego r o z w o j u poszczególnych działów wytwórczości w zależności od a k t u a l n y c h (potrzeb w t y m zakresie. Porównanie t e j s y t u a c j i z procesem p r z e m i a n , j a k i m podlega wytwór­ czość w i e j s k a na terenie Polski, p o z w o l i być może na w y s n u c i e wniosków dotyczących różnic i podobieństw w przeobrażeniach współczesnej k u l t u ­ r y w s i w k r a j a c h o różnej s t r u k t u r z e gospodarczej i systemach p o l i t y c z ­ n y c h . Porównanie t a k i e w y d a j e się t y m bardziej uzasadnione, że zagad­ nienie u t r z y m y w a n i a się n a w s i zajęć związanych z rzemiosłem i p r z e ­ mysłami w i e j s k i m i , wiąże się z n a d a l bardzo a k t u a l n y m w w i e l u k r a j a c h 2« — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �434 WANDA PAPROCKA p r o b l e m e m z a t r u d n i e n i a dodatkowego ludności w i e j s k i e j posiadającej gospodarstwa nie dające podstaw do u t r z y m a n i a i wymagające od i c h właścicieli uzupełniania budżetów dochodami z zajęć pozarolniczych. Przemysł d o m o w y i rzemiosło j a k o źródła dodatkowego dochodu z n a j ­ dują się również w kręgu zainteresowań ekonomistów radzieckich. J e d ­ n y m ze sposobów podniesienia dochodowości państwowych i k o l e k t y w ­ n y c h gospodarstw r o l n y c h jest l i k w i d a c j a sezonowości z a t r u d n i e n i a w r o l n i c t w i e . Przemysły lokalne i rzemiosła mogą dostarczyć p r a c y w okresach w o l n y c h od robót r o l n y c h , zwiększając ilość d n i roboczych w r o k u , a t y m s a m y m podnosząc i n d y w i d u a l n e z a r o b k i każdego pracow­ n i k a . Rodzaj przedsiębiorstw, j a k pisze C. Kolesniew w a r t y k u l e d o t y ­ czącym podstawowych zagadnień e k o n o m i k i kołchozu, p o w i n i e n odpo­ wiadać p r z y r o d z o n y m w a r u n k o m gospodarstwa i p r z y z w y c z a j e n i o m l u d ­ ności . Zorganizowane na t y c h zasadach w niektórych kołchozach i sowchozach przemysły przyniosły spodziewane efekty, należy więc p r z y ­ puszczać, że w t y m k i e r u n k u pójdzie dalszy i c h r o z w ó j . Jak w y n i k a z t y c h przykładów, zainteresowania przemysłem w i e j s k i m i rzemiosłem mogą mieć różne źródła w zależności od s y t u a c j i p o l i t y c z n e j i gospodarczej k r a j u i w różny sposób może kształtować się k i e r u n e k ich r o z w o j u . Organizacja przemysłu i rzemiosła w W i e l k i e j B r y t a n i i jest szczegól­ nie wyraźnym dowodem, że t e działy p r o d u k c j i i usług nie pozostają na marginesie życia gospodarczego k r a j u i w dalszym ciągu koncentrują zainteresowania specjalistów różnych dziedzin . W W i e l k i e j B r y t a n i i w r o l n i c t w i e z a t r u d n i o n y c h jest ok. 900 t y s . osób. R o l n i c t w o zajmuje obszar 49 milionów akrów ziemi, w t y m w A n g l i i 1 2 3 1 C. K o l e s n i e w , Koriennoj wapros kołchoznoj ekonomiki, „Ekonomiczeskaja G a z i e t a " , n r 4 8 : 1965, s. 38. W kołchozie „Krasnyj M a j a k " 2 płótna lnianego, wykonywanego w o b w o d z i e g o r k o w s k i m w p ł y w y ze sprzedaży z surowca uprawianego i przerabianego w koł­ chozie, osiągnęły w 1964 p o n a d 60°/o w s z y s t k i c h pieniężnych w p ł y w ó w kołchozu. D o uruchomienia zakładu przerobu l n u dniówka jednego robotnika wynosiła 1 rb. 35 k o p . P o u r u c h o m i e n i u podniosła się do 3 r b . 45 kop. W kołchozie i m . Z a c h a r o w a o b w o d u p s k o w s k i e g o w y r a b i a n e z odpadów różne przedmioty, j a k rączki do śrubokrętów i pilników, drewniane drewna k o r k i itp., stanowiły w 1964 r. trzecią część ogólnych dochodów kołchozu. W ł a d z e kołchozowe corocznie zawierają umowy z l e n i n g r a d z k i m i przedsiębiorstwami na dostarczanie t y c h w y r o b ó w . S z y b k a r e a l i z a c j a p r z e z kołchozy zamówień wzbudziła duże z a i n ­ t e r e s o w a n i e l e n i n g r a d z k i c h kooperantów, którzy zaczęli zawierać u m o w y kołchozami pskowskiego, nowogrodzkiego i leningradzkiego d r e w n i a n y c h łopat, opakowań, mioteł itp. K o l e s n i e w , 3 B a d a n i a n a d przemysłem d o m o w y m przeze mnie w Koriennoj z wieloma na dostawę wapros... i rzemiosłem w i e j s k i m p r o w a d z o n e c z a s i e 2 miesięcznego p o b y t u I n s t y t u t e w O x f o r d z i e w 1966 r. obwodu w były Agricultural Economics Research �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W WIELKIEJ 435 BRYTANII i W a l i i 29,3 m l . akrów, p r z y czym połowa tego obszaru zarejestrowana jest jako tereny wypasowe. W całym k r a j u ziemie orne zajmują 30,7 m i l . akrów. N a ogólną liczbę 450 t y s . f a r m (1966) połowa jest własnością f a r ­ merów, pozostała znajduje się w posiadaniu osób p r y w a t n y c h , trustów, znaczna część jest własnością R o y a l F a m i l y , N a t i o n a l Coal Board, C h u r c h С ommissioner s. Prowadzone współcześnie przez J . Ashtona i R. E. Cracnella badania nad strukturą gospodarczą f a r m w A n g l i i i W a l i i przynoszą szereg n i e ­ zmiernie ważnych d l a omawianego t e m a t u spostrzeżeń dotyczących za­ gadnienia dodatkowego z a t r u d n i e n i a w gospodarstwach r o l n y c h . K o n c e n ­ trując swoją uwagę głównie na badaniu f a r m , których wielkość nie daje podstaw do pełnego u t r z y m a n i a i c h właścicielom, s t w i e r d z i l i oni, że prze­ ciętna wielkość f a r m y dającej pełny dochód w y n o s i 115 akrów, średnia natomiast wielkość f a r m obliczona na podstawie spisów ludności, w y n o s i 70 akrów. Za podstawę k l a s y f i k a c j i dla określenia wielkości f a r m y , d a ­ jącej pełny dochód, przyjęto wielkość zatrudnienia potrzebnego do j e j u p r a w y , którą obliczono na 275 d n i roboczych w r o k u . Dalsza k l a s y f i ­ kacja pozwoliła na określenie małych f a r m j a k o wymagających d l a u p r a ­ w y 275—600 d n i roboczych w r o k u , średnich 600—1200 d n i roboczych i w i e l k i c h ponad 1200 d n i roboczych. T a k przeprowadzona k l a s y f i k a c j a w zestawieniu z materiałami s t a ­ t y s t y c z n y m i pozwoliła obliczyć, i l u właścicieli f a r m posiada dodatkowe z a t r u d n i e n i e poza r o l n i c t w e m . Spis ludności z 1955 r. wykazał, że w A n g l i i i W a l i i było 180 t y s . posiadaczy f a r m o z a t r u d n i e n i u m n i e j s z y m niż 275 d n i roboczych na ogólną liczbę 370 t y s . Dane z 1966 r. podają d l a całej W i e l k i e j B r y t a n i i liczbę 450 t y s . f a r m , z której 220 t y s . stanowią f a r m y o pełnym z a t r u d n i e n i u , natomiast 112 t y s . w y m a g a do i c h u p r a w y m n i e j niż 60 d n i roboczych w r o k u , 66 t y s . 600—1200, 42 t y s . ponad 1200 . 4 W uzupełnieniu materiałów statystycznych dotyczących A n g l i i i W a l i i w s p o m n i e n i a u t o r z y p r z e p r o w a d z i l i badania terenowe. D o badań t y c h w y b r a n o grupę 116 tys. f a r m , w których z a t r u d n i e n i e wynosiło m n i e j niż 275 d n i roboczych. Badania pozwoliły określić, j a k i e są podstawowe rodzaje z a t r u d n i e n i a dodatkowego p r z y f a r m a c h oraz które z n i c h sta­ nowią podstawę u t r z y m a n i a . Jeśli p r z y j m i e m y ogólną liczbę f a r m za 100%, z a t r u d n i e n i e będzie przedstawiało się następująco : 5 Ilość robotnicy „ sprzedawcy 4 Anual rolni „ (zatrudnieni w pełnym wymiarze godzin) ( z a t r u d n i e n i częściowo) m l e k a detaliści ( z a t r u d n i e n i częściowo) review and determination of guarantiras, 5540 w 7„ 10,6 5000 9,6 450 0,9 1966. J . A s h t о n, В. E . C r a c n e l l , Agricultural holdings and farm business structure in England and Wales, „Jurnal of A g r i c u l t u r a l E c o n o m i c " , t. 14: 1961, s. 29, t a b l . b. 5 �436 WANDA PAPROCKA p r o d u c e n c i detaliści o g r o d n i c y ( z a t r u d n i e n i częściowo) 780 1,5 r o b o t n i c y leśni ( z a t r u d n i e n i w pełnym w y m i a r z e godzin) d o s t a w c y produktów r o l n y c h ( z a t r u d n i e n i w pełnym w y ­ 850 1,6 700 1,3 1260 2,4 1150 2,2 2660 5,1 m i a r z e godzin) robotnicy pracujący w transporcie wodnym (zatrudnieni w pełnym w y m i a r z e godzin i częściowo) h o t e l a r z e l u b posiadający wymiarze rzeźnicy, piekarze, i kamieniarze pełnym godzin) listonosze miarze górnicy w y s z y n k (zatrudnieni w (zatrudnieni w pełnym wy­ godzin) (zatrudnieni w pełnym wymiarze godzin) inne zatrudnienia w „ „ niepełnym w y m i a r z e godzin w pełnym w y m i a r z e godzin 1900 3,6 24770 47,7 7030 13,5 J a k k o l w i e k n i e zostały w g r u p i e t e j w y m i e n i o n e zajęcia dodatkowe, związane z rzemiosłem, należy spodziewać się, że znaczny procent, a m i a ­ nowicie 47,7 i 13,5, podany j a k o „inne z a t r u d n i e n i a " m u s i obejmować również te rodzaje zajęć. Jak pisze J . A. V e n n w swojej pracy Foundations of Agricultural Economics, w g m i n i e N o r f o l k już o d d a w n a p r a k t y c z n i e każdy f a r m e r , posiadający poniżej 20 akrów, miał dodatkowe zajęcie j a k o szynkarz, kołodziej, szewc, tragarz i t p . Dochód z dodatkowego z a t r u d n i e n i a nie jest d l a małych f a r m j e d ­ nak j e d y n y m źródłem pozwalającym na i c h u t r z y m a n i e . Od 1892 r. R a d y Wiejskie ( C o u n t r y Councils) miały obowiązek pomocy właścicie­ l o m małych f a r m . Obecnie w A n g l i i i W a l i i ok. 16 tys. f a r m jest w s p i e ­ r a n y c h przez miejscowe organa, a o k . 1300 przez M i n i s t e r s t w o R o l n i ­ c t w a . Z l i c z b y tej 1000 jest k i e r o w a n y c h przez L a n d Settlement Asso­ ciation L i m i t e d , które powstało w 1934 r . i miało na celu u t r z y m a n i e i rozwój małych f a r m oraz dostarczenie p r a c y dla ludności b e z r o l n e j . Konieczność u t r z y m a n i a i organizowanie pomocy nawet d l a n a j m n i e j ­ szych gospodarstw r o l n y c h m a niewątpliwie swoje źródło w znaczeniu p r o d u k c j i r o l n e j d l a gospodarki W i e l k i e j B r y t a n i i . J a k k o l w i e k połowa artykułów żywnościowych jest i m p o r t o w a n a do A n g l i i , r o l n i c t w o s t a n o w i jeden z najważniejszych działów gospodarki narodowej. Szczególnie w okresie I i I I w o j n y światowej znaczenie r o l n i c t w a i dążenie d o maksymalnego zwiększenia areału z i e m i pod uprawę i j e j i n t e n s y f i k a c j i zaznaczyło się bardzo wyraźnie. W okresie ostatniej w o j n y 7 m i l . akrów łąk i pastwisk zostało oddane pod uprawę, t a k że zasiew owsa i ziemniaków zwiększył się podwójnie, pszenicy ok. 3 0 % . Obecnie p r o ­ d u k c j a r o l n a w W i e l k i e j B r y t a n i i w stosunku do okresu przedwojennego przedstawia się następująco ( w t y s . t o n ) : 6 7 6 7 Britain Ibidem, an official s. 325. handbook, L o n d o n 1965, s. 322—327. �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J P r z e d wojną średnio Produkcja zbóż pszenica buraki cukrowe 1962 1963 437 1963-1964 1651 2845 3911 2999 10 25 765 2800 7533 17 5773 22 6617 6668 6577 722 755 żyto jęczmień ziemniaki 1956-1957 BRYTANII 4873 415 734 Zwiększenie się p r o d u k c j i r o l n e j , które z p e w n y m i w a h a n i a m i moż­ na zaobserwować w okresie p o w o j e n n y m , w s y t u a c j i znacznego odpły­ w u rąk roboczych ze w s i do miasta i ogólnej tendencji kurczenia się areału terenów u p r a w n y c h świadczy o i n t e n s y f i k a c j i u p r a w y . D o k o n u j e się ono zarówno przez mechanizację r o l n i c t w a (liczba traktorów wzrosła z 117 t y s . w 1942 r . do 480 tys. w 1962 i obecnie 1 t r a k t o r p r z y p a d a na 36 akrów ornej ziemi), szkolenie k a d r y n a u k o w e j , j a k i działalność organizacji f a r m e r s k i c h , n p . N a t i o n a l F a r m e r s Unions. N i e bez wpływu jest również specjalny system pożyczek i działalność organizacji d o r a d ­ czych w zakresie prowadzenia f a r m , j a k u t w o r z o n y w 1963 r . C o m i t t e e of I n q u i r e . Ta ostatnia i n s t y t u c j a została powołana do życia w związku z ustawą rolniczą ogłoszoną przez. P a r l a m e n t w 1947 r . ( A g r i c u l t u r a l A c t ) . Ustawa t a otwierała możliwości pracy osobom z doświadczeniem r o l n i c z y m . Umożliwiała ona również r o b o t n i k o m r o l n y m prowadzenie f a r m n a własny rachunek. Troska o organizowanie właściwej pomocy i zaopatrzenie ludności rolniczej wiąże się z dążeniem do właściwego zorganizowania systemu usług i odpowiedniego rozplanowania rynków zaopatrzenia i z b y t u d l a terenów w i e j s k i c h . T e n ostatni p r o b l e m nabiera szczególnej w a g i w świe­ tle materiałów statystycznych, dotyczących rozmieszczenia ludności w A n g l i i i W a l i i . Według n i c h : 8 Ilość mieszkańców L i c z b a miast lub okręgów p o n a d 1 000 000 500 000—1000000 Ludność w tysiącach 0.' .0 5 16078 36,7 3,1 4,3 2 1348 100 000—250 000 6 24 1866 3417 7,8 50 000—100 000 47 10 0 0 0 — 50 000 340 3261 7587 7,5 17,3 poniżej 10 000 okręgi w i e j s k i e 348 476 1790 8397 4,1 19,2 250 000—500 000 Jak w y n i k a z t y c h danych, 5 0 % ludności A n g l i i i W a l i i żyje t y l k o w 37 miastach z ludnością ponad 100 t y s . D l a Szkocji procent t e n w y ­ nosić będzie 37,6, d l a p n . I r l a n d i i — 32,4%. W s k u t e k znacznej i szybkiej p o p r a w y warunków k o m u n i k a c y j n y c h Census 1951 England and Wales, Preliminary Raport, tabl. III, IV. �438 W A N D A P A P R O C K A nastąpiła m i g r a c j a usług ze w s i do miasta. Stąd zwiększająca się liczba w s i i mniejszych miast, których r y n k i h a n d l o w e uległy większej l u b mniejszej r e d u k c j i i chylą się k u u p a d k o w i tracąc swoje dotychcza­ sowe znaczenie. Większość i c h pochodziła z okresu przed industrialnego i odpowiadała potrzebom r o l n i c z y c h okręgów tworząc i c h podstawową integralną część. Zmniejszenie się i c h l i c z b y powiększa określone przez G. P. H i r s c h a , „koszty społeczne", c z y l i koszty powstające w s k u t e k dystansu między k o n s u m e n t e m a r y n k i e m , na które składają się koszty t r a n s p o r t u , k o m u n i k a c j i , zużytego czasu i t p . Właściwe więc zorganizowanie i u a k t y w n i e n i e rynków l o k a l n y c h , których f u n k c j e dostosowane byłyby do miejscowych potrzeb, podobnie zresztą j a k w Polsce, i w A n g l i i jest sprawą o dużym znaczeniu ekono­ m i c z n y m i społecznym. Szczególną uwagę zwrócił na to p r o f . Sargant Florence, który przedstawił propozycje zasiedlenia r e g i o n u d o l i n y r z e k i T a y . Według proponowanego przez niego w z o r u na przestrzeni ok. 4 t y s . m i l . k w a d r a t o w y c h p o w i n n y istnieć 1) d w a centra regionalne (posiadające o d 150 do 200 t y s . mieszkańców), które skupiałyby ważniej­ sze ośrodki s z k o l n i c t w a specjalistycznego, służbę z d r o w i a i większy ośrodek przemysłowy, 2) 10 centrów okręgowych od 5 d o 20 t y s . miesz­ kańców, posiadających r y n e k d l a z b y t u artykułów r o l n y c h i ośrodek przemysłowy, 3) 43 zurbanizowane wsie od 1000 d o 5000 mieszkańców posiadające lokalne usługi, w a r s z t a t y rzemiosła wiejskiego, usługi w za­ kresie r o l n i c t w a i 4) ok. 200 małych w s i od 100 do 500 mieszkańców, które koncentrowałyby grupę l u d z i z p o d s t a w o w y m wykształceniem. Według w z o r u Sargant Florence na terenie A n g l i i i W a l i i , których powierzchnia w y n o s i 58 017 m i l , p o w i n n o znajdować się 38 centrów regionalnych. Materiał statystyczny natomiast podaje, że miast o w i e l ­ kości odpowiadającej określonym przez Sargant Florenca c e n t r o m jest t y l k o 24. 9 1 0 2 P r z y t a k i m układzie tworzenia się większych ośrodków m i e j s k i c h oraz związana z t y m m i g r a c j a usług ze w s i do miasta jest, szczególnie w w y p a d k u konieczności obsługi r o l n i c t w a , objawem n i e k o r z y s t n y m , m i m o że w związku z procesem mechanizacji r o l n i c t w a znaczenie n i e ­ których gałęzi rzemiosł d l a w s i ulega dużej zmianie. Spada zapotrzebo­ wanie na w i e l e zawodów, m . i n . n p . na r y m a r s t w o czy kołodziejstwo. Równocześnie wzrasta zapotrzebowanie na usługi n p . t y p u ślusarsko-mechanicznego, wymagające jednak w w i e l u w y p a d k a c h zwiększenia G . P. H i r s h, Country towns: their function in the rural pattern, reprinted Town and Country Planning, L o n d o n 1951, s. 1. Some social aspects of industry in country town, [w:] Country Towns Con­ ference, February 1956 (powielone). 9 from 10 �PRZEMYSŁ DOMOWY I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J 439 BRYTANII zakresu wiadomości zawodowych rzemieślnika oraz ulepszenia i zmecha­ nizowania warsztatów. Na podstawie materiałów statystycznych, pochodzących ze spisu l u d ­ ności z 1911 r . , 1931 i 1951 r . , można dokonać analizy z m i a n w i e l ­ kości z a t r u d n i e n i a w poszczególnych gałęziach rzemiosła w A n g l i i i W a ­ l i i . W ogólnym zestawieniu liczby t e będą w poszczególnych latach przedstawiały się następująco: n 1 2 R o d z a j e rzemiosł rymarze koszykarze s t o l a r z e i cieśle wytwórcy brak cegieł 2 501 6 889 23 785 9 903 3 361 125 536 102 228 45 575 4 763 kołodzieje kowale 1951 1931 1911 24 388 10 862 7 856 209 051 danych 248 623 26 822 244 929 30 247 Dla S z k o c j i spis ludności z 1951 r . podaje na ogólną liczbę l u d ­ ności 5 096 415: k o w a l i 7388, kołodziejów 34, r y m a r z y 391, koszykarzy 447, stolarzy i cieśli 26 435. Na podstawie t y c h materiałów można stwierdzić, że największą grupę zawodową stanowią cieśle i stolarze i w tej pozycji obserwujemy nawet wzrost z a t r u d n i e n i a . Również większą grupą zawodową są kowale, choć wielkość z a t r u d n i e n i a w t y m rzemiośle poważnie maleje na prze­ strzeni omawianego okresu. Należy jednak podkreślić, że dokonywane obecnie spisy ludności dają obraz z a t r u d n i e n i a w oparciu o c h a r a k ­ terystykę głównego źródła zarobku. M a to szczególne znaczenie w p r z y ­ p a d k u rzemiosła i przemysłu domowego, w w i e l u w y p a d k a c h b o w i e m zajęcia rzemieślnicze są w y k o n y w a n e j a k o praca uboczna. Bardzo cie­ k a w e są w y n i k i badań przeprowadzone przez studentów C a m b r i d g e n a d strukturą społeczno-gospodarczą i zawodową w s i B i n h a m (liczącej 378 mieszkańców), leżącej w p n . N o r f o l k , w odległości 10 i 5 m i l . od 2,5 tysięcznych miast. B a d a n i a m i Objęto okres s t u l a t poczynając od spisu 1831 d o 1943 r . J a k stwierdzono, w 1831 r . było 83 r o d z i n y r o l ­ nicze i 35 utrzymujących się z h a n d l u i rzemiosła. W 1943 r . było już t y l k o 2 k o w a l i , p r z y c z y m t y l k o jeden pracował n a potrzeby w s i , będąc równocześnie kierowcą taksówki, d r u g i z a t r u d n i o n y był poza wsią. Dwóch cieśli, z których jeden był również b u d o w n i c z y m , jeden szewc, z a j m u ­ jący się wyłącznie reperacją, jeden rzeźnik, dwóch piekarzy, jeden k r a 1 3 1 4 Census of England L o n d o n 1914, s. 3—6. 11 and Wales 12 Census 1951 England 13 Census 1951 Scotland, 1911, Occupations and Wales, Occupation Occupation, and and I n d u s t r i e s , t. 10, cz. I , London Industry, 1956, s. 37, t a b l . 3. t. 4, E d e n b u r g 1956, tabl. 1, 2. Binham, a social survey by 1942—1943, C a m b r i d g e 1944, s. 7—8. 14 the Binham, W. E. A. Student group sesión �440 WANDA PAPROCKA wiec. W zakresie więc usług wieś n i e była dostatecznie obsłużona, a k o ­ rzystanie z warsztatów sąsiednich miast zwiększało określone przez H i r sza „koszty społeczne". U t r z y m a n i e , a n a w e t w niektórych miejscowościach r e a k t y w o w a n i e niezbędnych d l a r o l n i c t w a działów usług rzemieślniczych wiązało się z możliwością z a t r u d n i e n i a w t e j dziedzinie gospodarki odpowiedniej g r u p y l u d z i . Miało to szczególne znaczenie zarówno w okresie k r y z y s u gospodarczego, j a k po I i I I w o j n i e światowej, k i e d y w i e l k i przemysł nie mógł wchłonąć w s z y s t k i c h osób z w o l n i o n y c h ze służby w o j s k o w e j . N i e jest więc p r z y p a d k i e m , że podstawowa organizacja powołana z r a ­ m i e n i a M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a do o p i e k i n a d r o z w o j e m rzemiosła na w s i , t z w . R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u , powstała w 1921 г., w okresie jednej z największych depresji gospodarczej w r o l n i c t w i e . Z r o z u m i e n i e znaczenia rzemiosła d l a gospodarki w i e j s k i e j , a nawet oficjalne stwierdzenie potrzeby jego r o z w o j u , nastąpiło dużo wcześniej. W 1909 r . uchwalone zostały przez P a r l a m e n t u s t a w y o dużym znacze­ n i u , t z w . The Development and Road Improvment Funds Act. J a k k o l ­ w i e k u s t a w y z 1909 r . n i e podają ściśle d e f i n i c j i rzemiosła i n i e w y ­ szczególniają jego rodzajów, które miały być objęte pomocą, pewną wskazówką może być określenie, które stwierdza, że chodzi głównie 0 przemysły bezpośrednio związane i służące r o l n i c t w u i h o d o w l i oraz te, które używają n a t u r a l n y c h surowców znajdujących się na d a n y m terenie, n p . garncarstwo, wyrób cegieł i t d . W o m a w i a n y c h ustawach w części I , mówiącej o i c h r o z w o j u (De­ velopment), określone zostały p o d s t a w y organizacyjne, w oparciu o które można było powołać d o życia i n s t y t u c j e zajmujące się rzemiosłem w i e j ­ s k i m i przemysłem d o m o w y m . Chodziło głównie o możliwość zorganizo­ w a n i a bazy m a t e r i a l n e j d l a r o z w o j u t y c h rzemiosł przez uzyskanie p o ­ życzek i d a r o w i z n , zarówno o d i n s t y t u c j i państwowych i t o w a r z y s t w , j a k 1 osób p r y w a t n y c h . C e l t e j a k c j i w p u n k c i e a części I u s t a w y został określony j a k o niesienie pomocy r o l n i c t w u i w i e j s k i e m u rzemiosłu przez popieranie badań n a u k o w y c h w zakresie r o l n i c t w a , organizacji badają­ c y c h zagadnienie p r o d u k c j i r y n k o w e j , przez rozszerzenie zaopatrzenia małych f a r m i t p . 1 5 Nie terenie mysłu ronek, 1 5 bez znaczenia d l a r o z w o j u przemysłu domowego i rzemiosła na W i e l k i e j B r y t a n i i była wielkość kosztów i m p o r t u wyrobów p r z e ­ domowego sprowadzanych głównie z Niemiec i A u s t r i i , j a k k o ­ wyrobów z drzewa, koszyków, zabawek. K o s z t y te wynosiły The rural industries organization in England and Wales, A joint issued by the national council of social service and Rural Industries L o n d o n 1951, s. 5. statement Bureau, �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W WIELKIEJ BRYTANII 441 z 1913 r . 10 m i l . funtów, w t y m samych wyrobów k o s z y k a r s k i c h s p r o ­ wadzano za sumę 228 891 funtów . Przed powołaniem do życia R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u działały na p o l u organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego i n s t y t u c j e m n i e j ­ sze, powoływane przez i n s t y t u c j e państwowe l u b stowarzyszenia. Do t y c h ostatnich należała t z w . L i g a w i e j s k a (The R u r a l Leaque) związana z Królewskim T o w a r z y s t w e m E k o n o m i c z n y m (Royal Economic Society). N i e stanowiąc placówki o charakterze k o m e r c y j n y m , miała ona j e d y n i e pośredniczyć m i e d z y produkcją wiejską z jednej s t r o n y a m i e j s k i m odbiorcą z d r u g i e j . Powołanie do życia t e j i n s t y t u c j i poprzedziły w i e l o ­ l e t n i e badania n a d możliwością zorganizowania przemysłu domowego w W i e l k i e j B r y t a n i i prowadzone przez J . L . Green późniejszego sekre­ tarza t e j placówki w A n g l i i , j a k i w Niemczech i A u s t r i i , gdzie p r o ­ d u k c j a przemysłu domowego i chałupnictwa dużo wcześniej posiadała wyższą formę organizacyjną. D l a uzasadnienia potrzeby zorganizowania przemysłu domowego, który stwarzałby d o d a t k o w e źródło dochodu dla ludności w i e j s k i e j , J . L . Green przeprowadzał w i e l e wywiadów z l u d ­ nością wiejską koncentrując głównie swoje badania na bezrolnych i wła­ ścicielach n a j m n i e j s z y c h f a r m . W e w s z y s t k i c h n o t o w a n y c h przez niego w y p o w i e d z i a c h stwierdzono, że praca t a k a dawałaby szanse podniesienia poziomu życia, wykorzystując czas często t r a c o n y b e z p r o d u k t y w n i e , szczególnie w porze z i m o w e j . 16 Wśród organizacji t e r e n o w y c h o charakterze a d m i n i s t r a c y j n y m , które zostały powołane w t y m s a m y m okresie, na szczególną uwagę zasługują zorganizowane w 1920 r . w i e j s k i e r a d y g m i n n e ( R u r a l C o m m u n i t y C o u n ­ cils). Mając za zadanie podniesienie warunków życia na w s i , musiały one w swoich p r o g r a m a c h umieścić p u n k t dotyczący rzemiosła i prze­ mysłu domowego, których właściwy rozwój mógł służyć w y t y c z o n y m przez radę celom. W r o k później M i n i s t e r s t w o R o l n i c t w a przystąpiło do organizacji d z i a ­ łającego do c h w i l i obecnej b i u r a przemysłu wiejskiego ( R u r a l Industries Bureau). Jego zadania i m e t o d y i c h realizacji ulegały z m i a n o m w za­ leżności od warunków społeczno-ekonomicznych danego okresu. Zasad­ niczy cel t e j organizacji pozostawał zawsze t e n sam, było n i m popieranie i r o z w i j a n i e warsztatów w i e j s k i c h przez udzielanie pomocy finansowej, technicznej i szkoleniowej. W Okresie k r y z y s u gospodarczego, który miał miejsce w momencie powstania t e j i n s t y t u c j i , działalność j e j z m i e ­ rzała przede w s z y s t k i m do u t r z y m a n i a warsztatów istniejących. W latach p o w o j e n n y c h natomiast dążono d o zorganizowania w rzemiośle w i e j s k i m stanowisk p r a c y d l a ludności z w o l n i o n e j ze służby w o j s k o w e j i p r z e ­ mysłu wojennego. O d czasu powstania tego b i u r a zaczynają ukazywać 16 J . L. G r e e n , Industries a national obligation, London 1915, s. 20. �442 WANDA PAPROCKA się prace będące w y n i k i e m badań p r o w a d z o n y c h na jego zlecenie, nad stanem rzemiosła w poszczególnych okręgach i możliwościami jego r o z ­ w o j u . Między i n n y m i ukazują się prace: A . E. H . E l k i n g t o n , Develop­ ment of Industries in Oxfordshire (1922); H . Е. F r i t z Randolf i D. M . Hay, Rural Industries in England and Vales (1926); К. S. Woods, The Rural Industries round Oxford (1921); W. P. Crartkshaw, Report on a survey of the Wels textile industry (1927); J . C. Peate, Some Welsh wood turners and their trade ( d r u k o w a n e w zbiorze Studies in regional consciousness and enviroment, 1930), i t p . W w i e l u t y c h pracach postulowano w oparciu o konkretną analizę warsztatów rzemieślniczych konieczność pożyczek dla zainstalowania urządzeń technicznych oraz na akcję oświatową w za­ kresie obsługi nowoczesnego sprzętu i właściwego systemu i c h spłat, który dawałby rzemieślnikom możliwość stabilizacji. Zgodnie z ustawą 1909 r . szczególne zainteresowanie budziły r z e m i o ­ sła świadczące usługi na rzecz r o l n i c t w a . D o tej k a t e g o r i i należą przede w s z y s t k i m k o w a l e , kołodzieje, r y m a r z e . I c h znaczny stopień zależności od r o l n i c t w a był powodem, że z m i a n y w gospodarce r o l n e j bezpośrednio odbijały się na wielkości z a t r u d n i e n i a w t y c h gałęziach wytwórczości w i e j s k i e j . T a k n p . obserwowane przed I wojną światową tendencje zmniejszenia areału obszaru uprawnego na rzecz pastwisk zmniejszyły zapotrzebowanie na narzędzia rolnicze i spowodowały spadek liczby k o n i p o t r z e b n y c h w gospodarstwie. W czasie I w o j n y natomiast zapo­ trzebowanie na produkcję rolną zaktywizowało szereg warsztatów rze­ mieślniczych związanych z obsługą r o l n i c t w a . To samo wystąpiło w cza­ sie I I w o j n y światowej. W okresie międzywojennym szybka mechaniza­ cja r o l n i c t w a zaczęła wymagać od rzemieślników z m i a n y tradycyjnego systemu pracy, unowocześnienia warsztatów i zdobycia k w a l i f i k a c j i technicznych. W t e j s y t u a c j i dużą rolę odegrało R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u , którego personel i n s t r u k t o r s k i udzielał pomocy technicznej w i e j s k i m w a r s z t a t o m w zakresie obsługi maszyn p r z y równoczesnym u d z i e l a n i u pożyczek na wyposażenie warsztatów. Szczególnie aktywną działalność r o z w i j a to b i u r o w czasie I I w o j n y światowej i bezpośrednio po n i e j . W 1940 r . zostaje u t w o r z o n y do dyspozycji b i u r a specjalny fundusz p o ­ życzkowy ( R u r a l Industries L o a n F u n d ) , zaczyna ukazywać się w y d a w ­ n i c t w o publikujące szereg broszur na temat organizacji p r o d u k c j i w a r ­ sztatów w i e j s k i c h różnych specjalności oraz d z i e n n i k k w a r t a l n y , w y d a ­ w a n y w L o n d y n i e p t . ,,Rural I n d u s t r i e s " . Z a w i e r a on artykuły dotyczące p o z y c j i i p e r s p e k t y w y r o z w o j u różnych gałęzi rzemiosła, praktyczne porady i wskazówki techniczne oraz handlowe, a k t u a l n e ceny i t p . B i u r o r o z w i j a też bezpośrednio po w o j n i e ożywioną działalność w zakresie za­ t r u d n i e n i a l u d z i osiedlających się na w s i . W w y d a n e j przez b i u r o ksią­ żeczce Earning Your Living in The Country przedstawiony został p r o - �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J BRYTANII 443 g r a m szkolenia zawodowego d l a k o w a l i , r y m a r z y , cieśli b u d o w l a n y c h , garncarzy, d e k a r z y ( k r y c i e dachów słomą jest szczególnie rozpowszech­ nione w N o r f o l k Reed), koszykarzy, w zakresie p r o d u k c j i t k a c k i e j (Welsh T e x t i l e s i Seotish T e x t i l e ) . K u r s y prowadzone w myśl tego p r o g r a m u organizowane były p r z y udziale M i n i s t e r s t w a P r a c y i związków zawo­ d o w y c h , a i n f o r m a c j e dotyczące możliwości szkolenia i z a t r u d n i e n i a można było otrzymać w 29 placówkach t e r e n o w y c h na obszarze całego kraju. Zainteresowanie rzemiosłem o d s t r o n y jego wartości a r t y s t y c z n y c h i h a n d l o w y c h znajduje w y r a z w adresowanym do w y d a w c y „Timesa" liście o p u b l i k o w a n y m w d n i u 14 sierpnia 1948 г., podkreślającym w a r ­ tość artystyczną rzemiosła angielskiego i konieczność jego u t r z y m a n i a . A u t o r z y l i s t u postulując u t w o r z e n i e c e n t r u m rzemieślniczego w L o n d y ­ nie, w którym znalazłyby miejsce b i u r a , czytelnie, sale w y s t a w o w e i sale konferencyjne, zwracają się do społeczeństwa o przesyłanie pożyczek i darów na t e n cel. W referacie wygłoszonym 12 maja 1948 r. na posiedzeniu K r ó l e w ­ skiego T o w a r z y s t w a S z t u k i (Royal Society of A r t ) d y r e k t o r R u r a l I n ­ dustries B u r e a u M . C. Cosmo C l a r k wskazał na d w a aspekty działal­ ności tej placówki. Jeden związany z a k t y w i z o w a n i e m wytwórczości l o k a l n e j , która uzupełniałaby produkcję przemysłową nieopłacalną w t a k małych rozmiarach, j a k n p . wyrób cegieł, garncarstwo, p r z e d m i o t y z drewna, oraz organizowałaby niezbędne dla prawidłowej obsługi r o l ­ n i c t w a usługi podnosząc równocześnie i c h poziom techniczny. D r u g i dotyczył stwarzania możliwości z a t r u d n i e n i a d l a ludności miejscowej l u b osób osiedlających się na w s i . B i u r o swoją działalnością obejmuje Anglię i Walię. D l a Szkocji istnieje osobna organizacja o p o d o b n y m charakterze, która powstała w 1935 r. t z w . Scottish C o u n t r y Industries Development Trust. 17 Wszystkie organizacje zajmujące się wytwórczością wiejską po I I w o j ­ nie światowej można podzielić na d w i e kategorie: 1) o charakterze ogólnopaństwowym, 2) o l o k a l n y m zakresie działania. Do pierwszej g r u p y należą a) Development Commissioners j a k o organ w y k o n a w c z y uchwał P a r l a m e n t u , działający w p o r o z u m i e n i u z i n n y m i urzędami państwowy­ m i głównie z M i n i s t e r s t w e m R o l n i c t w a , b) R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u oraz c) R u r a l Industries L o a n F u n d L i m i t e d . Do d r u g i e j g r u p y można z a l i ­ czyć R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l . R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u k i e r o w a n e jest przez radę opiekuńczą (Trustees), w skład której wchodzą przedstawiciele i n s t y t u c j i państwo­ w y c h , organizacji zawodowych, organizacji społecznych, przedstawiciele 17 M. С. С o s m o C l a r k , Craftsmenship in the c o u n t r y s i d e , L o n d o n 1948. �WANDA 444 PAPROCKA R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l oraz pewna liczba osób p r y w a t n y c h . Rada opiekuńcza opracowuje p r o g r a m w y k o r z y s t a n i a p r z y z n a n y c h funduszów i w y t y c z a k i e r u n k i działalności w stosunku do rzemiosła i przemysłu domowego. B i u r o z a t r u d n i a techników, instruktorów i konsultantów głównie w zakresie k o w a l s t w a , r y m a r s t w a , p r o d u k c j i wyrobów z d r e w ­ na, którzy k i e r o w a n i do odpowiednich w s i wskazanych przez R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l służą d o r a d c t w e m t e c h n i c z n y m rzemieślnikom. B i u r o posiada również sekcję zajmującą się w y s t a w a m i i p u b l i k a c j a m i . Roczne sprawozdania z działalności ukazują się w , , A n n u a l Reports". Wśród organizacji l o k a l n y c h główną rolę odgrywają R u r a l C o m m u n i t y Councils, w r a m a c h których działają R u r a l I n d u s t r i e s C o m m i t t e e o r g a n i ­ zujące i opiekujące się rzemiosłem w i e j s k i m . Te ostatnie mogą obejmo­ wać s w o i m zasięgiem jeden okręg a d m i n i s t r a c y j n y l u b k i l k a , jeżeli w s k u t e k warunków n a t u r a l n y c h (np. tereny lesiste, glina) występowanie surowca przekracza granice jednej j e d n o s t k i a d m i n i s t r a c y j n e j . Do rzemiosł, które objęte są opieką w y m i e n i o n y c h wyżej organizacji, należy głównie k o w a l s t w o , kołodziejstwo, stolarstwo i ciesielstwo, t o k a r s t w o , szkunerstwo, dekarstwo, koszykarstwo, garncarstwo, k a f l a r s t w o , r y m a r s t w o , w i e j s k i e b u d o w n i c t w o , p r o d u k c j a przedmiotów z d r e w n a . Działalność b i u r a daje p o d s t a w y d l a właściwego w y k o r z y s t a n i a t r a ­ dycyjnego rzemiosła wiejskiego w w a r u n k a c h nowoczesnego r o l n i c t w a . Pomaga ono z jednej s t r o n y przestawieniu się części warsztatów dotąd p r o d u k c y j n y c h na działalność usługową, z d r u g i e j u t r z y m u j e c h a r a k t e r p r o d u k c y j n y niektórych z nich, co pozwala n a zaspokojenie zapotrzebo­ w a n i a lokalnego często zgodnie z tradycją miejscową, n p . w zakresie b u d o w n i c t w a czy wyposażenia wnętrza. O i l e działalność R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u związana jest zwłaszcza z rzemiosłem w i e j s k i m , o t y l e działalność dużo wcześniej powstałej społecznej organizacji kobiecej Women's I n s t i t u t e wiąże się z r o z w o j e m przemysłu domowego w W. B r y t a n i i . J a k k o l w i e k I n s t y t u t , Obejmujący s w o i m zasięgiem Anglię i Walię, powstał dopiero w 1915 г., początki jego działalności sięgają 1897 r . W a r u n k i do powstania tego t y p u orga­ nizacji były w t y m okresie szczególnie sprzyjające. Trwający o d ostat­ niego 25-lecia X I X w . k r y z y s r o l n y , pogłębiony szczególnie n i e s p r z y ­ jającymi w a r u n k a m i atmosferycznymi, zmuszał do i m p o r t u w i e l u a r t y ­ kułów r o l n y c h i hodowlanych. Równocześnie zmniejszył się areał gruntów u p r a w n y c h . W latach 1871—1900 d w a m i l i o n y ornej z i e m i zo­ stało zabrane n a p o t r z e b y rozbudowującego się przemysłu. W t y c h w a ­ r u n k a c h konieczność podniesienia wydajności poszczególnych f a r m stała 18 1 9 18 P o r . The rural 1 9 J . J e n k i n s , The organization history in England... of the Women's Institute movement of England �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J BRYTANII 445 się sprawą palącą. Powstaje szereg i n s t y t u c j i i organizacji zajmujących się r o l n i c t w e m . W 1889 r . powstało M i n i s t e r s t w o R o l n i c t w a , w 1901 r . B r i t i s h A g r i c u l t u r a l O r g a n i z a t i o n Society. W t y m też r o k u rozpoczyna również działalność Women's I n s t i t u t e wzorowane n a organizacji tego t y p u istniejącej już w t y m czasie na terenie K a n a d y , którego głównym celem było kształcenie k o b i e t w zakresie h o d o w l i , u p r a w y i przemysłu domowego. P i o n i e r e m tego r u c h u był N u g e n t P r a t t , który w w y d a n e j w 1904 r . swojej pracy Agriculture in England and Other Lands p r z e d ­ stawił w oparciu o w z o r y i doświadczenia instytutów k a n a d y j s k i c h z na ­ czenie tego t y p u organizacji w zakresie kształcenia kobiet w i e j s k i c h i podniesienia poziomu życia na w s i . 2 0 W 1917 r . zorganizowano pierwszą wystawę wytwórczości w i e j s k i e j w H y d e P a r k . W swojej działalności starano się rozwijać t e przemysły domowe, które posiadały d a w n e tradycje, n p . w y r o b y zabawkarskie w Sussex, koszykarskie w Davon, W a r w i c k h i r e , rzeźbione p r z e d m i o t y i z a b a w k i w N o r t h Wales, pończochy, rękawiczki w O x f o r d s h i r e . W 1918 r. w r a m a c h I n s t y t u t u powstał Industries Sub-Committee, której pierwszą przewodniczącą była H e r o n M a x w e l l . W 1919 r. powstała G u i l d of Learners of Homecrafts. Celem t e j organizacji była poprawa warunków życia wiejskiego przez r o z w i j a n i e d o m o w y c h i l o k a l n y c h przemysłów. O d 1921 r. zaczęto otrzymywać pierwsze pożyczki państwowe. Liczba człon­ ków stale wzrastała. W 1943 r . było 228 t y s . członków, w 1951 r . około pół m i l i o n a . O d początku swej działalności I n s t y t u t organizował w y s t a w y świadczące o pożyteczności p r o w a d z o n y c h a k c j i . W 1922 r . odbyła się w M u z e u m A l b e r t a i W i k t o r i i pierwsza w y s t a w a „National H a n d i c r a f t s E x h i b i t i o n " , w 1932, 1935 i 1938 r. w y s t a w y odbywały się w N e w H o r t i ­ c u l t u r a l H a l l w Westminster. Szczególnie w okresie w o j n y , k i e d y hasłem d n i a było reperowanie i p r o d u k o w a n i e w e własnym zakresie, działal­ ność I n s t y t u t u i j e j akcje szkoleniowe odegrały znaczną rolę w życiu gospodarczym w s i . Po w o j n i e pierwsza w y s t a w a odbyła się w 1946 r . w L a m i n g t o n pod nazwą ,,Craftsmen at W o r k " . 21 T e n krótki przegląd działalności i n s t y t u c j i organizujących i w s p i e r a ­ jących rzemiosło w i e j s k i e i przemysł d o m o w y w A n g l i i i W a l i i w s k a ­ zuje, że n a w e t w k r a j u t a k wysoko uprzemysłowionym ciągle jeszcze jest miejsce d l a działalności wiejskiego rzemieślnika. Spadek z a t r u d n i e ­ nia w rzemiośle, j a k wykazują materiały statystyczne, nie jest z j a w i s 211 Ibidem, s. 2. 2 1 Ibidem, s. 91. �446 WANDA PAPROCKA k i e m w t y c h w a r u n k a c h niepokojącym. System b o w i e m k o n t r o l i ze s t r o ­ n y R u r a l Industries B u r e a u i C o u n t r y Councils daje p o d s t a w y do są­ dzenia, że t y l k o p o p y t na produkcję i usługi rzemieślnicze regulował sprawę ilości warsztatów. W t a k i e j s y t u a c j i pozostałe w a r s z t a t y mogą mieć w a r u n k i d l a trwalszej egzystencji. G d y r o z p a t r u j e m y organizację i działalność i n s t y t u c j i popierających przemysł d o m o w y w A n g l i i n i e możemy n i e zauważyć szeregu analogii w działalności placówek o t y m charakterze n a terenie Polski. Zwrócenie u w a g i na znaczenie przemysłów domowych jako źródła zatrudnienia dodatkowego d l a ludności w i e j s k i e j w obu w y p a d k a c h było w y n i k i e m t r u d n e j s y t u a c j i , w j a k i e j w końcu X I X w . znajdowało się r o l n i c t w o , a szczególnie d r o b n y posiadacz ziemi, j a k k o l w i e k p r z y c z y n y tego stanu rzeczy t a k w A n g l i i , j a k i w Polsce były zupełnie różne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e161d33bb2ca7ca21f65a2ad77742db.pdf d215ca506d6af43845be505897ee44eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3719 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource garncarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3493 Title A name given to the resource Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource POLSKA SZTUKA LUDOWA 1960 t.14 z.1, s.42-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Franciszek Gajerski M A T E R I A Ł Y DO H I S T O R I I O Ś R O D K Ó W GARNCARSKICH W P O T Y L I C Z U I O K O L I C Y Przygotowując i rzemiosło czowskiego materiały królewskich starostwa w okresie gospodarki folwarczno-pań- szczyźnianej", natrafiłem dotyczące skiego w dwóch źródła i miejskiego w leży oddzielającą od Związku na wschód w pow. lubaczowskim Potyliczu. wspomniane jest Polskiego zaś położony Z e względu f e u d a l n y c h i później łączyły obydwa się o d d a w n a po wsiach dzisiejszego w o j . r z e s z o w s k i e g o się c e l o w e opublikowanie dotyczących obydwu i mia­ — wydaje 1 posiadanych sąsiadujących materia­ ze sobą ośrodków. uzupełniłem w czasie Sekcję zaczerpnięte materiałami badań Badania ze źródeł współczesnymi, terenowych Plastyki historycznych zebranymi prowadzonych Ludowej PIS w przez Krakowie, o r a z d a n y m i z l i t e r a t u r y , co w s u m i e p o z w o l i ł o nież scharakteryzować ośrodków produkcji obydwu garncarskich. Materiały, 1. rodzaj rów­ które z lustracji t u publikuję, dóbr starostwa Najmłodszą, przestrzeni W jest bliżu cych kiego. 1715, garncarzy, graniczących niejaki trzeci z wyrabiano którego żadnych Potyliczu Leży t y l i c z , znajdujących wyżej 4. z się r ó w n i e ż w e w s p o m n i a n y m Archiwum PIS w Sekcji Badania Plastyki Ludowej Wiadomości w „Inwentarzach" stanowią Dziewięcierzu. archiwalnych lubaczowskiego. królewskim dokonywane które zawierają co p e ­ wiado­ gospodarczo-społecznej p o którym często baczowskiego corocznie wprawdzie były w sporządzane posiadaniu inwentarze w pełnym k o m p l e c i e Sieniawskich . 4 (nie Te dochowane d o czasów o b e c n y c h ) F r a n c i s z e k K o t u l a , Materiały do dziejów garn­ carstwa, R z e s z ó w 1956, s. 98. Zereła do istorii Ukrainy — Rusy, w y d . Michajło H r u s z e w s k y j , t . I I I , L w ó w 1898. * Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i in­ nych krajów słowiańskich, t . V I I I , W a r s z a w a 1887. P o t y l i c z i D z i e w i ę c i e r z w c h o d z i ł y w skład dófrr królewskich s t a r o s t w a lubaczowskiego. 1 2 4 42 dóbr Potyliczu były miasta. L e ­ grasowały zniszczenia zwalnia się, ż e j u ż w r o k u miasta przez Potylicz od Tatarów zagony wszelkich 1502 n a s k u ­ król Aleksan­ podatków na 6 l a t , o d ceł n a 2, a o d c z o p o w e g o n a r o k . W r o ­ 8 ku 1519 o t r z y m a ł o w miasto czasie m i e j s k i e " zaginęły, w r o k u jakiejś prawo przywilej napadów jadących w całym z klęski, s k o r o Potylicz w roku się n a d u b ó s t w e m towarami kraju . KozacyPo e W pierwszym mieszczan roku jarmarki'. „przywileje 1523 p o n a w i a magdeburskie. wielkiej na Tatarów Zygmunt musiał mieszczan i prag­ wszystkich potylickich 1655 z n i s z c z y l i rozbiorze doznać 1552 Z y g m u n t nąc i c h b y t polepszyć, u w a l n i a w i e c z y ś c i e starostwa l u ­ bełzkiego cenne one królewskie nie po­ W A u g u s t , litując dobra tam Werchracie ośrodek zupełnie mały, co d o c e n n e źródła d o d z i e j ó w o b y d w u o ś r o d k ó w . Pochodzą z okresu, kiedy był który przybył dawnego województwa lustracje, n a terenie, Stary zawarte jak w nich t a t a r s k i e , b y ł o o n o w c i ą ż narażane n a niebezpieczeń­ Ponieważ Krakowie. czasem Sznichur. W podobne starostwa mości z d z i e d z i n y der a r c h i w u m , oraz z Szuper, b y ł własnością k r ó l e w s k ą , w c h o d z ą c w skład stwo. D o w i a d u j e m y N r 1278 P o ­ Jednym 8 tek N r 470 D z i e w i n , Z było przysiółkach w s p o m i n a j u ż Długosz około r o k u 1 4 6 0 . o n na terenie (Oddział Schneidra" światową w .— M i c h a ł materiałów Muzeum л. z „ T e k I I wojną w po­ Radziec­ Potylicz 1721, żąc Krakowie, drobne położonej mieszkali nazwiskiem na Wawelu), Czartoryskich w przed Dziewięcierzem. go A r c h i w u m P a ń s t w o w e g o w K r a k o w i e ze z b i o r ó w jeszcze siadam. czas a pochodzących garncarskich głównie n a występują którzy naczynia mieście 1720, pozwalające o Werchracie Był t o p r a w d o p o d o b n i e jako Wojewódzkie­ z lud­ poznać Dziewięcierza. wien się w z b i o r a c h z garncarz, pochodzą­ 1716, 1717, 1718, 1719 (2 v o l . ) , 1723, które znajdują 1957. Są t o w y w i a d y Skarupski, drugim lubaczowskiego 1712, 1713 (2 vol.), źródłową n a t e r y t o r i u m Związku W Werchracie dwóch królewskich z l a t : 1706, 1710 (2 vol.), grupę okolicy, PIS Dziewięcierza „Słowniku я starostwa w ich o i n n y m ośrodku g a r n c a r s k i m z t e j s a m e j w Geograficznym" , 2. z i n w e n t a r z y wgląd międzywojennego. okolicy, a mianowicie i cytowana i ośrodków okresu materiałach wzmianki i 1766 г., która w roku Dziewięcierza życie t a m t e j s z y c h s k i e g o z l a t 1564/5, którą w y d a ł M . K r u s z e w s k i ' - , z garncarzy, i c h dają ż e się t a k w y r a ż ę , zostały z e b r a n e nością O lubaczow- liczebny a. także stanowią materiały A r c h i w u m P I S w K r a k o w i e , które pochodzą: królewskich stan i obciążenia, produkcję. pochodził Wiadomości n a m śledzić powinności jest n a związki, ośrodki, i z u w a g i n a t o , ż e w y r o b y p o - rozchodziły steczkach Dzie- i przecięty Państwa Radzieckiego, Potylicz od tej granicy. j a k i e w czasach tylickie terytorium pozwalają histo­ ośrodków g a r n c a r s k i c h : w i e j ­ Dziewięcierzu więcierz mi na ciekawe luba- t e ośrodki o b e c n i e n i e są j u ż c z y n n e . granicą łów pt. „Przemysł dobrach ryczne Obydwa do pracy w Polski wraz o d ceł Potylicz z Ga- Baliński i Lipiński, Starożytna P o l s k a p o d wzglą­ dem historycznym, geograficznym i statystycznym, t. I I I , W a r s z a w a 1886, s. 373. Słownik Geograficzny,.., c y t . w y d . , s. 880. Jw. * Baliński i Lipiński, o p . c i t . , s. 373. Słownik Geograficzny c y t . w y d . , s. 880. 5 11 7 11 I �7 л П. 1. Naczynie pierścieniowate, glazuro­ wane, w kolorze zielonym. II. 2. Na­ czynia glazurowane, żółte w brązowe pla­ my. II. 3. Naczynia glazurowane, zielone. Potylicz (ZSRR). Zbiory Muz. Narodowego w Krakowie. licją dostał się p o d p a n o w a n i e sie sprzedaży również W austriackie, a w dóbr k a m e r a l n y c h w Galicji cza­ został o n sprzedany. Potyliczu było k i l k a cechów, m. in. i garncar­ carz" 1649 r o k u p o t w i e r d z i ł j ą J a n K a z i m i e r z , August I I w 1 0 . O liczbie garncarzy X V I wieku dowiadujemy lubaczowskiego z 1564/5, w „Garncarze, których a w 1729 i i c h powinnościach się z l u s t r a c j i której na ludzi", w czas jest groszy daniny; uczyni dwadzieścia Lustracja Garncarską, "> 11 '* l a osiem, i od a czechmistrzowi nich złotych dwaj dwanaście czter­ wolni i od groszy cztery" t a również przy których 14 „Zabuże" notuje lustrator: dalej spisuje „domy ubogich mieszka między innymi „Misko . Lustrator notujący dochody wpływające z miasta Lubaczowa wymienia liczą Potylicza od garnków Wyroby z ła z końca ciszka XVI Kotulę czasem Rzeszów. również wywożone wieku bardzo wykorzystane i do i n n y c h której mieszkał Jw. Zereła..., c y t . w y d . . s. 251. J w . , s. 246. J w . , s. 249. w Potyliczu „Piotrek ulicę garn- były nie odległych, jak przez Fran­ miejscowości, np. Garnki potylickie traktowano jako Krosno, wyroby l u k s u s o w e , które w y m i e n i a ł o się w t e s t a m e n t a c h i o d których płaciło się w y ż s z e opłaty t a r g o w e wymienia „które l s a l e — j a k świadczą o t y m ź r ó d ­ — również nawet wówczas myto, wywożących" . potylickich garncarzy t y l k o do Lubaczowa, dzieści i o s i e m , k a ż d y z n i c h d a j e o d rzemiosła s w e g o po a 1 3 garncarz" starostwa zanotowano: ten . Przy ulicy zwanej garncarz" , s k i , k t ó r e m u Z y g m u n t I I I nadał w r o k u 1615 ustawę, w 12 „lacko Inwentarze z się z t y m , j a k i e 14 , s lat 1710—1723 powinności le pozwalają ciążyły na . zapoznać garncarzach J w . , s. 250. Uwaga wydawcy. F. K o t u l a , op. c i t . , s. 98. 43 �p o t y l i c k i c h , j a k o n e zmieniały ich z liczba była 1710 r o k u winności w jest zanotowane miasta I tak w skiego ) wszyscy złotych n Ta do ich mniej w „Ci rynek, warki lubo prócz innej po­ 1 8 następnych się ją w y m i e n i a . poszczególnych wię­ złote" . j e s t stała i w „garncarzów inwentarzach. W no­ zamkową z jako i to garnków większych mniejszych, tyglów k o p 6, z a s o b n y c h kop 6 lub w po­ jakich po­ polewanych, d o nabiału g a r n k ó w p r o s t y c h k o p 3, k a f l ó w rekompensie na lickich przed na tym będzie" Inwentarz winności . 19 z 1712 r o k u zawiera tej że miasto nakowo 8 zł. C i g a r n c a r z e i na kuchenną nabiałów lewanych czowskim w czym wiona „Ci powinni dawali przed k o p sześć i p i e c kiedy potrzeba w t e n czas kiedy n i e masz i c h i połowy, i c h było polewanych k o p sześć, p r o s t y c h do [kafli nie podano S. F. W Inwentarzu z — uwaga 1715 r o k u dawali kiedy z roku podaje postano­ i „Ten [tzn. piec z winność stracji ta nie i tedy W okresie kop sześć, n i e b i e l o n y c h k o p t r z y , a k a f l ó w n i e w z m i a n k o ­ wano wiele. Więc że ubóstwo całe k i e d y siebie n i e mogą, szych i nych jednak mniejszych prostych Inwentarz garncarzów kop jest p o t a k ciężkim dać muszą polewanych niewiele roku trzy, „Tece z 1717 r o k u i teraz trzeciej wiele zaś części znajdowało miężenie jako i c h n i e masz nie znajdzie się świadczą jednak t a k wiele, do się. Ci mieli dawniejsze lubo sobie prawie ich tak za inwentarze, ucie­ a że D o f o l w a r k u w D z i e w i ę c i e r z u za glinę. Inwentarz star. lubaczowskiego z 1710 г., N r 4522, v o l . 7. Jw. I n w e n t a r z z 1713 г., N r 4524, v o l . 3 zastępuje t o słowo z w r o t e m „ z o k ł a d e m " . 1 7 1 8 1 9 2 0 wpłacają garnków rynek k o p 6, jeden we 3 lata, Potylicz z też 1786 r o k u , garnków zebranych (Nr gdzie i spisie) słynął odbicie w której 2 6 do historii Potylicza się do niej, sporządzony imiona napi­ sławny" . i przynależnych wyrobu", dalej swoje 1278) z n a j d u j e spisie t y m podane w pro­ polewanych „Spis którzy są 21 czerwca są z a w o d y poszcze­ jest i c h są Grzegorz dwudziestu następujące: Pruchniak — dom n r 12; 44. H a w r y ł o K o z o w — d o m n r 257; 95. P a s z k o - d o m n r 2 2 1 ; 109. G r z e g o r z Wiszewski dom nr — d o m n r 359; 188. F i e l 196; 225. J o s e f Wasyl Moskwityn Gasfinger - Basaj — dom d o m n r 4 8 ; 186. P a w ł o (sic!) D u l a b a — dom - n r 572; d o m n r 329; 238. C h a i m S i l b e r — d o m n r 7; 254. A b r a h a m K l a k — d o m n r 227; ger — d o m n r 577; 267. S c h m u l — d o m n r 19; 268. A n d o n c h Gasfin­ (sic!) P r u c h n i a k — d o m n r 463; 269. J u d e i P u l e c z — d o m n r 2 0 ; 270. B o ­ ruch Breuner — dom nr 582; 2 7 1 . S c h l o i m e Breu- n e r — d o m n r 582; 272. J t z i g F r i e l m a n — d o m n r 38; I n w e n t a r z z 1712 г., N r 4523, v o l . 4. W I n w e n t a r z a c h z 1713 r . I n w e n t a r z z 1715 г., N r 4526, v o l . 3. I n w e n t a r z z 1717 г., N r 4528, v o l . 5. I n w e n t a r z z 1721 г., N r 4535, v o l . 65. Słownik Geograficzny, c y t . w y d . , s. 8 8 1 . Baliński i Lipiński, o p . c i t . , s. 375. 21 2 2 2 3 2 4 25 2,1 " 44 zł. 8 co znalazło a nazwiska (numer po­ czasie l u ­ polewanego osób, m . i n . w y m i e n i o n y c h 266. J t z i g K a t z pisze: a kaflowy fabryką gminy garncarzy, 234. — po omówieniu, jaką p o ­ w że . Schneidra" uprawnieni 14. 25 zmian należy, gdyż tyglów, Dulaba K 2 4 żadnych prawa naczynia n r 594; 143. I w a n B a d o w s k i - więk­ 1720 p o w i n n i zanotowano: to nabiela- wia­ wskażą" . Sądzić swego do trzy" . winność m i e l i g d y i c h b y ł o t r z y d z i e s t u — „[...] i przyjść garnków kop 1766 r o k u materiałów członków dawali roku nie notuje zmianie, Galicji" „Potylicz i c h z okładem 30 b y - mniejszych po­ powinności zanotowaną 1723 g d z i e garncarzy. garnków, „Geografii sano: Wśród aby tylko stawiać omówieniu jeszcze porozbiorowym wyrobów w i piec jeden". — S. F. G.] w wedle stawiają" czytamy: większych kop kafli Piec 6 oddają. rozkażą 2 I postanowiono, i potrzebę k o p trzy, kop 1870 r o k u . W polewanych 1721, p o mniejszych, gólnych dziesiąt, p o t e m po­ polewanych d o nabiału lat trzy uległa miasta w „[...] w t y m m i e l i w i e l k ą a g r a w a c j ę , b o t a powinność garnków n a kuchenną d o nabiału k o p 3 i k a f l i w kilka­ sprawie stych garnków mniej­ i c h było dać 1723 r o k u ,,[...] g a r n c a r z e G.]" . kiedy 1720 w jednak, zniszczone. że: później powinnościach natenczas była, — trudno Sądzę t y m czasie k o p sześć n a wiosnę Inwentarz z trzy, garncarzy poty­ domość: dać kop 2 l mieszczan mniejszych prostych większych l o " [ t u w y m i e n i a co m i e l i d a w n i e j d a w a ć , a p o n i e w a ż ] ustanowiona i polewanych Inwentarz trzydzieści nabiałów powinni t y m po­ dlatego większych szych jednakowo, g d z i e rozkażą w wyżej, w mają, powinność" . stwierdzić. z l a t 1718, 1719 i większych zielonych jak się l i c z b y zostać n a potrzebę z a m k o w ą b o t a powinność defalke, postawić tę t e g o zubożenia prostych było s t a w i a l i w e t r z y l a t a , na garnków jed­ zamku luba­ teraz „Ciż garncarze musiało garncarze winni czas w definitywnie sześć, g a r n k ó w mniejszych k o p sześć, g a r n k ó w m i e l i agrawację, była okołem garnków k o p trzy, kaflów zielonych płacą w s z y s c y co r o k oddać p o ­ potrzebę większych p o l e w a n y c h do chwili Inwentarze w lubo mniej m i e l i całe m i a s t o skarbowe zamku lubaczowskim winności notują taką notatkę o p o ­ garncarzy: podatki i c h n a dalszy będą stawić „Garncarze l u b o i c h więcej winni w i zmniejszenia w fol­ zielonych ich jako nowy Co było p o w o d e m m i e l i f o l g ę p i e c w z a m k u l u b a c z o w s k i m postawić g d y potrzeba piec garnków oddać Dobrodzieja n i e uciągając inwenta­ rzemiosła będzie JO.Imci w i ę c n a t e n r o k 1717 k o p d w i e g a r n k ó w dać p o w i n n i Ciekawa powinność" 1710 b r z m i o n a j a k następuje: na r o k naczynia, trzeba piec jest n a potrzebę winni „Po­ dziewięcier- 8 niezmiennie prześledzenia towana płacą opisanej powinność g a r n c a r z y rzu z roku od i lubo 50 c z y n s z u niżej inwentarzach r o k u przeszłego 1716-go n a w s z e l k i e inwentarzu pod nagłówkiem: będzie prócz (co dają d o i n w e n t a r z a winności, przybliżona Potylicza": „Garncarze cej się i j a k a t y m czasie. dwóch �275. A b r a h a m Siarzyńska Do Reiman dalszego będą materiały wywiady którzy w lickich garncarzy, (72 i lata), Janem wie, 27 Na do który z tych materiałów furmanami, wyroby Michałem obecnie mieszkającym Andrzejem w Mołoko w Dachno- (65 l a t ) z Dziewię- tych informacji dowiadujemy światowej było byli Polacy, w Potyliczu Ukraińcy wymieniają oni: Marcina szyńskiego, Łeleka źródła znamy relacji w i i Żydzi. Cichego, Andrzeja nazwiska Michała Potyliczu niego dów. W Z Pruchnika, Mołodno; Franciszka z było 10 „fabrykami", analogii charakterze naczynia wykonane Wy­ Wiśniewskiego dowiadujemy warsztatów, które były się, nazywanych własnością Ży­ 7—10 r o b o t n i k ó w - występujących których płatnych na innych z jasnej garncarze plamami dały d e k o r a c y j n i e zwierzęcej z okazji naczynie Garncarze u wyroby gliny o w z glazurowanej w Sanoka, Przemyśla, posia­ „kolor ( i l . 3). Z a ­ wykonano rachunek, jasnożółty, Były szkliwa bi­ wy­ p o t y l i c k i c h opisana Gajkowej . 3 0 rozwożono furman­ do Rymano­ Błażowej, Drohoby- Brzeżan, Jarosławia, Krystynopola tradycji wiadomo wyjątkowo to — obok na­ kafle. Technika garncarzy Rzeszowa, Sokala, nie­ pracowali prywatny Tyczyna, Poty­ ( i l . 1). — n i e posiadające Brodów, w dzwonowatej, w p r z y p i s a c h p r a c y O. Dynowa, głowy tkaninę transportu kolejowego) cza, niere­ dzbany „fabrykach" na t a m również przez wa, ciemnozie­ brązowymi wałeczków podstawie potylickich garncarzy podstawie i wi­ cienkich o l u b brązowy". glazurowanych (unikano z wystawy domu i c h posiadały Wyroby tkaniny kolorze rzadką zatrudnieni siebie jest w cytowanej PIS, sierścią przez skwity. Wyrabiano Na w ( i l . 3). N i e k t ó r e ciężkiej stosowana pracowali powierzchni prążków pierścieniowate czerwony worska, ł m i j e s t , że Prze­ Lwowa 3 1 . wyroby A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej n r y i n w . 42854, 42876. O l g a G a j k o w a , Kultura ludowa okolic Hor i Potylicza. L u b l i n 1947, s. 24. 1 2 8 1 sztuka garncarska — 2 „dwójki" kopa po 7 litrów, — 3 „trójniaki", ., ,. — 4 „czwirki" p o 4 1., — 6 „szóstek", ,, Mniejsze — 7 „siódemek" liczono na kopy po 1 1. p o 60 j e d n o s t e k . 3 2 Dziewięcierz Dawna rostwa wieś dy królewska, lubaczowskiego, została tej chwili założona, wchodząca leży w w skład pobliżu sta­ Potylicza. d e f i n i t y w n i e stwierdzić sądzę jednak, że w kie­ połowie XVI w i e k u już istniała. L u s t r a c j a z 1564/5 n i c o t a ­ kiej wsi nie wspomina, ją i znajdujący się w dobnie stare znajduje dobra potyliccy. w ponieważ glina, O z posiada której tak o niej „Kraj" wymieniają pańszczyźniany. prawdopo­ na terenie pokładach dzienniku zaś folwark Dziewięcierzu tradycje, się garncarze w inwentarze niej jej z tej w s i korzystali też znajdujemy wiadomość glazurą jakiejś tere­ n a spo­ rozwiązane s z y j k i w postaci przeciskanej również kami 3—4 kóp naczyń, p r z y c z y m o m a w i a j ą c znajdujące się n a t y c h t e r e n a c h (ślady pokrytej proporcjonalnie pału Na wóz zabierano Produkowano ( i l . 1) l u b przeźroczystą gularnymi czyń Ko- wspomnianych miast d z b a n k i itp.) d o c z n e są n a ścianach z e w n ę t r z n y c h ) odcień F. Polski. robotników . bezżelazistej szmatką piękną, grubą, szklistą pewne przez (garnki, miski, 2B użytkowe wygładzonej liczu rozbiorami Garncarstwo z kapitalistyczny, w gliny Luba­ liczyła 60 „ s z t u k " g a r n c a r s k i c h . innego n a c h , b y ł y t o duże w a r s z t a t y z o r g a n i z o w a n e lonym wydanych musiały docierać d o w y ż e j Trudno m i w Słotwińskiego każdym z n i c h pracowało Sądząc tam Cieszanowa, Polaków garncarzy. w carzy się, że 2 9 sób materiałów dziesięciu Ukraińca H r y n i a S n i b o r a . że do — 5 „piątek", wojny przez na targi . carzami Z podstawie jeszcze p r z e d Dziewięcierzu, obecnie też i Oleszyc. (ulę n a s u w a się w n i o s e k , że w y r o b y p o t y l i c k i c h g a r n ­ poty- Słotwińskim g a r n c a r z y , a w o k r e s i e 20-lecia było i c h pięciu. G a r n ­ i przywożono Na ośrodka Państwowy byłymi rozwozili z mieszka podstawie I źródłową to tego przez dwoma 20-lecia a Cichem, oraz cierza z okresie dziejów zebrane Sztuki. Podstawę stanowią ich czowa rozpatrywania służyły Instytut — d o m n r 498; 276. E f r u z i n a — d o m n r 546. 1871 г., który, bogactwa, pisał: „Podobny pokład k a o l i n u l u b o n i e t a k czysty j a k w K r a k o w s k i e m z n a j d u j e się [...] idąc o d Glińska p r z e z M a g i e r ó w , P o t y l i c z , D z i e w i ę c i e r z aż d o H o r y ń ­ ca. D r u g i r ó w n o l e g ł y pokład i d z i e o b o k R a w y do S i e d l i s k . Długość t y c h d w ó c h p o k ł a d ó w w y n o s i r a ­ zem m i l siedem". Na podstawie Inwentarzy można stwierdzić, że ludność D z i e w i ę c i e r z a w z n a c z n y m p r o c e n c i e z a j m o ­ w a ł a się g a r n c a r s t w e m , p r z y c z y m l i c z b a g a r n c a r z y ulegała w poszczególnych l a t a c h z n a c z n y m w a h a n i o m . I t a k n p . w r o k u 1710 było i c h 17, w r o k u 1716 t y l ­ k o 4. O k r e s t e n był też ciężki i d l a P o t y l i c z a . N a ­ stępnie j e d n a k - poczynając o d r o k u 1716 - l i c z b a i c h zwiększa się. Inwentarze powinności A oto nich pozwalają n a m zorientować ponosili garncarze zestawienie n a rzecz garncarzy i się. jakie dworu. płaconego przez czynszu: z r o k u 1710: „Sobko Tomków, W a w r z y n i e c ba, Klimko, Feysko Iwanko Sznikuł, Szczerba, Ianko teszka wdowa, Łazasz (sic), 2 0 wa 3 0 31 3 2 Michałko Kolenda, Barsko, lacko Mecenasz, Stach Czerwony, Zaiąc, Iędrzej Tymko Malask. Ziem­ Woyczech Iurko, Bilak, Aleksander Lubaczowski, Ryhowski, C i wszyscy dają Pie- Mikołaj ogółem R o m a n R e i n f u s s , Garncarstwo ludowe, Warsza­ 1955, s. 19. O. G a j k o w a , o p . c i t . , s. 26. A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j PIS. Jw. 45 �11. 4. Naczynia z jasnokremowej glazurowane tylko przy wylewie. ment malowany czerwoną angobą. ry Muz. Naród, w Krakowie. '/. p o t y l i c k i e j florenów gory florenów 9 a dziewięcierskiej gory z r o k u 1721: „Semko 40" \ Iosef / r o k u 1712; ..Garncarze lasko dają czynsz: Malowany nien z rzemiosła dać Klimko Iwan Czerwony Woyciech Fedko Snihur Michałko Anton Zaiąc Grenik Iurko roku chory od Fedko Romaniszyn Kochanów Charaton 15.— tylko rza na ten za Potyliccy płacić cech garncarski garncarze z osobna za 15.— ..Semko 15.— Iosef Zaiąc glinę czynszu z rzemiosła . 15.— . 15.— 15.— zubożały i żony nie m a dziad 5_ 15.— Kosc Snihur 15.- Fedko 15.— Michałko 15.- Snihur z 15.— Siedlisk 15.— 95.- 15,— Z Potylicza 50.— jemy Z jak dawniej wykazów od garncarzów . . . 252,15 z ł " 3 1 . „łanowa tych, pozornie płacą jednakową pewne garncarza wdowy garncarz 15.— stosowano Czerwony 15.— Jeżeli Zaiąc 15.— opłaty, p o k r y w a n a Michałko Snihur (Fedko Snihur 15 — nowo-przyszedł z był wysokości w świeżo jedynie garncarz skoro notowane w wypadku 15 osiadły. wypadku zł, przez śmierci żonę (przy zniżkę) l u b g d y Całkowite zwolnienie porzucenia rzemiosła. przypadającej o n a b y ł a z funduszów wypadki rzemiosła wyjątkowo zubożenia, warsztatu nie wpłacił są dowiadu­ zasadzie o d samego Położenie m a t e r i a l n e g a r n c a r z y Po­ tylicza) garncarze jednakowych, szczegółów. W i d a ć z n i c h , n i e zawsze uzyskiwały 15.— . w ulgi Malowana 3 7 w i prowadzenia Dobrostanski Iwanko płacą p o 50 z ł " się w i e l e c i e k a w y c h opłatę czym na niego cechowych. n i e b y ł o z b y t świetne, i c h zubożenia czy też ucieczki. potyliccy więcierską płacą za glinę dzie- Niezależnie 50.— więcierscy nadto 125- 46 za także Czerwony istniały 3 5 inwenta­ M Malowany Michał z r o k u 1719: 3 3 do 50.—" . Dobrostanski że g a r n c a r z e M 15 — daią glinę z r o k u 1723: glinę powinni Suma Koso się d a 7,15 Dynkę Iosef buduje rok garncarze 15.— Iwan też 15.— Anton Za 15.— 15.— Snihur Potyliccy — .— Wrubel Iurko Zaiąc 15- ćwierci n i e r o b i rzemiosła Iendruch Michał 15.— 15,— Dobrostawski 15.— Czerwony 15.— Bilan 15.— Fedko S n i h u r nowy 15.— Chrzanowski Malowany Dobrostanski Iwanko Kosc powi­ czynszu Petro glinki, Orna­ Zbio­ Inwentarz Inwentarz Inwentarz z 1710 г., N r 4521, v o l . 32. z 1712 г., N r 4 5 2 1 , v o l . 32. z 1719 г., N r 4530, v o l . 35. zł" 3 5 . od opłat ponosili zobowiązani pieniężnych, pewne byli do ciężary pracy garncarze w na gruntach warcznych. » 37 dzie- naturze, a po­ I n w e n t a r z z 1721 г., N r 4535, v o l . 70. I n w e n t a r z z 1723 г., N r 4536, v o l . 66. fol­ �W „ I n w e n t a r z u " z 1710 r o k u z a n o t o w a n o , carze naczynie „Inwentarze" po dają według nic o wszyscy garncarzy garncarze znajduje do żniwa. I n n e j żadnej natomiast Ostatnim się w odrobić liwa. po dniu n i e podlegają 1713 zanotowano: „uczyni robotnika 1715 z a z n a c z o n o , że „uczyni bez G r e ń k a [jest o n — u w a g a powinność S. F. G.] w wymieniana była 1712 w ł ą c z n i e , I n w e n t a r z „Ciż garncarze nym odrobić do Potyliczu niezmiennie aż d o dziewięcierscy obkos, tarzy; resztę wiadomości zaczerpnąłem Ludowej z PIS Cicha Grenia Andrzej że w obecnie ale w i jego trzej główną niedziele „spód". była wprost w w tego gdyż garncarstwa m u s i e l i pracować m a r n o w a ć " , w i ę c został garncarzy za czasów i c h być 10, co utrzymało się do pierwszych Ol­ w 1949 r o k u wyjechał w najbiedniejsi, zwłaszcza Dolina, Łuh, się t y l k o U k r a i ń c y , zamieszkujący Kiernica. Najwięcej (dawniej było Na Dolinie mieszkali bot Michał, G i e r o n gorz, Mamdziuk mieszkali: i Łuka ponad m. i n . : rodzina Szymon, Piotr, Michał, Czerkas, Stefan i Szuper to Na Jan, Olicki Ostatnio zatrudnieni tam byli też Czo­ W przez czyła się Ksenia * nry kobiety. i nawet n i e było Jednak dość sprawnie samą wojną naczynia n a brzuścu Miski z powyżej czerwonej nie tylko były kilku ogóle garncarzy albo traktowano glazurę nią tylko wylew z brązowej Czasami na dzbankach łych, na naczynia de­ i ma­ palano Piece, glazury pionowymi na biskwicie. przeznaczonych na święconą nacięciami guzków naklejonych naczynia. zarówno w i zielonej dekorację plastyczną w f o r m i e o k r ą g ­ ozdobionych brzuścu b i s k w i t y j a k i glazurowane, piecu, ustawiając warstwy drzewa zwane — z je dnem sosny, „homo", — do z góry. jodły na biegnącym budowane oddzielającą posiadały palenisko była o b l i c z o n a Wyroby z Do wypału kamienia też na oraz na pieca po­ garn­ wspar­ pionową, garnki. Nie znajdowało Pojemność się pieca n a jedną kopę naczyń. rozwozili f u r m a n k a m i sami, h u r t o w n i k o m . Po zboże, j a j a , targi komory do pol­ na w o l n y m „koźle", paleniska. swe garncarze wyroby do wsiach słoninę. N a c z y n i a miast. Hurtownikom brali za wywozili sprzedawali pieniądze. Ceramika i stronie sprzedawali swe kich od k o m i n a . Wejście przeciwnej t y l k o za środkiem wy­ wyjątkiem l u b osiki. nego — t z w . „opoczanego", s t a w i a n o się w PIS, albo jako w kratę poziomą, Czobot. albo w ków. Piece były zaopatrzone nau­ Bis­ „białe" tą toczyła A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej i n w . 42869, 42854. były używało oblewając wodę stosowano Tarabański naczynia jako Łuhu Poty­ za­ stanowiły Grze­ tradycji wyrabiania na­ przed produkcji paskami ( i l . 5). do ozdobione jasnokremowego. określają Ozdobione do- galanterii glazurowane, koloru wypukłości Z m i n i a t u r y naczyń Podstawę paskami albo Dziewięcierzu wodą. kopuły układane z Szarko. czyń kratę. pamiętał), większego w i e t r z u . N i e k t ó r e posiadały Dymitr w w nie do lując d w i e p l a m y koło d o l n e g o z a c z e p u u c h a . R z a d k o piec — Reduka Jan, pracowali produkowano Glazury po dziewięcierscy gorącą zdobione. używano Sniegur z gliny pierwszej Mołoków, naczynia „zwykłe". garncarzy i Dymitr. Garncarze liczu. i dwadzieścia). Siemion. I l k o , J u r k o Michał, a n a K i e r n i c y Mikołaj i ich potrawą informatorzy przysiółki skupiało się w D o l i n i e , g d z i e p r a w i e k a ż d y m i a ł garncarski z biskwitowe, Garnki, zajmowali wstawiali brunatnej sztyńskie. Garncarstwem n a nóżkach, p o k r y w k i nazwy kogutki-świstaki, f a j k i korację, sięgała Michał który rynki r o b i o n o g a r n k i „pasamoniaste", ozdobione był Czobot, Żydzi do (z szerszą k r a w ę d z i ą ) , d z b a n k i , (informator całe g l a z u r o w a n o , po­ nawet Mołoki Za jedną (stryj Mołoki, Michał Czobot i Olecki). Naczynia murarzem. ojca podkładek. gotowania, największej b r a c i a b y l i g a r n c a r z a m i , a także porzucenia bez tarcza „weretono", garnki szabasówki albo się mimo rodzeni bracia — Michał i D y m i t r . przyczynę Oś, c z y l i ziemi „kruh", Dolna wyrabiano kwity zawodu, drzewa. Dziewięcierzu naczynia Dachnowie. tradycja zwany drewnia­ go nacięciami Jana zrezygnował, krąg, osi poruszając bawy, M o ł o k o ( l a t 65) oraz był okrakiem, ceramicznej zebrane lat po I I w o j n i e światowej. O s t a t n i m garncarzem zwane: gruszkowego jest nieprzeciek- zasiadano niczkowatego Plastyki te która i ruchomej nazwę które w D z i e w i ę c i e r z u l i c z b y 50 — 60, a p r z e d 1939 r o k i e m miało na nosiła oraz i d n i świąteczne, a n i e chciał o n „ ś w i ę ­ niedzieli Liczba Badania Materiały później dał i n f o r m a t o r , że g a r n c a r z e tej . relacji Andrzeja rodzinie i s t r y j oraz Jako używany większa W ośrodka M o ł o k o , s y n D y m i t r a ( u r . 1843), uczył istniała ojciec s 8 biała żelaznej. G ó r n a j e g o t a r c z a , z w a n a „hładuszki" na m l e k o jedną Inwen­ tego ( l a t 50) z D z i e w i ę c i e r z a garncarstwa, dziadek dziejów Sekcji Krakowie zamieszkałego trochę do archiwum w zostały n a p o d s t a w i e Michała garnków bańki, m a k u t r y , t a l e r z e , t y m kończą się m a t e r i a ł y pochodzące z Sahryn. wypaleniu była jed­ tłokę po z ce­ nogą. że p o w i n n i po dniu zakos, albo być zrobiona kręgiem roku podaje, miał szybkoobrotowy osadzona d n i 12". T a zaś z 1723 r o k u zazen, obzen, 33", ponieważ żniwa". Na i nej a wyrobu „kruh", notowano Dziewięcierzu korzystali z gliny miejscowej, żelazista, Do powinności". n i e było w a l e istniał o n jeszcze p r z e d 70 l a t y . cechmistrzem Garncarze j a k i e j ilości d a t o „ r o b o t n i k a p i e s z e g o " . I t a k roku w uwaga: i tłokę jedną w r o k Często p o w p i s a n i u p o w y ż s z e j powinności też, w o s t a t n i c h czasach chu garncarskiego, mało powinni n a f o l w a r k u , t o j e s t zazen, o b z e n W Późniejsze t y m n i e wspominają, wyszczególnieniu „Ci że „ G a r n ­ proporcji". z dziewięcierskiego ośrodka okolicy Sambora, Drohobycza, Oczu, Lubaczowa, Oleszyc, rozchodziła Jaworowa, Cieszanowa, Wiel­ Bełżca Sokala. 47 �Miarą naczyń 1 ,, 1 ,, myjących była . . s z t u k a " . 1 sztuka garncarska ,, = 1 garnek „rosły" — o po­ jemności 25 k g ,, „ ,, „ ^ 8 1 „ ,, =•= 16 „ p ó ł t o r a k i " 1 ,, „ „ „ 1 = ; (pow. Hrebenne to W po skich 3 1. 30 „ t r z y d z i e s t k i " po ~ 60 „sześćdziesiątki" Tomaszów dawna wieś rzeczyckiego. gar­ i w arendzie królewska Kamionka lewskich tak należąca w leniach zapisano kiedy dwor­ potrzeba" 42 . starostwa Hrebenne w skład napotkano W n a niepełny i końca), który był dóbr trakcie inwentarz dołączony „Kamionka" inwen­ 4 0 osiadły zł gr polowy 7.1 gr „Garncarzów facit f. W (bez do i n w e n t a ­ s t a r o s t w a r z e c z y c k i e g o z l a t 1762—64. P r z y rzeczyckiego, kró­ badań wsi bełzkiego z 1765 r . W wsi wchodziła rzeczyckiego. rzy czynsz osiadłość Wołoska (ZSRR) do zanotowano: opisie m. i n . tak w n i m zanotowano: numero sześć, płacą p o złotych trzy, 18" . 4 3 i n w e n t a r z a c h s t a r o s t w a r z e c z y c k i e g o z l a t 1762— 64 b r a k danych z t e j w s i , n a t o m i a s t l u s t r a c j a dóbr królewskich wojew. wiadomości, wśród dotyczące bełzkiego których garncarzy. z roku 1765 znajdują Dowiadujemy się podaje materiały się, że w r . 1762 b y ł o t a m 32 g a r n c a r z y , w r . 1763 — 32, zaś w 1764 — 34 . z r o k u 1762: 44 1 Szymek 1 Maciey g a r n c a r z z kręga 1 Kuba 12 1 Sobek 12 1 Paweł 1 Jan 1 Jozef ,, Odnośnie 12 „ W zestawieniu 24 dochodów z garncarz 12 1 ll / kiewnego ,, 12 1 21 dług 2 i łanu Szymek garncarz Maciey „ 1 Kuba z kręga p o m i a r u geometrycznego pola gromadzkiego u r o c z y s k 14, a w 12 12 12 1 Sobek 1 Paweł 1 Iwanicha 1 Jozef 12 garncarka z ogrodu garncarz rzysk osiadłych skimi 730 w trzech 12 „ wsi wymieniono, 16 1 18 2 1 12 1 V:i fran­ łanach chałupach dają po z garncar­ dwóch i po siedzących". wsi świątecznego kopy p o zł preparują, p o tłok d w i e 1794: normam 83, n a których we­ i na t y c h u r o c z y s k a c h z n a j d u j e się d w o - powinności trzy, taxa ad cer­ [się] p o d pańszczyznę 319 a p u s t y c h 14 chałup gospodarzów „Garncarze kop znajduje łanów niektórych Wymieniając czytamy: d w o r s k i c h , pola wybranieckiego końskiego 125, łąk zaś ł a n ó w 1 tej „ W e w s i t e j oprócz obszarów 1763: 1 czytamy: p o zł 7 g r 12 p ł a c i ć " p o w i n n i . że g a r n c a r z e płacą sumę 236 zł 24 g r , a d a l e j 12 Łopaciński g a r n c a r s k i c h powinności „ G a r n c a r z e o d kręga 12 czynsz zanotowano: naczynia 5, tudzież glinianego piece, i szarwarków kominy 12 o d b y w a j ą " . S z a r w a r k i tłokę za j e d e n dzień l i c z o n o p o 6 groszy. Ciekawe wiadomości do dziejów g a r n c a r s t w a w t e j 1 Szymko g a r n c a r z z kręga 12 1 Mcieko (sic) 12 wsi 1 Kuba 12 g d z i e podkreślono, że b y ł a 1 Sobek 12 wsi 1 Jozef ,, 12 1 2(> / 1 Pawło „ 12 1 18 garncarz W l u s t r a c j i z r o k u 1765 z a n o t o w a n o , że w t e j w s i „Poddanych z gajowemi, gumiennym, tywonem i g a r n c a r z a m i 60 t o j e s t p o d d a n y c h p o j e d n e j J w , n r i n w . 42861. "' I n w e n t a r z s t a r o s t w a r z e c z y c k i e g o z 1763 i 1764, A G A D W a r s z a w a , S y g n . A S K p. 55 - 6 1 . Lustracje dóbr królewskich woj. ćwierci :l!t l a t 1762, L V I R 9, bełzkiego można w siółków, w zwykle ta obejmuje a pewnej [...] znaleźć „Słowniku G a l i c j i . Następnie „Nazwa 2 z każdy liczby z to jedna Geograficznym", z największych czytamy: 14 t z w . u r o c z y s k tych przysiółków tzw. dawniej dworzyszcz czyli przy­ składa się liczących 2 do 7 domów, n i e k i e d y i więcej. Ogólna l i c z b y przysiółków dworzyszcz i dworzysk: czyni I . Przysiółek 278 o t o nazwy Starawieś ( a l . w p o w . b e ł z k i m i l u b a c z o w s k i e g o z r . 1765, A G A D W a r s z a w a , s y g n . A S K X L V I 126, s. 95. I n w e n t a r z s t a r . rzec2:yckiego, A G A D Warszawa, s y g n . L V I R 9, p . 54. •» J w . , p . 7 1 . P a t r z p r z y p . 4 1 , s. 100 i 101. 4 2 4 4 48 o ich materiały t a r z a c h t y c h p o d tytułem „Specyfikacja g a r n c a r z ó w " 4 1 jak są o b l i g o w a n i starostwa początku n a p o d s t a w i e których sporządzono lustrację dóbr k r ó ­ lewskich województwa roku repa­ 1762 t a k z a n o t o w a n o Wołoska archiwalnych Lubelski) Najwcześniejsze 1763 i 1764. Są t o i n w e n t a r z e roku wszyscy K a m i o n k a 1 1. — dotyczące g a r n c a r s t w a w t e j w s i pochodzą z l a t 1762, chałupy inwentarzu z roku „Garncarze 3 starostwa i piec t a k płacą n a r o k p o zł 12 d o r e p a r a c j i p i e c ó w „ósmaki" n u s z k i n a w o d ę p o y< 1 . " H r e b e n n e dają ^ 2 0 „dwadczatka" „ 1 p o zł 12 z k r ę g ó w powinności: 6 „szóstki" 1 ; powin­ 4 l pojemności 1 odnośnie że: rować p o w i n n i " . 4 „ h o r n i a t a " p o około 15 k g 1 (i" i dalej czytamy .,|...] g a r n c a r z e zboża 2 ..dwójki" = 54, g a r n c a r z ó w ności g a r n c a r z y �Staresioio), po r u s k u Stereselo i Dąbrówka po rusku n i e r z a podejmują, a l e jeszcze n a t y c h k i l k u D u b r i w k a " . I t u j a k o ostatnie na t y m uroczysku w y ­ naprawują, m i e n i o n e j e s t 52 „ G a r n c a r z e " . nimi A u t o r hasła o m a w i a j ą c „Inna gleby [jest — G.S.F.] w e w s c h o d n i e j a inna w c h o d n i e j części o b s z a r u . W części w s c h o d n i e j piaskowa niasta, I a l b o g l i n i a s t a [...], w mniej więcej tłusta za­ jest ona części z a c h o d n i e j i gli­ czarna". znajduje się g l i n a g a r n c a r s k a i f a ­ Ludność i wówczas bydła, zajmowała się rolnictwem, ho­ tractwem, tkactwem, a w Staremsiole D ą b r ó w c e także g a r n c a r s t w e m i d o b y w a n i e m fajansowej (zwanej U w a g i Na tutaj gliną gliny fajfurską) zakończenie zaczął zastanowić wieku X V I I I i jaka okolicy k i l k u nad zagad­ ośrodek w Potyli­ mogła się być przyczyna w i e j s k i c h ośrodków garn­ carskich. Już w 1682 r . z a n o t o w a n o „targowego jednakże ten podatek W i od mieszczan gdy w l u s t r a c j i , że w garncarzów Poty­ dostawało do swojej dalej bełzkiego, „którzy p r a w i e Teofila zanotowano: „Querele że miesz­ Bukara komornika Brodeckiego większą i mieszczan, z wielką gdyż według p r a w a opresją żadnych i miastu zgoła czan w g d z i e chcą ( w e d ł u g woley dobrach dziedzicznych, przez prowentach należących zaczym do powinni jako w i się prowent musi, składają przytoczony stopniu i pozwala tragedię czan, a więc i t a m t e j s z y c h koronnego i praw nych, ani p o d a t k u Rzeczpospolitej Słownik Geograficzny, nie tak wszystkich płacą". wyżej zrozumieć miesz­ wystarczyć w i e l k i m c i ę ż a r o m i p o d a t k o m , za których mieszczan być prawa ostatek mogąc musi musi j a k według się, d l a t e g o nie czyn­ ginąć quarty powinności, n i e przykładają rozejść skąd i oddawaniu umniejszenie żadnych czynią znieważają, nam w potylickich garncarzy. Z pew­ miesz­ drugiej s t r o n y , przeglądając m a t e r i a ł y z d r u g i e j p o ł o w y i pierwszej połowy nieustannie czeń X V I I I w . możemy powtarzające wojennych się u w a g i na terenie potylickich W garncarzy czasie w o j e n zaobserwować na temat Potylicza. przedstawić zaś XVII znisz­ Materiały te sytuację następująco. ludność m i a s t a zubożała, a r ó w n o ­ cześnie s z l a c h t a o d e r w a ł a część posiadłości m i e j s k i c h i mieszczan. Cały ciężar obowiązków spadł n a t y c h , cie, i c i t o w ł a ś n i e g a r n c a r z e k i e m zbiegali czalnie Wołoskiej. Osiedlając nowych Hrebennem ośrodków i Kamionce się t a m , równocześnie za t y m f a k t , że l u s t r a c j a z 1662 r. n i c n i e wspomina o miasta temu nada­ należących a n i ż o ł - XVII 4 0 XLVI Fotografował w. ośrodków t . I I I , s. 790. Jan garncarzach Hrebennem. zaczyna Można się cechową ani w na grunt przeno­ Przemawia w organizację ucis­ przypusz­ Potyliczu, odprawują sobą powstanie Dziewięcierzu, mieś­ przed sili kilku ze w obronie d o sąsiednich w s i . T a k w i ę c obserwujemy wiejskich w opanowali tych ostatkach powinności gra­ Tomaszewskiego, połowicę gruntów domów n a s k u p o w a l i w tymże miasteczku się d z i e j e zabra­ co szczęśliwie p r z e ż y l i l a t a w o j e n i p o z o s t a l i w skarżą się n a szlachtę a t o n a p o d k o m o r z y n ę nicznego " perfektiey, ginąć". . p o t y l i c k i c h " , g d z i e podkreślono, Bębnowską, co szów się 4 e lustracji derbską i przyjdzie nie m a tejże czanie Miejskim g d z i e chcą mielą a choć więc pozwalają n a to, a b y w f o r m i e h i p o t e z y zł 10, t e r a z iż m i a s t e c z k o spustoszało upadł t e n p o d a ­ tek, Urzędem zniszczała. M i e s z c z a n ó w szkoda Materiał podupadać powstania w liczu stawiają wielka nym należy przed biją, l a s y pustoszą, o g r o d y te k i l k a końcowe nieniem, dlaczego w czu p r z e z co a r e n d a zamkowi, jansowa". dowlą swawoli młynach w s z y s c y mielą m i a r k i n i e dają, i w s z y n k u p r z e s z k o d y co Dąbrówce i niają. W e swojey dalej: „że w siedzą d a w a ć zakazują, i p r a w o w a ć się o różne postępki podkreślał: mieszczan i t y m l u d z i o m co n a t y c h g r u n t a c h p o d wiejski. Dziewięcierzu, więc sądzić, że od dopiero rozwój tych ani końca nowych wiejskich. Lustracje w o j . 125, f o l . 255. Świderski. bełzkiego, AGAD sygn. ASK � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66a0ecd3a986967bf7b86d0e237066a6.pdf 5de6103a1338988de5e7eab96e1a21b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:375 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:336 Title A name given to the resource Materiały do rzemiosła ludowego w woj. kieleckim / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.269-275 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klimaszewska, Jadwiga, Fryś, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JADWIGA KLIMASZEWSKA I EWA FRYS MATERIAŁY DO RZEMIOSŁA LUDOWEGO KIELECKIM W WOJEWÓDZTWIE Badania rzemiosła ludowego woj. kieleckiego miały na celu prześle­ dzenie historycznego rozwoju poszczególnych rzemiosł na przestrzeni ostatnich 100 lat. Chodziło przede wszystkim o: 1. Zebranie w terenie danych z tradycji, w jakich gałęziach wytwór­ czości i do jakiego okresu indywidualne gospodarstwa były samowystar­ czalne, to znaczy zaspokajały swe potrzeby we własnym zakresie z su­ rowca uzyskanego we własnym gospodarstwie względnie zakupionego, a w jakich gałęziach mamy już do czynienia z tzw. przemysłem domowym (gdy mimo już zarysowującej się specjalizacji nie ma jeszcze rynków zbytu). 2. Przebadanie różnych kategorii rzemieślników, począwszy od rolni­ ków trudniących się ubocznie rzemiosłem, poprzez rzemieślników dwor­ skich, gromadzkich (np. w kowalstwie), w niektórych wypadkach (jak w kamieniarstwie czy gonciarstwie) wędrownych; pracujących samotnie, zatrudniających w swych warsztatach członków rodziny, uczniów lub pomocników najemnych aż do systemu nakładczego, a w ostatnich latach spółdzielczego. 3. Pełniejsze zebranie materiałów do zagadnienia rozwoju narzędzi rzemieślniczych i ich nazewnictwa. 4. Przebadanie procesów technologicznych w celu uchwycenia zmian w tym zakresie. 5. Ustalenie etapów rozwoju samych wytworów, ich formy, użytko­ wania, zdobienia itp. Jednym z głównych zadań było wykrycie przyczyn warunkujących zarówno obecny, jak dawny rozwój poszczególnych rzemiosł. Stąd dąże­ nie do ujęcia związku między stanem dawnego rzemiosła a stosunkami fizjograficznymi, gospodarczymi, ekonomicznymi, dziejami historycz­ nymi itp. Ostatnia kategoria badań wymagałaby jeszcze współpracy z h i ­ storykami, którzy mogliby opracować materiały znajdujące się w Pań­ stwowych Archiwach w Kielcach i Radomiu. �270 J. KLIMASZEWSKA i E. FKYŚ Badania terenowe rzemiosła ludowego woj. kieleckiego rozpoczęto w 1953 r. w Seminarium Etnografii Słowian U. J., po otrzymaniu zasiłku z Prezydium Rady Ministrów. Przystąpiono wówczas do zbierania mate­ riałów z zakresu obróbki żelaza, drewna, lnu, konopi i wełny oraz tkactwa. Celem wykrycia przyczyn warunkujących rozwój względnie upadek rze­ miosła zebrano w badanych ośrodkach szczegółowe dane o fizjografii, stosunkach demograficznych, gospodarczych i historycznych. W 1954 r. Zakład Etnografii I H K M w Krakowie, otrzymawszy na kontynuowanie tych badań 3000 zł, podjął opracowanie garncarstwa i obróbki żelaza na tym obszarze. Nadto zebrano ogólne dane o dawniej­ szym i obecnym stanie rzemiosł w woj. kieleckim oraz wypowiedzi lud­ ności miejscowej na temat przyczyny zaniku niektórych gałęzi wytwór­ czości ludowej. W 1954 r. pracowało w terenie 11 osób pod kierunkiem doc. dr J. K l i ­ maszewskiej. Poza dr Klimaszewską z pracowników Zakładu I H K M brała udział w badaniach mgr Anna Zamhrzycka. Poza tym pracowało 9 ma­ gistrantów Seminarium Etnografii Słowian Wszyscy ci pracownicy kon­ sultowali się, zwłaszcza przy opracowywaniu materiałów, u prof. dr K. Moszyńskiego. Mieli oni pokryte wyłącznie koszty podróży. Łącz­ nie przepracowano w bieżącym roku 132 osobodm. R. Nachmilner i B. Paszkowska zebrały materiały do garncarstwa w 6 ośrodkach, J. Boh­ danowicz i O. Mulkiewicz materiały do obróbki żelaza w 22 ośrodkach. Ponadto 5 osób opracowało w 20 wsiach ogólne wiadomości o rzemio­ słach. Prócz opracowań pisemnych zostało wykonane ponad 100 rysunków do garncarstwa i obróbki żelaza przez E. Kozakiewicz, I Płazaka i in. Zebrane materiały są obecnie opracowywane w Zakładzie. Poniżej podajemy przykładowo niektóre w y n i k i prac nad garncarstwem. W ramach prac nad rzemiosłem ziemi kieleckiej prowadzonych przez Zakład Etnografii I H K M P A N studentki I V roku H K M , B. Paszkowska i R. Nachmilner, zajęły się garncarstwem ludowym w kilku wybranych ośrodkach na tym terenie. Prace powyższe są wynikiem indywidualnych badań terenowych przeprowadzonych w latach 1954 i 1955, z wykorzy­ staniem dostępnej literatury. Mają one charakter monograficzny; mniej więcej równomiernie poruszają wszystkie zagadnienia związane z garn­ carstwem w omawianych ośrodkach, a więc przeszłość historyczną i ten­ dencje rozwojowe, technikę produkcji, wyroby i ich zbyt oraz stosunki gospodarczo-społeczne związane z tym rzemiosłem. Przede wszystkim jed­ nak każda z autorek podkreśliła najważniejsze i najbardziej charaktery­ styczne zjawiska dla omawianego przez siebie ośrodka czy grupy ośrod­ ków. Wszystkie zagadnienia ujęto w rozwoju, z podkreśleniem zmian, jakie zaszły na przestrzeni czasu objętego pamięcią informatorów. W większości wypadków jest to okres od początku X X w. do chwili �RZEMIOSŁO 1 LUDÓW : W KIELECKIEM obecnej, czasem tylko wykorzystano dane z o¬ statniego ćwierćwiecza ubiegłego wieku. O wcześniejszych dziejach ośrodków dają wyobra­ żenie nieliczne wiado­ mości historyczne. B. Paszkowska w pracy Porównanie roz¬ winiętego ośrodka garn­ carstwa we wsi Cha­ łupki i zamarłego o¬ środka w osadzie Pierz­ chnica zajęła się dwoma ośrodkami w Kielecczyźnie (ryc. 26). Od­ nośnie do osadyPierzchnica brak jest danych dotyczących genezy czy przeszłości garncarstwa. Wiadomo tylko, że przed I wojną światową było tam kilkunastu garncarzy zorganizowa­ Ryc. 26. Miska wykonana przez J . Głuszka. nych w cechu. Ilość ta Chałupki, pow. Kielce Rys. B. Paszkowska stale malała, a mniej więcej 20 lat temu ośro­ dek zamarł zupełnie. We wsi Chałupki obecnie pracuje 25 garncarzy, przed I wojną około 40, a przed 1900 r. było ich 45. Na ogół garncar­ stwem zajmuje się ludność uboższa, bezrolna i małorolna. Autorka w y ­ różnia tu garncarzy-rzemieślników i garncarzy-rolników w zależności od tego, czy garncarstwo jest dla nich jedynym głównym, czy też ubocz­ nym zajęciem. Terminowanie uczniów, jeszcze na przełomie X I X i X X w. ograniczane do jednego roku, obecnie nie istnieje w praktyce, ponieważ rzemiosło to stało się dziedziczne. Produkcja garncarza ulega w ciągu roku okresowym zmianom nasilenia. Najwyższy popyt zaznacza się wios­ ną i wczesnym latem, później spada. Wtedy garncarze-rolnicy zarzucają całkiem rzemiosło pracując przy żniwach. Zimą produkcja naczyń za­ miera zupełnie, a garncarze zajmują się wtedy kopaniem i zwożeniem gliny. Dokładnie została przepracowana przez autorkę technika produkcji i wypału naczyń. Jest tam w użyciu piec dwudzielny typu pionowego �272 J. KLIMASZEWSKA i E. FRYS z rusztem. Rozwinięty typ pieca posiada komin. Charaktery­ styczny dla ceramiki z Chału­ pek sposób zdobienia to r y t o motywach geometrycznych nazywany „bryzowaniem", na­ klejanie ozdób plastycznych formowanych ręcznie oraz ko­ lorowe szkliwa. Natomiast nie stosują tam wcale malowania, które prawdopodobnie było w użyciu w Pierzchnicy. Formy naczyń w obu ośrod­ kach były zbliżone, przeważa wśród nich ceramika użytkowa. W Pierzchnicy wyrabiano wię­ cej rodzajów naczyń i prawdo­ podobnie posiadały one wyższy poziom techniczny. Zbyt wyrobów do I wojny światowej organizowali Żydzi, Ryc. 27. Bańka wykonana przez G . Po­ letka w 1952 r. Kąty, pow. Iłża potem inni handlarze. Nie­ Fot. R . N a c h m i l n e r liczni garncarze sami sprze­ dawali swoje wyroby na tar­ gu. Obecnie 15 garncarzy należy do Spółdzielni Garncarskiej w Iłży (ryc. 27). Przyjęta przez autorkę metoda opracowania polega na równoległym omawianiu obu ośrodków według ustalonego schematu. Ostatecznym i podstawowym wnioskiem jest ustalenie przyczyn upadku garncarstwa w Pierzchnicy. Autorka uważa, że są to trudności techniczne (ciężki do obróbki surowiec, długi a przez to kosztowny wypał) powodujące duże uzależnienie finansowe od kupca wyrobów, który w końcu stał się na­ kładcą. Stopniowe, ale stałe ubożenie garncarzy odstręczało młodych od nauki tego rzemiosła. Przy t y m cech prawdopodobnie utrudniał wyzwa­ lanie się uczniów i nadawał garncarzom pewne organizacyjne obciążenia. Wobec tego garncarze przenosili się na wieś, m. in. do Chałupek, gdzie produkcja kalkulowała się taniej. Poważną przyczyną upadku było roz­ powszechnienie się naczyń fabrycznych, których sprzedażą zajęli się do­ tychczasowi odbiorcy ceramiki ludowej. R. Nachmilner w pracy Denków i okoliczne ośrodki garncarskie omawia Kąty Denkowskie, Koszary Denkowskie i Ćmielów. Za cel po­ stawiła sobie wykazanie zmian, które zaszły w rozwoju historycznym garncarstwa w omawianych ośrodkach w końcu X I X i pierwszej poł. �RZEMIOSŁO LUDOWE W KIELECKIEM 273 X X w. (do chwili obecnej) pod wpływem manufaktury cera­ micznej w Ćmielowie, W y ­ działu K u l t u r y WRN i CPLiA a także tych zmian, które w y ­ nikały z uzdolnień i przedsię­ biorczości wytwórców. Oprócz badań terenowych i literatury wykorzystała też autorka ma­ teriał archiwalny oraz zbiory muzealne w zakresie ceramiki szlachetnej i ludowej. O garn­ carstwie w Ćmielowie mówią wzmianki z X V I I w. W obu miejscowościach były samo­ dzielne cechy garncarskie. Są to więc ośrodki tradycyjne. Nato­ miast ośrodek garncarski w K ą ­ tach Denkowskich powstał w końcu X I X w., a do Koszar Denkowskich napływają garn­ carze dopiero po ostatniej woj­ Ryc. 28. Bańka wykonana przez F . Bąbla. nie. W końcu X V I I w. w Ćmie­ Koszary, pow. Iłża lowie założono manufakturę Fot. R . Naciimilner wyrobów glinianych i fajanso­ wych (obecna fabryka porcelany), w której zaczęli pracować miejscowi garncarze (ryc. 28). To przyczyniło się do zlikwidowania w Ćmielowie samodzielnych warsztatów garncarskich około 1880 r. Na terenie Denkowa przeciwnie, drobne manufaktury były zjawiskiem przejściowym, a garncarstwo chłopskie przetrwałe do dziś. Nawet teraz garncarze starają się przez krótki okres pracy w fabryce ceramicznej pogłębić swoje wia­ domości techniczne; należy więc sądzić, że na ich twórczość zarówno dawną, jak i obecną ceramika szlachetna wywarła duży wpływ. W zakre­ sie techniki produkcji na przykład zastosowano pewne ulepszenia (ślozy) w budowie paleniska w piecu garncarskim, podobnym poza t y m do pie­ ców ośrodków kieleckich. Również sposobu ochrony garnków przed znisz­ czeniem podczas wypału, przez przekładanie ich płytkami biskwitowymi (bakiery), nauczono się w ćmielowskiej wytwórni. Możliwe też, że tą drogą zapoznali się miejscowi garncarze z nowoczesnym szybkoobrotowym kołem na ruchomej osi, bo żywa jest tu tradycja koła sponowego. Najłatwiej uchwytne zmiany przeszły same wyroby. Szczególnie charakterystyczna dla omawianych ośrodków jest zgrzebna (niegl ażurowana) biała i czerEtnografia Polska 1 18 �274 Ryc. 29. J. K L I M A S Z E W S K A i E. FRYS Wazy na barszcz wykonane przez Kaczmarskiego w 1951 r. Denków, pow. Iłża Fot. R. NachTiilner wona ceramika, zdobiona skromnymi pasowymi motywami malatur, rytu lub sgraffito, na której glazura jest tu znana od koło 1900 r. Oprócz wy­ robów o formach tradycyjnych (jak dzbany, wodnicki, polewanice, bańki na olej, donice, miski i garnki) produkowane są przedmioty o formach wyraźnie naśladujących fajanse i porcelanę ćmielowską, a także z innych wytwórni, np. miski-salaterki, miski z mydelniczkami, konewki, czajniki, kufliki, maselniczki, wazy na barszcz, flakony (ryc. 29). Pewną rolę ode­ grały tu też inspiracje przygodnych amatorów ceramiki, którzy zama­ wiali kolekcję flakonów według własnych szkiców. Wiele z nich przeszło w stały zestaw miejscowych garncarzy. W 1950 r. garncarze z Denkowa i okolicy przystąpili do spółdzielni. Przez szereg zorganizowanych t u konkursów i wystaw Wydział Kultury WRN w Kielcach oraz CPLiA rozbudziły indywidualną twórczość i na­ dały jej właściwy charakter, eliminując stopniowo nieludowe formy i zdobnictwo. �RZEMIOSŁO îlABura K KauMameHCxa BOIlPOCy u 9BU LUDOWE 275 Ct>pi>ici, HAPOftHOrO 9Tiiorpa(JiHtieCKoe W KIELECKIEM PEMECJIA OT^icinie KEJIEUKOrO MuCTiiTyTa MaTepiiaubiioii BOEBO/JCTBA KyjlbTypu na nniaji c 1 9 5 3 r . aaHH.ijoCb p a a p a ô o T K o i i H C K O T o p b i x B o n p o c o B n o •iapiiOMy aeay i u o6pa6oTue mcaeaa B Ke.uenKOM BoeBOjtCTBe. HacTirraue m o r a p a f i o T n p e ^ C T a R ; i e n Ł i B n a c T o a m e J i C T a T b e . OTHOCHTCH OHH K 3 , e H T e ; i b H o C T n roHHapcKiix IT P . neHTpon. pa6oTH KOTopue Be.nicb Be.nncb TpyateHtiKaMH: B. BTHX neKOTopux LTauiKOBCKOû HflXMHJIBHep. IloneBbie » ITOJIPBHP KpaKOBe, B HapojinoMy roH- paôoTbi, onpe^ejiOHiiOM Hrcji.iOHCuoro Tpeimc CMHC;IO YuMBepciiTeTa (jiaKTopoB 6eHHi,iii naJKiiM B KpanoBe. o6ycjioBJiHBaioiH,iix peMec.iia n a npoTHwceHHH MiinyBniero HU H a y i e m i p paaBHTHH o6n?erTHPHHHx 8THorpa$HHeci»HM npo^ojiœeiineM TpynoB npoijecc oTiioinoHHii. Smorpa^Hii I l e j i b K ) H C C J i e ^ O B a H H t t JIBM-HOCL p a a B H T H H p a 3 i i t i x BH^OB CTOJI6THJI. B CBHSH w e H t j i y O T ^ e j i e H a e M , HBJIHIOTCH CeMHHapa ticcjie^oBaHHH cocTOHHiieM p,aHiioro CnaBHH paccMO- iiapo,T,noro 6 b M nojiojKeH pesiecjia oco- u XOROM ivaK II t f m a u o r p a i J n i H G C K H M i i .VCJIOBHHMH TeppH- TOpitH. Jadwiga Klimaszewska and E w a Frys M A T E R I A L S F O R T H E S T U D Y O F P E A S A N T C R A F T S IN T H E K I E L C E PROVINCE Summary The survey started in 1953 by the Seminar of Slavonic Ethnography of the J a giellonian University in Cracow aimed at tracing the development of various handicrafts during the last hundred years in the Kielce area and at showing factors conditioning their progress. Hence particular stress was laid on the connection with the existing physiographic conditions, economic and political factors and so on. Some of the problems (pottery, metallurgy) were taken over in 1953 by the Department of Ethnography, Institute of The History of Material Culture, Polish Academy of Sciences in Cracow. The results of some investigations, in particular those devoted to the pottery centres, carried out by B. Paszkowska and R. Nachmillner, have been included in the paper. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fac988a2b8f9a4e0de9f37804226b22.pdf e0715d8c250f739338fd37cab443ca49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:616 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:565 Title A name given to the resource Materiały do studiów nad genezą teatru / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.396-410 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ M A T E R I A Ł Y DO STUDIÓW N A D GENEZĄ Przegląd hipotez. Koncepcja TEATRU A. D. Awdiejewa 1 W i d o w i s k o teatralne, element k u l t u r y o d n a j d o w a n y u w s z y s t k i c h ludów na w s z y s t k i c h szerokościach geograficznych z i e m i , stanowił i sta­ n o w i jeden z najbardziej a t r a k c y j n y c h tematów badań d l a naukowców w i e l u dziedzin. Jak każde zjawisko o n i e z w y k l e bogatej t r a d y c j i , różno­ rodności f o r m i treści, m u s i podlegać analizie z różnych punktów w i ­ dzenia, ocenie według w i e l u kryteriów, dzięki czemu możliwe staje się zrozumienie go w jego w i e l o w a r s t w o w y c h powiązaniach. Zadaniem etno­ g r a f i i w t e j dziedzinie p o w i n n o być dostarczenie j a k najobszerniejszego materiału pozwalającego odpowiedzieć na szereg pytań zadawanych so­ bie przez badaczy o d k i l k u wieków. Czy jednak te p y t a n i a : od k i e d y można mówić o w i d o w i s k u t e a t r a l n y m ? j a k i e są początkowe jego f o r m y ? jaka jest jego f u n k c j a w społeczeństwie, w którym powstaje, a więc, jakie w a r u n k i gospodarczo-społeczne, można określić jako wystarczające (i konieczne?) do powstania teatru? czy elementy w i d o w i s k o w e obrzę­ dów, m a g i i , gier należy również zaliczyć do teatru? j a k a jest f u n k c j a t e a t r u ludowego w społeczeństwie w y s o k o zorganizowanym? j a k a jest funkcja t e a t r u w społeczeństwach t z w . p r y m i t y w n y c h żyjących współ­ cześnie? nie prowadzą w k o n s e k w e n c j i d o jasnego zdania sobie s p r a w y z tego, czym jest teatr? A b y zrozumieć o g r o m możliwości, właściwie ustawić p r o b l e m i o d ­ powiedzieć na postawione p y t a n i a , należy rozpocząć badania o d próby d e f i n i c j i t e a t r u . D e f i n i c j a t a natomiast, jeśli prześledzić ją w l i t e r a t u r z e , była zazwyczaj sprawą i n t u i c j i badaczy i zwyczajowo przyjętych określeń. Historię t e a t r u r o z p a t r y w a n o najczęściej zaczynając od d r a m a t u grec­ kiego, a więc traktując teatr jako zorganizowany system r e k r e a c y j n y , Zob. A . D . A w d i e j e w , P r o i s c h o z d i e n i j e tieatra. Elemienty tieatra w pierwoobszczinnom stroje, L e n i n g r a d — M o s k w a 1959. P r a c a ta p r a w d o p o d o b n i e z o s t a n i e przetłumaczona n a język p o l s k i . 1 �397 STUDIA NAD GENEZĄ T E A T R U gdzie i s t n i e j e scena i w i d o w n i a . Natomiast d l a badacza, dysponującego materiałem e t n o g r a f i c z n y m , zagadnienie zaczyna się komplikować w m o ­ mencie porównywania analogicznych z j a w i s k k u l t u r y ludów z w a n y c h p r y m i t y w n y m i i społeczeństw wysoko zorganizowanych. Które e l e m e n t y w dziedzinie t e a t r u należy traktować jako analogiczne? P y t a n i e to p r o ­ wadzić m u s i do szukania elementów stałych, n i e z m i e n n y c h w i d o w i s k a teatralnego i genezy zjawiska. P r o b l e m genezy t e a t r u wypłynął w X I X w . w związku z n a g r o m a ­ dzeniem się o g r o m n e j ilości faktów i materiałów etnograficznych z róż­ n y c h terenów. Powstała konieczność i c h uporządkowania, analizy i p i e r w ­ szych wniosków. W n i o s k i natomiast wyciągano zgodnie z ogólnym prą­ d e m n a u k i — ewolucjonizmem. Poszukiwano więc początkowych f o r m t e a t r u wśród opisów tańców m i m i c z n y c h p r z y p i s y w a n y c h już najwcześ­ n i e j s z y m etapom k u l t u r y człowieka. W r o k u 1881 E. T y l o r pisze: „Na n i s k i c h poziomach c y w i l i z a c j i tańce i w i d o w i s k a t e a t r a l n e stanowią oczy­ wiście jedność [•••] Za czasów klasycznych sztuka aktorska dzieliła się na wiele gałęzi. P a n t o m i m a zachowała formę najdawniejszą" . K i l k a ­ dziesiąt l a t później reprezentant szkoły n i e m i e c k i e j , s u m i e n n y badacz 0 dużej i n t u i c j i n a u k o w e j i o r y g i n a l n y m podejściu d o r o z p a t r y w a n y c h zagadnień, H . S c h u r t z sugeruje myśl podobną. Rozwija ją i dowodzi w i e l o m a przykładami: „ W dziedzinie poezji d r a m a t y c z n e j można o d ­ naleźć u narodów p r y m i t y w n y c h j e d y n i e nieliczne z a b y t k i i chyba t y l k o związane z tańcami m i m i c z n y m i . Jest t o bardzo i s t o t n y m spostrzeżeniem, gdyż d r a m a t r o z w i j a się zawsze z tego źródła" . P r a w i e równocześnie z pracą Schurtza ukazuje się opracowanie R. Wallaschka , czeskiego m u ­ zykologa, poświęcone genezie m u z y k i . N a p o t y k a m y t a m również p o d ­ kreślenie ścisłych związków między muzyką, tańcem i przedstawieniem p a n t o m i m i c z n y m u ludów t z w . p i e r w o t n y c h : „[...] na n i s k i c h etapach k u l t u r y taniec jest t a k ściśle związany z p r z e d s t a w i e n i a m i p a n t o m i m i c z n y m i , że t r u d n o przeprowadzić granicę [...] P a n t o m i m a ta, t a k samo j a k 1 p r y m i t y w n y taniec, są w istocie p r y m i t y w n y m d r a m a t e m " . W d o w o ­ dach swych twierdzeń autor opiera się przede w s z y s t k i m na m a t e r i a l e e t n o g r a f i c z n y m i co więcej wyciąga śmiałe i nie pozbawione chyba słuszności w n i o s k i dotyczące przedstawień t e a t r a l n y c h u społeczeństw p i e r w o t n y c h : istotą więc przedstawień d r a m a t y c z n y c h są gesty m i m i c z n e , słowa odgrywają rolę drugorzędną, m u z y k a i d r a m a t są w y t w o r a m i o wspólnej genezie. 2 3 4 5 2 E . B. T y l o r , Antropologia. Wstęp do b a d a n i a człowieka i cywilizacji, s z a w a 1902, s. 303—304. 3 H. S c h u r t z , istorija pierioobytnoj 4 R. W a l l a s c h e k , 5 W a 11 a s с h e к, Anfange op. cit, kultury, der Tonkunst, s. 240. Pietierburg L e i p z i g 1903. 1907, s. 541. War­ �ANNA 398 ZADROŻYNSKA-BARĄCZ Poprzez w s p o m n i a n e prace zaczyna zapełniać się l u k a w l i t e r a t u r z e dotyczącej kształtowania się i r o z w o j u w i d o w i s k a teatralnego okresu przedgreckiego, proces nabiera k o n k r e t n y c h f o r m , zostają połączone ze sobą d w a odrębne do t e j p o r y światy: wysoko rozwiniętej c y w i l i z a c j i o tradycjach t e a t r u greckiego i c y w i l i z a c j i ludów z w a n y c h p r y m i t y w ­ n y m i o tradycjach spektakli mimicznych. Możliwość w y k o r z y s t a n i a źródeł etnograficznych b u d z i zrozumiałe zainteresowanie wśród specjalistów teatrologów. J e d n y m z najbardziej znanych historyków t e a t r u antycznego był W. Ridgeway, autor dwóch obszernych prac: Origin of Tragedy i The Dramas and Dramatic Dan­ ces . W pierwszej z w y m i e n i o n y c h prac R i d g e w a y stara się dowieść tezy 0 pochodzeniu t r a g e d i i starogreckiej. D r u g i e s t u d i u m zawiera rozsze­ rzoną argumentację poprzedniej tezy. I t a k , opierając się na doskonałej znajomości dotychczasowej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u , dysponując o l b r z y m i m materiałem e t n o g r a f i c z n y m porównawczym, dotyczącym p r y m i t y w n y c h f o r m t e a t r u z terenów całego świata, Ridgeway w y s u w a hipotezę, że k o ­ r z e n i t r a g e d i i greckiej należy szukać na długo przed przeniknięciem t a m k u l t u Dionizosa, z którym do t e j p o r y wiązano genezę d r a m a t u grec­ kiego, a m i a n o w i c i e może być ona kontynuacją k u l t u zmarłych wodzów 1 bohaterów. K u l t y te charakteryzowały się przede w s z y s t k i m obecnością tańców m i m i c z n y c h i chórów (znanych później w t r a g e d i i greckiej) w y ­ k o n y w a n y c h p r z y grobach i świątyniach poświęconych bohaterom . K o n ­ cepcja t a nie jest odosobniona. Podobnie i J . G. Frazer chce wywieść w i ­ d o w i s k o dramatyczne od p e w n y c h szczególnych wydarzeń w życiu czło­ w i e k a . Lecz podczas g d y R i d g e w a y dochodzi do w n i o s k u , że u większości ludów świata tragedia j a k o f o r m a dramatyczna wyrosła na analogicz­ n y m do greckiego podłożu ceremonii pogrzebowych i k u l t u zmarłych, Frazer wiąże j e j genezę z dramatyzacją przez człowieka p r y m i t y w n e g o z m i a n pór r o k u . 6 1 8 9 Pierwsze dwudziestolecie naszego w i e k u o b f i t u j e w liczne prace tykuły wiążące się bezpośrednio l u b pośrednio z genezą t e a t r u . k a w y m w y d a r z e n i e m na t y m t l e staje się artykuł W. N . C h a r u z i n y b l i k o w a n y w r o k u 1927 przez radzieckie czasopismo „Etnografia" 10 W. R i d g e w a y , Origin of tragedy, C a m b r i g d e 1910. W. R i d g e w a y , The dramas and dramatic dances of non-european in special reference to the origin of greek tragedy, C a m b r i d g e 1915. i ar­ Cie­ opu­ pod 6 7 8 Ridgeway, 3 J . G . F r a z e r, Adonis; races op. cit., s. 11. Attis, Osiris, L o n d o n 1914, s. 3. lo Przytoczą t u chociażby n a z w i s k a G e v e m a y e r a i J e w r e i n o w a , których l i c z n e p r a c e ukazują się w l a t a c h d w u d z i e s t y c h . P r a c e te j e d n a k n i e wnoszą n i c istot­ nego w d z i e d z i n i e k o n c e p c j i genezy t e a t r u . �STUDIA NAD GENEZĄ 399 TEATRU tytułem Prymitywne formy sztuki dramatycznej . Z e względu na za­ w a r t e w n i m koncepcje i sposób wykładu postaram się krótko go omó­ wić. Składa się on z dwóch części. Pierwszą stanowi to, co można b y nazwać p r o g r a m e m badawczym. C h a r u z i n a stara się określić przede w s z y s t k i m p r z e d m i o t s w y c h rozważań. Pisze: „badanie w i d o w i s k d r a m a ­ t y c z n y c h [...] jest najwłaściwsze, g d y bierzemy p o d uwagę i c h cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e " . I dalej proponuje w „prymitywnych w i d o w i s k a c h d r a m a t y c z n y c h [...] odróżnić d w a aspekty: wewnętrzną myśl s p e k t a k l u od sposobu wyrażania j e j n a zewnątrz" ; jest to więc propozycja o d ­ dzielenia f o r m y od treści. Konsekwencją tego mechanicznego podziału będzie osobna analiza każdego z w y m i e n i o n y c h elementów s p e k t a k l u , a s p e k t a k l a m i t e a t r a l n y m i określa C h a r u z i n a zjawiska charakteryzujące się następującymi cechami: m u s i istnieć w y k o n a w c a i w i d z , reżyser, miejsce w y k o n a n i a , k o s t i u m i r e k w i z y t y . Praca C h a r u z i n y stawiała po raz pierwszy jasno d w a powiązane ze sobą zagadnienia teoretyczne: określenie cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h w i d o w i s k a dramatycznego i syste­ matyzację t y c h w i d o w i s k zawartą w d r u g i e j części pracy. W r o k u 1928 J . L i p s opracowuje d l a niemieckiego T o w a r z y s t w a A n ­ tropologicznego referat na temat pochodzenia t e a t r u u ludów p r y m i t y w ­ n y c h , który jako jeden z rozdziałów wszedł do późniejszej jego pracy V źródeł cywilizacji . A u t o r nawiązując do genezy d w u kierunków roz­ w o j u późniejszego t e a t r u : t r a g e d i i i k o m e d i i , sugeruje, że teatr jako w i ­ dowisko powstał u społeczeństw t z w . p r y m i t y w n y c h . „Jedynie studia nad t e a t r e m ludów p i e r w o t n y c h mogą dać odpowiedź" na p y t a n i e o tę genezę. Jest to p r o g r a m badawczy. S p o t y k a m y u Lipsa również d e f i ­ nicję t e a t r u : „[...] elementy w i d o w i s k a teatralnego ludów p i e r w o t n y c h : taniec, maski, m u z y k a i a k c j a " oraz podstawowe założenia m e t o d y b a ­ dań: „podstawowe pojęcia t e a t r u , jego środki w y r a z u oraz sama istota d r a m a t u p r a w i e się nie zmieniły. Wszystkie najistotniejsze cechy n o w o ­ czesnej sceny można p r z y n a j m n i e j w zarodku odnaleźć w teatrze ludów p i e r w o t n y c h " '. Pod t y m też kątem c y t u j e L i p s przykłady w i d o w i s k t e a t r a l n y c h , szuka w n i c h elementów d r a m a t u współczesnego, n i e z w r a ­ cając u w a g i na i c h treść i funkcję, jaką spełniały owe w i d o w i s k a w o r ­ ganizacji społeczeństwa p r y m i t y w n e g o i jaką spełniają w wysoko zor­ ganizowanej c y w i l i z a c j i współczesnej. n 12 13 14 15 16 17 J . N. C h a r u z i n a , Primitiwnyje g r a f i j a " , 1927 n r 1, 2: 1928 n r 1, 2. 11 12 13 14 15 l c 17 formy dramaticzeskogo C h a r u z i n a , op. cit., „Etnografija", 1927 n r 1, s. 58. C h a r u z i n a , l.c J . E . L i p s, TJ źródeł cywilizacji. L i p s , op. cit., s. 307. L i p s , op. cit., s. 305. L i p s , op. cit., s. 306. W a r s z a w a 1957. iskusstwa, „Etno- �400 ANNA ZADR02YŃSKA-BARĄCZ Na materiałach etnograficznych oparta jest również analiza zjawiska t e a t r u przeprowadzona przez K . T h . Preussa , która szczególnie p o d ­ kreśla ścisły związek tańca i w i d o w i s k a dramatycznego u ludów p r y m i ­ t y w n y c h . Idzie j e d n a k jeszcze o k r o k dalej niż jego poprzednicy: stara się oddzielić od siebie o b y d w a te rodzaje s z t u k i . Zauważa, że w i d o w i s k o teatralne łączy się zazwyczaj z występowaniem k o s t i u m u , a głównie m a s k i : „Tylko m n i e j l u b więcej pełna kostiumologia, a w szczególności zakrycie t w a r z y maską, może wskazać badaczowi, że w d a n y m w y p a d k u ma o n do czynienia ze sceną dramatyczną" . W przeobrażeniu się czło­ w i e k a w inną istotę w i d z i najbardziej charakterystyczną d l a t e a t r u cechę. Więcej, rozgranicza bezwzględnie zabawy od w i d o w i s k d r a m a ­ t y c z n y c h , a t e ostatnie uznaje za pierwotną formę t e a t r u . Dalsze k o n ­ cepcje Preussa wiążą się z analizą f o r m w i d o w i s k o w y c h w różnych spo­ łecznościach w zależności od f o r m gospodarki. W t y m w y p a d k u w y d a j e się d l a nas m n i e j ważne, że podział systemów gospodarczych, który p r z y ­ jął Preuss, był n i e r e a l n y , najbardziej istotne jest to, że dostrzegł różnicę f o r m y w i d o w i s k a teatralnego w zależności od układu gospodarczego spo­ łeczeństwa. W dalszych więc studiach n a d t e a t r e m należałoby ustalić rzeczywisty schemat systemów gospodarczych, przeanalizować funkcję w i d o w i s k t e a t r a l n y c h w związku z i c h formą zależną o d gospodarki spo­ łeczeństwa, w którym występują. Preuss zasygnalizował j e d y n i e k i e ­ r u n k i r o z w o j u badań. 18 19 Przedstawiony, zapewne niepełny, zarys kształtowania się i dojrze­ w a n i a określonych k o n c e p c j i w dziedzinie genezy t e a t r u miał na celu pokazanie, że po pierwsze większość błędów oraz skrajne rozwiązania zagadnienia powstać mogły w związku z b r a k i e m jednoznacznego zdefi­ n i o w a n i a zjawiska oraz, po d r u g i e , rozwiązanie p r o b l e m u genezy i h i ­ s t o r i i t e a t r u n i e leży wyłącznie w kompetencjach teatrologów, p r z e c i w ­ nie, podstawą badań p o w i n n y stać się przede w s z y s t k i m materiały e t n o ­ graficzne. Pracą, którą można uznać za podsumowującą i porządkującą d o t y c h ­ czasowy dorobek w t e j dziedzinie, jest niewątpliwie Pochodzenie teatru A. D . A w d i e j e w a . A u t o r , h i s t o r y k , teatrolog i etnograf radziecki, p i e r w ­ szą wersję opracowania ukończył jeszcze w latach t r z y d z i e s t y c h . Książka, w y d a n a po w i e l u latach studiów i badań, zawiera dogłębnie przemyślaną koncepcję i konsekwentną motywację t e o r i i . Celem j e j jest rozpatrzyć „historię t e a t r u j a k o proces historycznego r o z w o j u od najwcześniejszych 1 8 K . T h . P r e u s s , Der b u r g " , t. 7: 1927/1928. 1 3 P r e u s s , op. cit., s. 5. Unterbau des Dramas, „Vortráge d e r B i b l i o t h e k War­ �STUDIA NAD GENEZĄ 401 TEATRU f o r m e l e m e n t a r n y c h do f o r m złożonych, wyższych [...]" . I dalej autor pisze: „[...] o c z y w i s t y m jest, że historię t e a t r u należy zacząć n i e od h i ­ s t o r i i t e a t r u antycznego, t z n . t e a t r u w społeczeństwie n i e w o l n i c z y m , lecz od rozpatrzenia elementów t e a t r u w u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j oraz od ustawienia p r o b l e m u pochodzenia t e a t r u jako jednej z f o r m świado­ mości społecznej, jeżeli oczywiście powstanie t e a t r u wiąże się z u s t r o ­ j e m wspólnoty p i e r w o t n e j [...] Natomiast w t y m właśnie celu należy przede w s z y s t k i m jasno zdawać sobie sprawę, co r o z u m i e m y pod poję­ ciem t e a t r u , którego początki spodziewamy się odkryć w u s t r o j u wspól­ n o t y p i e r w o t n e j , j a k a jest jego specyfika?" . O d tego też zagadnienia rozpoczął pracę A w d i e j e w . Uważa on przede w s z y s t k i m t e a t r za przejaw sztuki, za określony i odrębny j e j rodzaj. W t y c h też kategoriach r o z p a t r u j e jego specyfikę wychodząc z założenia, że każdy gatunek s z t u k i poza e l e m e n t a m i wspól­ n y m i , j a k obrazowe odtwarzanie rzeczywistości, posiada cechy i n d y w i ­ dualne a t y m i są sposoby i f o r m y k o n s t r u o w a n i a owego obrazu rzeczy­ wistości. „Obraz t e a t r a l n y l u b sceniczny, powstaje w t e d y , g d y a k t o r o t r z y m a w s z y [...] rolę, zrozumiawszy ją p r z y pomocy swoich warunków psycho-fizycznych [...] zmienia się, przeistacza w inną nową istotę (rola + a k t o r = obraz s c e n i c z n y ) " . A k t o r jest więc w a r u n k i e m k o n i e c z n y m s p e k t a k l u . Jednakże samo przeistoczenie się a k t o r a w inną istotę n i e t w o r z y jeszcze t e a t r u . Zaczyna się on dopiero w momencie, g d y m a m y do czynienia z odbioreą-widzem „[...] przeistoczenie aktora w inną istotę, odtworzenie zachowania się t e j ostatniej oraz wypadków z nią związa­ nych, n a koniec percepcja tego działania przez w i d z a — oto co t w o r z y sztukę teatralną" . M a m y więc podstawowe k r y t e r i a oceny zjawisk i za­ szeregowania i c h bądź w dziedzinę t e a t r u , bądź odrzucenie i c h do i n n y c h k a t e g o r i i . A w d i e j e w omawia g r y , zabawy, inscenizację pieśni, obrzędy j a k o f o r m y , które często uważano, bez j a k i e j k o l w i e k a n a l i z y , za w i ­ d o w i s k a teatralne. N i e przeczy, że spotyka się wśród nich często bogatą inscenizację teatralną, lecz n i e jest t o teatr — w teatrze aktor staje się kimś i n n y m i konsekwentnie poddaje się akcji, natomiast g r y , za­ bawy, inscenizacje bajek czy pieśni posiadają i n n y cel, przyjmują j e d y ­ nie pewne f o r m y w i d o w i s k a i ekspresji, podczas g d y same n i e tworzą s p e k t a k l u . Obrzędy należy ponadto zaliczyć do zupełnie i n n e j k a t e g o r i i zjawisk. N i e można na pewno zaprzeczyć, że odegrały one niemałą rolę 20 21 22 23 24 20 Awdiejew, op. cit. 21 Awdiejew, op. cit., s. 25. 2 2 Awdiejew, op. cit., s. 28. 23 Awdiejew, op. cit., s. 30. 2 4 С а г u z i n a, op. cit. 26 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �402 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ w kształtowaniu się t e a t r u , lecz wiele z nich należy absolutnie w y k l u ­ czyć p r z y rozważaniach n a d t e a t r e m . Przede w s z y s t k i m w sferę zainte­ resowań n i e mogą wejść t z w . obrzędy zamawiania a n i obrzędy w e ­ selne — główne postacie w i d o w i s k a n i e zmieniają swej osobowości i nie odgrywają a k c j i n i e z n i m i związanej. Można analizować poszczególne obrzędy w bogactwie i c h f o r m i stopniowo klasyfikować i c h przynależ­ ność, nie t o jednak jest zamierzeniem A w d i e j e w a . Twierdząc, że cechą zasadniczą, specyfiką t e a t r u jest przeobrażenie człowieka-aktora w inną istotę, bada A w d i e j e w w a r u n k i , które mogły spowodować powstanie t a ­ kiego zjawiska w działalności człowieka. N i e szuka więc w k u l t u r z e społeczności d z i k i c h w pełni ukształtowanego zjawiska t e a t r u , lecz j e ­ d y n i e śladów cechy, którą uznał za charakterystyczną również i d l a póź­ niejszych w i d o w i s k t e a t r a l n y c h . Zagadnienie wygląda inaczej niż u p o ­ przednich badaczy. N i e poszukuje się f o r m zjawiska skomplikowanego l u b chociażby jego pojedynczych elementów a n i ukształtowanej w pełni po­ staci na początkowych etapach r o z w o j u c y w i l i z a c j i , lecz warunków, które mogły zmusić człowieka do u d a w a n i a i n n e j i s t o t y uważając t o za n a j ­ istotniejszy m o m e n t badanego procesu prowadzącego do powstania w i ­ d o w i s k a sensu stricto teatralnego. Przebieranie się i maskowanie są w e ­ dług A w d i e j e w a p i e r w s z y m i p r z e j a w a m i późniejszego t e a t r u . P r z y c z y n y takiego zachowania się człowieka są możliwe do określenia n a podstawie i n t e r p r e t a c j i materiałów archeologicznych i etnograficznych, wypływają bezpośrednio z warunków gospodarczo-społecznych ówczesnego człowie­ ka. Poprzez określenie najistotniejszej cechy zjawiska zwanego t e a t r e m , w y e l i m i n o w a n i e aspektów ubocznych, rozpraszających k o n t u r y zagad­ nienia, otrzymał A w d i e j e w stosunkowo prostą, rozwikłaną postać p r o ­ b l e m u . Pozostaje więc teraz omówić ów schemat r o z w o j u w i d o w i s k a teatralnego t a k , j a k podaje go autor, kładąc nacisk na w a r u n k i ekonomiczno-społeczne j a k o na podstawową determinantę r o z w o j u . A u t o r przyjął następujący podział dla swoich rozważań: 1) elementy s z t u k i t e a t r u na wczesnych etapach u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j ; 2) ele­ m e n t y s z t u k i t e a t r u w rozwiniętym u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j ; 3) ele­ m e n t y s z t u k i t e a t r u w okresie rozpadu wspólnoty r o d o w e j ; 4) elementy s z t u k i t e a t r u w okresie przejścia do społeczeństwa klasowego. N i e mówiąc o „teatrze", lecz o „elementach s z t u k i t e a t r u " stoi autor na s t a n o w i s k u k o n s e k w e n t n y m w stosunku do omówionych wyżej za­ łożeń badawczych. Oto w skrócie koncepcja A w d i e j e w a dotycząca p o ­ chodzenia i r o z w o j u f o r m s z t u k i t e a t r u . Elementy sztuki teatru na wczesnych etapach u s t r o j u w s p ó l n o t y p i e r w o t n e j . Ustrój wspólnoty p i e r w o t n e j uznano teoretycznie za pierwszą formację gospodarczo-społeczną społe­ czeństwa ludzkiego. A w d i e j e w sugeruje, że pojawienie się elementów �STUDIA NAD GENEZĄ 403 TEATRU s z t u k i t e a t r u wiąże się z najwcześniejszymi m o m e n t a m i f u n k c j o n o w a n i a tego społeczeństwa. N i e jest to myśl b y n a j m n i e j nowatorska, gdyż tego rodzaju poglądy s p o t y k a m y w f i l o z o f i i s z t u k i już na przestrzeni k i l k u wieków — o r y g i n a l n e w p r a c y A w d i e j e w a jest — podkreślam to jesz­ cze raz — ustawienie p r o b l e m u . „ K i e d y i p r z y j a k i c h w a r u n k a c h powsta­ je w u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j dążność i potrzeba przeobrażania się człowieka w inną istotę, t o znaczy jego przebieranie się?" . Początkowe etapy r o z w o j u społeczeństwa ludzkiego zawierają już w sobie p i e r w s z y podstawowy podział pracy między kobietę i mężczyznę: k o b i e t y zajmują się zbieractwem, mężczyźni łowami i p o l o w a n i e m . T k w i t u najprawdopodobniej sedno zagadnienia. W a r u n k i e m b y t u są efekty zbieractwa i łowów. Z b i e r a c t w o n i e w y m a g a specjalnych narzędzi, łowy natomiast absorbują twórczą wyobraźnię człowieka w k i e r u n k u stopnio­ wego udoskonalania narzędzi i sposobów polowania. Początkowo człowiek nie dysponuje dużymi możliwościami zwycięstwa n a d zwierzętami poza użyciem n a j p r y m i t y w n i e j s z y c h narzędzi. Zmuszony zostaje do m a s k o w a ­ nia się i przebierania, udawania i s t o t y n i e - l u d z k i e j , b y zwierzę zbliżyło się n a odległość dostępną d l a jego b r o n i . Dlatego myśliwskie maskowanie się i przebieranie uznaje A w d i e j e w za pierwszą próbę przeobrażenia czło­ w i e k a w inną istotę. D o w o d a m i takiego zachowania się człowieka są m a ­ lowidła znane z grot F r a n c j i , Hiszpanii czy A f r y k i , zawierające sceny p o ­ lowań, przebrane za zwierzęta postacie myśliwych oraz Sposoby p o l o w a ­ nia znane z materiałów etnograficznych współczesnych l u b d a w n y c h z terenów A f r y k i , A m e r y k i czy A u s t r a l i i . Przebranie to polega na zasło­ nięciu głowy l u b całej postaci maską l u b skórą zwierzęcia n i e budzącego strachu w zwierzętach, na które się poluje. Występują t u d w a elementy s p o t y k a n e później we w s z y s t k i c h f o r ­ mach w i d o w i s k a teatralnego: maska — j a k o pierwszy sposób przebrania się człowieka, a t y m s a m y m przejaw jego usiłowania przeobrażenia się w inną istotę, oraz d r u g i element — f a k t , że przebierającymi są wyłącz­ nie mężczyźni, myśliwi: do mężczyzn b o w i e m p r a w i e wyłącznie należał teatr jeszcze w epoce szekspirowskiej, gdzie g r a l i o n i wszystkie role, z k o b i e c y m i włącznie. Te d w i e cechy: maska oraz aktor-mężczyzna, spo­ t y k a n e są zarówno w teatrach Wschodu, E u r o p y , j a k i w w i d o w i s k a c h teatralnych u plemion zwanych p r y m i t y w n y m i . 25 Przebranie myśliwego w maskę l u b skórę zwierzęcia jest j e d n a k w u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j t y l k o rodzajem narzędzia p r a c y — t r a k ­ tując j e j a k o określony element późniejszej s z t u k i t e a t r u A w d i e j e w myśli przede w s z y s t k i m o tkwiących t u możliwościach wykształcenia się z d o l ­ ności naśladowczych. Takie zdolności w f o r m i e doprowadzonej p r a w i e do A w d i e j e w , op. cit., s. 39. �404 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ p e r f e k c j i w i d z i autor w tańcach myśliwskich, w i e r n i e kopiujących spo­ soby poruszania się i zachowania niektórych zwierząt. Tańce myśliwskie uważa za bezsprzeczne ogniwo w łańcuchu prowadzącym do w i d o w i s k t e a t r a l n y c h . Następnym o g n i w e m w t y m łańcuchu były, według A w ­ diejewa, tańce totemiczne. Elementy sztuki teatru w rozwiniętym ustroju wspólnoty rodowej. Wraz z r o z w o j e m i w z r o s t e m wspólnoty rodowej rozwijają się sposoby p r o d u k c j i , pojawiają się nowe narzędzia i n o w e sposoby p r a c y . Myślistwo, a t y m bardziej zbieractwo n i e zapew­ niają już b y t u . Należy zdobyć sposób regularnego i systematycznego d o ­ starczania pożywienia, n i e zdawać się j e d y n i e na przypadek. W efekcie t y c h potrzeb wykształca się p r y m i t y w n e r o l n i c t w o zdobywające sobie stopniowo coraz większe znaczenie w gospodarce. Wiąże się ono ze zmia­ ną ekonomicznych f u n k c j i k o b i e t y i mężczyzny w rodzinie: mężczyzna zajmuje się k a r c z o w a n i e m i w y p a l a n i e m lasów, k o b i e t y spulchniają gle­ bę, sieją i zbierają p l o n y . Z m i a n y b y t u znajdują odzwierciedlenie w ide­ ologii — zmienia się r o l a zwierząt w gospodarce człowieka, naśladowanie ich zwyczajów, przebieranie się w i c h skóry do taneczno-mimicznego s p e k t a k l u muszą zostać włączone w system rolniczej p r o d u k c j i j a k o d o ­ minującej n a d polowaniem. Poszczególne więc etapy u p r a w y r o l i świę­ cono tańcem naśladującym jeszcze zwierzęta. K u l t ziemi jednak w p r o ­ wadza nowe wątki do w i d o w i s k , znaczenia nabiera idea płodności, coraz częściej s p o t y k a się elementy falliczne w ceremoniach. W k u l c i e zwierzę­ ta ustępują p o w o l i miejsca postaci człowieka. Wyobrażenie przodka i j e ­ go k u l t zyskują sobie tę samą rangę, którą do tej p o r y posiadały j e d y n i e zwierzęta totemowe. Rozpowszechnia się k u l t przodków. Początkowo ce­ remonie k u l t o w e odnoszą się do bezpośrednich przodków, stopniowo j e d ­ nak t e n o b i e k t k u l t u oddala się w przeszłość, b y na etapie rozpadu wspól­ n o t y p i e r w o t n e j stać się sławionym przez m i t y i legendy antenatem. K u l t zmarłych p r z y b i e r a różne f o r m y aż po formę w i d o w i s k a , które­ go centralną postacią jest zmarły, jego działalność, czyny, odgrywane przed z g r o m a d z o n y m i w i d z a m i . Ściśle z k u l t e m przodków wiążą się cere­ monie pogrzebowe oraz uroczystości związane z pamięcią zmarłych. O j ­ ciec plemienia, w i e l k i przodek, jest również centralną postacią obrzędów i n i c j a c y j n y c h . W t a j e m n i c z a n i zaznajamiają się z historią społeczności, której mają stać się pełnoprawnymi członkami, poprzez oglądanie insce­ n i z o w a n y c h mitów p l e m i e n i a sławiących wodza-założyciela, ojca wszyst­ k i c h współplemieńców, przodka-bohatera, wyjaśniających zasady p o k r e ­ wieństwa. Inscenizacje te mają postać czasami tańców m i m i c z n y c h l u b rozbudowanego w i d o w i s k a j e d n a k o określonej i zawsze stałej tematyce. E l e m e n t y s z t u k i t e a t r u w okresie rozpadu wspól­ n o t y r o d o w e j . W dziedzinie gospodarki Okres t e n c h a r a k t e r y z u j e �STUDIA NAD GENEZĄ TEATRU 405 się s t o p n i o w y m wejściem w użycie narzędzi m e t a l o w y c h , s z y b k i m r o z ­ w o j e m r o l n i c t w a , h o d o w l i i rzemiosł. Pod względem społecznym jest to początek rozpadu wspólnoty r o d o w e j . W w y t w a r z a n i u dóbr m a t e r i a l ­ n y c h można mówić już o i s t n i e n i u p r o d u k t u dodatkowego, który umożli­ w i a wymianę międzyplemienną i indywidualną. W związku z r o z w o j e m rzemiosł i h o d o w l i wzrasta społeczna r o l a mężczyzny. Od niego zależy teraz b y t g r u p y : rodzina p r z y b i e r a cechy patriarchálně. Elementarne f o r m y s z t u k i teatralnej nabierają w t y m okresie cech specjalnych. Początki artystycznej i n t e r p r e t a c j i w inscenizowaniu mitów, j a k i e o d n a j d u j e m y już w p o p r z e d n i m okresie, zyskują k o r z y s t n e w a r u n ­ k i r o z w o j u na obecnym etapie stosunków gospodarczo-społecznych, gdzie k o l e k t y w p o w o l i t r a c i poprzednie znaczenie, jednostka natomiast zdoby­ w a sobie czołową pozycję j a k o indywidualność twórcza w każdej dziedzi­ nie. Stopniowo w i d o w i s k a noszące charakter obrzędów czy c e r e m o n i i roz­ budowane zostają pod względem a r t y s t y c z n y m i w końcu stają się dome­ ną f a n t a z j i p i e r w o t n e g o a r t y s t y . Pojawia się również nowa f o r m a światopoglądu związanego z prze­ m i a n a m i gospodarczo-społecznymi — jest nią a n i m i z m , który stwarza liczne nowe możliwości i n t e r p r e t a c j i zjawisk świata p r z y r o d y . T o z k o l e i nie pozostaje bez wpływu na formę i treść e l e m e n t a r n y c h w i d o w i s k t e a t ­ r a l n y c h . Spektakle zaczynają być p r z y g o t o w y w a n e , co wiąże się z p o ­ w s t a n i e m organizacji specjalistów i znawców w dziedzinie mitów, l e ­ gend, d a t obrzędów i uroczystości oraz w y k o n a w s t w a . Organizacje te najczęściej przybierają formę t a j n y c h stowarzyszeń, które wprowadzają kandydatów w sekrety i arkana sztuki w y k o n a w c z e j związanej z o d t w a ­ r z a n i e m określonych ról w ceremoniach. Wraz z a n i m i z m e m t e a t r p i e r ­ w o t n y zyskuje nowe postacie w spektaklach: są t o wyobrażenia duchów i i c h nadprzyrodzona, i r r a c j o n a l n a działalność w świecie p r z y r o d y i l u ­ d z i . Integracja duchów w świat człowieka odbywa się p r z y pomocy spe­ cjalnie w t a j e m n i c z o n y c h jednostek — szamanów. Występy członków t a j n y c h stowarzyszeń, a jeszcze bardziej seanse szamańskie, noszą cechy zorganizowanych w i d o w i s k t e a t r a l n y c h . M i s ­ trzostwo w y k o n a n i a , twórcze uczestnictwo widzów, atmosfera emocji, k o n t a k t wykonawców z w i d z a m i , czysto estetyczna ocena występu przez widownię w t y m w y p a d k u pozwalają już mówić o teatrze. W dalszym ciągu pracy omawia autor f o r m y w i d o w i s k w okresie p o ­ przedzającym bezpośrednio teatr grecki, a więc m i s t e r i a poświęcone zwierzętom, analizę przedstawiania zwierząt w teatrze, opisy bohaterów w i d o w i s k oraz misteria, w których udział biorą półbogowie. P r o w a d z i to w dalszym ciągu pracy do r o z p a t r y w a n i a k o n k r e t n y c h f o r m t e a t r u , m i a ­ nowicie d r a m a t u starogreckiego, t z w . d r a m a t u satyrów, jawajskiego t o - �406 ANNA ZADHOŻYNSKA-BAHĄCZ peng-dalangu oraz japońskiego t e a t r u N o pod kątem i c h genezy, i p r z e t r w a n i a w teatrze społeczeństw k l a s o w y c h elementów starych, ukształtowanych n a dużo wcześniejszych etapach r o z w o j u tego społeczeń­ stwa. W y m i e n i o n e f o r m y t e a t r u są w pełni z o r g a n i z o w a n y m i systemami w i d o w i s k związanymi ze społeczeństwem k l a s o w y m — d r a m a t s t a r o grecki i d r a m a t satyrów kształtują się w społeczeństwie n i e w o l n i c z y m , j a w a j s k i topeng-delang i teatr No stanowią f o r m y związane ze społe­ czeństwem f e u d a l n y m . A w d i e j e w uważa, że m i m o niepowiązania ze sobą t y c h f o r m t e a t r u , zarówno w czasie j a k i w przestrzeni, posiadają one dużo cech wspólnych, którymi są elementy włączone i przetrwałe od okresu wspólnoty p i e r w o t n e j . „Daje to n a m podstawę do sądzenia, że historię t e j f o r m y t e a t r u , która u danego n a r o d u przedstawia sobą postać najdawniejszą s z t u k i t e a t r u , należy zaczynać o d studiów nad elementami tej s z t u k i związanymi jeszcze z u s t r o j e m wspólnoty p i e r w o t n e j . A n a l i z a t y c h elementów pozwala ustalić i zrozumieć prawdziwą historię p o w s t a ­ n i a i kształtowania się danego k o n k r e t n e g o układu teatralnego z jednej strony, a z d r u g i e j — dobitnie w y k a z u j e jedność procesu r o z w o j u h i s t o ­ rycznego s z t u k i t e a t r u niezależnie od właściwości l o k a l n y c h , wariantów i oryginalności n a r o d o w y c h " . Koncepcja A w d i e j e w a zbudowana jest konsekwentnie w stosunku do założeń postawionych na początku pracy. Z a w i e r a ponadto o l b r z y m i m a ­ teriał d o w o d o w y z dziedziny archeologii, doskonały materiał etnogra­ ficzny z terenów całego świata, szczegółową analizę treści i f o r m w i e l u s p e k t a k l i t e a t r a l n y c h — wszystko t o c z y n i w sumie tę książkę n i e z m i e r 26 2 7 28 A w d i e j e w, op. c i i . , s. 227—233. T e a t r j a w a j s k i t o p e n g - d a l a n g 26 ny j e s t już p r z e z -maska), nosił się najczęściej był b a r d z o raty jawajskie wyraźny dworskiej. feudała, w ogrodzie Przedstawienia lub jednej utwory do opowieści o n a r o d o w y c h m u z y c z n e , tańce, w y m i intermediami dalanga sceny j a w a j s k i c h bohaterach. pantomiczne (topengodbywały z sal zamku. Repertuar s z e r o k i od s c e n ze z n a n y c h i n d y j s k i c h poematów e p i c k i c h czy R a m a j a n y wano charakter rozrywki n a dworze wspomina­ k r o n i k i z X I w . n.e. B y l to t e a t r m a s e k przerywane często MahabhaWykony­ komedio­ — błazna, który jednocześnie był k i e r o w n i k i e m całe­ go zespołu. A w d i e j e w, op. cit., s. 234—250. Japoński t e a t r N o 2 7 kazów ikonografii tradycja Wschodu kontynuowana grany jest w był jeszcze w znany z wielu Japonii w dzisiejszym narodowym roku prze­ 1958, a jego teatrze Japonii. T e a t r t e n zawierał w sobie c e c h y s h i e r a r c h i z o w a n e g o układu społecznego: b r a l i w n i m udział tzw. a aktorzy każdy prawa główni, z nich wyjść. potem miał ściśle aktorzy drugorzędni, określone miejsce D o i c h r o l i należało j e d y n i e dalej na ich pomocnicy s c e n i e , poza powtarzanie jako które echo fraz logów aktorów głównych. P r z e d s t a w i e n i e odbywało się n a k w a d r a t o w y m z dachem podpartym i słudzy, n i e miał i mono­ pomoście c z t e r e m a słupami — do p o m o s t u przylegał p l a c d l a o r k i e s t r y , d l a chóru oraz długi k r y t y pomost, częściej g a l e r i a , którą w c h o d z i l i i w y c h o d z i l i a k t o r z y i m u z y k a n c i . S c e n a n i e posiadała k u r t y n y , n i e było też z m i a n d e k o r a c j i . 28 Awdiejew, op. cit., s. 250. �STUDIA NAD GENEZĄ 407 TEATRU nie wartościową, choć n i e sposób n i e zastanawiać się n a d niektórymi tezami autora. T a k i e refleksje b u d z i przede w s z y s t k i m zastosowany p o ­ dział na epoki ekonomiczno-społeczne j a k o podstawowe i właściwie j e ­ dyne k r y t e r i u m analizy i oceny f o r m t e a t r u . Schematyczne podporządko­ w a n i e Określonemu s y s t e m o w i gospodarki jednego systemu społecznego i światopoglądowego, operowanie pojęciami: m a t r i a r c h a t , p a t r i a r c h a t , t o t e m i z m , a n i m i z m , bez uwzględnienia wieloaspektowości t y c h pojęć, m u s i wytworzyć w c z y t e l n i k u postawę krytyczną. N i e chcę powtarzać znanych argumentów pro i contra e w o l u c j o n i z m o w i , którego o c z y w i s t y m i k o n ­ s e k w e n t n y m r e p r e z e n t a n t e m jest A w d i e j e w , a odnoszących się również do podziału h i s t o r i i n a formacje gospodarczo-społeczne i związane z n i m i f o r m y k u l t u r y człowieka, nie m a sensu również powtarzanie d y s k u s j i na temat słuszności, r e k o n s t r u k c j i ciągów e w o l u c y j n y c h wytworów k u l ­ t u r y . W tej c h w i l i chodzi o podkreślenie w ys ok ie j wartości pracy A . D . A w d i e j e w a w dziedzinie usystematyzowania w i e d z y o przejawach d z i a ­ łalności człowieka, które mogły doprowadzić do p o w s t a n i a t e a t r u . Po­ nadto praca ta jest n o w y m p u n k t e m oparcia d l a t y c h , którzy zechcą dalej poświęcać się s t u d i o m nad teatrem. Po t y m ogólnym przeglądzie d o r o b k u n a u k i w dziedzinie t e a t r u sta­ j e m y przed zagadnieniem współczesnych potrzeb, możliwości i wymogów w badaniach n a d t e a t r e m i r o l i specjalisty, j a k i m jest h i s t o r y k - e t n o g r a f w tej dziedzinie. Chciałabym poruszyć k i l k a możliwości rozważając n a d a l książkę A w d i e j e w a , biorąc ją za p u n k t odniesienia i oparcia, p r z e d m i o t k r y t y k i i podstawowy element przykładowy. N i e ulega dziś wątpliwości, że badając zjawiska i w y t w o r y k u l t u r y l u d z k i e j nie można i c h analizować poza układem f o r m a c j i gospodarczo-społecznych. Z j a w i s k a te b o w i e m posiadają ściśle określone f u n k c j e i treści społeczne zależne od stosunków ekonomicznych. Oto co pisze W i t o l d K u l a na t e n temat: ,,Z tezy t e j ( t j . tezy d i a l e k t y k i m a r k s i s t o w ­ skiej o wszechzwiązku) w y n i k a , że analogiczne zjawiska społeczne mogą odgrywać zupełnie inną rolę społeczną, mieć zupełnie inną treść społecz­ ną i funkcję w r o z w o j u społecznym w zależności od tego, w skład j a k i e ­ go szerszego k o n t e k s t u społecznego wchodzą" . Tego właśnie m o m e n t u nie uwzględnia A w d i e j e w w swojej pracy, p o m i m o podkreśleń różnorod­ ności i zależności zjawiska od układu gospodarczo-społecznego i p o m i m o zawężenia t e m a t u d o analizy elementu wspólnego w s z y s t k i m f o r m a c j o m . 29 D r u g i m p o d s t a w o w y m p r o b l e m e m nurtującym współczesną naukę, a głównie n a u k i historyczne, stał się p r o b l e m j e d n o - i w i e l o k i e r u n k o wości r o z w o j u k u l t u r y l u d z k i e j . Ściśle biorąc zagadnienia, o których n a ­ leży jeszcze chociaż krótko wspomnieć — zagadnienie warunków i możW. K u l a , Problemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 684. �408 ANNA ZADHOZYNSKA-BAHĄCZ ności stosowania metody porównawczej w studiach n a d historią k u l t u r y wiążące się z n i m zagadnienie długości t z w . fazy czasowej badanego zjawiska oraz poruszane już zagadnienie f o r m a c j i gospodarczo-społecz­ nej sprowadzają się w istocie do p r o b l e m u j e d n o - i wielókierunkowości rozwoju k u l t u r y ludzkiej. 30 Pozycja n a u k o w a przyjmująca j e d n o k i e r u n k o w y rozwój c y w i l i z a c j i l u d z k i e j (praca A w d i e j e w a skonstruowana jest pod t y m kątem), sugeruje i właściwie uznaje cywilizację europejską za najwyższy szczebel r o z w o ­ j o w y , właściwy społeczeństwu i n d u s t r i a l n e m u . Podobnie sprawa wyglą­ da w pracy A w d i e j e w a , gdzie wszystkie rozgałęzione d r o g i w i d o w i s k t e a t r a l n y c h schodzą się w jeden szeroki gościniec w momencie powstania d r a m a t u starogreckiego, a późniejsze różnice lokalne w swojej najgłęb­ szej istocie stanowią już t y l k o elementy, w p r a w d z i e o dużej różnorod­ ności, lecz jednego k i e r u n k u r o z w o j u tego samego w y t w o r u . T y m sa­ m y m inaczej zorganizowane f o r m y w i d o w i s k u ludów o i n n e j s t r u k t u r z e ekonomiezno-społecznej, zwanych p r y m i t y w n y m i , uznane zostają za niż­ sze etapy w ogólnym procesie r o z w o j o w y m . Przeciwne stanowisko, zakładające wielokierunkowość r o z w o j u k u l ­ t u r świata, zawierać w sobie p o w i n n o głęboko humanistyczną myśl o i c h równowartości i równouprawnieniu. Myśl ta w istocie jest zawarta w pismach D u r k h e i m a , Malinowskiego, Czarnowskiego czy Levi-Straussa. W t y m w y p a d k u , przyjmując tezy takiego myślenia, abstrahującego od genezy i etapów r o z w o j u zjawiska, należałoby w dziedzinie t e a t r u p o k a ­ zać cały w a c h l a r z właśnie różnorodności w i d o w i s k , i c h lokalne w a r i a n t y , rozbudowane i c h f u n k c j e społeezno-ekonomiezne, które nie uprawniają w żadnym w y p a d k u do stawiania t y c h s p e k t a k l i w rzędzie niższych eta­ pów r o z w o j o w y c h . Wydaje się, że tą drogą otrzymalibyśmy n i e z w y k l e ciekawy, bogaty obraz określonej dziedziny k u l t u r y l u d z k i e j , która w k o m p o n o w a n a w k o n k r e t n y układ ekonomiczno-społeczny spełnia w n i m określoną rolę, zmieniającą się w czasie w r a z ze zmianą określonego ukła­ d u społeczno-gospodarczego, oraz różną w przestrzeni. W o b y d w u założeniach w s p o m n i a n y c h badawczych tkwią możliwości i niebezpieczeństwa s k r a j n y c h ujęć, prowadzących do absurdu oraz m o ­ m e n t y k o n s t r u k t y w n e i koncepcje humanistyczne. P r z y założeniu j e d n o k i e r u n k o w e g o r o z w o j u k u l t u r y zagadnieniem d u ­ żej w a g i staje się zagadnienie fazy czasowej, t j . okresu, który chcemy objąć b a d a n i a m i . Jeżeli m a m y badać z b y t długi okres r o z w o j u danego zja­ w i s k a k u l t u r o w e g o , powstaje trudność związana z odnalezieniem elemen­ tów wspólnych d l a poszczególnych jego etapów r o z w o j u historycznego. Konieczność zmusza do ograniczenia analizy do n i e w i e l u cech, j a k n p . 3 0 K u l a , op. cit., s. 681 n. �STUDIA NAD GENEZĄ 409 TEATRU w w y p a d k u p r a c y A w d i e j e w a . Badanie jednoczesne w i e l u faz r o z w o j o ­ w y c h rozległych czasowo daje duże możliwości analizy zjawiska p r z y jednoczesnym zwiększeniu się możliwości błędnego w n i o s k o w a n i a , w y ­ pływających ze zmniejszania się w czasie jednorodności badanego zja­ w i s k a jego r o z w i j a n i a się w k i e r u n k u różnorodności f o r m . T y m s a m y m wkroczyliśmy w problematykę dotyczącą możności i warunków p r z y stosowaniu w h i s t o r i i ( i w s z y s t k i c h j e j specjalnych dziedzinach) m e t o d y porównawczej. Spór na ten temat t r w a już wystarczająco długo, b y p o ­ wiadomić badacza, że w t e j dziedzinie porównań należy poruszać się wyjątkowo ostrożnie. Porównania wytworów k u l t u r o w y c h w przestrzeni oraz omówione zagadnienie i c h porównań w czasie stanowią do dziś n i e ustalony jednoznacznie moment metodologiczny. F a k t e m jest jednak, że koniecznością stało się posługiwanie się w h i s t o r i i i n a u k a c h społecznych tą metodą, a stosowana z odpowiednią ostrożnością, intuicją i konsek­ wencją oraz k o r y g o w a n a przez inne m e t o d y daje e f e k t y w dziedzinie ocen przeszłości, teraźniejszości oraz prognoz na przyszłość. Z k o l e i założenie w i e l o k i e r u n k o w e g o r o z w o j u k u l t u r y p r o w a d z i czę­ sto poprzez błędne tezy pomocnicze (zakładając n p . statykę zespołu w momencie badań oraz jego izolację) do wyników niezgodnych z rze­ czywistością. Oto j a k u j m u j e rozważaną alternatywę stanowisk c y t o w a n y już W. K u l a : „Jeżeli f u n d a m e n t a l n y m zagadnieniem naszych czasów jest u n i f i k a c j a świata w ramach c y w i l i z a c j i przemysłowej — to może właś­ nie zadaniem n a u k i historycznej naszych czasów jest spojrzenie na prze­ szłość pod kątem tego, co do tej jedności prowadzi? Z d r u g i e j s t r o n y m a ­ m y teorie w i e l o k i e r u n k o w e , jednocześnie pociągające u r o k i e m n a u k o ­ w y m i jednocześnie prowadzące do a b d y k a c j i n a u k o w e j , j a k b o w i e m zbadać obce n a m cywilizacje, skoro być może sami n i e jesteśmy w sta­ nie i c h zrozumieć, skoro w p e w n y c h dziedzinach nasza m i a r k a jest być może »za krótka« b y i c h osiągnięcia zmierzyć?" . R a c j o n a l n y m w n i o s k i e m z t y c h u w a g p o w i n n a być postawa pośrednia, zależna od t e m a t u badań i i c h celu, uwzględniająca rozwój i n d y w i d u a l ­ n y i ogólny, uwzględniająca k o n t a k t y gospodarczo-kulturowe, których w y n i k i e m są p r z e m i a n y i rozwój k u l t u r y . Z uwag powyższych można wyciągnąć dalsze w n i o s k i dotyczące k o n ­ k r e t n i e jednego t e m a t u badań n a d t e a t r e m . A więc po pierwsze, bez względu na stanowisko i założenie „nie możemy t e a t r u rozpatrywać j a k o k a t e g o r i i bezwzględnej, ponadspołecznej i ponadczasowej" . Po d r u ­ gie — zakładając jednokierunkowość r o z w o j u k u l t u r y l u d z k i e j możemy szukać genezy zjawiska j e d y n i e w sposób, w j a k i uczynił to A w d i e j e w , 31 32 31 32 К u-1 a, op. cit., s. 610. A . H e r t z , Zagadnienia socjologii teatru, Lwów (przed 1816), s. 59. �410 ANNA ZADROZYŃSKA-BARĄCZ i w p o d o b n y sposób rekonstruować rozwój zjawiska. Po trzecie — biorąc pod uwagę możliwości p r z y założeniu wielokierunkowości r o z w o j u k u l ­ t u r y czy n i e należałoby pokazać różnorodności ról i f u n k c j i społecznych spełnianych przez teatr w różnych społeczeństwach o różnej s t r u k t u r z e gospodarczej, z uwzględnieniem wpływów i powiązań k u l t u r o w y c h , spo­ łecznych i gospodarczych z i n n y m i grupami? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c2401cb196e25e9a9bec1e850f9344a.pdf 83b37ed16a740d01dff2e1725d52337a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3907 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Mazowsze - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3660 Title A name given to the resource Materiały do sztuki ludowej Mazowsza Płockiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.38-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MATERIAŁY D O S Z T U K I L U D O W E J MAZOWSZA PŁOCKIEGO Bieżuń { o Q Staw/szyn O \J> \. Wsie 'miasteczka. vt kto - 0 . J o powiatowe Miasta >•—^--ч. Jonne Rościszewo r ych przeprowadzano wy­ wody w czasie o Stropkowo /j \ o J i ! . o Mochowo faciąi „ о oRogiemce ¿^"V \ o tALKA P OD Z ¡i ^\ 0 _ objazdu Ą lOkm ,-, . Brzechowo Dzierzążnia ^ д Г? c^^^ Dunmów Maszewo Din. ^^^^л^ l ' oKucice ^\ 4^ 1 i Modlin 1 1 0 7 GOSTYNIN 0 Leopoldów r o s z y n Aleksandrów o 0 o Hefenów Sanniki Ą?f Zofia Pemftíssowa Ryc, 1. Марка przebadanego terenu (wykonał Lemené). J. ZOFIA Północno-zachodnie Mazowsze, obejmujące okolice CIESLA-REINFUSSOWA dotychczas n i e m a l z u p e ł n i e badane. Konieczność pełnienia l u k i w materiale faktograficznym n a c h W i s ł y , m a t a k ze w z g l ę d u n a s w e p o ł o ż e n i e g e o ­ wała, w graficzne, j a k dania Plastyki, A r c h i t e k t u r y P ł o c k a , r o z ł o ż o n e w s z e r o k i m p r o m i e n i u po o b u ficzne znaczenie części Polski. mi, i na swą przeszłość historyczną, w etnograficznych Łowickiem, Kurpiami; specy­ badaniach Mazowsze P ł o c k i e sąsiaduje Kujawami, stro­ stanowiło teren starego osadnictwa mazowieckiego, s k ą d w szłości szły fale osadnicze k u północy i tej z Mazura­ ono prze­ północnemu w s c h o d o w i ; b y ł o wreszcie c z ę ś c i o w o t e r e n e m obcej k o ­ lonizacji, p o s u w a j ą c e j doliny się od G d a ń s k a k u g ó r z e 38 P.I.S. na Płocka bar­ słabo, a zagadnienie sztuki ludowej nie b y ł o tam planach rok 1952 badań terenowych Zakładu i Zdobnictwa na których zamierzano zorganizować badawczy. A ż e b y z o r i e n t o w a ć w r. wa grupa w składzie: g r u p y oraz dr Reinfussowa objechała i fotograf samochodem Mazowsze Płockie dr Roman Stefan ciągu Reinfuss jako Deptuszewski. kilku czerw­ czteroosobo­ Anna Kutrzebianka, mgr w obóz specyfice terenu i ustalić rozmiary b a d a ń terenowych, w c u ub. r. u d a ł a s i ę na obok obszarów, 1952 się ogólnie w Ba­ Ludowego Mazowsze P ł o c k i e figurowało, Zachodniego Podlasia, jako jeden z d w ó c h rownik Wisły. Etnografowie interesowali się okolicami dzo wzdłuż że wy­ spowodo­ dni kie­ Zofia Grupa powiaty: �Ryc. 2. Stara chata Sanniki, gostyniński, prowadząc płocki, w dwudziestu miejscowościach W wyniku obozu zowsza na sierpeoki krótkie objazdu kilku częściowo badania terenie Podlasia wymaga uważając, siebie ( r y c . 1). z notatek zebrano Ma­ Nie­ stronach w a r t o o p u b l i k o w a ć dalsze systematyczne niniejsze zebranych przez i pełne nie cze. badania. zestawienie, korzystałam wszystkich uczestników Ryc. również zabytki sztuki ludo­ wej zgromadzone w M u z e u m w P ł o c k u . W u s t ę p i e po­ święconym zagadnieniom budownictwa zawartymi teren badań. ma­ na 1 objazdu , uwzględniając że typu wia­ Opracowywując „wystawkiem'' m a t e r i a ł y terenowe k o n f r o n t o w a ł a m pewien kając z Gostynin. zorganizowanie t e r i a ł , k t ó r y ze w z g l ę d u n a z u p e ł n y n i e m a l b r a k domości o tych czasie o b j a z d u od sondażowe innego pow. płoński, odległych zadecydowano Płockiego mniej jednak w i drewniana 3. Stara chata pracy M . Kacprzaka, i wnętrza wiadomościami który w latach 1 D r A n n a K u t r z e b i a n k a z b i e r a ł a m a t e r i a ł y w za­ kresie tkactwa, u b i o r u ludowego, garncarstwa i k o ­ walstwa, m g r Zofia Reinfussowa — w zakresie b u ­ downictwa, meblarstwa, zdobnictwa w n ę t r z a i zdob­ n i c t w a z w i ą z a n e g o z o b r z ę d a m i , dr- R o m a n R e i n f u s s z a j m o w a ł się p l a s t y k ą . zbudowana pow. w z na slup. Rogienice, Płock. 39 �Ryc. 4a. Ściana obory wykonana pow. 1932 i 1933 p r o w a d z i ł badania warunków bytowania d a ł o się z a o b s e r w o w a ć zachowania terenie ludowej kultury nie przedstawia czość plastyczna wschodniej Sannik, w czasie o b j a z d u , tradycyjnej na badanym reprezentowana powiatu gostynińskiego, g d z i e d o d n i a dzisiejszego teresujące stan się jednolicie. L u d o w a najbogaciej części Helenów, wysunięty sierpecki. Dopiero p o w i a t u sierpeckiego ludności wiejskiej w powiecie płockim. Jak z kamieni. Gostynin. twór­ jest we w okolicy zachowało się i n ­ meblarstwo, zdobnictwo w n ę t r z a i częścio­ zaobserwować pewne nie w zakresie w związku niezbyt przyśpieszając cyjnych naturalny prawej stronie Wisły gwał­ kiwane przez teren t o w n i e ulega z u b o ż e n i u w z a b y t k i sztuki l u d o w e j . dobny mujący obraz przedstawia powiaty płocki prawy i dalej brzeg Wisły, od n i e g o k u Po­ obej­ północy Wieś płocka, warunki bytowania. Kur­ działanie ważny występują tzw. d r o b n ą wpływów wpływ też liczna Sprzyja'y również gęsto wsie szlachtę, na przemiany w z ubiegłego stulecia wojny i miasta. kulturalne powiecie płockim) czasy światowej. się na wywarła na ostatnie Wszystkie lata wybuch wymienione przyczyny złożyły tradycyjna l u d o w a na o m a w i a n y m obszarze z a c h o w a ł a nie w stanie s z c z ą t k o w y m , d a j ą c obraz na Po­ emigracja poprzedzające to, ż e po zamiesz­ podatniejszą promieniujących (zwłaszcza pierwszej temu woj­ trady­ s p o ł e c z n e , g d y ż na obszarze p o ł o ż o n y m z a r o b k o w a do A m e r y k i , p r z y p a d a j ą c a " M . Kacprzak: W a r s z a w a 1937. pozostaje terenem proces z a n i k a n i a treści kulturowych. Już na z a c h ó d od G ą b i n a , w k i e r u n k u K u j a w , odległym się (głów­ D u ż e z m i a n y s p o w o d o w a ł y tutaj d w i e ostatnie ny, szaru skrawek. zdobnictwa piowszczyzny. i momenty zaledwie m a l e ń k i części daje a r c h i t e k t u r y ) , co, b y ć m o ż e , z ob­ to j e d n a k wschodniej wzbogacenie w o b a r w n y u b i ó r k o b i e c y . W s t o s u n k u do c a ł o ś c i jest we i w powiecie p ł o ń s k i m kultura się j e d y ­ niekompletny, i dziś, w n i e k t ó r y c h z w ł a s z c z a dziedzinach (np. u b i ó r ) , bardzo t r u d n y do zrekonstruowania. Jak m o ż n a wnosić z zachowanych kiem wspomnianej dowa na t y m terenie gata. Widoczne wego wyżej okolicy resztek, z Sannik, nigdy nie była to jest zwłaszcza w chwili lu­ bo­ dziedzinie ludo­ obecnej dostar­ umożli­ wiającego kultury. w g l ą d w starsze w a r s t w y l u d o w e j całym nictwie w specjalnie cza s t o s u n k o w o n a j w i ę c e j m a t e r i a ł u do b a d a ń Na budownictwa, które wyjąt­ sztuka objętym przez objazd tradycyjnym jako materiał terenie w budow­ budowlany wystę­ puje drzewo, przy c z y m p r z e w a ż a konstrukcja na w ę ­ gieł. S t a r s z ą f o r m ę w ę g ł o w a n i a z z a c i ę c i a m i na Ryc. 4b. Fragment ściany obory. stynin. 40 Helenów, pow. Go­ spotkano wie wyjątkowo stuletniej na j e d n y m t y l k o n a r o ż n i k u chałupy w Sannikach; poza tym obłap pra­ wy- �Ryc. 5. Plany pow. Płońsk, Gostynin, domów, a) Stary d) Troszyn Nowy, Mochowo, pow. g) Duninów, pow. pow. Gostynin, Gostynin, b) Pacyna, e) Maszewo Duże, pow. pow. Sierpc. Gostynin, Płock, (Rys. c) Dobra, f) Sanniki, Zofia pow. Reinfussowa) Objaśnienie znaków: I — izba, mieszkanie, I Z — izdebka, К — komora, K O — komórka, S — sień, SI — sionka, P — pokój. K U — kuchnia, A — alkierz, Z A — „zaskok", „zachowanko", ..zakuchnia" (nyża za piecem zasłonięta zwykle jakąś tkaniną lub płachtą), STO — stodoła, S T A — stajnia. stępują zręby budowane z cienkich stosunkowo tartych piłą, wiązanych na w starszych domach zakończenia z e w n ą t r z n a o k . 10—15 c m węgłów, wypuszczone z tragarzami rybi przed zrąb podtrzymującymi zrębu lub przy chaty, na łączą w jedną się całość pow. ra. krótkich belek Domy całko­ przybudówek. G o s t y n i n ( r y c . 4a, b ) . objazdu domy mieszkalne t y p u szerokofrontowego stawione są miał najczęściej reszty w ścianą swej l e n ó w , p o w . G o s t y n i n , R o g i e n i c e , p o w . P ł o c k — r y c . 3). gdzie n a w e t W Dzierzążni częściej informatorzy przy­ pieca wspomina międzywojennym o jest rozplanowania i sionki, odciętej ( r y c . 5a). ubogich sieni. chałupa o w 3 Typem u k ł a d z i e w n ę t r z , z sienią w ś r o d k u (ryc. 5 b). stawiała ludność uboższa. w starszym domy Z konstrukcją budownictwie takie szachulcową spotykamy się p o w . P ł o c k , gdzie k r a t y b e l k o w a n i a są p i o n o w y m i są słomiane tzw. „holenderskich", wzdłuż Nowy, szczeblami, m i ę d z y k t ó r y m i powrósła Wisły na oblepione gliną. zakładanych do terenach pow. Gostynin), spotyka domu, na są ścianami, d w i e części, Często równoległymi z których jedną do stanowi 3 j w . s. 70. wypełnione przeplecione We wsiach wieku XVIII podmokłych podzielone jedynie w b y ł y c h koloniach niemieckich, np. w Maszewie D o l ­ nym, lica te naj­ symetrycznym wnętrza budulcowego okre­ wieśniaków, ku drzewa od Kacprzak p o m i n a l i sobie d o m y b u d o w a n e „ n a s ł u p k a c h " ; w b r a ­ odpowiedniego po­ pomieszczeń występujących domach nie b y ł o oddzielnej spotykanym od formę się z izby obszernego pracy oddzielnie Najprostszą dom, składający sie starsi drobne W e w s z y s t k i c h m i e j s c o w o ś c i a c h p o z n a n y c h w czasie w i c i e w i ą z a n e na s ł u p spotyka się bardzo r z a d k o ( H e ­ koło Płońska wciska się niekiedy dla dekoracji lub ł u p a n ą c z e r w o n ą cegłę. np. w Helenowie. gospodarczych. stosowana b y w a zbyt W zaprawę kamyki ostatnich ( r y c . 2). łączeniu dostawianiu bali czym sterczą Końce dach Konstrukcja sumikowo-łątkowa pomocniczo, przy węgłów ( r y c . 2). o p r o f i l u ozdobnie w y c i ę t y m czej ogon, (np. Troszyn się z r ę b y o konstruk­ c j i w ę g ł o w e j na r y b i o g o n . W wypadkach raczej na M a z o w s z u P ł o c k i m wyjątkowych inne m a t e r i a ł y stosowane są b u d o w l a n e i to w y r a ź n i e j a k o m a t e r i a ł y z a s t ę p c z e u ż y w a n e przez l u d ­ ność uboższą, darczych. lub Bite przy stawianiu budynków z gliny domy mieszkalne gospo­ zanotowano w Czermnie, p o w . G o s t y n i n , b u d y n k i gospodarcze — w K r z y w i u , pow. Gostynin. Gostynin, spotykano cegły. W Aleksandrowie, pow. domy budowane z niewypalonej W b u d o w n i c t w i e n o w s z y m b u d y n k i gospodar­ cze s t a w i a n e nitowych są czasem z o b r o b i o n y c h c z ę ś c i o w o głazów, układanych na wapiennej gra­ zaprawie. Ryc. 6. Stara chata wąskofrontowa. Sanniki, pow. Gostynin. 41 �kuchnia, drugą ra 5 c). (ryc. stów alkierz, niemieckich różnicą, duje że się czy Podobny w przy mają Maszewie jednej boisko, „mieszkanie" rozkład na ze Dolnym, ścian które lub komo­ domy koloni­ tą tylko szczytowych znaj­ można z wejść drzwiami p r o w a d z ą c y m i z k u c h n i ( r y c . 5 e). Zwyczaj łączenia mieszkalnych stwach z pod zamożniejszych, charakterystyczny w okolicach powyższych Oprócz dachem Płocka. w cjhałup nawet podkreśla dla Przykład Troszynie typu form jako słuszność byłej (ryc. n y m i w m a ł o s k o m p l i k o w a n y d e s e ń ( r y c . 7). Jak widać kolonii się d r e w n i a n a domy z drzwiami okiennymi architektura bezslupowe ścianach miejska; nami ozdobnie czy ( r y c . 8e). W z o r y do 9). N i e k i e d y tylko w budownictwa wiejskich spotyka wiejskiego. zamykająca z i o m a ( r y c . 11). szalunek zwraca się na szalowanie n a r o ż n i k ó w ; mę gdyby pilastrów, napotkano Zdobnictwo zrębów w profilowaniem tragarzy, nież okna zdobione bywa najczęściej starych nie ani występuje. drzwi. bielona, chałupach, Nie są Powierzchnia choć trafiają się Dachy wiową, na całym wspartą czterospadowy, mają płatwi czasem na przed z r ą b chaty. południowych terenie geometrycznych rów­ duje ścian b i o n e d r z w i czy również Najstarszą który na widuje wschód — po północnej stronie kryte są na słomą poszycie u k ł a d a n e Młodszą pospolite formą na bywa w dachów Ryc. są czterospadowe na narożnikach schodki. dachy naczółkowe, terenie, 7. Dachy przy Ozdobnie czym szalowany dość spotyka dach listwa mają często budownictwie miejskim nowszym budownictwie, zazwyczaj d ) , ale i tu nie widać po­ uwagę one for­ zdobi o motywach przed domami w i ­ (ryc. 15). (ryc. wzoro­ 14). D a c h y dwuspadowe, ścianę szczytową specjalnego zdo­ spotyka się. jak np. w Jonnem, pow. Sierpc, dom z w n ę k ą , — wsiach szalo­ powierzchnię ganeczek czasem o z d o b n i e s z a l o w a n ą rzadziej jedynie zdobiony ją często stopniu nowszych pionowo nadokiennik. Wyjątkowo 8a we Wisły. 10). Niekiedy wysuniętej od Gostynina, d u ż o gładko, badanym się krok­ (ryc. (romby). skromnie których dachu jest dach lekko formą się w a n y na konstrukcję z desek poza z r ę b y pozostawione w stanie surowym. 42 jak się w y c i n a n k ą rzążni. W profilowana San­ szczytową) sterczy- W d o m a c h tego t y p u s p e c j a l n ą Dzie- ścianą pod- wane deskami; w g ó r n e j k r a w ę d z i ś c i a n y biegnie nie­ w nad czy z niewielkim się ściany gan. dach zdobiony bogato p r o f i l o w a n y m i te nikach, podcienia s ł u p o w e (przy spichrzu) — w podcienia przed­ spotyka­ szalowanych, o pięknie w y k o n a n y c h taflach ozdobami (ryc. domach ( r y c . 5 f, o jest w i a t r ó w k a m i kiedy (płytkie budow­ stawia spotkano odmiennych „wystawki" opisu, t r a d y c y j n e wsi okolic P ł o c k a jest ubogie. Bogaciej przenikają 5 g i r y c . 6). Charakterystyczne z powyższego nictwo 5 d). szerokofrontowego badanym terenie p a r ę Ścia­ układa­ kami, ilustrujący Nowym ubiegłego wieku. szalowane są deskami, m y t u czasem d o m y z w n ę k a m i ( S i e r p c , B i e ż u ń ) i niemieckiego w szczytowe d a c h ó w gospodar­ Kacprzak zanotowano ny budynków w osadnictwa obserwacji „holenderskiej" na jednym gospodarczymi, sie j e j u ż na d o m a c h z p o l o w y w ma­ (ryc. urozmaice­ nia. Ozdoby d a c h ó w w postaci s k r z y ż o w a n y c h zakoń­ czeń wiatrówek rzadko i (tzw. to zazwyczaj deskami farbą na k o l o r c z e r w o n y ( S t a w i s z y n , pow. Sierpc) Ściany naczółkowy. budynkach występują wane zielony na „śparogów") powierzchnie (Rościszewo, pow. mieszkań Dzierzążnia, są gospodarczych. ścian bywają Szalo­ malowane lub Sierpc). wewnątrz pow. bielone Płońsk. lub tynko- �wane i bielone powały w wraz z powalą. Wspierających starych chałupach, W starych chatach czasem w izbach, obecnie nie podłogi bite z gliny często natomiast 5 spotyka się — w się ozdobnie d r z w i w i o d ą c e z s i e n i do i z b y l u b z izby sieniach. wykonane do a l k i e r z a 12). Izb k u r n y c h nawet tają. W piecem starych spotyka szerokie pary Drewniane terenie starzy i n f o r m a t o r z y nie domach kuchennym prowadzania W widział spotkano. W bogatszych domach trafiają (ryc. belki „ s i e s t r z a n ó w " , k t ó r e jeszcze K a c p r z a k się „kapy", tworzącej służące s i ę podczas b u d o w n i c t w o sakralne reprezentowane jest na przez XVIII wieku, nad do od­ gotowania. omawianym kilka kościołów Dobrzykowie, pow. Gostynin, znajduje drewniany z końca pamię­ niekiedy się kościół o wnętrzu baroko, ivym. Kościół w e w s i M o c h o w o , pow. Sierpc ( r y c . 13). zbudowany uległ w drugiej połowie XVII wieku, za­ p e w n e w czasie r e s t a u r a c j i p o d j ę t e j w 1876 r . p r z e r ó b ­ ce w duchu k l a s y c y s t y c z n y m , co u w i d o c z n i a s i ę za­ r ó w n o w dzisiejszym w y g l ą d z i e fasady, j a k i w e w n ę ­ trzu. Najciekawszy łek, z napotkanych a właściwie kaplica w jest m a ł y Rucicach. kośció­ pow. Płońsk, z r o k u 1783, z b u d o w a n y n a p l a n i e w y d ł u ż o n e g o boku (ryc. z których 16), z jedna dwiema służy małymi jako zakrystia. Całość z barokową sygnaturką, przedsionek, pokryta jest ośmio- przybudówkami, druga dachem umieszczoną jako gontowym w połowie dłu­ gości kalenicy. Kaplic przydrożnych nie spotkano prawie Podobnie jest jak nocnej Wisły, w meble stronie wzorowane się t a m na na badanym terenie ani w i Gąbina, ośrodków Wisły okolicę. wiejskie miejskich. Mebli z ciekawszych ośrodka Po są ludowych się głównie rezultatów stolarskiego produkcją zachowało w skrzyń malowanych. 1850 г., z m . Teofila syna pracowni Płażewskiego ojca Skrzynie (ur. ok. Leona, urodzonego uczył Płażewskich, tam ogzymsowanie, górną całość podnóżku. Wymiary z drzewa nicach, najczęściej podkreśla spoczywa sosno­ w środ­ profilowane na profilowanym skrzyń w a h a j ą się w m a ł y c h długość w stolarskiego. wykonane i dolną 1921) 1880 r . , k t ó r y wego, w i ą z a n e są na c y n k i , z p ó ł s k r z y n k i e m Krawędź W pracow­ e w się zawodu było zajmują­ nia ku. ławy, kolor objazdu Gąbinie, była jego pół­ bardziej l a t a c h 1870 — 1939 n a j c z y n n i e j s z a i był stolarskich, zaopa­ i dalszą wnętrza się który m a l o w a n e f a r b ą p o k o s t o w ą na jeden Jednym odkrycie nie Stosunkowo ludowych spotyka okolicy bliższą meblarstwo bogate. n i e w i e l e , czasem s p o t y k a s i ę k r e d e n s y , kufry cego od z ważniejszych trujących czy zróżnicowane zabytkowych mebli południe jednym figur budownictwo, tak specjalnie najwięcej na i zupełnie. w y n o s i 110 c m , gra­ wysokość p u d ł a 53 — 55, s z e r o k o ś ć 55 — 60 c m , w y s o k o ś ć p o d ­ n ó ż k a 17 — 19 c m . Powierzchnia skrzyń kolor zielony). Ściana dratowe pola łymi malowana czerwono-brązowy licowa podzielona jest na zdobnicze, k w a d r a c i k a m i na jest p r z e w a ż n i e (raz j e d e n t y l k o obwiedzione narożnikach dwa ramką i na zanotowano kwa­ z ma­ wyodrębnione Ryc. 8. Ozdobnie dowych, 5 6 j w . r y s . 75. Leon Płażewski c) Jonne, zginął w Dachau w 1942 r. a) Dobra, pow. szalowane pow. Sierpc, s2czyty dachów Płońsk, d) Jonne, b) Dobra, pow. Sierpc, Rys. dwuspa­ pow. e) Maria Płońsk, Sierpc. Data. 43 �kolorem Tabl. odmiennym I/a). od Krawędzie barwy skrzyni tla (ryc. zdobi 19. motyw o charakterystycznym kształcie, złożonym w trójkąt­ n y c h z ę b ó w i l i n i i e s o w a t y c h ( r y c . 19, T a b l . l/а). skrzyni - - tylko ш Ł bez jest motywu podobnie jak Wieko ściana kwiatowego między posługiwali się licowa, polami kwa­ dratowymi. W'/< — ozdobione Przy malowaniu rowym szablonem, którego '/У/у, znaczyli malowali bez tzw. Płażewscy „przepróchą", główne kontury pomocą rysunku; szablonu. K o n t u r y tektu­ za szczegóły naniesionego rysun­ k u m a l o w a n o j e d n y m kolorem, np. c z e r w o n y m , 1 ' I • - olejną, У cienie farby — — nie nakładano łączyły przejściowych wzdłuż Po s i ę ze w pól Teofila jego roku zmienia 1933 Jędrzejowskiego, jawiają czone mieszczańskiego w Płońsku. Rys. pod oknem Maria domu Data. farbę. pędzlem i nowe t e g o czasu na na się r ó w n i e ż wazonu, który wydatnym Płażewski lakiernika wzory z Warszawy, dekoracji kwiato­ kwiatowym, przekątni pól sylwetkę z dwoma po­ umiesz­ zdobniczych. kwiatonie środkowym teraz brzuścu, sposób Stefana skrzyniach Płażewskiego w ma poma­ Jadwiga. swego zięcia się bukiety z m o t y w e m diagonalnie Leonowi córka Leon wpływem mu Zmienia o tonów nałożoną malowano 13-letnia malarza wykonał wych. Od deski farbą Ponieważ uzyskania Płażewskiego, malowaniu Około profilowane dla palcem zdobniczych zdobienia s k r z y ń , pod który sobą, kolorem. linijki. śmierci gała drugim rozcierano Obramienia R y c . 9. Ozdobnie 20. pasowy kształt niskiego flakonu podwójnymi esowa- t y m i u c h a m i ( r y c . 20). W p a r z e z t y m i z m i a n a m i i d z i e wzbogacenie się gamy Pojawienie przyjęte się przez kolorystycznej. skrzyń z odbiorców nowymi bardzo wzorami zostało przychylnie. ż e w s c y s p r z e d a w a l i s w o j e w y r o b y na t a r g u w a także nozi. wozili Leon wewnętrznej kolejnym bocie je na jarmarki Płażewski wyroby stronie wieka numerem dobranie do Ł o w i c z a swoje skrzyni (ryc. na z żelaznej rogach wieka przy dawano jeszcze skich seryjnej W i siostra) Gostyninie ską ośrodka 70-letnią właścicielka, niami z (Tabl. I/b). i w wsi skrzyń tych od o góry o domu. Ozdobnie Widok z obu profilowana stron. Maria 44 Jonne, Data. deska pow. na narożniku Sierpc. Rys. ziono, j e d y n i e o nich wyginąć które naślado­ zajmowali się Ma­ należałoby dokładniej przebadać Sannikach starą, wykonaną, z Gąbina koło trzech ona z na ze skrzy­ bardzo ubogo natrafiono skrzynię zdobniczych, i kwiatach, typu zamknię­ charakterystycznym listkach bli­ informowała i Gostynina, polach łukami jak porównaniu się Gostynina kwiatozłożonych kulek. N a p ó ł n o c od W i s ł y s k r z y ń 10. in­ Słowikow­ skrzyniar- wydłużonych z kolorowych Gąbinie Produkcję przedstawia Krzywię kujawskiego, nem okucia Sowińska. Gostyninie. W Gąbina w np. Cybulskiego, skrzynię, Poza s k r z y n i a m i we Ryc. istniały czasie o b j a z d u z n a l e z i o n o w sko kowalskiej Płażewskich. wyrobem Kozłowski, tego ro­ wieka. trójkątne skrzyniarskie, podobno wzory jewski, W pracownie (brat wały na oraz blachy. Niezależnie od Płażewskich, ne Kier­ 21) odpowiedniego Skrzynie zaopatrywano w z a m k i i zawiasy roboty, i zaopatrywał podpisem ułatwiającym do Pła­ Gąbinie, w Dobrej, niewyraźne dopiero pow. malowanych Płońsk, nie znale­ zachowały wspomnienia, podobno m i a ł y przed 40 laty. się tam �Na północ płótna 0 od lniane, tkaninach ków, Wisły cienkie wyrabiane na barwnych w do dziś grube rodzaju wyrabianych jakoby niejasne w z m i a n k i , są bieliznę, białe na worki. parcianych pasia­ dawniej, zanotowano które wymagałyby tylko jeszcze s p r a w ­ dzenia. W s p o m i n a l i też i n f o r m a t o r z y o w y r o b i e szmaRyc. 11. Ozdobnie dłuższej profilowane ściany domu. b) Stropkowo, pow. d) Mochowo, listwy a) wzdłuż pow. Sierpc, Stropkowo, Sierpc, pow. biegnące c) Pacyna, Sierpc. Rys. pow. Gostynin Maria c i a k ó w . Pewne, r ó w n i e ż niejasne informacje nach a więc Na ry skrzyń lub malowane na jeden innymi w 40 znaleziono laty Z Raciążu, innych na Płońsk Wisły firanek Wycinanki od niekiedy wykonanymi „ślaban", do spania. stolarskimi kolorowe, do dekoracji dzięki w Zostały z powiatem jednak sztuki już kowska i grupy podobnie wycinanek Maria w dwie odmiany, jedną 22, 23), d r u g ą p r o s t o k ą t n e j a k szone n a Gostynina pamię­ tali informatorzy w e ł n i a n e pasiaki; w y r ó b ich zaginął w tej a okolicy przede w wszystkim do stroju kobiecym dziś w likwidację czy wełniane, Według wełniaki sannickie miały beltowego", na k t ó r y m się zacho­ czy ścienne to lub w kapy kolorystyczne jeszcze informacji 1 jej blisko 80-letniej m a t k i można używane łóżek. Przemiany dadzą owiec, pastwisk (Czermno, Pacyna, spotkać jako makatki pasiakach Sannikach. wspólnych Gąbina Sanniki) pasiaki do p r z y k r y w a n i a chodzące związku z upadkiem hodowli przez wane niego na za­ prześledzić Marii Siedlarek Zofii Fortuna, najstarsze tło k o l o r u „czerwonego du­ w r ó w n y c h o d s t ę p a c h co k i l k a (Sanniki, i Sztuki. się Dziś Zofia ich Ma­ należą warstwami, Występują stanowią kolorowego okolicy zorganizowanemu naklejanych Łowickiem. Płońsk, wskrzeszone Wycinanki wielokolorowych, jak pow. północnego. właściwie łowickim zajmują Siedlarek. b a r d z i e j od tkani­ niewielkim ostatnio ludowej, oknach kolorowych. na r. p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y wykonywaniem do zaginęły występowały one konkursowi 1951 papierów które lat, terenie s ą s i a d u j ą c y m Pacyna). z jak w o kobiecym, wschód, w się obszaru Zarówno gromadzkich. Dopiero koło ograniczało wycinanek kilkudziesięciu (Krzywię), żywsze. się Żuromin. wnętrza wiele spowodowanej używaną ubiorze południe od Wisły tradycje tkactwa kufer ośrodkami w części Płońska. i zdobione kredensy. z oparciem, wschodniej Taki spotyka sprzed o we koło p o w a ł y i ścian, w y k o n y w a n i a zawieszanych w zamiast kuf­ między Sierpc, zanotowano tzw. stronie i Zdobienie je Sierpc. ludowych ławę północnej były Robiono Dzierzążni ( r y c . 24), s z a f k i rozsuwaną Po także terenie ł a w y z ozdobnie W Jonnem, pow. tj. używano kolor. pow. w mebli omawianym poręczami zamiast nich używanych zebrano w okolicach R a c i ą ż a i w Dobrej, Data. są Obok pasiastych, wśród nich koliste „klapoki" (ryc. gdyby makatki, zawie­ ścianach. „ K l a p o k i " s k ł a d a j ą się z d w ó c h części: kolistej klejonych do niej od spodu dwóch czyli „ b a n d a ż y " . K o l o r koła nie i do­ szerokich wstęg, jest identyczny z ko­ l o r e m w s t ę g . N a te w s t ę g i i k o l a , b ę d ą c e z a s a d n i c z y m tiem, nakleja się różnej wielkości rozmaitych barwach. mniejsze Dołem ażurowe wycinanki w się w s t ę g i doklejanymi papierowymi frędzlami. p o k i " p r z y k l e j a n o d a w n i e j b i a ł k i e m do zwykle sześć sztuk na jednej belce. wykończa belek „Kla­ powały, Czasem wyci­ nanek w izbie b y ł o tak d u ż o i w s t ę g i b y ł y tak że mieszkańcy chodząc musieli czaj p o w s z e c h n e g o n a k l e j a n i a schylać długie, głowy. „klapoków" Zwy­ zaginął w S a n n i k a c h o k o ł o 30 l a t t e m u , w P a c y n i e p r z e d 40 l a t y . Wycinanki używane tematykę okien, z białej spotyka p o ł o ż o n y c h na wykonane do na tło dekoracji prostokątne ścian, (ryc. mają się bibułki, używane również czasem jako na firanki terenach p ó ł n o c od W i s ł y . S ą to w y c i n a n k i przez w i e j s k i e kobiety, albo albo k u p o w a n e m i e ś c i e . F o r m y ich są raczej ubogie, m o t y w y ciej 23), również roślinną. Wycinanki do naklejane dawniej w najczęś­ geometryczne. Z a g a d n i e n i e t k a c t w a na stawia się południowej. inaczej w o m a w i a n y m terenie części północnej niż w przed­ części Ryc. 12. Ozdobna tafla Dzierzążnia, drzwiowa pow. we wnętrzu chaty. Płońsk. 4Г, �w swym ogólnym wyglądzie z Łowickiego. W Sannikach bice, P a c y n a ) podłużnego, w dół kobiety nosiły znanych (Czernino, koszule „odziemek" rękawy „ćwikle", kroju koszuli miały oraz gwiazdek w nym i żółtym. wana gałązka kolorach Między w brzegach „legotką". były „stęgnówką" kwiatków czarnym, tymi zdobinami zwana tach ozdobione pachami na formie czerwonym, pasa płótna. mankietami. „stępniówka" wyszycia Od pod były Słu­ „poncho" z grubszego zakończone koszuli stanowiła przyramków i był szerokie kwadratowe Ozdobę ubiorów z naszywanymi przyramkami. doszyty Bardzo do i okolicy zielo­ biegła Rękawy na hafto­ mankie­ wykonaną w kolo­ r z e c z e r w o n y m ( P a c y n a ) . K o s z u l e bez „ o d z i e m k a " no­ siły n a z w ę „ p ó ł k o s z u l k ó w " . Na k o s z u l ę w k ł a d a n o tzw. „ k i e c o k " — s p ó d n i c ę z e s z y t ą ze s t a n i k i e m . S t a n i k b y l „tybetowy" (Pacyna), niaka w rzadkie mach fałdów. szyte z wełniaków a spódnica z czerwonego weł- schowane w zało­ czarne „ b r ą ż k i " Formę nowszą w stanowiły tzw. „kiecki" k i l k u k o l o r o w e pasy. W zależ­ ności od p r z e w a ż a j ą c e j barwy, rozróżniano kiecki beltowe" (czerwone ne), „ m a j ó w k i " nią jak mak), „proste" itp. Kiecki miały dołem z przodu wszyty falbanę, był kwadratowy Ryc. 13. Drewniany kościół w Mochowie, pow. Sierpc. chowały centymetrów Późniejsze występował wąski pasiaki, wykonane już więcej nej szerokości. Stosowano barw ułożonych „brążek" około roku w wiązki wówczas czarny. 1900, miały z pasków kolory: róż­ czerwony ..prosty" i „ d u b e l t o w y " , czarny, „ b u r a c z k o w y " , zielony „trawkowy", let). K o l o r „chaberkowy" czerwony, zielony światowej na ówczesna (szafir w p a d a j ą c y tła podkreślony lub barwy moda zastosowaniem szerokością czarny. Po pasiaków łowicka, koloru w pasów pierwszej wojnie sannickich zaznaczająca się pomarańczowego. fio­ bywał wpływa szerszym Pasiaki po­ chodzące z końca okresu m i ę d z y w o j e n n e g o są w rokości do łowic­ kich, odbiegają natomiast od nich zestawieniem barw­ nym. pasów i układzie Bywają wiązki Białe np. pasiaki których różniących się tylko (np. tło jasnozielone i podobne jednokolorowe, w u ł o ż o n e są z p a s k ó w cieniem zielone wiązek sze­ soczyste, p a s k i od­ ciemno­ seledynowe). płótna, dawniej na całym terenie w z n a c z n e j i l o ś c i , k o b i e t y w i e j s k i e o d d a w a ł y do far- biarni, gdzie r ę c z n i e d r u k o w a n o na n i c h r ó ż n e wzory. Według informacji, Gąbinie, Sannikach, pracownia taka na u ż y w a n e s z e w k i na Zebrane drukarnie Kiernozi istniała w płócien i Łowiczu. istniały Na północy Sierpcu. Drukowane płót­ b y l y g ł ó w n i e na b i e l i z n ę p o ś c i e l o w ą w czasie ci b a d a n e g o t e r e n u objazdu dane z zakresu stroju stroje l u d o w e z a g i n ę ł y od z a ś , gdzie t r a d y c j a w badania, wadzić okolicach Sannik), konieczne ramach pobieżnej było względnie są penetracji żywa szczegółowe oczywiście U b i ó r kobiecy w powiecie g o s t y n i ń s k i m 4 fi częś­ dawna, mocno się zatarła. u b i o r u jest k t ó r y c h nie m o ż n a w szytymi przody przepro­ terenu. nawiązywał wzdłuż i plecy o dużych rzadko, za­ „ k a m i z e l k i " bez r ę k a w ó w , Gorsety noszono się­ z brzegów zdobił pasami takiegoż nosiły „kaftany" rękawami. aksamitu; w i e l o b a r w n y haft motywach roślinnych Mężatki Kaftany (Czermno, długie szyto koralikowy jak z Pacyna). kamizelka, gładkich ale materiałów w e ł n i a n y c h , zdobiono obszyciem a k s a m i t n y m , na ry nałożona zw. była koronka lub wijąca się któ­ tasiemka .plotką". Na tzw. głowie kobiety „kopki", zamężne ozdobione nosiły ryżką czepce z gufrowaną, tiulu, wstążecz­ k a m i i p a c i o r k a m i . N a czepiec z a w s z e w k ł a d a ł y chust­ kę, przeważnie umiała zrobić taki do jedwabną. czepiec, których były nieraz Nie każda w wszystkie mężatki. miennych na Według składał specjalistki, przychodzono. wojny obszarze Czepce światowej przez zapasek nara- informacji, omawianym męski kobieta t y m zakresie „z dalsza" te b y ł y n o s z o n e do p i e r w s z e j nie noszono- się z koszuli wpuszczonej do spodni sukiennych gładkich, koloru „ c h a b r o w e g o " lub z i e l o n e g o , z b u t ó w z c h o l e w a m i i ze „ s p e n c e r a " . cer na (czerwonego, czerwonymi do kostek, granatowego), wypustkami. z tyłu przewiązywano ka Spen­ b y ł a to b l u z a z r ę k a w a m i , s z y t a z c i e m n e g o nym a nawet pamięć o nich w tradycji (np. (po­ pierzyny itp.). ludowego są s k ą p e i niepewne, g d y ż na w i ę k s z e j Tam w wełniaka. się natomiast lub „fartuch" g a j ą c e poza b i o d r a , k t ó r e s z y t o z c z a r n e g o s u k n a z n a ­ Ubiór wyrabiane gładko pasy. N a k i e c o k l u b k i e c k ę z a w i ą z y w a n o z pasiastego nad „przedsobek" z materii lnianej lub półwełnianej, tkanej w „du­ (jasnoczerwo- zdobiona Sukmany układane w pasem w e ł n i a n y m Na północ od Wisły dowych Płocka zaciera tradycja się nawet opowiadają się na przywędrowała Dopiero koło wiadomości te ogół z stają czerwo­ stanowiła niebies­ czarnym pamięci. o daszkiem. W okolicach pasiastych do l u d n o ś c i , k t ó r a czy czarne, Sukmanę w kolorze te, j a k s i ę p ó ź n i e j Gąbina Płońska noszono dawnych ubiorów l u ­ w niekiedy k o b i e t , ale w i a d o m o ś c i odnoszą z małym suk­ brzegach wiele fałd. lub w deseń. Nakrycie głowy czapka-maciejówka po nawet ubiorach wyjaśniło, na te tereny z Łowickiego. (Dobra) i R a c i ą ż a (Stawiszyn) się bardziej konkretne. Wynika �z nich, i fartuchy, że Mężczyźni noszono nie tam używano nosili wełniane zaś wełniane sukmany Stropkowa, pow. czerwonym pasem w e ł n i a n y m , (Dobra koło Sierpca, zebrać. Sierpc) Płońska). o którym pasiaste zapasek lub wspomina szare niebieskie, w Wiadomości spódnice naramiennych. (okolice przepasane różnobarwny deseń o stroju okolic Kolberg, nie z udało się 7 7 O. K o l b e r g : M a z o w s z e , t. I V s. 75: „ W o k o l i c y P ł o c k a , g d z i e c h ł o p i s ą z a m o ż n i e j s i ( t u o n i zawsze p a r ą koni jeżdżą), u b i e r a j ą się też dostatniej niż w i n n y c h okolicach. W s z a k ż e sukno na k a p o t y i ka­ m i z e l k i c z a r n e l u b g r a n a t o w e c z ę s t o jeszcze s a m i sobie w y r a b i a j ą (okolica D r o b i n a , Blichowo, Kosino). K a p o t y zwykle b y w a j ą granatowe, obszywane c z a r n y m l u b j a s n o n i e b i e s k i m s z n u r k i e m , z a p i n a n e na 4 czarne guziki. Pasy m a j ą w e ł n i a n e , b a r w y czerwo­ nej z z i e l o n ą . C h u s t k i na s z y j ę czerwone l u b czarne. Spodnie p ł ó c i e n n e w paski niebieskie i białe. Kape­ lusz c z a r n y f i l c o w y , n i e z b y t w y s o k i , l u b c z a p k a n i s ­ ka sukienna. Kobiety noszą płócienkowe spódnice granatowe z białymi kwiateczkami ( s ą to szorce, z t y ł u pod szyją nieco w y c i ę t e ) ; n i e k i e d y b ł ę k i t n e biało-kropkowane. F a r t u c h szeroki g r a n a t o w y l u b błękitny z białymi paskami. Na głowie chustka brunatna lub ciemnoczerwona, burakowej b a r w y , najczęściej zaś szara z c z e r w o n y m i p r ą ż k a m i , w ą s k o z w i ą z a n a na czepiec z f a l b a n a m i . D z i e w k i k ł a d ą g o r s e t y r ó ż n o ­ k o l o r o w e , n a j c z ę ś c i e j b a r w y ceglastej, ciemnożółtej l u b niebieskiej. T r z e w i k i z w y k l e czarne, s k ó r z a n e . W o g ó l e s t r ó j t e n w ł o ś c i a n co do k r o j u z a t r a c i ł j u ż c h a r a k t e r d a w n y , r o d z i m y , p r z y b i e r a j ą c cechy u b i o r ó w miejskich, osobliwie miast pomniejszych." Ryc. 15. Ozdobny ganek. Ryc. 14. Chata drewniana Garncarstwo w na zaniku, jednak z wnęką. badanym po obu Jonne, obszarze stronach pow. znajduje Wisły są czynne pracownie, k t ó r e p o s t a r a m się k r ó t k o teryzować, przedstawiając stan Sierpc. się jeszcze scharak­ dzisiejszy na tle przeszłości. W powiecie g o s t y n i ń s k i m istnieją d w a czynne o ś r o d ­ k i garncarskie: jeden w Leopoldowie, drugi w Gostyninie. pracownie Dawniej miały garncarskie w Barciku być również koło Gąbina i Budach samym Kaleń- s k i c h k o ł o Szczawina. O ś r o d k i te obecnie nie są c z y n ne. W G ą b i n i e i s t n i a ł w a r s z t a t G r a b o w s k i e g o , k t ó r e g o syn jest obecnie g a r n c a r z e m w P ł o c k u . Pacyna, pow. Gostynin. �W Leopoldowie, z w a n y m także „Mizerki" z powodu biedy jaka sześć tam pracowni dawniej panowała, garncarskich; dziś jest było kiedyś tylko jedna, W ski bezrolny chłop, odziedziczył w nastego r o k u życia pomagał ojcu po ojcu. przy Od trzy­ „szykowaniu" g l i n y . D z i ś p r a c u j e bez p o m o c n i k a , g d y ż n i k t n i e się u c z y ć tego n i e w d z i ę c z n e g o z a w o d u . Toczy ki, garnki, dwojaczki czy, dzbanki, skarbonki, dawniej tzw. z cze. jego są technicznie słabe, ściany m a j ą gru­ smug. (prążkami), czyniu to­ skutek wyraźnymi mych też „bycoki". 'Żelazistą glinę, z k t ó r e j go c z e r e p p o w y p a l e n i u j e s t be, donicz­ wyrabiał schudza d o s y ć g r u b y m piaskiem, na Wyroby chce śladami Naczynia malowanymi przy pomocy szorstki. toczenia swe postaci na pozio­ „brązeckami" wilgotnym „szlamkrydy" na­ (pobiał­ ki). O r n a m e n t wzbogaca linia falista lub w i s z ą c e luki, umieszczone p o n i ż e j „prążka" (ryc. b ó w swoich nie p o l e w a szkliwem. kolor sam czerwony. Siwaki zna, 25). wie jak robią, jest w e d ł u g jego i n f o r m a c j i c z y k ze s w y m i wyrobami na się je robi, „Lubin w światową s p r z e d a ż do P i ą t k u cały przyjeżdżający wypał n a b y w a l i od niego z Kutna, Żychlina fii/я. i IG. Drewniany Leopoldowie, r. r. 1920, 1938, garncarzy skiego. z Wyroby Płocku. nazwiska dwóch Są to wyroby naczynia. Dzbanek (ryc. na d n i e i na Dziś Kazimierz i zbiorach jest w wykonana ornamentem farbami podszkliwnymi, w dzbanek pokryty gene­ Stolar­ rozpoznane przez Muzeum się dobrym zdobieniem. jest pokrywającymi 36). M i s k a jest dorzucił Błaszczyka pracowitym Stolarskiemu pionowymi, robić starej odznaczające technicznym zygzakami ozdobiona się garncar­ przestał listy ostatnich, znajdują wykonaniem Do gostynińskich Płocka Matlińskiego, glazurą który i Śniecikowskiego. Matliński w Podleskiego, ozdobiony cały brzusiec całości brązową przez roślinnym, Błaszczyka malowanym rozmieszczonym od wewnątrz brzegach. jedynym garncarzem w Gostyninie łarz, k t ó r e g o g ł ó w n y m zajęciem Osz­ ko­ jest r o l n i c t w o . c a r s t w a n a u c z y ł s i ę w czasie p i e r w s z e j w o j n y wej, pracownię krzewski ne), w y p a l a n e na Do kupowanej brązowo. z II poł. garncarską wyrabia polewane. XVIII w otworzył naczynia sklepie, Rwciee, pow. używa niektóre garnki, w „zgrzebne" czerwono lub polewania Wyrabia w. było Kutenickiego ale pośrednicy kościółek w Wymieniają 60-letni W ł a d y s ł a w Z a k r z e w s k i , z z a w o d u raczej między­ Gąbina. jak na Poznań­ jeździł ło Ł o w i c z a i Soboty w Ł ę c z y c k i e , w okresie wojennym w racji Wyro­ Garnki wypala i c h n i e p r o d u k u j e . O ś r o d k i e m , gdzie t a k i e g a r n k i skiem". Przed pierwszą w o j n ą 48 pół- podobnie garncarzy. Przypisywany zdobi pędzlem roztworu w kilku ( z m . o k . 1910 г.), k t ó r e g o s y n p o r z u c i ł z a w ó d p r o w a d z o n a przez 74-letniego J a n a Oszczyka. Oszczyk, zawód Gostyninie, dawniej Garn­ świato­ r. Za­ (nie polewa­ szaro, o r a z naczynia polewy naczynia dzbanki, Płońsk. 1925 jest kaf- niebieskiej polewa dzieżki na na mle- �ko, spodki i przede w s z y s t k i m doniczki. W y r o b y je sprzedaje w styninie. drewnianym kiosku na W okresie m i ę d z y w o j e n n y m Po p ó ł n o c n e j w sku swo­ w Go­ r o z w o z i ł je s p r z e d a ż po p o w i e c i e l u b s p r z e d a w a ł ły rynku stronie Wisły o ś r o d k i garncarskie Sierpcu, Żurominie, i Płocku. Bieżuniu, Nasielsku, by­ Płoń­ O czterech p i e r w s z y c h nie zebrano kładniejszych danych poza tym, że w do­ Nasielsku było trzech garncarzy, z k t ó r y c h najzdolniejszym być nieżyjący określają go już dziś Lorenc. jako Garncarze z mial Płońska ..szlachetnego g a r n c a r z a " . W P ł o ń s k u obecnie pracuje d w ó c h garncarzy: ni Kiński na handlarzom. i Stanisław Strauss. Dawniej Anto­ było ich więcej. Stanisław kim S t r a u s s ( l a t 44) w y k o n u j e doniczki zwykłe słoiki, rzadziej (lat i garnki. 43) w y r a b i a ozdobne, przede wszyst­ podstawki, dzieżki, D r u g i garncarz A n t o n i podstawki, doniczki, tzw. „ k r a k o w i a k i " — c h a r a k t e r y z u j ą c e profilem ( r y c . 33). D o n i c z k i staci ż ł o b k ó w Dawniej na w po­ krawędzi 31). przy zdobieniu sgratfita. Wilgotne saską garnki specjalnym zdobi o r n a m e n t e m wyrobów w P ł o ń s k u p o s ł u g i w a n o się t e c h n i k ą ną się wygniatanych paznokciem l u b w a ł k a c h (ryc. Kiński ponadto garncarskich z b l i ż o n ą do tzw. naczynie polewano p o b i a ł k ą „glinką"), a następnie wierzchni różne wzory, jak rylcem ryto 17. Ozdobne pow. chowo, pow. stynin, f) Jonne, nin, k) ivykładki Gostynin, Sierpc, hj Dobra, Płock. d) pow. pow. I) Płock, żelazne b) Sanniki, Płońsk, i) Brzozów, Maria do drzwi, pow. Sierpc, Sierpc, (zwa­ na gołębie, jaskółki, Ryc. wię, ej a) Krzy­ Gostynin, Sanniki, c) pow. Mo­ Go­ g) Sanniki, pow. Gosty­ i) Mochowo, pow. Sierpc, pow. Sochaczew. Rys. Data. po­ kwiatki i t d . , p o t e m d o p i e r o suszono, p o l e w a n o g l e j t ą i w y p a l a ­ Zbiory jednak o z n a c z o n e , w o b e c czego kie­ no. rownik e k i p y z a p r o s i ł do M u z e u m w s p o m n i a n e g o wy­ Polewy z miedzi, używano zielonej, którą otrzymywano oraz „ w i ś n i o w e j " — z zendry. Dawniej robiono też dużo n a c z y ń p i e l n i c z k i na b i a ' y c h (np. kro- dziś, kiedy rytej p r z y pomocy tzw. „ s i e ń c a " czyli blaszanego żyka ornament garncarskiego. a jego w y r o b y Kiński Grabowski z Gąbina. laty i na do i osiedlił. 50) się Obecnie do robi ne glazury. Dawniej „zza Płocka, doniczki, gdzie z garnki, do Charakteryzują jasnokremową Płocku s i ę one piękną (ryc. jeszcze 5 5 - l e t n i kilka ski jeść. zimy, kolejnych wyrabia Garncarstwem w Klęską których dla nieudalych przede razem z żoną przedmioty na targu bardziej w t y m swemu ojciu w w naczyń, wyjaśnień technicznych * i o poszczególnych twórcach. kim prace swego ojca — Naczynia zieloną mniejszych ustalił au­ równo­ informacji R o z p o z n a ł przede wszyst­ dzbany jasnej, z b i a ł y m i o w a l n y m i wypełnionymi trudu udzielając o polewie p l a m a m i na zielonej brzuścu, cza­ g a ł ą z k ą z l i s t k a m i (ryc. 37). rozmiarów, używane jako za- nie 8 Kazimierzowi Matlińskiemu zawdzięczamy mię­ dzy i n n y m i p e w n e s z c z e g ó ł y z z a k r e s u m i e j s c o w e j t e r m i n o l o g i i g a r n c a r s k i e j , o d n o s z ą c e j s i ę do części dzbanków: „dziobek", „burta" (wylew), „uszko", . k a ł d u n e k " ( m a k s y m a l n e w y c h y l e n i e b r z u ś c a ) , ..den­ ko". Dwa polewą: Matliński cała rodzina garncarza wypałów. Dziś Płocku. ozdobne, ale swoje nie bylo dzieżki, sprzedaje Dawniej nie od pa­ Matliń­ doniczki, Wyroby Matsię toczył dorównywał Franciszkowi. garncarzy, zgromadzony wielu większego Płockim. zajmuje W Płocku, prócz materiałów znajdujących cowniach cześnie bez używał każdego wszystkim garnki z uchami, podstawki. prac Kazimierz N i e jest to z a w ó d p o p ł a t n y . doskonale okre­ pozbawio­ dwukolorową niedawna. co poszczególnych dawnych 34). garncarza. miała się indziej „proszków". liński, syn mięta więcej a w się w Muzeum i brązową pracuje swych kupnych garncarzy torstwo produkcję wy­ ożenił są „ z g r z e b n e " , dzbany jego r o b o t y z n a j d u j ą W Wisły", się u swego ojca, chętnie przyrządzonej Bo­ płockich sem pochodzi uczył Obecnie jego w y r o b y polewy w się w Łodzi, a dopiero przed mniej sprowadził no­ zamówienie, sie z b i e r a n i a j a g ó d — d z b a n k i ( „ b o k i e d y idą"). kreski Wyszogrodzie. (lat Garncarstwa chowywał 20 robi się s p r z e d a w a n e s ą na j a r m a r k a c h dzanowie, S t a r o ź r e b a c h Józef sprowadza były żej K . M a t l i ń s k i e g o , k t ó r y z n a j ą c w o d ę ś w i ę c o n ą ) , bardziej zdobionych niż cały nie wykorzystano zbiorach również miejscowego się w p r a ­ materiał Muzeum. Ryc. 18. skrzyni. Ozdobna Mochowo, wykladka pow. Sierpc żelazna Rys. do zamka Maria od Data. 41) �Ryc. 20. Skrzynia ludowa wykonana w pow. li)30 r. przez Leona Plażewskiego z Gąbina. Gąbin, Gostynin. bawki, pokrywał polewąP-dwukolorową, regularne marmurkowe Matlińskiego plamy. wykazują tworzącą Prace duzą nie­ Franciszka różnorodność form ( r y c . 30, 32). Z prac innj'ch garncarzy rozpoznał informator w y ­ r o b y p r a c o w n i .Tana W i e r z b i c k i e g o , z m a r ł e g o n a parę lat p r z e d w y b u c h e m d r u g i e j w o j n y ś w i a t o w e j . W M u . zeum z n a j d u j ą się w y k o n a n e przez niego d w a ( r y c . 35). p o k r y t e g ł a d k o p o l e w ą oraz dzieżka wydęciu Dziełem jest dzban Ryc. 21. Podpis na skrzyni bina, 50 pow. Leona Plażewskiego Gostynin. Z Gą­ „zgrzebna", brzuśca zielonawą ozdobiona dwoma białymi nieżyjącego już na dzbany i brązową, największym paskami. Walentego Trzosowskiego oraz z a b a w k i w f o r m i e d w o j a c z k ó w polewanych, w ciemne W Muzeum znajdują plamy się również nałożone biało pędzlem. dwojaczki wykona- �Ryc. ne 22, przez Annę 23. „Klapoki" jednego z braci — wycinanki. Świderskich Wyk. i Zofia Makowska garncarkę 24. Ława kilka z ozdobnym oparciem. Wyk. Jan Sannik. Sanniki, Powyższy przegląd produkcji Maciejewską '•' W z b i o r a c h Muzeum nie są reprezentowane wszystkie płockie pracownie garncarskie. D l a infor­ macji przyszłych badaczy podajemy orientacyjny w y k a z n a z w i s k p o d a n y przez M a t l i ń s k i e g o : 4 garncarzy Swiderskich. 2 Lewandowskich, 2 Trzosowskich, 2 M a t l i ń s k i c h (Franciszek i Kazimierz), Ryc. z uwag natury ogólniejszej garncarstwo, żywotne na bieżącego początku upadać. jeszcze n a stulecia, Starzy garncarze pow. Gostynin. garncarskiej Widać z Mazow.-zu zaczyna wymierają. nasuwa niego, że Płockim gwatlownie Częste są w y - Jankowski, Skoneczny, Lewiński, Anna Maciejew­ ska, J a n W i e r z b i c k i , p ó ź n i e j i p r z y b y l i z z e w n ą t r z Józef Grabowski i Mąkol. Borzęcki z Czyżewa, pow. Gostynin. Sanniki, pow. Gostynin. 51 �padki W porzucania żadnej z tego poznanych mało intratnego pracowni nie się uczniowie. Porównując materiał zabytkowy, w Muzeum w Płocku, z wyrobami dzimy znajdujący sie. współczesnymi, w i ­ pogorszenie się i s p r y m i t y z o w a n i e dzisiejszych ważny mieślników dział ludowych, we i wiejskie. na Mazowszu czo na trzy artystycznej małomiasteczko­ podzielić ozdobne okucia zasadni­ żelaznych wozów, okucia w y s t ę p u j ą c e w budownictwie do zamków, lazne, zawiasy, k r a t y spotykane wiejskich. przede wszystkim części (wykład- i krzyże na Prawie w każdej przy czym majstrowie znają nej okienne) że­ cmentarzach K o w a l i n a b a d a n y m p r z e z nas stosunkowo wielu. rze­ z t e g o z a k r e s u , s p o t k a n e przez Płockim, można działy: twórczości to k o w a l s t w o Wyroby nas ki pochlebnym t e r e n i e jest w s i jest s i ę c z ę s t o na kowal, „artystycz­ robocie". Ryc. 25. Wyroby garncarza Jana Oszczyka W e d ł u g opinii miejscowej, najpiękniejsze Ma­ ubogie. P i e r w o t n i e , gdy w użyciu były wozy o s a d z o n y m i na starej konstrukcji stałe w tzw. „śnicach" zdobnictwo było z dyszlami (wozy takie są Gąbinie, Sannikach, nieco bogatsze. miejsce złączenia i mają dyszla, zwłaszcza środkowy, w postaci r o z k u t y c h jednej tarcz kolistych, stronie esowato w y c i ę t y c h . podobnie jak i na są stemplami siadający Od tarczach wojny wytłaczane ośrodka małe miasteczko, kowalskiego tamtejsi rozchodziła przyozdabiali „floresy" na ale swe się wozy żelaznych sława i daleko. bryczki, okuciach, światowej konstrukcja dyszle pierście­ nie, k t ó r e z a s t ą p i o n o g r u b y m i lub z Leopoldowa. Leopoldów, blachami, powierzchni tych k a ż d y d a w a ł swój specjalny „znak". ną kowalstwie rozwoju zdobnictwa w Ważną była rencja. Jeden „sadził" się w zdobnictwie nad starając się p i ę k n y m okuciem zdobyć niejednokrotnie „ślicznie" zdobią informowano wozy. mieli być koloniści niemieccy. były tak Kowale nawet w swej czym przyczy­ konku­ drugiego, odbiorców. Nie m n i e j s z ą s ł a w ą niż B i e ż u ń cieszył się terenie te robiąc Kowalami o w wozów wyjmowane, w z w i ą z k u z czym odpadły opisywane wyżej Wzory przy po­ formę. Zastosowano jako jego cień­ tzw. „ k a c z k a " , prostokątnymi pow. Gostynin. ściąganymi przy blach pomocy kowale również w z o r y s t e m p l a m i , a czasem i s w o j e z n a k i l u b to po tych, geometryczne. Przy niekiedy c i e k a w ą zmianie. śnie formy o w a l n y c h czy powierzchni pierścieni, proste wzory pierwszej uległa ozdobne Na szym k o ń c u dyszla w b i t y jest hak, filowanymi Bieżuń Pier­ ścienie żelazne, które obejmują Na 52 jest raczej jeszcze d z i ś n i e k i e d y w u ż y c i u w Go­ tam miejscowej zowsza P ł o c k i e g o wy­ W strony terenie wozy różne ze w o z a c h na rabiano w B i e ż u n i u , pow. Sierpc i L w ó w k u , pow. stynin. ocenom l u d n o ś c i , z d o b n i c t w o o k u ć na Sejkowicach), wyrobów. Drugi Wbrew zawodu- kształcą od inicjały. rozpowszechnione, że s t o s o w a ł a produkcji również góry zaś ozdobny w Ozdoby śrub. wybijali fabryka wozów w zamiast kształcie, stempelkowe, „kaczki" tzw. o których je Płocku. K o ń c e dyszli zaczęto o k u w a ć d w o m a p o d ł u ż n y m i chami, pro- osadzano bla­ hak „fornal". wyżej wspomnia­ no, s ą n a o g ó ł m a ł o u r o z m a i c o n e . S p o t y k a m y t u u k o ś ­ ne k r z y ż y k i , r o m b y p u s t e l u b k r a t k o w a n e , s z e r e g i z ł o ­ Lwówek. żone między dwiema tym, równoległymi. Czasem obok k r e s k i prostej występu­ je, j a k o d r u g i element zdobniczy, p u n k t . W porówna­ niu zdobionymi jak Lwówku z z linii bogato ukośnych, biegnące wozami małopolskimi czy �Ryc. 26, 27, 28. Żelazne krzyże z końca XIX w. Kul kowal Żabka z Gąbina. Cmentarz w Służewie, pow. Gostynin. śląskimi, zdobnictwo z okolic Płocka przedstawia się bardzo ubogo. Wśród wyrobów n i c t w e m , na żelaznych, z tzw. zapadki (ryc 17 a—g), z otworem my przy się czyzna, w druga do to p ł a s k i e i klamką, sprężynowych. po ozdobne które W drugiej Widły Wisły mamy cały i wiele form Kielec­ Lubel­ przykładów n a w i ą z u j ą c y c h do f o r m z p r z e ł o m u w i e k u X V I I I i X I X (ryc. i i 17 h — 1 ) . Tarcze wariantach zdobią miasteczek Mazowsza skich Ryc. te w stare domy licznych odmianach mieszczańskie Płockiego oraz drzwi miast wiej­ ozdobnych na zewnątrz kończonych wykladek do w komorach, zamków leżący — rzeźba ludowa z kościoła wygiętych, g'ówkami, składające z o d g i ę t y m i na Z innych i esowato ptasimi się oraz spotykamy z żelaznych rozchylo­ czasem kraty za­ do okien pojedynczych sztab boki półksiężycowatymi przedmiotów zębami. zdobionych nale­ ży w y m i e n i ć w y k ł a d k i do z a m k ó w od s k r z y ń ( r y c . oraz siekiery wanymi kać z wybijanymi na ostrzu tarnych. wśród żelaznych Najciekawsze kutych krzyżów są stare okazy niekiedy w formie są na wami, zdobione na powierzchni które zdobione bogato k u t y m i rozrastając parafialnego. się p r o w a d z ą zasadniczej (ryc. Kobylniki, pow. XIX (ryc. 26, stempelkami wielopromiennych gwiazdek. Nowsze ogół spot­ cmen­ z końca wieku, o bardzo prostych techniczne formach 27), 18). nieskompliko­ zdobinami. Stosunkowo dużą rozmaitość można gubienia formy kościołów. 29. Chrystus nych tar­ pierw­ Sanu, szereg wy­ spotyka­ grupie wsiach do otwierania okolic Polski (Opoczyńskie, Krakowskie, szczyzna); budow­ się w y k l a d k i służącym przeważnie znanych i z innych z d w i e g r u p y . J e d n a to kluczowym zamkach spotyka na „paluchem", cze szej związanych plan pierwszy w y s u w a j ą z a m k ó w . D z i e l ą s i ę one kladki Prócz z a w i a s y do d r z w i , r o z d w o j o n e , o r a m i o n a c h i giętymi krzyże moty­ c z a s e m do za­ 28). Płock. Fot. D. Kacz­ marczyk. 53 �Hyc. 30. „Flasza" o polewie z Najsłabiej ze przedstawia wszystkich się zielonej. ornamentem na Wyk. Franciszek plastycznym działów Mazowszu na sztuki ludowej Płockim plastyka. R z e ź b y czy m a l a r s t w a l u d o w e g o n i e m a p r a w i e z u p e ł ­ nie. Przez drewnianą w cały którymś cnowbkiej Ryc. czas figurkę kościele w 32. Duży objazdu Matki znaleziono typowym dzbanek na Skępskiej, obraz M . B. jedną o zielonej polewie. 33. „Krakowiak" z Wyk. niczych. Zbiór rzeźby Ryc. 31. Doniczka Płońska. religijnej, znajdujący się na siadają metryk, a według rzeźba kurpiowskiego. ludowa informacji Na uwagę wyobrażająca mają Matliński Wyk. Antoni z Parowa Kiński k. Płocka. z Płońska. pochodzić zasługuje leżącego (w k o ś c i e l e p a r a f i a l n y m w K o b y l n í k á c h , Franciszek — garnek. Płocka. z po­ Często- Wyk. k. Kiński t y m miejscu p o m i j a m , g d y ż okazy p r z e w a ż n i e nie z terenu obraź- Parowa Antoni w M u z e u m w P ł o c k u (zresztą bardzo i n t e r e s u j ą c y ) , czasem wykonaniu warsztatów Ryc. 54 natrafiono Boskiej Matliński krawędzi. Płock, jeszcze Chrystusa pow. Płock). Muzeum. �Ryc. ka. 34. Dzbanek Płock, zanotowana Dziat o polewie Muzeum. w czasie Inwentaryzacji t u t u S z t u k i ( r y c . 29). 1 0 Ryc. dwukolorowej: 35. Dzbanek inwentaryzacji Zabytków kremowej o polewie zabytków Państwowego i brązowej. zielonej. 1 0 W 1952 r o k u n a t e r e n i e M a z o w s z a P ł o c k i e g o p r o ­ wadził i n w e n t a r y z a c j ę Dział Inwentaryzacji Zabyt­ ków Państwowego Instytutu Sztuki. W toku prac zanotowano r ó w n i e ż n i e k t ó r e zabytki sztuki ludowej- Wyk. Jan Zebrane w przez Insty­ Wyk. nie dają Mazowsza Józef Grabowski Wierzbicki z Parowa z Płocka. ciągu pięciodniowego oczywiście Płockiego, k. Płock, objazdu pe!nego obrazu jednak zebrana sztuki tu Płoc­ Muzeum materiały ludowej garść wia­ d o m o ś c i zawiera pewne dane orientacyjne, k t ó r e gą okazać przyszłości się pożyteczne prowadzić dla badanie badaczy, na tym chcących terenie. mo­ w � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e15e3a941f032f8b2644fc7add32fc66.pdf 7b9c362be4f76cc2613531499e0ac640 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:402 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:363 Title A name given to the resource Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć pozarolniczych na Kurpiowszczyźnie / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.247-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JACEK OLĘDZKI M A T E R I A Ł Y D O W Y B R A N Y C H T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH NA KURPIOWSZCZYŻNIE Obszar K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej na skutek niesprzyjających warunków dla r o z w o j u r o l n i c t w a pozostawał do połowy X V I I w . p r a w i e nie osiedlony \ Utrzymywała się na n i m puszcza z wyjątkowo rozwiniętą siecią rzek, s t r u g i s t r u m i e n i . Bogactwo j e j — pszczoły, drobna zwie­ rzyna, r y b y , d r e w n o i r u d a darniowa, obficie występująca na rozległych łąkach — znajdowało się do dwudziestych l a t X V I w . we władaniu ksią­ żąt mazowieckich, a następnie we władaniu królewskim. R o l n i c t w o , za­ początkowane w puszczy dopiero przez kolonizację w d r u g i e j połowie X V I I w., zostało poprzedzone rozwojem szeregu zajęć wyzyskujących tak cenne w t y m czasie „naturalne środki wyżywienia i p r a c y " , a więc b a r t n i c t w e m , łowiectwem, rybołówstwem, kuźnictwem, s m o l a r s t w e m oraz młynarstwem zbożowym, obsługującym sąsiednie t e r e n y rolnicze i n i e ­ liczne miasteczka rozsiane wokół puszczy, nie posiadające t a k rozwinię­ tej sieci rzecznej. Rozwój w s p o m n i a n y c h zajęć, a następnie rozwój r o l n i c t w a na t e ­ renach k u r p i o w s k i c h wpłynął na kurczenie się n a t u r a l n e j bazy p r o ­ d u k c y j n e j , jaką była puszcza. Z k o l e i zaś w końcu X V I I I w . i na po­ czątku w i e k u X I X nastąpił p r a w i e całkowity upadek łowiectwa, b a r t ­ n i c t w a , kuźnictwa i smolarstwa (dziegciarstwa) . Utrzymało się j e d y n i e węglarstwo, obsługujące już nie kuźnice, lecz d r o b n y c h k o w a l i , oraz r y ­ bołówstwo i młynarstwo, które w szczątkowych f o r m a c h istnieją do dzisiaj. 2 Do X V I I I w., k i e d y nastąpił na obszarze Puszczy Zielonej rozwój r o l ­ n i c t w a i h o d o w l i bydła, wyżej w y m i e n i o n e zajęcia musiały stanowić po1 L . K r z y w i c k i podaje, przynosi że p i e r w s z e wiadomości o wsiach w l u s t r a c j a z 1660 r. ( L . K r z y w i c k i , Kurpie, Puszczy „Biblioteka Zielonej Warszawska', R. 52, t. 3: 1892, s. 456. 2 Wyjątkowo silnie wpłynęło n a u p a d e k t y c h zajęć przejście K u r p i o w s z c z y z n y pod zabór p r u s k i . Stworzyło to w a r u n k i d l a m a s o w e g o w y r ę b u lasów p r z e z Niem­ ców i zamknięcie k u r p i o w s k i c h kuźnic, konkurujących z n i e m i e c k i m i n a M a z u r a c h . �JACEK OLĘDZKI 248 ważne źródło u t r z y m a n i a miejscowej ludności». W X I X w. miejsce to zajęło całkowicie r o l n i c t w o . N i e m n i e j nadal rybołówstwo, hodowla pszczół, węglarstwo, k o w a l s t w o i młynarstwo spełniały rolę zajęć ubocz­ nych, które łagodziły trudności gospodarcze panujące w Puszczy. Rolnic­ t w o b o w i e m , m i m o upowszechnienia się wśród całej ludności, na skutek tego, że opierało się w s w o i m r o z w o j u o słabe gleby, nie mogło w pełni zaspokoić istniejących potrzeb. W początkach X X w., a szczególnie w okresie międzywojennym, zajęcia, które jeszcze mogły istnieć (rybo­ łówstwo, pszczelarstwo) l u b rozwijać się (kowalstwo), ratowały w i e l u Kurpiów, pozbawionych odpowiedniej ilości ziemi, przed s k r a j n y m ubó­ stwem. W m o i m opracowaniu p o m i j a m inne jeszcze, występujące na t y m terenie zajęcia pozarolnicze, j a k o r y l s t w o , obróbka drzewa, t k a c t w o , garncarstwo i b u r s z t y n i a r s t w o . O m a w i a j e w swych pracach A. Chętnik. Są one również t e m a t e m badań moich kolegów z warszawskiego Za­ kładu E t n o g r a f i i I H K M P A N . Na bazie wszystkich w y m i e n i o n y c h zajęć tworzył się zasadniczy zrąb k u l t u r y Kurpiów. Z i c h u p a d k i e m szedł w parze zanik głównych c z y n ­ ników różniących kulturę ludności t y c h terenów od obszarów sąsiednich. Rola t y c h zajęć, podobieństwo w i c h ogólnym charakterze, wynikłe m . i n . z oparcia o jednakowe n a t u r a l n e środki rozwojowe, oraz w y ­ stępowanie w j e d n y m zasadniczo okresie, względnie reprezentowanie jednakowego etapu rozwojowego przemawiają za łącznym na nie spojrze­ niem. Tematem mego sprawozdania są przede w s z y s t k i m badania terenowe, poprzez które starałem się wydobyć z dzisiejszej k u l t u r y w s i k u r p i o w ­ skiej wiadomości pozwalające na uzupełnienie obrazu rozwoju tej k u l ­ t u r y w okresach dawniejszych. Włączenie do sprawozdania również omó­ w i e n i a źródeł pisanych ma na celu ogólne zasygnalizowanie możliwości kryjących się w nich dla pełnego opracowania w y m i e n i o n y c h zajęć. W źródłach pisanych dotyczących Kurpiowszczyzny istnieje w porów­ n a n i u do i n n y c h dziedzin k u l t u r y najwięcej wiadomości o b a r t n i c t w i e , łowiectwie, kuźnictwie, młynarstwie i smolarstwie, a nieco m n i e j o r y b o ­ łówstwie. Wiąże się to przede w s z y s t k i m z t y m , że w y m i e n i o n e zajęcia rozwijały się w ramach własności królewskiej, objętej inwentaryzacją 3 Por. F . P i a ś c i k, s. 24—27. A u t o r Osadnictwo przytacza fragment w Puszczy Kurpiowskiej, z lustracji starostwa Warszawa ostrołęckiego 1939, z 1789 r. (s. 27—29), z którego w y n i k a , że j e s z c z e w drugiej połowie X V I I I w. zajęcia rolnicze stanowiły bardzo ważną rolę w życiu mieszkańców P u s z c z y . ,W ; poza­ starostwie t y m całym w c a l e iuż podnieść i n t r a t y nie można było, którego w s i e na groncie t a k podłym [...] zasiadły [...] j e s t t y l k o te s t a r o s t w o nasiadłe w mieszkańców, h a n d l e m różnym y furmaństwem trudniących się niżeli z grontów więcev żyiących". �MATERIAŁY Ryc. DO T R A D Y C Y J N Y C H - ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 1. Wieś W y s z e l , pow. M a k ó w M a z o w i e c k i . Zwójek, c z y l i samołówka 249 na kuny, jedno z n a j s t a r s z y c h narzędzi łowieckich. O k . V- w . n.: A — wieko; B — dusa; C — knybelek; D — zanenta Rys. J. Olędzki i l u s t r a c j a m i . Stąd specjalną grupę, wiadomości o t y c h zajęciach stano­ wią przekazy zawarte w lustracjach i w inw e nt a rz a c h z X V I i X V I I w. W źródłach X V I I I - w i e c z n y c h , zresztą bardzo ubogich, nie znajdujemy wiadomości o o m a w i a n y c h zajęciach. W i e k X I X przynosi n o w y t y p źró­ deł, pierwsze ogólne zestawienia wiadomości o k u r p i o w s k i e j k u l t u r z e . L i t e r a t u r a tego okresu, zwracając uwagę przede w s z y s t k i m na archaizmy k u l t u r o w e , t y m s a m y m dostarczała najwięcej materiałów do w y m i e ­ n i o n y c h zajęć. W początkach X X w. i w okresie międzywojennym zainteresowania badaczy K u r p i o w s z c z y z n y wyraźnie przesunęły się na inne dziedziny k u l t u r y . Poza n i e l i c z n y m i artykułami A. Chętnika, dotyczącymi r y b o ­ łówstwa i kuźnictwa, okres t e n nie wniósł zasadniczo nic nowego do poznania o m a w i a n y c h zajęć. Badania terenowe rozpocząłem w 1954 r., prowadziłem w dalszym ciągu w 1955 i 1956 r. Zebrany materiał cechuje na razie jeszcze duża niejednolitość. Dotychczasowymi badaniami, trwającymi ogółem 80 d n i , objąłem obszar między r z e k a m i Omulwią i Pisą, a dawną granicą pruską i Narwią. Na t y m obszarze przebadałem 20 w s i . Oprócz tego zebrałem wiadomości w 6 p u n k t a c h południowej części Mazur. Uzyskane przeze m n i e materiały dotyczące rybołówstwa pozwalają �250 JACEK OLĘDZKI R y c . 2. Wieś K r y s i a k i , pow. Ostrołęka. C h o b o t n i a . O k . '/u w . n. Rys. J . Olędzki S I - 1 ; na odtworzenie wszystkich narzędzi i t e c h n i k połowu stosowanych na t y m terenie oraz na uchwycenie zmian, jakie zachodziły w i c h używaniu. Pozwalają również na określenie zmiennej w różnych okresach r o l i r y b o ­ łówstwa w życiu Kurpiów. Zebrano również materiał dotyczący ludo¬ wej wiedzy o r y b a c h i rybackiej m a g i i . j | i Materiał do łowiectwa jest znacznie uboższy. Pozwala na odtworzenie t y l k o n i e l i c z n y c h miejscowych narzędzi i sposobów łowieckich, a m i a n o w i c i e łowienia k u n i tchórzy zwojkiem, w y d r żakiem, lisów i borsuków r o z k o p y w a n i e m i c h j a m l u b lisów i wilków łowieniem [] ; w doły albo też lisów w żelazne samotrzaski. Jeżeli chodzi o znaczenie łowiectwa i zachodzące w t y m zakresie zmiany, to zebrane wiadomości \ j wystarczają j e d y n i e na stworzenie obrazu słabo zarysowanego z ostat n i c h l a t X I X w., k i e d y łowiectwem zajmowano się wyjątkowo w bardzo l '* n i e l i c z n y c h wsiach. Obraz ten jest zupełnie niewystarczający dla szu¬ kania w n i m analogii do wcześniejszych okresów historycznych, k i e d y j łowiectwem zajmowano się powszechnie. i j; Wiadomości dotyczące h o d o w l i pszczół wystarczają na poznanie tego zajęcia i ocenę jego znaczenia w życiu w s i t y l k o w okresie stosowania u l i , w czasie ostatnich kilkudziesięciu l a t . O b a r t n i c t w i e nawet w pamięci najstarszych informatorów nie zachowały się p r a w i e żadne wspomnie- t ! ,j I | ¡1 \\ X i I nia. Natomiast do m a g i i pszczelarskiej istnieje dosyć obszerny materiał, który może być odniesiony do czasów, k i e d y istniało b a r t n i c t w o . Siadami po d a w n y m kuźnictwie na K u r p i a c h są dziś j e d y n i e pozostałości po śluzach i fundamentach kuźnic w postaci p a l i sterczących na łąkach l u b w k o r y t a c h rzek, groble stawowe oraz nazwy łąk i pól, takie j a k : amernia, ruda, zuzel, śluzka, staw — w miejscach gdzie istniały kiedyś kuźnice. Poza t y m o jednej z kuźnic (we w s i Przystań n a d rzeką O m u l e w ) , która pracowała do osiemdziesiątych l a t X I X w., zachowała się żywa pamięć, pozwalająca na uzyskanie wiadomości o wyglądzie narzę­ dzi i urządzeń, o i c h rozplanowaniu, o przedmiotach i sposobie p r o d u k c j i oraz niedokładne wiadomości o właścicielu, r o b o t n i k a c h i wysokości płac. �MATERIAŁY DO T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 251 R y c . 3. Wieś Przystań, pow. M a k ó w M a z o w i e c k i . R e k o n s t r u k c j a r o z p l a n o w a n i a kuźnicy n a podstawie informacji n a j s t a r s z y c h mieszkańców wsi: A — paleniska; B — kolo młyńskie; C — wał; D — młoty; D — koła palczaste poruszające młoty; E — pnie z kowadłami; F — miechy; G — koła palczaste poruszające miechy; H — pasy transmisyjne; I — most i śluza t Rys. J. Olędzki Jeżeli chodzi o pozostałe kuźnice, można na podstawie t r a d y c j i ustnej zdobyć się na próbę określenia przynależności społecznej właściciela kuź­ nicy i czasu zaprzestania p r o d u k c j i . Do tej p o r y przebadano zagadnienie kuźnic w 6 p u n k t a c h Kurpiowszczyzny. Pozostają do przebadania jeszcze ślady kuźnic w 5 wsiach. Wiadomości uzyskane do k o w a l s t w a wykazują, że między n i m a kuźn i c t w e m istniał wyraźny związek. Kuźnictwo wpłynęło na określenie p r o d u k c j i k o w a l s t w a w siedemdziesiątych i osiemdziesiątych latach X I X w . i na u t r z y m y w a n i e w starych wsiach i n s t y t u c j i k o w a l a wiosko- �JACEK 252 Ryc. OLĘDZKI 4. C z a r n o t r z e w , pow. Ostrołęka. M ł y n zbożowy. We współczesnych n i a c h śluzowych i t r a n s m i s y j n y c h młynów zbożowych przetrwały f o r m y występujące w urządze­ techniczne młynach-kuźnicach: A — obudowa koła młyńskiego; B — młyn; C — druga; D — stawidło; E — stawidło tzw. śluzy jałowej Rys. J. Olędzki wego, zobowiązanego do naprawiania z d a r t y c h sośników całej wiosce, do której należał, za tzw. skupiznę . Występowanie kowalstwa do c h w i l i dzisiejszej pozwala na odtworze­ nie współczesnych i starszych narzędzi i t e c h n i k pracy, na uchwycenie zmian w wytwórczości oraz zmian w r e k r u t a c j i społecznej k o w a l i w okre­ sie ostatnich kilkudziesięciu l a t . Jeśli chodzi o przetwórstwo d r e w n a na dziegieć, potaż i węgiel, udało m i się dotychczas uzyskać materiał j e d y n i e do węglarstwa i smolarstwa. Materiał ten składa się z luźnych, f r a g m e n t a r y c z n y c h wiadomości i nie pozwala na odtworzenie pełnego obrazu o w y c h zajęć. Do przetwórstwa zbóż na mąkę i kaszę zebrany jest wystarczająco o b f i t y i stosunkowo j e d n o l i t y materiał. Wiąże się to bez wątpienia 7. tym,, że do dzisiaj stosowane są na Kurpiowszczyźnie wszystkie w y ­ stępujące t a m dawniej f o r m y przeróbki zboża. Cały uzyskany w czasie badań materiał nie wystarcza na jednakowo 4 * Skupizna lecz zbożem. była to f o r m a opłacania k o w a l a za wykonaną pracę, nie pieniędzmi, �MATERIAŁY DO T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 253 t ' R y c . 5 (z lewej). D o b r y l a s , pow. K o l n o . Wolne koło w młynie R y c . 6 (z p r a w e j ) . Poredy, pow. P r z a s n y s z . Sposób u m o c o w a n i a wodnym sieci w „saniach" Fot. J . Olędzki pełne ujęcie poszczególnych zajęć. Rybołówstwo, hodowla pszczół w ulach, k o w a l s t w o i przeróbka zbóż na mąkę i kaszę mogą być odtworzone w ich pełnym h i s t o r y c z n y m r o z w o j u . Natomiast materiał do łowiectwa, kuźn i c t w a , smolarstwa i węglarstwa będzie mógł być przedstawiony j e d y ­ nie w f o r m i e p r z y c z y n k o w e j . Rozwój w y m i e n i o n y c h zajęć nie jest j e d n o l i t y . Starano się uchwycić etapy r o z w o j u dla poszczególnych typów zajęć. Wysunięto roboczo d a t y szczegółowe jako podstawę do przeprowadzenia periodyzacji zmian. Są to w p i e r w s z y m rzędzie daty z przełomu X I X i X X w. oraz początku względnie ukończenia obu ostatnich wojen. �254 JACEK OLĘDZKI Jeżeli chodzi o zróżnicowanie regionalne w w y m i e n i o n y c h okresach, można zaryzykować twierdzenie, że na przestrzeni całej dawnej Puszczy Zielonej procesy rozwojowe w y m i e n i a n y c h zajęć przebiegały analogicz­ nie. Natomiast porównując materiały z t e r e n u M a z u r z materiałami z t e ­ r e n u K u r p i o w s z c z y z n y stwierdzamy zasadnicze różnice. Wyrażają się one wcześniejszym o kilkanaście l a t występowaniem na terenie M a z u r t y c h samych, co na Kurpiowszczyźnie, etapów rozwoju, ponadto większą przez cały t e n okres powszechnością w y m i e n i o n y c h zajęć wśród ludności k u r p i o w s k i e j . Wynikało to z wyższego poziomu r o l n i c t w a na terenach mazurskich, nie t a k rozdrobnionego i rozwijającego się na lepszej bazie glebowej. Ponadto w obrębie poszczególnych zajęć na Mazurach i K u r p i a c h w y ­ stępują różnice w narzędziach i technikach pracy, wynikłe z różnic śro­ dowiska geograficznego i krzyżowania się różnych wpływów k u l t u r o ­ wych. W k i e r u n k u uchwycenia t y c h wszystkich różnic pomiędzy K u r p i o w ­ szczyzną a t e r e n a m i z nią sąsiadującymi prowadzone są dalsze prace tere­ nowe. I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e6d45a38ba44d101f7eea864d1952b1.pdf 0e7a3b003890ddaec204b3ce41a2170f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:454 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:413 Title A name given to the resource Materiały dotyczące obrzędowości Karaimów Wileńszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.426-432 Creator An entity primarily responsible for making the resource Znamierowska-Prüfferowa, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA ZNAMIEROWSKA-PRÜPPEROWA MATEBIAŁY (Toruń) DOTYCZĄCE OBEZĘDOWOŚCI WILEŃSZCZYZNY KAEAIMÓW T r a d y c y j n e o b r z ę d y i zwyczaje doroczne stosowane b y ł y przez K a ­ r a i m ó w w W i l n i e i okolicy jeszcze do 1945 r . z a r ó w n o w r o d z i n a c h r o l ­ ników", j a k r ó w n i e ż u r z ę d n i k ó w i o s ó b u p r a w i a j ą c y c h w o l n e zawody. W polskiej l i t e r a t u r z e etnograficznej b r a k specjalnych o p r a c o w a ń o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w K a r a i m ó w , s ą d z ę w i ę c , iż b ę d z i e p o ż y t e c z n y m podanie niniejszych m a t e r i a ł ó w . B y ć m o ż e , t a drobna n o t a t k a stanie się z a c h ę t ą do gruntownego zebrania i opracowania t y c h n i e z w y k l e i n t e r e s u j ą c y c h f o r m o b r z ę d o ­ w o ś c i d o t ą d jeszcze ż y w y c h w ś r ó d K a r a i m ó w . N o w y r o k . W i o s n ą na N o w y E o k , z w a n y Jil Baszy, jeśli a k u r a t w y p a d a n ó w , n a Z w i e r z y ń c u w W i l n i e w kienesie hazszan o d p r a w i a bar­ dziej uroczyste n a b o ż e ń s t w o . M ó w i ą u K a r a i m ó w , ż e n a N o w y E o k b o c i a n y (lelek) p r z y l a t u j ą z Je­ r o z o l i m y ze ś w i ę t y c h miejsc i p r z y n o s z ą r a d o ś ć i c i e p ł o . Dlatego t e ż bo­ ciana n a z y w a j ą Chadżi-Lelek, c z y l i p i e l g r z y m do ś w i ę t y c h miejsc. 1 2 1 Nieliczne, rozproszone materiały publikowane b y ł y w „Roczniku Orientalistycznym", np. J . G r z e g o r z e w s k i e g o Język Łach-Karaitów, t. 1, w k t ó r y m autor daje opis obrzędu chrztu u Karaimów w Haliczu, dalej T . K o w a l s k i e g o Pieśni obrzędowe w narzeczu Karaimów z Trok, t. 3, s. 216 — 264, i t e g o ż autora Przyczynki do etnografii i dialektologii karaimskiej, t. 5, s. 201 — 239. Poza tym w piśmie „Karaimskaja Żizń" ukazał się artykuł traktujący o weselnych obrzędach Karaimów krymskich. Pewne materiały do obrzędowości Karaimów łuckich znajdują się w ar­ tykule Józefa S m o l i ń s k i e g o , Karaimi i bożnica ich w Lucku, „Ziemia" 1912, nr 3 — 8; można je też spotkać rozproszone w „Myśli Karaimskiej", wychodzącej w Wilnie przed wojną. Z a udzielenie mi większości danych, d o t y c z ą c y c h bibliografii, dziękuję bardzo p. mgr Aleksandrowi Dubińskiemu. Z a n o t o w a ł a m je w Wilnie z ust Hadżi Seraja Chan Szapszała w 1945 r. i raz jeszcze składam Mu za to najgorętsze podziękowanie. Pani Walentynie Sulimowicz dziękuję najserdeczniej za opis zwyczajów, związa­ nych z urodzinami i pogrzebem oraz za dopełnienie wiadomości d o t y c z ą c y c h obrzędu Paschy, wyrobu tymbylu i wesela. Panu doc. dr W . Zajączkowskiemu dziękuję bardzo za cenne uwagi. 2 �OBRZĘDOWOŚĆ KARAIMÓW WILENSZCZYZNY 427 D n i a tego m ł o d s z e k o b i e t y z b i e r a j ą się w kienesie na g ó r z e , a m ę ż ­ c z y ź n i na dole, wraz ze starszymi k o b i e t a m i , k t ó r e z a j m u j ą miejsca z prawej strony. E o z p o c z y n a się n a b o ż e ń s t w o i b r z m i ą p s a l m y c h ó r e m ś p i e w a n e i p i e ś ń Kim symarlansa (Kto się w opiekę) ś p i e w a n a na n a s z ą melodię. P a s c h a . P i ę t n a s t e g o d n i a m i e s i ą c a Artarych, w n a s z y m k w i e t n i u , w y p a d a Pascha. E o z p o c z y n a się w i e l k a n o c n y t y d z i e ń , w czasie k t ó r e g o j e d z ą u K a r a i m ó w tymbył, c z y l i b i a ł e , p r z a ś n e p l a c k i . W wigilię pierwszego d n i a Paschy o d b y w a się uroczyste n a b o ż e ń s t w o , a po n i m w k a ż d e j rodzinie n a s t ę p u j e uroczysta, t r a d y c y j n a suta kolacja. G ł o w a r o d z i n y p r z e d k o l a c j ą c z y t a m o d l i t w ę oraz o d p o w i e d n i r o z d z i a ł B i b l i i i dzieli się z r o d z i n ą tymbylem i w i n e m — p r z y t y m jeden kieliszek obiega u c z e s t n i k ó w k o l a c j i , k t ó r z y kolejno z niego u p i j a j ą — po c z y m n a s t ę p u j e w ł a ś c i w a kolacja. P r z y w y p i e k u p l a c k ó w tymbył s t o s u j ą k i l k a r o d z a j ó w ciasta przygo­ t o w a n e g o : 1) na s a m y m m l e k u , 2) na m l e k u i m a ś l e , 3) na s ł o d k i e j ś m i e ­ tanie, 4) na ś m i e t a n c e i na j a j k a c h oraz 5) na samych j a j k a c h . S p o ż y w a j ą je z m i o d e m . I s t n i e j e specjalne n a r z ę d z i e s ł u ż ą c e do w y g n i a t a n i a tymbyłu w postaci ł a w y z u m o c o w a n y m z jednej s t r o n y z ę b a t y m d r ą g i e m (tałky). N a j e d n ą p o r c j ę tymbyłu, k t ó r ą t r u d n o u g n i e ś ć r ę k ą , bierze się z w y k l e do zamieszania 8 k g m ą k i . Tymbył piecze się w postaci k r ą ż k ó w , k t ó r y c h ś r e d n i c a w W i l n i e i w T r o k a c h w y n o s i ł a 7—10 c m , a g r u b o ś ć 1 c m . N a K r y m i e , w Ł u c k u i w H a l i c z u pieczono p l a c k i grube, o ś r e d n i c y 25 c m . Jedne i drugie n a k ł u ­ wano we w z o r y , a b y w piecu nie „ s p u c h ł y " (na K r y m i e k a ż d a okolica, a czasem n a w e t rodzina, s t o s o w a ł a p r z y n a k ł u w a n i u swoje regionalne w z o r y ) . Pieczenie tymbyłu o d b y w a ł o się w s p ó l n i e dla 2—3 r o d z i n . Pie­ czono go po k i l k a n a ś c i e k i l o g r a m ó w na r o d z i n ę . P r z y tej okazji s c h o d z i ł a się m ł o d z i e ż . P r a c y tej t o w a r z y s z y ł y ś p i e w y , ż a r t y i ś m i e c h y . Z i e l o n e Ś w i ę t a . W 50 d n i od wielkanocnej niedzieli, na p a m i ą t k ę 10 p r z y k a z a ń na G ó r z e Synai, w y p a d a j ą Zielone Ś w i ę t a . Czci je d ł u ż s z e n a b o ż e ń s t w o , a w d o m a c h k a r a i m s k i c h j e d y n i e tego d n i a pieczone spe­ cjalne ciasto z j a j a m i , ze s ł o d k ą p r z e k ł a d a n k ą z sera zwane katłama, a jeśli z r o b i ą t y c h w a r s t w a ż 7, z w ą je w ó w c z a s jedikdt. K u r b á n . W k o ń c u l i p c a , l u b na p o c z ą t k u sierpnia, nadchodzi ś w i ę t o kurban. Jest t o o s t a t n i d z i e ń postu, w y r a ż a j ą c e g o ż a ł o b ę i s m u t e k z p o w o d u zburzenia ś w i ą t y n i j e r o z o l i m s k i e j , zbudowanej przez Salomona. W d n i u t y m s k ł a d a n o ofiarę z barana. P o s t . W m i e s i ą c u Ułahaj, w n a s z y m sierpniu, w y p a d a post, w k t ó r y m 3 8 Wg informacji doc. dr W . Zajączkowskiego nie było dopuszczalne takiego składnika jak masło. stosowanie �428 M. Z N A M I E R O W S K A - P R U F F E R O W A nie w o l n o j e ś ć m i ę s a . D o p i e r o dwudziestego d n i a , na p o d w ó r z u k o ł o kienesy, p u b l i c z n i e r ż n ą barana, a m i ę s o d z i e l ą m i ę d z y b i e d n y c h . L e t n i post u K a r a i m ó w obchodzony jest dla u p a m i ę t n i e n i a d ż u m y • g r a s u j ą c e j na L i t w i e w 1710 г., k i e d y t o osiedla k a r a i m s k i e z o s t a ł y z d z i e s i ą t k o w a n e . Wreszcie w m i e s i ą c u AjrycJisyaj, w n a s z y m p a ź d z i e r n i k u , p r z y c h o d z i W i e l k i Post wraz z n a j w i ę k s z y m ś w i ę t e m w r o k u , z w a n y m Boszatłych Jciuniu, c z y l i D z i e ń Odpuszczenia ( g r z e c h ó w ) . D n i a tego n a b o ż e ń s t w o t r w a przez c a ł y d z i e ń , ludzie b ł a g a j ą Boga o przebaczenie g r z e c h ó w . Przez 24 g o d z i n y — od zachodu s ł o ń c a do zachodu — nie w o l n o j e ś ć ani p i ć nawet w o d y , a n i t e ż p a l i ć . Z z a m i e r z c h ł y c h . c z a s ó w p o z o s t a ł o u K a r a i m ó w wierzenie w dobre b ó s t w o , t z w . JJłuhata, co oznacza dobrego Ojca, i w b ó s t w o złe — zwane Kargałata, k t ó r e z s y ł a zło i m ó r . W W i e l k i m P o ś c i e , g d y okresami nie w o l n o j e ś ć , m a t k i wzajemnie się p r z e c h w a l a j ą , że i c h dzieci do tej l u b t a m t e j g o d z i n y nic nie j a d ł y , a dla odstraszenia i c h od ł a k o m s t w a do s p i ż a r n i k ł a d ą rodzaj stracha z w y w r ó c o n e g o k o ż u c h a , k t ó r y m a w y o b r a ż a ć owego złego ducha, Karga­ łata, p i l n u j ą c e g o jedzenia w o w y m d n i u u r o c z y s t y m . Zdarza się jeszcze, iż p r z e s ą d n e k o b i e t y s z e p c ą po c i c h u i m i ę dobrego b ó s t w a Ułuhata i potajemnie za coś m u d z i ę k u j ą . A ł a c z y c h . W p a ź d z i e r n i k u ś w i ę c ą u K a r a i m ó w o b r z ę d z w a n y ałaczych, co d o s ł o w n i e oznacza n a m i o t . D n i a tego w W i l n i e i w T r o k a c h k o ł o swej ś w i ą t y n i r o b i ą z gałęzi j o d ł o w y c h rodzaj n a m i o t u , w k s z t a ł c i e s z a ł a s u , o z d a b i a j ą go i t u s k ł a d a j ą j a b ł k a i gruszki, i f a K r y m i e znoszono tego dnia w i n o g r o n a . P r z y c h o d z i k a p ł a n k a r a i m s k i i prosi Boga, a b y r o k b y ł szczęśliwy i o b f i t y w u r o d z a j , m o d l i się n a d t y m i owocami, a po m o d l i t w i e rozdaje w i e r n y m pokrajane k a w a ł k i o w o c ó w , po c z y m odchodzi, a po­ z o s t a ł e owoce k o b i e t y i dzieci r o z d z i e l a j ą m i ę d z y s o b ą . Wreszcie p r z y c h o d z i d z i e ń B i b l i i Ś w i ę t e j , c z y l i E a d o ś ć p r a w a , t z w . Bijanczy Toranyn, d z i e ń w k t ó r y m na nowo r o z p o c z y n a j ą czytanie B i b l i i . U r o d z i n y . M ł o d a m a t k a nie w y c h o d z i nigdzie poza o b r ę b swego do­ m o s t w a , po u r o d z e n i u syna w c i ą g u 6 t y g o d n i , a c ó r k i w c i ą g u 3 m i e s i ę c y . P i e r w s z ą w y p r a w ę po t y m okresie r o b i na n a b o ż e ń s t w o do kienesy. W s i ó d m y m d n i u po u r o d z e n i u dziecka o d b y w a się u r o c z y s t o ś ć z w i ą ­ zana z n a d a n i e m m u i m i e n i a . Podobnie j a k i inne n a r o d y W s c h o d u K a r a i m i p r z e s t r z e g a j ą z w y c z a j u obrzezania. Eodzice z a p r a s z a j ą na t e n d z i e ń jednego k u m a i dwie k u m y . ÍTa u r o c z y s t o ś ć t ę k u m y p r z y n o s z ą w y p r a w k ę dla dziecka, a k u m specjalny p o w i j a k , k t ó r y m b a n d a ż u j ą n o w o r o d k a przed o p e r a c j ą . K u m y b i o r ą dziecko od m a t k i , k t ó r a jest w i n n y m p o k o j u , i o d d a j ą w r ę c e k u m a . K u m zasiada na k r z e ś l e na po­ duszce i t r z y m a dziecko odpowiednio spowite i u ł o ż o n e w b e c i k u . Ope­ r a c j i dokonuje k t o ś ze starszych m ę ż c z y z n u m i e j ą c y t o r o b i ć l u b lekarz- �OBRZĘDOWOŚĆ KARAIMÓW WILEÑSZCZYZNY 429 c h i r u r g . I s t n i e j e przekonanie, ż e i m głośniej dziecko k r z y c z a ł o podczas zabiegu, t y m b ę d z i e zdrowsze i lepiej b ę d z i e się c h o w a ć . Zabieg t r w a bardzo k r ó t k o . Przed w ł a ś c i w y m zabiegiem d u c h o w n y c z y t a o d p o w i e d n i ą m o d l i t w ę i nadaje c h ł o p c u i m i ę — po c z y m n a s t ę p u j e suta uczta i zabawa. Pierwsze t o a s t y w z n o s z ą za p o m y ś l n o ś ć n o w o r o d k a i m a t k i , k t ó r a dalej pozostaje w odosobnieniu i nie bierze u d z i a ł u w p r z y j ę c i u . N a s t ę p n i e k u m stara się ubiec k u m y i w z n i e ś ć toast za i c h zdrowie, b o w i e m w prze­ c i w n y m razie, g d y k t ó r a ś z k u m l u b k t o ś w j e j z a s t ę p s t w i e wzniesie toast za zdrowie k u m a , jest o n „ p r z e g r a n y " i m u s i z r e w a n ż o w a ć się k u m o m prezentem. P o n i e w a ż n a j c z ę ś c i e j p r z e g r y w a , w i ę c j u ż z g ó r y m a p r z y g o t o w a n y u p o m i n e k w postaci czekoladek l u b k w i a t ó w . W gospo­ d a r s k i c h r o d z i n a c h , p r ó c z tego, po uczcie k u m z a k ł a d a najlepsze konie, zabiera do w o z u k u m y i jedzie z n i m i „co k o ń w y s k o c z y " n a p r z e j a ż d ż k ę . J e ś l i jest z i m a , j a d ą sankami. C h r z t u nie m a u K a r a i m ó w , jest n a t o m i a s t nadawanie i m i e n i a . Ś l u b . Z a r ę c z y n y u K a r a i m ó w o d b y w a j ą się u r o c z y ś c i e w d z i e ń ś l u b u , p r z y udziale duchownego, a jeśli zdarzy się, iż ś l u b nie o d b ę d z i e się, po z a r ę c z y n a c h t r u d n o jest u z y s k a ć r o z w ó d . W czasie a k t u z a r ę c z y n odczytuje się specjalny d o k u m e n t — a k t zawarcia m a ł ż e ń s t w a pisany ozdobnie n a bardziej t r w a ł y m papierze, n p . na papierze k r e ś l a r s k i m l u b n a b r y s t o l u . D a w n i e j pisano go n a perga­ m i n i e . A k t t e n ozdobiony jest poza t y m r o ś l i n n y m o r n a m e n t e m . P o d p i ­ s u j ą go p a ń s t w o m ł o d z i , rodzice i zaproszeni goście. P r z y t y m w osobnej k o l u m n i e p o d p i s u j ą go m ę ż a t k i i ż o n a c i , a w osobnej m ł o d z i e ż . A k t ś l u b u o t r z y m u j e panna m ł o d a , a w czasie ceremonii ś l u b n y c h t r z y m a go swacia. Przed ś l u b e m r o d z i n a p a n n y m ł o d e j piecze d u ż ą , o k r ą g ł ą b u ł k ę ople­ c i o n ą ciastem, n i b y warkoczem. Po b o k a c h z n a j d u j ą się r ó ż y c z k i , a w ś r o d ­ k u leży biała bułeczka. K ł a d ą t ę b u ł k ę na tacę, a pod spód pierniki, c u k i e r k i i orzechy. N a b u ł k ę k ł a d ą w e l o n . P r z y odpowiedniej m o d l i t w i e narzeczony bierze welon z jednej s t r o n y , a d u c h o w n y z d r u g i e j , i k ł a d ą go na g ł o w ę p a n n y m ł o d e j . T o ceremonialne n a k r y w a n i e g ł o w y zwie się basz-japmách. T o w a r z y s z y m u , wraz z g r ą n a skrzypcach, ż a ł o s n a i p r z e j m u j ą c a p i e ś ń , w k t ó r e j m ł o d a ż e g n a się z r o d z i c a m i i k o l e ż a n k a m i . P r z e d c e r e m o n i ą basz-japmách, która ma n a s t ą p i ć , m ł o d ą s a d z a j ą n a o d w r ó c o n ą d z i e ż ę n a k r y t ą k o ż u c h e m i roz­ p l a t a j ą j e j w ł o s y . D r u c h n y o t a c z a j ą p a n n ę m ł o d ą k o ł e m i k o l e j n o pocie­ r a j ą po j e j w ł o s a c h o b r ą c z k ą , u m a c z a n ą w spodeczku z w o d ą . P o t e m m ł o d z i k l ę k a j ą przed r o d z i c a m i l u b ś w i a d k a m i , c a ł u j ą i c h r ę c e i p r o s z ą o przebaczenie w i n , z a ś rodzice p ł a c z ą n a d n i m i , b ł o g o s ł a w i ą i p o u c z a j ą na przyszłe życie. W czasie ceremonii, zwanej basz-japmách, p a n n a m ł o d a siedzi n a k r z e ś l e , a od k r z e s ł a w k i e r u n k u d r z w i u s t a w i a się w szpaler m ł o d z i e ż �M. Z N A M I E R O W S K A - P R U F F E R O W A 430 m ę s k a . Przez t e n szpaler po „ o c z e p i n a c h " ucieka p a n m ł o d y , a koledzykawalerowie, nie s z c z ę d z ą c m u r a z ó w , b i j ą go i za z d r a d ę kawalerskiego stanu u s u w a j ą go ze swego ś r o d o w i s k a . Stoacia w k ł a d a s r e b r n ą m o n e t ę do z ł o ż o n e g o w k o p e r t ę a k t u m a ł ­ ż e ń s t w a i t a k ą ż m o n e t ę k ł a d ą do p a n t o f l a p a n n y m ł o d e j , a b y b y ł a za­ można. T y m c z a s e m p a n n a m ł o d a p r z y p o m o c y d r u h e n i swaci n a k ł a d a swe b i a ł e ś l u b n e szaty i welon, a p a n m ł o d y idzie z d r u ż b ą i k o l e g a m i , a b y się u b r a ć i w y p i ć . G d y j u ż jest u b r a n y , k l ę k a na z a s ł a n y m sierścią do g ó r y k o ż u c h u , a b y m u b y ł o bogato i obficie w ż y c i u . O b o k na k r z e ś l e siedzi g ł ó w n y s w a t - m a r s z a ł e k i poucza, j a k m a p o s t ę p o w a ć w m a ł ż e ń ­ stwie. M a r s z a ł e k jest m i s t r z e m ceremonii przez c a ł y czas o b r z ą d k u . O z n a k ą jego w ł a d z y jest w i ę k s z y n i ż u d r u ż b y b u k i e c i k m i r t u , p r z e w i ą z a n y b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą i w p i ę t y w k l a p ę u b r a n i a , oraz d ł u g a laska z r ó z g i w i k l i ­ nowej opleciona c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . M ł o d ą t y m c z a s e m s a d z a j ą na k r z e ś l e , na poduszce, a g d y wstanie, c h w y t a j ą p i e r w s z ą l e p s z ą p a n n ę i s a d z a j ą na j e j miejscu, co w r ó ż y , iż n a s t ę p n i e ona w y j d z i e za m ą ż . W czasie tego o b r z ę d u m a t k i p a ń s t w a m ł o d y c h , c h c ą c p o d k r e ś l i ć , co t r a c ą przez t e n z w i ą z e k , m ó w i ą do siebie ż a r t e m : „ p s z e n i c ę s p r z e d a ł a m , a kąkol kupiłam". P o t e m j u ż i d ą m ł o d z i do swojej ś w i ą t y n i - k i e n e s y na ś l u b , gdzie p r z y s i ę g a j ą w i e r n o ś ć i o t r z y m u j ą p i e r ś c i o n k i . D u c h o w n y posypuje i c h g ł o w y p o p i o ł e m i daje w i n o , k t ó r e g o p a n n a m ł o d a nieco u p i j a , r e s z t ę z a ś z kieliszka w y p i j a p a n m ł o d y . Orszak ś l u b n y w y g l ą d a n a s t ę p u j ą c o : o d d r z w i w k i e r u n k u o ł t a r z a dwie starsze d r u ż k i p r o w a d z ą pana m ł o d e g o , za m m i dwaj d r u ż b o w i e p r o w a d z ą p a n n ę m ł o d ą . T u ż przed o ł t a r z e m d r u ż b a odchodzi o d m ł o d y c h , a p r z y s t ę p u j ą swat ( m a r s z a ł e k ) i swacia, k t ó r z y d o p r o w a d z a j ą m ł o d y c h do o ł t a r z a i u s t a w i a j ą r a z e m ; p ó ź n i e j n a s t ę p u j e w ł a ś c i w y ś l u b . Beszta d r u ż b y u s t a w i a się w szpaler. G d y w r a c a j ą do d o m u i w s t ę p u j ą na p r ó g , z n o w u p r z e d n i m i roz­ ścielają k o ż u c h i „ n a s z c z ę ś c i e " o b s y p u j ą p s z e n i c ą i j ę c z m i e n i e m , po c z y m n a s t ę p u j e uczta, r o z m a i t e ś p i e w y , m . i n . p i e ś ń o „ k r u p n i k u " i s ł y n n y c h , szczególnie n p . z T r o k o d F i r k o w i c z a , p i e r o ż k a c h , z w a n y c h Tcybyn. G d y zabawa z b l i ż a s i ę k u k o ń c o w i , n a s t ę p u j e m o m e n t z d j ę c i a w e l o n u z g ł o w y p a n n y m ł o d e j . Siedzi ona na k r z e ś l e , a d o o k o ł a niej u s t a w i a j ą się k o b i e t y z a m ę ż n e i nieco dalej g r o m a d z i się reszta k o b i e t . D u c h o w n y czyta m o d l i t w ę i błogosławi na n o w ą drogę życia, j u ż jako m ę ż a t k ę . Z d e j m u j e o n welon i odrzuca za siebie, t a k a b y , n i b y n i e c h c ą c y , t r a f i ł 4 1 Restauracja karaimska w Trokach. �OBRZĘDOWOŚĆ KARAIMÓW WTLENSZCZYZNY 431 na g ł o w ę k t ó r e j ś p a n n y . T a , n a k t ó r ą upadnie welon, m a w t y m r o k u wyjśe za m ą ż . N a s t ę p n i e k o b i e t y z a m ę ż n e t w o r z ą k o r o w ó d w o k ó ł p a n n y m ł o d e j , ś p i e w a j ą c r a d o s n ą p i e ś ń z p o w o d u p o w i ę k s z e n i a grona m ę ­ żatek. P o g r z e b . P i e r w s z ą c z y n n o ś c i ą po zgonie jest u m y c i e c i a ł a i ubranie nieboszczyka. Z m a r ł e g o ubiera się w suknie z u p e ł n i e nowe, n i e u ż y w a n e za ż y c i a . K o b i e t y n i e z a m ę ż n e , m ł o d e ubiera się w s t r ó j ś l u b n y . T r u m n ę w y ś c i e ł a się l n e m , a zamiast pierza do poduszki k ł a d ą r ó w n i e ż l e n l u b w i ó r y . N a j b l i ż s z a r o d z i n a ż e g n a się ze z m a r ł y m , po c z y m t r u m n ę z a m y k a j ą . U w e z g ł o w i a z a p a l a j ą świece woskowe. A ż do c h w i l i pogrzebu ( d z i e ń i noc) stale k t o ś d y ż u r u j e k o ł o t r u m n y , c z y t a j ą c psalmy. T r u m n a ze z m a r ł y m n a j c z ę ś c i e j do c h w i l i pogrzebu pozostaje w d o m u . D a w n i e j w s t a w i a l i j ą do kienesy i s t a m t ą d n a s t ę p o w a ł a eksportacja. N a e k s p o r t a c j ę g r o m a d z i się nie t y l k o r o d z i n a z m a r ł e g o , ale c a ł a g m i n a . D u c h o w n y c z y t a m o d l i t w y i specjalnie u ł o ż o n y przez siebie psalm, Tcyna, o p i e w a j ą c y ż y c i e z m a r ł e g o i p o d k r e ś l a j ą c y jego z a s ł u g i , po c z y m k o n d u k t rusza n a cmentarz. Z m a r ­ łego grzebie się g ł o w ą w s t r o n ę p o ł u d n i a , c z y l i w s t r o n ę J e r o z o l i m y . Z cmentarza wszyscy w r a c a j ą do d o m u ż a ł o b y na s t y p ę . P o t r a w y na t y m p r z y j ę c i u s ą postne, bez m i ę s a . N a K r y m i e podawano specjalnie przyrządzoną „czarną chałwę". Ż a ł o b a po z m a r ł y m t r w a r o k . Pierwsze 7 d n i po pogrzebie z a c h o w u j ą szczególnie g ł ę b o k ą ż a ł o b ę . E o d z i n a z m a r ł e g o p o ś c i i , o i l e m o ż n o ś c i , nie opuszcza d o m u . W c i ą g u t y c h 7 d n i w d o m u z m a r ł e g o o d b y w a j ą się n a b o ż e ń s t w a ż a ł o b n e za d u s z ę z m a r ł e g o . P r z y stole z a s ł a n y m b i a ł y m obrusem zasiada d u c h o w n y i z a k r y s t i a n , a w o k ó ł r o d z i n a z m a r ł e g o i zna­ j o m i . E o d z i n a siedzi n a n i s k i c h s t o ł k a c h , a dawniej na z i e m i . N a stole p r z y g o t o w a n e jest w i n o gronowe i b u ł e c z k a , s y m b o l i z u j ą c e ofiarę za d u s z ę z m a r ł e g o . D u c h o w n y m o d l i się, a z a k r y s t i a n w o d p o w i e d n i m momencie podaje rodzinie z m a r ł e g o kieliszek w i n a , z k t ó r e g o k a ż d y p o t r o c h u u p i j a . N a s t ę p n i e d z i e l ą się b u ł e c z k ą . T a k i e samo n a b o ż e ń s t w o o d b y w a się po 30 dniach w T r o k a c h i W i l n i e , z a ś w Ł u c k u , H a l i c z u i n a K r y m i e po 40 dniach. P ó ź n i e j j u ż dopiero w r o c z n i c ę ś m i e r c i . W n a s t ę p n e rocznice w d o m u z m a r ł e g o rodzi na, j a k o ofiarę, z a p a l a j ą t y l k o świecę w o s k o w ą . Ś w i e c a m u s i sama w y p a l i ć się do k o ń c a — nie w o l n o j e j g a s i ć . Ż n i w a . W p a ź d z i e r n i k u o d b y w a się ś w i ę t o ż n i w , Orach Toju, co oznacza ś w i ę t o sierpa, o d p o w i a d a j ą c e s ł o w i a ń s k i m d o ż y n k o m . E o l n i c y u w a ż a j ą j e za „ ś w i ę t o n a d ś w i ę t a m i " . N a p o c z ą t k u ż n i w p r z y n o s z ą do kienesy pierwszy snop, z w a n y gospo­ darzem, a n a k o ń c u ż n i w , 1 d z i e ń Orach Toju, w i j ą ze z b ó ż i nasion w i a n e k z w a n y demet i z a w i e s z a j ą go w kienesie n a d w e j ś c i o w y m i d r z w i a m i , na­ przeciwko o ł t a r z a , p o c z y m rozpoczyna się n a b o ż e ń s t w o , a n a s t ę p n i e w e s o ł a uczta s k ł a d k o w a z t a ń c a m i . 1 �432 Maria M. ZNAMIEROWSKA-PRÜFFEROWA Znamierowska-Prüfferowa MATÉРЛAUX R E L A T I F S A U X R I T E S D E S K A R A l M E S DE L A T E R R E D E VILNA Resume L'auteur, ayant recueilli des matériaux concernant 1ез rites de calendrier et de familie, pratiques par les Karaímes de la terre de Vilna, donné une description des coutumes liées au nouvel an, á la P á q u e (Paskha), á la P e n t e c ó t e , au Careme ainsi qu'au jour de naissance, au marriage, aux funérailles et á la moisson. Toutes ees ceremonies rituelles et ees coutumes, rapportées par l'auteur avec leurs denominations originales, avaient é t é observées jusqu'á oes dernieres années par les families d'agriculteurs ainsi que par celles de fonctionnaires et de personnes de professions libres. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19ff140d76d6daad1251600bf53f640b.pdf 827b720875cb494154d3bb2c96deadac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1879 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1743 Title A name given to the resource Materiały i dyskusje / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.217-272 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 198~ III. MATERIAŁY I DYSKUSJE LARISA CZARNOCKA Zakła,d Etnografii UMCS Lublin STOW ARZYSZENIA MŁODZIEŻY WIEJSKIEJ NA WSI UKRAIŃSKIEJ W II POŁOWIE XIX W. - NA POCZĄTKU XX WIEKU Tradycyjne stosunki społeczno-obyczajowe na wsi ukraińskiej w II połowie XIX wie1ku - na początku XX wieku są przedmiotem stałych zainteresowań ukraińskich etnografów. Według wiadomości źródłowych 1, dziewczęta i chłopcy na wsi uk'raińskiej w wyżej wymienionym okresie - zgrupowani byli w organizacjach, zlllanych w etnografii ukraińskiej pod nazwą "parubockich ta diWiockich gromad". Gr'omady miały duże znaczenie w organizowaniu pracy i wYip'JiC'zynkumłodzieży wiejSlki'ej Of'aZ w uroc:zyslJoś1cia1chweselnych. Mając lat 15 - 16 chłopcy mieli prawo najpierw do obserwowania życia gromady w charakterze widzów, następnie do wkupu i stopnioweglO aktywniejszego zaangażowania w życiu gromady. Najważniejszym warunkiem umożliwiającym chłopcu wstąpienie do gromady był wiek, najczęśeiej 17 - 18 'lat. Mł'ods'Zym w:ie:kierrn z reguły me przyjmowano, Z'abrallliilalDlo Iprr-aw1aWSltę,PUna "dJoslWitikli","weez€rnyci", chyba że IW charakterze widzów. Z nielicznych wyjątków 2 dowiadujemy się o istnieniu samodzielnych zgrupowań młodzieży w wieku młodszym (12 - 16 lat). "Meńs'i" spotykali się tak samo jak starsi organizując swoje "doswitki" . No Wołyniu znany był podział na "rozriady" 3: "starszych", "serednich" i "maleńkich" (od 10 lat). "Doswitki" zorganizowane były przez wszystkie "rozriady" z tą różnicą, że starsi spotykali się w oddzielnym pokoju, mając muzykę i jadło wyłącznie do swojej dyspozycji, natomiast "seredni" i "maleńki" organizowali zabawy. W tym wypadku chłopiec 1 Odpowiedzi IkoTespondentów wiejskich ników InstY'tutu ,sztuki, follkloru i etnog'raiii stulecia - przechowywane są w miej,s-cu. 2 MaryupoI i okolice. 3 Grupy wiekowe chłopców. na Ankietę rozesłalną ,przez pracoww Kijowie w lata-ch 10 - 30 bieżąoego �218 Materialy i dyskusje JUz od lat lO-ciu uważany był za czł'Onka "gromady", natomiast mając 17 - 18 lat wstępował do gromady oficjalnie, stawiając "mohyrycz" przewodniczącemu ("atamanu") i chłopom w wieku starszym. Po opuszczeniu gromady (zamążpójściu bądź ożenku) przez "starszych", wolne miejsca zajmowane były przez "młodszych", co przyczyniało się do pewnej ciągłości gromady 4. J·eż·eli w rodzinie doras.tało kLku chłopców, uzgadniało się między nimi kolejność wstępu do gromady. Zdarzało się, że młodszy braŁ górował nad starszym sprawnością fizyczną. W tej sytuacji jego wstęp do gromaidy mógł być Iprzy~piesZ'Ony. SpmWlll'ość fizycZJllIa, wy1Jrzymałość, zręczno'ść, odwaga, umiejętność żartowania, śpiewania piosenek, opowiadania bajek, kawałów - icenio.ne były bardzo w gromadzie. Z reguły chłopcy cisi i płochliwi nie byli lubiani, najczęściej byli przedmiotem żartów, kpin ze strony dziewcząt, co uważane było za wielki wstyd. Jeż'eli chło.pak oprócz wieku posiadał wymienione wyżej umiejętności, mógł zostać przyjęty bez "mohorycza"(chociaż takie ustępstwa zdarzały się rzadko). Dowiadujemy się z materiałów archiwalnych, że dla dziewcząt najważniejsżym warunkiem wstępu do gromady był wiek. Dziewczęta wiejskie 'Zaczy.na·ły odrwi-edJZJać,~dJoswhtJki", "wece;omytCJi", "wułyai" mając lat 12 - 13. Sbosunek r·ooziców do gromad, do których należały ich dzieci, nie był wszędz~e jednakowy. Najczęściej był on bardzo niechętny, ponieważ dzieci biorące udział w życiu gromady zanfedbywały obowiązki domowe. P,od pT·esją opinii wiejSJkliej r1odz:ice zmuszeni byli liClzyć silę z fakt'em p'Tzyna,leżllio,śoi syna (córki) do gr'omady, dając pieniądze na "mohorycz" w wypadku składek, cÓrce - fundując udział w postaci produktów (mąki, kaszy). Ta sama opinia wiejska bardzo przychylnie widziała natomiast udział młodzieży w wykonywaniu obQwiązków spolecznych, takich jak: dyżurów nocnych, zabezpieczenie mienia przed pożarem, wypasu bydła na .pastwiskach, pilnowania porządku itd. Wszystko to brane było pod uwagę przez rodziców. Syn po wstąpieniu do gromady stawał się bardziej samodzielny, jego sta tus rodzinny ulegał zmianie. Rodzice zaczynali liczyć się ze zdaniem syna w sprawach gospodarczych, syn mógł wydawać zapracowane pieniądze według własnego uznania, wychodzić z domu bez zezwolenia rodziców, samemu szukać narzeczonej. Jeg·o sytuacja rodzinna była bardziej uzależniona od woli rodziców w wypadku życia poza gromadą. Jesienią wybierano przewodni·czącego gromady - atamana. Wśród 4 KyiV, lust. s'Zt., faJkI. i etnografii f. l - 3, 330, s. 4. �Materia!y i dyskusje 219 młodzieży wyróż'niały atamana odwaga, pracowit,ość, umiejętność załatwianlia s!;Jtr'aworg,mi:z,ocyjnych. Czasem o wyoorzte decydiJwaJ wiek i doświadczenie, jeżeli chłopak jeszcze się nie ożenił :i. pozostawał wśród młodszych kolegów. Ataman - to miano dla przewodmiczącegto gromady charakterystyczne dla całej Ukrainy, może za wyjątkiem południowego zachodu, gdzie wodzireja młodzieży nazywano "berezą" (od jego udziału w wigilijnych uroczystościach). Odznaką atamana był bat przypięty do pasa; zwykle z tą odznaką siedział ataman na hOIlJoT'o'wymmiejscu za stołem. Członkowie gromady równi'eż nosili bicze, ale wyłąci'Jnie podczas potyczek z chłopcami z innej wsi 5. Obowiązki atamana były następujące: wyznaczenie w kalendarzu dni dla zorganizowania "doswitek", "weczornyć", "wułyć", pilnowanie porządku w gr oma/d'Z1ie,TOIZStlfzyglanie komfliiktów między ch~Oipcami (najczęściej z powodu dziewcząt), pertraktacje z crtamaonem innej gromady, przyjęcie do gromady nowicjuszy. Najczęściej pierwszym doradcą i pomocrni!kiema'1tamamł był skalfbn:Jk ("kaZlIl<acz;ej"), I()ic1lp'owiedzri<aliny 1:zJ3 wspólny fundusz. Na południowym zachodzie wśród członków gromady działała instytucja koleżeńskiego sądu, któremu przewodniczył "beil'eza". Do dys.pozycji "berezy" wybieralni byli pomocnicy ("sudci") 6. Pijaństwo, pIlotki, a przede wszystkim postępowanie niezg'Odne z kodeksem koleżeństwa - uważane były za wykroczenia przeciwko tradycyjnemu prawu gromady i były powodem do wydalenia z niej. Zwyikle decydował o wydaleniu ataman, który często się naradzał z p-ozostałymi członkami gromady i postę.p'0wał zgodnie z ich wolą. Zawarcie związku małżeńskiego uniemożlilwiało atamanowi pełnienie wli wodzireja wśród młodzieży i zmuszało do rezyglnacji z tej funkcji. Krótki zazwyczaj okres "be2lkrólewia" kończyły wybory noweg,o przywódcy ("prowidcia "), czasem brata poprzedniego. Wielkość wsi wpływała na ilość gr'omad na jej terenie. Duża wieś (powyżej 100 - 150 1L3.gród)była 'limowni'e ,pod:ziehma Ina d:zielmri.ce(tzw. "kutky"), z których każda posiadała własną organiza:cję młodzieżową. Z reguły duża wieś, (800 - 1000 zagród), liczyła 3 - 4 "kutky" 7, często sklócone między sobq z powodu dziewcząt. Jeżeli do którejś z dziewcząt w gromadzi-e chodził chłopak z inn-ego "kutka", to musiał postawić "mohorycz" - "wkupitsia w kutok". W przeciwnym wypadku mógł być pobity. Pobity chłopak nie darował, przy pomocy bEskich przyjaciół o!fgal 5 Kyiv, Inst . .';zt., fo·l:k!. i etno'grafH f. 1 - 3, s. 8. f. 1 - 2, 330, s. 8. .,Rutok" -część wsi mająca własną 'Organizację młodzieżową. a Kyiv, Iln"Sit. szt., folk!. i etno'~afii 1 �Materiały 220 i dyskusje nizował zasadzkę, w wyniku której czasem zdarzały się nawet poważne obrażenia. W tym czasie chłopcy chodzili z biczami. W okresie "pokojowym" biczów nie noszono. Jeżeli zaś chŁopak z innego "kutka" "wkupił się" z "moho'ryczem", to mógł spOikojnie odwiedzać wybraną dziewczynę. Dziewczęta bardzo lub:ły odwiedziny "cudzych" chłopców, uważając, że "wtedy zabawa lepsza" 8. W okresie jesienno-zimowym (październik ..•kO'niec lutego) dziewczęta i chłopcy prawie codziennie wieczorem organizowali spotkania - "doswitki". Mlodzież zbierała się razem w specjalnie do tego celu wynajętej chacie, w domu wdo'wy albo rodzd.ny, nie posiadającej dzieci. W guberniach Ky:iwslki,ej, VinlIllidk!irej,Połtawskd.'ej i C:zrernihO'Wskiejza wynajęcie chaty i uzgodnienie opłaty za nią z gtOspodarzami odpowiadały wyłącznie dziewczęta. Według umowy płacOOloproduktami (pszenicą) i pewnymi czynno'ściami: dziewczęta dostarczały same opał, podczas świąt zobowiązane były wybielić i posprzątać dom 9. Ataman pilntOwał przestrzegania porządku w domu, zapobiegał szkodom i kradzieżom. Na ogół szanowano gospodarzy, jeżeli zdarzały się kradzieże, to daleko od wynajętego domu. Kradzieże uważane były za poważne wykroczenia przeciwko grom3Jd:z[re,Ip'oprełniJaniekh byłlo powrdem do szybkiego wydalenia z gromady. Najczęściej niezbędne do zorganizowania "doswitek" opał, oświettlenie ("kaganci") uczestnicy przynosili ze sobą. Młodzież zbierała się około 5 - 6 wieczorem. Dziewczęta szyły, chłopcy reperowali obuwie. Coraz głośniej brzmiała melodia piosenek, coraz częściej śmiech przerywał żartobliwą rozmowę. Przerywano pracę, rozpoczynano grę w karty, podawano poczęstunek. Alkoholu piło się raczej mało. Organizowano najprzeróżniejsze gry i zabawy 10. Muzyki na "doswiltkalch" nile 'bylo. Mhldzlież ibawiłla się dio pólluocy, a JWSloibo,tęje:szC'ze dłużej. Pod koniec sobotniej zabawy młodzież zostawała na noc w wynajętej izbie do rana. Prawo zwyczajowe gromady przewidywało możliwość dla każdego chłopca spania z upodobaną dziewczyną. W razie "wkupienia" z "mohoryczem" chłopiec z innego "ku tka' był traktowany z wielkim szacunkiem, na znak którego mógł przenocować ze swoją dziewczyną 11. W wypadku odmowy dziewczyny, była ona traktowana dosyć surowo pcr:zez chłopców z gromady, znajdowała się w trudnej sytuacji Kyiv, Inst. szt., falkI. i etnografii Kyiv, Inst. szt., folkI. i etnog1rafii 10 "W IsU\sida" (sąsiada), "w numer ezt., falkI. J etnogr. f. 1 - 3, 330, s. 5. u Kyiv, Inst. ,szt., falkI. i etnografii 8 9 f. 1 - 3, 330, s. 4. f. 1 - 3, 330, s. 4, 23, 30. a", "w .harbuza", "W kaprysy", f. 1 - 3, 330, s. 1. Ky!v, List. �Materiały i dyskusje 221 społecznej 12. Źródła nie podają żacllnych informacji na temat bliskich intymnych stosunków w gromadzie między chłopcami i dziewczętami. Można przypuszczać, że stosunki w grom3.dzie były na dosyć wys::>kim moralnym poziomie, dziewczęta szan::)\vano, dbano {) nie. Wiadomym pDWszechnie był negatywny stosunek społeczno·ści wiejskiej do dziewczyny, która przed ślubem straciła "wianek". Wśród da,nych archiwalnych spotykamy się z wiadom::>ścią, że pan młody zobowiązany był dać gromadzie pieniądze na "moh::>rycz", jako opłatę za cześć ("czestn::>st") panny młodej 13_ Noc:egi wspólne chłopców i dziewcząt nie były zjawiskiem powszechnym nawet dla jednej gubernii, w jednej wsi można je było zaobserwować, w innej nie. Zdarzały się rzadk::>, a jeżeli tak, to chbpcy i dziewczęta ognniczali się do wzajemnego zalecania się. Rodzice patrzyli na wspólne noclegi spokojnie, nie obawiają'c się o niemoralne zachowanie dzieci. Na pocz~ltku marca "doświtki" kończyły się. Na przedwiośniu i na wiosnę of[anizowano "składki", które oznaczały koniec sez'onu zimowego. Podczas "składek" przeważała muzyka, piosenki, tańce i - obfity poczęstunek z "m:>horyczem". Te e~eme!I1tyodróżniały "skł3.dki" od "do5wit2'k", podczas których pracowano, a zabawy były na drugim miejscu. Pamiętamy, że gromada miała swego "kaznaczeja", który zbierał pien:ądze na "mohorycz" od chłopdw, b'ldź wydzielał część zebranych poprzednio pieniędzy ze wspólnej kasy. "Składki" dzieliły się na "składki" pieniężne i "naturoj". W wypadku ostat.n:m "m:>horycz" przynosił na spotkanie każdy chlopak osohno, i trzymał do pewnego czasu bute.kę w kieszeni. Gdy gromada zasiadała do stołu, wyjmował butelkę i częstował ko~egów 14. Dziewczęta przynosi~y ze SJbł produkty żywno3ciowe. W życiu gromady "składki" można potraktować jako zjawisko raczej r:za::lkie. Najczęści·ej uf'qdzxne były w okresie pf'zeodwielka;nJenym, na Matkę BJską Zielną, Św. An:lrzeja i w marcu obowiązkowo kończyly okres z:my - okres "doświtek". Chlopcy i dziewczęta bJ.wili się podczas "skłJdek" hucznie, ale rozchodzili się do godziny ID-tej, ponieważ l'owrót ze "składek" o p6źniejszej porze był niemile widziany przez rodziców. Z rozpoczęc:em prac polowych młodzież wiejska nie miała m)żliwoś12 Rysowano na ścianach zewnętrznych izby mieszkalnej malowi,dla o niep'l"zyzwoitej treści, strzelką wsklzywano od domu dziewczyny k:erunek ku domowi woowca, 13 "Archiwum Towarzystwa Geo',e-raficznego ZSRR", s. 16, 1, N 29, s. 13 u Kyiv, Inst, szt., folkl. i etnografii f. 1 - 3, 330, s. 22. �222 Materiały i dyskusje ci codziennego spotykania się. Zbierano się sporady,cznie w wolne od pracy wieczory przy bramie którejś z zagród albo poza g.ranicami wsi, w stepie. Młodzież spotykała się na powietrzu przed świętami. Podobne S1PlQtka'niia Ina 'wiosnę i w lecie młodZlieży wiejskilej już lIlie w dlQlIl1Ju, ,a ne [>OW1etr.zu,ruosiły nazwę "wecZJDlfnyć" i "wułyć". Na tYJP'O'WY abflalz,ek wiejskich "wyluć'Slkłaidały się zalbawy ruchowe 15, plotki, iZl8.wierandenowych znajomości, śpiewanie piosenek. Wiadomośd źródłowe, dotyczące "weczornyć" są zbyt powierzchowne i nie pozwalają na dokładniejsze z nim zapoznanie się. Często nie różnią się istotnie "doswitki" i "weczornyci", w innych wypadka'ch różnice występują wyraźniej. Najbardziej "weczornyci" organizowano w wigilię świąt, w okresie zarówno zimowym jak i wiosenno-letnim. Ze względu na przewagę elementów roz,rywkowych, podobne byly do "składek". Chłopcy mieli prawo przychodzić na "weczornyci" w każdym' ,,'kutku" wsi, dziewczęta natomiast trzymały się swojej dzielnicy. W charaikterze widzów na "weczornyci" dopuszczano dzieci, żonatych i ludzi w wieku starszym. Najczęściej używalnY'mi 'ins-t1"'umentamimuzyoznymi były na "weC'ZJomyooch" ha1rmoni a, bęben, skrzypce. Poza "doswiatkami", "składkami", "weczornycami", "wułycami" czynne życie "parubockich" i "diwookich" gromad przejawiało się podczas świąt, szczególnie w okresie Bożego Narodzenia w tzw. "koladowaniu". Ilości uczestników grupy kolędników nie da się określić dokładnie, nie wiadomu też, czy chodzili wszyscy chłopcy, czy tylko wybrana część. Nacz.e;l,e "pochodu" stawiano przewodn:iczącego ("bereze"), pOS.~3id.lająceg'o dobry glos konieczny do śpiewania kolęd ("koladok"). W trakcie pochodu po wsi "bereza" dzwonił specjalnym dzwonkiem, obok idący chłopiec niósł gwiazdę kolędników ("koladnuju zwiezdu"). Podczas kolędowania chłopcy śpiewali piosenki, życząc gospoda'rzom domu szczęścia i pomyślności, za swoje życzenia otrzymywali dary w postaci produktów i pieniędzy. Otrzymane dary wpisywano do specjalnej księgi, którą pro,wadził sekretarz ("artielszczyk"), a pomagał mu skarbnik ("sczetowod"). Na kolędowanie członkowie g'Tomady musieli mieć specjalne zezwoleni'e OldpGlfafii. Gmmada tylkJo w tym wYJ.fYadku mogła k'olędować, jeżeli część uzbieranych pieniędzy i darów żywnościowych przekazała na C€rlciew. Z l'€l5'Zltyk'OTzysta1agromada podczas ocg'clJnU Z'Ow.am1i a "sildrad.€Ik" 1~ 1£ Znane są wyłącz.nie nazwy: ,IW dowgoi łozy" - u chłopców, "haiłki", "w dytiaty", "szuma zaplita,ty" - u .dziewcząt. Kyiv, Inst. szt., fol'kl. i -etlnografii, f. 1 - 3, 330, s. 8. 18 Kviv. In5lt.szt., folkI. i etnografii, f. 1 - 2, 291. S. 2. �Materiały i dyskusje 223 W okresie Bażego Narodzenia organizowały "składki" zamężne kobiety ("mołodyci") i ich mężowie, ale podobne spotikania były nieliczne. W niektórych guberniach Ukrainy 17 można było zaobserwować w ramach g,romad wtórny podział na samodzielne stowarzyszenia chłopców i podobnie dziewcząt. Zbierali się oddzielnie chło·pcy bez udziału dziewcząt na posiedzenia, na których załatwiano sprawy "pokoju" lub "wojny" z innymi "kutkami", sądz.ono chł·opców, którzy przekro·czyli prawo gromady, albo organizowano "składki" i g'ry w karty 18. W okresie wiosennJ-letnim na świeżym powietrzu urządzali chłopcy swoje męskie zabawy 19. Jeśli chodzi o wspólnotę dziewcząt, to miała ona porównaniu z chłopięcą ("parubocką") znaczenie mniejsze. Dziewczęta podejmowały wspólne decyzje i występowały jako całość podczas organi:wwania "doswitek", "weczornyć", ale nie "składek", za które odpowiedzialno'ść ponosili chłopcy. Między sobą dziewczęta wybierały "starszą", najbardziej doświadczaną w sprawach gospodarczych. Czasem była nią gospodyni wynajętego domu ("do'świtczana maty"), która pilnawała po'rządku oraz przyrządzania potraw. Dziewczęta winny jej były wyjątkowe posłuszeństwo. "Doswitczam.a maty" cieszyła się szacunkiem również wśród chłopców, ale ze wzglę:iu na doświadczenie, a nie na wiek. Materiał archiwalny dotyczący ,diw'ockich gromad" jest skąpy, na podstawie luźnych pojedynczych wzmianek trudno wywnioskować {) zwartej całości. P!fzypuszczenie, Ż€ "parubocki" i "diwocki" gromady istniały w ramach jednego zjednoczenia młodzieży na wsi ukraińskiej na przełomie wieku XIX - XX i na początku wieku XX - wydaje się najbardzi·ej bliskie istocie rzeczy. Po zawarciu związku małżeński·ego chłopiec czy dziewczyna opuszczam Igroma1dę.Mo~liJwY1ffi jest ipJ"Z2IpI'()WladZJenie krót:Jkiej anali'zy, która ucLoWt01cłni. •.aby i:stn:ien:'e O'rgaJlliza1cyjnychi prawnych norm ,g:r1omadyW obrzędowości weselnej. 1. Wiemy z przebiegu ohrzędowości weselnej, że pomyślne swaty w domu rodziców dziewczyny zostawały pnypieczętowane wypitym "m:::>horyczem" przez przedstawicieli obydwu zainteresowanych radzin. W13dolffiJ05Ci arehii1walne z guber'Ilii Kyti:wskiej, Czernihowskioej podają, że chłopiec, który już zaswatał dziewczynę, powinien był postawić "mohorycz" kolegom w "gromadzie", Jeżeli pochodził z innej wsi, to "mohorycza" powinno było być jak najwięcej. Zazwyczaj wypijanie "mohorycza" odbywało się w domu, w którym plfzedtem olrganizowano "doświtki". Zbierały się dziewczęta i chl.opcy. Obowiązkiem panny młodej było wrę17 18 l' Okolice Kijowa, Vi-nnica. Kyiv, Inst. szt., foLkI. i etnografii, "W IdOlwg'Q;i lozy". f. '1 - 3, 330, s. 28. �224 Materiały i dyskusje , czyć od siebie prezent dla "doswitczanej materi": chustkę, płótno lub coś innego. Spotkanie to m:alo nazwę "zamówiny" 20 i organizowane było na kiLka dni przed właściwym weselem. Według relacji z guberni Połtawskiej wiemy, że w wigilię wesela państwo młiodzi, bojarowie, drużki szli do izby, w której w zimowym okresie odbywały się "doswitki", w lecie wyb:'>r miejsca spotkania był dowolny. Państwo młodzi kupowali wódkę, organizowali zakąskę i częstowali młodzież, która w tej sytuacji nazywała się "czelad" 21. Państwo młodzi musieli szanować wiejską tradycję. W wypadku lekceważenia ustalonego obyczaju młodzież wiejska mogła nie pnyjść na wesele, panna młoda mogła zostać bez drużek, a pan młody bez bJjarów. 2. Dziewczyna już wyswatana do oficjalnych zaręczyn mogła odwiedzać swoje ko~eżanki na "doswitkach" i "weczornycach". RJZem z nimi szykowah swój posag. Do tej samej izby przychodził pan młody z muzyką i prezentami 22. 3. Do norm obyczajowych "gromady" można zaliczyć weselne "perej'ny" (wymaganie odkupnego za pannę młodą). Uczestniczyć mogli w "perejnach" ludzie w wieku podeszłym, ale w zwyczaju wiejskim było. to przywilejem chłopców. 4. Do ciekawych obrzędów wese'nych w gubernii Czernichowskiej można zaliczyć "chustky", organizowane u panny młodej po "swatach" jako zakończenie "zaręczyn". Przed obrzędem "chuistek" panna młoda zapraszała do siebie "hulaty" (bawi~ się) dziewczęta i chłopców. Przyjeżdżał pan młody i starosbowie. Panna młoda podawała im chustki, co mOŻn!l było tłumaczyć, ja:ko j-ej oficjalną zgodę na małżeństwo. Sie!dlzące za stołem koleżanki częstowała w:'>dką i chlebem pokrajanym na drobne kawałki 23. Pan młody częstował wódką kolegów. Po obrzędzie "chustek" po kilku dniach panna młoda znów organizowała u siebie spotkanie młodzieży. Zebrani "witali" pana mlodego i jego wybrankę. Po przywitaniu nastęoowal pJczęstunek w postaci wódki i chlEba - "palanyci" ze strony pana m~odego, cienkich placków ("blinów") ze strony panny młodej 24. 5. Zasadniczą treścią "dziewiczego wieczoru" odbywającego się w wigLię ślubu było pożegnanie panny mł!odej z koleżankami, ze stanem dziewictwa. Kyiv, Inst. szt., falkI. i etnografii, f. 1 - 2, 270, s. 7. "Archiwum Towarzystwa GeoglraHczne"o ZSRR", f. 31, 1, N 9, s. 12. 22 "Archiwum Towarzystwa Geo·graficzneglQ ZSRR", f. 104, 1, N 331, s. 2. 23 Częstowar ie ch).ecem przez pannę młodą zapowiadało szybkie zamą ;pój.icie. 24 P. Litwinowa-Barto'sz Wesilni obriady i zwyczai u seli Zcm!ianci C lóciuwślkogo powitu na Czernihowszczyni., s. 78. [W:) Materiały do ukrainśko-ruśkoi etnologii, 1900 r., t. 3. 20 21 �Materiały i dyskusje 225 "Dziewiczy wieczór" jako obrzęd był wydarzeniem, które zatwierdzało pouszczenie "gromady" przez dziewczynę wychodzącą zamąż. Można dopatrywać się tutaj pewl".£j łączności pomiędzy formami oJ:'ganizacyjnymi stowarzyszenia młodzieży i obrzędowością weselną. W istocie rzeczy "dziewiczy wieczór" powtarza "weczornyci", w bardziej wybujałych kolorach, z dodaniem niektórych szczegółów obrzędowych. FRANC'.ISZEK SIELICKT Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytet W'roclawski ANEGDOTY ° NARODOWOŚCIACH I WYZNANIACH W B. POWIECIE WILEJSKIM Wiadomą jest rzeczą, że na pograni<::z·achnar·odowościowych występuje zjdwisko wzajemnego naśmiewania się z ludności odmiennej. Na Wiłeńszczyźnie dochodiiły do tego jeszcze różnice wyznaniowe. Zobaczmy, jak to wyraziło się w anegdotach, bytujących w byłym powiecie wilejskim, a szczególnie w okolicach wsi Mikulino gminy dołhinowsJkiej, z której pochodzi piszący te słowa. W miejsc:owościach tych mieszkała ludność w większości katolicka, uważająca siebie na Polaków, jakkolwiek m6wiąca po białorusku. Anegdoty też były tu opowiadane po białorusku, najwyżej z cytowaniem słów odpowiednio POlSlkich czy rosyjskich. Niestety, nie jestem w stanie odtwo·rzyć tekstów w języku Q·ryginalnym (poza dwoma tyłko - nr 23 i 46), przekazuję je więc po polsku i w streszczeniu. Teksty oczywiście tracą przez to na swej poetyce, zachowują jednak sens ideowy, a co głównie tu chodzi. Blisko połowę anegdot przytaczam z pamięci własnej, inne za,pisałem od informatorów, którzy wskazani są w przypisach. Dla lepszej orientacji treściowej wplt'owadzam tytuły do każdego tekstu. 1. Oficer r o s y j s k ii polska panienka. Sta.cjonujący na Kresach oficer rosyjski zalecał się do miejscowej polskiej szlachcianki. co by ją nie zapytał, słyszał w odpowiedzi po polsku: "Owszem". Zafrapowany tym, zwrócił się do kolegi znającego język polski by mu wy jaśnił, co znaczy to "owszem". Kolega postanowił zakpić z niego i mówi: "Znajesz, ona tiebia tak postojanno rugajet; «owszem» - eta ich po;skoje rugatielnoje słowo". Rozgniewany oficer wpadł do domu pa- ° 15 Lud, t. LXVIII �226 Materialy i dyskusje nienki i krzyknął: "Ja i tiebia owszem, i twoich roditielej owszem, i cełyj twoj dom owszem!" Trzasnął drzwiami i wyszedł. 2. R o s j a n i n b y ł n a p i ę ć w i a r s t z a w s z ę d z i e. Rosjanin znalazł się w towarzystwie Polaków, z których jeden, podróżnik, przechwalał się tym, że dużo zwiedził miejscowości. Rosjanin także chciał zaimponować swymi podróżami i po każdej miejscowości wymi·enianej przez Polaka podawał swoje miejscowo·ści. Gdy Polak wymienił kilkadziesiąt miejsc, w których był i słyszał wciąż nowe nazwy terenowe, w których był Rosjanin, zaperwny, krzyknął: "Ja byłem wszędzie!" A na to Rosjanin: "A ja był jesz'cze piat' wiorst za wszendie!" 3. S ł o d k i e s ą g ę s i e ł a p k i. W pewnym towarzystwie chwalono się, kto co dobrego jadł. Przebywający w nim Rosjanin rzekł: "Sładki gusiny łapki". Zapytano go: "A ty ich jedał?" Odpowiedział: "Niet, ja ~ch:ni,ejoeida,nroja widiał, ,balkmoj diadia jedał". 4. Po l a c y d z i w n y n ar ód. Rosjanin, który jakiś czas mieszkał wśród Polaków i zapoznał się z ich językiem, po powrocie do kraju mówił: "Polski - stranJnyjlllaT'o::1.:w łóżka'ch s!piat, a kr'Q'wati na sz,ejach nosiat. I u nich wsio "pan"; pan otiec, pani matka, Pan Bah, Pan Jezus i daże obyknowiennyj tufiel li nich - pan tu£iel". 5. P Q l s ki ż u l i k c h Y t r z e j s z y. Spotkało się dwóch żulików -- polski i ruski. Położyli się spać. Polski powiesił swój zegarek na ścianie. Ruski powiedział, że go ukradnie. Ale gdy zgasili światło, pols,ki cichcem schował zegarek. Zaczął udawać śpiącego. Ruski chciał skraść zegarek, ale nie było go w tym miejscu. Potem polski żulik pokryjomu powiesił zegarek na tym miejscu, wstał i zapalił papierosa. Ruski ZQbalCzył, że :zegareik wisIi. Lecz potem Polak zno'wu slchował zegaTek i gdy Ruski podszedł aby go skraść - nie było go. Polak jeszcze ze dwa razy wstawał palić i ciągle to chował zegarek, to go wieszał na ścianie, a Ruski nie mógł go żadną miarą skraść. I nazajutrz poiwedział: "Polskije żuliki chitriej russkich" 1. 6. P a l ak z a b r u d z i ł b u ł k ę m i a d e m. Polak znalazł się na targu w mieście rosyjskim. Chciało mu się jeść, ale miał p:eniędzy tylko naku'Pno suchej bułJki. Kupił ją i za,czął 'przemyś:iwać, jak by tIU zdio1byćoo'ś do niej. Widiz:i,że pewi€nchłJip sprzedaje miód z wiadra. Więc niby nienaumyślnie wrzucił do niego swą bułkę. Chłop poderwał się i krzyknął: "CzY'to ty SiOil'isz [zaślmi'ecasz] maj illihy::1.?" Polak poderwał !bułkę z wiadra i mówi "Izwini, no eto ja twoim mierzkim [parszywymI miodom sgaJwn:ial swoju buliku". I oidsiz'edlslzy,zjadl ją ze smakiem 2. 1 Podał Józef K:rasowski (1971), la·t 80, b. mieszkaniec wsi Habiitacja gm. budsławskiej pow. wilejskiego, ostatnio zam. w Wolowie Sląskim (zm. w 1975 [".). 2 Po,dala Janina HryhorO'wicz-Lubniewska (19'83), lat 61, b. mieszkanka m-~;:J Rudslaw :po·w. wilejskiego, ohecnie zam. w Wolowie Sląs'kim. �Materialyi dyskusje 227 7. C h l e b s u r o w y a ż s i ę k li r z y. Spotkali się podróżni Polak i Rosjanin. Szli razem. Gdy zatrzymali się na odpoczynek, pytają siebie nawzajem, kto z nich co ma do zjedzenia. Polak powiedział, że ma bułki, a Rosjanin odrzekł: "U mienia chleb, syr i kurica". I Rosjanin zaproponował, żeby jeść wspólnie, najpierw to, co gorsze, a potem to, co lepsze. Polak się zgodził. Zjedli więc najpierw jego bulki, a potem Rosjanin dostał z torby jedynie jakiś marny chleb. Polak pyta: "A gdzież ten ser i ku'ra?" A Rosjanin odpowiada: "Ja wied' tiebie goworił, szto u mienia chleb syr Isurowy] i kurieca [aż się kurzy z niego]". 8. Ł a d n y s e n. Wędrowali Polak i Rosjanin. Byli gł.adni. Znaleźli na drodze jedną bułkę, która wypadła z wozu przejeżdżając·ego kupca. Była ona za mała do podziału, Rosjanin więc zaproponował, aby położyli się spać, i komu się pa-zyśJI1iładniejszy sen, ten zje ową bułkę. Gdy PolilJk usnął, Rosjanin zjadł bułkę i też zasnął. Po obudzeniu się, Rosjanin pyta Polaka: "nu, czto tiebie sniłoś?" Ten odpowiedział: "Sniło mi się, że anieli wzięli mnie do nieba i widziałem cudny raj". Na to Rosjanin: "Ja także widieł wo snie, czto tiebia angieły wziali w raj, \Vat ja i podumał: wied' tam w raju }ego nakarmia t. I potomu ja wział i sjeł bułku". Tekst ten wymaga komentarza. Jego wątek pochodzi ze staropolskiej facecji, znanej już w XVI w. Występuje w niej trzech podróżnych, którzy mieli jeden bochenek chleb3., idą więc spać .a głodzie, postanawiając oddać chleb temu, kto będzie miał najpiękniejszy sen. Nazajutrz jeden opowiada sen o niebie, drugi o piekle, trzeci zaś mówi, że śnili mu siG ci obaj, w niebie i w piekle, wobec czego doszedł do przekonania, że chleb im niepotrzebny i zjadł go. Anegdota ta znajdowała się w Dziejach Rzymskich i byla pochodzenia wschodniego. Na początku XVII w. motyw ten posłużył za osnowę pierwszego intermedium w języku ukraińskim, pomieszczonego w Tragedii ... Jana ChrzcicieLa Jakuba GawaLowica (wyd. 1619). Na Białorusi istniała też inna wersja tej anegdoty, w klórej występował Cygan i chłop. Za pomocą najpiękniejszego snu zdecydowali oni przyznać jednemu z nich zmalezione prosię. Chłop zjadł mięso i wytłumaczył się tym, że We śnie Cygan pozwolił mu na to 3. 9. C h ł a p i ill a g i s t r a t. Za czasów carskich chłop białoruski trafił do dużego miasta i tu zachciało mu się wyjść na stronę. Nie wiedział, gdzieby mógł to uczynić. Wtem zobaczył wywieszkę z napisem 3 J. Krzyżanow5ki, 1063, s. 104; - Romans systematycznym, t. 2. Wa'oc!aw Warszawa HJ62, s. 109; J. Janów, Zródla niektórych baśni ludowych w Po!scei 'Tia Rusi. Lwów, 1'928, s. 28; J. R. RomalFlW, Bielorusskij sbornik, t. 3. Wit'ebsk 1887, 'S. 429; L. Barag, Sjuzety ! m.llt:,.lJy l.ielaruskich narodnych kazak. Min~k 1978, nr 1626. 15' Polska polski bajka wieku w XVI. układzie �228 Materiały i dyskusje rosyjskim "Magistrat'" (z twardym 'znakiem na końcu). Chłop nie najlepiej czytał po rosyjsku, ale przesylabizował jakoś, że tam 'pisze "Magu sr:at' ". UciJes:zyłsię i załatwił tui obok drzwi wejśc,iowych. Gdy go p.rzyłapał policjant, chŁop pokazał napis na wywieszce i w ten sposób wywinął się od kary. 10. W i e ś n i a c z k a i p o m n i k M u T a w i o w a w Wi l n i e. B3ba wiejska przyjechała do Wilna i zobaczyła pomnik Murawiowa. Podeszła, patrzy, a tam, na pomniku, ktoś stoi nagi. Zgo['szyła się baba i zaczyna wymyślać: "A, razpiorła ciabie, wypirła z ciabie!" Usłyszał to uradnik (policjant car·ski) i zabrał ją na komisariat. Powiadomiono męża. Ten przyjechał do żony i zaczął ją besztać: "Jaż tabie kazali, durnaja warona, szŁo jak pajedzisz u horad, dyk na usiakaja halino nie zahledajsia!" Posadzili więc i jeg,o za obrazę pomnika Murawiowa 4. 11. C h ł a p i P a l i c j a n t c a r ski. Pojechał chłop do dużego miasta j IZJachCliallo· mu się ~aloatwić. Z;.f'oibiłto na łpł1acu.Widząc nadehodzącego policjanta, przykrył ekskrementy czapką. Policjant pyta, co on tu robi. Chłop skłamał, że złapał ptaszka pod czapką, że chce przynieść kl:atikę ahy wsadzri.ć g/o do niej. P.olicjant zootał pilnować, żeby ptaszek nie uciekł, a gdychlop długo nie wracał (bo czmychnął do domu), wsadził rękę pod czapkę by złapać ptaszka i ubrudził sobie ręce. - Ten wątek też jest stary, imany w literaturze polskiej od w. XVII. Ciekawe, że ldentyczną anegdotę zapisano niedawno na Śląsku, tyle że zamiasl chłopa występują tu mali chł(}pcy, rzecz dzieje się współcześnie na placu w Warszawie, a rolę policjantao'dgrywa milicjant. Reszta fabuły jest tożsama. Dodajmy jeszcze, że istniały warianty białoruskie, w których zamiast policjanta występował pan 5. 12. Jak a w ł a d z a, t a k a i m a ż. Miejscowi chłopi nienawidzili władzy carskiej. Pewneg{) razu idzie uradnik, a chłop smaruje drewniane osie w wozie krowim łajnem. Policjant pyta, dlaczego to tak robi, a chłop odpowiedział: "Jakaja właść, takaja maść". Policjant spisa! pr,otdkół 'za obralzę w1:uizyi slki,eT'owIałsprawę do sądu. W sądzie cllbp odpQlwioeciział,że oln WicaIe nile obraż;a'ł 'władzy, powiedział tylko pollłcjan4 Podal a Klementyna Olkowicz-Szedźkowa (19·82), lat 7~, b. mieszkanka wsi Uzdryholowicze, gm. ·krzywickiej pow. wilejs'kiego, obecnie zam. w Wolowie S'ąbki.m. Inf.ormatorka ni'e wie, o który tu szczegół po:mn~ka cho,dził;), sJyszała tylko tClką anegdotę w związ.ku z nim. Po odzyskaniu Iniepodleglości ,pomnik Murawiowa··Wieszatiela w Wilnie z·ostał z,bun'ony. s Por. Krzyźanowski, POlska bajka,t. 2, 5. 77, T.1528; D. Simonides, WS1>ó!' c::-esny jolklar slowny dzieci i nastolatków. W'l'ocław 1976, s. 132; K. Kabasnikau. P{)kazalnik sjuźetau belaruskich kazak (w:) Car.adzejnyja kazki, cz. 2. Mill.;k 1978 '" 665, T. 1258. �Materiały i dyskusje 229 t'ow,i, że "jaikaja 51nasc I~przęt],ta!kl(łjla m,tść" bo drewni:run:e ,osie lllliaoŻlna smay.owa~ "każdym haunom". I został uniewinniony 6. 13. U s otę P a n g i e l s k i i r o s y j ski. Pewien ziemianin rosyjski był w Anglii i spodobały mu się tam waserklozety. Gdy przyjechał do niego znajomy Anglik, Rosjanin postanowił zaimponować mu jeszcze bard.ziej. Pooadził w dole ustępu sługę, który miał nie tylk,o .zręczn.i,e usunąć wiadro z ekskrementami, ale jeszcze podetrzeć gCJścia miękką SZocwtką. Al1Jgl'~k,zaLSIk'ocZlOny talk 'Wspam.liałątechniką, nachylił się, aby obejrz·eć nieznane mu urządzenie, a sługa, myśląc że niedokładnie wykolIHł swą powinn'Jść 'za Ipierwszym r1aJzem,,pocią.gnął ,tąże S'ZIC1ZJotką ra'z j,eszcze, tyle że po twarzy gościa. 14. A n e g d o t y r o s y j s kie o P u s z k i n i e i i n n e. Kursowały wśród tutejszych wieśniaków także anegdoty rosyjskie pnynoszone z wojska lub zapożyczane od urzędników carskich. Kilka z nich dotyczyło Puszkina. Jedna opowiadała, że poeta zagrzebał się raz we mchu i gdy reszta towarzystwa szukała go, wołając "Puszkin, gdie wy?" odpowiedział: "Wa mchu ja!" W anegdocie drugiej poeta wszedł do salonu, gdzie towarzystwo spożywało podaną przekąskę, i zawołał głośno: "ZOPA"!, tłumacząc później skonsternowanym uczestnikom, że posłużył się tu skrótem słów "Żełaju obsz:czestwu prijatnogo appietita". Inne "puszkinowskie kawały" też były oparte na dwuznacznych kalamburach (m. in. o ;rClJk~h). Znano też anegdotę 'O Katarz)'ll1ii:eII, przedstawiającą imperatorową jak,o wyuzdaną rozpustnicę, nie stroniącą od sodomii. Poza tym tutejrsli mężczy~ni i ehłtJI?'cy opowiadali eza,sem 'plf'zy iPasli'e1ruiu koni inne pikantne anegdoty rosyjskie, zgoła niecenzuralne. 15. P r e z e n t u j b roń p o uk r a i ń sku. Na omawiane tereny trafiał folklor ukraiński wpO'staci pieśni i żartobliwych powiedzeń, ale anegdot o Ukra.ińcach nie było, poza jedną, nawiązującą rzekomo do armii petlurowskiej, w której występowała komenda w języku rodzimym. Otóż prezentowanie bI.'oni wykonywano tam na komendę: "Żelaziaku na puziaku, hyp!" Anegdota nawiązywała do znanego gatunku żartów z innych narodowości, p.eniących się w rosyjskim folklorze żołnierskim. Słyszałem np. w Ałtajskim Kraju, jak tamtejszy mężczyzna relacjonował komendę polską dotyczącą krycia w rzędach, wołając: "Pan za pana chowajś!" Żart ten słyszał będąc w wojsku. 16. S Y n z a p o m n i a ł "p r o s t e g o" j ę z y k a. Syn wyjechał do miasta na nauki i gdy wrócił, udawał, że zapomniał swego "prostego" e Podał Wacław Sielicki (1983), lat 58, 'b. mieszkaniec zaśc:a~ka Kolano g-m. Dołhinów pow. wilejskiego, obecnie zam. w Krzy.dlinie Wielkiej k. Wołowa Sląskiego. �230 Materia~y i dyskusje języka i nie wiedział, jak się co nazywa. Ale w stodole niebacznie nastąpił na grabie, przystawione wadliwie do ściany zębami na dół, skierowanymi na zewnątrz. Wiadomo, że w takim wypadku poczciwy ten sprzęt uderza z wielką siłą swym trzonkiem tego, kto nań nadepnie. Student też otrzymał mocno po łbie i wrzasnął: "Jaki du.rak pas'tawiii hrabli u pierad zubami!" A więc wrócił mu "prosty" język. - Anegdota ta znana też była w folklorze po:skim na kresach zachodnich i południowych; odnosiła się ona do syna służącego w wojsku niemieckim lub austriackim. Ma powinowactwa ze starą facecją o synu-studencie, któ;ry posługiwał się rzekomą łaciną. Dwie jej wersje zanotował Michał Federowski. Wariant prawie tożsamy z mikulińskim zamieścił Lew Tołstoj w swym Elementarzu7 . 17. S po s ó b n a s y n a - s t u d e n t a. Syn wieśniaka uczył się w szkołach, lecz wyrzucono go za lenistwo. W domu nie chce robić, bo rzekomo nie rozumie języka "prostego", trzeba do niego m:'lwić po łacinie. Ojciec wziął się na sposób i mówi: "Biary widłakus i kidaj hnojakus na wozakus!" Syn, trudna rada, zabrał się do roboty. - Anegdota pochodzi z facecji, wspomnianej wyżej. Jej przekład' rosyjski z języka polskiego ukazał się w XVII w. 8 18. S y n o w i e m ó w i ą P >O n i e m i e c k u. Pewien chłop wysłał synów do miasta na naukę. Ci tam tYl'ko się wałkonili, nie uczyli. Gdy przyjechali na waka'cje, ojciec postanowił sprawdzić ich postępy. Mówi: "Pahawarycia wy z sabJj pa niamiecku". Więc jeden z nich mÓWi do <irugiegi{):"Der paj,dziom". A ten pyta: "Der kudy?" Na to ojciec: "A jaj; wam tut der dziahaj!" .i odpiąwszy pasa, sprał ich jak się patrzy za naigrawanie się z niego 9. 19. K u p m i c o Ś. Jedna pani była bardzo kapryśna. Wyprawiła słuŻąlCądo miasta, mówiąc jej: "Kwp mi mś". Shużą.c,apyta: "A szu.) kupić?" Pani odpowiada: "CJŚ". Służąca złapała pchłę, zawinęła ją w papierek i niby przyjechawszy z miasta, podała ją pani. Ta rozwinęła z cie!k;llwością prupiieT'ek,a pchła hyc - i uciekła. Pyta pam: "Co to było" A służąca odpowiada: "Coś". 20. U s i a i R u s i a. Jedna pani nazywała dziwnie swoje córki: Jus-tynę - Usia, a Roza'ię - Ru:sia. Gdy miała je !Zawolać, krzyczała: "U sia Rusia!" (po białorusku brzmiało to wu .•garnie: usram się). 1 Por. Krzyżanowski, białoruski na Rusi Polska Litewskiej, bajka, t. 2, s. 104, T. 1628; M. Federowski, t. 3. Kraków l\'fJtcaja Azbuka. Mo'skwa 1'978, s. 70. s Po-r. Literatura staroruska. Antologia. Lud 1'903, nr 149, 391; L. To-Isloj, Azbuka. Opr. W. Jakubowski i R. Łuźny. Warszawa 1971, s. 163. 9 Podał Wacław Sielicki (1983), lat 54. b. meszi'kaniec wsi Mii<ulino gn .. Dołhin6w pow. wilejskiego, obecnie zm. we Wrocławiu. �Materiały i dyskusje 231 2ł. P o l s z c z y z n a s z l a c h c i a n e k z a g r o d o w y c h. Już Michał Fedorowski pisało kpinach z polszczyzny szlachty zagrodowej zarówno ze strony mieszkających tu Pola,ków, jak też ludu białoruskiego. W powiecie wilejskim także była szlachta zagrodowa, mówiąca śmiesznym narzeczem polsko-białoruskim. Prześmiewano się więc z takich .zwrotów, jak: "Ws:z)'lSilkiekl()nelpli wrz.eble {wróble] zj1e:dlli";"K'1"Z€ipiwa [pol:<rzywraj)wyposła kala płol1;u"itp. Przytaczano t,eż Tz,E1k'omo iClutentyazmy ci';,ak),gdwu sióstr "sz}achdanek": "Gdzlie podiziała gT'ebiendziab?" [grwb:eń] - prz,eciw pi'2'ndzi [pi'eca] w T!ozalCzalpiend:zi w r:00c:zel'alpinie [szczeliini'ew bi'erw~Jin:iechaty] sterczy" 10. 22. R Ym o wan k i P a n a i c h ł o p a. Chlop wiezie pana. Mży deszcz. Panu się nudzi, zaproponował więc chłopu, żeby zabawić się w "składne mówienie", czyli rymowanie. Chłop się zg'odził. Pan mówi: "Deszczyk pada, deszczyk kropi, pocałuj mnie w dupę, chłopie" - i zachichotał, A 11lI1 ibo chłolp: "Paln lU hota,ch i u fraku, d)'1k lP'a1całujmianie li sTaku" 11. 23. M a k ci u s i. Raskazywali, szto pa;n Kazłoiiski byu m)cna chwory, pacz ci nieprytomny, jak jon pisali testament. Na pytanie kamu j)n astauajić majontak, jon pautarau: "Mak dusi!" - obo pirad hetym zjeu porcyju z makam, szlo natta jamu zaszkodziła na zdarouji. Ale heta dobra saupadała u testamencia: pisar liczyli, szto pan zapisau usio Magdusi, heta znaczyć Magdalenie. Tak majontak Mały Mikulin u nasz czas byu własnościu Magdaleny Kazłouskaj i jaje daczki Bronisławy 12. Anegdota dotyczy konkretnego wypadku: ziemianin Kozłowski, mający córkę ze swą służącą, na lożu śmierci wziął z nią ślub i zapisał jej swój majątek. Jednakże mJtyw ten znano także w miejscowościach, gdzie opo'wiaciano IQ dzi'edZ!icu w Qgóle i j€lgoSlprytn€j służącej Magdusi, która 'P0Iprzez rna:ka.'mieni'e Ulmierają'oergopana m9.kiJemSipoiW'oldowalazapis majątku dla Sliebie. W Budslawiu doo:łano joeslZCze nowy szcz·egół: służąca owa trzy dnU ,pr'zed-tern 11Ii€d:.:rwał{)tC'hOlremujeść,' a sama zajadała r:;rzy nim różne -pańS1kieprzys:maJki. Więc gdy spis yw aruo testament, umierają'cy slkarżył soię, wskazując na wiJnowajtC'zynię, ż,e "OIlia żarł:a", a ta skiJlmtmlowah lJ1'o,tar:iuszlJłwi t€ słlowa tak, że ;pain zapisuje jej j.eszcze drugi majątek, Zado 13. 24. W i e ś n i a c y i P o l i c j a n t p o l s k i. Młody chłop i jego lJ.1.arzeCZJna pojechali dJ Wilna. Był to dzień 11 listo?ada, Swięto Ni€p-odległo.ści. Na p"acu zawieszono portrety marszałka Piłsudskiego i prezyden- 10 11 12 13 Paodała Janina Hryhacrowicz-Lubniewska (zob. wyżej przyp. 21. Podała jw. P.odał Stani·sław Sielicki (1978), lat 81, do dziś miszkający w MikLll:nie. Podała Janina Hryh.:lrawicz-Lubniewska. �232 Materiały i dyskusje .ta Mościckiego. Dziewczyna pyta narzeczonego: "Jakich hetaczarcie) tut pawiesili?" Usłyszał to policjant i za obrazę władzy wlepił jej mandat dwuzłotowy. Potem chłopu za,chcialo się sikać. Poszedł za węgieł, i znowuż złapał go policjant. Tym razem kazał mu zapłacić 1 zł kary. Ale chłopak miał tylko monetę dwuzłotową, policjant zaś nie miał reszty. WiJllO'wajcamówi więc cl'Onairzecz,onej: "Scy, Mańka, ja funduju!" 14 25. T e n P i ł 5 U d s k i, k t ó rył a p c i e w z u w a. W Mikulinie jednego starszego chłopa pifZezywano Piłsudskim, gdyż nosił wysłużony wojskowy płaszcz z armii carskiej i czapkę, a z profilu był podobny do Marszałka. Razu pewnego przyszedł sąsiad i pyta jego wnuczka, kto mu zrobił pajacyka, którym się bawił. Ten odpowiedział: "Pilsucki. Ali nia het y, 5zto na ścianie wisić, ali het y, 5ztO wun łapci abuwajić". Wypowiedź ta, jak bywa na wsi, przekształciła się w stały żart, zarówno z dziadka, jak i wnuka (także zresztą przezywanego Piłsudskim). 26. C Y g a n za m i e n i a s i ę k o ż u c h e m. Cygan miał całkiem dziurawy kożuch. Spotkał chl:opa, będącego w nowym kożuchu i mówi: "Nied::Jbry ty masz kożuch, zimno ci w nim będzie". Na pytanie chłopa dllCleneglo,odp.owiedział: "Bo jak ':zJffi-a:rZini:~sz, to to 'ZiiJmnom:e ma Igdzie wyjść. Popatrz na mój: Jest w nim dużo dziur, więc zimno uchodzi. Jeżeli chcesz, możemy się zamienić kożuchami". I chłop zamienił się ... 27. C o C y g a n o w i p r z e s z k a d z a w p r a c y. Cygan najął się do pracy u chłopa. Rano gospodarz zbudził go i mówi, by szedł kosić. Ale Cygan wymówił się, bo Tano jest zbyt ,rośI1JO. Wysyła go więc gospodarz w dzień, ale Cygan też się wymawia, bo w południe panuje skwar. Nie poszedł też do pracy wieczorem, bJ tną komary. Gospodarz musiał go zwolnić, ale Cygan za darmo żywił się u niego cały dzień. Z tej anegd'Jty powstało powiedzenie -białoruskie: "Rannicy rosna, u dzień młosna, a wieczaTam kamary irabić nima kaIi". 28. C Yg a n ob -oi s i ę g z Ó w Cygan najął się do pracy u gospodarza, ale uprzedził, że bardzo boi się gzów, bo wtedy on, podobnie jak kr::Jwa, zaczyna gzić się, uciekać do lasu (po białorusku: zykacca). Dodał jednak, że jeżeli gospodarz da mu ubrać kożuch z siermięgą i buty, to gzy nie będą miały do niego takiego przystępu i może nie będzie musiał gzić się. GoopodalfZ uhr:3Ił g'Otak jak sJ.bie Cygan życzył i 'k'a!za,łmu k/Qsićw gumnie. Ale gdy słońce przygrzało, Cygan rzucił kosę, zaczął skakać i pobiegł w stronę pola. Gospodarz krzyknął mu: "U asieć, u asieć!", tzn. poradził mu, by schronił się w suszarni, która stała oJodal gumna; na to Cygan odkrzyknął: "Kudy Bah paniasieć!" I uciekł do lasu w gospodarskim kożuchu z siermięgą i w butach. 14 Podał J6'lJe1 Lesz'kowicz r.ie zam. we W-rocławiu. (1983), lat 57, 'b. mieszkaniec m-ka Dołhin6w, obec- �Materialy i dysk~sje 233 29. C Yg a n p a k a l ac j i n i e p r a c u je. Cygan najął się do gospodarza do pracy. Gdy zjedli śniadanie, zaproponował gospodarzowi: "Wiesz co, zjedzmy od razu i obiad, to dłużej później popracujemy". Gospodarz zgodził się. Ale po obiedzie Cygan mówi: "Zjedzmy też i kolację". Gospodarz zg'odził się i na to. Lecz po kolacji Cygan powiedział, że nie pójdzie do pracy, bo on p.Qkolacji zawsze idzie spać. - W i1nnych wers~I3,chbuabrusbch z.a.mi'3st Cygana występuje pal'obe:k, a jedinenJieod razu trzech posiłków proponuje gospodarz, teby parobek mniej zjadł. W weil'sja'ch rosyjskich zaś owym gospodarzem jest pop 15. 30. C Yg a n o d u c z y łka b y ł ę j e ś ć. Cyganowi nie podobało się, że musi ciągle zabiegać o paszę dla swej ,kobyły. Postanowił więc oduczyć ją jeść. Dawał jej za każdym razem mniejsze porcje, aż kobyła zdechła. - Anegdo,ta znana też w Polsce, z tym, że w niektórych wersjach zamiast Cygana występuje furman. Na Białorusi miała funkcję IPTIZysł1o'W1bwą, 'W'slplominl3lllio ją m. ilU. przy własnym gł1od'olWla:ndu 16. 31. Kar a l u c h w m a śle. Żyd kupił na targu u chłopa masło. Przyniósł do domu i zaczął częstować rodzinę, a tu coś się w maśle rusza. Okazało się, że był to karaluch. Żyd pobiegł na targ i zaczął krzyczeć: "D7Ii'ehet y g'oj, szt::>u ma'3l:atrepa u nahoj?" 32. K o m u k a m y? Żydówka kupiła na targu słoik miodu. Postawiła na s-t~)(ei mówi dzliiecj,om(:po żydoW(gjkJU): "Jeszcia!pa il:łrxl6LJku", a sama zajęła się praniem. Dzieci jadły, lecz pod cienką warstwą miodu poikCliZlały się "klamy", ozyli tłucz:me :zi.emn.iJallci. P.aszły wię.c do matki i pytają: "Mama, mama, kamu kamy?" Ona sądziła, że chodzi a grudki miodu i mówi: "Wam, dzietki, wam". Lecz po slodkim miQdzie słone kamy wyda'y im się wstrętne, więcc poszły do matki i mówią, że one lI1Jj,e <chcą ,,:kaJmów". Matka zaglądnęła do słowka ,i zaczęła wymyślać na "goja", który ją oszukał. 33. Ż a b a w k l u s k a c h. Żydówka nagotowała dzieciom klusek i postawiła garnek na stole, by jadły, a sama zajęła się szyciem. Dzieci jedzą, lecz po chwili zobaczyły w garnku ugotowaną żabę. Nie wiedziały, jak się to stworzenie nazywa, poszły więc do matki i mówią: "Mame, mam e, in klockicwaj ocki i fir łapken!" Lecz ta odrzekła: "Essen, essen, kinder". W.róciły, jedzą dalej, lecz w miarę obniżania się poziomu klusek w garnku żaba wydawaLi im się coraz straszniejsza. Znowu poszły do matki ,i powtórzyły swoje spostrzeżenie, matka jednak i tym razem zbyIS Por. K. Kabasnikau, Belar~ski falklar epochi kapitalizm~ (w:) Belar~skaj'l narodnaja wusna-paety(\naja tvor(\asć. Red. P. Hlebka i. Minsk 1967, s. 203; RlA.sshe narodnyje skazki. Podg. A. Ne(\aeva i N. Rybakova. Moskwa b52, :; 514- 515. 18 Krzyżanowski, Polska bajka, t. 2, s. 124; M. Tank, Kartki z kalen~;arza. Tł. S. Atlas. Wa'fszawa 1977, s. 146. �234 Materialy i dyskusje ła ich :słowami: "Essen, essen, kinder". Dzieci, chcąc nie .chcąc, zahrały się do jedzenia żaby. Gdy matka zaglądnęła do nich, ogryzały już kJsteezki,w1baozy1a ,tyJk10na dnie garnikia sam l~b zlparą a1abrzękłych oczu. Zaczęła krzyczeć na dzieci, że zjadły takie niekoszerne paskudztwo, a 'OI11'e odparły, i,e :pT'ZJecież mów1:y j,ej, iż "in kllock,i CW!<lj <lcki i tir ł,alPken". - W wersji zapisanej przez Federowskiego występuje tu rodzina mazurska, nie żydowska 17. 34. N a i w n y Z yd. Zyd wynajął chłopa by go zawiózł na jarmark do odległego miasteczka. Wyjechano w południe i zatrzymano się na nocleg w lesie. Gdy Zyd mocno usnął, chlap akradł go, napaskudził do jego jarmułki, przygiął brzózkę, przywiązał do jej czuba jarmułkę li 'puśoil, 'plOtC'zym :od:jechałc:ichc'em wraz z ,towarami Zyda. Gdy ten obudził się rano, od razu dJmyślił się, że został obrabowany. Szukał jarmułki i dostrzegł ją wiszącą na brzózce. Schwycił za pień i zaczął szamotać dnewkiem z całej siły. Jarmułka spadła, lecz okazało się, że jest cała napaskudzona. Zyd zaczął cmJkać z podziwu i rzekł: "Wszystko rozumiem, ale nie mogę pojąć, jak ten goj potrafił załatwić się do mojej jarmułki na samym czubku brzózki? Dodajmy, że pod,obną w typie anegdotę znano w Polsce na Podkarpa:Ciu, ale dotyczyła ona Niemca, właścici'ela zajazdu, w którym nocował pewien kawalarz. Ten załatwił się w papier i ekskrementy rzucił na sufit. Otóż nazajutrz Niemiec długo metydawał nad tym, patrząc na sufit i mówiąc: "Jak sral, tak sral, ale jak on tam stal?" Ten sam mJtyw zanotowano na Śląsku 18. 35. K ,r o wan a d r a b i n i e. Zyd wszedł do obory chlapa i widzi, że na górnym szczeblu przystawionej do ściany drabiny znajduje się łajno krowie, zaczął się więc zast:mawiać, jak to krowa mogła narobić na górny szczebel drabiny? Pyta chłopa, a ten m6wi, że krowa narobiła na dolny szczebel, a ktoś przystawił drabinę drug:m końcem 19. 36. T c h ó r z l i w Y Z y d. Zydów uważano za tchórzliwych. Jedzie Januk dJ miasta, a dT'Ogąidzli:e'~11Ia:jloIillY mu Zyd ~ 'pyta: "Dolkąd ty, Janie, jedziesz?" Otrzymawszy odpowiedź, że do miasta, Zyd s:ada na wóz. Chłol~JUżlal k'olIlia,al,e nie wypada mu SI.;>ędzićnatręta z WJ'zu. Myśli Wii~c, jąk by tu pozbyć się nieproszonego pasażera. Po dro1ze trzeba było przejeżdżać rzekę w bród, bo nie było mostu. Jadą, rozmawiają, i chłop m6wi, ż,e pogryzł g'o wśdetkły p.ies, i że 'On jedzi,edo leilmlT~a.Wjeżdżają Podal Józef Lesz:kowicz; Federowslki, t. 3, nr 362. Krzyżanows'ki, Polska bajka, t. 2, s. 30; Simo'nides, s. 133. Po]-ska werSja ,mecrdoty znana też jest dziś w Wołowie Sląs'kim (informacja Janiny Hryhorowi-:z-Lubniewskiejl. lU Po,dał Wacław Sielick.i (wh. wyżej przyp. 6). 17 18 �Materi.aly 235 i dyskusje do rzeki. Gdy byli na samym jej środku, chłop zaszczekał na Zyda. Ten, myśląc, że ,chłop się wściekł i chce go pogryźć, skoczył do wody aż po pachy. Chłop zaś przyjechał do miasta i konia postawił u tego Zyda. Przychodzi Zyd i poznaje konia tego chłopa na swoim podwórku. Pyta żony, jlk się :za'c'hio,wywlał.JaJnwk, gdy 'Pr.zyjechał, ,czy jest iOinnormalny. Zona odpowiedziała, ż·e zachowuje się jak zawsze i nic mu nie jest 20. 37. O d waż n y I c e k. PewnegJ razu wi1k wpadł do ogrodu Icka. Zobaczył to właściciel, schwycił strzelbę i wymierzył do c1rapieżnika przez lufcik w oknie. Na to jego żona: "Ach Icka. Icka, ty praz swaju adwahu dusoj zahawiejis!" (przez swą odwagę marnie zginiesz) 21. 38. Kar a b i n z e z g i ę t ą l u f ą. Wołają Icka do wojska, bo szykuje slię W'ojln1a.Gdy dainu mu ikar a'bin, poszedł do k1{)lWa1a i 'kf<l:ZIał zgliąć lufę pod kątem prostym. Gdy go zapytano, po co to zrobił, leek odpowiedział: "Bo bezpieczniej będzie strzelać zza węgła" 22. 39. I c e k i s.t o w i l k ó w. lcek przechwa.ał się, że gdy szedł kolo :k.n~alków,W1idziałw n;k:h 600 wilków. Gdy .mu ni'e wierwnJo, 'poprawił się: "Nu, moża ich było dziesić". Gdy i tę liczbę zakwestionowano, rzekł: "Nu, marża byu adzin wouk". A gdy i to poddano w wątpliwość, odparł: "Nu, a 'S'z,toheta u ,kuście iSZ8Jsbał.a?ChWlQltbyu wasL-ry, jiCłJk ISIzył'a,i u kust p asikaiCIzył a". OkazuJe się W1ięc,że' była Ij;>otyllko ja."zczurka 23. 40. I c e k li d e r z a n y g a ł ę z i ą. Chłop i Icek szli wieczorem przez las. Icek bał się, zaproponował więc, aby chlap szedł przodem. Ten zgodził ei~, lecz idąc, zbo.śjwie , !przytrzymał i mocno puścił g,ałąź w głowę Icka, aż się ten złapał za czoło. Gdy bJl zelżał, zaczął dziękować ch~opu, że przytrzymał gałąź, bo inaczej zabiłaby go ona ... 24 41. I c e k w y g r y w a k a wał d z i u r a w e j d e ski. Chłop i Icek razem wędrowali i umówili się, że jeżeli coś znajdą, to będzie to zdobycz tego, kto składniej określi znaleźioną rzecz. l ato znaleźli worek jęczmienia i wOtr€\kgTykti, 'któ:f'e W'idiooZll"lie spadły z oCzyje[rDśwozu. kek kflzy'knął: "J aczmień-hreczka!", a chłop: "Hrecz-J aczmień!" Icek musiał przyznać, że określenie chłopa było składniejsze i zgodzić się, że oba worki przypadną chłopu. A na razie zarzucili je na plecy, po worku każdy, i idą dalej. Po jakimś czasie znaleźli kawał spróchniałej deski, z dziurą w środku. Chłop powiedział naumyślnie niezgrabnie: "Dzirka-doszka", a Icek "Dzir-doszka" i ku swej wielkiej dumie, wygrał ... 25 Po·dał jw. Podał Wacław Si,cIicki (zob. wyżej przyp. 9). 22 Podał Józef Leszkowicz. 23 Po,dała Janina Hryhorowicz-Lubn:ewska. 24 Podał Henryk Sielicki (983), lat 57, b. miszlkani€C wsi MikuliJno nów pow. wi'ejs.kie-go, obecnie zam. we Wrocławiu. 25 Podał Wacław Sielicki (zob. przyp. 9). 20 21 g,l). Dołhi- �236 Materiały i dyskusje C h ł o p z a m i e n i o n y w ż y d o w s k i e g o ,k o n i a. Pewien Żyd jechał drogą i spal. Zobaczył to chłop idący z synem, zatrzymał konia, wyprzągł go i kazał syn,owi zaprowadzić do swej stajni, sam zaś nałożył na siebie chomąto. Żyd zbudził się i chciał popędzić konia, ale ujrzał zamiast Inieg.o·chlopa. Zdziwiony, zlazł z wozu i pyta, co on tu robi. A chłop mówi: "Za moje grzechy byłem zamieniony w twojego konia, ale kara moja dz.iś już minęła i znowu jestem człowiekiem". Trudna :rada, musiał się Żyd z tym pogodzić. Za parę dU1i poszedł Żyd na targ by ku'pić s::>bielllJ'weg'oilmm'iali 'SiP'o~k,ał tamtego, wysta!w~{)neg:ona Sl;:yrzedaż. PJ!Cls;zi€ldł do nieg:J' li s:z€lpnął mu inJa'Ulchio:"Znowu 'zglflz,es:zyłeś?"Ale nie chciał go kupić, żeby nie mieć noweg.o ambarasu. W wariantach zapisamych przez Michała Federowskiego zamiast chłopa z synem występują bernardyni bądź pop z diakiem 26. 43. Ż Y d o b i t Y ko n i u s z k i e m b a t a. Pewien Żyd namówił parobka, aby razem poszli kraść jabłka w sadzie jego gospodarzy. Parobek się zgodził, ale uprzedził gospodarza, że przyjdą kraść. Gospodarz z łatwo3cią złapał ich na gorącym uczynku i ukarał chłostą. Kazał mianowicie obu położyć się naraz, parobkowi bjżej siebie, a Żydowi dalej i wlepił im dwadzieścia batów. Późni-ej Żyd chwalił się: "Ja byłem bity tylko koniuszkiem bata, a parobek - całym batem". Parohek zaś śmiał się z tego, gdyż bat walił właśnie w Żyda, a jego zaledwie dotykał. 44. Ż y d z i z a b a w i a j ą si ę s t r z e l a n i e m. Żydzi znaleźli strzelbę i postanowili wystrzelić. Rabin komenderował: "Ty Lejba, dziarży strelbu, ty Boruch syp siudy pOlrach,a ty Icka suń siudy spieku!" Strzelba wypaliła, a Żydzi porozbi-egali się w przestrachu. - W wersji zapisanej przez Michal,a Federowskiego (Zydaii.ska stralania) występuje więcej postaci, mianowicie Lejba, Orach, Brat, Kony, Cić, natomiast w ukraińskiej (Pro triach ty liw i rusznycciu) osobami działającyrrt:ł są Boruch, Ićko i Doroch. Dwaj pieTwsi, strzel,ając niezgrabnie, zastrzelili Dorocha. SIad tej anegdoty utrwalił się w powiedzeniu b:abruskim zapisanym w końcu XIX w. w sąsiednim z wilejskim powiecie borysowskm przez Eugeniusza Lackiego: "Icka, trymaj spicka, a ty Bo'ruch trymaj poruch, a ja, Chaim, ucikaim". enże Lacki zapisał inne powiedzerni'e, zl1l,unet,eż 'W nalS:zychKllk'oliicach:"Lrudz'i, ludzi, ISZJi'o rz hetaha bl1JdziJa: Żydy Jankila bjuć! - A chtoż Jankil, kali nia Żyd?". Jest to również ślad jakiejś dawnej anegdoty, już zapomnianej 27. 45. D u reń, c o b r {)d y f a r b uje. Pewien Żyd miał rudą brodę, a bard:uo chciał mieć czarną. Znalazł się frant, co podjął się ufarbować 42 Podał jw. P. Cubins'kij, Trudy Kraj, t. 2. Petersburg 211 27 skij cestwa i by ta Belorusov. etnograficesko-statisticeskoj ekspedicyi w Zapadno-R'.Ls- 18.8, s. 578; J. E. La-ckij, Materialy dla i:wćenija tVOTl. Poslovicy, pogovorki, zagadki. Moskwa 18::J8,s. 14. �Materiały i dyskusje 237 mu brodę. Nasypa,ł do gaflI1k:a kleju s1JolarlSll{jie:go, TlolZJg'OlvO'Wał, wsypał lSiadzy i kazał Zydowi wlożyć brodę do tego garnka, mówiąc mu: "Gdy farba 'za1stygnie, 'przy}dźd:> mnie. Ja Itymozasem pójdę na lfJ'lllielk.Pytaj: "Czy widzieliście tego durnia, C'o brody farbuje? - bo mnie tak wszyscy nazywają". Gdy farba zastygła, Zyd poszedł na rynek i wołał: "Czy widz,ie.iścioe tegoci:urnia, 00 brody f'aI'buj'e?" Ludzie 'Patrzyli na jeg!o brodę zanurzoną w g'a flI1lku i Śimie.i się do r<lI:lJp'uku. Anegdotę OI;JIJIW';-adJaill<) p::>b~alo'ms:ku, ale wolaruie "Czy wi!dzi'eli.Śicie bag'o durnia, 00 hY'ody farbuje" - po polsku, stąd wniosek, że źródłem była tu anegdota polska. Istnialy jedllialk Ukże wel'sjebia~olf.usk:i'e, jedną z nkh 'Z!anot!o'WałMiehał Federowski 28. 46. Z Yci j 'a Ikoś w ~i,a d € k. Byil tak,i S:p'rytiny Zydoik. Lubiu każ/' dym szczyra dapamahczy. Jaho achotna brali u świedki. Wat raz razh'a::!al'3l';ciaSlpralWaab Ipalk:raży k,alnia. PaS'~kadaWlalny pa'pr'a!sliil uśW'iedJki taha Zydka. Suddzia pytajić: "Ty znajisz hetaha kania?" "Ny, czamu ja nie mahu jaho znać; ja znail jaho jak jon byu małymżarabionkam". S.::>rawa wyjhrana, świedku pchwalili. Praz niekatary czas u hetymża sudzie razh;adałasia sprawa ab pakraży dzierawa u lesia. Taj, chto ukrail, padkupiu Zydka, kab zmani u, sztoo u het y czas widz.iu jaho u miasteczku. I jon hedak skazau. Suddzia pytajić: "A szto, ty znajisz hetaha czaławieka?" A jon adkazywajić: "NY,czamu ja nie mahu jaho znać; ja znail j3ho użo jak jon byu małym chlapczykam". I uznoil sprawa wyjhrana. A pośla zajszła sprawa ab ukradzieennaj strelbia. Suddzia pytajić taho s1maha Zydka-świe::!ku: "Ty znajisz hetu strelbu?" "Ny, czamu ja nie mahu jaJe znać; ja znail jaje, jak jina była małym pis'talecikam". Tut kariera jaho konczyłasia 29. 47. C h ło1P W bo ż n ic y ż yd,o w s k ie j. Pewien 'chł!op z:akradł się d::>bożnicy żydowskiej, by z'obaczyć jak Zydzi się modlą. Lecz później oni wyszli wszyscy i zamknęli drzwi, a on nie mógł się wydostać. W nocy za1chC'iaŁomu Siic;'Załatwić, uczyn.ił Wlięc tiD w 'kąIC'iJe.NalZaj'llt:r'z rano 'Przyszli ZydZli sit; modlić, 'o,twla,dtihoinicę, a tu goj w ni'ej s1edzi. W dlOdati~u lI1ajlpielrw:::l':Jezullill'QI:""ma Ip'Olt1em 'Z'oba.c:zyli:kupę. Pytają więc chłop.'!, skqd sit; ona wzięła w tym świętym miejsu, a chłop odrzekł: "U noczy spatkalisia tut nasz Boh i wasz, i naczali bicca. Nasz Bah jak dail waszemu Bohu, dyk wasz Boh aż usrailsia". Usłyszawszy to, Zydzi zaczę:i maczać palce do tej kupy i żegnać się nabożnie po żydowsku, mówiąc: "Sza'kum, malam, hOlSkim Jmł,am". A chł.O'PLSlzybk'Ouci'e:kl. - P,::><bbną wersję zapisał Michał Federowski 30. 1 f6 29 10 Krzyżano'Ws<ki. PoLska bajka, t. 2, T. 1138; Federawski, t. 3, nr 486. Podal Stanislaw Sielicki (zob. wyżej przy;p. 12). Podał Wacław Sie:licki (azb. przyp. 9); FederolWlSki, t. 3, 'nr 495. �238 Materialy i dyskusje 48. Jak L e j b a j e c h a l d o P a l e s t y n y. Lejba postanowił jechać do Palestyny, na świni. Gdy go pytano, dlaczego właśnie na świni, 'odpowiedizi,al: "B;) moja poidroÓż,ni,e !będ~'e nk !k'OIS7JtiC)wać: świlIlia będzie się żywiła moimi odchodami, a ja - jej odchodami". Trzeba tu zaznaczyć, że Jeżeli anegdoty podane wyż·ej (nr 31 - 47) niebyly złośliwie antysemickie, opierały się na zawartym w nich dowcipie i można było z powodzeniem Żyda zamienić os-obą innej narodowości, o tyle anegdota ostatnia zrodziła się z programowego antysemityzmu, rozwijanego przez polskie organizacje nacjonalistyczne okresu międzywojoennego. 49. W i a r a p r a w o s l a w n a ś m i e r d z i. Ktoś, dla kawału. wysmarowal pulpit ambony w cerkwi lajnem ludzkim. Pop wszedł na nią, by glosić kazanie. Zaczął patetycznie, wsparty o pulpi t: "Nasza \viera prawo()slaWlnaja ... " - tu uderzył go smród, powąchał więc ręce i mówi: "Każeh5'i,a, wIOlni'ajet!" I z/a'c:zyna od n'owa: "Nasza wiera prawoolawnaja ... " i znowu dodał: "Woniajet!" i po raz trzeci: "Nasza wiera prawosławnaja ... wsio-taki woniajet!" I, gniewny, zszoedł z ambony. 50. P o P ci e l n y. W pewnej parafii zachorował pop. Poradzono mu, by wysłał mocz do zbadania lekarz'owi w mieście. Wysłal więc z moczem swego sługę. Toen, gdy siadł przy ·drodze odpocząć i przekąsić, nicba£znie przewrócił słoik z moczem. Zmartwiał, ale zobaczył, że opadaj kil'IOlWla szykuje się do oddania moc'Zu. Podbiegł 'więc ii napelnił słJ:ik Ucieszony, zaniósł go lekarzowi. Ten zbadal mocz i orzekł, że pop jes~ cielny. Gdy parobek zakomunikował to swemu gospodarzowi, ten długi czas gryzł się myślą o czekającej go kompromitacji. - Jest ta tylko epizod dłuższej facecji polskiej, której bohaterem był głUPi chłop. Na terenie b:aloruskim zrobiono zeń popa 31. 51. C h ł o P li oS;P o w i e dz i. P.OISiledł'chłop do spowied'Z<i. Szukająic p'OI~O.a, ws!zedł do kuchn.i i :z'ohaczyl na stole dlUży sragan :z .krLlipnibem i sterczącym w nim ugotowanym prosięciem. W kuchni nie było nikogo. CMJIP dos.tal pu-,oJsięi w~ożył j-e do 'Swej torby. L'>nala:złPOP) i ,gdy ten nakrył go swoim ornatem, skradł mu zegarek z ki·eszeni sutanny. l zaczyna się spowiadać: "Ja wyhnau parasia z waszaha, baciuszka, jaczmiemu; janro :kruółasiJa, a j.a jano wynnau". "Cho'roSJZJCf - m6wi 'Pop - elo nie griech. Czto jeszczo?" "Ja ukrau zagarak". Pop m6wi: "Nada jego otdat' tomu, u kogo ty ukrał". Na to chłop: "Waźmi jaho, baciuszka". Pop: "Otdaj tomu, u kogo ukrał". Chlop: "Jon ni biareć". Pop: "No, jesli nie bi€riot, to pust' budiet tiebie". Chlop otrzymał rozgrzeszenie i wródł do domu 'Z pO!p'owym proSJię<Cii.€rm i 'Zeg~rłbem. - A'D!eg:c1ota)xl'chadzi 31 skij Por. Krzyżanowski, etnograficeskij sbornik, PoLska t. 1. bajka, t. 2, T. 173'9; W. N. DobrovolL9kij, S.-Pil€itier1J'tl'r1g 1893, s. 704. Smolen- �Materiały 239 i dyskusje z Polski, jej hohaterrami byli tu Cygan i ksiądz. Wersje białoruskie notowali M. Federowski i W. N. Dobrowolski 32. 52. Kra d z i e ż p o w r a z u. Chłop spowiada się u popa i jako cięż!ki grzech wyznaje Ikirad7Ji'eż!P'OIwT'oza. Sp::lwiednik pCYUCza, że 1;10 nie jest grzech ciężki. I dopiero teraz chłop dodaje, że do powr·ozu była przywiązana krowa. W wersji zapisanej przez Michała Federowskiego spowiadającym się jest "MoiS1kal"(Jak MaskaL spawidausia) 33. 53. P o P z a m i a s t f i g U If y. Pewien archijea.-ej (biskup) zamówił u rzeżbiarza wykonanie dwunastu apostołów. Ten wykonał tylko jedenastu, a tu nazajutrz ma przyjechać archijerej po rzeźby. BaTdzo się tym rzeźbiarz zmartwił. Ale gdy szedł spać, złapał u swej żony zalotnego popa. Kazał mu się rozebrać i stanąć ohok owych rzeźb. Niedługo nadjechał archijerej. Obejrzał wszystkie figury i szczególnie pochwalił ową .figurę-popa, że jest "jak żywa", zauważył tylko, ż·e ma ona "grzesz·' ne ciało", które należy usunąć, bo ,nie można w takim stanie postawić jej w s::>bolfze.Rzeżhiar'z wziął dłulbo i 'zbliżył się da g,wego !popa, a ten jak nie skoczy i - uciekł. - Geneza i tej anegdoty jest polska; zamiast popa występuje w niej ·chłop. W niektórych wersjach białoruskich wśród trzech figur podstawionych są pop, generał i żolnierz 34. 54. S w i ę t Y W ł a s. Pop nawiązał romans z mężatką Nastią. Dowiedział siGo tym jej mąż. Raz poszedł niby kosić, a chyłkiem wrócił i zaczął podglądać przez okno. Zobaczył popa w łóżku. Gdy otwierał drzwi, pop, będący nago, zerwał się, podbiegł do kąta z ikonami, stanął na kolalna i nachylił się c:w-lem aż do podŁo!gi, udając T,oz:m::>dIoneg'o. Chlqp pyta żony: "ChLo heta?" Ona od:p!owi.e±:mal'a:"Heta'ż śWii'aty DIas" Na to chl·op: "Świ1aty Ułais, a jajcy ja;k u nas" i zdzielił g'o mocno pasem po wypi(?tym zadzie. Pop zerwał się z klęczek, wyskoczył oknem wyłamując ramy i pobiegł goly do domu 35. 55. P a r a f i a n i e r a b i ą t a s a m o, c a p a p. Nowy pop postanowił zaktywizować wiernych w służbie liturgicznej, każąc im robić wszysUk,oto, 00 i on. Wt'em w ez.asie >olka!d:za:ni.a cerkwi wypadł węgielek z kadzidła i wpadł mu do buta. Pop polożył się na plecach, zadarł nogi i zaczął nimi trząść, aby węgiel wypadł. Parafianie także pobżyli się i zaczęlli 'tTZąŚĆwniesionymi da góry nogami. PalIfU, >00 sita'k) bliżej drzwi, wyszło na z2'Wln<'i kz. Ktoś, spóźn:iony, wiJdząc ż,e w cerkwi dzi-eje się coś dziwnegla, pyta wychodzących, '00 to' ;?JI1aczy.A <mi mówią: "Abi-ednra I 32 Podal Józef Klra'sowski (-zob. rpTZyip.1); por. też KrzyżanoW!5ki, Polska bajka, t. 2, T. 1807; Federowski, t. 3, nr 252; Dobr·ovols'kij, s. 700 - 701. ;].1 Podal Józef Leszkowicz (zob. przy,p. 14); Federowski, t. 3, nr 435. 34 Krzyżanows'k i, Polska bajka, t. 2, T. 1777; L. Barag, Belo-russirhe Vcl!.;:sma.rchen. Berlin 1967, s. 439 - 442. 85 Podał Józef Leszkowjcz. �240 Materiały i dyskusje konczyłaś, a naczałoś brykańje". - Anegdota znana M. Federowskiemu i innym folklorystom 36. 56. P s a ł a m s z c z Yk m ó w i p r a w d ę. Podczas spotkania z wiernymi baciuszka zapewnił ich, że wszystko Co mówi psałomszczyk (kantor) Iwan jest prawdą. A ten powiedział później: "Czyje dzieci w parafii są ryże - wszystkie są papowej r·oboty". I ludzie mu uwierzyli 37. 57. K a z a n i e n i e d l a P o l a k ó w. Pop, wchodząc na ambonę, zapytał, czy nie ma wśród słuchaczy Polaków. Nikt się nie odezwał, więc zaczął kazanie a początku świata, jak Pan Bóg ulepił pierwszego człowieka z gjny i postawił go pod płotem, żeby wysechł. Ale wś:ród słuchaczyokazał się jeden Polak i ten głośno przerwał kazanie, wołając: "Przecież przed człowiekiem płotu jeszcze nie było!" Na to pop: "Ja wied' spraszywał, niet li sredi was Polaka. I tak czeriez odnogo Polaka ja wsiu propowied' sgawniał!" - Anegdota ta powstała w XVII w. w czasie ostrych polemik wyznaniowych na Kresach, toczonych w związku z Unią Brzeską i walką z kontrreformacją. Wariant bardzo bliski zapisał Michał Federowski, a w jego wariancie drugim zamiast popa występuje pastor 38. 58. C z a p e c z k a k w i t. Pewien chłop furmanił. Po drodze zajeżdżał do kapo21myna tOlbj,ad.WY1pijał, j1adł, 'a wychodzą·c ,zdejmował starą, dziurawą czapkę i mówił do karczmarza: "Sza paczka kwit", a ten odpowiadał: "Kwit". Widzialo to dwóch popów, którzy przychodzili do tej karczmy. Dziwili się, że chłop nie płaci, a należność reguluje tylko swą cudowną czapką. Postanowili więc odkupić ją. Chlop sprzedał swą czapkę za duże pieniądze i pojechał. A popi wypili sobie i zjedli dużo, a wychodząc, też powiedzi-eli do karczmarza: "Szapaczka - kwil". Lecz karczm.'ł:rz kazał im płacić ra·chunek. Okazało się bowiem, że ów chłop uiszczał należność za :swe stolowani,e się z góry, a ni'e tPO zjedzeniu 39. 59. K s i ą d z i p a p. Ksiądz i pop zasiedli do picia wódki, lecz umówili się, że każdy z nich może wypić kieliszek tylko po uprzednim wypowiedzeniu rymowanego toastu. Ksiądz powiedział: "Czas jest krótki, wypijmy więc ki€lisz€'k wódki" - i wypił. Pop nie zdołał niczego wymyślić, więc ksiądz mówi: "Czas niedługi, wypijmy i drugi" - i wypił. Pop nadal milczy. Ksiądz powiada: "Czas szybko leci, wypijmy i trzeci" i wypił. Pop pauzuje nadal, gdyż mimo wysiłku nie jest w stanie niczego zrymować. A ksiądz mówi: "Ja człowiek nie uparty, wypiję więc Podal jw.; Federowski, t. 3, nr 410; Kabasnikau. Pakaz.alnik, s. 678. Podala Klementyna Olkowicz-Sz.edźkowa (zob, tpfZY1P. 4). 36 Podała Janina Hryhorowicz-Łubniewska (zob. przyp. 2); Federowski, Il~'331, 3S8; KrzyżanowsIki, Polska bajka, t. 2, T. 11833 H. 111 Podal Wadaw Si'elicki (zob. przyp. 6). 36 31 t. 3, �MateriaŁy 241 i dyskusje i czwarty" - i wypił. Tu pop nie wytrzymał, krzyknął: "Ach, mat' twoju jeti, dawaj wypjem po piati!" - i wypił ciurkiem pięć kieliszków. 60. A t o k t o? Na wąskiej drodze spo,tkały się dwie furmanki, w jednej z tyłu siedział ksiądz, a w drugiej pop, na przedzie zaś siedzieli wiozący ich chłopi. Pierwszy z nich krzyknął: "Na bok, nia widzisz, szto ksindza wiazu?" A drugi, wskazując kciukiem do tyłu, powiada: "A heta chto, ch .. ?" 40 61. P o P w j e z i e k s i ę d 'z a. :£<'sliądz i iP1QlP wdali !snę w :prog:awędkę· Ksic1dz mówi: "Siądę na ten wóz, a ty nie zdołasz mnie pociągnąć" (słudze zaś swemu dał aparat fotograficzny). Pop, jako że był krzepki, podjął .wyzwa1ni'e, po/pluł w Tęoe, ISlchwycH 'zla ,ohłi01ble i (p'olciąglnął wóz z ksiqdzem. W tym czasie sługa zrobił zdjęcie. Ksiądz kazał sporządzić wiele fotografii i pokazywał wszystkim, jaką to ma przewagę nad swym oponentem wyznaniowym 41. 62. P l' a w {) s ł a w n y p a p i e l e c. Pop przyjaźnił się z księdzem, odwiedzali się m.wzajem. Ksiądz zaprosił popa do kościoła na popielec, żeby pokazać katolicką ceremonię posypywania głów popiołem. Bardzo się ta ceremonia mu spodobała. Postanowił zrobić to samo u siebie w cerkwi (popielec u prawosławnych wypada zwykle później niż u katolików). Ksiądz nasypał mu pełną kieszeń popiołu. Na ruski popie:ec pop kazał wiernym podchodzić do si€bie dla posypywania głów, ale gdy sięgnął rękę do kieszeni, oka:zab się, nU'e ma ipopioł'U, uMał pod sutannę inne spodnie. Udawał więc, że każdemu sypie popiół i mówił (po polsku): "Z tegoś powstał, co w domu w spodniach został" 42. 63. K a l e n d a l' z p r a w () s ł a w n y. Interesowało ludzi, dlaczego kalendarz prawosławny jest prawie o dwa tygodnie późniejszy niż katolicki. A było to tak. Polak i Ruski szli do Pana Boga po kalendarz: Polak w chodakach ze skóry, a Ruski w ła?ciach z łyka lipowego. Po drodze Ruskiemu łapcie raz eciały się, a boso ni€ m:'>gł iść, musiał więc ściągnąć łyb 'z l<Jy i z:oobić nowe ła'poi'e. Polalk ,przyszedł razem z Francuzem, Wł'xhem, Niemoem, i pobrał kalendarz. Kiedy IP'r:zyslz2dł Ruski, już nie było kalendarzy i musiał on zaczekać na nowy. Spóźnienie łącznie z czekaniem trwab 13 dni i stąd kalendarz ruski jest {) 13 dni z tyłu 43. 64. M o d l i t waR u s k i e g o i P {) l aka. Rosjanin modli się, mówiąc: "Chleb nasz nasuszczij daj nam dni€.3, kusok chotia i czornyj, no 40 Podał Bolesław Lazar (1981), lat hinów p:Jw. wilejs·kieg.o, obecnie zam. w 4\ Podal Józ,ef Krasowski. 42 Po.dal Henryk Sielicki (zob. przyp. ł3 Podal Wacław Sielicki (ob. przyp. 16 Lud. t. LXVIII 69, b. mieszkaniec Gorz·owie Wlkp. 24). 6). wsi Witowce gn:. !)0ł- �242 Materiały i dyskusje suszczyj" (=duży). A PoI'aJk mówi: "Chle,ba n:asreg'o 'P'OW\S,'Zi€idJnIi€gtO daj nam chociaż i mały kawałek, ale białego". 65. M o d l i t w a p o p a i k s i ę d z a. Chlop prawosławny zgubił noz Składany, a ja.kżeż bez .1!a1bego11Ioia?POSiz,edłwięc do pOIpa,żeby się [pomodlił o szczęśliwe znalezienie. Pop zaczął się modlić: "Hospodi, pomiłuj, HOIS!podi,!pamiłuj", leez n~c z tego nie wychodziło. Poszedł więc do -księdza. Ten zaczął się modlić: "Or€mus!", a chłop zawołał: "tak, tak, z remuszkom, z remuszkom!" Ksiądz modlił się jeszcze i zakończył: " ... in saecula saeculorum" Chłop porwał się uradowany, krzyknął: "Za kulami, za kulami!" i pobiegł do stodoły, bo teraz sobie przypomniał, iż rzeczywiście położył wcz-oraj nóż za kulami (= grubymi snopami wytrzGsionej słomy, przeznaczonymi do krycia dachu). 66. C o z o s t a n i e w z ę b a c h m o ż n a j e ś ć w p o s t. Kiedyś uciążliwe były dla wieśników posty eucharystyczne przed komunią; trzeba byla jechać (czy iść) na czczo do kościoła ,i czekać nieraz do obiadu i dłużej bez jedz£'l'lia. Pewien chłop :p'o:szedłdo 'ksliędza i .pyta: "Czy jest grzechem, jeżeli zostanie coś w zębach 'z dnia p'O'plf'zedn:ieig,o :i człowiek zje przed komunią?" Ksiądz powiedział,. że nie. Chłop wziął więc, idąc spać ugotowany ogon wieprzowy do zębów i nazajutrz zjadł g-o pl'z,ed 'k'omunią. W innych walfLantach t€j anegdoty choodZliłonie o post eucharystyczny, lecz o wielki. Tak też jest w wersji, zanotowanej przez Michała FetdeT'O!W'Slkiego; tu chtop idą1c spać we wtorek zaipustny wziął w zęby całą szynkę (kumpiak) i potem długo jadł "po troszku" 44. 67. Koń "g a d a" p o ł a c i n i e. Chło.p wiózł księdza do sąsiedni-ej parafii na odpust. Koń, dobrze przedtem nakarmiony, zaczął wydawać wiadome odgłosy. Ksiądz, chcąc zażartować z chłopa, mówi: "Co ten twój koń gada?" A chłop, widząc że ksiądz jest w dobrym humorze, mówi: "Księnża proboszczu, mój koń gada po łacinie, ksiądz proboszcz pawinie'l1 lepi jaho razumieć, jak ja" 45. 68. K s i ą d z, o r g a n i s t a i k o b i e t a w s k r z y n i. Organista okrada księdza, ten wysyła gospodynię w skrzyni, by podpatrzyła złodzieja, organista jednak spostrzega podstęp, dusi gospodynię, potem jej trupa 'podrzuea księdzu i innym os'ooom, od każdeg'o pobierając c(o-1a·tę za usunięcie zwłok. - Jest to anegdota znana w całej Europie. W wersji zapisanej przez M. Federowskiego zamiast księdza i organisty występująchłopi 46. 69. D e wo t k a i z ł o d z i e j e. Dewotka modli się nocą w kościele spostrz€ga kosz, który złodzieje opuszczają przez otwór w sklepieniu. 44 4S 48 Federowski. t. 3, nr 273. Podał Wacław Sielicki (zob. przyp. 9). Por. Krzyżanows:ki, Polska bajka, t. 2, T. 1536 A; Federowski, t. 3, nr 172. �Materiały i dyskusje 243 Sądzi, żet<> a:ni'Ołowi,ezCłiproaszająją do il1~e:ba,'Wsiada więc do kosza iunasi się w ,n~m do gÓfry. Us'Zczęśli:wiQ1l1Ja widce, zaczęła wołać: "Jezu mój, Jezu, ja u niebu lezu!" Wystraszeni złodziele puszczają sznury i dewotka bardz·o siG potłukła. Doszła do w:niosku, że nie była jeszcze godna, by trafić do raju. - Anegdota ma pochodzenie polskie 47. 70. D e wo t k a p a s i e kro w ę. W Mikulinie była jedna niewiasta niby to pobożna, a bynajmniej nie moralna. Miała zwyczaj latem dopa~ S'anl~aswej \kr'OIWy IpO miedzach taik, by jadła ona 1Zboż,e lub koniczynę są siadów. Sama w tym czasie odmawiała różaniecc. Ulożonoo niej PQwie.,.. dzenie satyryczne: "Zdrowaś Mario, łaskiś pełna, kaniuszynka użo paśpieła" (być może kiedyś był to dłuższy wiersz), wyśmiewając w ten sposób jej fałszywą dewocję· • Przytoczone anegdoty na temat problemów narrodowościowych wskazują, że nie bylo w naszych stronach ostrych konfliktów na tym tle. Owszem, zachowywano wrogą postawę wobec władz carskich, ale poszczególne typy reprezentujące naród rosyjski są traktowane najwyżej z humorem, a ,niektóre z nich mają nawet przewagę nad Polakami (nr 6 i 8), co prawdopodobnie świadczy o rosyjskiej ich genezie. Cyganie są ukazani konwencjonalnie jako nieroby i o'Szuści. Zydzi, jak już wspomniano, traktowani są przeważnie z dobrodusznym humorem. Brak tu akcentów antypolsbch, bowiem większość tutejszej ludności utożsamiała się z Polakami. Co najwyżej śmiano się z ich pańskich "udziwnień", jak np. z imion Usia i Rusia czy kupna "czegoś". Nie pokazano tu szerzej stosunku chłopów do panów, gdyż anegdoty tego typu należą do kategorii klasowej, a nie narodowościowej i wymagają osobneg.o omówienia (pod.obnie j,ak anegdoty na tematy obyczajowe). Dość mocno natomiast został zaakcentowany w przytocz'onych tekstach niechętny stosunek tutejszej ludności, w większości .katolickiej, do prawosławia. Naleźy to tłumaczyć rusyfikatorską postawą Cerkwi na tych ziemiach, szczególnie po powstaniu styczniowym. Wypada też zaznaczyć, że dużo bylo an·egdot zgoła niecenzuralnych na temat p'Opów, a czasem i księży (musieliśmy je pominąć w :niniejszym przeglądzie), charakterystyczne jednak, iż te pierwsze mialy przeważnie genezę rosyjską (sądząc z używanych w nich zwrotów język(}wych), a drugie - polską. Można się domyślać, że były one przynoszone ze środowisk miejskich, pierwsze ze służby carskiej, drugie zaś pleniły się za pośrednictwem ml(}dzieży polskiej, przybywającej w OIklfooie międzywojennym do tutejszych miasteczek, jak też poprzez miejscowych chłopców uczących się w mia47 U' Zob. tamże, T. 1482. �244 Materiały i dyskusje stach. Opowiadano p-odobnego r,odzaju anegdoty zwykle przy pasieniu koni czy w innym odosóbnieniu i bardziej chodziło tu o owe pikantności, niż o świadomy antyklerykalizm, który zasadniczo nie występował w tych olkolioach. Bo anegdot alntYP'Olp1ow'5lk:ich opowiadanych w ŚT'odowisku kabbckim, -czy też n.a odwrót, ni'e możn!ł .o,czywiŚCiieU'Wtaż'aćza w!'a-ściwy przejaw a,ntyklerytkalli.:z.nw, gdyż wyśmiewały -one kler "cudzy", nie swój. ArtuiT Sandauer pisał ~wego czasu: "Anegdoty pogranicza językowonaroo·owego - ileż dal-oby się o nich powiedzieć!" 48. Właśnie. Przytoczone teksty dużo mówią bldacz<OIm nie tylko folkloru, ale też historii północnco-wschodnich Kresów II Rzeczypospolitej. WOJCIECH SADOWSKI Muzeum Okręg'owe Gorz6w WI'kp. RZEŹ.BA ŚW. ANTONIEGO OD MACIEJEWSKICH JAKO SYMBOL LOSÓW PRZESIEDLEŃCÓW ZZA BUGA Punktem wYJscla do napisania mmeJszego komunikatu stała się penetracja terenowa prowadzona w 1982 roku w poszukiwoaniu obiektów etnograficznych mogących wzbogacić zbiory Muzeum Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim. Podczas wizyty złożonej rodzinie polsko-niemieckiej Józ-efa Maciejewskiego zamieszkałej w Chwałowicach 21, gmina Bogdaniec w woj-ewództwie gorzowskim, zwróciła swoją uwagę niespotykana na tym terenie rz€Źba wyobrażająca św. Antoniego. Niekiedy mówi się w takich razach o przypadkowym odkryciu lub o miłym zaskoczeniu. Zainteresowanie się statuą wyzwolilo u jej właściciela ciekawe wspomnienia, które stały się też b iski-e autorowi komunikatu. W rezultacie okazalo się, że Józef Maciejewski jest przybyszem ze wsi 01szanka w przedwojennym p:lwiecie Słonim w województwie nowogródzkim, natomiast jego ż,ma zamieszkuje obecny ich dom bez przerwy 0:1 urodz-enia i jest narodow.:>ści niemieckiej. Oboje zaś gospodarze zwrócili przy tym uwagę, że św. A.ntoni przywędrował za JÓzef.em Maciejewskim z jego rodzinnych stron. Zdziwienie auto'fa było tym większe, że w 4ll A. Sandauer, Nieźle o Wańkowiczu. "Nowe Książki", 1972. nr 18, s. 2. �Materiały i dyskusje 245 swoim czasii'e przebywał u tej [['1od:zimy, Iprrowadtząc badani1a dotyczące osadników z Białorusi na wsi w Gorzowskiem. Podstawę do napisania historii rzeźby stworzył wywiad przeprowadzony z Jej posia!daczrem w lutym 1983 rOiku. Przystępując do wyw'iadu posiadałem już pewną orientację wyniesioną z uprzednio prowadzonych rozmów. Uzyskany w ten sposób materiał posłużył do zbudowania pytań dotyczących rzeźby, a odnoszących się zarówno do okresu międzywojennego, jak i powojennego. Nasunęło się równocześnie przypuszczenie, że warto ze zdobytym materiałem zapoznać szersze grono osób. Dzieje figury i jej droga do wsi podgorzowskiej mogą być symbolem losów osiadłych w dolinie Noteci i Warty kresowiaków. Sama rzeźba jest ponadto swoistym ewenementem w Gorzowskiem, a refleksja nad nią jest formą gromadzenia faktów, które w przyszłości mogą posłużyć do wzbogacenia przykładów wspierających naukowe opracowanie twórczości ludowej w XIX stuleciu i do lepszego jej zrozumienia. Odkrycie to może wreszcie podbudować przygotowane wcześniej teoretyczne zasady. Na marginesie dopowiedzieć należy, że właściciel przechowuje ją, bez \Zaimiaru rods.p'T'zerdanira, 'Z Ipowodów emorcjonalrnych i r·elirgijnJ71ch, a nice ze względu na zakodowane w niej wartości estetyczne. Nie zna on bowiem jej wartości kulturowej, jak też nie umie wskazać na nią jako na dzieło sztuki ludowej. Są one jak gdyby poza nim. Rzeżba przyścienna {) wysoko'ści 88cm przedstawia św. Antoniego Padewskiego stojącego na wprost. Wykonana została z jednego pnia drewna wydrążonego z tytuł i zaopatrzonego w ogniwo metalowe celem łatwiejszego przymocowania do ściany. Pierwotnie stała na czarnej, grubej desce z naniesionym napisem "Swięty Antolni Padewski" 1. Obecnie figura SpOczywa na zwykłej desce o zaokrąglonych krawędziach. Postać przestrzenna i rozbudowana, w habicie, wykazuje sztywność w dość krępej sylwecie. Szew!wść w ramionach wynOSi 23 cm, w łokciach 33,5 cm, a u podstawy 27 cm. Całość pokryta grubą warstwą polichromii olejnej. Głowa świętego o otaczającym ją wianuszkiem włosów o nierytmicznym grubym żłobieniu jest wyprostowana i ma wzrok skierowany w dal. Osadzorna ona została dość nieporadnie na grubej szyi. Duże płaszczyzny twarzy o wąskich ustach i brwiach, średnim nosie i wyrazistych oczach I Autorem cytowanych .poniżej wypowiedzi jest Józef MacicJe.v.sk.; Ul". w 1924 roku w powiecie słonimskim, a ,obecnie zamieszkały w Chwałowi,cach, gm. Bogdaniec. Rozmowa dotycząca figury przeprowadzona została 25 lutego 1983 roku. Zdania informatora ujęte w cudzysłów są wiernym i cytatami spisanymi z taśmy magnetofonowej. Nic poczyniono ingerencji ani w słowmciw;.c, ani w składni. ,Nasz święty AntolIli stał kiedyś na ,grubej i czarnej desce. Na crzodzic deski było napisane: Swięty Antoni Padewski. Pisano było już w starych księgach, takimi fidrygałaml różnymi. Nie było to pismo proste, ale takie jak w stary,ch księgach". �246 Materiały i dyskusje nadają jej wyraz spokoju, czujności, szczerości, ale 1;eż i zawziętości. Są niejako odbiciem poleszuckiej natury. Z prz.odu, ona lewym przedramieniu, skrytym w szerokim rękawie, leży księga podtrzymywana wysunię- tą dłonią, a na niej siedzi Dzieciątko z przerzuconq powyż·ej kolan tkaniną i z ułamanym ponad łokciem prawym ramieniem. Natomiast prawa ręka świętego, z widocz1ną spod rękwwa dłonią, jest zgięta w łokciu i zastygła w bliżej nieokreślonym geście. Sten~ortypową symbolikę wyróżniającą św. Antoniego uzupełnia wyrzezany wzdłuż lewego uda i biegnący od pasa w dół różaniec. Brązowy habit osłaniający całą postać świętego jest od przodu sfałdowany wzdłużnie i rytmicznie za pomocą zdecydowanych żłobień. Modelunek płaszcza uzupełnia gładki karczek i wysta- �Materiały i dyskusje 247 jących ponad nim .kaptur. Polichromia jest do'ść dobrze zachowana, choć miejscami zniszczona. Liczne otwory po aktywnych ciągle drewnojadach. Rzeźba w sposób oczywisty nawiązuje stylistycznie do twórczości ludowej innych regionów Polski. Nasuwa się tym samym przypuszczenie, że wykonawcą jej mógł być artysta przybyły na teren jej powstania z Mazowsza, Podlasia lub Wileńszczyzny. Za lokalnym twórcą przemawia natomiast "poleszucki" wyraiz twarzy A'll'tIQlIlieg,oi dziwny ilmrutTaSlt między figurynkq Dzieciątka Jezus a postacią świętego. Wypada tu nadmienić:, żc wśród ludności zamieszkującej Polesie (co wynika z badań przesiedleńców z tego terytorium osiadłych w Gorzowskiem) ludowa i samoistna rzcźba odgrywała skromną rolę. Częściej spotykało się płaskorzeżbl~ zdobniczą na budynkach, przedmiotach użytkowych lub kapliczkach przydrożnych. Tak różne cechy wyrazu artystycznego pozwalają też domniemywać, iż rzeźba może być wynikiem naśladownictwa jakiejś innej figury lub 'ilustr'acj,i św. Anl;ornieg'oPadeT'E~wskiegl(} C'zcz'one:go,na były,ch ,kresach iPółnocno-wschodnich. Zdradza to nieporadność w jej opracowaniu. W wykonawstwie postaci obok wyczuwalnej ambicji twórcy widoczne jest jednak uproszczenie świadczące o braku umiejętności warsztatowych uwidaczniajelce się chociażby w statyce i prostocie. Trudno też dziś powidzieć, czy postać świętego zastała zrobiona na specjalne zamówienie, o czym może świadczyć jej rozwiązanie techniczne od tyłu (wydłubanie), czy tc'ż wykonana została z wewnętrznej potrzeby twór'cy, a następnie ofiarowana kościołowi. Mimo trudności w datowaniu, na podstawie samej figury, można na mocy wyvviadu Czas jej powstania umieścić grubo przed 1863 rokiem. Opisywany tu kresowy wizerunek dewocyjny ma znaną z przekazu ustnego rodziny Maciejewskich długą i interesującą historię. Według świadectwa tcj rodziny, statua pochodzi z klasztoru Benedyktynów w Horodyszczu koło Pińska z. Pojawienie się jej w rodzinie związane jest z dziadkiem ze strony matki Józefa Maciejewskiego, który do chwili wybuchu Powstania Styczniowego był klerykiem we WSipomnianym klasztorze. Idea narodowego wyzwolenia była powodem, że pewna grupa młodzieży duchownej opuściła mury -klaszto'l'ne i pospieszyła z pomocą powstańcom. Stworzyła ona w ten sposób pretekst dla władz carskich do zlikwidowania "monastyru" jako ostoi polsk,ości. W tej sytuacji przełożeni zakonu zmuszeni zostali 2 Klaszlo:r Benedyktynów w Horodysz'czu ufundowany przez Karola Kopcia p:Jwst;J! w XVII wi·eku. Zli'kwidowamy ·zaś został na mocy ukaz'u ca':~f.:iego w 1864 roku. Por. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów slowwński-cil., Warszawa 1882, t. III, ·s. 144. 'Plrzedlruk fotooffsetowy z 1'976. �248 Materiały i dyskusje do poproszenia swoich podopiecznych i okolicznej ludności o zabranie na pewien okres wyposażenia kościoła i klasztoru do swoich domów. Dziadek J óz-efa Maciejewskiego, też imieniem Józef, zdecydował się wziąć do domu rodzinnego w Skóra tyczach na Pol-esiu ulubioną figurkę św. Antoniego Padewskiego 3. Ocalenie statuy uważał za ocalenie skrawka polskości. Można zatem powiedzieć, że w omawianym wyobrażeniu świętego tkwią dwa wątki: polityczny i religijny. Car wiedział, ż-e katolicy (a więc i Polacy) osłabiają jego władzę i dlatego w imię racji politycznej zwalczał wszelkie jego przejawy mogły to być nawet kapliczki lub krzyże przydrożne. Po upadku Powstania niedoszłego zakonnika wywieziono - oczywiście bez figury - na Syberię, skąd powrócił po kilku latach dzięki zbiorowej prośbie sąsiadów skierowanej do cara. Wielką rolę odegrały tu, zdaniem rodziny, wspólne i częste modły jego krewnych przed św. Antonim. Były kleryk-zesłaniec powrócił do rodzinnej miejscowości, by wkrótce dowiedzi-eć się, że jego posiadłość została skonflskowana na rzecz oficera carskiego. Zabrał więc figurę i razem z rodziną osiedlił się niedaleko Bytyni na Białorusi, gdzie też wkrótce ożenił slię. Zmall'ł w 1924 rdku pT'zekazuj.ą'c swegoświętre:g,o w po!saglu ,zamężnej już córce, Filomenie. Nakazał przy tym, aby jej strzegła jako relikwii rodzinnej. Padł' też ponoć wyraźny zakaz wydawania statuy poza rodzinę. Matka pana Józefa, Filomena z domu Kwir, przeniosła figurę do swe·· go domu w Olszance koło Słonima, gdzie uroczyście ustawiła ją na oltarzyku domowym, -a u stóp świętego razem z mężem złożyła kwiaty z równoczesnym oddani-em rodziny w jego opiekę. W następnych latach tradycja rodzinna otaczała postać świętego coraz to nowymi "cudami" i informacjami nobilitującymi figurę. Utrwalało się przekonanie, że jest ona wyjątlkowymopiekunem rodu Maciejewsibch. S1Jr'zec kh miała .skutecznie przed kradzieżami, pożarami i wyładowaniami atmosferycznymi, dopomagać w uzyskaniu lepszego urodzaju i skutecznie opiekować się w czasie wojny 4. Asystowała również w uroczystościach pogrzebowych członków rodziny włącznie ze pogrzebem matki, który odbył się w Chwał'owicach koło Gorzowa. W 1947 roku figura świętego Antoniego razem z Filomeną Maciejew3 "Dziadek kiedyś uczył siG za księdza. Był to matki ojciec. Uczył siG w klas ztorz'e w HO'rodyszczu. W tym czasie, w 1863 roku, wybuchło PO'ws-tar,ie Slycznio'.',:c. ~iekt6rzy klerycy po'szU do Powstania". 4 "Figurka ta zawsze nas strzegła. My byliśmy cztery razy paleni i przez nią ocaleni. Filgurka t,a wyszła cało z wielu dziwnych i nie do wyjścia sytuacji. \1 my razem z nią· Uważamy tę figurkę za cudowną. Dzięki niej ojciec wygrał trudml sprawę w sądzie. Modliliśmy się do niej jak chcieliśmy mieć lepsze plony. Urato. wala też -ojca przed zabiciem jak weszli hitlerowcy oraz w 1942 roku przed wywiezieniem w głąb Rosji". �Materiały i dyskusje 249 ską przywędrowała do Chwałowic, gdzie wcześniej osiadł powracający z rob6t przymusowych w Niemczech jej syn Józef. Był on już w tym czasie ożeniony z Niemką - właścicielką obecnie zamieszkiwanego przez Maciejewskich dWOJ'ku. Pierwszym przedmiotem, jaki nowi lokatorzy wnieśli do budynku, była statua Antoniego. Spoczęła ona na stoliku pospiesznie zamienionym na ołta1rzyk. Umierająca matka pana Józefa przekazała ją synowi, prosząc () dalszą opiekę nad figurą· Józef Maciej-ewski podarował ją następnie swej córce zamieszkałej w Gorzowie pod warunkim, ż·e zostanie ona zabrana z domu w Chwałowicach po jego śmierci. Decyzja ojca przyjęta wstała z powagą i z rozumieniem. Jak wspomina pani Herta Maciejewska, powtarzając słowa teściowej, mąż jejocalał i oc1nalazł się dzięki modlitwom rodziców przed figurą św Antoniego. Dzieje figury, jak się okazuje, nie są takie proste. Są one zagmatwane tak jak hisbria rodziny polskiej wywodzącej się z kresów północno-wschodn:iich. Znajomo'ść jej zezwaila b'Oiw~emna dotarcie do oha:rakrterys tycznych cech kultury przesiedleńców z Zachodniej Biał'OTusi, cech odróżniających ją od kultury innych regionów. Chodzi tu głównie {) specyficzne porządkowanie historii, życia społecznego i świata przyrody. Przykładem może tu być nieuf:ność do zdarzeń i ludzi, specyficzny język, swoista interpretacja religii, słabsze zdolności adaptacyjne w porównaniu z przedstawicielami rekrutującymi się z Wielkopolski, Kujaw lub Mazowsza, a nawet trwająca po dziś dzień wiara w przesądy lub duchy. Jedną z zasadniczych funkcji figury, jaką spełniała w rodzinie, było opiekuństwo. Znaczyło to, że była ona niejako wbudowana w pomyślność rodziny. Spełniała tym samym poważną rolę w wyborze określolt1ego celu i sposobu postępowania jej członków, mimo świadomości, że jest 'olnaczęsto z 'Punktu w:drzenia ra'cjlQlnalnegofałszywe. Ob::larzDna była zatem ważną rolę wynikającą bardziej z konieczności irracjonalnej, niż logicznej. W mniejszym przeto stopniu wędruje ona z pokolenia w pokolenie Maciejewskich jako obiekt ludowej sztuki sakralinej, a w dużo większym jako wyimaginowany i dziedziczony po przodkach talizman z wyobrażeniem świętego mogącego w cudowny sposób dopomóc współcześnie żyjącej rodzinie. Rzeźba zyskuje w ten sposób coraz większą złożoność kulturową i stale obdarowywana jest przez posiadaczy nowym zakresem funkcjonalnych możliwości. Niezmieni:ma wydaje się jedynie funkcja kultowa, która jest przypuszczalnie identyczna z zamiarem twórcy. Na ukształtowanie się emocjonalnego do niej stosunku rodziny Maciejewskich znaczny wpływ miały oko!icznoślci wejścia w jej posiadanie, pozytywne odczucia patriotyczne oraz związanie się dziejów :rzeźby z historią rodziny. Przekazywanie rzeźby w następne pokolenia rodziny i związalne z tym opowieści są rodzajem tra[lsmisji histo'l'ycznej, w której statua poprzez kumulowanie się wiadomości i doświadczeń pełni funkcję �250 Materiały i dyskusje kroniki. Święty od Maciejewskich jest symbolem jedności rodu i wszelkich zmian w nim zachodzących. Jest rodzaje-m nadprzyrodzonego narzędzia czyniąc·ego życie bezpieczniejszym oraz wyzwalającym energię człowieczą u poszczególnych członków rodu. W miarę wzbogacania jej poprzez pokolenia c-oraz to nowymi rolami, przybiera ona na sile nadprzyrodzonej, a kult jej staje się miernikiem pobożności i sprawiedliwości. Spuścizna historyczna, jaką niesie figura, ma wreszcie - przynajmniej potencjalni·e - przemClżny wpływ na ko.lejne losy rodziny i kolejne pokolenia, które w niej wystąpią. Współcześni członkowie rodziny przydali jej, jak dotąd, jeszcze jedną funkcję, funkcję estetyczną. Nie oznacza to oczywiście rezygnacji z należnego jej szacunku. Trwałość znaczenia figury św. Antoniego w następujących pokoleniach Maciejewskich zależeć będzie od stopnia przywiązania do tradycji oraz ukształtowalnych przez zmienione otoczenie odczuć historycznych, ,reLgijnych i estetycznych. Odmienne są bowiem warunki społeczno-polityczne na kresach zachodnich po 1945 roku w porównaniu z warunkami . były kresów północno-wschodnich. STEFAN Zakład UlVrCS ALEKSANDROWICZ Etnografii Lublin NOWOROCZNE "WYMIATANIE BIEDY" W CHRZĄCIIÓWKU I OKOLICACH Pierwszy dzień nowego roku na wschód od Puław w okolicach Chrząchowa, Witowie i Chrzclchówka obchodzony był w sposób szczególny. Jeszcze do połowy lat dwudziestych naszego stulecia praktykowany był niemal powszechnie zwyczaj "wymiatania biedy", nazywany równiez "wymiataniem starego roku" oraz związane z nim "wynoszenie choinek". W tamtym okresie miały one już niemal wyłącznie charakter zabawowy. Pierwotnie, jak się wydaje, te wywodzące się z obrzędu praktyki posiadały dwie funkcje:spowoelowanie w nowym roku powodzenia i dostatku oraz wróżebno-mariażową. Urodzona w 1909roku w Chrząchowie M a l' i a T l' o c k a wspomina sposób obchodzenia tego święta następująco: �Materialy i dyskusje 251 "Jak w wigilie się sadzało choinke, to sie sadzało choinke za siestrzan. Pułapy jak to d.awniej było. Ile lud:Zlibyło w domu, ty}e gałązek trzeba byro wziąŚć. Czy dzie·ci, cy starsi. To było takie sprawdzenie, że jak która gałązka zółknie najp.ierw, to mówili, że umrze ruezadługo. Każdy se znacył nitko. Kazdy miał swoje. Abo pasecki jakiś. Jak sie jadło wi,ecerze sie robiło. Wiecór. Nic sie nie mówiło. Taki był zwycaj. Patrzyło sie co dzień. Maze to na mni·e. Maze to na mnie kolej. W ::"rowy Rok wszystkie kąty sie obmiotło. Pająki obmiotło to choinko. Biedy sie wyrzucało tak. Teraz to ni przyrównać. Najwięc,ej z dzieci to obmiatanie robili. Ni'c sie nie mówiło. Ubrać trzeba było w papierki i postawić trzeba było. Jak był śnieg, to w śnieg. Tak ziemia, to w ziemie. taki był zwycaj, to sie robiło. Tak ktoś postanowił. Mówiły tez, że która panna wyniesie najpierw, ta piersa wyjdzie za mi)ż. Inne podrzucały do góry. W którą strone poleci, z tej wyglądała kawal,era. To była w nOlwy rldk. Kawalerka nie wróżyla sobie, bo to panny były ciekawe" (zapisy z r. 1981 i 1982). M a l' i a K u t a, urodzona w 1896 roku w Chrząchówku, pamięta te z'Wycz'aje,!kiedy były one :pra.kt}"k'owail1Je przed I wojną światową . ..ChCli'nke panny wynosiły. Któr:a raniej wSItanie, !która raniej wyniesie. Jeszcze nie bardzo widno było. W którą strone sie przewróci, z tej strony przyjdzie kawaler. Takie śmieszki były. Wymiatało się z chalupy stare śmiecie. Wszystko stare wyrzucić, żeby wszystko dobre było w nowym roku. Na dr·oge sie wyrzucało śmiecie. W jakiej szmacie czy czym. Cokolewiek sie wymiotło. Na żarty, na śmieszki taki~. Potem miotło trzeba był.o poprawiać. Na t.rzy dni wcześniej ubierały. Jak była panna ładna, to kawalery wyrwały, a jak nie, to do drugiego roku stał~. Kawaler jak wyrwał, to ni'ch nie r·obił. Smyrg[1<11 i nie. Jeszcze w Wigilie było z,obaczone gdzie ta choinka ma być wsadzona. Płoty nie były takie jak teraz. Dwa kołki i dziury wiercono i za te dziury, za te kołki" (zapis z 1982 r.). S t e f a n i a A b l' a m e k, urodzona w 1910 roku w Chrząchówku, "uprzć)tala wszystko ze starego r,oku" i wystawiała "choinke" do dwudziestego rOiku życia. "W Nowy Rok trzeha było wstać rano. Jak :n!ajraniej, żeby wszystko ze starego roku uprzątnąć. Na przykład miotło albo szczotko i wyrucało się na śmietnik. Ubierał·o się też choinke rano. Jak najraniej, Papierami i wstążkami. Jakiś kwiatki. Wynosiło na ulice, w płot, żeby stała na Nowy Rok. Jak panna była w domu to dlatego, żeby jak nćljp.;:t;dzej za mąż. Było też tak w Nowy R'ok, że wynosili żyto. PrzeKilźnie żyto co gospodarz za obraz założyli w Wigilie. Wynosili na pole j pJ'Zckładali kamieniem w bruzdę, żeby ur'odzaj by" (zapis z 1982 r.). Urodz,()Inaw 1916 roku w Chrząchówku K.a t a r z y III ,a K o wal s ik a pami~ta. kiedy praktykowane były te zwyczaje jesz·cze na kHka lat przed �252 Materiały i dyskusje okupacją niemiecką. Wtedy było to już zjawisko bardzo sporadyczne. Sama wynosiła choinkę w okresie panieńskim. "W nowy rok, panny które chciały wyjść, ustrajały choinke \v kwiaty i wynosiły na droge. Patrzyła oknem. Zdejmowali kawalery. Panna nieraz wylatywała i ni€ dawała. Z lasu na wigilie choinke sie stawiało. W nowy rok ułamało się wierzchołek. S<lsny, nie jodłe, jak to teraz. Zamiotło się na niby, że to się Stary Rok wymiata i wynosiło za droge. Nieraz ktoś jechał saniami, to zdjął. Uciecha dla panny była, ż€ wyjdzie za mąż. Jeśli stała, to dzieciarnia zdjeła i tak było" (zapis z 1982 r.). Na podstawie zebranych dotychczas materiałów wnioskować można, że od czasu II wojny światowej te zwyczaje nie są na tych terenach kul tywow ane. U:ON SKRZYPCZAK PIL Poznań MATERIAŁY DO ETNOGRAFII CHOJNA NAD WARTĄ Leon Skrzypczak urodził się w Chojnie, 31 października 1901 roku. OjLiee jego, At~drzej, rzemieślnik i przedsiębiorca budowlany, pochodził z WI·onek. Ożeniwszy się z Marianną z R,a>ctziejów, 'osiadł w Chojnie. Leo:n Skrzypczak w Chojnie kOl'lCZy szkołę podstawową, wówczas czteroklasową i jako czternastr}leni chłopak wyjeżdża do Nadrenii, aby pomóc matce w utrzymaniu licznej ,ro,dziny. Powrocil do Po::ski i wIroku 1919 przystąpił do Powstania Wielkopolskiego. Z woj;!:.l z'.v')inwlly 70,tał w ruku 1921. Praktykował jako eliew - uczel1 budowlany w Pl,znaniu. puLem razem z ojcem prowadził w Chojnie przedsiębiorstwo budowla,1l' By] cłuchaczem uniwersytetów ludowych w Poznaniu i w DaJkach, uczęszczal na kur.'y zaw'xlowe, d:~iałał w o'rganizacjach społecznych, reżyseruwał sztuki teatralne wystawiane na wsi. Żeni .się z Pelagią z domu Rębacz, ma :3 córki. Wr.az z ojcem dzierżawi! okręg łowiecki i namiętnie polował. Po powrocie z wojny w roku 1939 praco wal \V czasi'e okupacji jako stolarz we Wronkach. p,o wojnie założył na nowo w Choji;ie zakla,d budowlany. Jest dyplomowan)"m mistrzem murarsko-betoniarsk;m i plsiada uprawnieni,a budowlane. Zniechęcoll1y domiarami podatkowymi przenosi siG do budownictwa państwowego. Pracuje na wLelu stanowiiskach, od ki\~rownika budowy aż do dyrektora przedsiębiorstwa budowlanogo. W ro"u UW'? prze,_hol~~; na cmeryeurę, osiada we Wronkach i zaczyna pisać. A oto tytuły 1. Puszcza nie na Tysiqclecie rę'kopi:;miennych zdradza Państwa swoich prac L. Skrzypczaka: 1965; 2. Dawne dzieje Chojna nad Wariq 19'66; 3. Moje wspomnienia, 1966; 4. Moje wspom- tajemnic, Polskiego, �Mater-ialy 7l:<;nia czasów 1967; 6. Wojna c:llch Powstania Wielkopolskiego 1918/1919, 1967; 5. Rodzina polsko-bolszewicka, 1968; 7. O wielkich rzekach świata romantycznym Ośrodek i dyskusje pięknem, wczasowo-wypoczynkowy 253 Lisieckich, fascynuJą- 1968; 8. Autobiografia, w legendzie 1!}80; 9. Cho_ino nad "VarLą. 1980; 10. Z;Jcie w cwwdo etnografii Chojna, Cl.. I i II, i anegdocie. Chojnie nad Wartą, 1981; 1'1. Materialy 1982_ O L. Skrzypczaku dowi·edziałem .się w roiku 1'979 'Wczasie ba-dań terenowych '.'1 Chojnk. Zainteresowałem się jego ,pisarstwem - rodzajem twórczości nieprofesjonalnej tak rzadkim w W ielkocplsce. W roku 1980 odwiedzam pisa,rza i zachęcam do -utrwal·cnia materiałów etnclg'raficzmych. L. S'krzypczak w roku 1981 przyjeżdżCl z preIe-kcją na posiedZlen.ie Oddziału P.oznańSlkiego PTL, w 'wku 1982 zostaje członkiem PTL. Poja'wiają się wówczas jego pra.ce w całości wypełnione materialami etr.ograficznymi. Podejmuje również .krytykę dotychczas'owych informacj i etnograficznych dotyczących Chojna a zawarty'ch w pu,blikacjach. Pisarstwo L. Skrzy.pc·zaka związana jest z o'soDowo;cją i losdlil! żyCif1wymi auto,m - jego -o,gromną ciekawością świata, przekonaniem -o wart0ści .pracy. chęcią przekazania doświadcz-eń, pragni·e.niem pozostawieniem śla.du po sobie. L. Skrzypcza:k wi·erzy w użyteczność pisania - chce oddać w tenspoiSób 'sprawiedliwość dziadkowi wyzu·temu z ojcowizny pod koniec XIX wi'eku, przyspieszyć bu· d'lwę utwardzonej drogi do Choj'na, rozsławić Cho'jno ja.ko ośrodek wyp,'czynkowy, sprawić przyjemrość i zainteresować czytelnika, Z1gromadzić matcriaiy pntrzebne do pracy naukowej. W jego tekstach własne obserwacje sąsiadują z informacjami uzyskanymi z ksiąŻDk i do'kume11'tów hi<5torycznych, wiadomości otrzy>ma_ne od b3bci i ~nnych ludzi z Chojna wY'stępują ·obok wątków fabularnych i oS'obistydl przemyślel'!. Owo pJłącz·enie obserwacji z oeer ą, otrzymanej info-rmacji z pomy~lem literackim a także dydaktyzm i bezpośrednia.ść w zwracaniu się do czyt·elnika nadają nieklórym ustępJm prac L. Skrzypcza,ka charakter współczesnej literatury ludowej. Przedstawiony t,u wybór fra,gmen'tów z prac L. SkrzypczaJka dotyczy Chojrna w gminie Wronki w województwie pil:s:kim, w dawnym powiec'ie sza.motulskim Wioski położonej na skraju Puszczy No1eckiej, na .słabYch glebach, oddZIelonej Wartą o·d zamożnych terenów rolniczych 'na J.ewym jej brzeg·u. Wi·oski do lier1<.wl1.l trudro dostępnej a jednocześnie od końca XIX wieku intensywni.e uczestmC'ącej w sezonowych wyjazdach do pracy w Niemczech. Na spe.cyficzme miej'ice mie'Sz-' kańców tej wsi wśród sąsiednich gru-p ludności zwracał uwagę już O. Ko'lberg. Oryginalna kultura i życie społeczne Chojna, konoentracja na sprawach wła'snej społeczrości, żywa świadomość historyczna, za.chowaneelementy fol'kl'o'ru, m. in. unikalny w skali Polski zbiór anegdot -o dawnych mieszkańcaCh wsi, zresztą niechGlnie rejestrowanych przez L. Skrzypczaka, nie zajęły należneg.o im miejsca w opracowaniach etnograficznych. Nie wyjaśniona jest nadal spraw udzi,ału osadników z Mazowsza w zasi'edlaniu wioski i innych terenów Puszczy Noteckiej w XVllI wieku i ksztalt·Q<waniu specyfiki 'kulturowej. nym Moja ingerencja w teksty L. Skrzypcza-ka była nieznaczna. Polegała na po-prav!leniu w kilku miejscach ortografii oraz wprowadzeniu niektórych tytułów. St3rałem się j,;,k naj rzadziej przerywać C'ią.głoŚćnar'ra'cji aulo,ra w wybranych do publikacji fragmentach. Pisarstwo Leona Skrzypcza'ka go·dne jelSt -uwagi etno,grafa z -dwóch co, najmpiej przyczyn_ Ukazuje wycho-dź,cę ze wsi przez całe życie silnie z tą wsią zw:ą· zanego, samouka, człowieka o światC"pogIądzie budowanym w kontakcie z rO~!1Ymi środowiskami i zlo'żone motywy po.djęcia twórczości pisarskiej. Dos~ar(;2:a i,nle- �Materiały 254 i dyskusje resujących mater:iałÓtw o Chojnie, ,k't6're jednocześnie posiadają ~echy literatury ludowej. Materiałów tak utrwalo'nych, że pozwalają nam Odcl.ytać spo..;6b myślenia i świat wacfltości ich autora. Zbigniew NAZWISKA, PRZEZWISKA Jasiew/cz i NAZWY TERENOWE W XX wieku ludność Chojna już nie mazurzyła. W Chojnie przetrwało 15 rodzin osiedlonych przed wiekami Mazurów, którzy siedzieli 'na gospodarstwach swych przodków do XX wieku. Podaję nazwiska tych rodzin: Radziej, Szwak, Mikuła, Piasek, Kajda, Rembarz, Gogołek, Książek, Te.rka, Kapka, Musiał, Helpa, Nowak, Szóstak, Jarysz 1. Każdy z mieszkańców miał jakieś przezwisko. Przezwiska te często pochodziły od imienia i tak, jeżeli komu było na imię Antoni, wołano na niego J,ajrut. Jeżeli mu było Franciszek, wolano na ntie,go Frąś. A jeżeli Andrzej, woł<łJnlQJędroch. Ale były w wi,oooe i inne pf1zezwiska, j3k Jeleń, Koza, Siwa, Górka, Kapturnik, Gorący, Grapa, Porcków Walek, Cicia, Rybak. Ja znałem osobiście tych ludzi, którzy te przezwiska nosili, aI'e już WS:ZYSiCy pormalrli a oZ nimi i przezwis'ka. W Chojnie można się doszukać 120 nazw miejscowych różnych odcinków polnych, leśnych, wodnych i gór. Ja niestety doszukałem się już tylko około 70. Reszta to jakieś małe odcinki pól, lasów, wód, gór i dróg. Ale gdyby sobie zadać trochę trudu, to i te odcinki dałoby się odnaleźć. Podaję nazwy tych odcinków: W wiosce: Zdrojek, Piaski, Gumna, Kozi Rynek, Waliszewo, Cegielnia, Leśniczówka - dawny dwór, Leśnictwo Pustelnia, Prom, Szkoła Polska, Przedszkole, Kościół, Dom Nauczyciela, Cmentarz, Cmentarz Niemiecki, Grób Zołnierzy Francuskich z 1812 roku; Polne: Chojno M.yn, Smugi, Grund, Dębnik, Radziszewo, Suche Lasy, Doły, Niedźwiadek, Kiesz, Malinie, Butka Lehmana, Butka Wodne, Butka czyli Biotko Zielone, Małe BIota, Duże Błota, Witoldowo, Kępiste, Bielawy, BJnuwnik, Czarnoszyna, Radziszywiec, Łęk, Ochodza, Ochodza Folwark, Cmentarzysko Łużyckie; Wodne: Jezioro Chojeńskie, Jezioro Radziszewskie, Jezioro Głuchowskie, Warta, Struga Młyńska, Zimna Woda, Stawisko, Przełazek, Kocioł, Kuchawnica, Struga Czarnoszyna, Strumyk; Leśne: Cmachowskie Lasy, Olszyce, Piaskowe Góry, Okrągły Dół, Stara Studnia, Bagno; 1 Nie znane są dokumenty potwierdzające osiedlenie ludności mazurskiej w Chojnie. Nie prz€'pTowadzono rÓWnież dotąd analizy nazwisk znanych z Chojna i innych terenów Puszczy Noteckiej oraz ludności chłopskiej z Mazowsza z XVIII \vieku (Z.J.) �MateriaŁy Góry: Góra Pustelnia, Góra Kalwaria, Mulita, Zagórze, Kaczmarska Góra. Zycie w dawnym Chojnie nad Wartą, PRZYWILEJ 255 i dyskusje Łysa Góra, Szubieniea, Góra 19&1, s. 42 - 44. LOWIENIA RYB W WARCIE Gmina miała przywilej, na podstawie serwitutu nadanego jeszcze przez księcia Sapiehę 2, łowienia ryb w Warde, każdy w miejscu graniczenia jego roli z rzeką, na wspólnej długości około 6 kilometrów. Było to dużym dobrodziejstwem dla nielicznej jeszcze ludności Chojna, bo gdy inne źródła utrzymania się wyczerpały, to w rzece kilka ryb na obiad zawsze można było złowić, nawet przy pomocy wędki. To też kaźdy mieszkaniec wioski był myśliwym, rybakiem i rolnikiem. Przywilej łowienia ryb w Warcie dopiero po roku 1900 został przez pewnego sołtysa, niedawno osiadłego w Chojnie, bez zgody Rady Gminnej, odstąpiony państwu niemieckiemu. Mieszkańcy Chojna tej krzywdy nigdy nie mogli temu człowiekowi przebaczyć i przy każdej okazji mu to wypomilllali ... Pamiętam ludzi bardzo starych, którzy się rodzili w pierwszej połowie XIX wieku i dziasiaj liczyliby sobie około 150 lat. Jednym z nich był Jan Ksiclżek, przodek wszystkich Książków, którzy jeszcze dzisiaj miesz:kają IW Chojmie. Zag:roda jego to za,budowa:nie, gdzie obok Marciniaka miesz:k1ał 'Qlstatnio Sylwester Rladzliej ... , stareg!o Książka slPotykałem latem prawie eodzienni, igdy siedzliał nad Wartą z wędką w m'iejscu, w którym jego ogród przylegał do rZietki, gdzie dawni,ej na po::listawie serwitutu miał 'prawo łowić ryby. Ale 'czasy się zmieniły i od czasu zaJprzedani'a p:r'awa łowienia 'ryb na Warcie p:r:zez wSlpomnialllego 'sołtysa, Niemcy ścigali t ych, którzy się dapuszczal:i takieg10 przestępstw'a. Toteż Książek miJał z teglo tytułu bardzo wliele niCjpr:zyjemno'śd, jalk sam 'o tym opowiadał. - Siedzę sobie pewnego razu nad rzelką a ryba ładnie bierze, aż tu nagle z krzaka wyłazi jakiś oprawca i mJwi: Guntach Herr Książek, drei Mark zu bezahIen. - Pytam - Co mówisz? A on wciąż to samo. Herr Książek, drei Mark zu bezahIen. Ja pieniędzy nie miałem, więc coś tam w książce zapisał i sobie poszedł. Ale po pewnym czasie przyszło jakieś urzędowe pismo. Go to może znaczyć? Czytam! Moja czybała! Dał do oCzyta!niaa tam stoj1al,o jla!k byk napisane. - Herr Książek, 2 AUlto'r po'twierdza, że wiedza o mazurskim pochodzeniu i osiedleniu przez ks. Piotra Sapiehę przetrwała w Choj,nie przekazywana z pokolenia w pokolenie i nie zos,tała wniesiona z zewnątrz. Podkreśla również więź Chojna, m. in. przez zawierane małżeństwa, z innymi "mazurskimi" wioskami w Puszczy (Z. J.) �Materiały 256 i dyskusje dn~i Mark zu bezahIen. - Za co? Przecież to była moja woda i ja miałem prawo łowić w niej ryby! Dawne dzieje Chojna nad Wartą na Tysiqclecie Państwa Polskiego, i\166, s. 40, ;,3 - 54, 56 - 57. WYJAZDY NA PRACE W GŁĄB NIEMIEC I ISKUTKI DLA CHU.JN,\ Dla ludności pochodzenia mazurskiego w Chojnie, która od wielu lat wegetowała i b2zodrobiny nadziei patrzyła w czarną przyszlość, zbliżały się szybkimi krokami lepsze dni. Bo czasy po zakończeniu wojny niemiecko-francuskiej z lat 1870 - 71 były nie tylko dla Niemców ale także dla mieszkańców Chojna czasem przełomowym ... Wówczas powstab wielkie za!potrzebowanie na ludzi do pracy. W tym -czasie dla mieszkań<:ów Ch ojna, którzy do tego czasu tworzyli zwartą i zamkniętą społeczno-ść, nie wędrując poza granice swej wioski i nie dopuszczając do wsi obcego elementu, otworzyła się nowa era. Z przeludnionej wioski wszyscy młodzi ludzie obJjga płci, a także nieco starsi, którzy posiadali własną zagrodę i kawał roli uprawnej, zostawiali zagrodę i rolę do uprawy rodzinie i wszyscy wyjeżdżali na prace w głąb Niemiec. BJ każdy był pot.rz-ebny, od silnego mężczyzny do słabej dziewczyny. Szczególnie poszukiwani byli rzemieślnicy, którzy byli dobrze opłacani. Pracy było do wyboru i jeżeli pracodawca był zbyt wymagający a .bo obniżał zarobki, rzucali pracę i szli do innego pracodawcy, gdzie byli mile widziani. D.a orientacji podam, że rzemieślnik zarabiał dzienlnie tyle, że mJgł kupić 50 kg zboża. Człowiek wyjeżdżający na prac-e w głąb Niemiec po przepracowaniu przykładowo trzech łat, wracał z zaoszczędzonymi pieniędzmi do rodzinnej w:oski i na działce otrzymanej od rodziny lub kupianej, budował sobi·e domek jednorodzinny, parterowy z cegły, pokryty czerwoną dachówką. Kob:ety znajdywały pracę w rolnictwie i szkółkarstwie a także w przemY3le cukrowniczym, bo usługi byly opanowane przez Niemki i Serbo-Łużycza:nki, które jako dJbrz-e m6wiące po niemiecku robiły w wielkich miastach Niemiec furorę jako ke:nerki, bufetowe, fryzjerki. Ludzie wyjeżdżający do pracy w głąb N:emiec przywozili do Chojna nie tylko pieniądze, ale także nową kulturę i nowy zapał do życia. LudZIe nabyli w Niemczech lepsze m miery, zaczęli się lepiej bawić i lepi-ej ubi,erać. Młody mężczyzna przyjeżdżał w nowym, modnym, dobrze skrJjonym granatowym ubraniu, Dziewczyny zaczęły się t:lkże mxl.nie ubierać w białe i różowe b:uzki i plisowane, granatowe spódniczki tro·chę pJniżej kolaJn i modne półbuciki. To wszystko starali sobie przy- �Materialy 257 i dyskusje swoić pozostali młodzi mieszkańcy wioski. Dzięki wyjeżdżaniu na prace w głąb Niemiec Chojno z wioski drewnianej, krytej strzechą, stało się znacznie wcześniej od innych wiosek z sąsiedztwa, położonych na dobrych glebach, wioską murowaną, krytą dachówką i wioską kulturalną·· . Ale nie tylko pieniądze i kulturę przywozili ludzie wyjeżdżający na prace do swej wioski rodzinnej. Młody człowiek po pewnym czasie pobytu w Niemczech, wracając do stron rodzinnych, przywoził z sobą młodą kobietę, którą tam w Niemczech pojął za żonę. A młoda dziewczyna wracając do stron rodzinnych przywoziła ,obcego człowieka, którego pojęła Z.l męża. I ehlJooiażrodzice nie byli ~ztegio ~zadowoleni, to jednak antagonizmów w tych rodzinach nie można <było zauważyć. Chooiaż t,en obcy mężczy:zna pozostał w rodzinie i wi,osce na zawsze obcym. Tych kobiet, które przywiozły sobie mężów z Niemiec, było w Chojnie bardzo dużJ. Poicrmkowlie ki,llku tych kobiet odegrali w żyCliu 'ważne ['lale ale dzis:aj w Ch!Djni<e tych nazwisk już się nie spotyka. W tym czasie zamknięta społeczność Chojna pękła i w drodze zawierania małżeństw poza granicami wioski do Chojlna napłynęło dużo obcej i świeżej krwi. A czas był najwyższy, że to nastąpiło, bo skutki życia i zawierania małżeństw w tak małej, zamkniętej społeczności, dały się już w kilku rodzinach mocno zauważyć. W niektórych rodzinach potomstwo przychodziło na świat karłowate i wcześnie umierało. W innych rodzinach potomstwo było niemrawe, bez chęci do życia. A w jednej dość licznej rodzinie wszyscy mówili w bardzo zwolniony sposób. Na takich degeneratów Mazurowie mówili - Zyje Maćko ciele, zyje, ale nie becy 3. Wielu wyjeżdżających na prace tam sobie brało żony, oczywiście z Wielkopolski, bo innych Polek tam nie było i po pewnym czasie osiedlało sil; w Niemczech na stałe. Dlaczego to robili? Bo tam znaleźli lepsze warunki bytu. A także dlatego, że obcemu mężczyźnie, Móry przybył do Chojna, ciężko było żyć, a obca kobieta, która przyszła do Chojna, w ogóle nie miała racji bytu. I te obce kobiety namówiły swych mężów do porzucenia swej wioski rodzinnej i osiedlenia się nad Renem. Materialy do etnografii Chojna, 1982, s. 46 - 49. JAK SIĘ ODZYWIANO Dla orientacji podaję krótki jadłospis. Śniadanie zawsze składało się z zupy mlecznej lub polewki z siadłego mleka. Do tego gotowane kartofle w mundurkach, które każdy mu3 17 Lud, Powiedzenie t. LXVIII to było używane przez babcię autora i od niej przyjęte (Z. J.) �258 Materiały i dyskusje siał sobie obrać i wkroić do zupy. W okn~sie zimowym, gdy nie było mleka bJ krowy były zaciel<me, gotowano polewkę z kapuścianki, do tego kartofle tarte. Dlatego w każdym gospodarstwie kiszono dv,rie beczki kapusty i mówiono o nich, że to są nasze dojne krowy na zimę. Do jednej z tych beczek wkłada'no kilka małych główek kapusty modrej, żeby kapuścia:nka nabrała koloru różowego i miała bardziej apetyczny wygląd. Dla odmiany gotowano zupę z tartego maku, do tego kartofle. Obiad składał się z zupy fasolowej lub gwchówki nagotowanej z sztuką mięsa, a gdy nie było mięsa maszczono smażoną, wędzoną słoniną. Dla odmiany gotowano zupę kartoflaną, bardzo zawiesistą, maszczoną smaż'oną słoniną, którą nazywano ślepe ryby. Do każdeg·o obiadu była gotowana kapusta. Gotowano także dużo ryb, a szczególnie zupę rybną, do teg·o kartofle. Pieczyste jadano na wielkie'święta lub gdy było świniobicie, wówczas jadłospis został urozmaicony. Bo bardzo często gotowano z płuc, wątroby, serca i nerek zupę, którą nazywano kwaśne. Do tej zupy wkładano suszony owoc śliwki i gruszki a gdy można było do tego dodać jeszcze świeżej krwi, była to wówczas czernina, bardz.o chętnie jadana. Kolacja znów z zupy mlecznej lub polewki z siadłego młeka albo kapuścianki, do każdej z tych zup kartofle w mundurkach. Jadano także dużo grzybów, latem świeżyc'h, zimą suszonych. Jadano także duż·o sera w formie twar·ogu, do tego kartofle w mundurkach. Chleb jadano tylko na wielkie święta. Sam wypiek chleba był w rodzime swego rodzaju uroczystością, na którą bardzo cieszyly się dzieci, bo każde z nich dostało jeszcze gorącą bułkę wielkości rozwartej dłoni. Bułki te nadziewano skwarkami słoniny lub też dojrzałym owocem: wiśniami lub śliwkami. W miejsce chleba Mazur-owie jadali dużo sera susz·onego. Było to rozwiązanie bez pre·cedensu, bardzo .praktyczne i dziś już nie stosowane. Ser urabiano w misce, z dodaniem soli i nasion koperku lub kminku, formowano gomółki, któ're nazywali kaskami, układali na desz,czółkach i suszono na słońcu. Gdy ktoś udawał się do pracy na polu daleko oddalonym od domu, zabierał w miejsce chleba kilka gomółek sera. Tak samo, gdy udawał się w dalszą podróż do oddalonego miasta. Materiały do etnografii Chojna, 1982, s. 43 - 45. WESELE W początka,ch XX wieku, które ja już dobrze pamiętam, takie wesela, na których jako chłopiec byłem wraz z rodzicami, trwały już jednak 2 dni i z powodu braku pomieszczenia zaprasza:no na nie tylko do 100 �Materiały i dyskusje 259 osób. Obrzęd weselny nie odbiegał wiele formą od ogólnie stosowanej w okolicy. Najwyżej tym, że kiedy tańce odbywały się na salce publicznej wydzierżawionej na czas trwania wesela, na salkę oprócz gości weselnych szła wię.ksZ'OŚćmłodych mieszkańców wioski ogląc!,ać, ale także się bawić, tańczyć. Z tą tylko różnicą, że goście weselni porozsiadali się przy stołach suto zastawionych butelkami z winem, piwem i wódką a także od czasu do czasu różnymi zakąskami, które po chwili usuwano ze względu na pył, który panował na sali. A goście nieproszeni musieli stać w pewnej części sali. Gdy obcych byl0 za dużo i przy tańcu panował za duży tłok, regulowano to w ten sposób, że od czasu do czasu drużba ogłaszał. - Teraz tylko tańczą goście weselni. - Ale bardzo często zdarzało się, że kawalerowie spośród gości weselnych prosili do tańca panny, które nie były gośćmi weselnymi, gdy tańczyć mieli tylko goście weselni. Ten obyczaj jest właściwy tylko dla okolic z,amieszkałych przez ludność pochodzenia mazurskiego i gdzie indziej nie spotykany 4. Takie wesele na sakeodbywał.o się z wielkim szumem wśród ustawicznego pokrzykiwania. - Ho wesele, ho nasze, hu ha! - A ,najbardziej pokrzykiwały panny i kobiety zamężne. Jedzono bardzo dużo różnego rodzaju mięsa i kiełbasy ,i pito bardzo dużo wódki, bo była bardzo tania. O wes,elu mojej cioci Kubackiej opowiadano bardzo długo, bo było to pierwsze wesele, które odbywało się na nowo pohudowanej salce do tańca w Chojnie, która do dzisiaj istnieje jako salka parafialna. Pan młody, który pochodził z okolic Wwnek, zamówił na wesele orkiestrę dętą, w Chojnie nie znaną. Gdy cały orszak weselny z domu weselnego udawał się na salkę i wkraczał do wioski a orkiestra zagrała jakiegoś marsza, to wszystkie psy w wiosce pozrywały się z łańcuchów i uciekły do puszczy. Przypuszczały widocznie, że nastąpił koniec świata. Bardzo ciekawe było pożegnanie gości weselnych, gdy wesele dobiegało końca. Gdy IpD dwóch dniarch trwa,nia wesela goście wesrelni zaezę1'i się przygotowywać do odjazdu, wszyscy weselnicy wyszli z domu na podwórze aby ich pożegnać. Parobcy przyjechali po swych rodziców powózkami, wtedy przystępywali do akcji drużbowie, tacy pijani, że 4 Autor chętnie int'erproeluje ten i niektóTe inne zwycwje oraz -uznane za in;teresujące pozo.stałe przejawy kultury jako związa'ne z mazurskim pocho,dzeniem mieszkańców wioski. Nie spotkał ich bo-wiem wc wsiach sąsia,dujących z Chojnem, IV których nie było ludno5ci pochodzenia m.azurs'ki'cgo. Sprawy wniesionych przez osadników mazurskich elementów kulturowych nie wstały jednak dotąd wyjaśnione. Prawo niepros2.Jnych ,gości -do ob.s'C!fJW1acji wesela i uczestniczenia w okreś!cnym za'kresie w zabawie weselnej znane było również na i'nnych terena.ch zachodniej i północnej Widko.pols1ki (Z. J.) �260 Materiały i dyskusje ledwo trzymali się ma nogach. Powyciągali z ukrycia długie, cienkie żerdzi€, do których na cienkim ikońou ;przYWJiązanybył mały S1nOl?€c:zek słomy. Te żerdzie z€ słomą nazywali półmiotłami i tymi półmiotłami wypędzali wyjeżdżających z zagrody. Te póimiotla maczali w bajorach albo udawali że maczają, ażeby odjeżdżającemu napędzić większego strachu. Odjeżdżający ICZęstobiegiem pędzili do swej pawózJki ci jak strzała wyskak'iwah z zagrody. Było to bardziej zabawne jak 'całe wesel'e, bo jak taki pijany drużba zamachnął się tym półmiotlem, to za każdym razem się przewrócił w bIota, więc obaj wyglądali jak nieboże stwDrzenia. Odjeżdżających drużbowie żegnali takimi epitetami. - Wygłodniałe psy, przyjechaliście tutaj nam wszystko wyżreć i wszystką wódkę wypić, ter·az w domu przez cały miesiąc nie będziecie potrzebowali jeść i jeszcze dlużej byście zostali, ale my wam damy na zapęd s. :::ycie w dawnym Chojnie nad Wartq, 1981, s. 52 - 55. POGRZEB Jedną z tych pr-aktyk, które przetrwały aż do XX wieku, było urządzanie pustych nocy. Gdy który z mieszkańców wioski zmarł, wówczas wieczorem schodzili się mieszkańcy wioski, przede wszystkim z sąsiedztwa, w domu żałoby i do późmej nocy odprawiah modły nad zmarłym. Odmawiano różamiec, <}'itanię.A na zalkończenie modłów, po półnJcy, częstowano uczestników skromną kolacją. Sam jeszcze brałem udział, będąc chłopcem, w kilku takich pustych nocach. Drugim takim chwalebnym obyczajem, przywiezionym z Mazowsza, było odprowadzenie zmarłego do granicy wioski przez wszystkich mieszkańców wioski i pożegnanie 6. Ten obyczaj przetrwał aż do 1918 roku. Do tego czasu zmarłych z Chojna składano na wieczny odpoczynek na cmentarzu w Biezdwwie. Bo tam była parafia i tam był cmentarz. Kondukt żałobny, któremu towarzyszyła prawie cała ludność wioski, udawał się do kapliczki przydrożnej w pobliżu pwmu na Warcie na mo5 Zwyczaj wypędzania gości weselnych nie było dotąd notowa,ny w materiaLch etno'graficznych z Wielkopolski. Moje bada1nia potwierdziły występowanie teg.J elementu obrzędowości weselnej w Chojnie i O'k,olicznych wsiach puszczańskich na początku XX wieku. Nie wyjaśniona jest dotąd geneza zwyczaju i jego związek z o'kreś-]OiIląg'rupą mieszkańców Puszczy (Z. J.) a l ten zwyczaj, choć nie znany w sąsiadl\ljących z Chojnean wioskach, 'Spotykany jeS't również na innyeh terenaeh Wielkopo,lski. Występował \V niek1órych ws:iach illie posiada1jącyc'h swoich cmealltalf<ZY (Z. J.) �Materiały i dyskusje 261 jej byłej posesji, gdzie obecnie dom nauczyciela. Przy kapliczce żegnając zmarłego chwalono jego cnoty i zalety, ba każdy miał prawo coś powiedzieć. Ale proszono często o wygłoszenie przemówienia dobrego mówcę "Kelnera" Nowaka, który barwnie potrafił podkreślić !zasługi człowieka, który na to zasługiwał. Ale w większości wypadków przemawiał ktoś z bliskiej rodziny. Potem odprawiano modły. Następnie rozdzielano pomiędzy odprowadzających, a szczególnie ludzi biednych i dzieci, duże kromki chleba grubo smarowanego masłem, a jeżeli zmarły był za życia zamożnym gospodarzem, kromki były obłożone wędliną· Na koniec obrzędu święcono cały kondukt i trumnę święconą wodą. Potem tłuczono naczynie od święco'nej wody a takż€ półmisek od chleba o cokół kapliczki i kondukt ruszał jeszcze 100 metrów dalej do promu. Większość mieszkańców wioski rozchodziła się do swych domów już od kapliczki a reszta dopiero, gdy prom odbił od brzegu. A tylko ścisły kondukt pogrzebowy, najbliższa rodzina i krewni, odprowadzali zmarłego aż liliacmentarz w Bie'ZdrolWie,11 kU,ometrów. Zycie w dawnym Chojnie nad Wartą, 1981, s. 49 - 51. CIOTY I DUCHY Było to wówczas jeszcze życie jak w bajce, które mieszkańcy wioski spędzali na polowaniu i łowieniu ryb tyle tylko, że wśród duchów, upiorów i ciotów, których było więcej, jak samych mieszkańców, chociaż nikomu wielkiej krzywdy nie czyniły. Ale zdarzyło się kilka przykrych wypadków, co było powodem, że strach przed upiorami i ciotami był wśród mieszkańców wioski wprost zabobonny. I po zlpadnięciu zmroku ludzie już z chat nie wychodzili i biada śmiałkowi, który to uczynił, zaraz cioty rzucały się na niego. Pewnego razu dwóch mieszkańców wioski, którzy mieszkali na zachodnim końcu wioski a pracowali jako fornale w majątku, wstało wcześnie rano i z latarnią udało się do majątku aby odpaść konie. Gdy wracali z powrotem i przechodzili obok wysokieje topoli, która rosła na miedzy pomiędzy Urbanm a Kęsym, od strony stoJoły zauważyli, że na wierzchołku stodoły cioty odprawiają swój sabat i jeden do drugiega mówi. - Widzisz je! - W tym momenci jedna z ciotów ciężarem swego ciała uderzyła w latarnię, którą rO'ztrzaskała, a na 'nlich samych rzuciła taki strach, że upad~i na ziemię i przez kilka godzin do białego dnia szli po kolanach do swoich domów oddalonych o 100 metrów. �262 Materiały i dyskusje Innym razem dwaj myśliwi, Radziej i Kopka, wracali z polowania na zasiadkę a północy z Małych Błot. Gdy przecehodzili przez Łysą Górę, pifZelecialo nad nimi sta,c1Jocio,t6w na m1otłach. Jeden z nich, Kopka, ściągnął z ramienia jednorurkę i wypalił za ciotami. Wtedy stało się istne piekło. Cioty zawróciły i zaczęły tłuc miotłami, że mieli wrażenie, jakby ich gęsi tłukły skrzydłami. Pewnego znów razu, podczas nocnego wypasu koni na łąkach koło Czarnoszyny, parobcy siedzący przy ognisku zup-ełnie wyraźnie słyszeli, że w strumyku kąpie się całe stado ciotów, bo nawet było słychać i kwik, ale nie mieli odwagi, żeby zobaczyć, co się tam wyprawia. Tylko się glowili nad tym, że te cioty, które sobie wyobrażali jako istoty bardzo brudne, są tak dbałe a siebie, że się nawet kąpią. Gdy się rozwidniało i ostrożnie podeszli do strumyka okazało się, że dwa konie, które miały przednie nogi powiązane tak się poplątały, gdy przyszły do wodopoju, że wpadły do strumyka i się potopiły. Zabob,)nny lęk przed upiorami i ciotami miał też i dodatnią stronę mianowicie, że dzi-ewczyny nie wychodziły wieczorami sam)tnie do koleżanek i dziecko nieślubne byŁo w wi'OiSicerzadkim wypadkiem ... Po opisaniu tych kilku bajek a ciotach zasłyszanych od mojej babci należy stwierdzić, że dawniejsi mieszkańcy Chojna mieli wyobrażnię bardzo bujną, co było powodem różnych anegdotek opowiadanych {) nich. Jeszcze jedna anegdotka {) duchach. Przewoźnikiem na Warcie był potomek osiedlonych w Chojnie Mazurów, Helpa. P-ewnej nocy ktoś długo krzyczał po drugiej stronie Warty. - Hop! Hop! - Gdy łodzią przybił do drugiego przegu nikt na niego nie czekał tylko łódż mocno zachybotała, jak gdyby ktoś do niej wsiadł. Po chwili czekania wracał z powrotem. Gdy przybił do brzegu łódź znów zachybotała, jak gdyby ktoś z niej wysiadł. Na pewno jak ów legendarny przewoźnik na rzec-e Styks, Charon, prz,ewlió,zlprrzelzr!z!ekęjakiegiO ducha. Dawne dzieje Chojna nad Wartą na Tysiąclecie Państwa Polskiego, 1966, s. 42 - 45. ROBACZYCA Pewnego razu trzech Mazurów z Chojna poszło oglądać, jak por-osła trawa na łące i jeden z nich zauważył, że w pewnym miejscu trawa jest wyżarta i m.Jwi. - Glądnijcie jeno kumy, jakaś robacyca wyźruła cały kawał łąki i tutaj w trawie leży. - Gdy się zbliżyli, zauważyli coś ksywego, zagiętego z ogonem, jak żmija leży w trawie. Więc kijami, którymi się podpierali, zaczęli bić robacycę, ażeby zamęczyć. Ale robacyca nie dała się zamęczyć, podskakiwała do nich i podskakiwała, a oni bili �Materiały i 263 dyskusje i bili. Im bardziej bili, tym bardziej podskakiwała. W pewnym momencie skocyla jednemu z :ni'ch na kark a drwgi, który był w pobliżu, ażeby ratować kuma, złap.ał robacycę za ogon, ażeby ściągnąć z karku kuma i podągn'lł tak mxno, że kumowi odleciał łeb. Gdy zobaczyli, że robacyca użryła kumowi łeb, rzucili się w popłochu z ksykim do uciecki i biegli w stronę wioski jak furie, oglądając się na b0ki, cy robacyea ich nie dogania. Oct tegocasu nie chodzili na łąki. Ale tylko jeden z nich dobiegł do wioski, bo drugiego dogoniła i zazarła. Gdy wpadł do chaty, nie mógł wymówić ani slowa. Dopiero po długiej chwili przemówił. - By ześ ty widziała Maryna, jak robJCyca zuciła siG na nas, taka duża jak byk a ślipia miała jak satun, a jakie duże zębiska a na łbie miała takie zgające. By ześ ty widziała jak wys0ko skakała, jak chata. Jajntowi zaraz łeb użryła a Frąsia zazarła blisko wsi. Ale jo się ,nie dołem, bo jo sedłem jak bana. - To ty chłepku jesteś hyrny hrycek - mówi Maryna. T<'I rob3cycą był zwykły sierp, który ktoś z ludności autochtonicznej zapomniał zabrać a którego świeżo osiadli w Chojnie jeszcze nie znali. Chojno llł80. s. nad Wartq. Ośrodek wczasowO-wypoczynkowy w legendzie i anegdoc'ie, 28 - 29. BYSIU Osiedli w Chojnie Mazurzy swoje nowo pobudowane chaty kryli trzciną lub słomą. W słomie po wymłóceniu zawsze pozostaje pewna ilość ziarna, które wiosną, gdy słońce przygrzeje, skiełkuje i dach się zazieleni jak łąka. Jeden 'z Chojanów postanowił tę łąkę na dachu wykorzystać. Miał w chlew,iku ła:1;n:egobysia i z rodziną uradzili, że bysia należy wciągnąć na dach chaty i ładnie sobie podeżre. Założyli bysiowi linkę na szyi i przerzucili przez dach chaty i gdy jedni bysia po;:ychali, drudzy z drugiej stmny chaty za liiknę ciągnęli. Gdy bysia podciągnęli 'Pod sam dach, bysiu wyciągnął długi jęzor, wtedy jeden z członkJw rodziny m:)wi. - a jus ni mne docekać as go wciągniemy, taki ma apetyt aż jęzor wyciągnął. - Gdy bysia wciągnę ii na dach, bysiu stracił apetyt więc mu zrywali tę oziminę, podtykaj pod pysk i się prosili. - No bysiu, no bysiu, taki miałeś apetyt, aż jęzor wyciągałeś a teraz nie chcesz żreć. - A bysiu się udusił. Chojno nad 1980, s. 25. Wartq. Ośrodek wczasowo-wypoczynkowy w legendzie i anegdocie. �Materiały 264 i dyskusje PUSTELNIK Na górze Pustelni żył przed wielu latami w ziemiance nakrytej chrustem i mchem pustel.nik. Stąd nazwa leśnictwa. Nikt nie wie, kim on był i za jakie winy pokutował chodząc po kolanach do odległego a kilkanaście kilometrów Lubasza pod Czarnkowem, do kościoła na odpust. Dmga jego wiodła grzbietem wyżyny, na której wznosi się góra Pustelnia, aż w pobliże Lubasza. Pustelnik żywił się rybą, którą każdego dnia schodził złowić do pobliskiego jeziora o nazwie Kuchówiec. Ałe pewnego dnia zdarzylo się, że żadnej ryby nie złowił i wtedy rzucił na jezioro straszną klątwę, ażeby zniklo z powierzchni ziemi. I od tebll czasu coraz bardziej zarasta różnymi wodorostami i trawą i prawdopodobnie w dalekiej przyszłości zupełnie przestanie istnieć. Straszna musiała być klątwa starego pustelnika, tak straszna, jak straszne być musi przekleJ1stwo ludzi umierających z głodu na naszej ziemi, gdy tymczasem wiele artykułów żywnośdowych się rozmyślnie niszczy. I wielu stworzyło sobie istny raj na naszej ziemi. Opowiadała mi moja babcia, że jej prababcia osobiście widziała pustelnika, który mieszkał w ziemiance na tej górze. Mieszkańcy wioski zbierając grzyby w lesie celowo zachodzili na górę, ażeby zaglądnąć do ziemianki pustelnika ale on stronił ,od ludzi i w ogóle z nimi nie rozmawiał, tylko dawał znak ręką, żeby sobie poszli. Był to mężczyzna wysokiego wzr'ostu, o szlachetnym wyrazie twarzy. Może jaki żołnierz powstaniec, który nie mógł przeboleć "ciężkiej doli uciemiężonej Ojczyzny. A może kochana kobieta zraniła mu serce, które przyszedł do tej pustelni uk'oić. Któż to może wiedzieć! Dawne dzieje Chojna nad Wartą na Tysiąclecie Państwa Polskiego, 1~66. s, 103- - 105. LEHMAN Lehman, żona z rodziny pochodzenia mazurskiego. Lehman to Polak <ll'e to niemiecki,e llIazwisko mniej tego czł,owi€lka s:npecHo jak jego charakter i sposób postępowania. Był to zawadiaka bardzo niezgo'Clny,w dodatku sadJ'lsta, który dręczył nie tylko swoje zwierzęta domowe ale i swoich domowników. Ze wszystkimi S'wOIimisąSiiedami żył w niez.g'od'?:ie. Nawet ze Stefaniakową, kobietą bardzo kłótliwą, a której napiszę w dalszej części opowiadania. �Materiały 265 i dyskusje Lehman był chlopem i kołodziejem, to też do karczmy zawsze chodził z toporkiem lub młotkiem. Gdy z kim rozmawiał, szczególnie gdy popił, tiC) nie tyłko 'Sam się opanslkał, aJe takż,e swego rOIZffiÓ'wlcę· 'Do też :nikt 'z l1Jim ni'e choi13łil'o'unawiać i przez to stawał się jeg'o wT'OIgi'em.Jego sąsiad ukośnie przez drogę, który prowadził zakład masarski, któremu Lehm.:m przez wiele lat mOCno nadokuczał, gdy umierał w średnim wieku powiedział, że musi umrzeć mł-odo tylko dlatego, że nie mOże żyć w sąsiedztwie ani zabić tego wstrętnego, obrzydliwego sąsiada. A był to człowiek potężny jak wieża. Pewnej niedzieli żona i córka Lehmana wybierały się na odpust do Biezdrowa, oddalonego 11 kilometrów i żona mówi do męża. - Tutaj w garnku, na kotlinie, gotuje się mięso z królika, gdy będzie miękkie, to najedz się a na nas nie czekaj, ba my wrócimy pod wieczór. - Gdy Lehman jadł mięso z królika i kotu rzucał kości do ogryzienia stwierdził, że tego mięsa wcale nie jest tak dużo, więc postanowił zjeść wszysiko a kobietom ugotować kota. Gdy k'obiety wróciły zoąoustu i jadły mięso a kości rzucały pod stół dla kota, bardz.o się dziwiły, że mimo kilkakrotnego wołania, kot nie przychodził. Gdy to wołanie kota nie miało końca Lehman się zdenerwował i mówi. - Głupie baby, zżarły żeście kota, a teraz wołacie. - Wówczas obie wybiegły na podwórze wymi·otować, h::J 'wówczas kotów jeszcze się :ni,ejadalo. Lehman miał konia i krowę. Gdy koń nie wyjadł nędznego obroku, to bił Ik'onia dUżą ;kiOl?yśeiądo mi'€Sza1ni'aobr,OIkuab'Owa, Iktóf1astała z.araz abak, ,za każdym uderzeniem mrużyła oczy i Lehman to zauważył, więc z k'olei bił krowę, krzycząc. - Ja ci na nieg'o pomrugam, żeby on nie żarł. - Krowę tak okropnie zbił, że jej pozbijał koś'ci biodrowe. Pamiętam doskonale tę krowę, jak kilka lat chodziła taka oszpec'ona bez iych kości biodrowych na pastwisko. CJwjno nad Wartą. Ośrodek wczasowo-wypoczynkowy w legendzie 'i anegdocie, 1980, s, 43 - 45. STEFANIAKOWA Stefaniakowa była kobietą bardzo kłótliwą, toteż wszystkie kobiety bardza jej się bały, a nawet mężczyźni schodzili jej z drogi. Jedynie mgr Stryczyński senior, właściciel apteki we Wronkach, bardzo ją poważał. I gdy umarła, to powiedział. - Dopóki Stefaniakowa żyła, to inieres jeszcze jako tako szedł. Ale teraz ludzie mało chorują i chyba będzie trzeba aptekę zamknąć. - Ale chorą to ona znów tak bardzo nie była, bo miałem okazję się Q tym naocznie przekonać. �266 Materiały i dyskusje Był piękny ciepły dzień sierpniowy, kąpałem się z kilkoma chłopakarni, rówieśnikami w Warcie, w pobjżu miejsca, gdzie na ostrodze wysuniętej około 10 metrów w wodę rzeki prała brudy Stefaniakowa. Z prądem rzeki płynęła duża barka 7 obładowana zbożem. Tych barek w czasach niewoli płynęło kilka codziennie wywożąc z Poznańskiego zboże w głąb Niemiec. Na barce siedział człowiek w średnim wieku i odpoczywał. Gdy b,uka zrównała się tym miejscem, gdzie ów czlowiek siedział ze Stefaniakową, człowiek ten odezwał się do Stefaniakowej w jGzyku polskim. - Kobietko, kłóćma się. - Stefaniakowa wyprostowała się i po chwili mówi. - Panie, o co my się mamy kłócić. Przecież się wcale nie znamy. - Wtedy człowiek z barki m.'Jwi. - Ty głupia babo, nie wiesz, o co mamy się kłócićl - Barka się już oddaliła i Stefaniakowa, chcąc mu dać dosad,ną odpowiedź, zerwała się i szybko pobiegła do następnej ostrogi, oddalonej około 80 metrów i mówi. - No ty łysy byku, ty mnie będziesz wyzywał od głupiej baby! 2ebym ja ciebi,e w moje ręce dostała, to ja bym tobie ślipia wydrapała! - Człowiek z barki nie pozostał Stefaniakowej dłużny i mówi. - Ty stara k,empo, ja cię .... Stefaniakowa, ażeby jemu dać odpowiedź, musiała znowu biec do następnejostrogi, a my chłopcy za nią i tak biegła od ostrogi do ostrogi na przestrzeni 1 kilometra. Gdy barka przepływała nieco bliżej ostrogi, to Stefaniakowa rzucała piaskiem i blotem do tego człowieka i bardzo się rozsierdziła. Taka była zacietrzewiona, że miała pianę na ustach. A konwersacja pomiędzy nimi się coraz bardziej za.)strzała i słowa padały takie, których w moim opo-. wiadaniu nie mogę powtórzyć. Stefaniakowa byłaby jeszcze dalej biegła ale człowiek z barki w pewnym momenci'e zaczął się głośno śmiać i szybko zeszedł do kajuty. My chłopcy bardzo żałowaliśmy, że piękne widowisko tak szybko się skończyło, bo znając dobrze Stefaniakawą przypuszczaliśmy, że ona pobiegnie aż do Sierak'owa, 11 kilometrów.... Tej wprawy do kłócenia się Stefaniakowa nabrała w ustawicznym kłóceniu się z sąsiadem Lehmanem. Nieraz cały dzień stali przy płocie, on z jednej strony, ona z drugiej i się kłócili. I nauka nie poszła w las. Po takiej kłótni Siefaniakowa wracała do domu przemoczona do suchej nitki, tak ją Lehman oparskał. Chojno nad Wartą. Ośrodek wczasowo-wypoczynkowy w legendzie i anegdocie, IR80, s. 48 - 51. Autor nie zamierzał nadać swym tekstom wartości źródła diale'ktologicz:neniekiedy stara się zaznaczyć mazurzenie. Tu używa literackich wyrazów ostroga, barka w miejsce używanych bona. szkuta (Z. J.l 7 go, choć �Materiały :liARIUSZ 267 i dyskusje BilUMANN Muzeum Narodowe, Poznań TRADYCJA - SZTUKA LUDOWALUDOWA KULTURA ARTYSTYCZNA 1 Pojęcia tradycja, sztuka ludowa i ludowa kultura artystyczna są terminami powszechnie używanymi przez e.ntologię. J,ednak brak im !precyzyjnych określeń, co podowuje wiele nieporozumień. Pierwsze z nich wiąże się z kategorią "tradycji". Wielokrotnie definiowano to pojęcie. Sensy tych definicji są do siebie zbieżne. Definicję odpowiadajqcą współczesnej etnologii dał, jak sądzę, J. Burszta 2. Wynika z niej wprost, że tradycja nie jest czymś stałym, lecz podlega zmianom, tak zewnętrznym jak i wewnętrznym 3. Dlatego twierdzenie, że desygnat tradycyjny jest jednocześnie synonimem stałości, działaniu nie podlegajclcemu rozwojowi, stanowi błąd, który może doprowadzić do fałszywych twierdzeń. Z pojęciem tradycji wiążą się dwa inne, stawiane często w opozycji do niej. Jedno takie zestawienie, to tradycja i twórczość. J. Górecki usiłuje udawadniać, że to GO tradycyj,ne, nie jest twórcze 4. Jak w takim razie wytłumaczyć wszelkie zmiany w kulturze ludowej? Czy zmiany te nie były twórcze? Jeżeli były twórcze to znaczy, że nie opierały się na tradycji, a jeżeli nie opierały się na tradycji to znaczy, że ni·e mamy do czynienia z kulturą ludową, czyli ona nie istnieje. Gdyby natomiast przyjąć, że nie były twórcze, to jak je wytłumaczyć? Może bezkrytycznym przejmowcvniem nowości z i.nnych warstw? Być może, niekiedy i tak bywało. Lecz wiadomo, chłop, to co przejmował z innych warstw, szczególnie w zakresie sztuki, twórczo przetwarzał zgodnie z zapotrzebowaniem własnej grupy społecznej. Mogą o tym świadczyć liczne XIX-wieczne rzeźby ludowe w Wielkopolsce. Trzeba jednak stwierdzić, że pojęcia tradycji i twórczości nie wykluczają siG \vzajemnie a nawzajem uzupełniają. J. Góreckiego, Nowe "Lud", t. 67: pozatelitarną, r,ie' ustrzegł się jednak błędu w pO's;taci traktowania kategorii tradycji jako cze"o3 stalego, nie podlegającego zmianom. Takie traktowanie tego pojęcia doprowadzllo autora do wysunięcia tez, których nie można akceptować bezkrytycznie. 2 J. Burszta, Ku!tura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 342. 3 por. ta'kźe K. Zyguls'ki, Wartości i wzory kultury, Warszawa 1975. 4 J. Górecki, op. cit. ... , s. 123. I Do napisania -niniejszego tekstus'kłonił mnie artykuł perspektywy etnologii w świetle problemu tzw. sztuk p:naelitarnuch : J 983. s. 121 - 154. Arykuł ten, wnosząc nowe spojrzenie na 'sztukę �268 Materiały i dyskusje Drugie zestawienie, to tradycja i współczesność. Już ich k'Ontekst występowania sugeruje ich przeciwstawność. Możnaby sądzić, że to, co w sztuce ludowej współczesne, nie jest tradycyjne. Może "współczesna" kultura ludowa nie istnieje, może wymyślili ją etnografowie. Trzeba sobie zdać sprawę, że "współczesna" kultura ludowa jest kontynuacją kultury "tradycyjnej", czerpie z jej dorobku. Przyjęło się uważać, że termin współczesność w etnologii ma oznaczać zjawiska kulturowe mające miejsce po 1945 roku. Nie jest to termin naj szczęśliwszy, szczególnie w odniesieniu do sztuki ludowej. Trzeba pamiętać, że kultura ludowa jest jedna, oparta na tradycji ludowej, aokreśienie współczesna kultura ludowa maże mieć tylko znaczenie porządkujące. Wszystkie te terminy mają ścisły zwi;tzek z częścią kultury ludowej zwaną powszechnie sztuką ludową. Aby sens moich wywodów był jasny muszę w tym miejscu zaznaczyć, że pojmuję sztukę ludową podobnie jak A. Kroh jej fragment, rzeźbę ludową 5. Musi zatem sztuka ludowa spełniać następujące warunki: 1. realizować zapotrzebowanie światopoglądowe i estetyczne ludu jako grupy lokalnej, 2. twórca musi byćczłQukiem grupy społecznej określanej jako lud i nie posiadać wykształcenia plastycznego czyli być samoukiem 6. Niespełnienie jednego z nich powoduje, że dany wytwór nie jest sztuką ludową. Jednak w przeciwieństwie do A. Kroha, nie robiłbym sztucznego podziału na sztukę ludową tradycyjną i współczesną. Jeżeli twórczość ludowa wykonana po 1945 roku nie speł,nia powyższych warunków, jest po prostu sztuką amatorską mieszkańców wsi (ale należy ją traktować jako część kultury ludowej). Oczywiście, że takie rozumienie sztuki ludowej w istotny sposób zawęża jej pole badawcze. W związku z tym należy wyłączyć ze sztuki ludowej malarstwo kręgu częstochowskiego, większość malarstwa na szkle i drzeworytów. Jedynie rzeźba ludowa jest w myśl takiej definicji najbardziej reprezentatywna dla sztuki lud,owej. Jednak J. Górecki 7 poszedł jeszcze dalej. Uważa on, że w myśl definicji A. Kroha nie istnieje tradycyjna rzeźba ludowa. Takie rozumowanie J. Góreckiego jest słuszne jeżeli przyjmiemy, że tradycja = costans. W myśl takiego rozumowania słuszne jest także negowanie istnienia sztuki ludowej. Jednak fakty zaprzeczają tej tezie. Na fot. 1 i 2 widać dwie rzeźby, które w myśl definicji akceptowanej przeze mnie trzeba uznać jako tradyA. Kroh, WspJłczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, Wwcław 1979, s. 8. e Celowo pomijam pojęcie stylu, któTe jest tak nieprecyzyjne, że trudno je traktować w odniesi·eniu do sztUlki ludowej poważnie. 7 J. Górecki, op. cit., s. 135. 5 �Materiały i dyskusje Matka Boska, rzeźb. P. Bryliński, 269 XIX w. wieś Olobak cyjne rzeźby ludowe. Jedną wykonał Paweł Bryliński w połowie XIX wieku, a drugą Jan Kozica po 1945 roku. O tym, że rzeźby te realizują zapotrzebowanie światopoglądowe ludu nie trzeba chyba nikogo przekonyv,'aĆ'. Kw-estia zapotrz€bowania €st€tycznego może być dyskutowana, ale gdyby rzeźby te nie realizowały go, czyż funkcjonowałyby do dzisiaj w kulturze ludowej? I ostatnia sprawa, obydwaj .autorzy byli rzeźbiarzami wiejskimi, którzy nie odebrali żadnego wykształcenia plastycznego. Każdy z nich tworzył w innym okr€sie. Rzeźby ich są różne ,pod \,-,zględem formy artystycznej. Mimo tych różnic łączyło ich nawią- �270 Materiały i dyskusje zywanie do tradycji ludowej i akceptacja ich prac przez społeczność wiejską·' Problematycz.ne jest samo funkcjonowanie gustu estetycznego chłopa, które ma ścisły związek z filozoficznym pojęciem piękna. Z jednej strony chł,op widział w kościele dzieła tzw. sztuki oficjalnej, uważał je za piękne, chciał .posiadać podobne wartości także u siebie i kupowal je od okolicznych rzeźbiarzy samouków. Podobnie przydrożne kapliczki, krzyże czy słupy były wykonywane przez rzeźbiarzy ludowych na zamówienie fundato-ra. Mamy tu do czynienia z klasycznym przykładem tego, jak zapotrzebowanie społecz.ne powołało do życia określoną grupę twórców. Można s'obie zadać pytanie, dlaczego chłopi nie zamawiali tych dzieł u twórców "oficjalnych"? Odpowiedź jest prosta, z tych samych powodów, z których nie czynią tego dzisiaj, czyli finansowych. Tak oto sfera materialna zmusiła do uznania (w ramach społeczności lokalnej) za piękne wytwory rzeźbiarzy ludowych. Łatwo dalej prześledzić, że zmiany gustów estetycznych wykazują powiązania (szczególnie w momentach przełomowych) ze sferą bytu materialnego oraz wzrostem świadomości. Jednocześnie trzeba stwierdzić, że rzeźby prezentowane na fctograf.iach udawadniają nieprawdziwość definicji A. Kroha i d;)\vodzą, że tradycja nie jest czymś stałym, lecz po-dlega stałej ewolucyjnej zmianie. Skupiłem się tutaj na rzeźbie ludowej jako na pewnym przykładzie. Pod·obnych konkluzji może dostarczyć także malarstwo, a przede \\'szystkim tzw. sztuka dekoracyjna czyli zdobnictwo. W myśl definicji przedstawionej wyżej, poza ·obszarem zaintereSDwania sztuki ludowej znajduje się większość malarstwa na plótnie. malarstwa na szkle, tzw. ludowej rzeźby współcz·esnej oraz wytwory prz-emysłu artystycznego przeznaczone dla wsi i miasta. Czy oznacza to, że etnologia nie powinna się tym zajmować? Nie, właśnie etnologia jest dyscypliną do prowadzenia badań nad tą problematyką. Zjawiska tego typu przyjęło się ostatnio określać terminem ludowa kultura artystyczna. Jest to, jak się zdaje, termin najbardziej ,adekwatny do otaczającej nas rzeczywistości. Pod tą nazwą należy r·ozumieć całokształt zjawisk plastycznych występujących na wsi z wyłączeniem twórczości ludzi chorych umysłowo. Wyłączenie chorych umysłowo jest celowe, gdyż nie tworzą oni dla jakiegoś konkretnego odbiorcy. Ich twórcwść jest efektem rozładowania patologicznych emocji i powinna raczej zainteresować psychiatrów i psychologów. Natomiast cała tWórczość artystyczna pozawiejska, której odbiorcą jest wieś (nie znaczy to, że tylko wieś) należy zalkzyć do wspomnianej wyżej kategorii. W jej skład wchodziloby n·ie tylko np. malarstwo częstochowskie, ale także oleodruki o treści kultowej i świeckiej. Z drugiej strony w skład ludowej kultury artystycznej �Materiały i dyskusje 271 • S·w. I.dz:i. r,zeźb. J. Koz'ica, 1961. w. Mi"orzy:n będzie także wchodziła tzw. plastyka amatorska wsi, której odbiorcą jest przede wszystkim miasto. Jednocześnie trze ba stwierdzić, że poza sferą zainteresowań ludowej kultury artystycznej znajduje się cała plastyka amatorska w miastach. Moż·e ona wchodzić jedynie w skład badań nad kulturą miejską. Podstawą do takiego określenia tego terminu ,są dwa zasadnicze warunki, które wytwór artystyczny musi spełniać aby zostać zaliczonym do ludowej kultury artystycznej: 1. Jeżeli twórcą jest członek społeczności wiejskiej, to odbiorcą może być członek innej społffZllości. 2. Jeżeli twórca nie jest czlo·nkiem społeczności wiejskiej, to odbiorcą musi być czlonek spoleczności wiejskiej. Termin ten ma szersze z,naczenie niż sztuka ludowa. Sztuka ludowa jest tylko pewnym fragmentem ludowej kultury artystycznej, która z kolei zawiera się w pojęciu sztuki pozaelitarne. W całym wywodzie J. Góreckiego zabraklo tego pojęcia, a raczej nie mogla ono powstać, gdyż jest sprzeczne z tezą, że tradycja = costans. �272 Jak wynika z powyższego, trudno się zgodzić z wieloma tezami stawianymi przez J. Góreckiego. Sztuka ludowa jest faktem, które~o nie można negować. Zgadzam się jednak z tym, że historycy sztuki i niektórzy etnologowie wprowadzili bada,nia nad sztuką ludową na manowce po,przez bezkrytyczne stosowanie metod badawczych zapożyczonych z historii. Dla badania sztuki ludowej czy ludowej kultury artystycznej konieczne jest stosowanie technik i metod badawczych, które pozwolą na wyjaśnienie rzeczywistych mechanizmów powstawania tych wytworów. To, że nadawano im i nadal nadaje się walory artystyczrne, jest cechą drugorzędną nie mającą decydującego wpływu na ich istnienie. Takie stwierdzenie nie upoważnia nas jednak do twierdzenia, że sztuka ludowa nie istnieje. Istnieje ona, ale ,nie w takim sensie jak to rozumieją historycy sztuki. Nie można bezkrytycznie przenosić na twórczość pozaelitarną terminu sztuka, który w tym przypadku należy raczej uznawać jako zdobienie wytworu mającego inną funkcję podstawową. Historycy sztuki jako dzieła sztuki traktują tylko te wytwory, które się im podobają (często decyduje o tym nazwisko autora). Takie subiektywne podejście nie może mieć miejsca w etnologii, która powinna przede wszystkim badać zjawiska od strony ich gen-ezy, wewnątrzgrupowej akceptacji i percepcji. Dlatego też celowe byłoby w odniesieniu do dotychczas stosowanego terminu sztuka ludowa (w dotychczasowym znaczeniu) poszukać inego pojęcia, lepiej oddającego problematykęotaczającej nas rzeczywist'ości. Wydaje się, że termin l u d o w a k u l t u r a a r t y s t Y c z n a byłby lepszy niż dotychczasowy. Nie powoduje on fałszywego sugerowania się pojęciami z zakresu estetyki, a użycie pojęcia kultura wskazuje, że chodzi o badania kompleksowe, nie zamykające się w samej kategorii piękna, która według filozofów i historyków sztuki istnieje obiektywnie, ale o tym, w jakim dziele ono istnieje, decydują w sposób subiektywny ludzie. W pełni zdaję sobie sprawę, że powyższy tekst nie wyczerpuje zagadnienia (nie było to zresztą moim celem), sygnalizuje on tylko niektóre problemy wynikające z teorii kultury. Jest on przede wszystkim polemiką z niektórymi tezami prezentowanymi przez J. Góreckiego . •• � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55507eaa7c74c669e8d46d07c53ffa61.pdf 261a5a4fad139f85afbe1b693efa92ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:418 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:379 Title A name given to the resource Materiały inwentaryzacyjne do budownictwa i architektury ludowej zgromadzone przy Katedrze Architektury i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.404-405 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cywińska, Izabela Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i 'l' IZABELA CYWIŃSKA MATERIAŁY INWENTARYZACYJNE DO BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY LUDOWEJ zgromadzone p r z y Katedrze A r c h i t e k t u r y i Planowania W s i P o l i t e c h n i k i Warszawskiej W Materiałach zgromadzonych p r z y Katedrze A r c h i t e k t u r y i Plano­ w a n i a W s i P o l i t e c h n i k i Warszawskiej z miejscowości rozrzuconych głów­ nie w północnej i środkowej Polsce specjalny nacisk położono na rysunek i p o m i a r y wyjaśniające formę, konstrukcję, rodzaj b u d u l c a oraz u s y t u o ­ wanie b u d y n k u Największą wartość, ze względu na wieloaspektowe podejście do za­ gadnienia, przedstawiają przedwojenne materiały K a t e d r y A r c h i t e k t u r y Polskiej P o l i t e c h n i k i Warszawskiej, w których wykreślony w skali w y ­ m i a r o w y rysunek opatrzony jest kwestionariuszem omawiającym zagad­ nienia daleko wykraczające poza dziedzinę t e c h n i k i b u d o w l a n e j , k o n ­ s t r u k c j i i t d . Poza wiadomościami dotyczącymi układu w s i , u s y t u o w a n i a b u d y n k u i zagrody, pochodzenia materiału budowlanego i wiadomościami o czasie powstania o b i e k t u zawierają one również informacje dotyczące składu klasowego w s i . Badania inwentaryzacyjne z tego okresu, p r o w a ­ dzone według jednolitego w z o r u , dawały d l a każdej miejscowości p o m i a r 3 budynków m i e s z k a l n y c h : najstarszego, najpowszechniejszego i naj­ nowszego, oraz k i l k u zasługujących na specjalną uwagę budynków go­ spodarskich. W w y p a d k u występowania na d a n y m terenie zdobnictwa zanotowane są także elementy i f o r m y zdobnicze, a w w i e l u w y p a d k a c h przeprowadzona jest również statystyka typów dachów. Ponadto szeroko omówiona jest l u d o w a a r c h i t e k t u r a sakralna. Powojenne badania tejże k a t e d r y , choć mające t y l k o charakter notat, posiadają również dużą wartość naukową, a to ze względu na i c h szeroki zakres t e r y t o r i a l n y oraz ogólną orientację w zagadnieniach, z którymi można spotkać się w terenie. Materiały te, powstałe w w y n i k u prac o cha­ rakterze sondażowym, wymagają dalszego w e r y f i k o w a n i a i rozszerzenia. Część z t y c h materiałów, określonych nazwą „schematy", przewyższa �MATERIAŁY INWENTARYZACYJNE DO BUDOWNICTWA LUDOWEGO 40,5 pod względem wartości pozostałe „notaty" ze względu na dużą ilość obiektów z i n w e n t a r y z o w a n y c h w jednej miejscowości, co pozwala na ustalenie podstawowego, charakterystycznego dla danego t e r e n u t y p u b u d o w n i c t w a . Dodatkową zaletą t y c h materiałów jest i c h pochodzenie w dużej części z t e r e n u Z i e m Zachodnich, a więc z obszarów, w których zagadnienie b u d o w n i c t w a ludowego w nauce polskiej n i e mogło być dotychczas uwzględnione. O b i e k t y w t y c h materiałach są w większości datowane, a ponadto p r z y n a z w i s k u właściciela zaznaczona jest ilość ziemi, którą on dysponuje. I choć w t y m . w y p a d k u jakość i r o z m i a r b u d y n k u n i e jest w zasadzie m i e r n i k i e m wzrastających l u b malejących potrzeb ludności, gdyż obecni mieszkańcy w p r o w a d z i l i się do budynków już istniejących, t y m n i e m n i e j dane te mogą być przydatne d l a badań p r o w a d z o n y c h n a d zagadnieniem przystosowywania się różnych w a r s t w ludności wiejskiej do n o w y c h warunków życia. Ze względu na-zakres zbliżone do wyżej omówionych p r z e d w o j e n n y c h materiałów K.A.P. P o l i t e c h n i k i Warszawskiej są obecnie gromadzone materiały p r z y Katedrze A r c h i t e k t u r y i Planowania W s i . Są to prace studenckie, pochodzące z l a t powojennych, głównie z t e r e n u Pomorza, prowadzone według schematu: dom najstarszy, najpowszechniejszy, n a j ­ nowszy. Duże znaczenie posiadają także materiały zebrane w ostatnich latach przez K.A. i P.W. P o l i t e c h n i k i Warszawskiej, w których główny nacisk położony jest na b u d o w n i c t w o mieszkaniowe, t y p o w e z p u n k t u widzenia wymogów higieny. Duża ilość z i n w e n t a r y z o w a n y c h w jednej w s i obiektów (przeważnie 10) i każdorazowe i c h datowanie pozwala wyciągnąć pewne w n i o s k i odnośnie do historycznego r o z w o j u f o r m b u d o w n i c t w a ' i zachodzących zmian. K o m e n t a r z e m do rysunków i pomiarów jest ankieta-kwestionariusz, o d ­ powiadająca n a p y t a n i a związane z sytuacją zagrody i budynków,, w i e l ­ kością i wyposażeniem pomieszczeń, jakością materiału budowlanego i , stosunkami r o d z i n n y m i . Materiały te posiadają dla badań etnograficznych duże znaczenie. W p r a w d z i e nie zawsze w zdjęciu o b i e k t u uwzględniono daty jego p o ­ wstania, n i e m n i e j j e d n a k p r z y zastosowaniu j e d n o l i t y c h a n k i e t o t r z y ­ mano materiał wyrównany co do poziomu opracowania i zakresu p o r u ­ szanych zagadnień, dający podstawę źródłową do poważnych studiów porównawczych. �