35 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7220465ba1cf3bd2b858b080d0b2d1b6.pdf 453017d4822831066cb8bd37862ecb98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4734 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania wycinanka ludowa wycinanka kurpiowska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4394 Title A name given to the resource Z badań nad wycinanką kurpiowską/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.159-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzka, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text QOudy PV>s3czaiiski« , o Perty O O O Uanacja^ KOLNO" Turoil CyW c Czomlo 'STiMOoy Kat durowe J f-\a;a*uJny L^Lautc o o O*!** O o Uanouo Ch« rubin O 1 6i OjpniWi o o'Krobid , \Boba Popiofki O OavJrychi Dobry Uo b 4ou i (HaMczno V Krukowo S ° GotanWa nłki O Orí AOZlOkO )Łkroiio Z/?biska( >rkl ( La&ki O T ^ - g O pianki , Wari. fcf 'Zilairia WyM«l \ ^ ^ " pttyitarl \ OSTAOŁCKA -iMapa miejscowości, Halina Z w których przeprowadzono badania nad wycinanką kurpiowską. Olędzka B A D A Ń N A D W Y C I N A N K Ą Może s i ę w y d a ć zaskakujące twierdzenie, że w y ­ cinanka kurpiowska — której popularność rośnie już od początków dwudziestolecia m i ę d z y w o j e n n e g o — jest w swej oryginalnej, pierwotnej formie znana w niewielkim tylko stopniu. Popularność dotyczy bo­ wiem przede wszystkim form chronologicznie p ó ź n i e j ­ szych, kiedy to wycinanka straciła w i ę ź funkcjonalną z wystrojem wiejskiego wnętrza, i wyrabiana była już tylko dla odbiorcy z zewnątrz. Wydaje s i ę w i ę c ce­ lowe przedstawienie w y n i k ó w badań nad k u r p i o w s k ą wycinanką dawną, pokazanie różnorodnych jej form i zarysowanie procesu rozwojowego, tak jak to można dziś uczynić na podstawie rezultatów dotychczaso­ wych badań, informacji uzyskanych w drodze wywia­ dów ze starymi informatorami i analizy zachowanego i rekonstruowanego materiału. Wycinanka dawna różni się bowiem w znacznym stopniu od w s p ó ł c z e s n e j , której „ ż y w o t n o ś ć " nie wynika już z naturalnego procesu rozwoju tej dzie­ dziny twórczości w ś r o d o w i s k u w ł a s n y m . W okresie dawnym w y c i n a n k ę kurpiowską cecho­ w a ł y bowiem: doskonała wzajemna zgodność formy przedmiotu i zdobiącego ją ornamentu z funkcją, za­ leżność charakteru ornamentu od materiału, narzędzi, techniki, związek ornamentu z jego usytuowaniem. 1 K U R P I O W S K Ą 0 charakterze tej wycinanki decydowała wreszcie ro­ la osądu zbiorowości, opartego na t r a d y c j i . J Z chwilą jednak gdy funkcja wycinanki uległa zmianie i nie była już ona przeznaczona dla o k r e ś l o ­ nego, znanego autorce miejsca — pojawiły s i ę zmiany w wielkości wycinanki, wzajemnych proporcjach jej części i w stosunku ornamentu do całości. Wyrwana z całości układu dekoracji ściany, gdzie działała na za­ sadzie dopełniania się form i barw, stała się dziełem samym w sobie, o g l ą d a n y m w innych warunkach 1 z innej odległości. Twórczynie, traktujące swą pracę zawodowo, dochodziły do ogromnej wprawy, która pozwalała na coraz bardziej precyzyjne cięcia, uznane za cechę charakterystyczną kurpiowskiej w y c i n a n k i , które jednak poprzez rozbicie i rozdrobnienie całości p o w o d o w a ł y zanik cech w ł a ś c i w y c h tworzywu i tech­ nice. Nowym tendencjom sprzyjały gusty odbiorców, którzy bez w z g l ę d u na swoje wyrobienie plastyczne, wysoko cenili niezwykłą ich zdaniem misterność orna­ mentu, uzyskaną prymitywnymi wielkimi nożycami (il. 54) w materiale tak delikatnym jak papier. Zachę­ cało to również do rekordów drobnego cięcia (il. 3). Jak tego dowiodły badania nad recepcją wycinanek kurpiowskich, poczynione w różnych grupach społecz­ nych, charakteryzujących się przeciętnym poziomem 3 159 �cinanki kurpiowskiej w ogóle — ani też przy histo­ rycznym szeregowaniu typów. Podejmowane tego ro­ dzaju próby doprowadzały do szeregu twierdzeń pod­ w a ż o n y c h przez rekonstruowany obraz rozwoju w y ­ cinanki kurpiowskiej, oparty na dokumentacji tere­ nowej. Postaram s i ę to w y k a z a ć w dalszej części pra­ cy przy omawianiu zagadnień szczegółowych. Nale­ żałoby dodać, że w okresie wojny prawie całkowicie zniszczone zostały pokaźne ilościowo zbiory dawnej wycinanki kurpiowskiej Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz Muzeum w Łomży i Nowogrodzie. Okres istnienia wycinanki nowej, jak go umownie nazywam, wydaje s i ę w y m a g a ć oddzielnego trakto­ wania, a w hierarchii związanych z nim zagadnień na pierwsze miejsce w y s u w a j ą się złożone problemy współczesnej a zarazem tradycyjnej twórczości ludo­ wej. 6 Zadziwiająco uboga jest literatura przedmiotu do­ tycząca wycinanki (por. przypis 1). W obszernej bi­ bliografii opracowań dotyczących terenów Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej, n a około 190 pozycji m ó w i ą ­ cych o kulturze w s i żadna nie jest poświęcona w y ł ą c z n i e wycinance. Nie znaczy to, aby nie wspo­ minano o niej. W opisach podkreślających odrębność grupy ludu zamieszkującego d a w n ą puszczę, które zaczynają się dość licznie pojawiać od początku X I X w., o wycinance znajdują s i ę dwie wzmianki pochodzące z lat 1881 i 1887, z których wcześniejsza dotyczy zdobienia techniką wycinania h a papiero­ wych firankach (do Okien. 7 4 wyrobienia plastycznego, podziwiano przeważnie misterność i złożoność wzorów, co przesądzało o sto­ sunku do wycinanki. Oceny innego typu w y s t ę p o w a ł y jedynie sporadycznie. Istnienie różnic między wycinanką okresu dawne­ go, gdy wykonywano ją tylko dla w ł a s n y c h potrzeb, a wycinanką noWą, robioną n a skutek zapotrzebowa­ nia z zewnątrz, wydaje s i ę dość oczywiste nie tylko wobec w n i o s k ó w uzyskanych na drodze spekulatywnej, ale potwierdza to konfrontacja dawnych t y p ó w wycinanki z materiałem zebranym po wojnie przez m u z e a . Z porównania wycinanki dawnej z n o w ą w y ­ nika, ż e wszelka charakterystyka oparta tylko na materiale nam w s p ó ł c z e s n y m jest co najmniej nie­ wystarczająca i nie może stanowić jedynej podstawy do wyciągnięcia w n i o s k ó w o cechach typowych w y 5 2 II. 1. „Dziencioly" wycinanka wielobarwna, wys. ok. 12 cm. Wyk. nieznany. Okolice My­ szyńca, pow. Ostrołęka. II. 2, 3. Wycinanki Czesławy Konopkówny. Tatary, pow. Ostrołę­ ka: „Leluja", wys. 21 cm, wyk. 1948 r.; „Leluja", wys. 34,5 cm, wyk. ok. 1960 r. U. 4. Deko­ racja izby. Wyk. na konkurs w 1948 r. Bronisława Kaczyń­ ska, pow. Ostrołęka. 160 8 W późniejszych publikacjach, związanych z K u r ­ piami, krótkie notatki sygnalizujące istnienie wyci­ nanki z kolorowego papieru, strojącej ściany i sufit izby, z o m ó w i e n i e m kilku przykładów, znajdujemy już tylko w pracach o charakterze krajoznawczym. . Należałoby oczekiwać pełniejszych informacji czy nawet opracowań p o ś w i ę c o n y c h w y ł ą c z n i e technice wycinania, której wytwory nie m a j ą c e odpowiednika w kulturze miejskiej budzą szczególne zainteresowa9 _ 3 . i y M tf u �nie. Na tle licznych artykułów w prasie, które ograni­ czają się do bardzo ogólnego literackiego opisu, uwa­ gę zwracają prace o ambicjach naukowych Jerzego Warchałowskiego. Są one jednak poświęcone w y ­ cinance w całej Polsce i dają jedynie krótką cha­ rakterystykę wycinanki kurpiowskiej, z położeniem nacisku na podobieństwa i odrębności w stosunku do analogicznych zdobin z innych terenów. To samo m o ż n a by w ł a ś c i w i e powiedzieć o dwu­ krotnie opublikowanej (z nieznacznymi tylko różni­ cami) pracy Eugeniusza Frankowskiego, który choć niewiele m ó w i ł o wycinance kurpiowskiej, to jednak swymi sądami ogólnymi zaciążył na charakterystyce późniejszych jej opracowań. Frankowski, podejmując w założeniu całokształt zagadnień związanych z w y c i n a n k ą , w rzeczywistości skupił u w a g ę na sprawie genezy jej techniki oraz pochodzeniu m o t y w ó w . Ustalając szeroki zasięg geo­ graficzny techniki (w skali światowej), w y c i ą g a wnios­ ki genetyczne, istotne, jego zdaniem, t a k ż e dla przy­ czyn pojawienia się w X I X w. wycinanki papierowej jako ozdoby izby, co odpowiada charakterystycznym schematom metodycznym szkoły historycznej, której był zwolennikiem. Wyjaśnianie formy wycinanek poprzez szukanie zapożyczeń z innych technik dopro­ wadza autora do następujących refleksji: „Patrząc na te wycinanki ma się wrażenie, że to nie w papie­ rze, ale w drzewie w y c i ę t o delikatną piłką i cyzelo­ wano dłutkiem i nożem wszystkie te piękne przezro­ cza. Myśl t ę narzuca typ wycięć, zrobionych w drze­ wie, które tu, w wycinankach papierowych, stosowane są z ogromnym poczuciem estetycznym". 10 11 12 13 Przy kierunku m y ś l o w y m , reprezentowanym przez Frankowskiego, opis dzieła podporządkowany jest do­ wolnej interpretacji, co w rezultacie ogranicza w a r ­ tość materiałową pracy. Szkoda jest tym większa, że podstawę stanowiła tu cenna nie istniejąca dziś ko­ lekcja wycinanek Muzeum Etnograficznego w War­ szawie, z okresu od ostatnich lat X I X w. do 1914 r., ; która pozwoliła autorowi na najwierniejsze i najpeł­ niejsze w literaturze zarejestrowanie t y p ó w charakte­ rystycznych dla okresu, w k t ó r y m >ją gromadzono. Kontynuację sposobu patrzenia Frankowskiego na w y c i n a n k ę spotyka s i ę dziś jeszcze, łącznie z p o g l ą ­ dem, że „przejęła tradycje prastarej techniki w y c i ­ nanki skórzanej, motywy haftów, koronek, malowi­ deł..." Analogie w sposobie patrzenia na w y c i n a n k ę do­ strzec można również w najobszerniejszej, jak dotąd, pracy Józefa Grabowskiego, k t ó r y pierwszy stawiał sobie zadanie „pokazania bogactwa wycinanki ludo­ wej w jej odmianach regionalnych, zwłaszcza daw­ nych, dziś już w y m a r ł y c h . . . " Zbieżność, czy tylko podobieństwo m o t y w ó w upoważnia autora do m ó w i e ­ nia, że wycinanka kurpiowska jest „jedną z odmian pochodzących od podwarszawskiej i najbardziej z nią z w i ą z a n a " . GraboWsIki, powołując s i ę na Frankow­ skiego, wymienia 'podstawowe typy wycinanek, d ą ­ żąc poprzez analizę formy do wykazania zapożyczeń w odmianie kurpiowskiej od tzw. przez autora grupy warszawskiej. Systematyka, którą stara się n a k r e ś ­ lić, opiera się w y ł ą c z n i e na analizie formalnej w y c i ­ nanek, nie uwzględniając zmian w czasie i danych historycznych. Dlatego też niektóre wnioski stoją w wyraźnej sprzeczności z danymi terenowymi, opartymi na tradycji, które to źródło autor uznaje, korzystając jednak z niego w zakresie ograniczonym do p r z y k ł a ­ dowego przedstawienia sylwetek t w ó r c ó w czy stosun­ ku ogółu do wycinanfcarek. 1 4 15 18 17 18 Poprzestanie na analizie formalnej m a t e r i a ł u i nieskonfrontowanie jej z danymi, jakie m o ż n a uzyskać z dokumentacji terenowej, wreszcie nieuwzględnianie autorstwa (materiał powojenny ma je ustalone) po­ woduje błędy w uogólnieniach i generalizowaniu na skutek przyjęcia cech indywidualnych za cechy całej grupy. Wydaje się, że na tle dotychczasowego stanu badań ze szczególną siłą rysuje s i ę konieczność sięgnięcia 19 �do tzw. materiałów terenowych, do relacji wykorzystania ż y w e j jeszcze tradycji. ustnej, Przy podejmowaniu badań terenowych nad wyci­ nanką Kurpiowskiej Puszczy Zielonej problem zasięgu sprowadzał się do ustalenia czy pokrywa s i ę on z dość w y r a ź n i e zarysowującymi s i ę granicami terytorialny­ mi regionu. Niejednokrotnie omawiane ich istnienie wyznaczał nie tylko moment późnej w stosunku do terenów sąsiednich kolonizacji i to przez inny element ludnościowy. Specyfika w a r u n k ó w życia na terenie stopniowo zanikającej dawnej puszczy tworzyła szereg różnic, między innymi w języku, kulturze, w której najczęściej dostrzegane s ą zjawiska wizualne. F o r ­ m o w a ł y się one zapewne dość wcześnie, skoro do­ strzegane są przez badaczy jako w pełni rozwinięte już na początku X I X w. Zrozumiałe jest, że m i a ł y one też pewien w p ł y w na poczucie odrębności gru­ powej, zarysowujące się coraz mocniej i to po oby­ dwu stronach granicy — u Kurpiów i sąsiedniej szlachty. Antagonizmami grupowymi można też m. in. tłumaczyć silną izolację, powodującą brak wzajem­ nych w p ł y w ó w . 2 0 2 1 Wycinanka nigdy nie była wykonywana przez lud­ ność szlachecką zamieszkującą pas przylegający do terenów Kurpiów. W czasie b a d a ń na pograniczu wymieniano ją jako jedną z cech „kurpiowskich". Wypływało to nie tylko z ipowszechności tego zjawi­ ska. Rozwój wielu dziedzin sztuki, głównie zdobnic­ twa, stał się u Kurpiów wyznacznikiem ich odrębno­ ści i to stosowanym świadomie. Na tle wchodzących w grę antagonizmów dwu różnych grup społecznych nabiera on specjalnego znaczenia. 22 2 3 jającej atmosferze, stosunkowo dużym zapleczu wol­ nego czasu czy wreszcie w nie najgorszej sytuacji bytowej ludności, która, nie podlegając pańszczyźnie, miała odmienne warunki od tych jakie istniały u większości chłopstwa w Polsce. W wyniku tego, różne techniki zdobnicze mogły się na terenie Kurpi przyjąć i rozwinąć. Jak doszło do tego, ż e pośród nich znalazła się i wycinanka? Geneza jej pozostaje nawet w przybliżeniu niewyjaśniona. Frankowski w y ­ wodzi w y c i n a n k ę papierową z „tradycji wycinanki w s k ó r z e " , dzięki czemu „zagadnienie zjawienia się i użytkowania wycinanki papierowej staje się sprawą możności zużytkowania nowego materiału zdobniczego i przeniesienia nań dawniejszych tradycji malowa­ nia". Przypuszczenia te nie znalazły jednak po­ twierdzenia w szczegółowej analizie tak stroju, jak i w malarskiej dekoracji ścian. 24 25 2 3 W wypadku wycinanki kurpiowskiej przekazów związanych z jej genezą nie znajdujemy ani w źród­ łach pisanych, ani w tradycji. Operując faktami, k t ó re jak się wydaje, m o g ł y mieć z nią związek, nale­ żałoby w s p o m n i e ć o wycinance żydowskiej. W y s t ę p o ­ wanie tej innej w formie, technice, a częściowo i w funkcji, dziedziny ludowej twórczości Żydów, która przecież chronologicznie poprzedza polską l u ­ dową w y c i n a n k ę , zasługuje na u w a g ę ze w z g l ę d u na to, że opiera się ona na stosowaniu tego samego efektu w y c i ę ć w papierze. Choć główne typy wyci­ nanki ż y d o w s k i e j , związane z określonymi świętami, opierały s i ę na (odpowiadającej im) tematyce sakral­ nej, widzimy także zastosowanie jej w celach w y ­ łącznie dekoracyjnych. Przykładem może być tu „rojzałach", t j . rozetka, wycinanka okrągła o motywach geometrycznych, „szewuosłach" ze świeckim moty­ wem żołnierzy pieszych lub konnych*• oraz ozdoby ; 27 28 Przyczyn rozwoju sztuki ludowej na Kurpiach można w i ę c doszukiwać się zarówno w owej sprzy­ 162 �II. 5. „Firanka na okno", fragm., szer. 70 cm. Wyk. Marianna Puławska. Golanów, pow. Ostrołęka. 11. 6. „Wstążki na obra­ zu". Wyk. Antonina Kuliś, Jazgarka, pow. Ostrołęka. II. 7. „Firanki na obraz", fragm., szer. 12 cm. Wyk. Antonina Kuliś. II. 8. „Firanka na obraz", szer. ok. 10 cm. Wyk. Katarzyna Abramczyk, Baranowo, pow. Przasnysz. II. 9. „Leluja", wys. 23,5 cm. Wyk. Stefania Samsel, Stary Myszyniec, pow. Ostro­ łęka. II. 10. „Firanka na obraz", szer. pasa 13 cm. Wyk. Fran­ ciszka Golan, Golanka, pow. Ostrołęka. II. 11. „Firanka na obraz", wym, 70 X 50 cm. Wyk, Franciszka Golan. 10 szałasu, łańcuchy, mosty, ptaki, latarnie, wykonywane także z kolorowego papieru i b i b u ł y . Podkreślam dwoistość funkcji wycinanki żydowskiej — obrzędową i dekoracyjną (ta ostatnia zdaje się stopniowo unie­ zależniać), p o n i e w a ż jest ona w a ż n a dla hipotezy do­ patrującej się ewentualności zaczerpnięcia p o m y s ł u robienia wycinanek w papierze przez ludność polską od ludności ż y d o w s k i e j . Domostwa Ż y d ó w we wsiach i miasteczkach, z nalepionymi przed Zielonymi Ś w i ę ­ tami wycinankami na szybach, dekoracje s z a ł a s ó w na ś w i e ż y m powietrzu, u m o ż l i w i ł y zetknięcie s i ę i „ o s w o ­ jenie" z w y c i n a n k ą . Znany jest także fakt utrzymywania s i ę handlu małomiasteczkowego i domokrążnego w rękach ż y ­ dowskich. Na interesującym nas terenie stan taki stwierdza jeden z najwcześniejszych d o k u m e n t ó w . Za pośrednictwem Ż y d ó w docierał w i ę c na w i e ś papier. W relacjach informatorek, dotyczących okresu od około 1870 r., wielokrotnie w y p ł y w a ł a sprawa po­ wszechności handlu domokrążnego uprawianego przez Żydów, którzy stosując sprzedaż w y m i e n n ą (za jajka, masło, zboże), dzięki namowom potrafili doprowa­ dzić do kupna niechętną początkowo gospodynię. Nie wykluczone jest też, że handlarze sami mogli podsu­ nąć k u p u j ą c e m u p o m y s ł wycinania w papierze, kie­ rując się intencją stworzenia w i ę k s z e g o zapotrzebo­ wania na posiadany przez nich towar. Zastanawiając s i ę nad powiązaniami wycinanki polskiej z ż y d o w s k ą , m o ż n a by szukać ś l a d ó w tego zjawiska w samej formie wycinanek. Punkt zaczepie­ nia mogłoby tu s t a n o w i ć w s p ó l n e w y s t ę p o w a n i e mo­ t y w ó w roślinnych. Nie we wszystkich, ale w wielu terytorialnych odmianach wycinanki polskiej w y s t ę ­ puje motyw w dotychczasowej literaturze często na30 31 �13 32 zywany „drzewkiem życia". Widzimy go między innymi w wycinance podwarszawskiej, kurpiowskiej — ostrołęckiej i pułtuskiej, podlaskiej, rawskiej i opo­ czyńskiej. Tematycznie motyw ten uznany jest za jeden z charakterystycznych m o t y w ó w wycinanki ż y ­ dowskiej, wyprowadzony (na jej gruncie) z biblijnego drzewa życia rosnącego w raju obok drzewa wiado­ mości dobrego i z ł e g o . Jednocześnie jednak p a m i ę ­ tając, że w y s t ę p u j e on bardzo często wraz z ornamen­ tyką roślinną na wytworach z różnych tworzyw, w różnych okresach czasu, można by obecność jego w wycinance tłumaczyć również prawem konwergencji. 33 Aby nie wracać już do refleksji na temat genezy wycinanki, trzeba w s p o m n i e ć o zarysowującej się dość wyraźnie w ś w i e t l e chronologii rozwoju t y p ó w form możliwości zaczerpnięcia pomysłu z fabrycznych, pa­ pierowych, wzorzystych firanek i tzw. ząbków do p ó ­ łek. Tego rodzaju produkty pojawiające się początko­ wo w dużych ośrodkach miejskich mogły b y ć za po­ średnictwem k u p c ó w żydowskich przeniesione na grunt wiejski, jeśli nie jako gotowy do n a ś l a d o w n i c ­ twa wzór, to jako pomysł, który mógł s i ę przyjąć wobec dostarczenia papieru, z którego można było rękodzielnicze wyrabiać ozdoby dostosowane do w y ­ posażenia wnętrza chałupy. Okres początków X I X w. przynosi stale rosnący n a p ł y w na rynek różnego ga­ tunku bibuły i papieru, który dostarczają powstające w tym czasie papiernie. 34 Najdawniejszą publikacją, dokumentującą fakt istnienia wycinanki na Kurpiach, jest wspomniany już opis z 1830 r. W. Czajewskiego, charakteryzujący 164 14 urządzenie w n ę t r z a wiejskiego, który m ó w i o firan­ kach „najczęściej z papieru wyciętych". Wobec uwzględnienia w opisie dekoracji papierowych, brak wzmianki o wycinance kolorowej zdobiącej ściany można poczytać za dowód, ż e nie była ona jeszcze w tym okresie wykonywana. Słuszność takiego wnios­ ku potwierdza tradycja. Ramy czasowe w y s t ę p o w a n i a wycinanki kolorowej pozwalają drogą m o ż l i w e j do odtworzenia bezpośred­ niej relacji ustnej sięgnąć do okresu jej pojawienia się i początków rozwoju. Najstarsze z informatorek, urodzone w latach 1863—1870, są drugim pokoleniem od momentu rozpowszechnienia się zwyczaju. Okres pojawienia się wycinanki znają z przekazu swych matek. Uzyskane od nich dane co do początków wycinanki s ą zgodne, wszystkie w y m i e n i a j ą jako n a j ­ wcześniejszą formę wycinanki „firanki" na ramy obrazów świętych, wykonywane 'początkowo z cien­ kiego białego papieru, później z bibuły, oraz firanek do okien. 35 Analogiczny na pozór zwyczaj wieszania na obra­ zach świętych wycinanych z papieru zasłon, w y s t ę ­ pujący jeszcze dziś u ludności p r a w o s ł a w n e j 'Podla­ sia, wydaje s i ę odmienny nie tylko ze w z g l ę d u na inną formę zasłon, ale także ze względu na inne podłoże. Zwyczaj ten utrzymuje s i ę na gruncie prak­ tyk o aspekcie liturgicznym, nie zaś, jak niegdyś na Kurpiach, w oparciu o znaczenie dekoracyjno-utylitarne, gdzie jedyną m o t y w a c j ą i uzasadnieniem wie­ szania „firanek" b y ł y w z g l ę d y natury praktycznej, tj. zasłonięcie braków i zniszczeń starych obrazów. 3 6 �15 Występowanie wycinanych firanek papierowych w okresie poprzedzającym pojawienie się wycinanki ko­ lorowej wydaje s i ę w a ż n e ze względu na możliwość uznania tej ostatniej za w y t w ó r w c z e ś n i e j znanej techniki. Techniki rozumianej nie tylko jako wyci­ nanie nożycami do strzyżenia owiec, ale polegającej na stosowaniu składania papieru i cięcia w e d ł u g osi, co stało s i ę w wycinance kolorowej determinantą wielu cech formy. Niemała jest tu także rola samego narzędzia, którego znaczenia niejednokrotnie nie do­ ceniano. U ż y w a n e przy wycinaniu sprężynowe no­ życe do strzyżenia owiec m a j ą tę ogromną zaletę, że w y m a g a j ą pracy rąk — nacisku — wyłącznie przy przecinaniu. Rozwarcie ich w y s t ę p u j e samoczynnie, co nie tylko zaoszczędza w y s i ł k u , ale także nie od­ dziela od siebie poprzez dodatkową czynność poszcze­ gólnych cięć. Sposób w jaki trzymane są nożyce tego typu — całą dłonią, a nie trzema palcami, jak przy nożyczkach krawieckich — nie męczy tak szybko ręki. Miejsce uchwytu znajduje się blisko k o ń c ó w ostrzy, co dzięki skróceniu ramienia pracy ułatwia kierowa­ nie (il. 54). 16 II. 12. „Leluje w wazunie", wys. 54 cm. Wyk. Antonina Kuliś, Jazgarka, pow. Ostrołęka. II. 13. „Leluja", wys. 21,5 cm. Wyk. Rozalia Sniadach, Surowe, pow. Ostrołęka. U. 14. „Leluja", wys. 26 cm. Wyk. Florentyna Smietko, Kadzidło, pow. Ostrołęka. II. 15. „Leluja", wys. 22,5 cm. Wyk. Katarzyna Abramczyk, Baranowo, pow. Przasnysz. II. 16. „Leluja", wys. 35 cm. Wyk. Marianna Deptuła, Surowe, pow. Ostrołęka. II. 17. „Leluja", wys. 21,5 cm. Wyk. Anna Kockodoń, Kadzidło, pow. Ostro­ łęka. 3 7 Firanki na obrazy w najdawniejszej swej odtwo­ rzonej formie, to tzw. wstążki. Są to dwa równej wielkości paski zmarszczone w pobliżu górnej k r a ­ wędzi. W miejscu zebrania umieszczony jest poprzecz­ nie pasek także zmarszczony ipośrodku — najczęściej w innym kolorze. Z ą b k o w a n a jest tylko krawędź górna i dolna. Wycięciami biegnącymi po liniach po­ ziomych zdobiona jest tylko dolna część powierzchni (il. 6). 17 �18 Rekonstruowane obecnie najstarsze typy wycinanek można odnieść co najwyżej do 80-ych lat ubiegłego wieku. Pozwalają one na przypuszczenia co do ro­ dzaju istniejących przed nimi firanek na obrazy i okna, czego nie można czynić odnośnie do stosowa­ nych m o t y w ó w i budowy ornamentu, który uległ zmianom wraz z opanowaniem techniki (il. 5). Formą firanek na obrazy, t y p o w ą dla końca ubieg­ łego i początków bieżącego wieku, b y ł y paski papieru niemarszczone, ale za to o płaszczyźnie w y p e ł n i o n e j jednym, dwoma lub trzema rzędami nacięć biegnących po odcinkach prostej, które tworzyły rozmaite układy zbiorowe, np. z rombów, „krzyżaków", trójkątów czy strzałek. Stosowane motywy to owale, soczewki, t r ó j ­ kąty, romby (il. 7, 8). Przy prostokątnym kształcie całości zwielokrotnienie wycinanego wzoru poprzez kilkakrotne złożenie papieru w poprzek a nieraz i jednokrotnie wzdłuż nie nastręczało w i ę k s z y c h trud­ ności. Każdy rząd w y c i ę ć p o w s t a w a ł wzdłuż tego s a ­ mego pomocniczego załamania, stanowiącego oś cięć, tak że każdy motyw po rozłożeniu miał b u d o w ę sy­ metryczną. Podobnie zdobione były firanki do okien na k t ó ­ rych ornament budowano wzdłuż linii prostych (il. 5). Zwyczaj strojenia obrazów świętych firankami przetrwał przez cały okres stosowania zdobin wyko­ nywanych z papieru techniką wycinania. W miarę jej opanowywania zmieniał s i ę układ ornamentu, ope­ rującego jednak tymi samymi motywami. Zmienia się także kształt firanek. Oprócz pasów umieszczonych po bokach lub z czterech stron spotyka się ramy w y 166 19 cięte w formie czworokąta lub też obejmujące obraz z b o k ó w i góry, o różnej linii w e w n ę t r z n e j k r a w ę ­ dzi (il. 10, 11). Przystępując do omówienia początków wycinanki z kolorowego papieru, co przypada na terenie K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej na przełom 1. i 2. poł. X I X w., trzeba na w s t ę p i e podkreślić zastanawiające duże podobieństwo w przebiegu tego procesu w całej omawianej grupie. Wyjątek stanowi tu w y o d r ę b n i a ­ jąca się t a k ż e pod innymi w z g l ę d a m i część obszaru zwana Kolneńskiem. Te najpóźniej skolonizowane" tereny, posiadające stosunkowo w c z e ś n i e w ł a s n e pa­ rafie z kościołami, co nie sprzyjało dodatkowym kon­ taktom, p r z y j m o w a ł y z pewnym opóźnieniem prądy i „mody" idące z centrum Puszczy — okolic Kadzidła i Myszyńca. Na pozostałej części omawianego terenu, gdzie w i ę ź lokalna była silniejsza (przez stosunkowo mniejszą ilość wsi kościelnych, wspólne miejsca tar­ gowe, te same szlaki w ę d r ó w e k do prac okresowych), początkowy okres rozwoju wycinanki kolorowej prze­ biega bardzo podobnie. Występujące w tym czasie typy wycinanek, które później stopniowo zanikały, a częściowo w t a p i a ł y się w nowe formy, udało się ustalić drogą rekonstrukcji, tj. odtworzenia przez najstarsze informatorki nie w y ­ cinające już przeważnie od czasu zaniku zwyczaju, tj. od ok. 1930 r. Typy te poszerzają dość znacznie ilość i rodzaj wymienianych dotychczas. Z a najstarszy typ wycinanki na całym omawianym terenie informatorki uznają „leluje w wazunie" (11. 12). Jest to wycinanka dwu- albo trzykolorowa, 39 �II. 18. „Leluja", wys. 35,5 cm. Wyk. Marianna Deptuła, Surowe, pow. Ostrołęka. II. 19.. „Le­ luja", wys. 24 cm. Wyk. Stefania Samsel, Stary Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 20. „Le­ luje w rządku", wys. 38 cm. Wyk. Rozalia Sniadach, Surowe. 11. 21. „Leluja", wys. 34,5 cm. Wyk. Franciszka Popielarczyk, Lipni/ci, pow. Ostrołęka. II. 22. „Leluje w rządku", wys. 35 cm. Wyk. Marianna Grądzka, Suro­ we. II. 23. „Leluje w rządku", wys. 20, 5 cm. Wyk. Rozalia Sniadach, Surowe. II. 24. „Lal­ ki", wym. 22,5 X 34,5 cm. Wyk. Ewa Rydel, Charciabałda, pow. Ostrołęka. łączona z oddzielnie ciętych części. Czasami wazon b y w a ł zdobiony naklejaniem. Wychodzące z niego trzy człony identyczne w rysunku, niekiedy różniące s i ę kolorem, to tak często spotykany później samodzielnie i wespół z innym ornamentem motyw roślinny, który tworzą symetrycznie ułożone, jak gdyby .podwinięte, podłużne listki. Określa się go w literaturze mianem drzewka. Wyodrębnieniu się tego motywu w postaci osobnej formy zwanej „lelują" towarzyszy nie tylko jednoosiowa symetryczna budowa, wycinanie podsta­ wy wraz z częścią górną z jednego kawałka papieru, ale także nieznaczne jeszcze różnice rozwiązań for­ malnych tego samego motywu. Fakt w y s t ę p o w a n i a na całym omawianym terenie tak znacznych podobieństw (il. 13, 14, 15) ma miejsce tylko w okresie początkowym. Zgromadzone przykła­ dy pochodzą z wiosek leżących w różnych częściach Puszczy. Wobec bogactwa i różnorodności rozwiązań „leluj" w okresie późniejszym jest to tym bardziej zastanawiające. Wydaje s i ę że m o g ł o to w y p ł y w a ć z przejmowania, wraz rozpowszechniającą się modą, tego samego motywu, k t ó r y przy niewielkiej wprawie w wycinaniu b y ł podobnie odtwarzany. ; �26 27 Jak wynika z relacji starszego pokolenia informatorek urodzonych około 1890 r., motyw ó w był po­ wszechny w latach ich młodości. Stosowany jednak przez starsze kobiety, w y s t ę p o w a ł obok innych, wy­ kształconych już wtedy rodzajów „leluj" (il. 16, 17, 18, 19). Powszechny w tym okresie typ „leluj", charakte­ ryzujący się dominantą płaszczyzny nad wycięciami w formie co prawda bardziej zróżnicowanej, w y s t ę p u ­ je także w spotykanych w tym czasie fryzach. Można by w i ę c powiedzieć, ż e stosowany jest nie tylko po­ jedynczo, ale także w układach pasowych. Ten rodzaj wycinanki, nie mający na Kurpiach nazwy w ł a s n e j a określany jako „leluje w rządku", „kilka na raz", 168 28 w y s t ę p o w a ł na całym omawianym terenie (z uczynio­ nym poprzednio zastrzeżeniem). Momentu jego poja­ wienia się nie sposób ustalić. Wydaje s i ę on jednak nieco późniejszy w stosunku do „leluj" pojedynczych, gdyż stosuje bardziej rozbudowaną o r n a m e n t y k ę oraz rezygnuje z tak nieodzownej cechy najdawniejszej formy „leluj", jaką jest podwinięcie gałązek czy list­ ków, tak że na ich końcach powstają spirale. Zakoń­ czenie linią prostą owych części, które podwinięte nazywane b y w a j ą rozmaicie — zawsze opisowo — „pejsy", ,kulosy", narzuca tutaj pasowa budowa wy­ cinanki. Przy wielokrotnym złożeniu papieru krawędź nie może b y ć przecięta, g d y ż stanowi miejsce styku poszczególnych s e g m e n t ó w (il. 20, 22, 23). �31 32 II. 25. Kolejne fazy cięcia „lelui". II. 26. „Leluja". II. 27. „Leluja", wys. 26 cm. Wyk. Helena Fąk, Czarnotrzew, pow. Ostrołęka. II. 28. „Leluja", wys. 25,5 cm. Wyk. Antonina Kuliś, Jazgarka, pow. Ostrołę­ ka. II. 29. „Lełuja", wys. 19 cm. Wyk. Stefania Dymerska, Golanka, pow. Ostrołęka. II. 30. „Kogutki" wielobarwne. II. 31. „Leluja", wys. 17,5 cm. Wyk. Stefania Dymerska. II. 32. „Le­ luja", wys. 35 cm. Wyk. Fran­ ciszka Popielarczyk, Lipniki, pow. Ostrołęka. Obok układów pasowych opartych o motyw „leluj" występują t a k ż e bardzo proste jednokolorowe układy pasowe z motywem postaci kobiecej, które noszą nazwę „lalek" (il. 24). Zasięg ioh jest zarówno w cza­ sie, jak i przestrzeni, podobny do zasięgu „leluj" w układzie pasowym. Obydwa wspomniane typy, jeśli nie b y ł y wymie­ niane w dotychczasowych opracowaniach, to nie tylko na skutek zaabsorbowania formami w y s t ę p u j ą ­ cymi częściej i charakterystycznymi tylko dla K u r ­ piów. Wydaje się, ż e m o g ł o to mieć związek z nie­ zwykle krótkim czasem ich trwania, krótkim w po­ równaniu z okresem w y s t ę p o w a n i a „leluj". T a nie ulegająca przekształceniom nazwa kryje jednak za 40 sobą żywą, pulsującą formę, która w m i a r ę rozpo­ wszechniania się zwyczaju przechodzi szereg bardzo wyraźnych zmian w czasie, na które nakładają się cechy indywidualne autorek, różnicując ją jeszcze bardziej. Dlatego też, być może, w bogactwie różnych t y p ó w i odmian „leluj" pojedynczych, okres w y s t ę p o w a n i a ich w układzie pasowym, obok tzw. lalek, nieco nik­ nie. Wydaje się jednak, że w ogólnej linii rozwojowej wycinanki na Kurpiach ma on swoje, dość w a ż n e znaczenie. Świadczy bowiem o takim opanowaniu techniki, przy którym w y s t ę p u j ą c y wcześniej motyw, odtwarzany z niewielkimi różnicami, zostaje prze­ kształcony dla potrzeb nowego typu — bardziej eko­ log �II. 33. „Kogut", wym. 17X23 cm. Wyk. Brodzik, Stary Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 34. „Lelu­ ja", wys. 21 cm. Browary, pow. Ostrołęka. II. 35. „Leluja", wys. 17 cm. Wyk. Franciszka Orłow­ ska, Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 36. „Leluja", wys. 17 cm. Wyk. nieznany, okolice Kadzidła, pow. Ostrołęka. II. 37. „Leluja", wys. 26 cm. Wyk. Helena Fąk, Czarnotrzew, pow. Ostrołęka. II. 38. „Leluja", wys. 26 cm. Wyk. Helena Fąk. II. 39. „Leluja", wys. 37 cm. Wyk. Rozalia Polak, Kadzidło. II. 40. „Leluja", wys. 36 cm. Wyk. Ro­ zalia Polak. II. 41. „Leluja", wys. ok. 36 cm. Wyk. Stefania Samsel, Stary Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 42. „Leluja", wys. 35,5 cm. Wyk. Florentyna Kur, Rososz, pow. Ostrołęka. 35 �I �II. 43. „Leluja", wys. 21 cm. Wyk. nieznany, okolice wsi Łyse, pow. Kolno. II. 44. „Hostyja", wys. 21 cm. Wyk. nieznany, okolice Kadzidła, pow. Ostrołęka. 11. 45. „Leluja", wys. 19 cm. Wyk. nieznany, okolice wsi Łyse. nomicznego, jeśli chodzi o stosunek ilości włożonej pracy do wielkości wycinanki. Można to także poczy­ tać jako przejaw tendencji do tworzenia dużych form, ułatwiających zapełnienie powierzchni ścian ó w c z e s ­ nych izb. Wskazują na to także równocześnie wyko­ nywane t r ó j w y m i a r o w e zdobiny, przeważnie z bibuły (bibuła zostaje zmarszczona, a papier w y w i n i ę t y ) , k t ó nych rozmiary są dość znaczne, a wykonanie o wiele mniej czasochłonne. Nieco dalej ozdoby te o m ó w i ę szerzej. W y s t ę p o w a n i e układów pasowych wycinanki na Kurpiach daje także ciekawy materiał p o r ó w n a w c z y dla historii form wycinanek z papieru w zasięgu c a ­ łości zjawiska, którego etapy rozwojowe zdają się mieć podobną prawidłowość. Zarzucenie „cieńcia w rząd" zrozumiałe jest wobec coraz bardziej wyraźnego rozczłonkowania „leluj" pojedynczych. Obok płaszczyzn ograniczonych linią nieprzerywaną pojawiają s i ę brzegi zdobione nacię­ ciami. Coraz częściej łączy s i ę z nimi nowe elementy w postaci motywu ptaka, serca, krzyża, co nie tylko wzbogaca, ale i zmienia formę (il. 23). Pojawia się nowy sposób budowania „leluj", którego nie dało się połączyć z zasadą układu pasowego, a przy tym trzeba pamiętać, ż e ośmiokrotnie złożony papier uniemożli­ wiał precyzję Cięcia. Pojawienie się nowego typu leluj nie oznaczało oczywiście zarzucenia t y p ó w w y s t ę p u ­ jących poprzednio. Ów nowy sposób budowy zasadzał się na wprowa­ dzeniu podziału w górnej części wycinanki na partie zwane „kuronami" (koronami — H . O.). S t a n o w i ł y one najczęściej o b w ó d zamknięty (il. 27), ale zdarzało się, że pozostawały otwarte (il. 26). Kształt ich b y w a ł oparty na owalu, prostokącie lub ł u k u (il. 21, 36, 27). Najdawniejsze przykłady tego rodzaju „leluj" m a j ą �48 46 47 I I . 46. „Hostyja", wys. 24 cm. Wyk. Stefania Samsel, Stary Myszyniec pow. Ostrołęka. II. 47. „Hostyja", wys. 35 cm. Wyk. Marianna Deptuła, Surowe, pow. Ostrołęka. II. 48. „Krzyż", wys. 14,5 cm. Wyk. Stefania Dymerska, Golanka, pow. Ostołęka. II. 49. „Koło" 0 16 cm. Wyk. nieznany, okolice Myszyńca. II. 50. „Koło" 0 16 cm. Wyk. Franciszka Dąbkowska, Wykrot, pow. Ostrołęka. zazwyczaj jedną koronę (ii. 29). Aby zrozumieć szyb­ ką i długotrwałą karierę nowego schematu cięcia, trzeba uświadomić sobie jego znaczenie nie tylko od strony e f e k t ó w natury estetycznej. Jego prostota ułatwia czytelność programu, dzięki k t ó r e m u płasz­ czyzna k a w a ł k a papieru zostaje przekształcona w bo­ gate, dekoracyjne dzieło. Stosowanie zasady budowy „leluj" z podziałem części górnej na korony ma r ó w ­ nież duże znaczenie dla przebiegu procesu twórczego. Fazy powstawania tego typu „leluj" wyodrębnione na rysunku (il. 25) pokazują, jak w ramach począt­ kowego planu generalnego rozwija s i ę szczegółowa kompozycja poszczególnych partii. Nacięcie koron ułatwiło wycinankarce uzyskanie wizji całości, two­ rząc jednocześnie rezerwę czasową tak pożądaną dla podjęcia decyzji przy wyborze m o t y w ó w zdobniczych, co w rezultacie zapewniło harmonijność jej budowy. 49 Prześledzenie procesu powstawania tego typu „le­ luj" uwypuklało zależność sposobu zdobienia brzegów korony środkowej od zdobienia b r z e g ó w korony ze­ wnętrznej, podstawy i zwieńczenia, często określanego jako „zagłowienie". „Cieńciejsza ta kurona [zewnętrz­ na — por. i l . 29], to i ząbki trza dać drobniejsze i bez kulasków między niemi jak w tamtej. A dół i góra tak przycionć zeby z tym p a s o w a ł o " . 41 O ile podział całości na części, zaznaczający w i e l ­ kość i kształt podstawy, partii środkowej i z w i e ń c z e ­ nia, stanowi zawsze pierwsze fazy cięcia i przebiega w ł a ś c i w i e jednakowo u wszystkich wycinankarek, o tyle kolejność rozpracowywania tych partii w y g l ą d a różnie. „Mamusia i ja t o ś m y tak cieny leluje. Każde jedne się najprzód od dołu obrzeży, potem oddziele­ nie środka na kurony a na k o ń c u się odetnie to całe zagłowienie. Potem s i ę kuloski obrobi na brzegu 50 �51a 51 b przy kuronie, potem się rozetnie dalej zeby druga kurona była i przy niej ząbki znowuż. A później się odcina aż do środka — ale samego środka nie. Wtedy się wraca i robi strząpki na dole. Potem góre zeby w wielkości pasowała i wtenczas środek zeby do całości pasował, bo on jak w obrazie widoczny [jak w ramie — H . O.]". 4 2 Zasady łączenia ornamentu bywają różne. Obok stasowanej zasady harmonii w doborze mo­ t y w ó w często uznawana bywa zasada kontrastu (il. 40). Ta ostatnia widoczna jest w pracach Rozalii Polak która w zdobieniu licznych koron w swych „lelujach" przeciwstawia łamane linie proste łagodnym owalom lub ich wycinkom. Zarówno wywiady, jak i analiza samych wycina­ nek wskazują, że omawiany schemat cięcia ułatwia pracę, nie narzucając przy tym podobnych rozwiązań i stwarza możliwości wprowadzania daleko idących zróżnicowań. Oprócz „leluj" z koronami spotyka się też (rzadziej) prace, w których górna część bywa nierozczłonkowana na korony lub miewa ledwie zaznaczony podział na części, a zdobiona jest nacięciami przebiegającymi wzdłuż pomocniczych osi załamań. Uwidocznia s i ę w tym sposobie cięcia wyraźna zbieżność z metodą stosowaną przy w y p e ł n i a n i u dużych płaszczyzn fira­ nek i być m o ż e w y s t ę p u j e tu przeniesienie na inne formy wcześniej wykształconego sposobu cięcia. Omówione tu ogólnie zasady budowy „leluj", or­ ganizacja procesu ich 'powstawania pozwala zrozu­ mieć, jak dochodzi do, tak często podkreślanej, logiki ornamentalnej składni. Poszczególne części odgrywają tu rolę konstrukcyjną, a stosowane motywy zdobnicze umieszczane są zgodnie z porządkiem, narzucanym przez konstrukcję. Cecha ta występuje także w uda­ nych pracach o swoistej nietypowej budowie, które jednak zaczynają p o j a w i a ć się częściej w okresie, gdy zmieniło s i ę przeznaczenie wycinanki. Łączyło się to z izolacją wycinających oraz zawężeniem możliwości korzystania z rozwiązań tradycyjnych, co w y s t ę p u j e 174 tylko w okresie, gdy twórczynie pracują na skutek zapotrzebowania z zewnątrz (il. 41). Osiągnięcia takie ma szereg autorek z okolic My­ szyńca — u w a ż a n e g o za centrum Puszczy — najczęś­ ciej też odwiedzanego. Tam pojawia się w pracach wycinankarek, w y k o n u j ą c y c h ogromne ilości wyci­ nanek dla rosnącego po 1920 r. zapotrzebowania z zewnątrz, w y p e ł n i a n i e płaszczyzny górnej części „leluj" siatką powstałą z naprzeciwległe ułożonych trójkątów, które przylegają do siebie podstawami, dając w r a ż e n i e siatki romboidalnej. W parafii baranowskiej, leżącej przy p o ł u d n i o w o zachodniej granicy Kurpiów, bardziej podatnej na w p ł y w y , choćby .poprzez kontakty w czasie prac se­ zonowych na terenie sąsiedniego Przasnyskiego, „le­ luja" nie doczekała s i ę tak różnorodnych rozwiązań. Zwyczaj strojenia izby wycinankami zanikł tam tuż po 1914 r. Stąd też, jak się wydaje, znane z tych terenów typy „leluj" reprezentują formy bardziej reliktowe, czego przykładem są prace jedynej dziś autorki z owej części Puszczy — Heleny Fąk (il. 37, 38). 43 44 Wyjaśniając uczynione na w s t ę p i e o m ó w i e n i a „le­ luj" zastrzeżenie co do odmienności ich linii rozwo­ jowej w północno-wschodniej części Kurpiów zwanej Kolneńskiem, tj. głównie w parafiach Łyse, Turośl i Dobry L a s , trzeba powiedzieć, że wycinanka na tych terenach pojawia się o około 20 lat później, aniżeli w pozostałych częściach Puszczy (tj. około 1870 r.). Wydaje się, że tym właśnie faktem należy t ł u m a ­ czyć ich odmienną b u d o w ę , w której charakterystycz­ ne jest zatracenie elementów geometrycznych na rzecz kompozycji złożonej z m o t y w ó w roślinnych (il. 34). Dość często w y s t ę p u j ą tu realistycznie p o m y ś l a n e przedstawienia zielka wyrastającego z doniczki, oo jest próbą stworzenia formy odpowiadającej nazwie. Obok tego w dawnych formach w y s t ę p u j ą prace całkowicie oryginalne, co może m i e ć związek ze wspom­ nianą już izolacją tej części Puszczy (il. 43, 45). ^ Wycinanka w Kolneńskiem, jak m ó w i ł a m , pojawiła się dość późno i zanikła stosunkowo w c z e ś n i e wraz * - I »' �II. 51a, b. „Koło" i kolejne fazy wycinania. II. 52. „Koło", 0 36 cm. Wyk. Maria Bałdyga, Kadzidło, pow. Ostrołęka. II. 53. „Gwiazda", 0 16 cm. Wyk. Stefania Samsel, St. Myszyniec, pow. Ostrołęka. ścianę, ale o motywach i budowie w ł a ś c i w e j dla daw­ nych gwiazd. Środek gwiazd b y ł w y p e ł n i a n y nawar­ stwieniem k a w a ł k ó w kolorowego papieru (ich liczba dochodziła do 6), o różnorodnym kształcie i linii brzegu, ale powierzchni gładkiej. Stopniowo, w miarę rozwoju techniki cięcia, biały pas brzeżny zdobiony jest coraz mniejszymi motywami. Pojawia się siatka 0 trójkątnych oczkach, która jest kłopotliwa w w y ­ konaniu nie tylko na skutek stosowania drobnych m o t y w ó w , ale także konieczności wprowadzenia wie­ lu dodatkowych złożeń, które stanowią o ś w y c i ę ć (il. 51b), a przeciągają po linii promieni. Mniej trudny 1 chyba przez to dość powszechny sposób zdobienia kół przedstawia il. 52; czasochłonność uzależniona była od szerokości w y c i ę ć . 52 z tradycją; nie robiono jej tu dla n a b y w c ó w z ze­ wnątrz. Aby skończyć omawianie „leluj" i pochodnych od nich form, trzeba w s p o m n i e ć o tzw. monstrancjach, które noszą na Kurpiach n a z w ę „hostyi". Widoczny w nazwie p i e r w o w z ó r nie odegrał, jak by na to w y ­ glądało, zasadniczej roli. W g r ę wchodziło tu podo­ b i e ń s t w o jego kształtu i budowy do niektórych t y p ó w „leluj". Usamodzielnia się on późno, co przejawia s i ę wprowadzeniem takich m o t y w ó w sakralnych, jak krzyż, serca gorejące, aniołki, ś w i e c e itp. W niektó­ rych parafiach na pytania związane z w y s t ę p o w a n i e m tego typu wycinanki najstarsze informatorki odpo­ w i a d a ł y : „...o takich nie wieszali — gdzie ta, takie leluje ey gziazdy to tak, ale takie to nie, to musi zakonnice mogliby takie r o b i ć " . Wycinanki ośrodkowe zwane „gziazdami" w y s t ę p u ­ jące początkowo tylko na „bałkach", później zostają przeniesione także na ściany. Zmienia s i ę przy tym nie tylko nazwa — na „koła", ale także w i e l k o ś ć i sama forma. Cięcia zostają doprowadzone do środka, z którego znikają kolorowe zdobiny. Nie znaczy to, że koła są jednobarwne. Występuje przy nich dość często naklejanie na obwodzie k a w a ł k ó w papieru w innym kolorze, o kształcie różnorodnym. Niekiedy dodatkowo umieszczane są prostokątne kawałki cynfolii (il. 52). Moment pojawienia się k ó ł na ścianach jest trudny do uchwycenia, czas ich w y s t ę p o w a n i a pokrywa s i ę z czasem dekorowania ścian izby wycinankami. Dość późno, po 1900 r., na „bałkach" pojawia się nowy typ „gziazdy" o kształcie odpowiadającym n a ­ zwie, w którym w y s t ę p u j ą motywy sakralne. Proces wycinania takiej gwiazdy nie b y ł zbyt pracochłonny. 45 W innych parafiach rozpowszechnienie s i ę tego typu przebiegało następująco: „Hostyje to później cieni — wstydzili się — m ó w i l i , ze nie trzeba hańbić. To ksiundz powiedział, ze m o ż n a to cieni. B y ł taki ksiundz w Carni i Masańcu co tak m ó w i ł — gdzieś po tysiąc dziewięć setnym roku". " W okresie około 1910 r. „hostyje" nie były typem w y s t ę p u j ą c y m po­ wszechnie, ale spotykało s i ę je na całym omawianym terenie (il. 44, 46, 47). Wraz z rozpowszechnieniem się m o t y w ó w sakralnych, sporadycznie w y s t ę p u j e wyci­ nanka w kształcie krzyża (il. 48). 4 W całości wystroju wnętrza wycinankami dużą rolę odgrywały, oprócz wymienionych typów, wyci­ nanki określane w podziałach s y s t e m a t y z u j ą c y c h jako asymetryczne lub obrazujące. Na omawianym terenie można do nich zaliczyć figury p t a k ó w i koni — naj­ częściej z jeźdźcami. Są to wycinanki wielobarwne, zdobione techniką naklejania. W y s t ę p o w a n i e ich s i ę - 53 Tradycja pośród najstarszych t y p ó w wycinanek umieszcza koła zwane też „gziazdami", robione z bia­ łego papieru z wielokolorowym środkiem (il. 49, 50). Największy krąg, stanowiący tło, b y ł biały w związku z przeznaczeniem tej formy na boczne ś c i a n y belek pułapu, których nie bielono. Partie brzeżne zdobiono początkowo w y c i ę c i a m i dość grubymi, które powsta­ w a ł y przy czterokrotnym złożeniu papieru, dając w rezultacie po rozłożeniu układ szesnastopromieniowy. Dzięki tak d u ż e m u zwielokrotnieniu ciętego wzoru „gziazdy" należały do mniej pracochłonnych form. Widać to dość dobrze na przykładzie faz cięcia koła (il. 51b), robionego co prawda z przeznaczeniem na .175 �ga początków zwyczaju a forma ulega stosunkowo niewielkim przemianom, najwyraźniej dostrzegalnym w sposobie cięcia detali. Oprócz dużych, pojedynczych k o g u t ó w (ii. 33, 58) występują pary mniejszych kogutków, które b y w a j ą cięte razem, przy zachowaniu osi symetrii (il. 30). Po­ wierzchnia ich zdobiona jest naklejanymi na siebie kawałkami papieru, umieszczanymi na szyi, skrzydle i na ogonie. Wykonywano także pary dzięciołów (il. 1). Na całym omawianym terenie w y s t ę p o w a ł y wielo­ barwne pawie. „Pawy", jak je nazywano, cięte b y ł y pojedynczo i ze w z g l ę d u na rozczłonkowaną b u d o w ę ogona nalepiane na arkusze. Ich wielkość p r z e w y ż s z a ­ ła rozmiary k o g u t ó w i wobec budowy całości z części uniezależniona była od wymiaru arkusza, w jakich nabywany b y ł kolorowy papier. Również powszechnie w y s t ę p o w a ł y konie z jeźdźcem (il. 55). W wypowiedziach o wycinankach przedstawiają­ cych ptaki i konie podkreślano wierność wzorowi, która nie tylko przejawiała się w starannym odtwa­ rzaniu szczegółów, np. uprzęży konia czy ugięciu w kolanie nogi jeźdźca. Troska o oddanie cech wzoru spowodowała, że wykształcono dwa schematy formy kogutów odpowiadające rasom koguta „ruskiego" i „pruskiego". Zwraca na to u w a g ę jedna z informatorek m ó w i ą c : „Łagodzińska [jedna z n a j w y ż e j cenio­ nych wycinankarek w Myszyńcu w okresie przed 1914 r. — H . O.] w y c i n a ł a paciowate ruskie koguty — miały one paciowate nogi i kośne grzebienie. Kogut pruski jest wcale insy — jest tniejszy i w grzebieniu, a najważniejsze w ogonie. Kogut pruski to już jak m a ł y to psieje — kogut ruski psiej e na Boże Naro­ dzenie" . zwyczaju. W przeciwieństwie do innych t y p ó w auto­ rami jej byli głównie mężczyźni: „... to i łatwiej im jak trzeba było co w y r y s o w a ć o ł ó w e k utrzymać. Chło­ py częściej we świecie b y w a ł e — im to lepiej wycho­ dziło". Wycinanki tematyczne często wykonywane były przy pomocy tzw. m o d ó w , tj. szablonów, które wycinali zdolniejsi. Zaginięcie owych szablonów oraz złożoność i ilość pracy potrzebna dla wykonania tego typu wycinanki utrudnia obecnie ich rekonstrukcję. Tematy, które w y s t ę p o w a ł y lub sposoby ich przed­ stawiania najczęściej m i a ł y zasięg ograniczony do jednej, dwu czy trzech sąsiadujących ze sobą wiosek. Poszczególne tematy w y s t ę p u j ą jednak na Większym obszarze. Należało do nich pranie kijankami — „pracki", „wesele", „gościeniec" i „palowanie". Kończąc ten szkicowy z konieczności przegląd form wycinanki (robionej na użytek w ł a s n y ) w s p o m n i e ć należy o innych ozdobach ścian izby, wykonywanych z papieru i bibuły, przy których stosowano również technikę w y c i n a n k o w ą . Zaliczyć tu należy wspomnia­ ne już „wstążki", „kukardy" (il. 56) oraz połączenia p a s k ó w niemarszczonej bibuły z różnorodnie budo­ wanymi kwiatami. W dekoracji sufitu ważną rolę od­ g r y w a ł y tzw. „krzyżacki" albo „pajuncki" (il. 57). Próba nakreślenia drogi rozwojowej wycinanki kurpiowskiej poprzez odtworzenie w y s t ę p u j ą c y c h w niej t y p ó w i ich historyczne uszeregowanie wydaje się niezbędna dla prześledzenia całości zjawiska na tym terenie. W kolejności rysujących się, związanych z tym zagadnień na plan pierwszy w y s u w a ł o b y się opracowanie roli funkcji wycinanki w dekoracji izby oraz prześledzenie roli inwencji własnej wycinankarzy, pokazanie ich indywidualnych osobowości t w ó r ­ czych. 4 8 47 Osobnego opracowania wymaga w y s t ę p u j ą c a na Kurpiach równorzędnie z wymienionymi formami wycinanka tematyczna, stosująca technikę naklejankową. Wykonywana była ona tylko w okresie żywotności Przemiany, które nastąpiły wskutek zaniku zwy­ czaju strojenia izby wycinankami i przestawienia się na produkcję dla odbiorcy z zewnątrz, przebiegały o d m i e n n ą drogą i w y m a g a ł y b y także osobnego opra­ cowania. PRZYPISY 1 Por. W. Kolago, Konkurs na wnętrze chaty kur­ piowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", 1949, Nr 5; K . Pietkiewicz, Konkurs na estetyczne urządzenie izby kurpiowskiej, „Lud", t. 39, 1952, s. 565; K . Pietkiewicz, Zagadnienie opieki nad twórczością ludową, „Polska Sztuka Ludowa", 1953, Nr 2; A. Błachowski, Wystawa pokonkursowa wycinanki kurpiowskiej w Myszyńcu, „Polska Sztuka Ludowa", 1954, Nr 1; K . Pietkiewicz, Les decoupages populaires polonais, „Zeszyty Etno­ graficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie", t. 2, 1961, s. 69—86. Karol Homolacs, O wartości zdobnictwa ludo­ wego, „Polska Sztuka Ludowa", cz. I , 1949, Nr 9—10, cz. I I , 1949, Nr 11—<12; A. Jackowski, O motywach lu­ dowych i ich adaptacji, „Polska Sztuka Ludowa", 1960, Nr 5. W. Kolago, op. cit, oraz A. Błachowski, op. cit., s. 57: „To co się rzucało w oczy przy pierwszym spoj­ rzeniu na w y s t a w ę , to postęp w technice wycinania, coraz większa finezja w linii cięcia, coraz śmielsze sięganie do nowych m o t y w ó w ornamentu...". T a w ł a ś ­ nie precyzja cięcia ornamentu uznana została za cha­ rakterystyczną dla wycinanki kurpiowskiej — patrz: Katalog wystawy objazdowej sztuki i rękodzieła ludo­ wego, 1950 (Wstęp — K . Pietkiewicz, opisy ekspona­ t ó w z komentarzami — J . Stankiewiczowa). 2 3 176 4 Badania te prowadziłam w e s p ó ł z mgr B. M i chejdzianką w czasie pracy o ś w i a t o w e j na wystawach: polskiej sztuki ludowej w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Młocinach w latach 1957—58, wystawie na barce Muz. Kult. i Szt. L u d . o tej samej tematyce w 1960 r. oraz przy okazji prelekcji z pokazem, po­ ś w i ę c o n y m wycinance kurpiowskiej, wygłoszonej w Liceum Ogólnokształącym im. Curie-Skłodowskiej w Warszawie w 1961 r. Zbiór ten stanowi własność Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, liczy około 3.000 eks­ ponatów i jest dziełem 56 twórczyń. Por. szczegółowe o m ó w i e n i e H . Olędzkiej, Z badań nad dawną wyci­ nanką z terenu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Ze­ szyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludo­ wej w Warszawie", t. I I I , 1964, s. 24. Z a c h o w a ł y się jedynie: 1) Zbiór wycinanek d. Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana, obecnie część w Bibliotece Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i część w Muz. E t n . w Krakowie. Proweniencja ogra­ nicza się do okresu powstania — pocz. X X w.; 2) W y ­ cinanki stanowiące w ł a s n o ś ć Muz. K u l t . i Szt. L u d . w Warszawie, z których 22 pochodzą z lat 1922—35, mają ustalony rok powstania i w i e ś — oraz 10, także z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , z datą powstania i na­ zwiskiem autora. 5 6 �lezdziec na koniu, wycinanka, 34,5 X 39,5 cm. Wyk. Antonina Kuliś, Jazgarka, pow, Ostrołęka. Własność H. Olędzkiej �i J . Rudnicka, L . M. Szwengrub, Ważniejsze pozy­ cje biliograficzne w XIX i XX w. dotyczące historii kultury wsi terenów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej : Kurpie — Puszcza Zielona, t. I , Wrocław 1962, s.' 493—518. W. Czajewski, Kurpie, „Przegląd Bibliograficzno-Archeolgiczny", t. I , 1881, s. 561—567, t. 2, 1881, _ 33—44; A . Zakrzewski, Z Puszczy Zielonej. Mate­ riały do etnografii polskiej, „Wisła", t. 1, 1887, t. 2, 1888. Np. A. Chętnik, O Kurpiach, Warszawa 1919; tenże, Polska ziemia i człowiek — Kurpie, Kraków 1924. J . Warchałowski, Wycinanki, „Wisła" t. X V I , 1902, s. 477—482; tenże, Wycinanki, „Przegląd War­ szawski", 1924, Nr 28. E . Frankowski, Wycinanki i ich przeobrażenia, „Lud", t. 22, 1923; tenże, Wycinanki i ich przeobraże­ nia, „Przegląd Warszawski", 1924, Nr 31, 32. A. Kutrzebianka, Rozwój etnografii i etnologii W Polsce, K r a k ó w 1948, s. 34. E . Frankowski, op. cit., s. 119. K . Pietkiewicz, Les decoupages populaires polonais, wyd. cyt., s. 69, sformułowanie wg polskiej wer­ sji j ę z y k o w e j . J . Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955, s. 124. Jw., s. 61. " Jw., s. 119 i 70. J . Grabowski, op. cit., s. 37—40 i in. Potwierdzają to badania nad w y c i n a n k ą innych regionów. Por. A. Sledziewski, Wycinanki z powiśla otwocko-garwolińskiego, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, Nr 4, s. 221—234. Zagadnienia z tym związane bliżej omawia pra­ ca A. Kutrzeby-Pojnarowej, Ludowa sztuka kurpiow­ ska a zagadnienie odrębności i żywotności historycz­ nego regionu kultury, zamieszczona w niniejszym nu­ merze. Wspomina o nich p o m y ś l a n y do druku Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego, sporządzony w roku 1815, przez podprefekta tegoż powiatu F. S. Zie­ lińskiego w Przasnyszu, opublikowany przez B. B a r a ­ nowskiego w pracy: Zachodnia Kurpiowszczyzna w: Kurpie — Puszcza Zielona, t. I , wyd. cyt., s. 81—89. Od południa wsie szlacheckie: Czartoria, Czer­ win, Jankowo, Miastkowo, Piski; wsie kurpiowskie: Gontarze, Jurki, Pianki, Parzychy, Rybaki, Ruda Osowiecka: od wschodu wsie szlacheckie: Czerwone, Kąty, Mały Płock, Jankowo; wsie kurpiowskie: Borkowo, Dobry L a s , Gawrychy, Zrębisko; od zachodu wsie szlacheckie: Białobrzeg Bliższy i Dalszy, Budnę So­ wi ęta, Połoń; wsie kurpiowskie: Jednorożec, Czarnotrzew, Surowe. Por. H. Olędzka, Z badań nad dawną wycinan­ ką z terenu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, wyd. cyt., s. 24, tejże, Ranaa społeczna chłopskiej twórczości ar­ tystycznej na Kurpiach, „Rocznik Ziemi Mazowiec­ kiej", Warszawa 1962; K . Judenko, Zagadnienie świa­ domości grupowej mieszkańców Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Etnoarafia Polska", t. 2, 1959, s. 277—281. Por. A. Kutrzeba-Pojnarowa, op. cit.; J . Damrosz. Zainteresowania etnograficzne terenu Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej na tle historii regionu do uwłaszczenia w: Kurpie — Puszcza Zielona, wyd. cyt., s. 40_70. E . Frankowski, op. cit. s. 111. Jw., s. 113. Por. Giza Franklowa, Wycinanka żydowska w Polsce, odbitka z kwartalnika etnograficznego „Lud", Seria I I , t. V I I I (1929); R. Lilientalowa, Święta ży­ w 8 S 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 18 1 9 2 0 2 1 2 2 2 5 2 4 2 5 2 5 2 7 dowskie w przeszłości i teraźniejszości, „Rozprawy Akademii Umiejętności", Seria I I , tom X X X , K r a ­ k ó w 1909. G. Franklowa, op. cit., s. 10, także mat. il. R. Lilientalowa, op. cit., także mat. il. G. Franklowa, op. cit., s. 14, także mat. il. B. Baranowski, op. cit. M. in. K a r l Spiess, Die Bauerkunst, ihre Art und ihr Sinn, Wien 1925; E . Frankowski, op. cit.; J . Grabowski, op. cit. G. Franklowa, op. cit. Na znaczenie tej sprawy i konieczność przeba­ dania od strony związku z zapleczem towarowym zwrócił mi u w a g ę prof. dr K . Piwocki. Do najstarszych informatorek należy Anna Szydłowska, ur. 1863 r., zam. w Białusny Lasek, pow. Ostrołęka, z którą wywiad przeprowadziłam w 1961 r. R. Reinfuss, Na marginesie badań sztuki ludo­ wej Białostocczyzny, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, Nr 3. E . Frankowski, op. cit., s. 111 ogranicza się do wzmianki: „Do wycinania używają nożyczek stalo­ wych"; K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. II,' Kultura duchowa, Dział I I I — „Sztuka", K r a k ó w 1939, § 634, s. 802: „Pomijając krótką w z m i a n k ą prostą technikę w y c i n a n k o w ą w zastosowaniu do papieru, polegającą na u m i e j ę t n y m wycinaniu z w y k ł y m i lub krawieckimi nożycami albo nawet nożycami do strzy­ żenia owiec ozdób z kolorowego papieru..." Por. L . Krzywicki, Kurpie, „Biblioteka War­ szawska", t. 3, 1892, s. 527—558; t. 4, 1892, s. 61—97, 349—385; J . Damrosz, op. cit. Przy badaniach terenowych próba wyjaśnienia genezy kurpiowskiej „lelui", pod której nazwą na terenie byłej Puszczy Zielonej w y s t ę p u j e omawiany motyw, wskazała na dwa różne źródła tej nazwy w tradycji ludowej, co może mieć znaczenie dla pocho­ dzenia motywu. Większość informatorek n a z w ę „le­ luja" wywodzi od kwiatu. W kilku wypadkach jednak w y s t ą p i ł a interpretacja inna — leluja od Aleluja. Aleluja śpiewa się na Wielkanoc, kiedy Pan Jezus zmartwychwstał — a przedtem palmami się go wita. Leluja to od Aleluja, bo na Wielkanoc się nimi izbę stroiło. (Wypowiedź Marianny P u ł a w s k i e j , ur. 1875 r. w Dylewie). Tego rodzaju podwójna etymologia s ł o ­ wa leluja znana jest nie tylko na Kurpiach. (Por. Jan Karłowicz, Słownik gwar polskich, K r a k ó w 1903, t. 3, s. 11, 36; M. Linde, Słownik języka polskiego, L w ó w 1855, t. 2, s. 639). A. Błachowski, op. cit.; K . Pietkiewicz, Les decoupages populaires polonais, wyd. cyt., E . F r a n ­ kowski, op. cit. Wypowiedź E w y Rydel, ur. 1885 r., zam. Charciabałda, pow. Ostrołęka. Wypowiedź Antoniny Kuliś, zam. Jazgarka, pow. Ostrołęka. Głównie u Walerii Krajzowej i tnącej do dziś Stefanii Samsel, która zdawała sobie sprawę z nowa­ torskiego charakteru takiego sposobu zdobienia gór­ nej partii „lelui". Cechę tę J . Grabowski, op. cit., uznaje za cha­ rakterystyczną dla wycinanki kurpiowskiej w ogóle. Około 75-letnia informatorka ze wsi Kierzek — potwierdzone przez inne inforrnatorki. Wypowiedź E w y Rydel, por. przypis 43. 47 Wypowiedź Walerii Brodzik, ur. 1884 r., zam. Stary Myszyniec, pow. Ostrołęka. Wypowiedź Marianny Grąckiej, ur. 1885 r., zam. Surowe, pow. Ostrołęka. 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 48 277 �54 II. 54. Nożyce do strzyżenia owiec używane do wycinania papieru, dł. 26 cm, produkcji fabrycznej. II. 55. „Jeźdźcy", wys. 16 cm. Wyk. nie­ znany, okolice Myszyńca, pow. Ostrołęka. II. 56. „Kukarda", wym. 22 X 22 cm., „wstążki", dł. 35 cm. Wyk. Ewa Rydel, Charciabałda, pow. Ostrołęka. II. 57. „Pajuncki", wym. 10 X 10 cm. Wyk. Ewa Rydel. II. 58. „Kogut", wym. 18 X 22 cm. Wyk. nieznany, okolice wsi Łyse, pow. Kolno. 58 Fot. Stefan Deptuszewski — 1, 4, 17, 26, 28, 30, 35—41, 49, 50, 55; Jan Swiderski — 2, 3, 5—16, 18—24, 27, 29, 31—34, 42—48, 51—54, 56—58. Rys. autorka. Wycinanki ze zbiorów: Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie: 1—3, 9, 13, 14, 16, 18—21, 23, 24, 26, 28, 30—37, 39—41, 44, 46, 47, 50, 51—53; Haliny Olędzkiej: 5—8, 10—12, 15, 22, 27, 29, 38, 42, 43, 45, 48, 54—56, 58, 59; dawnego Muzeum Przemysłowego w Krakowie: 17, 49, 57. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c09bf074001bc8251bdc184142f376a0.pdf 3b783a04993741b3ec49d075e4512add Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4976 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4615 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.203 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA JACEK OLĘDZKI Pan tutaj p r z e d s t a w i ł jeszcze jeden dodatkowy prosblem. Na terenie Europy jednak w t y m stopniu tych rzeczy nie obserwujemy, p o n i e w a ż mamy w większości p a ń s t w a jednonarodowe. Chociaż na r u b i e ż a c h Polski mamy mniejszości, ich jednak sztuka nie będzie s z t u k ą l u d o w ą p o l s k ą , t y l k o l i t e w s k ą czy b i a ł o r u s k ą . Podobnie 1est na terenie A m e r y k i P o ł u d n i o w e j . T a m za o b o w i ą ­ zującą, n a r o d o w ą u w a ż a się k u l t u r ę grupy kreolskiej, fctóra tej k u l t u r y jednak nie s t w o r z y ł a , lecz p r z e j ę ł a z Hiszpanii. N a j w i ę k s z y n ę d z a r z m ó w i ą c y po h i s z p a ń s k u czy portugalsku zalicza się do grupy kreolskiej i czuje się z jej k u l t u r ą z w i ą z a n y . To, co u w a ż a się tam za k u l t u r ę „ l u d o w ą " , to k u l t u r a miejscowych I n d i a n . T y m ­ czasem k u l t u r o w o i j ę z y k o w o jest to z u p e ł n i e inny nurt, k t ó r y został siłą wcielony, w r a z z k u l t u r ą k r e o l s k ą , do jednego organizmu politycznego, nie m a j ą c ani jedna­ k o w y c h z k r e o l a m i t r a d y c j i , ani p r a w politycznych i społecznych. Sztuce ludowej w Polsce p o ś w i ę c o n o j u ż sporo prac; zwłaszcza na lamach „Polskiej Sztuki Ludowej", a wciąż p r z y b y w a j ą nowe i n t e r e s u j ą c e pozycje. Odczuwa się' jednak niedostatek w i a d o m o ś c i , k t ó r e p o z w o l i ł y b y roz­ szerzyć n a s z ą o r i e n t a c j ę w t y m ^przedmiocie' o znajo­ mość s t o s u n k ó w w i n n y c h krajach europejskich, a na­ wet pozaeuropejskich. Wydaje m i się, że p o w i n n i ś m y się t r z y m a ć t y c h norm, j a k i e p r z y j ę l i ś m y dla terenu Europy, i u w a ż a ć za „ k u l ­ t u r ę l u d o w ą " k u l t u r ę w y t w o r z o n ą w o b r ę b i e jednego organizmu narodowego przez te grupy, k t ó r e nie par­ t y c y p u j ą w p e ł n i w jednolitej kulturze elitarnej. Z a n i m n a s t ą p i ł p o d z i a ł na k u l t u r ę e l i t a r n ą i l u d o w ą , i s t n i a ł a jednolita k u l t u r a , k t ó r ą umownie m o ż e m y n a z w a ć k u l ­ t u r ą l u d o w ą sensu largo l u b , jeśli nam to bardziej od­ powiada, k u l t u r ą p l e m i e n n ą . ' ' W y n i k i b a d a ń A . Abramowicza i K . Piwockiego po­ z w a l a j ą na s f o r m u ł o w a n i e n a s t ę p u j ą c e g o pytania: czy rozpad k u l t u r y na o d r ę b n e n u r t y rozwojowe w i ą ż e się z k a ż d y m w a r i a n t e m s t o s u n k ó w feudalnych? A b y odpo­ w i e d z i e ć na to pytanie jak też lepiej r o z u m i e ć s y t u a c j ę z n a n ą nam z d o ś w i a d c z e ń europejskich, w a r t o , j a k s ą ­ dzę, sięgnąć do m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o z Mongolii, gdzie u s t r ó j feudalny w „ n i e s k a ż o n e j " formie z a c h o w a ł się aż do p o c z ą t k ó w X X w . Przedmiotem mojej w y p o w i e d z i będzie k u l t u r a l u d ­ ności pasterskiej — a r a t ó w — w okresie od p o ł o w y X I X w . aż do czasu obecnego. Chodzi t u ściśle o l u d ­ ność C h a ł c h a , k t ó r a stanowi ok. 70% całej populacji Mongolii. Dobro materialne tej l u d n o ś c i a n a l i z o w a ć m o ż n a w d w u aspektach: a — gospodarki pasterskiej i życia oso­ bistego (inwentarz n a r z ę d z i pracy, mieszkanie, u b i ó r i jego przybranie), b — w i e r z e ń l o k a l n y c h (głównie szamanistycznych) i lamaistycznych — (przejawy artystycz­ nej twórczości malarskiej i r z e ź b i a r s k i e j ) . 203 �тжгмШШШ1шШт Шум, imifit ШмПШШШШШШШШШШШШш Do n a r z ę d z i pracy w gospodarce pasterskiej obok a k a n u (uurga) i r ó ż n e g o rodzaju p o w r o z ó w należy ze­ staw n a c z y ń drewnianych, s k ó r z a n y c h , rogowych, m e ­ talowych i ceramicznych. Są w ś r ó d nich z a r ó w n o przed­ mioty wykonane przez samych pasterzy, j a k t e ż i w y ­ twory wyższego kunsztu — r z e m i e ś l n i c z e . Pierwsze z nich w y k a z u j ą analogie z w y t w o r a m i wczesnych k u l ­ tur. Tak np. n i e k t ó r e naczynia ceramiczne o charak­ terystycznym ornamencie grzebykowym w y k a z u j ą ana­ logie z w y t w o r a m i m ł o d s z e j epoki kamienia ( i l . 16, 17). I n n y m z kolei p r z y k ł a d e m w y t w ó r c z o ś c i n i e r z e m i e ś l n i czej są drewniane i rogowe czerpaki ( i l . 14, 15), zdobione na u c h w y t a c h g ł o w a m i k o n i i b a r a n ó w , p r z y p o m i n a j ą n i e k t ó r e formy r o z w i ą z a ń dekoratorskich znane z epoki b r ą z u na terenach A z j i Ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j Sy­ berii. Naczynia te u z n a ć wypadnie za jeden z p e ł n i e j ­ szych p r z e j a w ó w snycerstwa a zarazem r ę k o d z i e ł a a r t y ­ stycznego, j a k i m zajmowali się pasterze. W o d r ó ż n i e n i u r 204 bowiem od sytuacji, znanej nam z doświadczeń euro­ pejskich, na terenie Monogolii nie odnajdujemy p r z y ­ k ł a d ó w s p o ż y t k o w a n i a w i e l k i c h n a d w y ż e k czasu w o l ­ nego dla uprawiania rozmaitych zajęć snycerskich. N a j w a ż n i e j s z ą pozycję w u r z ą d z e n i a c h z w i ą z a n y c h z k o c z o w n i c z ą g o s p o d a r k ą p a s t e r s k ą z a j m o w a ł o samo mieszkanie — j u r t a (ger). Jest ono j e d n y m z najbar­ dziej w y r ó ż n i a j ą c y c h się w y t w o r ó w k u l t u r y pasterzyk o c z o w n i k ó w . K o l i s t y k s z t a ł t j u r t y u m o ż l i w i a ł maksy­ malne wykorzystanie powierzchni mieszkalnej, k t ó r a , m i m o najprostszego, nie dzielonego u k ł a d u w n ę t r z a , r o z w i ą z y w a ł a wiele zasadniczych f u n k c j i b y t o w y c h (w t y m r ó w n i e ż gospodarczych). C a ł a budowla przystoso­ wana b y ł a znakomicie z a r ó w n o do m o n t a ż u i d e m o n t a ż u poszczególnych e l e m e n t ó w , j a k też do ich p r z e w o ż e n i a . W a ż n ą w t y m rolę o d g r y w a ł o wysoko r o z w i n i ę t e rze­ miosło stolarskie. K r ą g s p i n a j ą c y l i s t w y u szczytu oraz d r z w i — n a j w a ż n i e j s z e elementy k o n s t r u k c j i — w y k o ­ nywane były przez s p e c j a l i s t ó w stolarzy. P o z o s t a ł e m a - �I L 13. Fragment ozdoby srebrnej na siodle, pocz. XX w., somon Charchorin. II. 14. Czerpak z drewna brzozowego, pocz. XX w. Muzeum Centralne, Ułan-Bator. II. 15. Czerpak z rogu antylopy, koniec XIX w. Muzeum Cen­ tralne. II. 16. Garnek zasobowy, kultura zlocka. Polska, 2.poł. III w. p.n.e. II. 17. Garnek zasobowy, коп. XIX w. Somon Charchorin. t e r i a ł y , przede wszystkim wojłok, pochodziły z w y t w ó r ­ czości pasterskiej. Odpowiednio utrzymana j u r t a , starannie wzmocniona powrozami, p o k r y t a nie zniszczonymi p ł a t a m i w o j ł o k u , m o g ł a s t a n o w i ć dobre ś w i a d e c t w o zamożności i zarad­ ności właścicieli. T y m samym m o g ł y w niej z n a j d o w a ć w y r a z aspiracje o charakterze reprezentacyjno-prestiż o w y m . I s t o t n y m akcentem plastycznym w w y g l ą d z i e j u r t y b y w a bogata malatura na z e w n ę t r z n e j stronie drzwi. W t r a d y c y j n y m systemie gospodarki pasterskiej nie ma b u d o w l i gospodarczych. Sposób zagospodarowania otoczenia j u r t y cechuje s k r o m n o ś ć i u b ó s t w o . Ś w i a ­ dectwem zasobności, okazją w y r a ż e n i a potrzeb reprezent a c y j n o - p r e s t i ż o w y c h b y w a w tej sytuacji stado, zwie­ r z ę t a juczne, przede wszystkim jednak wierzchowce prze­ t r z y m y w a n e przed j u r t ą . Charakterystyczne przy tym, że za dnia konie trzymane są prawie zawsze pod siod­ ł a m i . A l e też u p r z ą ż , w szczególności siodła nabijane srebrnymi ozdobami, dekoracyjnie aplikowane i w y s z y ­ wane, to najcenniejsze i najbardziej r o z w i n i ę t e w i n w e n ­ tarzu pasterskim przejawy r z e m i o s ł a artystycznego (il. 13). Natomiast nie w y k o r z y s t y w a n o dla potrzeb reprezen­ tacyjnych ś r o d k ó w transportu. Na obszarach M o n g o l i i z a c h o w a ł się wóz z osią r u c h o m ą — jedna z n a j p r y m i ­ tywniejszych k o n s t r u k c j i p o j a z d ó w , jakie znamy. Do­ dać jednak trzeba, że obok tego t y p u wozu w y s t ę p o w a ł sporadycznie inny, z n i e r u c h o m ą osią, o k o ł a c h szpry­ chowych. W ó z ten ś w i a d c z y o w y s t ę p o w a n i u tam r ó w ­ nież r z e m i o s ł a kołodziejskiego ( i l . 35). N i e w i e l k i e stosunkowo możliwości wykorzystania pod­ stawowych s p r z ę t ó w i u r z ą d z e ń pasterskich dla f u n k c j i r e p r e z e n t a c y j n o - p r e s t i ż o w y c h , przy b r a k u zagrody, o b e j ś ­ cia ( e l e m e n t ó w tak istotnych w kultarach rolniczych), w p ł y w a ł y na zogniskowanie tych f u n k c j i w pewnych t y l k o w y t w o r a c h . N a l e ż ą do nich np. siodła, a w w i ę k ­ szym jeszcze stopniu przedmioty u ż y t k u osobistego — tabakierki, toczone z nefrytu i agatu, sztylety, krzesiwa ozdoby stroju kobiecego, w szczególności kunsztowne usztywnienia fryzur ( i l . 18), a t a k ż e zastawy s t o ł o w e (czarki i konwie). Wszystkie te w y t w o r y obok f u n k c j i reprezentacyjno-prestiżowej odgrywają również istotną rolę w a k u m u l a c j i i zabezpieczeniu d ó b r materialnych. Przy dość s ł a b e j dynamice przemian k u l t u r y t r a d y ­ cyjnej a r a t ó w nie m o ż e dziwić duża s t a b i l n o ś ć form, w y s t ę p u j ą c a szczególnie w y r a ź n i e w ubiorze (chałat-deli), k t ó r y p r z e t r w a ł niezmieniony po dzień dzisiejszy (il. 21). Jednym z w a ż n i e j s z y c h c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na charakter k u l t u r y l u d ó w stepowych b y ł a ich znaczna m o b i l n o ś ć przestrzenna. Istotne znaczenie m i a ł o r ó w n i e ż p o w a ż n e ograniczenie m o ż l i w o ś c i w y t w ó r c z y c h w ra­ mach gospodarki pasterskiej i w y n i k a j ą c e z tego f a k t u u z a l e ż n i e n i a nabywcze. W tradycyjnej k u l t u r z e pasterzy M o n g o l i i dość w y r a ź ­ ne r ó ż n i c e m i ę d z y w y t w o r a m i r z e m i e ś l n i c z y m i i nie- 205 ��r z e m i e ś l n i c z y m i p r z y j m o w a ł y niekiedy charakter za­ sadniczy, j a k o ś c i o w y . Najlepszym p r z y k ł a d e m są wozy wykonane przez kołodziejów i pasterzy, drewniane na­ czynia z k o r y brzozowej i w y r o b y o cechach w y t w ó r ­ czości bednarskiej, proste g a r n k i oraz porcelanowe wazy. Różnice dotyczyły całości dobra materialnego pasterzy i nie łączyły się one z i s t n i e j ą c y m z r ó ż n i c o w a n i e m spo­ łecznym. Do czasu r e w o l u c j i socjalistycznej w s p o ł e c z e ń s t w i e istnieli z jednej strony f e u d a ł o w i e : chanowie, wangowie, t a j d ż i (świeccy przedstawiciele arystokracji) i d y g n i ­ tarze kościoła lamaickiego, a z drugiej strony szerokie masy l u d n o ś c i pasterskiej — a r a t ó w . I s t n i a ł a r ó w n i e ż z r ó ż n i c o w a n a w a r s t w a p o ś r e d n i a , złożona z r z e m i e ś l n i ­ k ó w , obsługi karawan, k u p c ó w , a t a k ż e z pomniejszych m n i c h ó w klasztornych. A l e w w a r u n k a c h p r a w i e z u p e ł n e g o b r a k u gospo­ d a r k i rolnej stosunki społeczne w M o n g o l i i u k ł a d a ł y się na zgoła odmienej p ł a s z c z y ź n i e zależności aniżeli w f e u ­ dalnej Europie. W M o n g o l i i zależności te o k r e ś l a ł y p o d ­ stawowe cechy i w ł a ś c i w o ś c i pasterskiej gospodarki koczowniczej. Wobec w y j ą t k o w o n i k ł e j gęstości zalud­ nienia (na 1 k m przypada obecnie 1 mieszkaniec, p o d ­ czas gdy w I n d i a c h — 135, w Chinach — 71, Nepalu — 67) i zarazem w i e l k i e j r u c h l i w o ś c i m i e s z k a ń c ó w prawo w ł a s n o ś c i ś r o d k ó w p r o d u k c j i rozciągało się na stada zwierząt, uprząż, narzędzia i sprzęty, służące prowa­ dzeniu gospodarki pasterskiej, Prawo to nie o b e j m o w a ł o jednak samej ziemi •— t e r e n ó w wypasu, a jeśli nawet 2 dotyczyło tych o b s z a r ó w , to w zakresie m i n i m a l n y m , s p r o w a d z a j ą c się do w ł a s n o ś c i w o d o p o j ó w czy miejsc dogodnych do przepraw (brody, mosty). U t r z y m y w a n i e stad z w i e r z ą t hodowlanych w stanie na pół dzikim, bo nie dozorowanych przez pasterzy ani też nie chronionych w czasie zimy jakimikolwiek po­ mieszczeniami, o g r a n i c z a ł o udział siły roboczej do m i ­ n i m u m , a zarazem nie s t w a r z a ł o g w a r a n c j i t r w a ł o ś c i posiadania t y c h stad. Masowe ich w y m i e r a n i e w czasie surowych zim p o w o d o w a ł o częste w y p a d k i pauperyzacji n a j z a m o ż n i e j s z y c h w a r s t w s p o ł e c z e ń s t w a mongolskiego. Z drugiej z n ó w strony p o m y ś l n y r o z w ó j h o d o w l i w p ł y ­ w a ł niekiedy na awans w h i e r a r c h i społecznej jednostek ze szczebla najniższego — pasterzy a r a t ó w . Dane, j a k i e dotychczas u d a ł o się z g r o m a d z i ć , w s k a ­ zują, że w ś r ó d ó w c z e s n e j , z r ó ż n i c o w a n e j społeczności l u d n o ś c i C h a ł c h a nie n a s t ą p i ł , j a k w i n n y c h w a r i a n t a c h feudalizmu, rozwój d w u o d r ę b n y c h n u r t ó w k u l t u r o w y c h — ludowego i elitarnego. W y s t ę p o w a ł y oczywiście r ó ż ­ nice w stanie posiadania d ó b r materialnych, nie m i a ł y one jednak charakteru różnic j a k o ś c i o w y c h . W tradycyj­ nej k u l t u r z e nie został w y k s z t a ł c o n y ani t y p mieszkania i s p r z ę t ó w , ani ubioru, z a p r z ę g u czy nawet j a k i c h ś drob­ nych w y t w o r ó w u ż y t k u osobistego, k t ó r y b y ł b y p r z y w i ­ lejem w a r s t w z a j m u j ą c y c h n a j w y ż s z y szczebel h i e ­ r a r c h i i s p o ł e c z n e j . I m o ż n o w ł a d c a , i arat mieszkali w j u r t a c h . I c h mieszkania r ó ż n i ł y się t y l k o w i e l k o ś c i ą , stopniem zadbania, bogactwem s p r z ę t ó w . Stosunkowo n a j w y r a ź n i e j H. 18. Strój aratki (w środku) i stroje księżniczek, lata dwudzieste XX wyroby złotników, XIX w. Urga. II. 20. Krzesiwo pasterza, wyrób złotników, odświętny pasterza. 20 charakter tych różnic za- w. II. 19. Krzesiwo i sztylet feudała, XIX w. Urga. II. 21. Współczesny strój 21 �22 rysowuje się w wyrobach artystycznych. Sztylety, krze­ siwa ( i l . 19, 20), t a b a k i e r k i , naczynia stołowe, meble oraz elementy stroju ( i l . 18) nie r ó ż n i ł y się stylem. Trudno jest nawet m ó w i ć w w i e l u wypadkach o r ó ż n i c a c h w tworzywie. W ł a ś c i w i e t y l k o stopień pracochłonności w wykonaniu określonych wytworów może być świa­ dectwem ich odmiennych w a r t o ś c i . F a k t y te w s k a z u j ą na stosunkowo w y s o k i poziom m o ż l i w o ś c i nabywczych szerokiej rzeszy a r a t ó w . W s k a z u j ą one r ó w n i e ż na szczególnych u k ł a d zależności, j a k i w y s t ę p o w a ł m i ę d z y g o s p o d a r k ą stepowego feudalizmu Mongolii a s ą s i e d n i m i k r a j a m i o z r ó ż n i c o w a n y c h i r o z w i n i ę t y c h strukturach gospodarczych. W y m i a n a towarowa z Chinami, Tybetem czy nawet I n d i ą i I r a n e m m i a ł a tradycje s i ę g a j ą c e g ł ę b o k o w przeszłość M o n g o l i i . W X I X w . n a s t ą p i ł ponadto r o z w ó j s t o s u n k ó w handlowych i p r z e m y s ł o w y c h z i m p e r i u m rosyjskim. W a ż n ą rolę w w y m i a n i e towarowej p e ł n i ł y rodzime o ś r o d k i w y t w ó r c z o ś c i r z e m i e ś l n i c z e j , nie m i a ł y one jednak do X I X w . oparcia o miejskie skupiska l u d ­ ności. B r a k u k s z t a ł t o w a n y c h o r g a n i z m ó w miejskich nie s p r z y j a ł z r ó ż n i c o w a n i u rzemiosł oraz k s z t a ł t o w a n i u się w y t w ó r c z o ś c i o d p o w i a d a j ą c e j r ó ż n e j skali potrzeb i m o ż ­ liwości nabywczych. Widoczne jest to r ó w n i e ż na p r z y k ł a d z i e twórczości artystycznej z w i ą z a n e j z potrzebami k u l t o w y m i , a w i ę c z r ó ż n y m i l o k a l n y m i wierzeniami szamanistycznymi, 208 23 przede wszystkim zaś z lamaizmem. Wierzenia te w y ­ s t ę p o w a ł y dawniej w swoistej koegzystencji i jeszcze na p o c z ą t k u X X w. lamaizm w s w y m g ł ó w n y m cen­ t r u m , w Urdze (dzisiejszy U ł a n - B a t o r ) , a d a p t o w a ł na mocy oficjalnej sakralizacji najbardziej wsteczne t r e ś c i szamanizmu. Proces przejmowania przez lamaizm treści w i e r z e ń szamanistycznych odnosi się n i e w ą t p l i w i e do znacznie w c z e ś n i e j s z y c h o k r e s ó w . W latach trzydziestych w w y n i k u w a l k i z k o n t r r e w o ­ lucją, k t ó r e j przewodzili lamowie, zburzona została ogromna ilość k l a s z t o r ó w . Z l i k w i d o w a n e zostały w ó w ­ czas instytucjonalne podstawy lamaizmu. Do dziś czynny jest t y l k o jeden klasztor na Gandanie w U ł a n Bator, a o szamanizmie, jako ż y w e j postaci w i e r z e ń , m o ż n a m ó w i ć w odniesieniu do bardzo nikłego procentu l u d ­ ności z a m i e s z k u j ą c e j n i e k t ó r e rejony p ó ł n o c n e j M o n g o l i i . W p o z o s t a ł y c h częściach k r a j u u t r z y m u j ą się nadal w postaci r e l i k t o w e j takie przejawy szamanizmu, jak s k ł a ­ danie ofiar i d a r ó w oraz korzystanie z a m u l e t ó w ( i l . 22—24). P r y m i t y w n e i najbardziej umowne w y o b r Ł ż e n i a , w y ­ w o d z ą c e się z w i e r z e ń lokalnych, w y s t ę p o w a ł y w bez­ p o ś r e d n i e j styczności z obiektami k u l t u lamaistycznego o w y r a f i n o w a n e j ikonografii i zasadniczo odmiennej, wysoko r o z w i n i ę t e j technice w y k o n a n i a . Tak w i ę c w j u r c i e z n a j d o w a ł się o ł t a r z w y p o s a ż o n y w toczone lub kute w m o s i ą d z u kielichy na ofiary (z su- �II. 22. Ofiara z ziarna prosa i łoju. Klasztor Gandan, Ulan-Bator. II. 23. Współczesny amulet — lis, dzwonki i stare monety. Somon Bajan. II. 24. Amulet z pocz. XX w. Okolice pustyni Gobi. II. 25. Psy ze srebra, ko­ niec XIX w. rowych w n ę t r z n o ś c i z w i e r z ą t , jedzenia, wody), podobne naczynia do palenia ognia, kadzielnice, księgi m o d l i t w t y b e t a ń s k i c h oraz element n a j w a ż n i e j s z y — kapliczka w k s z t a ł c i e szafki, w k t ó r e j z n a j d o w a ł y się m o s i ę ż n e lub ceramiczne f i g u r y i obrazki malowane na p ł ó t n i e (il. 25—28). W n i e k t ó r y c h j u r t a c h zawieszano r ó w n i e ż u szczytu pojedyncze obrazy w i ę k s z y c h r o z m i a r ó w . Rzeźba i malarstwo w y s t ę p u j ą c e w j u r t a c h pasterzy nie r ó ż n i ł y się cechami ideowo-f o r m a l n y m i od spotyka­ nych masowo f i g u r i o b r a z ó w w klasztorach. W tych ostatnich z n a j d o w a ł y się obiekty okazalsze i cenniejsze, ale nie r ó ż n i ą c e się pod w z g l ę d e m stylu. U d a ł o się co prawda odnaleźć pewne p r z y k ł a d y twórczości r z e ź b i a r ­ skiej i malarskiej o cechach stylistycznych, p r z y p o m i ­ n a j ą c y c h niekiedy e u r o p e j s k ą s z t u k ę l u d o w ą ( i l . 26). W k o n w e n c j i tych dzieł przetworzenie oficjalnego wzoru ikonograficznego zdradza swoiste uproszczenie, zagu­ bienie z b ę d n y c h detali czy nawet d e f o r m a c j ę ( i l . 27, 28). T w ó r c a m i tych dzieł p o c h o d z ą c y c h g ł ó w n i e z 2.poł. X I X w. i p o c z ą t k u X X w., podobnie j a k t w ó r c a m i ca­ łej sztuki sakralnej, b y l i lamowie. Mogłoby się w y d a w a ć , że w y t w o r y te r e p r e z e n t u j ą s z t u k ę p r z e z n a c z o n ą dla masowego odbiorcy o mniejszych wymaganiach, np, pasterzy. Tak jednak nie jest. M a m y wiele p o w o d ó w , aby sądzić, że twórczość ta w p r z e w a ż a j ą c e j mierze przeznaczona b y ł a na potrzeby samego klasztoru, p e ł ­ niącego funkcje r e l i g i j n e w stosunku do całości spo­ ł e c z e ń s t w a wiernych. Z a s a d ę z a p e ł n i a n i a ścian w ś w i ą ­ t y n i w i e l k ą ilością kapliczek, w n ę t r z wylepianych szczel- 25 �II. 26. Bóg Lhama (fragm. obrazu), płótno, tempera, 14 X 20 cm, koniec XIX w. Klasztor w Cecerleg. II. 27. Lama, blacha miedziana, wys. 4 cm. Wyrób rzeźbiarzy, 2.poł. XIX w. Klasztor Gandan, Urga. II. 28. Bóg Czojdżin, brąz pozłacany, wys. 7,5 cm, koniec XIX w. Urga. nie obrazkami, wreszcie umieszczanie w tych kapliczkach setek niewielkich figur k s z t a ł t o w a ł o masowe z a m ó w i e ­ nie. Jest rzeczą n a t u r a l n ą , że w w y n i k u takich z a m ó w i e ń m u s i a ł y p o j a w i ć się r o z w i ą z a n i a uproszczone, k t ó r e o d ­ bieramy jako stylistycznie sugestywniejsze aniżeli poje­ dyncze egzemplarze dzieł, k t ó r e wykonane zostały ze szczególną dbałością. Dlatego też trudno b y ł o b y w i ą z a ć takie uproszczone r o z w i ą z a n i a n i e k t ó r y c h dzieł z od­ r ę b n o ś c i ą ś w i a t o p o g l ą d u artystycznego o k r e ś l o n e j grupy społecznej. S t y l i s t y k i tej nie m o ż e m y łączyć z p o j ę ­ ciem ludowego ś w i a t o p o g l ą d u artystycznego. M o ż n a na­ tomiast dopuszczać w y s t ę p o w a n i e w światopoglądzie ł a m ó w — malarzy i r z e ź b i a r z y — tych c z y n n i k ó w , k t ó r e d o c h o d z ą do głosu niezależnie od czasu i miejsca w róż­ nych społecznościach, kiedy pojawia się k o n i e c z n o ś ć zwielokrotnionej, masowej wytwórczości, konieczność powtarzania wzoru o k r e ś l o n e g o przedstawienia. Ale m o ż n a też w s p o m n i e ć , że d u c h o w i e ń s t w o lamaistycziie różni się niekiedy w s p o s ó b zasadniczy od d u c h o w i e ń ­ stwa Kościoła c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Różnice te widoczne są szczególnie w y r a ź n i e w c z y n n o ś c i a c h r e l i g i j n y c h . Za­ r ó w n o w jednej, j a k i w drugiej r e l i g i i w y s t ę p u j e wiele podobnych, niekiedy identycznych, form zachowania. W lamaizmie dostrzega się jednak ściślejsze p o w i ą z a n i e hieratycznych czynności k a p ł a ń s k i c h z powszednimi, niekiedy najbardziej prostackimi f o r m a m i z a c h o w a ń . L a m a i z m m i m o w y r a f i n o w a n e j rytualizacji obrządków r e l i g i j n y c h dopuszcza, nawet jako z a s a d ę , przestrzeganie tych form zachowania, k t ó r e m o g ą się nam w y d a w a ć 210 p r y m i t y w n e , aby nie p o w i e d z i e ć ludowe. Tolerancyjny stosunek lamaizmu wobec w i e r z e ń szamanistycznych dotyczy r ó w n i e ż szeroko rozumianego obyczaju. W z e t k n i ę c i u ze w s p ó ł c z e s n y m i przejawami t w ó r ­ czości artystycznej, k t ó r a znajduje n a j p e ł n i e j s z e p o w i ą ­ zanie z o s i ą g n i ę c i a m i t r a d y c y j n y m i , n a s u w a j ą się jesz­ cze pewne uwagi ogólne. Odnoszą się one do tych cech formalnych twórczości, k t ó r e n a j ł a t w i e j dostrzec p r z y ­ byszowi z k r ę g u europejskiej t r a d y c j i artystycznej. W kulturze pasterzy mongolskich nie odnajdujemy w i e l u dziedzin twórczości artystycznej, k t ó r e w ł a ś n i e w europejskich grupach pasterskich r o z w i n ę ł y się n a j bujniej. B r a k r o z w i n i ę t e g o snycerstwa u pasterzy m o n ­ golskich trudno t ł u m a c z y ć b r a k i e m odpowiednich, sprzy­ j a j ą c y c h w a r u n k ó w naturalnych, np. niedostatkiem d r e w ­ na. Wiadomo bowiem, że r o z w i n ę ł y się na t y m terenie u m i e j ę t n o ś c i o b r ó b k i s u r o w c ó w nigdy tam nie w y s t ę ­ p u j ą c y c h , np. szlachetnych g a t u n k ó w drewna oraz kość; s ł o n i o w e j . Natomiast obfitość t a k i c h s u r o w c ó w j a k ser czy w e ł n a nie w p ł y n ę ł a na r o z w ó j odpowiednich u m i e j ę t ­ ności (rzeźbiarskich, dekoratorskich, t k a c k i c h czy k o bierniczych). Na f a k t ten zwraca u w a g ę w i e l u badaczy k u l t u r y l u d ó w pasterskich, m.in. K . M o s z y ń s k i , k t ó r y z a j m o w a ł się u nas t y m zagadnieniem: „ P r z e c i ą ż e n i e k o ­ biet p o s p o l i t ą c o d z i e n n ą p r a c ą z jednej strony, a bardzo znaczne r o z l e n i w i e n i e ( p o d k r e ś l e n i e moje) m ę ż ­ czyzn oraz zogniskowanie przez nich prawie całej uwagi na trzodach i rozboju jako ź r ó d ł a c h bogactwa i p r e s t i ż u , poza t y m zaś t a k ż e i koczowniczy t r y b życia przeszka- �28 �II. 29. Antylopa pod drzewem jabłoni, nefryt, 20 X 9 cm. Wyrób dzały znaczniejszemu rozwojowi specjalizacji w zakresie technik czy rzemiosł. Bardzo przeszkadza temu r ó w n i e ż (a nawet m o ż e p r o w a d z i ć do zaniku n i e k t ó r y c h i s t n i e j ą c y c h technik rodzimych) nader silnie r o z w i n i ę t y u licznych l u d ó w pasterskich wschodniej i p ó ł n o c n e j A f r y k i oraz A z j i w y ­ mienny handel z e w n ę t r z n y . Pobudkami, k t ó r e do jego — tak znacznego rozwoju p r o w a d z i ł y , b y ł a z jednej strony znana nam j u ż n i e c h ę ć m ę ż c z y z n do wszelkiej pracy fizycznej (więc i do pracy o b a r c z a j ą c e j od dawien daw­ na p ł e ć m ę s k ą , j a k o b r ó b k a drzewa czy metali), a ze strony drugiej wielka ł a t w o ś ć nabywania potrzebnych p r z e d m i o t ó w od s ą s i e d n i c h l u d ó w niepasterskich w za­ m i a n za hodowane z w i e r z ę t a i p r o d u k t y hodowli..." B e z p o ś r e d n i e k o n t a k t y z g r u p a m i pasterzy mongol­ skich p o t w i e r d z a j ą słuszność p o g l ą d ó w K. M o s z y ń s k i e g o . Zarazem jednak w w y n i k u przeprowadzonych b a d a ń okazuje się, że niezajmowanie się o k r e ś l o n ą w y t w ó r ­ czością przez pasterzy nie oznacza b r a k u k u temu od­ powiednich u z d o l n i e ń , u m i e j ę t n o ś c i . W j e d n y m z o ś r o d ­ k ó w w M a n d a ł - G o b i i , dzięki szczególnym staraniom, u d a ł o się n a k ł o n i ć k i l k u starych pasterzy, aby uczest­ niczyli w konkursie tradycyjnej twórczości artystycznej. Pasterze ci nie zajmowali się j a k i m i k o l w i e k pracami artystycznymi, k i e d y ś tylko sporadycznie rzeźbili d r e w ­ niane f i g u r y s z a c h ó w (szachy mongolskie w y o b r a ż a j ą ludzi i zwierzęta). Dzieło tych, j a k b y p o w i e d z i a ł M o s z y ń ­ ski, n i e c h ę t n y c h pracy fizycznej pasterzy zdumiewa jednak pod k a ż d y m w z g l ę d e m . Oto jeden z p r z y k ł a d ó w : antylopy przy drzewie j a b ł o n i ( i l . 29). F i g u r y w y r z e ź ­ bione zostały w p ł y t c e nefrytu. Podobne s p o s t r z e ż e n i a o n i e z w y k ł o ś c i artystycznych u m i e j ę t n o ś c i n a s u w a j ą prace dzieci. Oto p r z y k ł a d r z e ź ­ bionych w gipsie figur z w i e r z ą t ( i l . 30). Prace te w y ­ k o n a ł y dzieci n a j n i ż s z y c h klas szkoły somonowej w Erdene D a ł a j , w części Mongolii najmniej d o s t ę p n e j , położonej na k r a w ę d z i gobijskiego obszaru. I w t y m w y p a d k u zwraca u w a g ę u m i e j ę t n o ś ć radzenia sobie w m a ł o znanym t w o r z y w i e i •— co n a j w a ż n i e j s z e — roz­ budowana, daleka od surowego p r y m i t y w u forma przed­ 212 współczesny, Muzeum Mandat Gobi. stawienia. Obydwa p r z y k ł a d y w y r a ż a j ą t y p u m i e j ę t n o ś c i samorodnych, nie k s z t a ł c o n y c h . Znane nam s ą zdolności manualne pewnych zbioro­ wości, np. l u d o w y c h w X I X w . na terenie Europy, w t y m r ó w n i e ż Polski. W i ą ż e m y je z d o ś w i a d c z e n i e m zdobywanym w czasie rozmaitych prac fizycznych. Jest to d o ś w i a d c z e n i e swoiste, o z u p e ł n i e i n n y m charakterze aniżeli to, k t ó r e w y s t ę p u j e u l u d ó w nie obciążonych p r a c ą fizyczną. D o ś w i a d c z e n i e manualne zdobywane w czasie prac rolnych, gospodarczych, m o ż e r o z w i j a ć się w p e w n y m o k r e ś l o n y m k i e r u n k u . Wydaje s i ę , że u ł a t w i a ono r o z w ó j najbardziej zasadniczych r u c h ó w dłoni, ale raczej nie sprzyja jej uelastycznieniu. Nato­ miast w Mongolii, w w a r u n k a c h w i e l k i c h n a d w y ż e k czasu wolnego, r o z w i n ą ł się niezwykle bogaty i roz­ m a i t y program gestykulacji d ł o ń m i . P o d s t a w ą były przede wszystkim gry towarzyskie, ale r ó w n i e ż system informacji, przy k t ó r e j znak czyniony r ę k ą , palcami p e ł n i ł w a ż n ą rolę ( i l . 31—33). N a j ż y w s z a gestykulacja łączyła się z przekazem treści religijnych. W czasie m o d l i t w y w y k o n y w a n o wyszukane ceremonialne gesty. Charakter tej gestykulacji u k a z u j ą przedstawienia b ó s t w lamaickich j a k t e ż samych ł a m ó w . O b s e r w u j ą c p r a c ę malarza-lamy, k t ó r y co j a k i ś czas przerywa malowanie na m o d l i t w ę , i na o w ą g e s t y k u l a c j ę d ł o ń m i , odnosi się w r a ż e n i e , ż e ćwiczenie s p r a w n o ś c i manualnej tego t w ó r c y jest permanentne. D o d a ć też trzeba, że charakterystyczne cechy ludzi to w i e l k i spokój w e w n ę t r z n y , m a ł a stosun­ kowo r u c h l i w o ś ć , w r ę c z f l e g m a t y c z n o ś ć . P o ś p i e c h w za­ chowaniu codziennym i w pracy to najrzadziej spoty­ kane cechy osobowości. W pracy z a r ó w n o n i e k s z t a ł c o nego artysty, j a k i uczonego l a m y zwraca u w a g ę jego pozycja: siedzenie z p o d w i n i ę t y m i nogami, n i e r u c h o m o ś ć (il. 34). Nawet n i e w i e l k i e pomieszczenie j u r t y l u b celi w klasztorze nie jest wykorzystane w całej powierzchni. Wszystko, co konieczne do pracy, zlokalizowane jest w zasięgu r ą k . B y w a nawet, że w ich zasięgu ma t w ó r c a u k r y t e w odpowiednich schowkach jedzenie. Nie zmienia on w ó w c z a s pozycji nawet w czasie posiłku. Jego pracy towarzyszy skupienie, bodaj w i ę k s z e aniżeli ś r e d n i o - �I wiecznym i l u m i n a r z o m w c h r z e ś c i j a ń s k i c h klasztorach. O k r e ś l o n y rodzaj s p r a w n o ś c i manualnych jak też pewne powszechne cechy osobowości to t y l k o n i e k t ó r e spośród w i e l u c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na charakter f a r m a l n y dzieł. Dochodzą jeszcze tak istotne w p ł y w y na w y o b r a ź n i ę a r t y s t y c z n ą j a k o k r e ś l o n e dziedzictwo k u l t u r o w e . W przypadku M o n g o l i i szerokie rzesze spo­ ł e c z e ń s t w a m i a ł y b e z p o ś r e d n i ą styczność, nawet w cza­ sach ustroju feudalnego, z w y t w o r a m i o n a j w y ż s z e j r a n ­ dze artystycznej. Wydaje się w i ę c , że dopiero w najnowszych czasach w y s t ą p i ł y podstawy, z a r ó w n o społeczne, j a k i gospodar­ cze, k t ó r e w p ł y n ą ć m o g ą na z m i a n ę monolitycznego cha­ r a k t e r u k u l t u r y Mongolii. B y ć m o ż e j e s t e ś m y ś w i a d ­ k a m i k s z t a ł t o w a n i a się w ł a ś n i e teraz p r o c e s ó w p o l a r y zacyj'nych w k u l t u r z e tego k r a j u . Przy egalitarnych za­ ł o ż e n i a c h socjalizmu w y d a w a ć się m o ż e paradoksalnym fakt w y s t ą p i e n i a dopiero w t y m p o s t ę p o w y m ustroju m n i e j l u b bardziej elitarnej k u l t u r y , a t y m samym r ó w n i e ż k u l t u r y , k t ó r ą łączyć m o ż e m y z p o j ę c i e m l u ­ dowej. Proces ten dokonuje się najprawdopodobniej w k u l t u r z e w i e l u nowych p a ń s t w , w szczególności w y ­ zwolonych k r a j ó w A z j i , A f r y k i czy A m e r y k i P o ł u d n i o ­ w e j . Niemniej jednak szczególna z u p e ł n i e s t r u k t u r a demograficzna Mongolii, u k s z t a ł t o w a n a w ostatnich k i l ­ k u d z i e s i ę c i u latach, jest w y j ą t k o w o s p r z y j a j ą c y m m o ­ mentem dla w y s t ą p i e n i a wspomnianych różnic w k u l ­ turze. Na nieco w i ę k s z ą aniżeli m i l i o n l u d n o ś ć M o n ­ golii blisko 300-tysięczna jej część zamieszkuje U ł a n - l i . 30. Koń, baran, jak i owca, gips, wys. Bator. Nawet przy nowoczesnych ś r o d k a c h przekazu, j a k radio, szkoła, prasa, społeczność m i e j s k ą U ł a n - B a t o r izolują od pozostałej l u d n o ś c i ogromne obszary tego k r a j u . N a j w a ż n i e j s z e jednak, że w u ł a n b a t o r s k i m zespole o s i e d l e ń c z y m p o w s t a ł y szerokie możliwości k s z t a ł c e n i a się znacznej grupy l u d n o ś c i r ó ż n i ą c e j się od pozostałej części s p o ł e c z e ń s t w a poziomem i stylem życia. Do grupy tej zaliczyć należy przede w s z y s t k i m ś r o d o w i s k o pisarzy, a r t y s t ó w , ludzi nauki, dziennikarzy i b y ć m o ż e r ó w n i e ż część p r a c o w n i k ó w instancji centralnych. Ś r o d o w i s k o to znajduje znacznie szersze i ściślejsze p o w i ą z a n i e z o g ó l n o l u d z k i m dorobkiem k u l t u r o w y m . Zarazem jest ono predysponowane do głębszego rozumienia i przyswo­ jenia rodzimej t r a d y c j i k u l t u r o w e j . J e d n o c z e ś n i e zwraca u w a g ę fakt, że instytucje zaj­ m u j ą c e s i ę r e a k t y w o w a n i e m dawnych u m i e j ę t n o ś c i r ę k o ­ dzielniczych (artele r ę k o d z i e ł a artystycznego — odpo­ w i e d n i k i naszej Cepelii) z n a j d u j ą się w sytuacji nadal aktualnych potrzeb i z a i n t e r e s o w a ń w y t w o r a m i „ l u d o ­ w y m i " ze strony mas pasterskich. Mongolskie s p ó ł d z i e l ­ nie r ę k o d z i e ł a artystycznego w y t w a r z a j ą ozdobne, n a b i ­ jane srebrem siodła, malowane elementy j u r t , meble, wszelkich r o z m i a r ó w naczynia fajansowe na kumys, srebrne czarki i wreszcie m a k a t k i - a p l i k a c j e ( i l . 36). J e ś l i z t r a d y c j i muzycznych, dzięki specjalnie u k ł a d a ­ n y m programom r a d i o w y m , działalności teatru i i n . instytucji, korzysta w jednakowej mniej w i ę c e j mierze całe s p o ł e c z e ń s t w o mongolskie, to wymienione w y ż e j w y t w o r y sztuk plastycznych przeznaczone s ą p r a w i e w y ­ 7 cm. Prace dzieci ze szkoły w Mandał Gobi. 213 �т �33 II. 31. „Dund gra polegająca churu" — gra polegająca na ćwiczeniu zręczności na odnajdywaniu średniego serdecznego palca. Zwyczaje Ulan-Bator. łącznie dla odbiorcy z p r o w i n c j i , dla ludności paster­ skiej. W ś r o d o w i s k u miejskim w y t w o r y te nie z n a j d u j ą uzasadnienia utylitarnego, a ich znaczna w a r t o ś ć ma­ terialna nie dopuszcza też, aby m o g ł y pełnić funkcje dekoracyjne. W a ż n ą rolę w rozwoju l o k a l n y c h u m i e j ę t n o ś c i a r t y ­ stycznych opartych o tradycyjne wzory p e ł n i ą tzw. czer­ wone k ą c i k i — instytucja pracy k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e j somonu. W k ą c i k a c h tych wiele uwagi p o ś w i ę c a się roz­ w i j a n i u u m i e j ę t n o ś c i w rzeźbieniu, hafcie, aplikacjach. Obok spółdzielni r ę k o d z i e ł a artystycznego stworzone zostały w Mongolii zespoły m a l a r z y - k o p i s t ó w . Do ich z a d a ń należy m.in. kopiowanie (w d u ż y c h ilościach egzemplarzy) pewnych t e m a t ó w malarskich opracowa­ nych dla szerokiego odbiorcy z o ś r o d k ó w somonowych. Obrazami t y m i przystraja się zajazdy, świetlice, sto­ łówki, kina. Z d a r z a j ą się zestawy paru o b r a z ó w , ale często r ó w n i e ż ekspozycje o charakterze galerii. Pewien procent k o p i s t ó w r e k r u t u j e się z dawnych l a m ó w - m a larzy. Dzieło k o p i s t ó w r ó ż n i się zasadniczo od tych prac, k t ó r e prezentuje oficjalna galeria sztuki w s p ó ł ­ czesnej w U ł a n - B a t o r . Malarstwo k o p i s t ó w ma pewien w s p ó l n y charakter, k t ó r y określić by m o ż n a pojęciem naiwnego realizmu. N a i w n o ś ć treści w y r a ż a j ą tak sfor­ m u ł o w a n e tematy j a k : „ w i e l b ł ą d z i c a — przodownica w w y d a j n o ś c i mleka i sierści", „rozjuszona w i e l b ł ą d z i c a w a l c z ą c a z w i l k i e m " , albo temat: „przyszłość". palca. II. 32. Gra „dembe". II. 33. „Jadam" — ogólnomongolskie. 11. 34. Lama — malarz. �M ó w i ą c o w s p ó ł c z e s n e j twórczości artystycznej, nie m o ż n a p o m i n ą ć działalności amatorskich zespołów p i e ś n i i t a ń c a . Mongolia m o ż e poszczycić się d u ż ą ilością t r u p artystycznych, k t ó r y c h działalność w i ą ż e się ściśle z ży­ ciem k u l t u r a l n y m s o m o n ó w . W programach tych zespo­ łów p r z e p l a t a j ą się u t w o r y rodzime, tradycyjne, ze w s p ó ł c z e s n y m i i w y b r a n y m i z klasycznych r e p e r t u a r ó w europejskich. O b s e r w u j ą c reakcje w i d o w n i s k ł a d a j ą c e j się z ludności pasterskiej — a r a t ó w , dostrzegamy przede wszystkim p e ł n ą i w r ę c z e u f o r y c z n ą a k c e p t a c j ę treści swojskich, rodzimych. S t ą d też i w tej dziedzinie ist­ nieją naturalne podstawy dla rozwoju twórczości n a w i ą ­ zującej do t r a d y c y j n y c h f o r m wyrazowych. * W ś w i e t l e m a t e r i a ł ó w z M o n g o l i i zagadnienie zróż­ nicowania k u l t u r y p r z y j m u j ą c e j p o s t a ć d w u g ł ó w n y c h n u r t ó w rozwojowych — ludowego i elitarnego — roz­ p a t r y w a ć należy nie t y l k o w aspekcie n i e r ó w n o ś c i spo­ łecznych, ale r ó w n i e ż systemu funkcjonowania gospodar­ czego o k r e ś l o n e j zbiorowości. Dopóki jest ona oparta 0 tego t y p u n i e r o z w i n i ę t ą g o s p o d a r k ę , j a k ą jest paster­ stwo koczownicze, nie ma podstaw do w y s t ą p i e n i a zja­ wiska polaryzacji k u l t u r y . I dlatego w ś r ó d determinan­ t ó w o d r ę b n y c h n u r t ó w w k u l t u r z e (sztuce) w s k a z y w a ł ­ bym — obok o k r e ś l o n e g o stopnia z r ó ż n i c o w a n i a spo­ łecznego — przede wszystkim osiadłość, r o z w ó j rolnictwa 1 r z e m i o s ł a , pojawienie się wsi i miast. II. 35. Wóz z osią ruchomą. Sądzę, że f a k t pojawienia się miast w k a ż d e j k u l ­ turze jest wydarzeniem o doniosłych konsekwencjach, z a r ó w n o w k s z t a ł t o w a n i u się w y t w ó r c z o ś c i , jak też o k r e ś ­ lonych g u s t ó w i u p o d o b a ń . O ś r o d k i w y t w ó r c z o ś c i m i e j ­ skiej są zdolne o d d z i a ł y w a ć na r ó ż n i c o w a n i e się potrzeb. Pojawienie się miast to w y s t ą p i e n i e t a k ż e odmiennych w z o r c ó w k u l t u r o w y c h , odmiennych s t y l ó w życia: m i e j ­ skiego i niemiejskiego. Z procesem t y m w i ą ż e się oczy­ wiście zjawisko stopniowej polaryzacji k u l t u r y i w n i m d o p a t r y w a ł b y m się genezy sztuki elitarnej i ludowej. Wraz z rozwojem miast sztuka plemienna zyskuje p o s t a ć ludowej. Proces ten zachodzi w s p ó ł c z e ś n i e i w Mongolii, gdzie np. szamanistyczne r e k w i z y t y k u l t u r y plemiennej spo­ t y k a j ą się obecnie z a k c e p t a c j ą w y ł ą c z n i e w a r s t w l u ­ dowych. Natomiast r e k w i z y t ó w tych nie odnajdujemy dziś z u p e ł n i e w życiu inteligencji. Wolno p r z y p u s z c z a ć , że jeszcze w stosunkach feudal­ nych r e k w i z y t y te działały silniej na w y o b r a ż e n i a szero­ k i c h rzesz pasterzy niż na inne grupy ówczesnego spo­ ł e c z e ń s t w a . Stopniowe odchodzenie od t r a d y c j i szamanistycznych, w k t ó r y m to procesie p r z e w o d z i ł y nie­ w ą t p l i w i e w a r s t w y uprzywilejowane, było podstawą swoistej sublimacji powszechnie d o s t ę p n y c h t r e ś c i z w i ą ­ zanych z lamaizmem. Na tej też drodze d o k o n y w a ł a się w s t ę p n a elitaryzacja k u l t u r y , p r o w a d z ą c a do w y k s z t a ł ­ cenia się już w naszym czasie n u r t u k u l t u r y o charak­ terze zdecydowanie e l i t a r n y m . Okolice somonu Bajan. II. 36. Krąg drewniany jurty. rękodzieła artystycznego. Ułan-Bator. Współczesny wyrób spółdzielni 35 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b27633e8894331f25c4b93b64016a671.pdf c7c3a827d14328fa8da4163a07928c9b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4785 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania kowalstwo ludowe snycerstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4442 Title A name given to the resource Uwagi o badaniach twórczości kowalskiej i snycerskiej w Polsce/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; s.224-229 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 36 B. Jankowska, Z badań nad garncarstwem lu­ dowym Opolszczyzny, „Kwartalnik Opolski", 1960, nr 3, s. 89—105. » A. Jaworczak, Z dziejów cechu garncarskiego w Iłży, „Prace i Materiały Etnograficzne", T. V I I , 1948/9, s. 301-327; St. Pastuszkiewicz, Cech garncar­ ski w Iłży, „Prace i Materiały Etnograficzne", T. V I I , 1948/9, s. 228—31; M. Żakowska, Stanisław Kosiarski garncarz iłżecki, PSL, 1947, nr 1-2; A. Wajda, Win­ centy Kitowski — iłżecki artysta ceramik, PSL, 1952, nr 2. J. A. Zaremba, Artyści ludowi z Chałupek Kie­ leckich, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 3, s. 27—39. J. Klimaszewska, E. Fryś, Materiały do rze­ miosła ludowego w woj. kieleckim, „Etnografia Pol­ ska", T. I , 1958, s. 269—75. «° J. P. Dekowski, O ostatnim ośrodku garncar­ stwa w Opoczyńskiem, „Prace i Materiały Etnogra­ ficzne", T. V I I , 1948/9, s. 335-38. « Wystawo ceramiki ludowej (katalog), Iłża, l i ­ stopad 1962. 38 39 43 A. Gerlach, Garncarstwo ludowe okolic pod­ warszawskich, „Etnografia Polska", T. I I , 1959, s. 296—302. M. Żywirska, Garncarstwo w Puszczy Białej, „Prace i Materiały Etnograficzne", T. V I I , 1948/9, s. 339—17. J. Dutkiewicz, Ośrodek garncarski w Rawie Mazowieckiej, „Prace i Materiały Muzeum Archeolo­ gicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnogra­ ficzna", nr 1, Łódź 1957, s. 151—69; D. Mikołajczykowa, Garncarstwo w Tuszynie, jw., s. 171—79. 44 45 47 J. Krajewska, doioa na Kaszubach, Jacek Ceramika kaszubska z końca 4 » B. Żukowicz, Ceramika Józefa Kaimierczaka, PSL, 1963, nr 1. M. Przeździecka, Ceramika pomorska, PSL, 1954, nr 4 oraz: J. Chranicki, Kilka uwag na margi50 •W^TSZSŁM^ u . u. sie, PSL, 1959, nr 4. W. Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie zachod­ nich terenów Białorusi, Toruń 1950. = K. Pietkiewicz, Wystawy i konkursy sztuki lu­ dowej Ministerstwa Kultury i Sztuki w r. 1948 i 1949, „Lud", T. X X X I X , 1952, s. 554-5, 565; R. Reinfuss, IV konkurs ceramiki ludowej w Kielcach, PSL, 1951, nr 4—5; Ch. Zieliński, Konkurs i wystawa ceramiki ludowej woj. łódzkiego, PSL, 1952, nr 3; E. Fryś, Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny, PSL, 1957, nr 1; E. Fryś-OPietraszkowa, Konkurs i wystawa garncar­ stwa ludowego woj. krakowskiego, PSL 1962, nr 2; taże, Wystawa ceramiki i muzeum regionalne w ŁańE pietraisźek , slan Majątkowy garncarzy, PSL, 1960, nr 2; Th. Jasiewicz, Materiały do dziejów garn­ carstwa w pow. konińskim w XVIII w., PSL, 1961, nr 4. 55 M. Gajewska, J. Kruppe, Stan i problematyka badań nad produkcją garncarską w Polsce w XIV i XV w., recenzja M. Kwapień, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1962, nr 3—4, s. 712—14. - E. Pietraszek! Ośrodki garncarskie w dobrach tenczyńskich w XVIII i pierwszej połowie XIX wie­ ku, PSL, 1961, nr 1, 2. 5' M. Gajewska, J. Kruppe, Stan i problematyka badań nad produkcją garncarska w Polsce w XIV i XV w., w: Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu, T. I, Wrocław 1961, s. 17—35; J. Kruppe, Studia nad ceramiką XIV w. ze Starego Miasta w Warszawie, Wrocław 1961. 52 3 C U S r PSL, 1950, nr 7—12. Olędzki UWAGI O BADANIACH TWÓRCZOŚCI KOWALSKIEJ I SNYCERSKIEJ W POLSCE Siedząc przemiany w zainteresowaniach plastyką ludową w Polsce na przestrzeni ostatniego półwiecza nietrudno zauważyć, iż w okresie minionego dwu­ dziestolecia zmalała popularność większości dziedzin tzw. sztuki zdobniczej, w tym zarówno zdobnictwa w drewnie, jak też w metalu. Duże zainteresowanie problematyką sztuki zdobniczej w okresie wcześniej­ szym wiązało się ze stopniem znajomości przedmiotu, z etapem odkrywania plastyki ludowej. Na etapie tym istniała niewątpliwie tendencja do uznawania za najcenniejsze i pierwszoplanowe w badaniach głównie tych wartości artystycznych sztuki ludowej, które nie znajdywały bliskich odpowiedników w określonych dziedzinach sztuki „oficjalnej" (pisankarstwo, hafciarstwo, wycinankarstwo, nictwo w drewnie i metalu) Tendencji tei towarzy­ szyło traktowanie rzeźby i malarstwa ludowego jako dzieł, będących tylko przetworzeniem wzorców prze. jętych ze sztuki oficjalnej. Silniej zrośnięte ze śro­ dowiskiem ludowym figuralne zatoawki gliniane i drewniane, ciasta obrzędowe, sery, wota woskowe, czy wreszlcie malarstwo nie występujące pod postacią obrazu — pozostawały poza kręgiem zainteresowań historyków sztuki, przez innych zaś badaczy trakto­ wane były jako składowa zjawisk przede wszystkim wierzeniowych, obyczajowych (np. rekreacyjnych), gospodarczych, a w małym .stopniu artystycznych. Po I I wojnie światowej w pracach etnografów i historyków wsi dawną problematykę sztuki zdob­ niczej, obrzędowości i zwyczajów zastąpiły zaniedba­ ne tematy z zakresu • ikultury materialnej, struktury społeczno-gospodarczej zbiorowości wioskowych i grup lokalnych. Przesunięcie zainteresowań w kierunku rzeźby czy malarstwa należy uznać za naturalny etap rozwojo­ wy w procesie ustalania zakresu badań plastyki l u - �dowej. Nasza analiza stanu badań i osiągnięć w mi­ nionym dwudziestoleciu musi więc uwzględniać owo pozytywne w ostatecznym rezultacie odejście od nad­ miernej fascynacji dekoratywnością dzieł sztuki lu­ dowej. Okres miniony nie jest zresztą zupełnie wolny od nawrotu do tych tendencji. Osłabienie zainteresowań badawczych problematy­ ką zdobnictwa stanowiło wyraz innych jeszcze prze­ mian, poza tymi jak: pełniejsze rozumienie istoty sztuki ludowej, oparte na badaniach nad jej genezą, wartościami ideowymi, czy wreszcie funkcjami peł­ nionymi we własnym środowisku. W interesującym nas okresie ukazało się w róż­ nych periodykach, głównie jednak w „Polskiej Sztuce Ludowej", kilkadziesiąt opracowań poświęconych zdobnictwu w drewnie i metalu — sprawom arty­ stycznej twórczości ludowej, kowalskiej i syncerskiej. W kilku dziełach, ujmujących całościowo zagadnienia plastyki ludowej, uwzględnione zostało kowalstwo oraz snycerstwo. Poza tym istnieje kilka pozycji dotyczących obróbki drewna czy kowalstwa, w któ­ rych zwrócono uwagę na artystyczną stronę wyro­ bów. W dorobku tym brak jest dzieła równego za­ mierzeniom i rozmiarom ujęcia przedmiotu, jak w re­ welacyjnych książkach: Władysława Matlakowskiego, Kazimierza Moszyńskiego, a zwłaszcza Mieczysława Gładysza jedynych tego rodzaju w literaturze światowej, a wydanych w okresie międzywojennym. Zapewne, na fakt ten, prócz wspomnianych na wstę­ pie przyczyn, wpłynął talkże inny dziś niż przed 20 3Q laty system pracy naukowej. Przyjęła Się me toda dochodzenia da większych rozbaw całościowych w oparciu o systematyczne oublikowanie sprawozdań i materiałów badań,' informowanie o kolejnych etaD ch oracv w szkicach i artvkułarh Wielka w tvm wmlrdzi* role oderrwa M n i M i , > Praw™*™ Pol<L Sztuka Ludowa" M e k i takiemu « v « £ * i « w i " nr cv 1 2 ¬ rt a własnych ^ ^ i m ^ r i ^ b a d ^ . Zestaw oipracowań z zakresu twórczości kowal­ skiej jest ciekawszy i bogatszy aniżeli z zakresu snycerki. Niektóre prace poświęcone twórczości ko­ wali pojawiły się na marginesie dociekań, dotyczą­ cych spraw rzemiosła, jego miejsca i roli w kulturze wsi polskiej. Dociekania te inspirowały badaczy do rozszerzania wiedzy o przedmiocie, a co najważniej­ sze, pozwalały wiedzę tę oprzeć na analizie społecz­ no-gospodarczej historii życia wsi. Do tego typu prac należy zaliczyć pierwsze w literaturze przedmiotu całościowe omówienie artystycznego kowalstwa w Polsce, dokonane przez Romana Reinfussa, a także fragmenty rozpraw Zbigniewa Jasiewicza, poświęcone kowalstwu w Wielkopolsce, podobne założenia świecały mi w opracowaniu kowalstwa Kur­ piowszczyzny. 1 Pracownicy krakowskiej Pracowni Badania Pla­ styki Ludowej Instytutu Sztuki PAN, działając pod kierunkiem prof. dr Romana Reinfussa oraz poje­ dynczy badacze innych placówek opublikowali w mi­ nionym dwudziestoleciu sporą ilość szkiców, których przedmiotem są wybrane rodzaje wyrobów kowal­ skich (okucia wozów, kufrów, krzyże, kraty itp.). Autorzy omawiają historię tych wyrobów na określo­ nym obszarze kraju, ponadto starają się dać analizę formalną najczęściej spotykanych okazów.' Fakt, że są to opracowania częściowe, nie osłabia bynajmniej ich wielkiego znaczenia dokumentacyjnego. Zdobycie dziś informacji o tej tradycyjnej już twórczości na­ potyka bowiem na znaczne trudności. Wspomnieć też należy opracowania twórczości fajczarskiej i spinkarskiej z Podhala. Na szczególną uwagę zasługują tu wnikliwe artykuły Wandy GentilTippenhauer omawiające twórczość wybranych arty­ stów tej trudnej sztuki zdobniczej: Andrzeja Opacina Kubina, Józefa Bigos a i Stanisława Szymoszka Gą­ sienicy. Nie można również pominąć pracy Zbigniewa Bo­ cheńskiego o przykładach zdobnictwa na siedemna­ sto- i osiemnastowiecznych zbrojach husarskich. Osobną pozycję w przedstawianym dorobku zajmuje praica Tadeusza Seweryna o formach do wyrobu opłatków od połowy X V I I w. do początków bieżącego stulecia. Zarówno spostrzeżenia Bocheńskiego, jak również obszerny i interesująco udokumentowany wywód Seweryna, znacznie rozszerzają naszą dotych­ czasową orientację o zakresie omawianej twórczości. 5 6 7 Skromniej przedstawia się zestaw opracowań do­ tyczących snycerstwa. Ważniejsze .pozycje to pionier­ skie uwagi Olgi Mulkiewicz o snycerstwie w Kielec­ kiem, obszerne szkice monograficzne Władysławy Kolago o łyżnikach podhalańskich, Leopolda Węgrzyno­ wicza i Bronisławy Kopczyńiskiej-Jaworskiej o zdo­ bionych formach do serów, również z tego rejonu kraju, wreszcie Mieczysława Woźnowsfciego o matry­ cach do masła w Polsce. Poza tym jest spora ilość przyczynków, nieraz odkrywczych, jak Marii Przeździeckiej o zdobionych „dubach", czy Jerzego Czaj­ kowskiego o podpórkach pod kwiaty oraz zdobio­ nych ulach. • 8 Na osobną uwagę zasługują artykuły, głównie autorów z ośrodka łódzkiego, traktujące zdobnictwo w drewnie jako element wystroju wnętrz mieszkal­ nych. Wydaje się, że pozycje te, jeśli chodzi o kon­ cepcję, bliskie są wymaganiom, jakie stawia ,się obec­ nie pracom poświęconym kulturze ludowej. W kon­ cepcji tej zawiera się dążenie do ustalania zależności, jakie zachodzą między różnymi elementami badanych zjawisk kultury. Jest to niezbędne dla rozumienia funkcji i strony ideowo-formalnej określonych przy­ kładów twórczości zdobniczej. 10 Podobne walory można również odnaleźć w paru szkicach, omawiających twórczość wybranych artystów-stolarzy. 11 Odrębną grupą przedmiotów, pośrednio związa­ nych z ludową twórczością snycerską, są drewniane formy do pierników. Dziedzina tej pięknej dawnej sztuki odkryta została dopiero w ostatnich kilkunastu latach. W tym też czasie ukazało się kilka nader interesujących opracowań, z których na pierwsze miejsce wysuwa się obszerne studium Marii 2ywirskiej," 225 �Najważniejszym bez wątpienia osiągnięciem wszystkich tych wymienionych prac jest rozszerzenie naszej orientacji o zakresie przestrzennym i po­ wszechności ludowego kowalstwa artystycznego i sny­ cerstwa. Stało się oczywiste, że umiejętności te ist­ niały powszechnie, nie tylko na Podhalu czy Śląsku, lecz także w innych rejonach kraju. Znacznymi osiąg­ nięciami w tym zakresie może poszczycić się zarówno wieś kielecka, wielkopolska i pomorska, jak również mazowiecka (z mazurską i podlaską). Podobnie jak w innych dziedzinach kultury ludowej, ustalone zo­ stało, iż wartości uznawane często za prastare (zwy­ czaj i sposób zdobienia pewnych obiektów) mają nie­ zbyt odleeła tradycie sieeaiaca X I X w i że podle¬ gały one w ciągu oLtnich stu lat wyraźnym prze¬ mianom, które prowadziły ostatecznie do zaniku wie­ lorakich okazji w których mogło objawić się zamó­ wienie na pracę dekorowane przez rodzimych arty­ stów Rozumienie tych procesów stworzyło podstawę dla szeroko zakrojonych akcji reaktywowania dla ce­ lów namiatkarskich i in (a -wiec dla odbiorcy z zewnatrz) różnych przejawów snycerki i zdobnictwa w metalu." Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że przeważa­ jąca większość wymienionych opracowań twórczości kowalskiej i snycerskiej dostarcza materiału na osob­ ne obszerne omówienie i pełne scharakteryzowanie indywidualnych osiągnięć autorów. Zarazem jednak, poszczególne pozycje, nie wyłączając drobnych przy­ czynków, składają się na spoistą lekturę, pobudzającą do tych samych przemyśleń, podobnych refleksji. Łą­ czy bowiem poszczególne prace dążenie do skrupu­ latnego wykorzystania bazy źródłowej, głównie na drodze badań terenowych, badań dzieła sztuki w ści­ słym powiązaniu z życiem środowiska, z którego ono pochodzi. Ale jednocześnie ponad tylm dążeniem nie­ trudno dostrzec cel nadrzędny Jest nim iak sadze poszukiwanie cech właściwych omawianej twórczości w odniesieniu do jednostki do większych zbiorowości aż do narodu włącznie Omawiając badania minio­ nego dwudziestolecia nad zdobnictwem w drewnie i metalu wvdaie <sie celowe zsumować spostrzeżenia rozsiane 'zarówno po artykułach publikowanych iak i informacje w l i k a j a c e z materiałów zebranych przez poszczególne instytucie co pozwoli obiać szerzei problematykę badawcza omawianel twórczości i zarysować dalsze zadania. Jest rzeczą wiadomą, że dla zdobnictwa w drew­ nie i metalu wspólne są nie tylko środki wyrazu, ale również funkcje (głównie dokumentacyjne i repre­ zentacyjne) w życiu rodziny czy większej zbioro­ wości: społeczności wioskowej lub grupy lokalnej. W każdym wypadku na czoło wysuwa się moment współdziałania tych dziedzin twórczości ze sferą zja­ wisk społecznych. Rozpatrując je łącznie, uzyskuje się dostatecznie reprezentatywny obraz dla proble­ matyki sztuki zdobniczej co pozwala zrozumieć strukturę zawodową i ogólne podstawy artystycznego działania jakie istnieją w sztuce ludowej Z jednej bowiem strony mamy twórczość artystyczna nieza¬ wodową, szeroko rozpowszechnioną w środowisku włoskim (zdobnictwo w drewnie uprawiane przez pasterzy, chłopów-rolników), z drugiej zaś — wybit­ nie zawodową działalność rzemieślniczą kowali, czy nawet spinikarzy i rytowników. Dlatego też, rozpatru­ jąc prace poświęcone tym dwóm dziedzinom, można podjąć próbę określenia pewnych najważniejszych zadań badawczych w zakresie zdobnictwa ludowego i tylko w niektórych wypadkach zajdzie .potrzeba sięgnięcia po przykłady z innych jego dziedziin, np. wycinankarstwa, hafciarstwa czy tkactwa. Wiadome jest, że prace snycerskie spotyka się na ogół w ściśle określonych miejscach. Nie wystę­ pują one we wszystkich przedmiotach, nawet łatwych do zdobienia. Stosunkowo najczęściej, w różnych re­ jonach kraju popisowe dzieła pracy snycerskiej znaj­ dujemy wśród sprzętów i narzędzi związanych tra­ dycyjnie z zajęciami kobiet. O wiele rzadziej obiek­ tami pracy snycerza bywały inne narzędzia i sprzęty, które nie służyły kobiecie. Bardzo rzadko również i skromnie bywały zdobione przedmioty nie mające wyraźnie adresowanego użytkownika. Wydaje się, że częste przykłady snycerskiej działalności na przed­ miotach, przenaczonych dla indywidualnego użytkow­ nika, pozwalają sądzić, iż u podstaw tej formy twór­ czości były intencje przede wszystkim społeczne, kon­ kretyzujące sie w kreeu spraw rodziny Ozdobnie rzezana przęślica lub kreżołek, darowana dziewczynie prz.e'z chłopca, miały być widocznym wyrazem żywio­ nych orzez nieso uczuć zamiarów małżeńskich a iednocześnie dowodem zdolności i pracowitości "autora." Podobnie w kunszcie snycerskim maglownicy mąż okazywał uczucie żonie, a zamawiając na wiano dla młodei O7ido[rmip r i e t a slkr7vnip rodzice wyrażali swą troskę o córkę " Mamy podstawy sądzić, iż w tej postaci społecznodokumentacyjna funkcja twórczości snycerskiej utrzymywała się żywo do końJca X I X w. w wielu rejonach kraju. Równolegle jednak rozwijała się twórczość zdobnicza w drewnie w innych dziedzinach życia, że wymienimy tu przystroję w budownictwie, zaprzęgu oraz meblarstwie. Zachowała się ona dłużej, a ślady jej spotykamy jeszcze obecnie. Zdobnictwo tego rodzaju występowało wszędzie tam, gdzie pozo­ stawała nie naruszona spoistość więzi społecznych zbiorowości lokalnej. Zdobieniem podkreślano więc walory reprezentacyjne domu. spichrza, niektórych sprzętów i mebli świadczących o zasobności gospo¬ darzą (stół, krzesła, szafka lub półka na naczynia) a także pojazdów — sań i wozów wyjazdowych, w których można bvło sie pokazać szerokiei rzeszy ziomków." Zdobienie w drewnie, tak jak wiele innych form działania artystycznego, mogło jednak nie być po­ wodowane intencją zwracania czyjejś uwagi. Istniały ośrodki, a nawet połacie kraju, gdzie umiejętności snycerskie były powszechne i tam mogły być tylko źródłem przeżycia estetycznego, działaniem w niczym nie obliczonym na rozgłos i ocenę otoczenia. Wydaje się, że motywy kierujące rozwojem arty­ stycznej twórczości kowalskiej są równie łatwe do ustalenia, jak w przypadku snycerstwa. Największą różnorodność zdobienia wyrobów kowalskich znajdu­ jemy w tych częściach kraju, gdzie rzemiosło to, już 17 �w 1, pol. X I X w., opierało się na działalności kuźni wiejskich, nie włączonych do gospodarki dworskiej. Na działalność tych warsztatów, pozostających w ści­ słym kontakcie z gromadą, miały wpływ zamówienia środoWiska wiejskiego. Interesuje nas jednak przede wszystkim ów klimat, w którym rzemieślnicy zaj­ mujący się tylko kuciem koni, wyrobem sośników i siekier zdolni byli uwierzyć w doniosłość artystycz­ nych poczynań. Kowale zaczynają chętnie przyjmo­ wać zamówienia na prace zdobnicze, zwłaszcza tam gdzie działała gęsta sieć kuźni i zamawiający miał duże możliwości wyboru pomiędzy nimi. Kowale znajdowali też w zdobieniu wyrobów najwłaściwszy sposób uczestniczenia we wszechogarniającym syste­ mie konkurencji. Zdobienie wyrobów otworzyło drogę do wybr6d«ej klienteli, którą zjednać mogły tylko najbardziej popisowe dzieła. Na Śląsku, w nie­ których okolicach (czy tylka wsiach) Małopolski i Wiolkobotski oraz w mnieíszvm stoDniu Podlasia gdzie istniały podstawy dla konkurencji zawodowej w kowalstwie rzemiosło to moie sie wiec r>tvs7ezvcić wyrobami naibardziH n r a r o r h ł ó n n J L L i r ^ e m v í l nieiszvmi ood w J J L fali ' zdonnicz^o « W reionach^kon.olM^Invr-h ^ m l ^ ^ h kowalstwo winWrio rZ ZZ trprit™ . L l l . , tiofen I , ™ L L i x T , w 7 l „ , m w 15 ratorskich pomysły jakie narzucała sama materia przedmiotu, czy najodpowiedniejsza dla niej tech­ nika, Ślady cięć w drewnie, uderzeń młotka w po­ wierzchnię metalu, tak jak odciski w glinie (np. pal­ ców gamoaTza), kształty splotu przędzy w tkaninie, nie mówiąc już o ściegach przy szyciu, a więc formy geometryczne — przypadkowe, zawsze jednak na­ zwane, weszły na stałe do arsenału elementów zdob­ niczych. Nawet użycie tylko powszechnie stosowa­ nych motywów, stosowanie się do naturalnych pra­ wideł w działaniu artystycznym, jak np. zwielokrot­ nienie śladu, różnicowanie tych śladów, wreszcie podporządkowanie w układy rytmiczne i symetrycz­ ne łącznie z akcentowaniem dawało w efekcie skoń¬ czenie doskonałe dzieło. I ńie powinno nas dziwić że w dziełach tej sztuki nic więcej się nie dzieje. ** W omawianym czasie, to jest w okresie z u cłriym z tt*a~ dveii usttiei A D o t v k a i m v orawie w równei mierze mo,vwv eeometryczńe i roślinne Natomiast motvwv 7wierJce czy Podstawienia człowieka iwiawiala ha<rd7o r7aldko Nie tr7eha nodkrp^lać źp włączenie L t v w ń w nr^tawiaiaryoh » « P - f i l n i P do tvch 3 3 ^ S ^ J L ^ w ItZ^h Z L v i«t mat7 riał Klip naitviiriflf'nTfTs;?v ri^a ł"ir7pt*wflr7flnin nlflę+w ? 1 n a itflfc lak w w^nrtkT, n ^ n « « r l ^ l ^ m l r , ! ' mltllni i t l S tonftoI ,J^lwH i ^ adoracji sa- antropomorticzne odnajdujemy najczęściej w tycn gałęziach sztuKi zdobniczej. Które w polsce należy uznać za najnowsze Tak jest np w przypada cinanki w papierze lub podlaskich tkanin dwuosnowowych, których wtórny rozwój nastąpił w ostatnim ćwierćwieczu. Należy przy tym powiedzieć ze np. w dziedziniei wycinankarstwa nie każdy ośrodek mo­ że poszczycić się rozszerzeniem zakresu motywów o przedstawienia ze świata zwierząt czy ludzi Sław­ na wycinanka Kurpiowskiej Puszczy Zielonej ustę­ puje zdecydowanie pod tym względem pracom z ąąsiedmcb terenów Puszczy Białej, me mówiąc juz o wycinance łowickiej. Analiza motywów figuralnych w wyemance Kurpwwszczyzny Północnej wykazała, że występowały one przy końcu X I X w. najczęściej w twórczości mężczyzn." Niewątpliwie w tym wy­ padku miała znaczenie większa bywałośc mężczyzn w świecie, a tym samym szersza niż u kobiet chłon­ ność uroków świata. I nie będzie przesadą jeśli po­ wiemy, że pobyt w wojsku, zajęcia furmańskie, f l i ­ sackie, wędrówki za pracą zarobkową częstsze u mężczyzn, wpływały na wzbogacenie efektów pla­ stycznych ich twórczości. Wydaje się, że podobne były przyczyny różnicujące w poszczególnych częś­ ciach kraju wszelkie odmiany sztuki zdobniczej. Większe doświadczenie zbiorowości, ukształtowane przez kontakty z otoczeniem i centrami kulturowy­ mi, emanowało poprzez wielorakość i rozmaitość mo­ tywów zdobniczych. Warto przypomnieć, że niesamoistność sztuki zdob­ niczej, jej służebna niejako rola wobec zdobionego obiektu narzucała twórcy swoistą dyscyplinę, uwa­ runkowaną dobrą znajomością budowy przedmiotu, sposobu jego użytkowania i znajomością materiału. Dlatego też wykorzystywał on do swych celów defco- Z przedstawionych wyżej uwag wynikałoby, iż natężenie występowania w kraju omawianych dzie­ dzin twórczości zdobniczej było niejednolite, a funk­ cja dzieł i ich waJory tematyczne — różnorodne. Wydaje się więc, iż nie maimy podstaw do mówienia 0 wszechogarniającej terytorium naszego kraju pol- ni™ ^ ™ n ™ ^ ^ , 7 ^ ^ ^ ^ nych (w wypadku np. wozów, sań, szczytów budynWszystMe z rozpatrywanych wyżej zamówień do­ tyczyły głównie środków transportu i komunikacji, a w mniejszym stopniu budownictwa. W zamówieniaoh tych chodziło o wzbogacenie walorów repre­ zentacyjnych obiektów, które były dziełem przede wszystkim cieśli lub stolarza, względnie stelmacha lub kołodzieja. Największe oczywiście możliwości ar­ tystyczne dawały kowalom te wyroby, które w ca­ łości wychodziły spod ich ręki. Wyroby takie to: krzesiwka — występujące na całym prawie obszaize Polski, przetyki do kołowrotków zdarzające się na północno-wschodnich obszarach kraju, zaś ns po­ łudniu spinki, czy wreszcie w całej Polsce kute krzyże żelazne. Podnietą do pracy nad tymi bami mogło być dla kowali uczestniczenie w zaspo¬ kajaniu potrzeb bardziej złożonych aniżeli sama chęć godnego pokazania się sąsiadom. Kowalskie przetyki zapinki, podobnie jak " zdobne drewniane statki tkac¬ kie lub przybory do utrzymywania ubrań i bielizny W CZVSto&CÍ b viV d i r aiitií rila Vii i^ki ch nQfih W -u/v 3 1 D a d k u z a ś z a m a w i a n i a kuteen k „ J . ^ h n r t J n ™ " ła do s ł o s u t r 7 h « u ™ L ^ ™ m i l 7 ™ H^-m M e zmarłym nie mówian i , i « Z 1 mego symbolu krzyża P° ^ 2 ^ , ^ ^ ^ w s z e c n n 327 �skiej specyfice twórczości, zarówno kowalskiej, jak grupowej jak Lasowiacy i Kurpie. W obydwu wy­ snycerskiej. padkach mamy do czynienia z układami gospodarki Wysiłki w prowadzeniu dalszych badań winny, średnich i drobnych zespołów rolnych, ściśle powią­ jak sądzę, zmierzać do ukazania złożonego mecha­ zanych z rozmaitymi zajęciami dodatkowymi. Docho­ nizmu istniejących w Polsce modeli tych twórczości, dzi t u jeszcze inny, niezwykle istotny moment, decyZależne są one prawdopodobnie przede wszystkim jący o polskości zjawiska. Znany jest fakt regresywod rodzaju występujących struktur społeczno-gospo­ nej roli, jaką we wszelkiej twórczości artystycznej darczych, które różnie się kształtowały w różnych chłopów odegrała folwarczno-ipańszczyźniana prze­ częściach kraju. szłość gospodarki w kraju. Wiadome jest jak szcze­ Wydaje się, że można już obecnie sugerować wy­ gólnie silnie przeszłość ta ciąży w dziejach Polski. I za­ stępowanie na terenie Polski w okresie mniej więcej pewne nie pozbawione racji jest uzasadnienie np. większej aktywności twórczej ludności z terenów od 2. pot. X I X w. do I wojny światowej, a w nie­ królewszczyzn i w nieco mniejszym stopniu b i których przypadkach aż do 30-ych lat bieżącego stu­ skupszczyzh swobodami sprzed okresu uwłaszczenio­ lecia, trzech podstawowych modeli ludowej twór­ wego. Samo zaś uwłaszczenie wyzwoliło, jak wiado­ czości snycerskiej. mo niespożyta aktywność artystyczna ludności chłopPierwszy model — to twórczość o przewadze nie­ zawodowych form działalności, pełniąca równorzęd­ skiei aktywność o różnym starcie odoowiadaiacym różnym mom&ntoirn aktu uwłaszczenia w poszczegól¬ nie funkcje estetyczne i społecznie, najszerzej rozu­ miane (tj. w ramach rodziny, społeczności wioskowej, nych zaborach kraju zbiorowości terytorialnej). Twórczość o przewadze Istnienie w Polsce licznego stanu szlachty, ze motywów nie nawiązujących do form otaczającej swym odłamem drobnej szlachty zaściankowej, osła­ rzeczywistości, lecz podsuniętych przez właściwości biało drożność i trwałość wytworów artystycznej tworzywa i proces jego obróbki, twórczość praco­ twórczości ludowej wśród ogółu polskiej społeczności chłonnych rozwiązań formalnych. wiejskiej. Jak wiadomo, aspiracje kulturalne szlach­ Drugi model — to twórczość gdzie równorzędnie ty, nawet schłopiałej, sięgały często bardzo wysoko, występują zarówno niezawodowe, jak i zawodowe co przy nikłych możliwościach nabywczych tej war­ formy działalności, twórczość o przewadze funkcji stwy sprowadzało się najczęściej do orientacji w kie­ społecznej szerzej rozumianej ftj. w ramach społecz­ runku wytwórczości mieszczańskiej. Natomiast ist­ ności wioskowej, grupy lokalnej), o przewadze moty­ nienie szlachty, będącej w stałym antagonizmie wów przejętych z historycznych, późnych form dekoz chłopami, prowadziło do konsolidacji społecznej ratorskich {meblarskich i architektonicznych), twór­ określonych grup lokalnych i zarazem stwarzało k l i ­ czość stosunkowo niepracochłonnych rozwiązań for­ mat dla ogólnej rywalizacji. malnych. Dla grup chłopskich, otoczonych jak Kurpie Pusz­ Trzeci model — to twórczość o przewadze zawo­ czy Zielonej pierścieniem drobnej szlachty zaścian­ dowych form działalności, prawie wyłącznie .pełniąca kowej, a sądzę, że i dla wielu innych analogicznych funkcje społeczne, szeroko rozumiane (tj. w ramach grup chłopskich w Polsce, w rywalizacji tej twór­ społeczności wioskowej i najbliższego sąsiedztwa), czość artystyczna, oparta o własną spuściznę i zarad­ podporządkowane silnie utylitarności obiektu, sztuka ność, nabierała w czasach pewnej stabilizacji dzie­ wykorzystująca głównie, a niekiedy wyłącznie, mo­ jowej (koniec X I X w. — początek X X w.) znaczenia tywy przejęte z wcześniejszych i późniejszych histo­ jednej z najważniejszych form. rycznych form dekoratorsklch (meblarskich i archi- . Trzeci model nie znajduje, jak sądzę, dokładnie tektonicznych). wyznaczonych granic występowania. Wiąże się on sto­ Model pierwszy lokalizuje się w rozległym pasie sunkowo najściślej z obszarami monolitycznych południowej części kraju, w rejonie niejednolitej struktur gospodarczych, tworzonych przez drobne, struktury gospodarki, wydatnego wspomagania roz­ średnie i większe zespoły rolne, a więc przy istnieniu drobnionych zespołów rolnych przez górskie paster­ wyraźnej stratyfikacji społecznej zbiorowości wiosko­ stwo owiec. Należy .podkreślić ogromną rolę w wych. Wskazać jeszcze należy na występowanie w za­ ukształtowaniu modelu tej twórczości istniejących sięgu tego modelu twórczości stosunkowo gęstej sieci w pasterstwie nadwyżek wolnego czasu, okresowego wiejskich i małomiasteczkowych ośrodków rzemieśl­ bytowania na „odludziu", wreszcie ruchliwości ludzi niczych i rozwiniętych form wymiany towarowej. większej aniżeli w systemie zasiedziałej, monolitycz­ Twórczość tę możemy łączyć z niektórymi rejonami nej gospodarki rolnej. Model tej twórczości wiąże rolniczymi Dolnego Śląska, pewnymi partiami Wiel­ południową część Polski z obszarami Bułgarii, Czar­ kopolski i Pomorza, a także z centralną częścią kra­ nogóry .południowej Serbii Chorwacji Rumunii ju. Elementy tych zjawisk artystycznych są wspólne i Słowacji. dla wsi polskiej, czeskiej, morawskiej, saskiej i ba­ warskiej Drugi model twórczości można chyba uznać za 25 najbardziej bliski pojęciu — polski. Występuje on w różnych, oddalonych od siebie częściach kraju, na ograniczonych, niewielkich obszarach, jak puszcze: Kozienicka, Solska i Zielona, a więc tereny za­ mieszkałe przez ludność prawie wyłącznie pochodze­ nia chłopskiego (nieszlacheckiego), ap. o silnej więzi 228 Przedstawioną próbę określenia modeli tradycyj­ nego snycerstwa ludowego w Polsce można oczywi­ ście zastosować również do kowalstwa. Byłoby to na­ wet łatwiejsze, jakoże w twórczości tej nie ma owe­ go zróżnicowania na zawodową i niezawodową formę działalności. Na skutek zaś opierania się na d z i a ł a - �ności warsztatów rzemieślniczych, włączonych w sy­ stemy normujące (np. w ramach organizacji cecho­ wej, terminatorstwa), zróżnicowanie w tej twórczości sprowadza się zasadniczo do strony funkcjonalnej, w mniejszym zaś stopniu treściowej oraz samego wykonawstwa. Fakty, które pozwoliły sugerować istnienie trzech podstawowych modeli twórczości snycerskiej na te­ renie Polski, w stosunkowo krótkim wycinku czasu można traktować jako stałe lecz nie niezmienne,* same zaś modele — jako odpowiednik organizmu, z własną historią powstawania i zanikania. Stwier­ dzenie lo może nas ustrzec przed powtórzeniem błę­ dów koncepcji regionalilstycznych, rozpatrujących fakty w izolacji od rzeczywistych ich powiązań i ustalających sztywne granice ich występowania w przestrzeni i czasie, bez brania pod uwagę zacho­ dzących przesunięć i przeobrażeń. Wracając jeszcze raz do stwierdzenia, że niemoż­ liwe jest wskazanie właściwych całemu obszarowi 8 Polski określonych cech twórczości zdobniczej, na­ leży powiedzieć, iż dochodzimy do tego na podstawie, przede wszystkim, przemyśleń i danych, zgromadzo­ nych w minionym dwudziestoleciu. Me są to jednak tylko źródła publikowane, które wcześniej wymie­ niłem. Poszerzają wydatnie ich zasób zbiory mu­ zealne, w większości wypadków od nowa zgroma­ dzone po zniszczeniach wojennych, a także różnego rodzaju materiały naukowe licznych ośrodków ba­ dawczych, .powstałych w czasach Polski Ludowej. Rozumiejąc więc powody, które sprawiły, że w okresie minionego dwudziestolecia problematyka twórczości zdobniczej została podporządkowana i n ­ nym kierunkom badań, można dziś już postulować szersze podjęcie tej problematyki, a zwłaszcza prac ustalających miejisce i rolę tej twórczości w cało­ kształcie plastyki ludowej w Polsce. Jest to nie­ wątpliwie zadanie możliwe do wykonania jedynie na drodze dalszej penetracji mało znanych części i za­ kątków kraju. PRZYPISY 1 Por. R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraików 1960; K. Piwocki, Polsko sztuka ludowa, w pracy zbiorowej: Historia sztuki polskiej, t. I I I , Sztuka nowoczesna, pod redakcją T. Dobrowol­ skiego, Kraków 1962, s. 400-429; St. Błaszczyk, Pla­ styka, w pracy zbiorowej: Kultura ludowa Wielko­ polski, pod redakcja J. Burszty, t. I , Poznań 1960, s. 563-650. Por. W. Matlakowski, Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa 1901; K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 1, Warszawa 1938 M. Głaidysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935; tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938. Por. R. Reinfuss, Polskie ludowe kowalstwo ar­ tystyczne, PSL, 1953, nr 6, s. 348—376; Z. Jasiewicz, Studia historyczno-etnografhczne nad kowalstwem wiejskim w Wielkopolsce, Poznań 1963; Z. Głowa, Ludowe zdobnictwo żelaza w pow. Opoczno, PSL, 1961, nt I , s. 34—40. Por. Z. Cieśla-Reinfussowa, Okucia wozów z okolic Makowa, Cz. I . Analiza form, PSL, 1948, nr 11-12, s. 27-34, Cz. I I . Analiza ornamentów, 1949, nr 1—2, s. 26—38; E. Fryś, Ludowe kufry okuwane, tamże, 1959, nr 1-2, . 46-53; F. Kotula, Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okolicach Rzeszowa („Raki" czyli kratki), tamże, 1952, nr 2, s. 87—91; M. Michalska, Krzyże żelazne w powiecie wieluńskim, tamże, 1959, nr 1—2, s. 54—61. Por. K. Malkiewicz, A. Zambrzycka, Fajczarstwo na Podhalu, PSL, 1956, nr 4—5, <s. 209—218; W. Gentil-Tippenhauer, Andrzej Opacin Kubin, tam­ że, 1955, nr 6, s. 376—384; taże, Józef Bigos, tamże 1957, nr 1, s. 25-32; taże, Stanisław Szymoszek Gą­ sienica (Stolarz i spinkarz podhalański), tamże, 1957, nr 3, s. 174—179. Por. Z. Bocheński, Ornamentyka ludowa na zbrojach husarskich, PSL, 1955, nr 6, s. 362—375. Por. T. Seweryn, Arcydzieła żelazorytu ludowe­ go (Formy do wyrobów opłatków), PSL, 1955, nr 6, s. 335—361. Por. O. Malkiewicz, Z zagadnień kieleckiej sny­ cerki, PSL, 1960, nr 4, s. 195—205; L . Węgrzynowicz, Zdobienie serków owczych, tamże, x955, nr 1, s. 2—22; B. Kopczyńska-Jaworska, Owcze sery zdobione Kar­ pat, „Etnografia Polski", t. V, 1962, s. 197—231; 2 3 4 s 5 6 7 8 M. Woźnowski, Zdobione formy i matryce do masła, PSL, 1962, nr 2, s. 67—83. ° Por. M. Przeździecka, Zdobione „duhy" pod­ laskie, PSL, 1953, (nr 6, is. 377—381; J. Czajkowski, Ozdobne drabinki do kwiatów, tamże, 1955, nr 2, s. 100—103; tenże, Ozdobne ule skrzynkowe, tamże 1960, nr 4, s. 206—210 i in. Por. J. P. DCkowski, Wnętrze chaty jasieńskiej, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etno­ graficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna", nr 2, 1958, K. 45—89; Z, Neymanowa, Wnętrze chaty w Klo­ nowej i okolmy, tamie, nr 3, 196o! s. 207-240; taże, Wnętrze chaty w Załęczu, tamże, nr 5, 1961, s. 75-94 taże! Wnętrze chaty w WlynicLh i okolicy tamże nr 7 1963 s 75-101- L Dubiel, Wnętrze domu chłopi skiego w' Beskidzie' Śląskim w latach 1860-1950, Prace i Materiały Etnograficzne" X z 2 1957 s. 7-72. • 10 M d l e n a l y w m < ) g r a l l c z n e z 11 Por. E. Fryś, Jan Golis, łowicki stolarz i rzeź­ biarz, PSL, 1959, nr 3, s. 161—167; taże, Meble Józefa Gibuly, tamże, 1961, nr 2, s. 97-100; W. GentilTippenhauer, Stanisław Szymoszek Gąsienica, wyd. cyt. Por. J. Ginett-Wojnarowiczowa, Piernik raci­ borski, PSL, 1948, Inr 11—12, is. 38—39; C. Vetulani, Pasłęckie formy piernikarskie, tamże, 1953, nr 1, s. 56—58; M. Zywirska, Rzeźbione formy piernikarskie, tamże, 1957, nr 2, s. 67-106. Por. R. Reinfuss, Czy ludowe kowalstwo arty­ styczne musi zaginąć?, PSL, 1958, nr 4, s. 203—206; M. Maśliński, Ludowe kowalstwo artystyczne (Uwagi związane z pokonkursową wystawą w Krakowie), tamże, 1960, nr 4, s. 243-249; K. Pietkiewicz, Bilans opieki nad sztuką ludową w okresie piętnastolecia, tamże, 1959, nr 4, s. 187-197; R. Reinfuss, Aktualna zagadnienia przemysłu pamiątkarskiego, tamże, 1954, •nr 2, s. 67—78 i in. " Por. O. Mulkiewicz, Z zagadnień..., wyd. cyt., s. 195; W. Gentil-Tippenhauer, Stanisław Szymo­ szek..., wyd. cyt., s. 174; H. Olędzka, Geneza i rozwój zdobnictwa w drzewie na terenie Kurpiowskiej Pusz­ czy Zielonej, rkps pracy magisterskiej w Archiwum Katedry i Zakładu Etnografii UW. " Por. E. Fryś, Jan Golis..., wyd. cyt, s. 161; A. Dobrowolska, Meble ludowe zachodnio-pomorskie, PSL, 1950, nr 1—6, s. 60—61. Potwierdzają te dane 15 13 229 �informacje uzyskane we we i ach Bobolino, pow. Sław­ no, Syrniki, pow. Lubartów oraz Oborczyska, pow. Przasnysz. " Por. R. Reinfuss, Ludowe skrzynie malowane, Warszawa 1954, e. 5—7, 12 i nast.; M . Pękalski, Biłgo­ rajskie budownictwo drewniane, PSL, 1959, nr 3, s. 154—159; J. Grabowski, Sztuka ludowa Mazur i Warmii, tamże, s. 51—59; JM. Zywirska, Zdobienie rzeźbą w drewnie chaty kurpiowskiej, tamże, 1949, nr 3-4 is. 105 i nast.; L. Malicki, Sztuka ludowa Po' Gdańskiego na tle zbiorów Muzeum Pomor­ skiego w Gdańsku, tamże, 1962, nr 3, s. 136—143 i in. 17 Por. W. Gentil-TLppenhauer, Stanisław Szymossek..., wyd. cyt., zakończenie artykułu, a także M. Gładysz, Górilskie zdobnictwo drzewne..., wyd. cyt., s. 3—-19. Por. R. Reinfuss, Polskie ludowe kowalstwo..., wyd. cyt., s. 353; Z. ,B. Głowa, Ludowe zdobnictwo..., wyd. cyt., s. 40 i nast. 1B 19 Nie bez znaczenia ibyło także, wiążące się z ty­ mi tradycjami, zaopatrzenie warsztatów kowalskich w narzędzia, szczególnie służące zdobieniu, np. stem­ ple. Wystarczy powiedzieć, że w rejonie Makowa używano kilkudziesięciu odmian stempli, w Opoczyńskiem - kilkanaście, a na terenie Kurpiowszczyzny M A R I A W O.L E Ń S 2 sierpnia 1964 r. zmarła mgr Maria Woleńska, znana działaczka na polu sztuki ludowej i muzeal­ nictwa, która z talentem organizacyjnym łączyła go­ rące umiłowanie sprawy i wyjątkową kulturę arty­ styczną. Urodziła się 21.VII.1904 r. w Tarnopolu. Jej ojciec, doktor medycyny Orliński, był zapalonym społecznikiem i posłem na Sejm. Po ukończeniu pra­ wa na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie specjalizowała się w etnografii na Wydziale Huma­ nistycznym. Do chwili wybuchu wojny zdążyła ukoń­ czyć 4 lata studiów i już w czasie ich trwania da­ ła się poznać jako świetna organizatorka w Patro­ nacie Przemyślu Ludowego i Domowego w Tarno­ polu, zrzeszającym do 1939 r. około 2.000 twórców ludowych. Skupowała piękne werety z Koropca, ma­ lowane miski z Toustego i wiele innych przedmio­ tów. Ona to „odkryła" doskonałego rzeźbiarza ludo­ wego, Dymitra Bilińskiego, którego figury, zakupio­ ne przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie a także miłośników sztuki, znalazły się w wiele lat później na sławnej krakowskiej wystawie malarstwa, rzeź­ by i grafiki ludowej (1948 r.) i o których pisała w „Polskiej Sztuce Ludowej" (1957 r., nr 4, s. 208—215). Z ramienia Patronatu zorganizowała dwie szkoły tkactwa Srzebyczkowefio w Mikulińcach i Ładyczynie wznawiające tradycyjne kobierce barwione W czasie okupacji — już w Warszawie — utrzy­ mywała rodzinę z warsztatu tkackiego na Bielanach, gdzie dzieliła sie swymi umiejętnościami z art.^plast Janiną Trawińską i Irena Kwiatkowską znanymi dziś g ł ó w n i e 7 z 7 ^ ^ v ^ Ł ^ w ^ ^ ^ c h l T ^ cowni^"Doświadczanej Tkactwa ZtysS^Zegl Znajomość warsztatu pozwoliła Marii Woleńskiej już po wojnie — w Krakowie — na projektowanie Północnej — zaledwie kilka. Por. R. Reinfuss, Polskie ludowe kowalstwo..., wyd. cyt., s. 364—375; Z. CieślaReinfussowa, Okucia wozów..., wyd. cyt., s. 26—27; Z. B. Głowa, Ludowe zdobnictwo..., wyd. cyt., ,s. 39. ° Jw. *> Por. M. Michalska, Krzyże żelazne..., wyd. cyt., s. .54 i in. Ostatnio zajmował się sprawą tą obszernie Andrzej Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kul­ tury artystycznej, Łódź 1962, s. 103 i nast. Dlatego też wydaje się, iż pierniki i związane z nimi formy rzeźbione w drzewie należy traktować jako część składową twórczości rzeźbiarskiej sensu •stricto. 'Por. « . Olędzka, Z badań nad wycinanką kur­ piowską, PSL, 1964, nr 3, e. 176. Przy wyznaczaniu tych modeli pominięte zo­ stało rzeźbienie form drewnianych do pierników (por. przyp. 23). Określenia tego użyłem sa Claude Lévi-Straussem, L'Antropologie sociale devant l'histoire, „Anna¬ les Economiques Sociétés Civilisations", R. 15, 1960, nr 4, s. 625—637; por. też Dzicy i cywilizowani, z Claude Lévi-Straussem rozmowa Zofii Sokolewicz i Tadeusza Drewnowskiego, „Polityka", R. V I I I , 1964, nr 27 (383), s. 1, 9. ! 23 25 2 1 25 s s K A 1 9 0 4 - 1 9 6 4 artystycznych tkanin ubraniowych dla cepeliowskiej Sp-ni Art.-Plastyków im. Wyspiańskiego, za które otrzymywała na konkursach liczne pierwsze nagrody. Jako kustosz Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie (w latach 1948—1954) organizowała wiele wy­ staw stałych, jak: „Sztuka ludowa", „Jak człowiek się odziewał", „Współczesne przeobrażenia sztuki ludowej" oraz czasowych, jak np. „Zdobnictwo pol­ skie", „Sztuka ludowa mniejszości narodowych w Polsce" (opracowując do niej obszerny katalog). Dla uczestników Międzynarodowego Kongresu Historyków Sztuki A.I.C.A. przygotowała specjalną wystawę: „Polska sztuka ludowa — rzeźba i ma­ larstwo". Opracowała też w niezwykle rzetelny spo­ sób część inwentaryzacyjną katalogu już wspomnia­ nej wystawy: „Malarstwo - Rzeźba - Grafika". Po przeniesieniu do Muzeum Narodowego w Kra­ kowie pełniła funkcje inspektora 5 muzeów regio­ nalnych a nadto konserwatora tkanin. Podczas wy­ jazdów w teren nabawił? się gruźlicy. Ostatnie lata poświęciła bezpośredniej pracy z twórcami ludowymi — już z ramienia Cepelii, a mia­ nowicie z Feliksem Czajkowskim, rzeźbiarzem z Zelczyny pod Krakowem, którego talent bardzo się roz­ winął pod jej opieką, wznawiała też stare formy ce­ ramiki w Starym Sączu u garncarza Józefa Biliń­ skiego, współdziałała z Janikiem nad kontynuowa­ niem tradycji rzeźby łemkowskiej. W Cepelii pierwsza wprowadziła repliki muzealne mebli podhalańskich i nowosądeckich s k ™ X i^low^ch^wydn^k żydowskich czuwała nnd w^konarTiem d w K I w h K r obrazów ^ < z k l e i taZkltt M l i l u d o w i w llJ^t Niełatwi b^ifSni^ k™W,fc,VTi w ™ 7 £^™1^„<£l wymTjej u m f e l ę t r S i doskonały smak SystycznyT Janino Orynżyna, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efc20cebbc0d37a9dcbf24da38dc59c3.pdf cd0c4aea3c25b7961b48966fb92eb980 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4950 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource kultura ludowa kultura duchowa wota dewocjonalia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4589 Title A name given to the resource Wota srebrne/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.67-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek W Olędzki O T A S R Popularne w pięćdziesiątych latach próby zawężonych oznaczeń zakresu sztuki ludowej w Polsce ustąpiły, j a k wiadomo, w latach późniejszych poszukiwaniom nowych j e j dziedzin i określeniom w materiale zabytkowym (m.in. archeologicznym) n u r t u , który można by nazywać l u d o w y m . Prawdopodobnie na tej drodze w n i k l i w s z y c h i poszerzonych badań konkretyzuje się pojęcie sztuki ludowej w Polsce. Niemniej do dziś jeszcze zjawiska artystyczne spoza głównego n u r t u rozwojowego sztuki nie zostały dostatecznie odkryte 2 3 U. 1. Współczesne oftar-y; naszyjniki, skiej, Jasna Córa. łańcuchy В R N E zwala to sądzić, że wota stanowią wykształconą w dłu­ gim procesie przeobrażeń idei ofiary jej postać w y ­ bitnie symboliczną. Zawiera ona, j a k każda ofiara, moment poświęcenia istocie czczonej pewnej wartości materialnej. N i e m n i e j jest to najczęściej wartość drugo­ rzędna — symboliczna, ustępująca istotniejszej f u n k c j i , jaką jest plastyczny przekaz ze strony człowieka do istoty czczonej prośby l u b dziękczynienia, ślubowania, wyrzeczenia. Przykładem może być prawie całkowicie zaniedbana dziedzina sztuki dewocyjnej, pątniezej: wota. Poza nie­ l i c z n y m i opracowaniami malarstwa wotywnego z jednej strony i z drugiej — w o t modelowanych w w o s k u , nie m a m y właściwie i n n y c h prac na ten t e m a t . Natomiast w literaturze obcej znajdują się i obszerne studia mono­ graficzne, i omówienia w opracowaniach ogólnych. W nauce zachodnioeuropejskiej dziedzina ta włączona została do badań sztuki ludowej już na początku X X w . Pod nazwą wota, ex wota a u nas dodatkowo ofiary *, występują rozmaite w y t w o r y o niejednakowych funkcjach k u l t o w y c h czy w ogóle r e l i g i j n y c h . Z w s z e l k i m i w o t a m i wiążą się jednak pewne momenty w i a r y , które jeśli nie są zawsze te same, to przynajmniej podobne. Po- E : Rozmaite wota wiąże też podobna zasada i n f o r m o w a ­ nia istoty czczonej przez człowieka. Wypływa ona z ogól­ nego rozumienia właściwości ontologicznych tej istoty, jako przybliżonych t y m , które przysługują człowiekowi. Istota czczona charakteryzuje się m.in. wyższą pojem­ nością. Stąd i umowność przekazu zawartego w określo­ n y m w o t u m znajduje pełne uzasadnienie wierzeniowe. Pewne przedstawienia, które mogą wydawać się mało znaczące, będą zawierały u k r y t e treści, nieraz o złożonej wymowie. Treści te nie zawsze możliwe są do odkrycia. Często pozostają tajemnicą, która znana była t y l k o ofiarodawcy. W różnych przejawach tej umowności za­ w i e r a się mniej l u b bardziej i n t y m n y i bojaźliwy sto­ sunek człowieka do istoty czczonej. Zdaje się, że miarą owej intymności i bojażnt była umowność określonych przedstawień . z cukierków 5 ofiarowane przez dzieci na ołtarzu M,B. Częstochow­ �11, 2. Wyobrażenie gromu, element okucia obrazu Sąd Ostateczny, XVIII w., blacha srebrna, dl. 16 cm. Sieradz, kość, ss. Urszulanek. II. 3. Wyobrażenie M.B. Chełmińskiej, blacha srebrna, 13,5 X IG cm. Na dole data 1757. Brak znaków zlotn. Chełmno Pomorskie, fara Wniebowzięcia N.M.P., ołtarz Cudownej M.B. Chełmińskiej. Formułowanie i u t r w a l a n i e określonych i n t e n c j i umożliwia zjawisku natury wierzeniowej, j a k i m są wota, przyjmowanie postaci artystycznej. Rozmaite też rodzaje sztuk plastycznych wiążą się z odpowiednimi odmianami wot. Wola, o jakich chciałbym mówić, to twórczość z p o ­ granicza drobnej rzeźby niepełnej oraz g r a f i k i (rytównic twa na płytkach metalowych). Wykonywane one były rozmaitymi technikami metaloplastycznymi. Zależ­ nie od zasadniczego kształtu można nazywać je płytkami m e t a l o w y m i , p l a k i e t k a m i albo f i g u r a m i z blachy. Może i m również przysługiwać określenie: wota metalowe. Nie będą t u jednak omawiane wota żelazne — w formie rzeźby pełnej. Ze względu na tworzywo posługiwać się będziemy określeniem: wota srebrne. Należy jednak pamiętać, że do w y r o b u tych w o t używano i n n y c h jeszcze metali. Bywały wota złote, pozłacane, a także mosiężne posrebrzane i ze stopów imitujących srebro. Wota srebrne, j a k każde inne, określa funkcja za­ wartego w nich przekazu, który przede wszystkim k i e ­ rowany jest przez ofiarodawcę do istoty czczonej. Prze­ kaz ten w przypadku w o t srebrnych jest stosunkowo „najnośniejszy". Nie osłabiają go tak j a k w i n n y c h rodzajach w o l silnie rozbudowane dodatkowe funkcje informacyjne i kultowe. Z w o t a m i lepionymi w wosku wiążą się momenty magii i l i t u r g i i kościelnej. Zdarzało się, że w ramach rytuału obrzędowo-wotywnego złożone na ofiarę woskowe figury przetapiano na świece do ołtarza. W przypadku w o t nawiązujących do sztuki hafciarskiej, tkackiej czy umiejętności krawieckich (sukienki na figurach i obrazach, nakrycia ołtarzy) na intencje przekazu nadbudowywują się momenty adoracji. Dążenie to przesłania właściwą funkcję wota, przybie­ rając postać f a k t u z zakresu obyczaju l u b ceremonii k u l t o w e j . Z kolei w malarstwie (wotywnym) kierunek przekazu podstawowego bywa równoważony k i e r u n k a m i dodatkowymi. Może np. występować silnie rozbudzona potrzeba dotarcia treściami r e l i g i j n y m i do szerokiego kręgu wiernych albo też manifestacji zdolności twór­ czych . Podkreślić zatem należy, żo wota, o j a k i c h będziemy mówić, wyróżniają się spośród i n n y c h nie t y l k o określo­ n y m i właściwościami m a t e r i a l n y m i , technicznymi, lecz również stosunkowo najwyrażniejszym ujednokierunkowaniem zawartego w nich przekazu. Jak już w s p o m i ­ nałem, jest to kierunek podstawowy: ofiarodawca — istota czczona. e �Г!. 4. Sw. Józef i Jezus, fragm. wotum — wyobrażenia ŚŁC- Rodziny, blacha srebrz., usym. caloici: 21 < 18 cm. Brak znaków slotu. Ofiarowane 1800 r, przez kowską. Miedniewice, kośc. iw. Rodziny. Jeśli zaś chodzi n pobudki społeczne, chęć wyrażenia stosunku ofiarodawcy do najbliższego otoczenia, to każde na ogół wota mogły służyć (emu celowi w jednakowej mierze, niezależnie od właściwości m a t e r i a l n y c h i s t r u k ­ t u r a l n y c h '. Fakt ujednokierunkow ania przekazu zawartego w określonych wotach ułatwia niezmiernie wszelkie próby śledzenia przemian światopoglądowych of iarodowców, pozwala na przyjęcie stwierdzeń uogólniających te prze­ miany. Nie trzeba zaś dowodzić, że mogły one wpływać, i to w sposób zasadniczy. na artystyczny charakter w y ­ tworów. 4 mosiężna, poMarię ('homad- zakresie miały jedynie klasztory. Stad też ws/.ti^.,. .... ogół dawniejsze sanktuaria i zarazem miejsca ku!'.'.: wotywnego lokalizują się tam, gdzie ważniejszo zgro­ madzenia zakonne . N a terenie Polski przejawy k u l t u wotywnego należy wiązać z późniejszą fazą rozwojową życia r e l i _ i ' . , e - . Wydawałoby się wiec. że ustalenie czasu, w K l o r v m zaczął występować zwyczaj składania w o t . nie n o w i n m napotykać większych trudności. Ale w świetle poprzed­ nich uwag o źródłach i ogólnym z a a w a n s o w a n i u p i w badawczych uściślenie genezy tych zwyczajów n i p i«»«t na razie możliwe. Na.jdoslępniejszym i najpelniei.siMu nagromadzeniem wiadomości pozostają nadal s a i r i r 1поr y wot. Z oględzin tych zbiorów w y n i k a , że największa popularność zwyczajów' w o t y w n y c h na terenie k r a j u przypada na pierwszą połowę X V I I I w . Najwcześniej syp z odnalezionych wot pochodzi z pierwszej polowy X V I I w . " Poza t y m istnieją dane archiwalne i relacje ówczesnych pisarzy o powszechnym o f i a r o w y w a n i u wot srebrnych i woskowych w drugiej połowie X V I w.' :a л Na obszarze Europy zachodniej rozmaite ceremonie w o t y w n e znane są we wczesnym średniowieczu . P r a w ­ dopodobnie z tych tez stron głównie wywodzą sio z w y ­ czaje, które poznajemy u nas. Istnieje duże p r a w d o ­ podobieństwo, żo przywędrowały one wraz z niektórymi z a k o n a m i . U podstaw zwyczaju jest pojawianie sio i rozwój popularności cudownych wydarzeń związanych z określonym obiektem k u l t u . Nie trzeba podkreślać, j a k w i e l k i e znaczenie w tej popularności odgrywała dzia­ łalność kościoła. Wymne.ain ona znacznego personalnie udziału duchowieństwa. Pełne zaś możliwości w t y m 11 9 11 :l Oprawą zwyczajów w o t y w n y c h bywają najczęściej doroczne odpusty związano z k u l t e m świętych i świętami osób boskich. Stwierdzenie to opieram o zgromadznne obserwacje głównie w parafiach wiejskich, w mniejszym �stopniu w ośrodkach pątniczych, Cudowne sanktuaria wiążą się bardzo często, a być może najczęściej, z p o ­ stacią M a t k i B o s k i e j . Nie można jeszcze ustalić w sposób ostateczny, jakie postacie świętych i jakie święta były osnową różnych l o k a l n y c h uroczystości odpustowych i związanych z n i m i zwyczajów w o t y w n y c h . Nie ulega jedynie wątpliwości, że większość świętych najpopular­ niejszych w środowiskach ludowych należy do rodziny opiekunów, przede wszystkim żywego inwentarza . Poza t y m wydaje się, że w rozwoju zwyczajów w o t y w ­ nych ważną rolę odegrał k u l t opiekunów zdrowia l u d z ­ kiego. A l e o r o l i tej można mówić głównie w stosunku do ośrodków miejskich i rejonów bliskich i c h wpły­ wom 4 H 1S Zwraca uwagę fakt, że zwyczaje wotywne nie wiążą się u nas prawie zupełnie z głównymi świętami dorocz­ n y m i kościoła. Występują one natomiast wespół z u r o ­ czystościami święcenia t a k i c h np. d n i , j a k Przemienienie Pańskie, św. Trójca oraz d n i M a r y j n y c h — Zwiastowa­ nia i Wniebowstąpienia. Być może, że związki te w y ­ pływały ze stopnia nasycenia i n n y c h świąt, przede wszystkim właśnie głównych, wcześniejszymi f o r m a m i k u l t u . Wiązanie się zwyczajów w o t y w n y c h z p e w n y m i tylko świętami (nie pierwszego znaczenia) następowało pod wpływem splotu okoliczności. Wchodziły w grę takie okoliczności, które wzmacniały i urealniały akty prośby, dziękczynienia, ślubowania, wyrzeczenia . ,IT i i i :s Wota: II. 5. Wyobrażenie dziecka w powijaku na poduszce. Napis na powijaku: „Ex voto V.G.AB Haickclct LB. De Doners Marek O.Maji 1753. Blacha srebrna, 38 X 32 cm. Brak znaków złotn. Jasna Góra, skarbiec. I I . 6. Dziecko w powijaku przed kaplicą. W głębi — kościół w Czerwińsku (prawdop. 1. pol XVIII w.), blacha srebrna, 25 X 40 cm. Brak znaków zlotn. Czerwińsk, kośc. Przemienienia Pańskiego, �II. 7. Sw. Wincenty, wyryta data 1758 г., blacha srebrna, pod Okiem Opatrzności (prawdop. 2, pol. XVIII w.), blacha 1Я X 12 cm. Sieradz, kośc. fis. Urszulanek. 11. 8. Mies-r.nimi srebrna, 15 X 14 cm. Chełmno, fara Wniebowzięcia Х.М l'. W omawianej kategorii w o t nieczęsto spotyka się na ogół obiekty wykonane przez samego ofiarodawcę . Jest to twórczość ścisłe zrośnięta z cechowym rzemiosłem miejskim. Wskazuje na to przede w s z y s t k i m rodzaj stosowanego surowca, sposób wykonania obiektów, wreszcie ich strona ideowo-formalna. Poza t y m w w i e j ­ skich ośrodkach k u l t o w y c h wota srebrne występują n a ­ der sporadycznie i niewątpliwie nie były t a m wyrabiane. Ofiarodawcy musieli zdobywać wota w miastach, w któ­ rych znajdowały się warsztaty złotnicze. listycznie aniżeli w Czerwińsku l u b Miednicvi-i. - -«-ь i Kodniu. Już od pierwszej połowy X V I I w. występują w u m a ­ wianych ośrodkach ustalone f o r m y wot. Nahv.a <)' nich: 1) samoistne przedstawienia osób świętych . >>••-kich właściwych dla określonego miejsca k u l t u ( i l - 'i. i , 2) samoistne wyobrażenia intencji pod postacią zwierząt, organów ciała ludzkiego (il. 5), 3) p:.!..> л przedstawienia osób świętych i boskich z intcnc.tanu (il. 7). Wydaje sic. że dwa pierwsze rodzaje wr>t т » м - я uznać jako wzory podstawowe. Który z nich jesl niejszy — t r u d n o powiedzieć. W X V I w . r o z p " " " " niony zdaje się już być zwyczaj pokrywania \"-" ' p a r t i i obrazów odpowiednio modelowanymi w srebrnej l u b złotej f i g u r a l n y m i przedstawieniem• » - ч . - . . zarówno koncepcyjnie, jak i technicznie pod:; -:::' o w y m wotom symbolizującym konkretne intencje •;! : ' i Nie można jednak zapominać, że w t y m samym x v i v; leciu i znacznie wcześniej szeroko rozpowszechni'!"-' grafika dewocyjna. Miedziorytnicze płytki z pi... .: -ło­ wieniami obrazów słynących łaskami były prawusame j a k wota ukazujące w sposób samoistny | . > - - . . • święte i boskie. Dlatego też nie można - w y k l i n . . obydwa z t y c h najprostszych wzorów pojawiły - i . . :i< • zależnie, w t y m samym m n i e j więcej czasie. >!:••••••'-• wota, w których nastąpiło powiązanie w i z e r u n k u -иni-, czczonej z właściwym wyobrażeniem intencji, -.ą n i e wątpliwie późniejsze Na osobną uwagę zasługują zasady dekoracji które w^ykonane zostały w formie prostokątnych jjUU-k Na blisko 1000 przejrzanych obiektów zaledwie naście nie miało dekoracyjnie wykonanego obrzeżema. Pośród tych „dekorowanych" w o t można wyróżnić urupy 1) równorzędnego t r a k t o w a n i a obrzeżenia z włascuw m tematem wota i 2) podrzędnego, kiedy w całości к.мпуzycji obrzeżenie spełnia wyraźnie uzupełniając; i n;t\ (il. 4, (i). 1й Trudno obecnie dostarczyć bliższych danych o twór­ cach wot. W materiałach a r c h i w a l n y c h można odnaleźć z jednej strony wiadomości o samych wotach i z drugiej 0 złotnikach (srebrnikach). Nic udało się jednak natrafić na zestawienie t y c h wiadomości razem tak, aby z nich wynikało, że określone wota wykonane były przez ściśle oznaczonego rzemieślnika . Brak jest dotychczas podpisu twórcy pełnym imieniem i nazwiskiem. Być może nie było w zwyczaju pozostawianie tego rodzaju śladu przynależności warsztatowej. W większych ośrod­ kach pątniczych, takich np. jak Chełmno Pomorskie l9 1 Częstochowa, występują niekiedy na wotach ślady cech i prób złotniczych. W mniejszych natomiast ośrod­ kach, j a k Czerwińsk, Miedniewice, Prostyń, Sieradz, w podobny sposób znakowane wota występują bardzo r z a d k o . Jeśli przyjąć, że ślady znaków złotniczych są świadectwem znaczenia i sprawności określonych orga­ nizacji rzemiosła cechowego, wówczas zróżnicowanie to jest zrozumiałe. Dowodziłoby ono zarazem, że w m n i e j ­ szych ośrodkach istniały większe swobody prawne dla warsztatów parających się wytwórczością wot. Prawdo­ podobnie w tych też ośrodkach mogły prosperować nie rejestrowane warsztaty osławionych „partaczy". Przy­ puszczenie to potwierdzałby charakter samych wot. W takich ośrodkach j a k Chełmno łub Częstochowa są one w mniejszym stopniu zróżnicowane technicznie i sty­ 20 Ł 1 , b �Spoza tych podstawowych ustaleń wyłaniają sic pew­ ne spostrzeżenia określające sposoby realizowania przez warsztaty złotnicze zamówień, które, j a k można się domyślać, były silnie zróżnicowano nie t y l k o określo­ n y m i intencjami ofiarodawców, ale także przecież ich możliwościami m a t e r i a l n y m i . Obok wot w y r a b i a n y c h masowo według jednego wzoru realizowano wota po­ jedyncze, takie, j a k i c h żądał ofiarodawca (ił. 4, 10, 6) . Są to dwie skrajności, które najprawdopodobniej w y ­ łoniły się w większych Ośrodkach pątniczych na tle prostych ekonomicznych dążności. Chodziło o sprostanie licznym i podobnym zamówieniom nie najwyżej w y ­ nagradzanym oraz zamówieniom zbiorowym, określonych kompanii pielgrzymów, a także i n d y w i d u a l n y m tych jednostek, których zamożność l u b szczególne intencje nie krępowały w decyzjach. Są to, jak powiedziałem, skrajności, które dochodziły do głosu przede wszystkim w większych ośrodkach pątniczych . Bez porównania bowiem częściej, aniżeli wota wykonane w całości zgod­ nie z zamówieniem ofiarodawcy, spotyka się rozwiązania, w których płytka na obrzeżeniu i w miejscu w i z e r u n k u istoty czczonej powtarza pewien obiegowy wzór, nato­ miast jest ona uzupełniona k o n k r e t n y m przedstawieniem intencji ofiarodawcy (il. 8, 9). M 24 W t y c h „kombinowanych" wotach sposób wykonania obrzeżenia i niekiedy również właściwego w i z e r u n k u istoty czczonej jest inny zupełnie niż samej intencji. Różni j e rodzaj konwencji formalnej. M a m y nieraz wyraźne przykłady wykorzystania wzorów ikonograficz­ nych i ornamentacyjnych z i n n y c h wyrobów złotniczych, renesansowych, barokowych, a także późniejszych. Związki te występują prawie wyłącznie w w a r s t w i e motywów stałych: dekoracji na obrzeżeniu i przedsta­ wień postaci świętych i boskich. Najprawdopodobniej posługiwano się przy t y m kopią (ił. 4, 5, 10—12). Jest to widoczne w samej technice wykonania, zazwyczaj bar­ dziej rozwiniętego tłoczenia czy nawet odlewu. Natomiast własnym rozwiązaniem twórców są na ogół niektóre wyobrażenia intencji. Realizowane są one najczęściej w skromniejszej technice repusowania l u b r y t u i p u n k ­ towania. Owo swoiste aktualizowanie półfabrykatów wot do określonych zamówień nie było całkowite. T y l k o niektóre, najprawdopodobniej więcej wynagradzane za­ mówienia, znajdowały pełniejsze rozwinięcie zleconego tematu. W podstawowej większości przypadków sprowa­ dzano temat intencji do pewnych konwencjonalnych motywów wyrażających najważniejsze momenty ofiary. A więc takie пр., j a k gesty pokłonu i uniesienia r e l i ­ gijnego, stan społeczny i płeć postaci, zakres prośby �czy dziękczynienia (liczba przedstawionych postaci) ( i l . 12—16). Stad też poszczególne rozwiązania mogły być wykorzystywane do zasadniczo różnych intencji, jeśli t y l k o owe intencje miały pewne cechy wspólne. Można przypuszczać, że twórcom w o t towarzyszyła w pracy stała troska, aby zbytnią aktualizacją treści zamówienia nie przysporzyć nadmiernych czy nawet dodatkowych trudności. Dążenie to można prześledzić na przykładach w i e l u obiektów z t y c h wszystkich ośrodków rzemiosła, które nastawione były na masową realizację zamówień. Pod t y m względem wota złotników i r y t o w ­ ników różnią się dosyć wyraźnie od analogicznych p r z y ­ kładów twórczości malarskiej. W tej ostatniej istniały niewątpliwie pełniejsze i zarazem swobodniejsze możli­ wości wypowiedzenia się, nie były bowiem krępowane tak silnie właściwościami technicznymi przedmiotu. Pochodzenie, pozycja społeczna ofiarodawców w o t srebrnych, przedmiotów niekiedy dużej wartości, aby nie powiedzieć drogocennych, pozornie t y l k o wydaje się oczywista. Okazało się пр., że niektóre, nawet najcen­ niejsze, wota (dużych rozmiarów, wykonane ze znacznych p o r c j i srebra) mogą mieć fundatorów zbiorowych. I s t n i e ­ ją dowody składania takich właśnie w o t przez uczest­ ników kompanii-pielgrzymek do miejsc c u d o w n y c h (il. 15, 17). Dotychczas udało się ustalić, iż pielgrzymi ci pochodzili z miast, miasteczek. Nie jest jednak w y ­ kluczone, że zbiorowo fundowane wota pochodziły także z niektórych rejonów wiejskich, t y c h пр., gdzie nie obowiązywały surowe uzależnienia pańszczyźniane. I d l a ­ tego też nie wydaje się całkowicie pewne, że wota srebrne, w odróżnieniu od woskowych, związane były p r a w i e głównie z warstwą „bogatą" dawnego społeczeń­ stwa polskiego . Na w o t u m o f i a r o w a n y m przez k o m p a ­ nię z Pleszewa do Częstochowy przedstawieni są ludzie 25 M 10 I I . 9. Wotum — M.B. Chełmińska i postać klęcząca, wy­ ryta data 1741, płytka srebrna, 14 X 10 cm. Brak znaków zloin, Chełmno, jara. II. 10. Wotum — s~w. Rodzina, 1800 г., blacha mosiężna posrebrz. Brak znaków złotn. Miedniewice, kośc. Św. Rodziny. II, 11. Drzeworyt z 1671 г., wierna kopia obrazu iw. Rodziny w Miedniewicach. w strojach, w j a k i c h z w y k l i występować przedstawiciele plebsu miejskiego ( i l . 17). Na i n n y m w o t u m pochodzącym z Zakroczymia, o f i a r o w a n y m z powodu klęski pożaru tego miasta, pośród wizerunków prawdopodobnie k u p ­ ców, którzy ratują z płomieni ciężkie k u f r y , przed­ stawiono również ludzi dźwigających na głowach nie­ w i e l k i e tobołki (okładka). Od połowy X I X w . uczestnictwo ludności wiejskiej i niezamożnych w a r s t w m i e j s k i c h w omawianych z w y ­ czajach stało się zjawiskiem powszechnym. W t y m j e d ­ nak czasie, dzięki wytwórczości fabrycznej, wota p r z y ­ jęły postać równorzędną z wieloma łatwo dostępnymi dewocjonaliami . гт Byłoby więc uproszczeniem przyjmowanie ogółu ofia­ rodawców wot srebrnych z X V I — X V I I w. j a k o t y c h najbogatszych reprezentantów ówczesnego społeczeństwa. Istnieją obok dużych rozmiarów płyt, w y k o n a n y c h ze znacznym nakładem środków i pracy, cienkie blaszki mosiężne, posrebrzone t y l k o jednostronnie. We wszystkich poznanych zbiorach wot natrafiamy na przedstawienia postaci w żupanach z w i e l k i m i szabla­ m i u pasa. Mają one wysoko pod golone głowy. To nie­ wątpliwie w i z e r u n k i ówczesnej szlachty ( i l . 18—20). Nie wydaje się jednak, aby wśród nich nie było przedsta­ w i c i e l i szlachty szaraczkowej. Poza t y m na pewno zda­ rzali się ofiarodawcy z kręgu ludności chłopskiej, j e j najbogatszego odłamu. Na to wskazują przede wszystkim tematy gospodarcze. Wiadomo zaś, że właśnie te tematy ii �13 •л są najbardziej reprezentatywne dla chłopskich w o t wos­ kowych . 2Я Tematy gospodarcze w wotach metalowych, w t y m ich zasobie, j a k i udało się poznać, należą do stosunkowo najrzadszych . Jak dotąd nie udało sio odnaleźć miejsc k u l t u wotywnego wykraczających swoim znaczeniem poza kręgi l o k a l n y c h parafii wiejskich, w których spra­ wy gospodarcze byłyby podstawowe. Warto przy t y m zaznaczyć, że w krajach zachodnich i południowych Europy miejsca takie występują często. Przedstawienia koni, krów, owiec i innych zwierząt w wotach metalo­ w y c h należą tam do najpopularniejszych ( i l . 21—25). W Polsce wota srebrne znajdowały się pod oddziaływa­ niem przede wszystkim zainteresowań zdrowiem czło­ wieka i jego sprawami osobistymi. Mogą to być sprawy serdeczne, rodzinne, to znów bytowe, losow'e. W cza­ sach u t r z y m y w a n i a się zasadniczych różnic społecznych te ogólnoludzkie problemy nie wyrażały prawdopodob­ nie w pełni najbliższych postulatów życiowych społecz­ ności nazywanych l u d o w y m i . Zawierały one momenty uczuć, zainteresowań, które dla tych społeczności mogły być niedostępne, aby nie powiedzieć obojętne. 29 Nie znaczy jednak, że swoisty utylitaryzrn magii w tematach gospodarczych w o t znajdował w yznawców tylko w kręgu ludności chłopskiej. Oto znamienne w y ­ znanie na w o t u m z 2. połowy X V I I I w. Pochodzi ono od pana wiosek Tylicza i w i n n i c w ziemi chełmińskiej: „Winnyc i Tylic Matko ukłon daią Tcze kłosy ciesąe pomoci zadaią Oddal wzniesioną Twą Ręką zarazy Wroc plon wyniszcz nią wszelkie w zbożach skazy Niech złość Czartowska i z Ludzką ustąpi Tak zebrze Miłosierdzia Twoiego Najniższy Ponóżek Bogusław K i l n o w s k i " . Można domyślać się, że na podobnych przesłankach w i a r y w gotowość istoty czczonej do pozytywnej inge­ rencji w sprawy f o l w a r k u opierają się wota — w y ­ obrażenia popiersi fundatorów, możnych panów, obok przedstawień pełnych figur k o n i i krów (il. 27). Dla badacza k u l t u r y ludowej ta naiwna postawa świato­ poglądowa przedstawicieli w a r s t w u p r z y w i l e j o w a n y c h ma duże znaczenie poznawcze. Jak wiadomo, jej pełne rozwinięcie czy też rozpowszechnienie poznajemy' w czasach współczesnych, w w i e l u zwyczajach ludności chłopskiej. Przekonanie więc o wyłącznie środowiskowej genezie tej postawy może być m y l n e : �II. 12. Wotum — wyobra­ żenie M, Boskiej i postaci kobiecej (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosięż­ na, 19 X 14 cm. Brak zna­ ków zlotn. Sieradz, kośc. ss. Urszulanek. II. 13. Wo­ tum, woskowe — w y o b r a ­ żenie postaci ludzkiej ze złożonymi rękami, brak dolnej części, 2. poł. XVIII w. Grodzisko k/Ojcowa, kaplica Bł. Salomei. Ob. PME Warszawa. II. 14. M. Boska oraz postacie ko­ biety i mężczyzny, pol. XVIII w., blacha srebrna, 17 X 17 cm. Brak znaków zlotn. Chełmno, jara. 14 Wota odnoszące się do spraw budowlanych i r-A\A\czych nie wyczerpują w całości zainteresowań tiospodarczych, materialnobytowych, jakie dochodzą do głosu w suplikacjach i dziękczynieniach ofiarodawców. .Na obecnym etapie badań nie można jeszcze ustalić polne­ go zakresu tych zainteresowań. Niemniej nasuwają spostrzeżenia pozwalające mówi'', że w twórczości wo t y w n e j znajdowały odzwierciedlenie niektóre lokalne odrębności gospodarcze k r a j u . Do takich przypuszczeń upoważniają między i n n y m i przedstawienia łodzi i stat­ ków. Natrafiono na nie w zbiorach wot Czerwińska i Chełmna, ośrodkach położonych na ważnym szlaku h a n d l o w y m Wisły. Szczególnie piękne i sugestywne jest w o t u m z Czerwińska. Na stosunkowo niewielkiej pb-toe o szerokim dekoracyjnym obrzeżeniu przedstawiona za­ stała łódź na sfalowanej powierzchni wody. Wyraźne skierowanie uwagi na tę właśnie wode sugeruje okreś­ loną intencję — prawodopodobnie prośbę o ochronę przed niebezpieczeństwami pracy na rzece (il. 26). W i n n y m ośrodku w o t y w n y m , w .Miedniewicach, zwraca uwagę swoiste przetworzenie tematu 'znanego w ikonografii kościelnej, j a k i m jest św. Rodzina przy stole. Sam cudowny obraz w m i e d n i e w i c k i m kościele MIw-- .' ' w i . i '• • : i .. i {>.•.;.-.-• . w nastroju mistycznego p rzęży •i • Taki zamysł widoczny jest . J ' . ': Логика, w dostojeństwie M a r i i • •, Ń4- Józefa. Przedmioty na stole - j .lawet nie najbardziej czytelne. . . <,x-,nssści określonych elementów jest zupelnio inaczej. Nicwątp!. - '• • ' : , e i \i . r r ^ v a n e na przedstawieniu endowr.i'i, : !>'.•!, - j >,'ier.m:e? dostrzega się, że nie chodziło o ukri/.;in:e mistycznemu przewidywania Chrystusowej ofiary. Wlaśi i w * «*-sty i jednoznaczność wyrazów twarzy zostaly zagubione. Natomiast nabrały głównego znacze­ nia ..dary boże", które występowały na stole. O tenden­ cji r y w i n I i ' o w a r ^ n rrt^yfrr.-eh prawd wiarv r.aizvwir przekonutą wota. na kiórych (pod przedstawieniem stołu) pojawia sio postać ofiarodawcy albo t y l k o nogi. Mogło w tych wotach chodzić o najprostsze wyrażenie prośby o pełen stół względnie o ukazanie związku między do­ statkiem a zdrowiem proszącego — zdrowiem jego nóg (il. 4, 9, ID—11, 29). 4 • ł ' 5 31 Motywy swoistej poufałości przy jednoczesnym uzna­ niu wszeehclobroci i wszechmożnośei istoty, której zło­ żono zosfnlo w o t u m , nie jest odbiciem jedynie obowiozu- �Wota: П. 15. M.B. Częstochowska i przewodnicy pielgrzymki, na dole napis: „Ofiara Campanj Kempisky" (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha srebrna, 23 X 10 cm. Brak znaków zlotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. II. 16. Wyobrażenie rodzi­ ny pod Okiem Opatrzności, blacha srebrna. Na odwrocie napis: „Ofiara J . Naymav 1823". W dolnym prawym rogu znak złotnika z Warsza­ wy T. Klimaszewskiego, jego godła (owca) oraz próba 12-lutowego srebra* 23 X 19 cm. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. U. 17. Fragm. przedstawie­ nia pielgrzymki. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. jącej postawy światopoglądowej w X V I I I w. Zdarzają sio również wota, w których wizerunek cudownego obiektu zastąpiony został okiem opatrzności — symbo­ lem Trójcy Świętej — jedynego Boga. Pojawiają się zarazem, np. na ołtarzach Najświętszej Panny M a r i i , wota z przedstawieniem samego Zbawiciela l u b po­ p u l a r n y c h postaci świętych (il. 29—33). Znamienne jest w o t u m złożone w Częstochowie przez pielgrzymów z Pleszewa. Na płytce dużych rozmiarów, w górnej części na środku, znajduje się wizerunek M a t k i Boskiej Częstochowskiej. Przez całą szerokość p a r t i i dolnej roz­ ciąga się przedstawienie p i e l g r z y m k i . Natomiast po­ między jednym i d r u g i m znajdują się wyobrażenia Św. Jana Nepomucena i św. Floriana. Jak wiadomo, są to opiekunowie od żywiołu ognia i wody (il. 17, 32). 22 W przedstawionych przykładach rysuje się postawa uczuć w jakiś sposób abiwalentnych wobec głównej po­ staci k u l t u wotywnego. Naiwne rozumienie wszechmocy istoty czczonej, z poprzednio omawianej postawy, ustę­ puje jak gdyby poczuciu istnienia h i e r a r c h i i w świecie niebiańskim, hierarchii znaczenia i powiności istot świę­ tych i boskich. Wydaje się, że postawa ta jest stosunko­ wo najbardziej reprezentatywna dla w o t z końca X V I I I i z X I X w. Nie jest wykluczone, że została ona w y ­ kształcona na tle rodzącego się k r y t y c y z m u i ogólnej refleksji nad założeniami w i a r y . W wotach z 2. poł. X I X w. śledzić można rozwój, najprawdopodobniej, momentów pokory, podporządko­ wania się w y r o k o m boskim. W dawnych intencjach przeważała nad dziękczynieniem prośba, np. oczekiwania i n t e r w e n c j i w sprawy doczesne. Samo zaś dziękczynie­ nie przyjmowało charakter p r e w e n c y j n y . Jeśli dobrze rozumieć sens przedstawień, to w najpóźniejszych w o ­ tach prawdopodobnie zanika częściowo formuła otwar* 33 tej i prostej w i a r y w całkowitą stosowność czy może nawet znaczenie prośby o rzeczy realne. Pojawiają sic w t y m czasie np. prośby o przyjęcie do niebios najbliż­ szych zmarłych. Popularne stało się w o t u m z przedsta­ w i e n i e m dziecka w trumience. Wcześniej, w X V I I I w., dzieci ukazywane były w p o w i j a k u . Warto przytoczyć napisy z tych wot nowej postaci: „Andrzej Szymański Urodził się d:za Mca:T ist:Ro:182f) J Umarł d : 15 M c u : Czerw: Ro: Ш 5 " " 3 „Przed w y r o k i e m T w o i m korne schylamy Panie czoła 1882" . 35 Jednocześnie zyskuje w t y m czasie znaczenie najpo­ pularniejsze w o t u m — przedstawienie serca gorejące­ go. W zbiorach częstochowskich często można spotkać wota — wiele serc złączonych w całość (il. 35). Mogą one symbolizować' członków rodziny i sprawy, wobec których zachodzi potrzeba dziękczynienia. I w t y m w y ­ padku odzywa się m o t y w ofiary rozumianej w najsu­ rowszy sposób. Siedem serc połączonych na jednej płytce oznaczonych zostało inicjałami i dopiskiem: sieroty. W w i e l u tych wotach wyobrażających serca gorejące w y ­ czuwa się postawę ofiarodawców pokornych, podporząd­ kowujących się wszelkim w y r o k o m boskim. Na osobną uwagę zasługują wota — ręce i dłonie. Nie p o t r a f i m y dokładnie powiedzieć, j a k i e każdorazowo treści kryją się pod t y m i symbolami. Na pewno wota te, podobnie j a k wyobrażenia innych jeszcze części ciała (nóg, uszu, oczu, nosa, języka), wiązały się ze sprawa­ m i zdrowia (il. 34). Niektóre z nich (oczy, nogi) znane były we wczesnych okresach zwyczajów w o t y w n y c h . Pojawiały się one z okazji nadzwyczajnych uzdrowień, jak również w intencji oczekiwanego uzdrowienia. Nie­ mniej zwraca uwagę fakt, że spośród pozostałych s y m ­ boli ęiala ludzkiego właśnie ręce należą do szczególnie �popularnych wot. W X I X w. występują one prawie t a k często j a k wota serca. Być może, że w pewnych okolicz­ nościach nic były one ofiarowywane w związku z do­ legliwościami rąk. W zbiorach częstochowskich istnieje spora ilość wot-dłoni w y k o n a n y c h z cienkich blach mosiężnych, przy t y m niedbale uformowanych. Obok nich zdarzają się dłonie i całe ramiona — obiekty w y ­ sokiego kunsztu rzemieślniczego. Są to wota nieraz dużych rozmiarów, wykonane ze znacznych ilości srebra (il. 34). Prawdopodobnie więc w w y p a d k u jednych i d r u ­ gich intencje wykraczały poza zwykłe zainteresowanie zdrowiem. Można dopuszczać możliwość rozumienia dło-,ni, ramienia, jako symbolu przymierza, bliskiego s y m ­ bolowi serca. Pod koniec X I X w. rozwiązany został problem t r u d ­ ności technicznych przystosowania masowej wytwór­ czości wot do rozmaitych sytuacji i treści ofiarowania. W sposobie przedstawienia ofiarodawcy zachowana zo­ staje postawa na klęczkach, ale zanika gest rąk unie­ sionych wysoko do góry i rozpostartych ramion. Figury mają dłonie złożone przy sobie, j a k do pacierza i różań­ ca. Poszczególne postacie oddzielone zostały od tła, w y ­ stępują pojedynczo. Umożliwiło to produkowanie wot nie t y l k o na potrzeby określonego ośrodka k u l t u , lecz wszelkie ich odmiany. Poza t y m z tych pojedynczych postaci łatwiej było montować układy wyrażające właś­ ciwe intencje ofiary. Oczywiście innowacja ta możliwa była dzięki zmianie dawnych rzemieślniczych f o r m w y ­ 17 twórczości na fabryczne. Dzisiaj te uproszczenia poszły jeszcze dalej. Zakłady A r s Christiana wyrabiają t y l k o jeden gatunek w o t : serca gorejące. Mają one k i l k a usta­ lonych wielkości i zależnie od tego są tańsze l u b droższe. Warto powiedzieć, że w i n n y c h krajach europejskich, np. we Włoszech, a szczególnie w Grecji, nie obserwuje się j a k u nas procesu stopniowego zanikania w i e l u t r a ­ dycyjnych symboli w o t y w n y c h . Przeciwnie, w krajach tych nastąpiło w najnowszych czasach, w okresie k i l k u ­ dziesięciu lat, wzbogacenie t r a d y c y j n y c h wyobrażeń z u ­ pełnie n o w y m i . Nie do rzadkości należą np, w o t a samochody, motocykle i rowery. Pojawiły się wota ofia­ rodawców we współczesnych strojach, m.in. mężczyzn w mundurach wojskowych, z k a r a b i n a m i , wreszcie wota symbolizujące mieszkanie — klucze . W tej odmienności rozwoju symboli w o t y w n y c h znajdują niewątpliwie od­ bicie ogólne przemiany światopoglądowe społeczeństwa. Gdyby nie rozwijające się u nas w najnowszych cza­ sach rozmaite f o r m y k u l t u , przypominające pewne m o ­ menty obyczajów w o t y w n y c h , można by powiedzieć, że społeczność katolicka Polski reprezentuje dziś głębsze i pełniejsze rozumienie w i a r y aniżeli wymienione w y ­ żej analogiczne społeczności Grecji l u b Włoch . ,e 37 Pojawienie się w 2. poł. X I X w. fabrycznych f o r m w y ­ twórczości w o t było bezpośrednią przyczyną zubożenia ich wartości artystycznych. W miarę j a k następowała stopniowe ograniczanie rodzajów określonych przedsta­ wień wota utraciły te wartości. Brak dotąd materiałów �dotyczących początków występowania tej dziedziny sztu­ k i w Polsce zakreśla granice prowadzonych rozważań do stosunkowo wąskiego okresu (od 2, pol. X V I I w. do polowy X I X w.). 18 19 It. 18. Fragra. Wotum —- przedstawienia szlachciców, prubo blacha srebrna, wym. całości 24,5X23 cm. Brak znaków zlotn. Na odwrocie napis: „Jry Mość Pani Ka­ tarzyna Rzechowska Podczaszyna Różańska Ofiarowała to Volvm do tego Kościoła Za pierwszego Małżonka Swego I Mć i Pana Jana Górskiego у Stanisława Syna stolnika Zakroczymskiego Roku Pa 1721". Czerwińsk, kośc. Przemienienia Pańskiego. 11. 19. Wotum — szlachcic pod. koroną, symbolizującą Cudowną (Koronowaną) M.B. Chełmińska, pol. XVIII w., blacha srebrna, IG X 14 cm. Brak znaków zlotn. Chełmno, fara. 78 Przystępując do rozpatrzenia wartości artystycznych wot, należy stwierdzić na wstępie, że w okresie u t r z y ­ m y w a n i a się rzemieślniczych f o r m wytwórczości, t j . do polowy X I X w., jest to twórczość niejednolita. Zróżnico­ wanie charakteru pracy złotników, które uwidocznia się w samych w y t w o r a c h , możemy zaobserwować nawet na przykładzie zbiorów pochodzących z jednego ośrodka. Poza t y m zwraca uwagę fakt, że to zróżnicowanie, o którym już wcześniej wspominałem, rysuje się szcze­ gólnie jaskrawo w ośrodkach niepierwszoplanowej waż­ ności czy popularności. Uwidacznia się ono nie tyle w w a r s t w i e ideowej, tematycznej, ile w formalnej. P r z y j ­ rzyjmy się dla przykładu wotom z Czerwińska. W y b r a ­ ne do porównań egzemplarze reprezentują dwa odrębne warsztaty. Do warsztatu pierwszego, j a k się wydaje, można zaliczyć kilkanaście w o t spośród przeszło stu sztuk, znajdujących się w zbiorach kościoła. Wybrane egzemplarze wyróżniają się t a k i m i podstawowymi cecha­ m i , j a k wielkość, grubość i rodzaj użytego surowca. Można o nich powiedzieć, że są to niewątpliwie „cen­ niejsze" wota. I c h ofiarodawcy to przedstawiciele w a r ­ stwy szlacheckiej, a w j e d n y m w y p a d k u fundatorzy w o t u m zbiorowego — mieszkańcy Zakroczymia. Przed­ stawienia we wszystkich t y c h wotach wykonane są techniką repusowania, odlewu (obrzeżenie) oraz r y t o w nictwa (partie centralne). Przy pomocy r y t u oznaczone zostały intencje w o t : wyobrażenia postaci ludzkich, a w j e d n y m w y p a d k u płonącego miasta. Obrys p r o ­ wadzony jest linią zamaszystą, płynną, która przy pewnych detalach, t a k i c h n p . j a k smugi d y m u albo obrys torsu szlachcica, daje efekt arabeski czy zamie­ rzenia dekoracyjnego (il. 18, 37). Uzupełnieniem ob­ rysu są cieniowania, dokonywane poprzez z w i e l o k r o t ­ nienie krótkich zdecydowanych cięć. I c h k i e r u n k i i n a ­ pięcie jest bogato zróżnicowane. Twórcy, a może twórca tego warsztatu ukazując określono postacie poświęcał uwagę przede w s z y s t k i m i c h strojom, nie pomijając delali k r o j u i przybrania. Starał się jednak również u k a ­ zać w y r a z twarzy f i g u r y i właściwy gest błagania l u b dziękczynienia, a w przedstawieniu płonącego Zakroczy­ mia także gesty lamentacji. Wśród f i g u r ratujących m i e ­ nie można dostrzec łatwość ukazywania człowieka w ruchu. B r a k jest też „błędów" w zachowywaniu p r o ­ porcji i układu anatomicznego figur. Kompozycja ca­ łości jest swobodna, ze znajomością ujęć perspektywicz­ nych. Warsztat d r u g i reprezentuje k i l k a prostokątnych pły­ tek i jedna figura serca. Wszystkie egzemplarze są m a ­ łych rozmiarów, z cienkiej blachy srebrnej l u b g r u b ­ szej mosiężnej i t y l k o jednostronnie posrebrzanej. K r a ­ wędzie poszczególnych w o t ozdabia skromny, wąski szlak półkolistych tłoczeń l u b zygzakowatych płytkich nacięć. Właściwe przedstawienia, podobnie jak w po­ przednich wotach, są rytowane. Obrys nosi ślady n i e ­ równości, j a k b y został wykonany rylcem o tępym ostrzu. Przedstawienia dotyczą ludzi oraz zwierząt gospodar­ czych ( i l . 25, 38, 39). W j e d n y m w y p a d k u mamy ozna­ czoną t y l k o t w a r z człowieka. Oszczędność przedsta­ wienia jest aż t a k znaczna, że wzbudza zastanowienie nad b r a k i e m wymagań ofiarodawcy. W i n n y c h wotach przedstawione zostały całe postacie, ale również w spo­ sób daleko posuniętej umowności, z „błędami" w zacho­ waniu proporcji i właściwego układu anatomicznego. J �M i m o np. profilowego ujęcia f i g u r y t w a r z j e j , t a k j a k w poprzednim w o t u m , ukazana jest na wprost. T y l k o w przedstawieniach zwierząt zajęły autora bliższe szcze­ góły (rogi, sierść, wymiona). Kompozycje nie p r z e k r a ­ czają dwóch przedstawień i zawsze skrępowane pozostają symetrycznym układem lub zwielokrotnieniem określo­ nego elementu plastycznego ( i l . 25). Można zatem powiedzieć, że w małym ośrodku, t a ­ k i m j a k Czerwińsk, działały w X V I I — X V I I I w . warszta­ t y złotnicze o zasadniczo różnych możliwościach tech­ nicznych i artystycznych. Z jednej strony był warsztat nieskrępowany większymi trudnościami technicznymi, nie uchylający się przed epickimi ujęciami, z drugiej zaś warsztat przejawiający umiejętności mniejszej skali, oparte na uproszczeniach prowadzących do syntetyzują­ cych skrótów i niezwykle l a p i d a r n y c h ujęć. Podobne zróżnicowanie, chociaż nie tak samo wyraź­ ne, obserwujemy na przykładzie w o t z pozostałych ośrodków: Sieradza, Nieszawy, Chełmna, Miedniewic oraz Częstochowy. W każdym z t y c h ośrodków n a t r a f i a ­ m y na dowody koegzystencji w X V I I — X V I I I w. warszta­ tów o krańcowo różnych możliwościach technicznych i artystycznych. W większych zaś ośrodkach, t a k i c h np. j a k Częstochowa i Chełmno, występują ponadto wota. których w a l o r y ideowo-formalne nakazują zdecydowa­ nie zaliczać je do n u r t u twórczości elitarnej. Fakt, że twórczość w o t srebrnych rozwijała się w mniejszym stopniu pod wpływem zamówień środowisk l u d o w y c h aniżeli środowisk społecznie i ekonomicznie uprzywilejowanych, nie powinien przesłaniać i n n y c h m o ­ mentów istotnych dla jej charakteru. W X V I I I w., a t y m bardziej w okresie wcześniejszym X V I I w., rozbieżności wyobrażeń religijnych między społecznościami l u d o w y m i a różnymi odłamami w a r s t w uprzywilejowanych nie były zasadnicze czy wyraźniejsze. W epoce t e j , j a k mówiłem, prymitywność pojęć i postaw r e l i g i j n y c h pew­ nych odłamów w a r s t w u p r z y w i l e j o w a n y c h dopełniał swoisty u t y l i t a r y z m myślenia, j a k i bywa właściwy g r u ­ pom społecznie upośledzonym. Stąd też w obrębie treści religijnych trudno jest nieraz przeprowadzić wyraźniej­ sze rozgraniczenie na ludowe i nieludowe przykłady omawianej twórczości. Należy jedynie dopuszczać moż­ liwość, że w zakresie m n i e j l u b bardziej żywego zain­ teresowania zdrowiem i własną biografią dochodziło do różnic między ofiarodawcami ze środowisk ludowych i innych kręgów ówczesnego społeczeństwa. Być może również, że do t y c h ostatnich kręgów dotarły w X I X w . dodatkowe pobudki aktów w o t y w n y c h . M a m na myśli II. 20. Wotum — wyobrażenie szlachcica. W górnym rogu M . Boska, (prawdop. pol. XVIII w.), blacha mosiężna posrebrz. 28 X 20 cm. Brak znaków zlotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. �II, 21. Wotum — wyobrażenie krowy, 2. poi. XVIII w., grubsza blocho mosiężna posrebrz., 7 X 14 cm. Jasna Góra, ob. źb. prywatne. II. 22. Wotum — symbol bydła rogatego, XIX w., u>ys. 16,3 cm. Wg R. Kriss, Eisenopfer... s. 23. Górna Bawaria. II. 23. Wotum — wyobrażenie krowy, kute żelazo, wys. 9 cm. Muz. Jelenia Góra. II. 24. Srebrne wota z XVII—XIX w. Wg Lenz Kriss. Reienbcck, Bilder und zeichen... s. 126. Dolna i Górna Bawaria. sprawy losów już nie samej jednostki, j e j rodziny, ile społeczności w i e r n y c h czy losów religii. Natomiast w p r z y p a d k u środowisk l u d o w y c h nastąpiło w t y m czasie ogólne zwiększenie się popularności w o t srebrnych. Nio pozostawało to bez związku z ostatecznym zanikiem w większości miejsc k u l t o w y c h dawnych w o t wosko­ wych. W przemianach t y c h odegrała pewną rolę po­ prawa ogólnych warunków życiowych najliczniejszych reprezentantów tego środowiska — ludności chłopskiej. W t y m czasie między poszczególnymi odłamami spo­ łeczeństwa zarysowały się znacznie wyraźniejsze róż­ nice w wyobrażeniach r e l i g i j n y c h . W świetle przedstawionych uwag nasuwa się zasad­ nicze pytanie, czy omawianą dziedzinę sztuki można ujmować jako przedmiot k u l t u r y ludowej, czy t y l k o jako problem badawczy, mający pewne znaczenie dla poznania jej historii. Otóż j a k i e k o l w i e k byłyby w n i o s k i badaczy o rozwoju osiągnięć określonych ośrodków złotniczych w Polsce X V I I — X V I I I w., nie podlega dyskusji, że w porównaniu z osiągnięciami i n n y c h gałęzi dawnych sztuk omawiana dziedzina nie zajmowała pierwszoplanowej pozycji, Dziwne byłoby zresztą, gdyby rzecz przedstawiała się inaczej. Jeśli chodzi o rozmaite pokrewne umiejętności obróbki metali (płatnerstwo, ludwisarstwo, brązownictwo, f i l i g r a n itp.), to wiadomo, że nie mają one w Polsce a n i trwalszych tradycji, ani głębszych powiązań z głów­ n y m i n u r t a m i r o z w o j o w y m i k u l t u r y . Umiejętności te na ogromnych połaciach przyśródziemnomorskich uzy­ skały postać wszechstronną i powszechną, o w y b i t n i e l u d o w y m charakterze. Rozwój twórczości w o t y w n e j w Polsce ma wszelkie konsekwencje przeobrażeń zdecy­ dowanie żywiołowych, o krótkim stosunkowo przebiegu. 80 �1 dlatego też t r u d n o wskazywać w tej dziedzinie zde­ cydowanie odrębne n u r t y rozwojowe. Nie znaczy to j e d ­ nak, aby nie można było odnaleźć zarówno przykładów s t y l i s t y k i odpowiadającej określonym etapom rozwojo­ w y m sztuki n u r t u głównego, j a k i przykładów k o n w e n ­ cji formalnych, pojawiających się niezależnie od miejsca i czasu. A l e t e n właśnie moment rozróżnienia f o r m a l ­ nego nie jest najbardziej istotny, wiele bowiem z roz­ wiązań dalekich od ustalonych f o r m sztuki „historycz­ nej", a z s i l n y m i nieraz znamionami cwych konwencji uniwersalistycznych, łączyło się z w o t a m i ofiarodawców spoza kręgu ludowego. Zasady wytwórczości w o t , które j a k wiadomo nie podniesione zostały do f o r m poszukiwania własnej w y ­ powiedzi artystycznej, zasady oparte przede wszystkim o dążenie do uproszczeń, ułatwienia realizacji maso­ w y c h zamówień, rzutowały silnie na charakter dzieł. Wyławiane były przez twórców najistotniejsze momenty określonych intencji. W ogromnej większości w o t p o t r a k ­ towane zostały w sposób syntetyzujący. Prowadziło to do kształtowania przekazu o dużej sile wyrazu. Emocjonalność określonych przedstawień podbudowywała o d ­ waga twórców ukazywania własnych możliwości t e c h ­ nicznych. A możliwości tych na ogół nie obciążała surowa poprawność, r u t y n a zawadowa . зя Znaczna część złotników i rytowników, zajmujących się twórczością wot, najprawdopodobniej nie r e k r u t o ­ wała się spośród rzemieślników najwyższych umiejęt­ ności, aby nie powiedzieć małych czy niedostatecznych. Możliwe, że b y l i o n i przedstawicielami tej rzeszy p r o ­ wincjonalnych majstrów, których procesy rozwojowe w miejskich cechach rzemieślniczych okresu X V I — 24 X V I I w . odsunęły od pełniejszych możliwości zawodo­ w y c h i sprzyjających warunków doskonalenia warszta­ tu . 3S Starając się zamknąć dotychczasowe rozważania, moż­ na scharakteryzować omawianą twórczość w następu­ jący sposób: 1) twórczość w o t srebrnych czerpie swój rodowód z treści nierodzimego n u r t u k u l t u r y . Niemniej znajduje ona oparcie nie t y l k o w treściach ideowych oficjalnej ideologii kościoła, ale również w miejscowych wyobrażeniach i wierzeniach o charakterze l u d o w y m . 2) Twórczość ta ukształtowana została ostatecznie w póź­ n y m stosunkowo okresie X V I I — X V I I I w . — okresie nie­ bywałego rozwoju cudownych miejsc k u l t u , cudownych objawień, szerzenia się idei bezpośrednich ingerencji istot boskich i świętych we wszelkie przejawy życia człowieka. Twórczość w o t y w n a jest j e d n y m z najpełniej­ szych i trwalszych śladów t y c h idei. Zbieżność z k l i ­ matem tradycyjnych wierzeń i wyobrażeń ludowych nie pozostawała bez wpływu na przyjęcie się zwyczajów w o t y w n y c h i ich artystycznych dokumentów do n u r t u rozwojowego k u l t u r y o szerszym zasięgu aniżeli okreś­ lona warstwa l u b odłam społeczeństwa. 3) O zasięgu i sile oddziaływania omawianych obyczajów w o t y w n y c h decydowały swoistości t r a d y c j i rzemiosła p r o w i n c j o n a l ­ nego w Polsce. W X V I I — X V I I I w . rzemiosła obróbki m e t a l i nie były, j a k sądzę, na tyle rozwinięte, aby mogła zaistnieć powszechnie dostępna wytwórczość w o t m e ­ talowych, nawet nie srebrnych, ale żelaznych, t a k j a k miało to miejsce w i n n y c h k r a j a c h (głównie w niektó­ r y c h częściach Niemiec i Czech, a następnie A u s t r i i i Węgier). 4) Możliwości techniczne i artystyczne rze­ miosł, zajmujących się wytwórczością w o t srebrnych. �były w t y m okresie na tyle ograniczone w w i e l u ośrod­ kach, głównie jednak prowincjonalnych, że zamówienia w a r s t w uprzywilejowanych realizowano często w k o n ­ wencjach bliższych doświadczeniom artystycznym n u r t u ludowego aniżeli a k t u a l n y m tendencjom w sztuce. 5) Twórczość w o t srebrnych nie zajmuje zdecydowanie określonego miejsca wśród głównych nurtów rozwojo­ wych. Znajduje ona w porównaniu do innych gałęzi twórczości stosunkowo najsilniejsze i różnokierunkDwe powiązania między t y m i n u r t a m i . • Pojawienie się i rozwój, nawet bogatych i r o z m a i ­ tych, f o r m w o t srebrnych — wyrobów o znamionach przedmiotów niezwykłych, przeznaczonych na szczegól­ ne okazuje życiowe — nic świadczy bynajmniej o wyso­ k i m standarcie ówczesnej k u l t u r y materialnej. Może n a ­ tomiast, j a k się wydaje, wyrażać pewne, t r u d n e do okreś­ lenia właściwości psycho-społeczne danej zbiorowości narodowej. We właściwościach t y c h jest swego rodzaju niezrównoważenic potrzeb realności z pragnieniami i aspiracjami życiowymi. Nie ulega wątpliwości, że w obliczu istoty czczonej, w atmosferze ceremonii k u l t o ­ wej ujawnienie owych właściwości psycho-społocznyeh jednostki i całych grup ludnościowych dokonywało się w sposób szczególnie wyrazisty. I dlatego nie będzie przesadą twierdzenie, że dla czasów powszechnego f i deizmu wota są wyjątkowo czułym wskaźnikiem t r w a l ­ szych cech grupowych, składających się na wartości pod­ stawowe, unifikujące życie duchowe zbiorowości. Twórczość w o t srebrnych rozwijała się w Polsce na przestrzeni k i l k u s e t l a t . Dziś należy ona do jednej z w i e l u wymarłych dziedzin sztuki r e l i g i j n e j . Proces zaniku tej twórczości w X I X w . był równie gwałtow­ ny j a k pojawienie się nowych, mechanicznych f o r m obróbki m e t a l i . Związane z tą twórczością umiejętności i doświadczenia artystyczne nic znalazły k o n t y n u a c j i w i n n y c h rodzajach dzieł sztuki. A l e k i l k u s e t l e t n i okres w i e l k i e j żywotności w o t był dostatecznie długi, aby umiejętności i doświadczenia tej twórczości uzyskały postać ustaloną. Niemniej ścisłe powiązania ich ze szczególnymi f u n k c j a m i r e l i g i j n y m i , masowy charakter 26 �£7 II. - j . Fraym, wotum — wyobrażenie krów (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosiężna, 0,5 X I I cm. Brak znaków zioin. Czerwińsk. II. 26. Fragrn. wotum — łódź na rzece (prawdop, 2. pol. XVIII u\h blacha srebrna, culosć 12 л 15,5 cm. Czerwińsk. II. 21, Wotum — wyobrażenie krowy, blacha srebrna, i) X 11,5 cm, Znaki zlotu, w górnym rogu, w owalach — Шагу МИ, w owalu narożnym — D. Chełmno, jara. zamówień, a także ograniczone możliwości rzemiosł prowincjonalnych ośrodków nie pozwalały, aby twór­ czość w o t y w n a moe,U przyjąć znamiona zindywidualizo­ wania wypowiedzi artystycznej i t y m samym wyrażać w sposób pełniejszy postawy i k i e r u n k i przeobrażeń w sztuce. Stąd też można mówić o .swoistej stagnacji rozwiązań plastycznych. Zmieniają się w nich stroje i gesty przedstawianych osób czy nawet w sposób zasad­ niczy m o t y w y d e k o r a c y j n e . \ i e zmieniają .''K natornin-' główne zasady samych rny.wia.zan plastycznych. Wielość elementów kompozycyjnych pozostaje niezwykle ogranic/ona Organizacja określonych przedstawień spro­ wadza s; ' w najlepszym razie d o zachowania relacji między dwoma podstawowymi k i e r u n k a m i : poziomym, który wyznacza miejsce wyobrażenia intencji, a piono­ wym, który określa miejsce w i z e r u n k u istoty czczonej Wiązanie elektów rytowani„ i wypukłego modelunku kontrastuje partię centralna, w stosunku do obrzeżenia. Zależnie zaś o d warsztatu służy tr.iiic-j l u b baruzii-j wyraźnemu u k i e r u n k o w a n i u uwa«i na określone przed­ stawieniu. .Sprowadzają sic ono do oderwanych figur, traktowanych najczęściej w ayosub oymboliczny. U l u ­ dzi właściwie l y l k o odpowiednie gesty rąk i pożycia hu klvczniu-h określa zakres ujęć. Mają ono jednak odnosić .się do rozmaitych sianów i uczuć, szczególny cli zupełnie wydarzeń, a nawe! nап'ргууyiн)у/<пу ch cudów Усп zjawisk. W umowności tej możliwość podkła­ daniu pod przedstawienia odpowiednich treści jest n i t g r a n i c z o n a . Taką też, nieograniczoną (czy toż maksy mamą), wydaje się przedstawiać umowność rozwiązań plastycznych ogromnej większości wot. Jeśli umowności tej towarzyszy oszczędność i zarazem surowość środków realizacji, zyskuje nna na szczerości i śmiałości. Jeśli natomiast konwencja ta znajduje wsparcie w swobod­ S п niejszej i sprawniejszej technice r y t u l u b tłoczenia, po­ tęguje się jedynie wrażenie niedoskonałości, braku współbrzmienia. Umowność rozwiązań plastycznych jest dobrze znaną stroną w i e l u dziedzin sztuki ludowej (przede wszystkim dziedzin zaliczanych do tzw. sztuki zdobniczej). W dzie­ dzinach tych jednak o umowności f o r m d w y d u j e w d u ­ żej mierze 'zespół czynników m a t e r i a l n y c h — właści­ wości -mrowia, zasady jogu obrób)::, u * . . , ! . : „ ; _ . . . . . . . . . J . „ tu Up. Umowność, z jaką spotykamy się w wolach srebr­ nych, znajduje swoje podłoże głównie w czynnikach pozamatenalnych. W y n i k a ona między inn* m i л •••л .::-wierzeń, z przekonań o właściwościach istoty r / c / . o n e j oraz postaw zajmowanych wobec niej piie/. t/Juvtiuka Pod t y m względem stosunkowo najbliższe analogie m a ­ ją wota ^rębnie w swych odpowiednikach w y k o n a n y c h z wosku. W tych ostatnich jednak u u u i w i i - i i r Pizw.yiw pla>tyi'ziiych i n i a i a węższy zakres. Wo.-kowe l i ^ u i y zwierząt, ludzi, organów ciała ludzkiego wwnbrażab' określone ubiektj i /wiązane z m m i k o n k - e l n o poUv.eby. M e odnosiły się natuitiia.^t to figury <K> vi> dai y.cn, 4 a nów ducha, nie mówiąc o zjawiskai n cudownych. Wula w u u k u w t i arebrne udzw ioi ciedlają d w a у . а к а и т г / и т у ­ н е sposoby „kontaktowania >ię" z bóslweni. y.asatię /.wiązaną z w o t a m i w o s k o w y m i można n r / v i Y i w n a e i l e K o m u n i k o w a n i a się opartego o zaklęcia i »e«ly. nato­ miast zasada związana z w o t a m i s r e b r n y m i Ulż-,z,i mowie artykułowanej czy nawet m o d l i t w i e S/fr'ei-ie rozpowszechniony od kilkudziesięciu lat w nkktórych ośrodkach k u l t u zwyczaj pisania do osób świętych i boskich listów, a od k i l к u lat '/Ыогыли opracowywa­ nych ksiąg jest niewątpliwie dalszym rozwinięciem с1ал nvch artvstvcznvch zasad k o n t a k t o w a n i u się z bóstwem. 1 4 1 �I L 2&. Fraam. -wotum — „£w. Rodzina", por. il. 4, 11. II. 2d. Wotum — postacie z różańcami pod Okiem Opatrzności, blacha mosiężna posrebrz, 9 X 17 cm. Brak znaków zlotn. Klasztor oo. Paulinów, Częstochowa. II. 30. Wotum — postać kobiety pod Okiem Opatrzności, blacha srebrna, 14 X 18 cm. Znak złotnika KM oraz С (prawdop. znak zlotn. chełmińskich). Chełmno, fara. �PRZYPISY Jest to k o m u n i k a t o k i e r u n k a c h prowadzonych poszukiwań oraz o zarysowujących się problemach na obecnym etapie badań — etapie d a l e k i m od ostatecz­ nych ustaleń i wniosków. Podstawą do t a k formułowa­ nego celu stały się w y n i k i prowadzonych przeze m n i e w ramach stałej pracy w Zakładzie E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N na przestrzeni ostat­ nich 2 l a t rozpoznawczych badań terenowych oraz wstęp­ nych prób zapoznania się ze źródłami a r c h i w a l n y m i . Badania terenowe, stosunkowo najwszechstronniejsze i szczegółowe, prowadziłem na terenie północno-wschod­ niej Polski (Kurpiowszczyzna, Mazury, Warmia). W i n ­ nych częściach k r a j u objęte zostały badaniami wybrane ośrodki k u l t o w e . Oto one: Grodzisko koło Ojcowa, Sie­ radz, Prostyń, Miedniewice, Czerwińsk, Warszawa, Nie­ szawa, Chełmno Pomorskie, K a l w a r i a Zebrzydowska i Piekary Śląskie. Ponadto zapoznałem się ogólnie z sytuacją w południowo-wschodnich rejonach k r a j u (Przemyśl, Zamość, Rzeszów i okolice) wreszcie z tere­ n a m i północno-zachodnimi ziem odzyskanych. W każ­ dym z badanych ośrodków przedmiotem głównych prac była dokumentacja zbiorów wot, próby dotarcia do m i e j ­ scowych źródeł a r c h i w a l n y c h oraz w y w i a d y na temat współczesnych f o r m k u l t u wotywnego. 1 W poszukiwaniu źródeł do badań okazało się zawod­ ne branie pod uwagę wyłącznie popularności ośrod­ ków k u l t o w y c h . Jak wiadomo, wota należą do t r a d y c j i k u l t o w y c h kościoła grecko- i rzymsko-katolickiego. Nie sa one respektowane przez wyznania protestanckie. W Polsce, gdzie wyznania te nie mają trwalszego opar­ cia, należy oczekiwać występowania bogatych i rozmai­ tych przejawów twórczości w o t y w n e j . I t a k i też nasuwa się wniosek z pobieżnych nawet porównań materiału krajowego z obcym. Niemniej w n i o s k u tego n i e można dziś odnosić do całego obszaru k r a j u . Na obszarach byłego zaboru austriackiego wiele najsławniejszych t a m ośrodków k u l t o w y c h nie ma p r a w i e zupełnie d a w n i e j ­ szych w o t (Rzeszów, K a l w a r i a Zebrzydowska). Tereny te objęte były w X I X w . ogłoszoną przez władze za­ borcze rekwizycją przedmiotów wartościowych, głównie kościelnych. Najprawdopodobniej podobne losy spotkały między i n n y m i zbiory w o t w niektórych w y b i t n i e p o l ­ 30 skich centrach na obszarze zaboru pruskiego (Sw. L i p k a , Gietrzwałd, Piekary Śląskie). Brak jest całkowicie w o t w ogromnej większości muzeów państwowych i nie m a i c h też w większości muzeów diecezjalnych. Natomiast można oczekiwać n i e ­ bywałych, j a k sądzę, materiałów w niektórych p u n k t a c h skupu złomu srebrnego A r s Christiana oraz w p r y w a t ­ nych i spółdzielczych warsztatach j u b i l e r s k i c h . Wiado­ me jest, że w warsztatach takich na terenie K r a k o w a stopiono w ostatnich latach (w związku z uroczystościa­ m i Tysiąclecia) dużą ilość zabytkowych w o t srebrnych na blachę, m . i n . do w y r o b u wazonów na k w i a t y do ołtarzy. Jeśli chodzi o źródła archiwalne, to należy zaliczyć do nich na pierwszym miejscu inwentarze kościelne i rejestry łask uzyskiwanych przez w i e r n y c h w m i e j ­ scach słynących cudami. Rejestry t a k i e sporządzano wszędzie t a m , gdzie zabiegano o koronację papieską określonego obiektu k u l t u . Na terenie k r a j u k o r o n o w a ­ nych w X V I I I w . miejsc k u l t o w y c h jest ogromna liczba, Ale na same rejestry łask nie zawsze można natrafić v tych miejscach. Niezależnie zaś od występowania źródeł udostępnia się je na ogół niechętnie. O wotach woskowych opublikowałem następujące ргьсе: Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynow'or/n Wielka, „Pol. Szt. L u d . " , R. 14, 1960, n r 1, s. 3— 22; Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, tamże, R. 16, 1962, n r 2, s. 92—96 oraz P i e r w i a s t k i tradycyjne we współczesnym Światopoglądzie ludu wiejskiego za­ mieszkującego tereny popuszczańskie i sąsiednie na Ma­ zowszu [ w : ] „1962 Rok Z i e m i Mazowieckiej", Płock 1962, s. 289—295. O malarstwie w o t y w n y m patrz: J . i A. Czerepińscy, Xfc III-wieczny ludowy strój biłgorajski na ob­ razach wotyw.tych z Puszczy Solskiej, „Pol. Szt. L u d . " , R. 15, 1961, n r 2, s. 84—93; A . Kunezyńska-Iracka, Ma­ larze ludowi z Oidel, „Pol. Szt. L u d . " , R. 19, 1965, n r 2, s. 79—100; tejże, Obrazy częstochowskie, tamże, R. 20, 1966, n r 2, s. 75—100. г Por. R. Andree, Votive und Weihegaben des katholischen Volkes in Siid-Deutschland, Brunswick 1904; A*. Gennep, Religions Moeurs et Legendes, rozdz.: Ex-Votos Bavarois et Tyroliens, Paris 1908; St. L. Kostov, Votivi, „Izvestja na Narodnija E t n o g r a f s k i j Muzej w Sofija". Sofija 1922, R. I I . t. 1—2, s. 15—22; M . S. F i l i 3 �powieź, Mietalni Votivi prawosławnich Srba, „Głasnik skopskog naucznog druzstva" X V — X V I , Skoplie 1936, s. 241—253; R, Kriss. Eisenopjer, Munchen 1957; R. Kriss, H. K r i s s - H e i t i r i c h , Peregrinatio neohellenika. Waiifahrtswanderungen im heutigen Griechenland und in Unteritalien, Wien 1955, а z wcześniejszych prac: FUhrcr durch die Sammlung fiir deutsche religiose Volkskunde, Wien 1936; R. Violant Simorra, F.l arte popular cspanol, Barcelona 1953; P. Toschi, Arte populare italiana, Ro­ ma 1960. Nazwa ofiara jest do dziś żywa w w i e l u środo­ wiskach wiejskich. W niektórych z nich jest nazwą używaną wyłącznie w t a k i c h np. odmianach gwarowych j a k „ofsiara", „osiara" (Kurpie). B y w a w y p i s y w a n a na samych płytkach. Natomiast w źródłach archiwalnych występuje prawie wyłącznie nazwa w o t u m . Należy t u również wspomnieć o u t r z y m y w a n i u się do dziś z w y ­ czajów obnoszenia, składania i zawieszania w o t . Obrzą­ dek dokonywany jest zawsze w sąsiedztwie l u b bezpo­ średniej łączności z ołtarzem (il. 1). Takie też u k i e r u n ­ kowanie k u l t u wotywnego wyraża pojęcie przedmiotowe ofiary i czynnościowe ofiarowania. Występowanie obok t y c h przedstawień tekstowych objaśnień l u b też odrębnych sformułowań nasuwa p y ­ tanie, czy wyrażały one zasadniczo różną postawę czło­ w i e k a do istoty czczonej, czy stanowiły jedynie odbicie określonych możliwości technicznych formułowania prze­ kazu. Za pierwszym przypuszczeniem przemawiałby fakt występowania szczególnie rozbudowanych tekstów, nie­ kiedy przeradzających się w odrębny utwór na wotach możniejszych fundatorów. I c h pozycja społeczna i m a ­ terialna mogła rzutować na swobodniejszą postawę w o ­ bec istoty czczonej. Natomiast za d r u g i m przypuszcze­ niem przemawiałby' f a k t niepiśmienności niektórych rzemieślników. Warto jednak dodać, że znane są w y ­ padki w y k o n y w a n i a przez rzemieślników analfabetów poprawnych i znakomitych kaligraficznie k o p i i określo­ nych tekstów. Do uwag tych upoważnia przede wszystkim n a r r a cyjność przedstawień malarskich w obrazach w o t y w ­ nych jak też analiza tekstów często występujących pod t y m i obrazami. Oto wybrane podpisy z obrazów w o ­ t y w n y c h w kaplicy M.B. Rzeszowskiej w kościele oo. Bernardynów w Rzeszowie: pod datą 1631 „Elżbieta Zakrzewska z miasta Krosna Srogi K a d u k cierpiąc tu (podkreślenie moje) Przyszedłszy Wolną Została". Pod datą 1664 „I.M.P. K u l k o w s k i zeznał (podkreślenie moje) iż córka lego T a k i Boi Głowy Y Oczu Miała że L e w e oko na wierzch wylazło. Skoro oddał Ią w opiekę N.P. го tym punkcie (podkreślenie moje) Zdrową Obaczyl". Pod datą 1635 „Córeczka P. Jana Curzyńskiego Maiąc lat cztery Gdy się w Rzece kompała Cale się zalała skoro smutni Rodzice w o t u m uczynili zdrow a została". Sformułowania i sens t y c h podpisów ujawniają, że o d ­ noszą się one w większej mierze do w i e r n y c h aniżeli do samej istoty czczonej. Najprawdopodobniej teksty te j a k też obrazy (zajmujące dwie pełne ściany w k a p l i ­ cy) namalowane zostały w jednym czasie i przez tego samego malarza. Całość stanowiła niewątpliwie swoistą reklamę zaaranżowaną przez zakon. Odmienne są zupeł­ nie teksty wot srebrnych. Mówię o nich w dalszej części pracy. Np, okazalszy obraz w o t y w n y albo nawet obrus złożony jako w o t u m na mensę mógł być sugestywniejszym dla społeczności w i e r n y c h wyznaniem przez ofiaro­ dawcę żarliwości religijnej aniżeli niewielka płytka ze srebra. ' Por. A. Gennep, op. cit., s. 102—3. Reguły zakonne niektórych zgromadzeń dawały szeroki przystęp kształceniu umiejętności rzemieślniczych i artystycznych. Jest wielce prawdopodobne, że w okresie przyswajania się zwyczajów w o t y w n y c h zakonnicy b y l i twórcami wot. Ok. 1743 r. w klasztorze jasnogórskim istniała pracownia złotnicza kierowana przez o. Daniela Katrzyńskiego. Por. L. Lepszy, Przemyśl złotniczy w Polsce, Kraków 1933. Zwraca uwagę, że w wiejskich parafiach nie spo­ t y k a się na ogół słynących z cudownych łask obiektów k u l t u . Oczywiście można powiedzieć, że niektóre ośrodki mirakularnogo k u l t u reprezentowały takie właśnie para­ fie, a z czasem dopiero stały się miejscem zgromadzeń zakonnych. Niemniej jednak, wydaje się, że również w t y c h wypadkach swoją żywotność i popularność za­ wdzięczały organizacjom zakonnym. W zbiorach w o t nie zdekompletowanych w sposób zasadniczy (takimi zbiorami wydają się być wota w Chełmnie Pomorskim, Czerwińsku i Miedniewicach) do 4 5 B T 7 9 10 11 86 Wota: II. 31. Sw. Jan Nepomucen, łan zboża i postać kobiety (prawdop. kon. XVIII w.), blacha srebrna, 10 X 10 ст., brak znaków złotn. Nieszawa, pow .Włoc­ ławek. II. 32. Przedstawienie pielgrzymki, św. Jana Nepomucena, św. Floriana i M.B. Częstochowskiej, blacha mosiężna posrebrz., 25 X 23 cm. Brak znaków złotn. Jas­ na Góra, ołtarz M.B.Cz. II. 33. Wyobrażenie chorej w łożu oraz św. Antoniego i M.B. Częstochowskiej. Napis na wstędze: „Sanda. Maria. Ora Pronobisz" (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosiężna posrebrz., 35 X 28 cm. Brak znaków złotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. ��П. Н. Wota — reka i dłonie, XIX w. Jasna Córa, Ba­ zylika. II. 35. Wolo. — serca, XIX w. Warszawa, kośc. oo. Franciszkanów. II. 36. Wotum — осгу, blacha srebrna, 5 X 5,5 cm. Miedniewice. A.D. 1591, A r c h i w u m Jasnogórskie, rkps n r 2098 s.k. 40—51. Z kościoła N.M. Panny ss. Urszulanek w Sie­ radzu pochodzi niezwykle cenny dokument, prowadzony od 1633 г., p t : Regestr rzeczy do Bractwa albo do ołtarza Naś. Panny Maryey należących, iako apparaty, vota, złoto, srebro — inwentarze, rewizje, dary do 1767, A r c h i w u m Diecezjalne we Włocławku sygn. 299. W do­ kumencie t y m podane jest, że kościół posiadał w 1668 r. taką ilość w o t srebrnych, że można było wykorzystać je jako surowiec. Oto w z m i a n k a na ten temat: „R.P. 1668 za Panowania Jana Kazimierza Króla Polskiego... za staraniem osobliwem PP. starszych y... Oica Promo­ tora zrobiona jest sukienka P. Naswietszey z srebra у wotów (podkreślenie moje), które były spobożności Dobrodzieiów ofiarowane na t e n ze obraz. Którego Srebra było i n pondere grzwien trzydzieści у Osm. jednak tego srebra upaliło się przy szmelcowaniu grzy­ wien 2. Ta tedy Panny nas sukienka która iest m i o tanomi k w i a t a m i złocista także korony dwie у Aniołowie wazy i n toto grzywien trzydzieści у sześć. Na który szaty pozłocenie dało się czerwonych zł 36. Które złoto także w rożnych pierścieniach у kawałkach od Dobro­ dziejów dane były za wota (podkreślenie m o j o f Pannie Nasw: od Roboty zaś teyze suk. у wszytkiey blachy dało się Panu Tom. Dołegowiczowi zp. 200 у 50 — Ita est Fr. Stephanus Zatorski S.T.L.mpp. 1668, Augusti 15". I n n y dokument t o : O cudownym г bardzo starym obrazie Najświętszej Maryi Matki Bożej 1720, z którego podaje obszerne wyciągi ks. Franciszek Żynda, Historia cudow­ nego obrazu Matki Boskiej Bolesnej w Chełmnie z go­ dzinkami, nowenną i pieśniami, Chełmno 1938, rkps w a r c h i w u m p a r a f i a l n y m w Chełmnie. Księga Cudów w Prostyni od 1511 do 154? [w:] B. T u r s k i , Pamiątka z Prostyni, Siedlce 1932. I n n y wreszcie dokument z głoś­ nego na W a r m i i ośrodka pątniczego w Gietrzwałdzie . podaje, że w 1798 r. zbiory w o t w s a n k t u a r i u m M . B o ­ skiej liczyły zaledwie 11 sztuk („w kształcie nogi i serca, okrągłe i kwadratowe"), Liber Proccssitm Ecclesie dittrichswaldensis in 1796 die m.cnsis 16-to Maji incipit, s. 33, A r c h i w u m Parafialne w Gietrzwałdzie. Na koniec wspomnieć można dokument innego zupełnie rodzaju, j a k i m jest Wacława z Potoka Potockiego, Ogród fraszek, wydanie zupełne A. Brucknera, L w ó w 1907, t. I I , s. 375. Por. Alojzy F r i d r i c h , Historye cudownych obrazów najświętszej Maryi Panny w Polsce, Kraków 1908. Po­ nadto prace na ten temat ks. Wacława z Sulgostowa i ks, Sadoka Barącza. u �3(1 Na terenie północno - wschodniej Pulski niezwykle popularnym patronom żywego inwentarza jest św. Roch; w Sieradzkiem i Opoczyńskiem św. Benon i św. Bogumił; w Kieleckiem i Sandomierskiem, a także na Podkarpa­ ciu św. -Mikołaj; na Śląsku św. Wendelin. n Należy wymienić takich znanych patronów zdro­ wia ludzkiego j a k : św Walenty, św. Agata, św. Rozalia oraz sw. Roch. Ważna rolę odgrywała np. zbieżność daty święta z poru głównych przemian w reku i odpowiadających im prac gospodarczych. Zwyczaje w o t y w n e w dniu Przemienienia Pańskiego znajdywały w t y m d m u opar­ cie w swoiście p o j m o w a n y m pojęciu Przemienienia jako zmiany na lepsze. Asumptem do takich skojarzeń była pora samego święta, przypadająca na zakończenie uprzątania /. pól zbiorów dorocznych. Podobnie u j m o ­ wane było pojęcie Zwiastowania. W popularnych tłuma­ czeniach, z j a k i m i mogłem się zetknąć w w i e l u wsiach Podla>ia, .święto to w niczym nie wiązało się z o f i e i a i nym jego rozumieniem Chodzi o niepokalane poczęcie Maryi. Zwiastowanie, tak j a k Przemienienie Pańskie, Uznawano za zapowiedź nnweco. lonszcen życia W jed­ nym i drugim w y p a d k u wychwycone zostały o p t y m i ­ styczne momenty nadziei opartej o zbieżność słownych sformułowań aktów mistycznych z prawidłowościami cyklicznych przemian w zvciu naturv i pracach gospo­ darczych. : " 17 " W ogromnej ilości wot, jaką miałem możność przejrzeć, wydaje się, że t y l k o jedno zostało wykonane Przez samego ofiarodawcę. W o t u m to znajduje się na ołtarzu .Matki Boskiej Chełmińskiej. Wyobrażenie nogi, obok niej nieznany znak k r a t y z zaczepem, wreszcie M - — w y k o n a n e zostały zdecydowanie niewprawnie. Możliwe, że autorem tegu w o t u m był, tak j a k głosi P 1 S napis, j e j c u /, w i e . d i i ; . u u i t n \ i , u . ^ i . , L - i i i . i > . i . . . t . o u ^ . ,,i ..'i szuka Г Ч \ e y 1 ulijucy B y л •i b i e i u i a L.is. \\ e . 1111 e j.u\ w nocy o matko endow (sic') polna w t y m ..brajle Pr: .;, bądź na piiritiie v\ цч1ц)и-«.\ m ,</i,-" - i* Niektóre zrudl.i Hlcniwaiiie. т а к I . I K : i | > . i > i m w t m sieradzki licacstr r:fc:u rin Пггнчнч!. i h i-.: : i •<--/•„ ia p o - . e nych dans e h o złulnikach. 1 т и л е , a , < v i u \ s l a i - i i . . ix. ów złotnik Tomasz Dołęgowie/. • • • Ф ' " ! Г Ч p >•<•••'!< м-/..;'." W ltiLiti l', przetopienie dawniejszych S\ol ; I - I \ S \ i % w i ; a i m sukienki do i.brn/.u M a t k i Buskiei, I » l '«ń\->-., шч* .-h wot, możliwo, /с wbiśnie U ••li. I - " ' '•• •!>> dziś w slcradzk ! ii i k o ś c i e l e 1 Na obecnym etapie badan udało mi чо roz­ szyfrować 1yll«i) njrlirxnP funk! '.'h'! ••-:•!;::•:; Korzystałem, przede wszystkim. z opracm\a;ii;i /jiakuw złotniczych, które podaie I . Lepszy, up »И .1ак Wia­ domo, autor omawia znaki t y l k o ważniejszych s-środków złotniczych. Dla Częstochowę podaje n r a w M u i bodn i 3 złotników. Z żadnym /. nich nie i den ty f i k u ią :;:c znaki odnalezione na wolach. Znacznie- lepiej p; zeusli-is\ ia -ie sytuacja w odniesieniu do zbiorów chełmińskich Odliujdujciu., ..„.i . . - - . L ^ . . , ...... ... ,, , złotnika Jana Leteńskieyu w г - ' и 1 •> U i m - i 1742—1771. Złotnik ten zajmował sic Uowulo v.-vrohcrn monstrancji. Por. L. Lepszy, op. c i i . , s. 285. W tymże zbiorze chełmińskim ione w n i i m i n..si мийу /лык u srebrnika z Gdańska (lata 1783--1789k Wilhelma F r y ­ deryku Sponholtza. Jego znak: H O L T Z SPON. Por. L. Lepszy, op. cii., s. 92. Wota warszawsK н-h srebrników: Klimaszewskiego (lata 1838—1851). Wernera (1. pol. X I X w.), Malcza (lala 1847 -1352). odn:!;d:t;«Tny koś­ ciołach nie t y l k o samej Warszawy, lecz również takich ośrodków j a k : Miedniewice, Prostyń, Kodeń. Por. L. Lep­ szy, op. cii., s. 31 Ii, 320, 32.5, л en �U 37 Franm wotum , t ragm. wmum ? ™ 5 „ S m Ь Ł C ~ Piotr r Ł Rusinowi (całość wyobraża rodzinę), blacha srebrna, całość ^ X 25 cm Brafe zrjąfcńw ,„ tum — wyobrażenie człowieka, blaszka srebrna, 8 , 5 X 9 cm. Czerwińsk. S ^ b ™ 4 e » i T c » t o « № . blacha mosiężna posrebrz., całość 19 X 10,5 cm. Czerwińsk. n T 38 �Z takiego uzupełnianego blaszanymi o k u c i a m i obrazu (Sąd Ostateczny) pochodzi wyobrażenie gromu (il. 3). Początkowo wyobrażenie to nabite było na jeden z 3 grotów namalowanych na obrazie. Dziś znajduje się ono obok właściwych wot na specjalnie zmontowanym ekranie. Wywodzenie w o t srebrnych ze zwyczaju obija­ nia elementami blaszanymi obrazów przedstawił M.S. Filipowicz, op. cit., s. 242—243. Wskazuje na to, przede wszystkim, dający sie łatwo zaobserwować na przestrzeni omawianego okresu X V I I — X V I I I w. postępujący proces rozbudowywania plastycznych wyobrażeń na wotach oraz i c h tekstowych objaśnień. T a k i m w o t u m jest niewątpliwie znajdujące się w zbiorach chełmińskich przedstawienie na dużych rozmiarów srebrnej płytce ( w y m i a r y 1? X 28 cm) B o ­ gusława Kilnowskiego przed 2-piętrowym budynkiem, prawdopodobnie d w o r u włości W i n n i c i Tylicza. Tekst intencji podaje na s. 12. W Częstochowie i Chełmnie Pomorskim bardzo często występują samoistne przedstawienia osławionych w tych ośrodkach obrazów M a t k i Boskiej. Sposób w y ­ konania t y c h wot, najczęściej „wybijanych", wskazuje wyraźnie, że wyrabiano j e w znacznych ilościach. Dziś nie spotykamy wprawdzie identycznych egzemplarzy, wiadomo jednak, że niektóre wota po upływie jakiegoś czasu zdejmowano z ołtarza do przetopienia na suro­ wiec. Najprawdopodobniej przeznaczano na ten cel przede wszystkim powtarzające się egzemplarze. Por. „Wotum małe srebrne z Przesowa kampania oddała 20 maja 1711"; „die 30 M a i i anno 1711 Kompania z Bochni i n n r o 600 osób przyniosła vota sua Matce Najświętszej"; „Z Warszawy od miasta całego w o t u m w i e l k i e bez łańcuszka, samo, które ma ważyć grzywien 10 14 J u l i i " ; Regestr wotów danych na Obraz Matki Najświętsze, 1695—1719, A r c h i w u m Jasnogórskie; rkps nr 753, s. 51, 53, 58. Przedstawione wyżej wyciągi otrzy­ małem od O. Dra Sykstusa Szafrańca, za co też składam najserdeczniejsze podziękowanie. I n n e źródło: Historia Calvarie serdu diiigenset Accuraia Descriptio situs Fondationis Privileghrum Dcvotissimi... Anno D o m i n i 1613, w y m i e n i a pod datą 1743, s. 180, w o t u m sztychowane z wizerunkiem M a t k i Boskiej i kościoła w Żywcu. Rkps a r c h i w u m oo. Bernardynów w K a l w a r i i Zebrzy­ dowskiej, obecnie w a r c h i w u m klasztoru oo. B e r n a r d y ­ nów w K r a k o w i e . Niniejszy wyciąg zawdzięczam p. mgr Annie Kunczyńskiej-Irackiej. 51 u 21 84 15 & Por. Wacław z Potoka Potocki, op. cit., s. 376. Warszawski f a b r y k a n t W e r n e r produkował w 1. poł. X I X w . w skali masowej sztancowane w cienkiej blasze małych rozmiarów ( 6 X 8 cm) wyobrażenie klęczą­ cego chłopca z t a k i m podpisem: „Boże nie opuszczaj go nigdy". I n n y f a b r y k a n t sreber A d a m N o r b l i n specjali­ zował się w t y m czasie w wyobrażeniach niemowląt. Były one także sztancowane w cienkich blaszkach mosiężnych, posrebrzonych. Wota z t y c h warsztatów zachowały się m i n . przed ołtarzem św. Antoniego w kościele oo. Franciszkanów w Warszawie, 2 ł » Szersze omówienie tego zagadnienia przedstawiłem w pracy o wotach woskowych, por. przypis 2. W zbiorach zabytkowych w o t chełmińskich, liczą­ cych około 150 sztuk, występują 4 w o t a z wyobrażeniami zwierząt. W zbiorach Czerwińska znajduje sie. taka sama liczba t y c h wyobrażeń na ogólną ilość 67 wot. W Krzynowłodze W i e l k i e j w pow. Przasnysz w miejsco­ w y m kościele znajduje się k i l k a w o t srebrnych, a wśród nich jedno wyobrażające krowę. Natomiast w t a k i m g i ­ gantycznym zbiorze w o t , j a k i m jest klasztor oo. P a u l i ­ nów na Jasnej Górze, odnalazłem również t y l k o jedno wyobrażenie tego zwierzęcia. Warto dodać, że było ono przechowywane nie w kaplicy, j a k inne wota, lecz w magazynie. W Czerwińsku, gdzie występuje stosunko­ wo największy procent w o t z wyobrażeniami zwierząt, także niełatwo jest je odnaleźć. Zawieszono te wota wszakże na ołtarzu, ale wysoka pod stropem kościoła. Szczególnie jaskrawe przykłady tej postawy świa­ topoglądowej dostarczają rozmaite doroczne zwyczaje, związane z w y p i e k a n i e m specjalnych f i g u r z ciasta chlebowego. Tę trywializującą postawę odnaleźć można nie t y l k o w interpretacjach mówionych środowiska ludowego, lecz również w e współcześnie ogłaszanych i p o p u l a r y ­ zowanych publikacjach pod patronatem władz kościel­ nych. T a k np. gest lamentacji M . Boskiej w Piecie z Chełmna uzyskał następujące objaśnienie: „Powiadają, że w czasie oblężenia miasta przez najeźdźców chciwych k r w i i łupów M a t k a Boska własną ręką osłaniała gród i jego mieszkańców. Widywano ją podczas najcięższych c h w i l , gdy żołnierze z sił już opadali, j a k w otoczeniu aniołów chodziła po m u r a c h i wznosiła ręce do góry, a pociski nieprzyjacielskie odbijały się o nie i wracając do nieprzyjaciół wyrządzały i m szkody". Franciszek Żynda, op. cit., s. 9. n ы 31 за �П. 40. Współczesne wota fabryczne. Zebrzydowska. Na sercu napis: „Za doznane Niniejsze uwagi opieram głównie na oględzinach wot w zbiorach klasztoru oo. Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie, Oto znamienne sformułowania ofiar i dziękczynień. Wotum ze zbioru chełmińskiego: „Antoni Siennicki w Twoje opiekę 1752. Paraliżem zarażony sie oddawszy iestem Pocieszony". Wotum z Czerwińska: „Te w o t u m ofiarowane Panu Bogu Naswies Pannie Czewienskiei Do f a r i premniena pańskiego Te racz uchowacz ynwentara miast Czerwiński". Alba napis z Miedniewic: ,,Na p a ­ miątko uzdrowienia od E m i l i j Kobylińskiej O M A R I O ! bez zmazy poczęta przyczyń się za nami..." Wotum w kościele oo. Franciszkanów w W a r ­ szawie. Wotum w Bazylice na Jasnej Górze. Na podstawie własnych badań w Atenach. Por. Rudolf Kriss Hubert Kriss-Heinrich, Peregrinatia neohelłenika. Wallfahrtswandcrungen im heutigen Griechenland un.d in Unteritalien, Wien 1955. P. Toschi, op. cit. " Napisy wygrawerowane na tabliczkach w kościele „garnizonowym" w Warszawie: „Do św. Tadeusza Judy, t u się modliłam i t u zostałam wysłuchana. Bardzo proszę o szczęśliwą jazdę samochodem dn. 27.IV.1965 J.W." z i 33 34 M 36 Fot.: autor; łaski i opiekę Parafia Stopnica 1951". Kalwaria ,.Św. Tadeuszowi Judzie w podzięce za zdanie egza­ m i n u i proszę o dalszą Dpiekę." W K r a k o w i e szczególnie popularnym miejscem składania „listów" jest ołtarz św. Z o f i i w kruchcie kościoła pod wezwaniem św. M a r k a . Na ołtarzu t y m w 1965 r. widziałem kilkadziesiąt k a r t e k oprawionych w rozmaite r a m k i . Oto jeden z listów: „Dziękuję za doprowadzenie do ślubu kochającej osoby i dom j a k i m i dałeś Jezu". Srebrne wota pod względem wartości artystycz­ nych dają się porównywać z p o k r e w n y m i od strony technicznej w y t w o r a m i sztuki w metalu X V I — X V I I I w. Można wymienić t u dla przykładu takie dziedziny, jak bogato zróżnicowane znaki cechowe, tłoki pieczętne, nie­ które rodzaje ludowej biżuterii, wreszcie pokrewne i od strony funkcjonalnej opłatki. Por. T. Seweryn, Krakow­ skie klejnoty ludowe, Kraków 1935, tegoż, Arcydzieła żelazorytu ludowego. (Formy do w y r o b u opłatków), „Pol. Szt. L u d . " . R. 9, 1955, n r 6, s. 335—361; A. Chmiel, Rzeźnicy krakowscy, Kraków 1930; Fr. K o t u l a , Cechowa znaki i tłoki pieczętne w Muzeum w Rzeszowie, War­ szawa 1951. Por. K. Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław 1953. M J9 Jan Swiderski — il. 23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93f1de3fa5222671e24315426831eb97.pdf e00741bcdc517b0b6d930207ebd4a08a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2676 Title A name given to the resource Sanktuarium maryjne w Bardzie Śląskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.159-163 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki * S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M W ydaje się, że spośród w i e l u najsławniejszych, JACEK ośrodków k u l t o w y c h w Polsce, t a k i c h jak Jasna G o t a czy Skępe, Bardo stanowi m i e j ­ OLĘDZKI sce szczególne, a może wprost wyjątkowe, jedyne. D o ­ k o n a n o w Bardzie rzeczy niezwykłej, a zarazem jakże oczywistej w kategoriach współczesnej świadomości, Sanktuarium maryjne w Bardzie Śląskim rozumienia boskiej opiekuńczości, cudów, pobożnych obyczajów i t p . Otóż w k a t o l i c k i c h p r a k t y k a c h religij­ n y c h wszelkie świadectwa chwały czczonych wizerun­ ków (głównie w o t a , ale również rekwizyty, takie jak chociażby kule, kajdany, zegarki) przetrzymywane są w samej świątyni w pobliżu o p r o m i e n i o n y c h c u d a m i postaci. Tylko najcenniejsze ofiary czy dary wyłączane są z t y c h ekspozycji i c h r o n i o n e w odrębnych m i e j ­ scach, skarbcach, skrytkach, jakichś schowkach. N a ­ tomiast w Bardzie, w przylegającym do kościoła b u ­ d y n k u klasztornym, znajduje się m u z e u m . Dominują zrozumiałym, własnym zaintetesowaniem. O obrazach w n i m obrazy wotywne, które wcześniej znajdowały się nie próbuje mówić, zbyt zawiłe kryją one treści. Po­ w kościele, w sąsiedztwie ołtarza głównego. n a d t o opisy przedstawianych zdatzeń c u d o w n y c h zapi­ W k r ó t c e po fascynacjach meksykańskimi sane zostały po n i e m i e c k u . Obecny jest przy zwiedza­ retablos, r o k u znalazłem się p o n o w n i e , po n i u ksiądz w starszym w i e k u , ale nie k w a p i się służyć ćwierćwieczu, w tymże muzeum, aby odświeżyć sobie jakąś informacją. Przez niedomknięte d t z w i obserwuje pod koniec 2001 wcześniejsze wrażenia, a najważniejsze, spojrzeć na zwiedzających, ale jest nas tylko dwóch. Kradną czy n o w o , z perspektywy odległej, bo aż amerykańskiej, na nie kradną, bo fotografować mogą. ów jedyny w kraju zbiór m i r a k u l a r n y c h dokumentów. Figura M a t k i Boskiej z Barda z drewna bukowego, p o l i c h r o m o w a n a na podkładzie k r e d o w y m z początku Szatki X I I I w. ma zaledwie 43 c m wysokości. M a d o n n a ze Skępego jest o o k . 10 c m niższa. Z a t e m są to f i g u r k i . K u l t świętych figur, a właściwie - jak za chwilę po­ D o d a ć należy, przeznaczone p i e r w o t n i e dla k u l t u pry­ w i e m - figurek, między odległymi światami, Polską, watnego, a nie publicznego. Płaszcze królewskie, j a k i ­ M e k s y k i e m czy E k w a d o t e m l u b Peru, łączy pewien po­ m i są okryte, owe szatki albo s u k i e n k i , kształtują o d ­ wtarzający się obyczaj. S t a n o w i go zakrywanie rzeźby, czucia w i e r n y c h i zarazem utrwalają w wyobraźni w i ­ z reguły niezwykłej wartości artystycznej i zarazem h i ­ zerunek czczonej postaci. Rzeźba z Barda to bezcenny, unikatowy, tylko jeden z dwóch w kraju zabytków storycznej, specjalnym o k r y c i e m . Może się o n kojarzyć ' z płaszczem królewskim albo uroczystą kapą. O w e sztuki i okrycia w y k o n a n e z c e n n y c h materii w rodzaju atłasu, padku Skępego niewielka rzeźbka jest gotycka. O k r y ­ romańskiej; rzeźby pełnej w d r e w n i e ! W przy­ b r o k a t u , altembasu, nieraz specjalnie haftowane, bat- cia, sposób ekspozycji, w znacznym o d d a l e n i u i sto­ ; dzo często mają charakterystyczny kształt, a m i a n o w i ­ sownym oświetleniu, w Batdzie za wspaniałą kratą o d ­ cie - stożkowy. D o l n a część tego okrycia jest nader dzielającą prezbiterium o d nawy, kształtują nastrój, szeroka, w górze zaś zwężona do rozmiarów samej gło­ uczucia, pomagają w rodzeniu się wspaniałych przeko­ wy l u b szyi. Ten wzór powtatza się z nieprawdopodob­ nań. W interesującym nas przypadku - przekonań m i ­ ną konsekwencją przez wszystkie dawne kraje k a t o l i c ­ rakularnych. kie na świecie i spotykamy go w ikonografii miejsc k u l ­ N i m przedstawię obrazy z k o l e k c j i w Bardzie, jedy­ t u maryjnego, zarówno Polski, i n n y c h krajów europej­ nej tego rodzaju w kraju i zarazem najdosadniej k o m u ­ skich, jak też w s p o m n i a n y c h miejsc w A m e r y c e Ła­ nikującej o charakterze m i r a k u l a r n y c h uniesień, ko­ cińskiej. nieczne są uszczegółowienia dotyczące samej tzeźby M a t k i Boskiej trzymającej Jezusa przed sobą, a nie W Bardzie owe okrycia, zmieniane na większe świę­ ta, nazywane są szatkami M a t k i Boskiej. W z b o k u na ręce. Ten archaiczny wzorzec ikonograficz­ innych ny ma swoją nazwę oraz teologiczną interpretację. częściach Polski mówi się o sukienkach. Tylko w Batdzie, w o w y m przykościelnym muzeum, pobożny piel­ M a t k a Boska trzymająca przed sobą, na swym łonie, grzym czy tylko zwykły przybysz, dowiedzieć się może Jezusa jest dlań t r o n e m , thronus Dei, będąc zarazem o uroczym obyczaju „ubierania" czczonej postaci. N a „stolicą mądrości", sedes sapientiae, dwóch lub trzech oszklonych tabliczkach pokazane są m a n d o r l i , aureoli. a także rodzajem dawne, dosyć już zetlałe i zszarzałe szatki M a t k i Bo­ M a d o n n a Tronująca jako Królowa z Jezusem błogo­ skiej Bardzkiej Strażniczki W i a r y . D w a razy w r o k u , na sławiącym umieszczonym centralnie, to typ grecko-bi- święta, zmieniano szatki. Są więc dosyć różne. Prze­ zantyjski N i k o p o j i , obdarzającej zwycięstwem. Oprócz wodniczka, miła nastolatka, zwraca na nie uwagę ze Barda, na N i k o p o j i natrafiamy w kraju w t y m p a n o n i e 159 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M zarówno symbol władzy, jabłko królewskie, jak też wła­ dania światem, kulą ziemską. N a t o m i a s t Jezus wznosi prawą rękę w geście Pantokratora, mając wyraziście ukazane trzy pierwsze palce dłoni, która udziela błogo­ sławieństwa światu. Istnieją jednak pewne drobne, ale jakże istotne róż­ nice. Stopki Jezusa w rzeźbie z Monserrat są ukazane w po­ ziomie z palcami lekko wzniesionymi do góry, co może oznaczać wznoszenie się do nieba. Natomiast stopki Je­ zusa w rzeźbach z Barda oraz Ołoboku są opuszczone. Zdaje się to świadczyć o zamyśle ukazania Dzieciątka schodzącego ze swego sedes sapiendae i t y m samym włą­ czającego się w rzeczywistość ziemską. To chyba szale­ nie ważna cecha polskich rzeźb romańskich. Bardo znaczy w staropolskim „góra", „warownia". To pospolite zjawisko wznoszenia wczesnych świątyń na wyniesieniu. Pierwszymi byli j o a n n i c i , kanonicy re­ gularni, następnie cystersi. Obecnie gospodarzami są redemptoryści. Sam obiekt był w i e l o k r o t n i e przebudo­ wywany, obecny należy do jednej z największych w kraju b u d o w l i późnobarokowych. Występuje pod wezwaniem Najświętszej M a r i i Panny. Korzysta jednak z dodatkowego, wiele mówiącego tytułu, N . M . Panny Strażniczki Wiary. To tytuł wyjątkowy. Częstsze są ta­ kie nazwy, jak M a t k a Boska Bolesna, Płacząca, Łaska­ wa czy Miłosierna. Zaskakujące, ale M a d o n n a z Barda, słynąca c u d a m i , mająca od początku wyraźnie okre­ ślone, najwznioślejsze miejsce w kulcie i p r a k t y k a c h religijnych, nie była przez papieży k o r o n o w a n a . D r e w ­ niana k o r o n a na jej głowie to zamysł samego rzeźbia­ rza, wynikający z całości ideowej wyobrażenia. Fakt nieuzyskania p a p i e s k i c h wyróżnień może j e d y n i e świadczyć o cystersach, różniących się o d bernardy­ nów, szczególnie dbałych o koronację. Jednakże w 1966 r o k u , w czasie obchodów tysiącle­ cia państwa polskiego, ks. kardynał Bolesław K o m i n e k dokonał a k t u k o t o n a c j i bezcennej i zarazem wspania­ łej rzeźby. Posłuchajmy Tadeusza Chrzanowskiego, historyka sztuki, autota m o n o g r a f i i o Bardzie Śląskim (Ossoli­ n e u m , Wrocław 1980): (...) Do czasu kasaty zakonu w 1810 r. mieszkali tu zakon­ Obraz wotywny, 1796, olej na płótnie, Bardo nicy cysterscy pełniący funkcję proboszczów (superiorów) i wika­ rych. Później większą część budynku przekształcono Obraz wotywny, polowa XIX wieku, olej na płótnie, Bardo na szkołę, świeckiemu proboszczowi pozostawiając w użytkowaniu jedynie część przyległą do kościoła. Bardzo ważny dla dziejów zespołu romańskiego kościoła św. Stanisława w Starym Z a m ­ był rok 1900, kiedy to biskup wrocławski, kardynał Jerzy Kopp k u , Dolnośląskie oraz w romańskiej świątyni Panny uzyskał zezwołenie na osadzenie tu redemptorystów (był to jeden M a r i i w Goźlicach, Świętokrzyskie. Z zakonów szczególnie zwalczanych w okresie „Kulturkampfu". T e n wzorzec odnajdujemy w słynnej M a d o n n i e Dopiero jednak w 1923 r. zakonnicy przejęli cały budynek z katalońskiego M o n t s e r r a t (Przepiłowana G ó r a ) , do i wkrótce potem dokonali remontu oraz wbudowania w kondy­ której przybywają m i l i o n y pielgrzymów. M o r e n a M a ­ gnację dachową skrzydła poprzecznego piętra mansardowego. donna, albo M o n e r e t a (Czarnulka), czyli Neustra Senora. W p o l s k i m i hiszpańskim zabytku M a t k a Boska Najważniejszy jednak dla naszych rozważań jest dzierży w wysuniętej prawej dłoni kulę, może to być opis kaplicy w o t y w n e j , głównej części m u z e u m . 160 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M Wnętrze kaplicy ma specyficzny, niepowtarzalny nastrój je się skomponowana w 7 „linijkach" statannie wykona­ wnęki na inskrypcja opisująca zdarzenie i wyrażająca wdzięcz­ nie dzięki ołtarzowi, ale przez to, że ściany, a nawet okienne obwieszone są gęsto obrazami wotywnymi. tu 54, a w całym klasztorze ilość tych malowanych czynień przekracza Obraz w o t y w n y n r 344 wisi p o n a d 343, pochodzi dzięk­ ob­ z 1776 r o k u . Przed obrazem w r a m a c h (!) M a t k i Bo­ biegłych skiej z Barda klęczy kobieta w czepcu, trzymając przed liczbę stu. Są w tym zbiorze i duże maleńkie, jedne malowane przez razy, i całkiem ność za c u d ocalenia. 1736 rok, eksponat n t 343. Jest ich Ten sobą dziecko w p o w i j a k u położone na czymś w rodza­ dzielić się zwykło na vota i eks-vota, czy­ j u łóżeczka. To szlachcianka, w p r a w y m d o l n y m rogu li dary składane jako prośba o laskę, oraz na te, które są już znajduje się, starannie namalowany, kartusz herbowy. dziękczynieniem Zamiast godła widnieje na n i m lapidarna notacja o da­ malarzy cechowych, typ przedstawień inne przez naiwnych za spełnienie przytłaczająca większość zów wotywnych Najstarsze próśb. amatorów. Wedle tego zgromadzonych Z po­ m i herbowymi bogatej rodziny, oddającej się p o d opiekę w 1650 r. M a t k i Boskiej z Barda. Świecznik z płonącą świecą na W sąsiedztwie tych obrazów okazałe płótno ze znaka­ kilka: l) fundowany Vilhabera, cesarskiego rządcę Nysy, przedstawia na tle perspektywicznie dworzanina wieloosobową ku); 2) fundowany ra w podzięce nie, inaczej aniżeli poznane w odległych stronach. Z o ­ Głogów­ stały oprawione w czarne, kunsztowne ramy. Czuje się r. przez Waleriana Darthe- tu ślad bardzo dbałej ręki. A l e jest jeden obraz skom­ syna z wy­ ponowany w poziomie. T r u d n o się dziwić, b o w i e m fundowany przedstawia płonące miasto. Płonie kościół, ratusz kościoła niewidomego pod krzyżem; w 1667 r. przez Annę Katarzynę czącą na tle starego kościoła 3) Klink z fundatorką duje się inskrypcja, osiem kobiet. Jedna stoi i rozkłada w." niż sążniste wątki narracyjne: ratującą nastowiecznych. N r eksponatu 333. krajobrazowe. zostali chorzy leżący w w typowych dla tej epoki pomieszczeniach, sto lepszą ilustracją ręce, i n n e siedzą, a jedna leży. Panie w strojach osiem­ interesują szczegółnie te, w sobie pewne elementy Np. w kilku wyobrażeni i wysokie b u d y n k i . N a dole obrazu, gdzie zwykle znaj­ klę­ bardzkiego. Pośród tego zbioru obrazów ktdre zawierają Obrazy, które oglądamy, są k o m p o n o w a n e w pio­ (schemat za uzdrowienie obu klęczących klęczącą w ujętego wnętrza w 165[.]/ t y m obrazie może oznaczać niegasnącą wiarę. i za­ rodzinę, częsty w tej epoce, np. obrazy Oppersdorfów łóżkach, To niebywała kolekcja i zarazem przykład mało czę­ w kraju znanej dbałości, nie mówiąc już o trosce będących „życia codziennego na Słasku w X V I I opisy. Zdarzają się też dość tu przedstawiono się z pożaru, o o c h r o n ę dóbr k u l t u r a l n y c h . W i e l e poznałem w k r a ­ j u klasztorów, w niektórych sypiałem, w Skępem m i a ­ niespodziane łem okazję zmieniać sukienkę tamtejszej M a t c e Bo­ osobę tonącą w rzece, a Elżbietę no w momencie gdy, przechodząc kołkiem cie zdarzenia. To również w o t u m dziękczynne. należy do tej drugiej grupy. łowy X V I I w. Wyliczmy ówdzie obra­ w Bardzie zachowane obrazy wotywne pochodzą przez Urbana obrażeniem podziału Furman skiej, ale spotkanie z t y m , na co się natrafia w Bardzie, pokaza­ przez plot, przebiła przyćmiewa wszelkie i n n e doświadczenia, z Rzeszowa, się O p a t o w a , M i e d n i e w i c , Radomia, Łowicza i z samej Ja­ /1736/. snej Góry. Kolek z płotu W Bardzie po sąsiedzku i zawsze elegancko, z peł­ n y m uszanowaniem występują świadectwa wiary ubo­ gich i bardzo, bardzo bogatych. Salkę M u z e u m z obrazami w o t y w n y m i otwiera tuż za d r z w i a m i szczególnego rodzaju płótno. Jest to obraz Ufność z poł. X V I I I w., już pociemniały, w k o n w e n c j i naiw­ n y c h wyobrażeń, podobnie j a k sąsiadujące dzieła. K o ­ bieta przechodząc przez płot chruściany się przewróci­ Intrygujące wszelako jest podobieństwo w postawach ła. D o obrazu dołączony jest na górze, poziomo przy­ fundatorów obrazów w o t y w n y c h . Chodzi przede wszyst­ wiązany, kołek długości blisko jednego metra. Jest to k i m o fundatorów indywidualnych, prywatnych. Otóż kołek z płotu, który spowodował zdarzenie. N i e trzeba to podobieństwo wyraża się głównie w ufności do posta­ wielkiej dociekliwości, aby domyślić się, że jest to i n ­ ci czczonej i zarazem m o c n e m u przekonaniu, że się pod­ dywidualne w o t u m dziękczynne z tytułu szczęśliwego lega jej opiece. Towarzyszy temu żarliwa wiara w udzie­ pokonania przeszkody. Ofiarodawczyni składa podzię­ laną, natychmiastową pomoc w sytuacji zagrożenia, kę, że oczywiście c u d o w n i e została o b t o n i o n a . Przed niebezpieczeństwa i t d . W y m o g i e m jest tylko przywoła­ czym? Ciężkim zranieniem. Jej suknia długa do kostek, nie nazwy czy imienia postaci opiekuńczej i czczonej. pewnie wplątała się w k o ń c e sterczących kołków pło­ O w o przywołanie - jak można się domyślać - bliskie t u . I pewnie tylko westchnienie do M a t k i Boskiej przy­ jest spazmu, graniczy bądź jest prawdziwą rozpaczą. wróciło nieszczęsnej rozwagę, jak znaleźć się na ziemi Można się jednak zastanawiać, że skoro występuje zdrową będąc. tak wyraźne podobieństwo w postawie fundatorów N a d całością przedstawienia - jak w meksykańskich z naszych stron i tak odległych, jak M e k s y k , dlaczego retablos - znajduje się stereotypowy wizerunek M a t k i w j e d n y m i d r u g i m przypadku pojawia się potrzeba w i ­ Boskiej z Barda. Natomiast na dole obtazu - jak w zna­ zualizacji zdarzenia, nieraz drobiazgowej, uzupełnianej n y c h n a m z odległego świata przedstawieniach - znajdu­ często 161 szczegółowym jej opisem. Wydaje się, że �Jacek Olędzki * S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE ŚLĄSKIM w o w y c h postawach, jak je ogólnie nazywam, ufności' Odmienności i żarliwej wiary występuje jeszcze element przeżyciaL emocjonalnego, z reguły niezwykle silnego, nieraz Dziwnie rzecz by się miała, gdyby i c h nie było. : obezwładniającego czy może zdecydowanie głębokie­ W go. Współcześni i oświeceni, doświadczający poprzez Polsce o d sanktuariów w części północnej, jak C h e ł m n o , przez środek Czerwińsk oraz dalej na połu­ : przekazy środków masowych przeżyć o skali przerasta­ jącej własne nieszczęścia i jakieś dramaty, zapewne je' tłumią albo osłabiają i c h możliwą o b e c n o ś ć . Retablos ; meksykańskie dowodzą, że wciąż jest żywa postawa,> której poświęcam uwagę. dnie, Kraków i samo Bardo, odnajdujemy wota, wyjątk o w o okazałe, związane z historycznymi dla tych miejsc pożarami. Każdorazowo przyczyną pożaru był, jak się pospolicie mówi, p i o r u n . W Czerwińsku d o k u m e n t e m zdarzenia jest dużych rozmiarów trybowana i repuso- Czy w Polsce jest inaczej? Niezupełnie. Władze ko­ wana blacha srebrna. O b i e k t z Barda już znamy. A l e ścielne, w szczególności sławnych sanktuariów słyną­ jest wart uwagi, trochę podobny, bo też malowidło, c y c h c u d a m i mają nie lada p r o b l e m z wielością d o k u ­ a nie plakietka srebrna. Posiada go Kraków. O t ó ż jest m e n t o w a n y c h świadectw uzyskania przez swych wier­ to w o t u m dziękczynne, za co? Za to, że udało się pożar n y c h bożej laski. N a Jasnej Górze już w latach sześć­ ugasić, albo że dzięki m o d l i t w o m sam wygasł? N i e ! dziesiątych nadmiar srebrnych czy srebrnopodobnych,> współczesnych wotów gromadzono w parcianych w o r ­ traktaty o naszej słabości narodowej do tolerancji. kach, aby ostatecznie uległy przetopieniu, a z uzyska­ Uprzedzam, to w o t u m nieszczęsne, mówiące więcej niż Otóż, dzięki g r o m a d n y m m o d l i t w o m parafian kościoła nego surowca można było wykonać efektowne naczy­ św. Katarzyny i drugiego, sąsiedniego, udało się uprosić n i a na k w i a t y dekorujące ołtarze. Pana, aby pożar zmienił swe miejsce i przeniósł się Powstanie M u z e u m malarstwa w o t y w n e g o przy' s a n k t u a r i u m w Bardzie jest niewątpliwie świadectwem w i n n e . D o pobliskiej dzielnicy żydowskiej. nie tyle wygasłych postaw ufności i m o c n y c h przeżyć jących jakąś zbiorową potrzebę, był fundowany przez 1 ; e m o c j o n a l n y c h w i e r n y c h , ile kłopotu z n a d m i a r e m i c h Ten rodzaj wotów, nie indywidualnych, ale wyrażalicznych zainteresowanych. Wspomagały realizację ta­ 1 potrzeby „dania świadectwa". kiej potrzeby i władze kościelne, i miejskie. Z t y m rodza­ To świadectwo w s a n k t u a r i u m bł. Rafała z Proszo­ j e m zbiorowych wotów w M e k s y k u nie miałem możno­ wic w Warcie mogą w i e r n i wyrażać na k a r t k a c h papie­ ści się spotkać. Również nie ma świadectw na występo- r u (często są to niewielkie karteluszki) i składać do wanie wotów zbiorowych w t y m kraju, dotyczących i n - specjalnej skrzynki w kościele. C o jakiś czas treść t y c h n y c h klęsk żywiołowych. A jak wiadomo, jest to rejon zapisków jest odczytywana przez ojca bernardyna huraganów oraz erupcji wulkanów. Okazuje się więc, że z ambony. Polacy już w przeszłości potrafili być solidarni. 1 1 1 W Warszawie, w kościele Świętego Krzyża, a więc A l e - jak się wydaje - to nie tyle polskie dziedzic - w sercu stolicy, o d okresu międzywojennego rozwija t w o k u l t u r o w e , co zdecydowanie zachodnioeuropej- się i wciąż jest żywy k u l t św. Tadeusza Judy, p a t r o n a skie, stworzone w długich dziejach działalności insty­ spraw beznadziejnych. W ł a d z e kościoła rozstrzygnęły tucji p r o b l e m obecności świadectw tego k u l t u w tablicz­ a z czasem R A T U S Z (na dobrą sprawę u nas o d rene­ 1 1 kościelnych i świeckich. Kościół, kościoły, k a c h niedużych, m e t a l o w y c h , na których intencje zo­ sansu) , to symbole europejskiego pejzażu semiotyczne- stały wygrawerowane. A l e kiedyś, również i dla n i c h go miast. W pejzażu meksykańskim, t y m d a w n y m , zabraknie miejsca na ścianie w keściele. oczywiście kościół odnajdziemy, lecz ratusza nie. C h y ­ 1 Zatem, m i m o wielkiej odległości w przestrzeni, ba że za jego e k w i w a l e n t uzna się w n i e p o z o r n y m d o ­ dzielących katolików różnic w tradycji k u l t u r o w e j , h i ­ m u , j a k i c h w mieście wiele, areszt, albo - też z czasem storii najnowszej, osobliwie i c h świat doznań, przeżyć - w miarę przyzwoite budowle więzienia. religijnych może być bardzo podobny, chociaż wyraża­ ny n i e j e d n a k o w o . I można na koniec tych uwag' stwierdzić, m i m o n i e p r a w d o p o d o b n y c h przeobrażeń o d X V I I I w i e k u na wszelkich p o z i o m a c h życia ludz­ Dziękczynne w o t a z p o w o d u wyładowań atmosferycznych i skutków, jakie mogą one powodować, to iście europejska specjalność. I n n y m n a c j o m raczej nie­ znana i pewnie niedostępna. kiego, t u i t a m , że w duszach katolików i chyba nie t y l k o , t r w a stała ufność, wiara. W Bardzie p o n a d sto • lat t e m u ktoś przez płot przechodził i . . . szczęśliwie. Istota przeżyć m i r a k u l a r n y c h się nie zmieniła. Przez W W a r c i e już w naszych czasach pewna starsza n i e ­ ponad 300 lat powtarza się t e n sam rodzaj ufności, m o ­ wiasta jadła kaczkę. Mogła się udławić c i e n k ą k o ­ że już nie tak powszechny jak niegdyś. Zmieniły się je­ steczką tego ptaka, lecz wezwany n a p o m o c bł. Rafał dynie realia. Pojawiły się nowe choroby i zagrożenia. z Proszowic interweniował, do udławienia „nie d o ­ W Polsce problemy alkoholizmu, w M e k s y k u , a raczej szło". W t y m s a m y m czasie pewnej zacnej M e k s y k a n - w U S A bandytyzmu. Pewnie i one są już obecne w kra­ ce z s y n k i e m udało się przejść szczęśliwie przez tory j u , w skrytych - jak w Warcie - wyznaniach w i e r n y c h . kolejowe, zdążyła wezwać na p o m o c swoją Panienkę U nas sztuka malarstwa w o t y w n e g o wygasła już przy z Jose de los Lagos. końcu X I X w i e k u . W M e k s y k u rozwija się do tej pory. 162 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE ŚLĄSKIM Dlatego w porównaniach stylu, fotmy, wystąpią różni­ kanonika oznaczone również analogicznym jak na obrazie ce. Nasze d o k u m e n t y uniesień m i t a k u l a t n y c h są ro­ herbem i monogramem, na którym ukryta była data jego dzajem naśladownictwa dzieł epoki. A więc są w y m u ­ śmierci: sądzić, wyznacza skane, olejne, statannie malowane lasetunkowo. C h o ­ termin a quo powstania owego ciaż nie we wszystkich ośrodkach. Meksykańskie reta- 1508. Cornelius Należałoby Mueller, że data ta malowidła. który opublikował blos z lat sześćdziesiątych-dziewięćdziesiątych X X wie­ stwa XVI wieku na Śląsku, k u , powstały ptzy użyciu nowej fatby, akrylu, farby oddziaływania w o d n e j , ale krzepnącej jak olejna i ttwałej. Najważ­ czym mianem: „Mistrz kręgu Cranacha niejsze, nie ma w n i c h śladu jakichś prób naśladownic­ Pewne cechy stylu weimarskiego t w a w i e l k i c h dzieł, są spontaniczne, zamaszyste, p r o ­ zwłaszcza stota i szczerość z nią związana tzuca się w oczy, jak pokutującym Łukasza w głównej krucyfiksu, esowatym udrapowaniem do którego a także przewiązanego go za nim św. Jana Ewangelistę, klęczącym, z typowym, na węzeł polecany przez a całość zamykają reliefowo opracowane pozłacane zwieńczeń cji d a l e k i c h o d sztuki n a i w n e j , bliskiej l u d o w e j . C h o ­ ślinną pucołowaty tryptykowych. aniołek miastem i górami, do tradycji orna­ masu/erkourych Pod tą ornamentalną dmie w klę­ stojące­ w tle roztacza się rozle­ pejzaż, Z kościołem, włącza kultutę religijną Polski do europejskich trady­ periso- wiarygodnością gły, „romantyczny" menty roślinne nawiązujące W Bardzie przekonuje nas o t y m jeden obraz, który r." znaleźć, przedstawieniu modli się anachoreta, czy w prawym dolnym narożniku, podboju. w w robo­ 1508 mistrza można nium. Kanonik oddany z portretową n y m znacznie wcześniej i nie w w y n i k u z około postaci kompozycji: św. Hieronimie, w tęcznie pisanych na karteluszkach papietu relacjach U nas chrześcijaństwo stało się f a k t e m historycz­ kręgiem Cranacha starszego i określa o cudzie. Dzieje wszelako zasadniczo odmienne katalog malar­ łączy ów zabytek z wicią ro­ trąbę. dzi o obraz również wotywny, jednakże związany nie • z m a l a t s t w e m domorosłym czy nawet c e c h o w y m . Tak oto o t y m obrazie pisze Tadeusz C h r z a n o w s k i , w przy­ taczanej już pracy (s. 108-113): Muzeum. Oczywiście w naszym przeglądzie niezbędne znajdujących jest zasygnalizowanie tym scharakteryzowanie Bardo to miejsce pogranicza między Śląskiem, Cze­ nie sposób omówić się tu eksponatów, najcenniejszych, pewnych z XVIII zabytek to bardzo piękny obraz oznaczonego ten znajdował się przed wojną lifornię. Skala t y c h pogranicznych związków jest oczy­ wiście i n n a . Takie pogranicza sprzyjają więziom mię­ obrazy w. (około dwudziestu). JO] kanonika tuaria M e k s y k u , które łączą obszary o d Teksasu po Ka­ ale a poza zespołów. W dziedzinie malarstwa przeważają zwłaszcza c h a m i , M o r a w a m i , ziemią lubuską, podobnie jak sank­ szczegółowo Jedyny wotywny monogramem starszy mienności religijnej. Poprzez owe więzi kształtuje się [podkr. bogactwo i rozmaitość oryginalnych faktów k u l t u r o ­ Obraz w y c h . Przestrzeń ludzkiego bytowania była i pozosta­ Głogowie, nie do końca c z y n n i k i e m przyjaznym, chociaż nie za­ „LG". w kolegiacie w dzyludzkim, szczególnie jeśli nie dzielą i c h bariery o d ­ barokowe, każ­ wsze zbawiennym. N a t o m i a s t , czy praktyka kompara- dym razie dobrze się stało, że nie pozostał w kościele, dla tystyczna wspierana p r a w e m k o n w e r g e n c j i jest dzisiaj a kiedy przeniesiono go do Barda, trudno ustalić. W którego był przeznaczony, wypaleniu w czasie działań bowiem ten uległ wojennych, metodologicznie w poznawaniu i całkowitemu więc ocalony Datowanie kultur dacz statej daty - ptzywiązalem się do niej dosyć ser­ bytek tym bardziej raduje oczy. decznie. owej kompozycji jest o tyle łatwe, że inwen­ tarz Lutscha wymienia w kolegiacie w Głogowie rozumieniu słuszna, t t u d n o jest powiedzieć, poza t y m że - jako ba­ za­ epitafium 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4dfc284856185d5218611c3c8d422c20.pdf fdb287938f99181b3c0bc2d41c2e8f2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2872 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2677 Title A name given to the resource Meksyk. Współczesna świadomość mirakularna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.164-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A młodzieńczym o nakazie drążenia prawdy naukowej. Podobne JACEK odczucia rodzą się w czasie myszkowania w szczelinach k a m i e n n y c h suburganów Buriacji, M o n ­ OLĘDZKI golii, Tybetu, N e p a l u . W szczelinach tych ukryto thanki... Szperanie w archiwach kościelnych, w których są nieraz notowane intencje składanych wotów, również ociera się o grzech naruszania czyjejś prywatności. Jed­ Meksyk* Współczesna świadomość mirakulama nakże władze kościelne nie bronią przed t a k i m postępo­ w a n i e m . Najważniejsze, że przeważająca część ogrom­ nej ilości wotów w k a t o l i c k i c h sanktuariach świata jaw­ nie głosi treść swych próśb czy dziękczynień. Retablosy z M e k s y k u należą do t a k i c h właśnie wotów. Retablos P ośród różnorodnych, chrześcijańskich obrząd­ Współczesne retablos meksykańskie, tak jak europej- ków i p r a k t y k religijnych oryginalną własnościąi skie malarstwo z X V I I - X V I I I i z początków X I X w i e k u , katolicyzmu na świecie, niedzieloną z prawosła­ ukazują i d o d a t k o w o opisują k o n k r e t n e zdarzenie m i - w i e m , kościołami autokefalicznymi oraz z w y z n a n i a mi i rakularne, nie sprawdzane przez jakąkolwiek światłą, p r o t e s t a n c k i m i , są w o t a . ex vota, w M e k s y k u nazywa­ oficjalną komisję kościelną, lecz jedynie uznane przez ne retablos, l . p . retablo. Tablo, w hiszpańskim oznaczai określoną osobę czy osoby za cudowne. A inaczej mó­ ołtarz. Retablo, w w o l n y m tłumaczeniu określa o b i e k t wiąc - za interwencje o znamionach cudowności w sy­ sakralny, znajdujący się w kościele za ołtarzem. tuacjach zagrożenia życia, wolności, zdrowia jednej W o t a stanowią niezwykle sugestywny element wy­ z czczonych osób boskich w środkowo-zachodniej czę­ stroju miejsca w kościele, cieszącego się wśród wier­ ści M e k s y k u . Najpopularniejszymi postaciami są Prze­ n y c h szczególnym rodzajem adoracji: miejsca opro­ najświętsza Panna M a r i a z San Juan de los Lagos, Pan­ mienionego cudownymi łaskami. C u d a m i słynące na M a r i a z Talpa, Panna M a r i a z Zapopan oraz Jezus sanktuaria maryjne i jezusowe, czy też związane z k u l ­ Ukrzyżowany - Pan Miłosierdzia w Jalisco, Pan z Sau- t e m świętych, w M e k s y k u - świętych Michała i M a r ­ cito w San Luis Potosi, Pan K o n k w i s t y D u c h o w e j cina, to skarbnice wotów. W i n n y c h religiach świato­ w Guanajuato czy Dzieciątko Jezus ( N i n o ) z A t o c h a w y c h jakiś zbliżony do wotów o d p o w i e d n i k znaleźć w Zacatecas. można w judaistycznych kwitlechach, karteczkach z za­ W niektórych krajach europejskich obszaru śród­ pisywanymi prośbami i dziękczynieniami, albo - i chy­ ziemnomorskiego, szczególnie we Włoszech, obrazy w o ­ ba w najszerszym zakresie - w b u d d y j s k i c h tkankach, tywne zastąpiono w najnowszych czasach fotografiami. obrazkach czczonych postaci, i treści, w szarfach i c h u ­ Dotyczy to przede wszystkim odbieranych przez wier­ stach z w y d r u k o w a n y m i m o d l i t w a m i oraz w listach, n y c h jako cudowne zdarzenia tych tragicznych kolizji głównie k o m e m o r a t y w n y c h n a k l e j a n y c h na b ę b n a c hL samochodowych, które nie skończyły się o f i a r a m i m o d l i t e w n y c h . Buddyjskie klasztory, święte góry, szla­ śmiertelnymi podróżnych. Przykładem tej par excellence k i pielgrzymek buddystów obfitują w owe świadectwa[ wiary. Wszelako, pod względem jawności, nieskrępo­ niego w j e d n y m z kościołów M e d i o l a n u . Niezliczone fo- wanej otwartości, na koniec - zobrazowania środkamiL malarskimi czy rzeźbiarskimi k o m u n i k a t u - tylko ka­ wyszli żywi, otaczają na ołtarzu obraz świętego. Podob- tolickie w o t a należą do praktyk religijnych w całymL tego słowa znaczeniu, j e d y n y c h , wyjątkowych. D l a ba­ w M e k s y k u . A l e w t y m drugim przypadku fakty jak naj­ dacza interesującego się postawami w i e r n y c h , i c h tro­ bardziej aktualnej codzienności wciąż znajdują swoją skami, pragnieniami czy w pełni zindywidualizowany­ dokumentacje w malarskich przekazach. U nas wypar­ m i zdarzeniami, jakie spotkały w życiu fundatorów, te zostały przez teksty na k a r t k a c h składanych do spe­ ofiarodawców sakralnych wyznań, w o t a są prawdzi­ cjalnych schowków w kościele względnie przez tabliczki w y m rarytasem poznawczym. Postrzegł to już przed b l i ­ metalowe z wygrawerowanymi napisami. sko stuleciem w i e l k i V a n Gennep. Kwitlechy czy than- ki spowija jeśli nie pełna tajemnica samych i n t e n c j i , to i tajemnica częściowa, związana z tabu przeglądania zło­ żonych przekazów w miejscach k u l t u . tografie roztrzaskanych samochodów, z których ludzie n y c h f o r m k u l t u nie notujemy a n i w Polsce, ani też W sanktuariach m a r y j n y c h i jezusowych w Meksyk u królują, jak przed w i e k a m i , dosyć n a i w n e , wzrusza­ jące m a l u n k i na blasze, zawsze opatrzone napisem adoracyjnym i objaśniającym zdarzenie. Z reguły każde retablo posiada wyobrażenie czczonej postaci, do której Przeglądając, a następnie publikując treść chasydz­ k i c h kwitlechów, współczesności wotywnej jest sanktuarium św. A n t o ­ skierowane zostało dziękczynienie czy prośba. adresowanych do sławnego cadyka E l i - melecha z Leżajska, miałem świadomość świętokradz­ Może ktoś powiedzieć - po jakie licho (brak m i lep­ twa, chociaż usprawiedliwionego w m y m m n i e m a n i u szego określenia) zawracać sobie głowę o w y m i naiwny- 164 �lacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A m i m a l u n k a m i , jakimiś niezbyt „dojrzałymi" wyznania­ surowiej pottaktowaliby owe cuda, dodając przymiotnik m i wiary w kraju słynącym z zapierających dech świą­ wątpliwe, albo domniemane czy niesprawdzone! Zatem tyń, czyli twórczych prze tworzeń wzorców sam już tytuł pięknie wydanej książki, papier kredowy, hiszpańskiego renesansu i baroku. Mało tego, obecno­ barwne ilustracje, mapka, tabele, budzi zdecydowanie ści jedynych na świecie m o n u m e n t a l n y c h murale na pogodne uznanie. I dodać należy, że ów tytuł nie m a rodzimych gmachach publicznych, mających najszczytniejsze prze- ani na płóciennej okładce, a n i w stylistyce obwoluty nic słanie kteowania tożsamości narodowej. N a to i podob­ z chwytliwych, ne zasttzeżenie odpowiadam o d razu i z prawdziwą przy­ pierwszy tzut oka widać, że praca dwóch autorów, zwią­ jemnością. Otóż nie murale, ale owe skromne, naiwne zanych z I n s t y t u t e m Studiów Socjologicznych U n i w e r - retabhs kryją w sobie głębokie i - co jest batdzo ważne sytetu w Guadalajara, to ptaca solidna, naukowa. Książ­ t a n i c h sensacji. Ptzeciwnie, już na - powszechne stany ducha, życiowe ttoski, społeczne kę rekomenduje w słowie wstępnym dyrektot I n s t y t u t u aspiracje czy, już na koniec, szczere wyobrażenia religij­ dr M a n u e l Rodriguez Lapuente. ne, jak również towatzyszące i m emocje. Wydaje się, że pewien rodzaj wotów, w t y m również meksykańskich re­ • tabhs, p o d względem zawattych w n i c h treści porównać można do strzeżonych tajemnicą wyznań n a spowiedzi świętej, któte są znane tylko kapłanowi. Ponieważ owa tajemnica spowiedzi uniemożliwia poznanie stanów d u ­ cha umysłu reprezentantów Pogranicze w każdym rejonie współczesnego i daw­ nego świata było jest spotkaniem się odtębnych syste­ mów wartościowania. O w e odtębności, służące u t r w a ­ określonych społeczności l a n i u i pielęgnowaniu zbiorowej tożsamości, obejmo­ wiernych, pozostają i c h wyznania ujawniane oficjalnie wać mogą zachowania czy upodobania całkiem błahe, w ptzekazach w o t y w n y c h . jak tównież zasadnicze, odnoszące się do kardynal­ n y c h pragnień, t a k i c h j a k poczucie bezpieczeństwa, umiłowanie wolności, wiara i ufność w stosunku do • czczonych z n a m i o n Boga. U nas jakimś o d p o w i e d n i ­ k i e m Miracles N i e b a w e m , jak Pan Bóg pozwoli i zgodzą się Wszy­ on the Border, było na wschodniej rubie- scy Święci, upłynie pełne półwiecze, odkąd zajmuję się ży s a n k t u a t i u m wileńskie Osttej B t a m y czy problematyką wotywną w Europie, a w Polsce przede maryjne w K o d n i u , a na południowym zachodzie, ślą­ również wszystkim. Ponieważ nie jestem amerykanistą, będę skie Wambierzyce. To ostatnie do dzisiaj wiąże Pola­ korzystał z pomocy z n a k o m i t y c h znawców A m e r y k i ków z Czechami i N i e m c a m i . W ptzypadku s a n k t u ­ Łacińskiej, przede wszystkim p a n i d i Bogumiły Lisoc- ariów meksykańskich więzi — zgodnie z miarą odległo­ kiej-Jaegermann otaz pana ptof. Jerzego Makowskiego. ści amerykańskich - sięgają odległego stanu Ilinois, A l e nie ttzeba znać odległego k o n t y n e n t u z autopsji, samego Chicago albo bliżej, takiego kolosa, j a k i m jest mają swoje Los Angeles. Mówiąc krótko, pogtanicza sptzyjają c u ­ swoiste osadzenie społeczno-kultutowe, któremu t o ­ d o m , wyosttzają i c h sens w życiu ludzi, nadają i m swo­ warzyszy dramat, nieznany z Europy i chyba również isty k o l o r y t . Z reguły nie jest o n łagodny, lecz często aby wiedzieć, że meksykańskie retablos z i n n y c h stron świata. C h o d z i oczywiście o graniczenie drapieżny, b t u t a l n y bezwzględny. Można się o t y m M e k s y k u z j e d y n y m rzeczywistym supetmocatstwem, ptzekonać pattząc na niektóre wyobrażenia zdarzeń z U S A . Fakt t e n pojawia się bodaj w każdym z meksy­ c u d o w n y c h , przedstawionych n a retablos ( I I . 1-3). kańskich retablos, jakie powstały w m i n i o n y m stuleciu, Sanktuaria a które dalej postaram się szerzej przedstawić. Cuda Stosunkowo obszerną część swej pracy (s. 45-66) autotzy poświęcili omówieniu dziejów miejsc k u l t u wotywnego w Podstawą źródłową mego szkicu są obszerne dane, pochodzące z dzieła Miracles Mexican Migrants rejonach M e k s y k u . Najstarsze on the Border. Retablos of środkowego i zarazem zachodniego najpopularniejsze ośrodki pojawiają się już w drugiej połowie X V I w i e k u . to die United States. A u t o t z y - Jotge D u r a n d , Douglas S. Massey. Wydawcą tego i m p o n u ­ Rozkwit t y c h miejsc k u l t u , podobnie jak w Europie, j ą c e g o o p t a c o w a n i a , jakiego pozazdrościć przypada na w i e k X V I I I , czasy k o n t n e f o r m a c j i . K u l t y M e k s y k o w i niejeden kraj europejski, mający starsze w o t y w n e są b o w i e m nieodłącznym elementem o c h r o ­ mógłby i rozleglejsze k u l t y w o t y w n e , jest T h e U n i v e t s i t y o f ny kościoła rzymskokatolickiego przed wpływami r u ­ A r i z o n a Press, Tucson a n d L o n d o n , 1995, ss. 216. chów reformatorskich. Stanowią szczególnie m o c n ą gwarancję zjednywania sobie szerokich rzeszy wier­ Tytuł omawianego dzieła to Cuda pogranicza. Takie­ kraju n y c h . Odnoszą się zawsze do żywych w każdym m i e j ­ żadne z szanujących się wydawnictw nie mogłoby zaak­ scu stałych trosk i pragnień, p o d o b n y c h kwestii zwią­ ceptować. Świeccy recenzenci dodaliby łagodzące dwa zanych z losem ziemskim człowieka. go tytułu w naszym wybitnie katolickim słowa, zdarzenia o charakterze ( c u d o w n y m ) . Natomiast N a podstawie szczególowego rozpoznania k i l k u ty­ recenzenci konfesyjni, a więc z tytułem księdza, jeszcze sięcy retablos mogli autotzy ustalić hierarchię ośrodków 165 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A k u l t o w y c h w M e k s y k u . Przyjęli podział na sanktuaria grantów. Należą d o n i c h napady r a b u n k o w e , wciele­ maryjne, jezusowe i związane z postaciami czczonych nie d o wojska wysianie na wojnę w K o r e i i W i e t n a m i e . świętych. W zamieszczonej tabeli ( 5 . 1 . s. 69) poznaje­ D o grupy t y c h nieszczęść zaliczyć również m y ujęte w procentach ustalone przez autorów rozmia­ szczególne w y p a d k i przy pracy i oczywiście kłopoty ry popularności poszczególnych ośrodków. Różnice są związane z nielegalnym przekraczaniem granicy. nieraz bardzo znaczne. N a pierwszym miejscu znajduje Zwraca uwagę przewaga retablos się k u l t Przenajświętszej Panny M a r i i z San Juan de los można dziękczynnych. Doliczyłem się t y l k o jednego retablo proszalnego. D o ­ Lagos (49,6 % ) . Zamyka ową tabelę piętnastu ośrod­ tyczy o n o prośby o u w o l n i e n i e z więzienia. W a r t o za­ ków k u l t św. Tadeusza Judy (0,8 % ) . Wydaje się, że ze­ znaczyć, że w o t a proszalne są zazwyczaj obecne głów­ stawienie w Polsce popularności sanktuariów również nie w n i e w i e l k i c h ośrodkach wiejskich. Stanowią w y ­ dostarczyłoby p o d o b n y c h wyników. Zapewne na pierw­ różnik postaw religijnych środowiska chłopskiego. D o ­ szym miejscu plasowałyby się k u l t y maryjne, a czczony tyczą p o d s t a w o w y c h spraw związanych z gospodarką w kościele Świętego Krzyża w Warszawie św. Tadeusz rolną czy hodowlaną. W o m a w i a n y m zbiorze retablos Juda, prawie nieznany w i n n y c h częściach k r a j u , znala­ emigrantów t a k i c h tteści nie odnajdujemy. Podobnie złby się na końcu l u b przy końcu zestawienia. W k o n ­ nie natrafiamy na jakieś przykłady k u l t u w o t y w n e g o tekście podobieństw między k i e r u n k a m i wykorzystującego ustalone powtarzające się symbole, religijności ukształtowanej w M e k s y k u i Polsce w a r t o nadmienić, takie na przykład jak serca gorejące, dłonie czy oczy. że w j e d n y m i d r u g i m obszarze p a t r o n e m spraw ucho­ Jawność i n t e n c j i retablos, nieraz wprost demonstra­ dzących za nierokujące nadziei, szczególnie ciężkie jest cyjna otwartość podziękowań to niezwykle charaktery­ właśnie św. Tadeusz Juda, a nie jak w Bawarii i niektó­ styczna cecha meksykańskich kultów w o t y w n y c h . A u ­ r y c h rejonach Francji - św. Leonard. torzy Miracles on the Border, wyliczyli zaledwie 3,2 % re­ W k o l e j n y m zestawieniu (5.2, s. 71) autorzy ustali­ tablos, niemających ustalonych ( w i a d o m y c h czy całko­ l i w p r o c e n t a c h rodzaje i n t e n c j i zawartych w retablos wicie jawnych) podziękowań. W o m a w i a n y m opraco­ emigrantów meksykańskich d o Stanów w a n i u nie mówi się o t y m fakcie. Wszelako dla znają­ Zjednoczo­ n y c h . Podobnie jak w poprzedniej tabeli uszczegóło­ cego charakter wioną analizą objętych zostało 124 retablos. O t o sie­ w Europie jest t o niezwykle ważny szczegół. Prawdopo­ d e m grup p r o b l e m o w y c h , jakie wyróżnione zostały dobnie ma o n związek z jednej strony z samą niezwykłą w tej analizie: wyprawianie się w podróż (14,5 % ) , dramaturgią emigracji Meksykanów do U S A , a z d r u ­ w t y m przekraczanie granicy (8,9 % ) ; znalezienie wła­ giej - jak się wydaje - cechami osobowymi samych ściwej drogi (4,0 % ) ; w t y m , znalezienie zatrudnienia emigrantów, i c h nieskrępowaną szczerością. (1,6 (14,6 (6,5 %) i zbłądzenie (2,4 kultów w o t y w n y c h występujących % ) , p r o b l e m y prawne % ) , w t y m nieuporządkowane % ) ; sprawy z d r o w o t n e (24,2 Oblicza emigracji dokumenty %), choroba (17,7 % ) , operacje w szpitalu (6,5 % ) ; pobyt w U S A Emigranci tak w Europie, jak i w A m e r y c e , nie na­ (21,8 % ) , w t y m w o j n a , wcielenie do a r m i i amerykań­ leżą do przeciętnych statystycznie reprezentantów da­ skiej (5,7 % ) ; w y p a d k i przy pracy (4,0 % ) , w y p a d k i nej zbiorowości. Chociaż zdarza się, że ubóstwo, cięż­ drogowe (9,7 % ) , zbrodnia (0,8 % ) ; sukces (1,6 % ) , kie w a r u n k i bytowe mogą wpływać na masową wę­ powrót d o d o m u (17,7 % ) , wdzięczność emigrantów drówkę w i e l k i c h grup emigrantów, podejmujących ry­ (5,6 % ) , wdzięczność k r e w n y c h (12,1 % ) , cuda nie­ zyko opuszczenia s t r o n r o d z i n n y c h „za chlebem". Ta­ określone (3,2 % ) . kie zjawisko można było obserwować p o d koniec X I X W świetle d a n y c h zawartych w przedstawionej ta­ i na początku X X w i e k u w masowej emigracji najuboż­ beli nabiera nowego blasku stare łacińskie powiedze­ szej ludności chłopskiej z Polski do N i e m i e c (Saksonii, nie: afflicatio facit religiosos (utrapienia czynią ludzi re­ wyjazd „na saksy"), Francji, a także do Stanów Zjed­ l i g i j n y m i ) . U t r a p i e n i a zaś każdej emigracji to nagro­ noczonych. E m i g r a n c i polscy na Zachód w okresie madzenie n i e p r z e w i d y w a l n y c h często niepowodzeń. międzywojennym to już i n n a reprezentacja społeczna. Najliczniejsze w przypadku meksykańskim łączą się ze Uległa ona dalszej zmianie z m o m e n t e m w y b u c h u zdrowiem 24,2 % . N a d r u g i m miejscu znajdują się roz­ wojny, a po w o j n i e w k o l e j n y c h falach, między i n n y m i maite kłopoty związane z p o b y t e m w U S A 21,8 %. do U S A można było obserwować wyraźny proces se­ Osobne całkiem miejsce zajmują problemy prawne, lekcji, prowadzącej d o pojawienia się osób z wyższym 14,6 %. Powrót do d o m u to przerwanie łańcucha nie­ wykształceniem, a nawet wyjątkowych, pisarzy, arty­ szczęść... Zadowolenie z tego p o w o d u wyraża dosyć stów (Kosiński, T y r m a n d , Głowacki, Sawka, Olbiński pokaźna liczba retablos 17,7 % ! i w i e l u i n n y c h ) . Znalezienie się na stałe p o 1939 r o k u w A r g e n t y n i e W i t o l d a Gombrowicza można uznać za Zamieszczonych w książce 40 b a r w n y c h fotografii rodzaj signum temporis emigracji Polaków do A m e r y k i . retablos pozwala dokonać prostszego podziału utrapień emigrantów. Połowa z n i c h dotyczy nieszczęść związa­ Z pracy J. D u r a n d a i D . S. Masseya nie dowiaduje­ n y c h ze zdrowiem!, druga połowa wiąże się ściśle my się więcej, niż może wynikać na temat emigracji z osobliwymi w y p a d k a m i , jakie spotkały w U S A e m i ­ z analizy retablos. W y p a d a m n i e m a ć , że uwiecznieni 166 �Jacek Olędzki * MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A I I . 3. R e t a b l o dziękczynne za ujście z życiem z n a p a d u z bronią złożone Panu de la M i c e r i c o r d i a przez Jesusa Gomeza w 1961 I I . 4. R e t a b l o dziękczynne złożone Przenajświętszemu Panu de la M i l a g r o s przez Francisca T r u j i l i o w 1976. W y m i a r y 19,5 x 25 c m . 11. 5. M i l a g r i t o , c u d e ń k a , u góry la V i r g e n de C o p a c a b a n a w kręgu o t a c z a j ą c y m na którym można wyróżnić rozliczne sym­ boliczne wyobrażenia, z l e w e j : 6 l a m , gwiazda, k o n d o r , księżyc, k o g u t , k l u c z , k o b i e t a i mężczyzna trzymający się za ręce w d a w n y c h s t r o j a c h i i n n e , Peru. W y m . 5 x 8 c m . Wyobrażenie osła oraz k o b i e t y klęczącej w długiej s u k n i . О а х а с а M e k s y k . W y m . 1,8 x 2 x 2 c m . 1,2 x 2,2 c m . Ze zbiorów Bogumiły L i s o c k i e j Jaegermann 167 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A И. 1 . Retablo dziękczynne za szczęśliwe przekroczenie granicy złożone Pannie z San Juan przez M . Esther Tapia P i c o n I I . 2. R e t a b l o proszalne o u w o l n i e n i e z więzienia w U S A złożone Panu de la C o n q u i s t a przez Juan Jose Sanchez 168 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A w meksykańskich w o t a c h emigranci to przedstawicie­ wania do U S A , krainy o d m i a n y swego życia, to głów­ le reprezentacji plebejskiej, chociaż niekoniecznie - ne podłoże pojawiania się retablos, wyróżniających się jak w przypadku pierwszych p o l s k i c h emigrantów do wotów spośród ogromnej i c h ilości i o d m i a n w rozma­ A m e r y k i - cierpiący niedostatek chłopi. Wydaje się, i t y c h ośrodkach k u l t o w y c h na świecie. że w i e l u z emigrantów z M e k s y k u do Teksasu, Ilinois N i m poznamy zamieszczane w retablos teksty, przy­ czy K a l i f o r n i i to szczególny rodzaj osób ważących się pomnijmy, że w o t a są probierzem prawdy. Podobnie - na podjęcie ryzyka opuszczenia ojczyzny nie tyle z p o ­ 0 czym mówiłem na wstępie - j a k spowiedź święta d o ­ wodów wyłącznie m a t e r i a l n y c h , co losowych. Mówiąc starczają wiadomości niezwykłych. Teksty w o t y w n e szerzej, t a k i c h losowych, w których zrodziło się m o c n e stanowią źródło wiadomości, których nie zastąpi n a j ­ pragnienie zmiany warunków się lepsza ankieta, a n i też zapis treści najdojrzalszej roz­ z szarej codzienności czy też pospolitych kłopotów mowy. W o t u m jest też trwałym d o k u m e n t e m , j e d y n y m z nią związanych. swego rodzaju. U j a w n i a fakty w akcie wiary w c u d , A u t o r z y przedstawiają życia, w y r w a n i a n a m kolejną tabelę we wzniosłym wyznaniu dziękczynienia czy prośby. 5,3 w której sumiennie zestawione zostały dla okresów W i a r a w c u d , niezwykłą interwencję osoby boskiej, to 1900-39. 1940-64, 1965-79, 1980-93 dane dotyczące przedmiot w o t y w n y c h wyznań. Wyznawca, najszcze- płci emigrantów, rejonów emigracji oraz n a p o t k a n y c h rzej j a k potrafi, wiarę tę podaje d o publicznej wiado­ na obczyźnie kłopotów. W pierwszym okresie emigra­ mości. C y b o r i u m ołtarza, część za mensą, b l a t e m c j i nie występują owe zasadnicze problemy związane ze ofiarnym, to miejsce dla retablos. Poprzedzały je w h i ­ z d r o w i e m ! . W największym nasileniu (41,2%) poja­ storii rozwijających się f o r m k u l t u obrazy świętych, wiają się w l a t a c h 1940-64- W następnych d w u okre­ santos, f u n d o w a n e dla kościoła przez zamożnych para­ sach maleją. N a t o m i a s t w pierwszym okresie emigracji fian. Retablos m a j ą swoich fundatorów w reprezentacji największe problemy (36,3%) wiązały się z samym ak­ zasadniczo o d m i e n n e j osób niezamożnych, najczęściej t e m przekroczenia granicy! Problemy te zwiększyły się ciężko w swym losie doświadczonych. I c h f o r m a ma­ (39,1%) w latach 1965-79, a w o s t a t n i m p o z n a n y m larska bywa niezdarna, rozbrajająco szczera, aż naiw­ na. A l e nie ma w niej śladów wpływów wzorców ko­ okresie zmalały do 8,3%(?). m i k s o w y c h czy zaczerpniętych Poza o s t a t n i m okresem, kiedy wśród emigrantów z reklam. Ujmując rzecz ogólnie, mają retablos swoją autonomiczną for­ przeważają mężczyźni (stosunek 66,7%:33,3%), w po­ mułę przekazu. Przypomina ona sposób obrazowania zostałych latach proporcje między płcią emigrujących spotykany w w o t a c h malarskich pochodzących z Euro­ są wyrównane. py, Bawarii, Węgier czy Słowacji. I nie w y n i k a t o za­ Z r u b r y k i dotyczącej kierunków emigracji do Sta­ pewne z jakichś zapożyczeń, lecz podobieństwa postaw nów oraz z następnej tabeli poszerzonej o dane na te­ w p o j m o w a n i u c u d u jako bezpośredniej i n t e r w e n c j i m a t pochodzenia emigrantów dowiadujemy się, że osób czczonych w ziemskie sprawy wierzących. przeważająca i c h liczba (29,0%) pochodziła z górzyste­ go obszaru centralnie położonego Guanajuato. N a t o ­ Inskrypcje zamieszczane na płytkach blaszanych re­ miast k i e r u n k i emigracji zmieniały się. W latach 1940- tablos mówią często więcej niż uczone wywody k o m e n ­ 64 preferowano Kalifornię (26,5%) i t e r y t o r i u m przy­ tatorów tej szczególnej postaci k u l t u religijnego. A u t o ­ graniczne (20,6%), które w o s t a t n i m okresie 1980-93 rzy Miracles... było nawiedzane najsłabiej. Podobnie, znacznie zmala­ stów umieścili w swej książce przy każdej reprodukcji re­ ło zainteresowanie Kalifornią. D o Teksasu emigrowano tablo angielską i poprawną hiszpańską wersję odczyta­ najliczniej (21,7%) tylko w latach 1965-79. świadomi w pełni znaczenia o w y c h tek­ nego napisu. Rozpocznę prezentację wybranych t u tek­ stów o d wspomnianej jedynej prośby. W i d n i e j e ona p o d Ostatnia tabela 5.5 uszczegóławia terytorialne roz­ proszenie w Stanach w y m i e n i o n y c h już wcześniej pro­ malowidłem ukazującym na czarnym tle (!) mężczyznę blemów nękających emigrantów, które ujawniają z całą z rozłożonymi rękami, którego przesłaniają pręty odkry­ ostrością zmieszczone w pracy reprodukcje 40 retablos. tej celi więziennej, tak charakterystycznej dla aresztów U S A . O b o k tego przedstawienia na błękitnym tle w ob­ Teksty łokach ukazany został krucyfiks. A oto sama prośba: Tym retablo proszę uwolniono C u d a towarzyszą zazwyczaj odmianie życia, w n a j ­ Guanajuato. częstszych przypadkach rozważanych w Miracles on the Pana od Conąuista mnie w Stanach aby sprawił, Zjednoczonych. San by Felipe, Juan Jose Sancht'z O. 10 października 1990. znalezienia się poza „zaklętym kręgiem co­ Prezentację czterdziestu r e p r o d u k c j i retablos otwie­ dzienności". A więc w nowej emocjonalnie i również ra j e d n o z najstarszych, z 1917 r o k u . Przed wyobraże­ d u c h o w o rzeczywistości. Pospolite wówczas zagrożenia n i e m Najświętszej Panny z San Juan w koronie i cha­ i niepowodzenia, jeśli się kończą pomyślnie, uzyskują rakterystycznej sukience, jak n p . u naszej M a t k i Bo­ Border, w świadomości poznawanych z książki Meksykanów skiej Skępskiej, klęczą ze złożonymi dłońmi chłopiec m i a n o c u d u . A l e nie mówię o t y m , aby wejść n a ścież­ 1 kobieta. kę jakiejś psychologizującej próby określenia i n t r y g u ­ 24 stycznia w miasteczku Darginfilio jącego zjawiska religijnego. Przeciwnie, f a k t emigro­ Tivurci 169 w Teksasie. Galego przydarzyło się nieszczęście, idąc Pani torami �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A kolejowymi, przechodziłam przez most trzymając pamiątkę za ręką spełnienia mej prośby dedykuję to retablo. Matias drezyna, nie mogłam usunąć Lara. San Luis Potosi. Odręczny napis widnieje w dolnej się, ani na jedną, ani na druga stronę, wezwałam na po­ części przedstawienia, na którym ukazany został wizeru­ moc Najświętszą Pannę z San Juan. Skończyło się to nie­ nek Najświętszej Panny, a przed n i m z długą świecą klę­ Chłopca, wtedy nadjechała groźnymi potłuczeniami. Chłopiec również wyszedł, padku lekko uderzony, uniknąwszy dzięce za Wszystko dedykuję cząca postać zwrócona tyłem do w i d o k u miasta (wyso­ z wy­ nieszczęścia. W kie domy, a przed n i m i dwa autobusy). po­ to retablo. Dziękuję W zamieszczonym zbiorze zwracają uwagę dwa po­ cudowną Świętej Pannie z San Juan de Los Lagos za opiekę przy drugiej operacji, jaką dziękowania za szczęśliwe przekroczenie granicy. Jed­ w szpitalu w Los Angeles 9 dnia października n o z n i c h , ze szczególnej urody malowidłem znalazło ra zawiodła mnie do bram śmierci, przeszłam 1960, ale ufając któ­ cudownej się na obwolucie książki. Podpis nie jest w t y m retablo Pannie z San Juan odzyskałam wyodrębniony na oddzielnej powierzchni. W i d n i e j e na niam w tym retablo. Składam podziękowanie tle ukazanego krajobrazu dosyć abstrakcyjnego. Klę­ nie z San Juan. Los Angeles, California. czą, trzymając przed sobą świece, dwie postacie - mło­ Maria de la luz Casilłas dzieńca i kobiety. Ponad n i m i w obłokach ukazany zo­ pisane na szarym tle to podziękowanie znajduje się stał wizerunek Naszej Pani z San Juan de los Lagos. u samej góry retablo, o b o k w i z e r u n k u Przenajświętszej Ponad głową M a t k i Boskiej dwa aniołki unoszą szarfę. z San Juan p o d złocistymi p r o m i e n i a m i aureoli klęczy O t o dziękczynienie: z uniesionymi d o góry rękami kobieta, a przed nią stoi Nieskończone gos, że pomogła i wrócić w co też uwiecz­ Świętej Pan­ Sierpień 1961. Bardzo starannie na­ z dziećmi. (to ważny szczegół) trzech chłopców różnego wzrostu. dzięki naszej Pani z San Juan de los La­ przejść przez granicę zdrowie, Za plecami klęczącej ukazany został stół operacyjny zdrowiu. 2 lu­ z chorą na n i m . Przed stołem w białych k i t l a c h lekarz Drugie wyznanie dziękczynne za udane przekrocze­ gicznymi i białe krzesło. Przenika z całości niezwykła Jose Cruz Soria. San Miguel de Alende, Guanjuato. tego i dwie pielęgniarki. Z b o k u stolik z narzędziami c h i r u r ­ I960. dokładność i staranność wykonania tego retablo. nie granicy jest jeszcze bardziej zwięzłe. Skierowane jest również do Przenajświętszej Panny z San Juan. D o ­ 15 stycznia 1942, kiedy pokłóciłem tyczy dotarcia do Los Angeles, a pochodzi o d M a r i i Es­ z którymi udawałem ther Tapia Picon z L e o n w Guanajuato. Natomiast szedłem od nich i zagłębiłem się z przyjaciółmi, się do pracy w stanie Tamaulipas, z malarskiego przedstawienia, które w l e w y m rogu i poprosiłem wieńczy znany już wizerunek Przenajświętszej Panny siątej w nocy właściciel się w las. Natrafiłem na o pozwolenie pozostania w nim. Około zawołał od­ dom dzie­ mnie, odnosząc się do że zabije mnie. Znajdu­ z San Juan, poznajemy szczegóły przygody emigrantów. mnie jak do bandyty. Powiedział, N a pierwszym planie ukazane zostały trzy osoby: męż­ jąc się w tak ogromnym zagrożeniu, czyzna i dwie kobiety, klęczący za jakimiś zaroślami. Panienki z San Juan de los Digos i Świętemu Przed n i m i piaszczysta przestrzeń granicząca z błękitną, z Terreros. Juan Luna. Tekst t e n jest na powierzchni re­ poleciłem się opiece Marcinowi zapewne oceanu. Przy krawędzi lądu zaznaczony w i d o k tablo, i w górnej p a r t i i , i dolnej. Rozdzielają go wyobra­ wieżowców. A l e ponad n i m i widać jeszcze helikopter żenie P a n i e n k i z San Juan na obłoku, św. M a r c i n a na kierujący snop światła w stronę u k r y t y c h za krzakiem k o n i u oraz scenka, na której ukazany został mężczyzna ludzi. Ponadto, aby już wszystko stanowiło przekaz stojący przed d r z w i a m i chaty ze strzelbą skierowaną k o m p l e t n y z ryzyka dotarcia do Los Angeles, na brzegu w stronę postaci w kapeluszu i z tobołkiem na plecach, oceanu stoi samochód policyjny, a obok niego dwóch postaci stojącej p o d drzewem. Całość ujęta w ciem­ policjantów zajętych ożywioną gwałtownymi gestami n y c h zieleniach, brązach i czerni. rozmową. Retablo to osobliwe nie jest datowane jak i n ­ 28 maja 1929 przydarzyło ne. Może więc stanowić w swoim przekazie malarskim mi się nieszczęście. Porwany przez wodę rzeki Rio Vravo rodzaj zawsze aktualnego dla meksykańskich emigran­ Znajdując tów przypomnienia kłopotów związanych z ryzykiem się w tak wielkim niebezpieczeństwie, łem z głębi serca Najświętszą opuszczania ojczyzny w drodze do U S A . miast przyszedł mi z pomocą cząc ze straszliwymi I n n e retablo złożone 29 stycznia 1932 r o k u Przenaj­ Panią z San Juan. Texas. wezwa­ Natych­ kolega, który bohatersko wodami, zdołał mnie wyciągnąć świętszej Pannie z San Juan dotyczy zdarzenia z 28 ma­ wego na brzeg rzeki. W Podzięce ja 1929 r o k u . Zdarzeniem t y m było dla D o m i n g o Se- wystawiam to retablo na widok publiczny. San gura szczęśliwe przepłynięcie Rio Grande w długiej del Rincon. 29 stycznia 1932. Domingo drodze do San Francisco. Zostałem w El Paso, za ten ewidentny wal­ ży­ cud Francisco Ssgura. Obrazuje to zdarzenie ujęty w jasnych, słonecznych Nieszczęścia spotykające emigrantów w U S A d o k u ­ barwach w i d o k rzeki i m o s t u z pięcioma półkolistymi m e n t u j e wiele retablos. O t o i c h - jak się zdaje - dosyć przęsłami. Ponad całością wizerunek Przenajświętszej wyrazisty latynoski k o l o r y t , jeśli nie w samym pisanym z San Juan. W o d m ę t a c h rzeki widać dwie postacie wyznaniu, to w m a l a r s k i m zobrazowaniu: mężczyzn - jedna wynurza się do pasa i wznosi ramio­ J 8 listopada 1919 zgubiłam się w Chicago i poleciłam Najświętszej Pannie z San Juan de los Lagos, prosząc, oświetliła mi drogę, i dziękuję za to, że wysłuchała na. A druga w jej stronę płynie. Podpis D o m i n g o Ssgu­ się ra, dekoracyjny, w y k o n a n y żółtą farbą, litery obwie­ aby dzione d o d a t k o w o czerwoną kreską. mnie. Na 170 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA ŚWIADOMOŚĆ M 1 R A K U L A R N A Syn mój trafił do szpitala w Stanach go syna zwróciliśmy się o pomoc do Panny z San i Panny z Guadalupy w Meksyku. dykuję to retabło. Matka, de Leon, samotnego me­ w odkrytym samochodzie. Rzecz się wydarzyła w K a l i f o r n i i w l i p c u 1981 r o k u . de­ Dziękczynienie za cudowną pomoc skierowane zosta­ ło do Pana Jezusa ukrzyżowanego, El Senor de la Mise- siostra 1988. Juanita de Leon. Maj 13, mężczyznę Juan I na tę Okoliczność Pani Consueło nie! D w ó c h czarnych kieruje pistolety maszynowe na Zjednoczonych, Tam przykuli go do łóżka, związali mu ręce. Z siostrą ricordia z Jalisco. To bardzo piękne retablo. Podzielone zostało czer­ Wspomniałem już wcześniej, że niektóre retablo w o n y m i r a m k a m i na dwa pola. W pierwszym, na ja­ przypominają malarskie w o t a z Europy. Istnieją jednak snym tle wypisane zostały kaligraficznie czarnymi lite­ drobne szczegóły, które wyraziście zdradzają p o c h o ­ r a m i i m i o n a . W d r u g i m ukazano dużych rozmiarów dzenie retablos. I nie są to k o n k r e t n e w i z e r u n k i czczo­ wizerunek Panny z San j u a n adorowanej przez d w a n y c h postaci w M e k s y k u , ale sposób adoracji i c h przez aniołki. N a t o m i a s t p o d płaszczem M a d o n n y w samym kobiety i mężczyzn. Kobiety zawsze klęczą, a mężczyź­ d o l n y m rogu znalazło się przedstawienie łóżka, na któ­ n i t y l k o niekiedy. Przeważnie stoją dostojnie, trzyma­ r y m leży mężczyzna z rękami p r z y k u t y m i ł a ń c u c h a m i jąc za sobą kapelusz. ( I I . 4) Ta manifestacja męskiej do krawędzi wezgłówka. godności kieruje uwagę badacza do zachowań dziś anachronicznych, występujących w w i e l u różnych k u l ­ W jakimś filmie d o k u m e n t a l n y m oglądanym w te­ lewizji zapamiętałem scenę c h r o n i e n i a granicy U S A t u r a c h świata, nie wyłączając naszej chłopskiej (niepo- przed nielegalnymi e m i g r a n t a m i z M e k s y k u za p o m o ­ dawanie k o b i e t o m ręki przez mężczyzn przy powita­ cą wysokiej ściany betonowej oraz czuwających przy niach zbiorowych). niej strażników. W przekazach z retablos nie znajduje­ A l e w retablos ukrywają się ważniejsze dane o mek­ my potwierdzenia podobnej o c h r o n y granicy. Poprosi­ sykańskim systemie wartościowania. Wydaje się, że łem znanego amerykanistę prof. Jerzego M a k o w s k i e g o dla 0 wyjaśnienie m o i c h spostrzeżeń. Dowiedziałem się, że Wskazują na to częste, m o c n o akcentowane podzięko­ emigrantów U S A nie staje się drugą ojczyzną. zabezpieczenia są naturalne, R i o Bravo, o której była wania z tytułu szczęśliwego p o w r o t u do d o m u , już mowa, oraz pustynia, a z nią związany brak wody. C Z Y Z N Y . S k r o m n e tobołki na plecach, skromna w a l i ­ 1 o tej przeszkodzie donosi dosyć szczegółowo jedno zeczka w ręce powracającego wskazują, że o w a emigra­ z zamieszczonych w Miracles... cja to jedynie okazja do szybkiego zarobku, uzupełnie­ retablo: Ranczo Palencia, San Diego de la Union, 1986. Tą datą dedykuję cud, jakiego dokonała to retabło 5 stycznia ze Stanów Zjednoczonych nia domowego budżetu. i 1 stycznia Pannie z San Juan 1986. Kiedy OJ­ za Charakterystyczne, że w meksykańskich f o r m a c h wracałem k u l t u w o t y w n e g o nie spotykamy tak częstych w Euro­ skoń­ pie, głównie w kręgach mieszczańskich, wotów symbo­ z trzema towarzyszami, czyła się n a m woda. W drodze było strasznie gorąco i bar­ licznych związanych z anatomią człowieka, wotów dzo chciało się nam pić. Nie mieliśmy w swych i n t e n c j a c h z d r o w o t n y c h . N i e m a m y więc na znalezienie wody. Wezwaliśmy żadnej nadziei szego celu i wrócić W wiecznej podzięce do naszej ojcowizny Pannie Najświętszą meksykańskich ołtarzach bogatych k o l e k c j i serc, dło­ dotrzeć do na­ n i , nóg, rąk, oczu, nosów, piersi i i n n y c h jeszcze atry­ na pomoc Pannę z San Juan de łos Lagos i zdołaliśmy z San Juan Z miejsca gdzie, znajduje się Braulio na w butów troszczenia się o swą kondycję. Fakt t e n wska­ zdrowiu. de los zuje na szlachetną powściągliwość w kulcie w o t y w ­ Lagos n y m , a także na rodzaj twardości charakterów ofiaro­ Barientos. dawców. Dzięki p a n i dr Bogumile Lisockiej-Jaeger- Podziękę tę wypisano w retablo na tle słońca roz­ świetlonego do białości o b o k w i z e r u n k u Panny z San m a n n mogłem poznać jakiś o d p o w i e d n i k w M e k s y k u Juan. Poniżej w krajobrazie z saguaro czterech męż­ i w Peru o w y c h europejskich fascynacji własną anato­ czyzn. D w ó c h na stojąco wznosi głowy i r a m i o n a do mią. Pani d o k t o r zgromadziła sprzedawane w m i e j ­ Przenajświętszej. A pozostali przeglądają kanistry. Je­ scach k u l t u drobne, głównie cynowe i srebrne f i g u r k i , den, chyba omdlały f u n d a t o r retablo, nie stoi, lecz sie­ zwierzęce i niezwierzęce ( I I . 5 ) . dzi w bezruchu. W Na koniec w a r t o powiedzieć, że słowo retablo, re­ rejestrze zamieszczonych w książce r e p r o d u k c j i tablos w M e k s y k u i chyba w niektórych i n n y c h krajach retablo odnajdujemy i n n e zdarzenia, których pomyślne A m e r y k i Łacińskiej, nie oznacza t y l k o w o t u m , niepo- zakończenie religijni ofiarodawcy łączą z c u d e m . D o kaźnej płytki blaszanej z inskrypcją i stosownym malo­ t a k i c h zdarzeń włączyć należy r a t u n e k przed bandyta­ widłem. Otóż retablo, retablos, to również efektowne m i w czasie podróży pociągiem, uniknięcie śmierci c y b o r i u m , renesansowy czy barokowy wystrój poza w czołowym zderzeniu samochodów, czy ujście z ży­ mensą głównego ołtarza. W tej semantyce może się c i e m w czasie niespodziewanego runięcia słupów t r a k ­ ukrywać nieznana Europejczykom postawa niedziele- cji elektrycznej. Jedno z t y c h retablo zasługuje na osob­ nia sacrum na jego wzniosły i jakiś drugorzędny prze­ n ą uwagę. O t o ofiarodawca dziękuje za wyjście cało jaw, na oficjalne i nieoficjalne. z napadu na niego w samochodzie. Uważam t o w o t u m za interesujące, albowiem ukazani zostali napastnicy j a k o k o l o r o w i , tylko inaczej zabarwieni niż Meksyka­ 171 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c62194240328ce2e47476e967cc37b0.pdf ab398511b7e2985c45c9ffb1ad070b9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5406 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5024 Title A name given to the resource Pamiętniki poetyckie pustyń / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.85-99 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z nając z autopsji petroglify syberyjskie, mongolskie z Gobi, a także afrykańskie, głównie z Sahary, mogę z pełnym przekonaniem używać w stosunku do rytów naskalnych z Ameryki Foludniowej określeń: n aj n i e zwyklej s z e czy wyjąt­ kowe i niepowtarzalne. W stosunku do petroglifów z Azji i Afryki, amerykańskie wyróżnia przede wszystkim obecność wyobrażeń drobnych i najdrobniejszych zwierząt (owadów, pająków, ślimaków) oraz długość samej ekspozycji naskalnej, 7 tys. km, a w samym Peru 2 tys. km. JACEK OLĘDZKI Pamiętniki poetyckie pustyń Peru, ikonosfera petroglifów najniezwyklejszych W Ameryce nie byłem i już nie będę Chociaż już dawno bez trudności mogłem się tam znaleźć i dostatnio bytować. Żyją jeszcze w Northridge w Kalifornii ostatni znani sprzed wojny bliscy krewni, potomkowie Dyjecińskich z ul. Bednarskiej, dzieci dzisiaj staruszkowie - znanego generała od Ligi Morskiej i Kolonialnej II RP. Opuścili kraj całą piątką w 1939 roku Wszelako od jakiegoś czasu sympatyzuję z amerykanistami z Instytutu Krajów Rozwijających się i czę­ sto korzystam z ich dobrego słowa i merytorycznej pomocy. Zatem moja wiedza w interesującym mnie przedmiocie, między innymi peruwiańskich petroglifów, wiele ma do życzenia. Zawsze zajmowała mnie "kwestia kultury Polski" i jeśli ulegałem młodzieńczym pokusom interpretacyjnym, to bliżej, w krajach europejskich, w Azji i na koniec w Afryce. Jednakże, wciąż ulegając niepokojącym zaciekawieniom, od kilkunastu lat jestem niepokojony urzekającym fenomenem naskalnej sztuki Ameryki Łacińskiej. A w dziedzinie dawnej i współczesnej kultury artystycznej na świecie jestem - jak mi się wydaje - jakimś tam, intuicyjnie pojmującym rządzące nią prawa czy reguły, a bardziej jeszcze kształtujące ją odrębności i podobieństwa ści­ śle formalne. A więc bezwzględnie najistotniejsze w SZTUCE. Proszę amerykanistów o pobłażliwość, szczególnie- rozumienie mej spontanicznej ignorancji. Czasami w procesie poznania, w zbliżaniu się do prawdy w zainteresowaniach, ignorancja może być trochę pożyteczna, nie obezwładnia, nie paraliżuje woli. Nie potrafiłem być badaczem gabinetowym, ale w wieku zaawansowanej, błogosławionej starości, pozostaje bezruch i praca wyobraźni, dająca poczucie wolności ... Ponadto nieco pocieszające dla ignoranta jest to, że wczytując się w bibliografie znanych dysertacji fachowych, raz po raz natrafiasz na jawne uchybienia. Oto badacze od lat pracujący ze sobą w jednym zakła­ dzie naukowym nie cytują się, bo po prostu "nie wiedzą". Istnieją inne rozgrzeszające mnie osobliwości. Dlatego zacznę od bardzo ważnej dla mnie lektury, a przeoczanej przez doborowych znawców przedmiotu. Ambasador Republiki Kuby w Peru W kraju ojczystym był dyrektorem Muzeum Narodowego Antropologii i Archeologii, a w Peru, pełniąc dostojną funkcję ambasadora, był... niestrudzonym, mozolnym badaczem petroglifów w 72 miejscach wzdłuż Kordyliery Wschodniej Andów (2 tys. km). Oto on i jego monumentalne dzieło. ANTONIO NUNEZ JIMENEZ, PETROGLIFOS DEL PERU. Panorama mundial del arte rupestre, Editorial Cientifico-Technika Ciudad de La Habana, 1985, t. 2. Oprawa płócienna, papier kredowy, najwyższy poziom wydawniczy, blisko 1400 s. w tym 4000 ilustracji. 1985, o roku ów! Pojawienie się dzieł Jimeneza (wcześniej wydanych we Włoszech jego dwóch znakomitych, barwnie ilustrowanych książek poświęconych kubańskie­ mu malarstwu jaskiniowemu) w księgozbiorach UW rodziło nadzieję. W tym czasie, oczekiwanie na wydanie dysertacji habilitacyjnej trwało nawet sześć lat! A jak je wydawano? Po prostu wstydzę się powiedzieć. Miałem okazję poznania wielu polskich ambasadorów, żaden z nich nie daje się porównać do formatu człowieka reprezentowanego przez Jimeneza. Widać Polacy na placówkach to nie Latynosi, nawet z pięt­ nem komunistycznym. Od 1985 roku dzieło Jimeneza nawiedza mnie i prześladuje. Dzieło to odbiega od znanych mi "mądrzących" się dokonań. Może stanowić wzór niezwykle starannej i rozważnej pracy, przede wszystkim dokumentacyjnej. Wiadomo że w dziedzinie tak tajemniczej - jaką jest malarstwo i ryty naskalne czy na koniec geoglify z Nazca, albo innej części świata - łatwo, bardzo łatwo, w próbach objaśnień, tworzenia ogólnych interpretacji, dokonywać nadużyć, błądzić, by nie rzec, bredzić ... Chyba każdy coś wie o tym, jeśli czytał Wspomnienia z przYszłości, z powrotem do gwiazd albo czY się myliłem? Dzieło Jimeneza jest przemyślnie zbudowane. Po lakonicznych informacjach o petroglifach w innych częściach świata oraz oszczędnych- niczym przypisy porównaniach z odrębnymi rodzajami sztuki peru- �wiańskiej następuje prawdziwa lawina przerysów zarejestrowanych piktogramów. Można na ich podstawie mówić o ikonosferze. Oczywiście wyobrażeń, ale przy okazji też myślenia. I tu wielce przydatna staje się jedna z myśli i zarazem ważnych konkluzji Claude'a Levi-Straussa: zwierzęta bardziej się nadają do myślenia niż do jedzenia. Dlaczego przydatna? Albowiem, jak było powiedziane na początku tego tekstu, petroglify z Peru wyróżniają się spośród naskalnych rytów i malowideł z innych stron świata tym, że ukazują wyobrażenia najdrobniejszych zwierząt, aż po pająki czy owady (insekty). C. Levi-Strauss wyartykułował swoją bezcenną myśl, wykorzystując dane pochodzące głównie z zachodniej półkuli. A to być może dlatego, że kiedy pisał, sławny Smutek tropików, obezwładniły go zjawiska przetwarzania po konkwiście, zjawiska w kulturze Indian Ameryki Południowej z zakresu adaptacji i twórczego przetwarzania europejskich wzorów. Może, tak ongiś sądząc i po części dzisiaj, uniknąłem kontaktów z Nowym Światem, chociaż jedyny brat po każdym powrocie stamtąd (habilitacja w Cleveland, wykłady w Aims itd.) roztaczał mi ujmujące i do jakiegoś stopnia zachęcające wizje. Ale ad rem. Człowiek w pewnych okolicznościach nawet dzisiaj, w pełni- jak studenci afrykańscy- uwspółcześniony zjada z wielkim smakiem (na surowo) gromadnie zlatujące się do lamp ... termity. Pod lampami na najnowocześniej­ szych kampusach pozostają rano do uprzątnięcia tylko kopczyki skrzydełek. Gnębienie zębami pędraka w buzico kojarzy się z żuciem gumy - przez dziewczyny z Konga tłukące stępami sorgo - i to nie jest nam obce. Być może i pająki dają się wprowadzić do przełyku. Dlatego każda genialna myśl etnologiczna może być tylko genialna pozornie. Stąd wszelkie dalsze moje dywagacje proszę traktować jako przypuszczenie czy wręcz domniemanie. Co najbardziej urzeka w petroglifach z Peru? Odpowiadam od razu. Lapidarność formy obrazowania rzeczy, rzeczywistości, charakterystyczna dla kultur chłopskich. Czyli związanych przez pokolenia z uprawą ziemi w ekstremalnie nieraz trudnych warunkach. Ale tym cięższych, że bez użycia sprzężaju, czyli pomocy zwierząt. Mówimy więc o kopieniactwie, kopieniaczach, niezwykłych ludziach, którzy najprostszymi ręcznonożnymi narzędziami umieli pola na stopniach przygórskich tarasów zazielenić kukurydzą, ziemniakami i innymi roślinami. Oczywiście, sztuka naskalna to niekoniecznie dzieło chłopów. Przeciwnie, najczęściej, jak w Europie, Azji i Afryce, - łowców lub pasterzy. Wszelako mówimy o części Ameryki Południowej. I pod Saharą, i pod Nazca potrafiono stworzyć zdumiewający system podziemnych ujęć wodnych, niczym 86 "lochy Watykanu" albo warszawskie kanały. Uczynili to kopieniacze! W przypadku afrykańskimto-jak wiadomo - dzieło przybyszy, ich doświadczeń w stwarzaniu kwitnących oaz na pustyniach, ale w przypadku, który nas tu najbardziej interesuje, mamy możliwość poznania całkiem lokalnej, rodzimej wynalazczości. Być może miała ona związek z comunidades campesinas, czyli rzeczą niezwykłą - istnieniem wspólnot chłopskich · władają­ cych ziemią, jako jej właściciele. Mówię o tym, bowiem dzieje rolnictwa są niezwykłe jak zmiany klimatu itd. Sahara, nim spustynniała, była miejscem niczym sawanna, gdzie żyły słonie i żyrafy. Na stepach środko­ wej Mongolii, kiedy trawy jeszcze nie wyrosną, łatwo dostrzec ślady po ... zagonach i bruzdach. Twarcizi ewolucjoniści a za nimi marksiści, sądzili, że zawsze pasterstwo poprzedza w rozwoju rolnictwo. Dzisiaj powiada się, że Nazca jest sucha jak pieprz. Ale w 2002 roku jedna z pustyń na tym kontynencie, Atakama w Chile, ku zdumieniu świata pokryła się nie tylko trawą, lecz również ... kwiatami roślin raczej nietrawiastych. Zatem, szanowny Czytelniku, powracając do mówienia, że petroglify, a przy okazji należy - jak się wydaje- dodać również, sławne geoglify peruwiańskie, to dzieło wspólnot rolniczych i że to sztuka iście chłop­ ska ... Tylko chłopi na świecie od Starożytnego Egiptu, poprzez Japonię, Indie, aż po dawne Peru wiedzieli, co oznacza dla wegetacji roślin obecność ranidae, żab i ropuch. I stąd ich szczególna, więcej - zdumiewająca obecność w sztuce, o której wciąż mówię. Niczym leluja kurpiowska Oto jeden z rytów (il. l). N a kaktusie saguaro siedzi ptak, u dołu zaś, u podstawy, wyobrażenie żaby lub może ropuchy. W tym związku rośliny i dwu odmiennych zwierząt kryje się wiedza, jaką mają ludy uprawiające ziemię. Nieprawdopodobne ujęcie o charakterze syntetyzującej wiedzy o środowisku. Proszę zwrócić uwagę, jak realistycznie, a zarazem w zredukowanej do minimum formie, ukazany został ów komunikat. Patrząc na ryt, ptaka, saguaro, żabę, badacz Kurpiowszczyzny natychmiast skojarzy go z wczesną wycinanką z użyciem nożyc do strzyżenia owiec, równie lapidarną, syntetyczną formą lelui. Nazwa ma swój zwią­ zek - jak wiadomo - z gwarową odmianą słowa lilia, ale również z alleluja, czyli wielkanocnym śpiewem. Wiadomo zaś, że takie wycinanki pierwotnie tworzono do przystrajania izby w chacie przed Wielkanocą. W owej wczesnej lelui- niczym saguaro- jest ... wyobrażenie monstrancji. Z lewa i prawa u podstawy ukazywano serce gorejące. Wkrótce nazywano te religijne symbole burakami, bo pamięć nasza, nawet zbiorowa, jest zawodna. Nieważne są szczegóły, liczy się wielkie podobieństwo w twórczym, artystycznym myśleniu chłopów, bez względu na to, w której części świata żyli i z jakich korzystali środków przekazu. �jacek Olędzki • PAMIĘTNIKI POETYCKIE PUSTYŃ Inny ryt, Metafora * żaba pląsająca w koronie (il. 2), albo wyobrażenia niewielkich ptaków (il. 3-4), wywołują skojarzenia z podobnymi w swej istocie, a przede wszystkim w sposobie formalnej symbolizacji, ornamentyce ludowych wyrobów garncarskich z 2. pał. XIX w., chociażby tylko z Iłży czy Łążka Ordynackiego. Zbliżamy się do postawienia podstawowego pytania, w czym się kryje niezwykłość, o której jeszcze dalej będzie, czucia i badawczego determinizmu Antonio Nunez Jimeneza. Ale jeszcze przed tym pytaniem konieczna jest mała dygresja też komparatystyczna, pozwalająca docenić wielkość dokonania naukowego Kubańczyka Jimeneza. Geopoetyka Otóż, zacny Czytelniku, wyobraź sobie, że Antonio Nunez Jimenez, jest również autorem Geopoetyki (Hawana 1992). Trzeba mi było zająć się petroglifami amerykański­ mi, aby do mej słabej geograficznej wiedzy trafił ów odkrywczy, wręcz genialny termin. Obcując z warszawskimi geografami na co dzień, od wielu lat nie spotkałem się z podobnym spojrzeniem na jeden z możliwych aspektów tej doniosłej nauki. Jimenez nie jest geografem, raczej historykiem, ma na swym koncie książkę sławiącą rewolucję kubańską, zapewne też dlatego mógł pojawić się ów odkrywczy termin geopoetyka. Wprawdzie na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych mamy dwie poetki, jednego geografa humanistę, ponadto autorów geografii różnorodności, ale ów kierunek i owe poetki obezwładnia konwencja, sciencji czy zawodowych stałych powinności. U Jimeneza się tego nie czuje, może dlatego że jest Latynosem, jak Marquez, Borges i członkowie środo­ wiska literackiego Argentyny, które na lata w swym czarodziejskim świecie uwięziło, a może usidliło, naszego wielkiego Gombrowicza. Geopoetyka kojarzy się ze znanym określeniem "pejzaż semiotyczny", czy z myśleniem Osipa Mandelsztama w jego Slowie i kulturze, pozwalającym mi przed laty ukuć sformułowanie "poetycka teoria kultury". Dzięki Jimenezowi zakres poezji należy poszerzyć . Otóż można być poetą nie pisząc, lecz kując w skale, czynić to nie indywidualnie, ale zbiorowo. Nie wykluczam, że owa skłonność do poetyckiego postrzegania rzeczywistości jest tak prastara jak dzieje czło­ wieka. Geopoetyka Jimeneza prezentuje się znakomicie. Książka wydana została na Kubie, tak jak dzieło poświęcone petroglifom z Peru. To niezwykłe, jeśli weźmie się pod uwagę, jak w latach 80. wydawano książki naukowe w europejskim kraju dyktatury komunistycznej. Zdaje się, że poezja sięga do myślenia określanego między innymi tym jednym słowem. Otóż w naszych petroglifach odnajdziemy takie metafory: chwytanie przez człowieka, ręką lub za pomocą prymitywnej chwytki, promienia słońca lub gwiazdy. Niczym w tekście jakiegoś śpiewanego u nas niegdyś szlagieru, uchwycić promień słońca... Można te przedstawienia interpretować tak jak, to uczynił zwięźle Jimenez: "pomnażanie dobra słońca". Ponieważ przy gwieździe podobnej uwagi nie ma, uzupełniam. To odwieczne nasze pragnienie, aby gwieździstego nieba nie przesłaniały nocą chmury. To pragnienie ludzi na Ziemi, bez względu na miejsce, w którym żyć im przyszło. Pragnienie odwieczne, niezmienne, powszechne. Tak mi się wydaje. Fostrzegamy w rytach naskalnych z Peru, niczym w poetyckim poemacie, eksplikacje, w których - niestety - rozpoznawalne i jako tako zrozumiałe są pojedyncze wyobrażenia, np. żaby, jaszczurki, jakiegoś czworonoga czy człowieka w przebraniu wieńczącym głowę (masce?) . Nie ma w tych petroglifach elementów kronikarskich, dotyczących sfery wpływów kulturowych czy cywilizacyjnych, jak w rytach z Mongolii, ukazujących często chińskie dwukołowe wozy ze szprychami, z budą na wierzchu dla dostojnika. I nie odnajdziemy "lirycznych" wyobrażeń kobiet, jak w odkrytych malowidłach naskalnych na Saharze w Tassili. To surowsza lub oszczędniejsza w swych uniesieniach poezja. I tak jak w tego rodzaju poezji liczy się przede wszystkim słowo, tak i w tych rytach występują lapidarne skróty formalne, zawsze wykute jednym, cią­ głym działaniem, bez jakichkolwiek świadectw kłopo­ tów związanych z twardym tworzywem i posługiwaniem się prymitywnym narzędziem. Również w tych słowach­ rytach nie występują jakieś - o zgrozo - upiększenia. Metaforą pośród rozmaitych, obficie występują­ cych w omawianych petroglifach przedstawień jest przede wszystkim znak krzyża równoramiennego, nieraz wyłaniający się z wyobrażenia żaby z rozłożonymi kończynami (il. 5-6). Ostatecznie znak ów będzie pojawiał się w rytach samoistnie, a podobne do niego można, o dziwo, spotkać na świecie, w Skandynawii czy Nowej Zelandii, oczywiście w realizacjach bez wpływów chrześcijańskich. Uczestniczące w plenerach Murzynowa dwie malarki w jednym znaku dostrzegły ów osobliwy związek wyobrażenia realistycznego z abstrakcyjnym i swoje obrazy, ukazujące Matkę Boską Bolesną i Jezusa w Ogrójcu, "przyozdobiły" nimi. Obraz Matki Boskiej jest prezentowany w ekspozycji Pod wiosłem zielonym na ul. Karowej. To dzieło Beaty Jaszczak. Nasi uczeni, antropolog historyczny i opromieniony sławą znawca światowych megalitów archeolog, objaśniając ryt ukazujący krzyż, korzystają z terminu kosmogram (Z. Krzak 1981, J. Trzeciakowski 1987). �t ~ 4 ·~ ........ .... ... ~·. ·::..:·.. ·. :· ::: ... -.· ...:........ .·.:.. . ·.·.·: .. ... ...... .·;; • 9 .. •••!. ••••• ~ ..... 5-6 ~. -..-.. .. .. ~ ~ .... -. ··--. ·--' .. • ••• ._ 7 ...... . /!3:,; 11 12 l. Saguaro, żaba i ptak. Reprodukcja z A. N. Jimenez, Petroglifos del Peru, fig. 1486, Cochineros, wys. ok. 40 cm. 2. Żaba w koronie, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 473, Yonan, wys. ok. 30 cm. 3-4. Ptaki, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 696, Al to de la Guittara, fragment kompozycji szer. ok. 1,20 m., fig. 1717, Huancor, szer. ok. 50 cm., fig. 1813,tamże, wys. ok. 80 cm. 5-6. Krzyże równoramienne i żaba, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 1268, Checta, szer. ok. 20 cm., fig. 621, Altode la Guitara, wys. ok. 20 cm. 7. Komar, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 866, Queneto, wys. ok. 160 cm. 8-9. Deszcze, strugi i krople, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 117, Cerro Mulato, wys. ok. 60 cm., fig. 143, tamże, wys. ok. 70 cm., lub fig. 88, tamże (z zwierzętami), wys. ok. 40 cm. 10-11. Pająki, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 1930, La Caseta, wys. ok. 70 cm., fig. 148, Cerro Mulato, wys. ok. 20 cm. 12-13. Chwytanie promienia gwiazdy, A. N. Jimenez, Petroglifos ... , fig. 158, Cerro Mulato, szer. ok. l m, chwytanie promienia słońca, Huanacor, fig. 1791, szer. ok. l m. 14. Roślina, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 1582, Huari, wys. ok. 50 cm. 15-16. Tancerze sławiący powrót wojowników z trofeami ściętych głów wrogów, Jimenez, Petroglifos .. ., fig. 2303, Toro Muerto, dł. ok. 2m., fig. 2304, tamże, jeden z wojowników, ryt zachowujący szczegóły. 17. Tancerze, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 2223, Toro Muerto, dł. ok. 220 cm. 88 �jacek Olędzki • PAMIĘTNIKI POETYCKIE PUSTYŃ 14 Wyczuwam w twórczości naskalnej rytownictwa czy malarstwa jako ważny, a może najważniejszy, czynnik sprawczy, autoteliczną chęć czy wewnętrzną potrzebę dania świadectwa istnienia. Niekoniecznie świadomie, lecz zawsze spontanicznie i bezinteresownie ... Tak. Co innego geoglify ... Tu mogły dojść do głosu czynniki heteroteliczne, związane z mocarstwem królestwa Inków. Poezja należy niewątpliwie do najbardziej wyrazistych przejawów owej czułej, spontanicznej potrzeby dania świadectwa. Podobnie jak muzykowanie dla własnej przyjemności. Stąd określenie Poetyckie pamiętniki pustyń, zainspirowane bezpośrednim spotkaniem z Geopoetyką Jimeneza (dzięki nieocenionej Beacie Maciejewskiej). Wspomniane wcześniej tajemnice sztuki mogą nieraz być, ale nie zawsze, stosunkowo -jak się wydaje łatwe do rozpoznania, wśród jeszcze żyjących artystów, i dodać należy- tam, skąd kulturowo badający pochodzi. Gorzej jest ze szwajcarskim bogatym hotelarzem "na wyjazdach" czy z Niemką Marią Reich, która poświęciła 40 lat życia w Peru na zgłębianie astralnych kalendarzy w tamtejszych geoglifach. Kultury artystyczne, szczególnie ludów pierwotnych, dla nas kształconych, żyjących w zupełnie innym czasie, pozostaną na długo, a może na zawsze, TAJEMNICĄ NIEODGADNIONĄ. Każda próba czyniona w tej dziedzinie -jak to postanowił rozgłosić na cały świat Daniken - może być chybiona, a nawet graniczyć z brednią. Stąd dzieło A. N. Jimeneza stanowi wzór postępo­ wania badawczego. Proszę zwrócić uwagę, że autor ograniczył się do minimum interpretacji czy jakichś komentarzy z własnej strony. Czasami korzysta z krótkich tekstów innych osób. Natomiast dokonał zdumiewającej, nieprawdopodobnej, użyję tego nieeleganckiego w środowiskach akademickich słowa, roboty. Roboty dokumentacyjnej. I jeszcze jeden ważny szczegół w jego niezwykłym dla poznania sztuki Peru dziele: dosyć dyskretnie wprowadza zdjęcia geoglifów oraz wyobrażeń w wyrobach ceramicznych, pochodzących z wykopalisk archeologicznych. Odczytuję to jako rodzaj kompleksowego rozumienia dziedzictwa artystycznego Peru, inaczej mówiąc, traktowania tego dziedzictwa, w jego bogatych i rozmaitych przejawach, jako modelu kultury jednorodnej z cechami �b a. 18. 19. 20. 21. 22. 23. c:l c Skały wapienne w Cerro del Samuario de Cumbemayo. Reprodukcje zdjęć z A. N. }iminez, Petroglifos del Peru Wielka rozmaitość skal, grubo i drobnoziarnistych, granity, piaskowce i wapienie. Rumowisko granitowe w Huaricanaga. Kamienie, siedlisko zmarłych w Alto de la Guitarra. Głaz granitowy z wyobrażeniami żab i deszczu w Palamenco. Tancerze sławiący powrót wojowników z trofeami ściętych głów wrogów, Jiminez Narzędzia rolnicze według: M. Frankowska, Podstawy gospodarki wiejskiej Peru. Motyka i tłuk kamienny, a i c mogły słu­ żyć przy pracach kamieniarskich, sporządzaniu rytów. ~l <Ł 90 f 9 h �Jacek O~dzki • PAMIĘTNIKI POETYCKIE PUSTYŃ powtarzających się Ponownie Peru motywów czy form obrazowania rzeczywistości. Chcesz lub nie, ale w świetle takiego postępowa­ nia, możesz samodzielnie dopuszczać swoje własne "interpretacje" czy domysły. Do takich należy, między innymi, mniemanie, że w gigantycznej pracy przy geoglifach dochodziły do głosu- jak w przypadku piramid amerykańskich i egipskich - "kaprysy" albo mówiąc inaczej - potrzeby władców dysponujących rzeszami poddanych . .. Bukiet okazały pomyłek Tajemnice sztuki dawnej, szczególnie prekolumbijskiej, albo są jako tako rozpoznawalne, np. w przypadku solidnie udokumentowanych przez A. N. Jimeneza petroglifów z Peru, albo wciąż niepojęte. Tak należy powiedzieć, kiedy stawia się pytanie o genezę geoglifów z tej samej części świata, sąsiadujących ze sztuką naskalną. Śródtytuł sprokurowałem dzięki nieocenionemu Erichowi von Danikenowi, który rozprawiając się z kilkunastoma interpretacjami pochodzenia geoglifów wykluczającymi udział kosmitów, znaleźć się powinien w owym bukiecie w samym środku, jako kwiecie najokazalsze, najbardziej zachwycające. Jednakże należy przyznać, że w jego Czy się myliłem ? Nowe wspomnienia z przYszłości, znajdziesz sporo ważnych informacji o środowisku naturalnym Nazca, których próżno szukać w pracach geografów amerykanistów. I co istotne, wypowiedzianych trafnie, zwięźle, bez specjalistycznych zawiłości. To zjednało autorowi ogromną rzeszę czytelników, chociażby w Polsce. Nie przeszkadza to, aby jego fantasmagorie, wywodzące się z fałszywej tezy o kulcie cargo z Nowej Gwinei, grasowały po świecie w internecie, jako "pasy startowe". Powiedziałem o tezie fałszywej . A to dlatego, że wg Jerorno Jacopetiego i jego głośnego filmu Mondo cane, ukazującego Gwinejczyków sławiących przez siebie zbudowane samoloty (niczym obiekty kultu), istnieje prostackie mniemanie o ludach pierwotnych. W niczym niezbliżone do rozumienia danej nam wyobraźni bajkowej, potrzeby imaginacji itp. Z czasem może przybędą nowe próby wyjaśnienia genezy i sensu geoglifów. I być może będą to próby pozbawione dotychczasowej fantasmagorii. N a razie pozostają owe geoglify przykładem dokonań niepoję­ tych. Wszelako jest też faktem niezbitym, że w omawianych tu petroglifach i również geoglifach występują wyobrażenia zwierząt bardziej nadających się "do myślenia niż jedzenia" (C. L. Strauss) . Należą do nich pająk , koliber i chyba również ... małpa. przerwie, spowodowanej złamaniem we domu nogi, mogę kontynuować pisanie o najwspanialszych petroglifach na świecie, czyli dziedzictwie kulturowym i artystycznym prekolumbijskiego Peru. W tym upartym pisaniu, szczególnie przy podejmowaniu próby interpretowania sensu całego przedsię­ wzięcia (łącznie z peruwiańskimi geoglifami), znaczenia, czyli rozumienia przeznaczenia poszczególnych w tych działaniach sprzed wieków wyobrażeń pewnych tylko zwierząt oraz ludzi, niezwykle pomocne staje się klasyczne już w etnologii - studium Claude'a Levi-Straussa, Totemizm dzisiaj. Korzystać będę ze wznowionego wydania, w przekładzie Anieli Steinsberg, wydawnictwo KR, Warszawa 1998. Dzieło wydane zostało po raz pierwszy we Francji w 1962 roku. I do dzisiaj sięga­ my do niego, wcześniej nie dostrzegając w nim wciąż szalenie istotnych ustaleń i stwierdzeń autorskich. Autor przebrnął przez nieprawdopodobną liczbę prac, w których jest mowa o totemizmie, ale tylko nieliczne z tej niewyobrażalnej masy zapisanych relacji stanowić będą w jego studium główną osnowę rozważań i ostatecznie przyjętych stwierdzeń. W pracach poświę­ conych kulturze ludów pierwotnych XIX i początku XX wieku totemizm stanowi nieodłączny składnik prowadzonych rozpoznań. Niezwykły sukces zainteresowań totemizmem można porównać do obsesyjnego w średnio­ wieczu tropienia grzechu pierworodnego. W przypadku ludów pierwotnych -jak u Eskimosów - koniecznie dopatrywania się istnienia kultów totemicznych. Tam zaś, gdzie się one bujnie rozwijały, przechodzono do porząd­ ku rzeczy, nie próbując rozpoznać zawiłości owych kultów. Podobnie się działo w średniowieczu z teologicznym znaczeniem grzechu pierworodnego. Tam gdzie były jakieś podstawy stwierdzenia jego triumfu, uznawano zjawisko za nader oczywiste, aby się mu przyjrzeć dokład­ niej. Natomiast sytuacje np. bezżenności mężczyzn, istnienia do końca swych dni starych panien podlegały mozolnej analizie, aby widzieć w nich piętno adamowe, konsekwencje zdarzenia biblijnego w raju. Ważna książka, która będzie nas przez jakiś czas zajmować, nie jest poprzedzona żadną dedykacją w rodzaju: rodzicom, moim dzieciom, mej mistrzyni "w uczoności" itp., dedykacjom coraz częstszym pośród zdolnych lub pracowitych reprezentantów Nauki. Natomiast interesujące nas dzieło otwiera motto z 52. wykładu filozofii pozytywnej Augusta Comta. Motto to można traktować jako rodzaj tezy czy podstawowego założenia przyjętego przez autora w prowadzonych wywodach w jego rozprawie. Początek motta to: .. .Prawa logiczne, które ostateczPo długiej własnym nie rządzą światem (. . .) -stosują się nawet w snach ... Strauss rozpoczyna swoje wywody charakterystycznymi dla niego błyskotliwymi, śmiałymi i wielce poruszającymi porównaniami losów pojęcia totemizmu do historii wzlotu i na koniec zapomnienia terminu z końca XIX wieku, histeria. �Od siebie dodam, że -jak wiadomo- jeszcze przed ze słowa histeria korzystano u nas w Polsce przy byle okazji. Wydaje się, że zanik tego terminu wiąże się z jednej strony z pełniejszym dzisiaj rozeznaniem skłonności tkwiących w osobie ludzkiej, a z drugiej, rodzajem deprecjacji przesadnie czy pochopnie diagnozowanych cech człowieka. I dlatego dopatruję się skutków tego ważnego procesu w dosyć lekceważą­ co, lub pobłażliwie wypowiadanych od jakiegoś czasu słowach, nieraz z uśmiechem, a nie pryncypialnie i ponuro: psychiczny i fizyczny, schizo i schizio, czubek, głupi oraz wśród ludu- p ... dolec. Już na wstępie Totemizmu ... korzysta ze wspomnianego argumentu, że Eskimosi, miłośnicy fok, otaczają­ cy czcią białe niedźwiedzie, najcierpliwsi z cierpliwych łowców ryb, korzystający z psich zaprzęgów, nie znają żadnej ze znanych licznych odmian totemizmu. Do tego argumentu autor będzie się odwoływał jeszcze parokrotnie. W dalszej części z wielką starannością przybliża czytelnikowi- jak mówi- wybrane spośród 42-44 teorie totemizmu: (. .. ). Radcliffe-Brown wypowiedział się co do totemizmu w 1929 roku w sposób tak samo negapółwieczem tywny jak Boas, uwzględniał jednak silniej fakty australijskie, proponując rozróżnienia praktycznie takie same jak Elkin. Ale podczas gdy Radcliffe-Brown używał tych rozróżnień, aby doprowadzić do -jeśli można się tak wyrazić - rozsadzenia pojęcia totemizmu - Elkin zwraca się w innym kierunku: z różnorodności australijskich form totemizmu nie wysnuwa - po Tylorze, Boasie, Radcliffe-Brownie - wniosku, że pojęcie totemizmu jest nieustalone i że sumienny przegląd faktów prowadzi do zachwiania koncepcji. Ogranicza się on do zakwestionowania jedynie jedności totemizmu, tak jakby myślał, że uratuje jego realność - pod warunkiem sprowadzenia go do wielości form heterogenicznych. Nie ma dla niego jednego totemizmu, lecz istnieją totemizmy, z których każdy jest niedającą się do niczego sprowadzić całością. Zamiast przyczYnić się do zniszczenia hydry (tak, to słowa samego autora Totemizmu) i (to na terenie, na którym mialoby to znaczenie decydujące, ze względu na rolę, jaką odgrywały fakty australijskie w wypracowaniu teorii totemistycznych), ćwiartuje ją i zawiera pokój z kawałkami. A właśnie samo pojęcie totemizmu jest złudne, a nie tylko jego jedność. Inaczej mówiąc, Elkin myśli, że można reifikować pojęcie totemizmu, pod warunkiem że się je zatomizuje. pod jego nazwą rozważać różniące się zjawiska kultowe. Nas będzie wszelako interesowało nie samo zjawisko totemizmu lecz przy okazji jego badania nagromadzenie danych, które posłużą próbie rozumienia sensu, kultowego znaczenia peruwiańskich petroglifów. W cytowanym wyżej tekście poznaliśmy już dwóch wielkich amerykańskich badaczy kultur pierwotnych, F. Boasa i A. R. Radcliffe-Browna. O mniej znanym A. P. Elkinie pisze Strauss "australijski etnograf słynący z najwyższego uszczegółowienia danych". Obok tych badaczy wystąpią w książce Najsławniejsi. Ich wyliczenie zajęłoby prawie stronicę. Ale nie zrezygnuję z wymienienia niektórych. Listę tę otwiera H. Bergson, a po nim następują: G. Dumezil, E. Durkheim, E. E. Evans-Pritchard, R. Firth, ]. G. Frazer, S. Freud, A. L. Kroeber, R. Linton, R. H. Lovie, Me Lennan,. P. Murdock, J. J. Rousseau, B. Spencer, F.]. Gillen, T. G. H. Strehlow, N. W. Thomas, E. B. Tyrol, Van Gennep oraz D. Zelenine. Pośród tych znakomitości znajduje się również "niezrównany badacz etnograficzny B. Malinowski. I jeśli z jednymi teoriami, jak w przypadku E. Durkheima, rozprawia się krótko i zwięźle, pozbawiając totemy- jak wielki francuski uczony sobie życzył- świę­ tości (s. 79), to w przypadku Firtha, Elkina i Malinowskiego mamy w książce dane - chociaż krytyczne - to obszerne, nacechowane wysokiego stopnia szacunkiem, ponadto rzetelnością w referowaniu wyników prowadzonych badań. Przypatrzmy się kłopotom związanym z interpretacją "pożyteczności" zwierząt czy zjawisk naturalnych, trafiających w obręb zainteresowań, które badacze nazwali totemicznymi; będzie o kłopotach Malinowskiego: ( ... ) . A zatem z szacunku dla zasad trzeba przeprowadzić różne manipulacje z kategorią interesu, nadawać jej za razem stosowny sens, tak że postawiony na począt­ ku wymóg empiryzmu przeksztalca się stopniowo w werbalizm, petitio principi i tautologię. Sam Malinowski nie zdalał wytrwać przY aksjomacie (który jest podstawą jego systemu) sprowadzającym gatunki totemiczne do pożytecz­ nych, przede wszYstkim jadalnych; był od razu zmuszony do powolania się na inną motywację lub lęk. Ale dlaczego spotyka się w AustraUi totemy tak odbiegające od normy, jak śmiech, różne choroby, wymioty, zwloki?(s. 84). każdym Wszystko dotąd dla naszych celów interpretowania sensu wyobrażeń występujących w petroglifach z Peru ma dosyć abstrakcyjne znaczenie. Postarajmy się jednak potraktować to jako rodzaj wstępu, albowiem już na stronie następnej znajdujemy wiadomości mające niezwykle istotne znaczenie. Chodzi o stosunek człowieka pierwotnego do ... pijawek, a bardziej jeszcze do much, szczególnie zaś komarów. Oto dzięki badaczowi U. McConnelowi, The Wik-Munkan, Tribe of Cape York Peninsula, "Oceania", t. I (1930-1931), nr 1-2, s. 161, mamy z wybrzeża zatoki Carpentaria w północnej Australii taki bezcenny zapis: Tak czy inaczej, hydra w całości czy uczenie poistnieje. I autor będzie ją "hołubił i czule do końca doglądał." Przypomnę tym, co zapomnieli metaforyczne rozumienie hydry z mitologii greckiej, że stanowi określenie zła (potwora), którego nie sposób pokonać. Sam Herkules starał się potwora-hydrę uśmiercić, odcinając jej głowy. Ale na miejsce głów odciętych wyrastały głowy nowe. Dlatego może bardziej istotne niż owa hydra, jest drugie słowo czy określenie: "samo pojęcie totemizmu jest złudne". Inaczej mówiąc, totemizm, to uczonych złudzenie, że można ćwiartowana 92 �Jacek Olędzki • PAMIJ;TNIKI POETYCKIE PUSTYŃ Muchy i komary są taką plagą, że na pierwszy rzut oka trudno zrozumieć, dlaczego istnieją obrzędy mające na celu ich rozmnażanie ... Nie należy jednak zapominać, że muchy i komary, chociaż nieznośne jako takie, są ściśle związane z tym, czego tubylec pragnie ponad wszystko w pewnych porach roku, tubylec mianowicie pragnie w i elki e g o d e s z c z u. (Podkreślenie ].O.)! Oto wyobrażenie komaropodobne z rytów naskalnych w Peru, ił. 7. Na wystawie, o której mówiłem na wstę­ pie zostało ukazane pośród innych, najdrobniejszych zwierząt, płazów, mięczaków, pająków i owadów. Od razu należy powiedzieć, że o wiele częstsze w peruwiańskich petroglifach są wyobrażenia pająków, a nade wszystko żab i ropuch. Te trzy zwierzęta - ich nagłe pojawianie się i panujące wśród nich ożywienie - możemy obserwować także w Polsce. Stanowią one widome znaki, że po nękającej suszy spadnie z dawna oczekiwany deszcz. A zatem pojawianie się w sław­ nych amerykańskich rytach naskalnych owych wyobrażeń - znaków zmiany pogody - możemy interpretować jako obrzędowe z czcią czynione zaklęcie mają­ ce spowodować najcenniejszą w obrębie płaskowyżu Nazca rzecz - d e s z c z. Zresztą oprócz wyobrażeń deszczowych zwierząt pojawiają się w tych rytach prawdziwe wizerunki opadów. Mogą nimi być ukośnie wykute kreski w znacznych ilościach albo równie liczne kropki, okrągławe wgłębienia (il. 8-9). Chodziłoby o dwa rodzaje deszczu? Zacinającej swymi strugami ulewy i... choćby mizernego deszczyku ... Jak się dowiadujemy z bezcennego źródła, Bogowie i ludzie z Huarochiri, zapisków z końca XVII w., dotyczących świadomości religijnej nawracanych w Peru Indian (przekład, wstęp i objaśnienie Jan Szemiński, Wydawnictwo Literackie, Kraków-Wrocław 1985), pająk zajmował w niej osobliwie doniosłe miejsce. Na podstawie owego źródła można mniemać, że uznawano pająka za pośrednika między światem żywych a zmarłych. Natomiast, uwaga(!) - to niesłychanie ważne - za ich, przodków - siedlisko, podobnie jak w innych częściach świata, nie wyłączając Polski uznawano kamienie i skały. W przypadku Peru ryty naskalne można interpretować jako komunikaty skierowane do przodków, którzy życzenia i prośby wyraża­ ne w konkretnych, symbolicznych wyobrażeniach, zrozumieją z przejęciem, albowiem za życia doświad­ czali tych samych trosk i nieszczęść. Cytat, jaki przedstawię, uprzedzam, jest dosyć długi. Wszelako zawarte w nim wiadomości mają dla rozumienia peruwiańskie­ go fenomenu monumentalnych geoglifów i skromniejszych, niekończących się "pacierzy" petroglifów, niewyrażalne, liczące się znaczenie: Już w innych rozdzia- łach mówiliśmy opłakiwali o tym, jak ludzie idąc czcić Pariacakę i karmili swoich zmarłych. Wspominając te podzisiejsi ludzie, ponieważ nie stali się jeszcze do- częstunki, brymi chrześcijanami, powiadają: "Na WszYstkich Świętych Hiszpanie tak samo karmią i częstują swoich nieboszczyków i ich kości, chodźmy więc i nakarmmy naszych zmarłych". W dawniejszych czasach zanosili tam jadło, ile i jakie jest, a wszystko dobrze ugotowane. Po śmierci człowieka, wspominając, jak było bardzo dawno temu, czekali i mówili: "Nasz zmarły po pięciu dniach wróci, zaczekajmy więc". Od jego śmierci przez całe te pięć dni czuwali przez wszystkie noce. Piątego dnia jedna z kobiet, wło.żywszy dobre szaty, szła do Yarutini mówiąc: "Stamtąd go przyprowadzę" albo "Tam będę czekać". Kobieta, o której mówimy, szła niosąc swoje piwo i jadło. Słyszałem, że w miejsce, które nazywamy Yarutini, po wschodzie słońca przybywała dusza. Dawnymi czasy były to dwie, trzy duże muchy. Ludzie nazywają je llacsa anapalla. Siadały na tych szatach, które ona przyniosła. Siedziała tam dość długo, a gdy część tych robaków hunancoy odeszła, mówiła: "Dalejże, chodźmy do wsi", i wracała zabierając ze sobą tylko jeden maleńki kamyk, jakby chciała powiedzieć: "To właśnie on". Gdy docierała już tutaj i gdy jej dom czym prędzej porządnie wysprzątano, zaraz zaczynali ów kamyk karmić, a nakarmiwszy, poili. Gdy nieboszczyk jadł, i oni jedli. Już pod wieczór wszyscy jego krewni tańczyli, pięciokrotnie śpie­ wając i zalewając się łzami. W chwili gdy piąty raz skoń­ czyli śpiewać, tańczyć i płakać, wyrzucali na ulicę kamyk, który przyniosła, mówiąc: "Teraz wracajmy, już nie umrzemy". do kościola I oto oczekiwana, najważniejsza wiadomość. Tego dnia wróżyli sobie przy pomocy pająka mówiąc: "Czemu umarł ten człowiek?" Jeśli ów odpowiedział: "Bo ten czy tamten się rozgniewał", "Bo się rozłościł" albo jeśli wskazał któregokolwiek boga lub Pariacakę, albo wymienił kogokolwiek z nich, kończyli to ofiarą ze świnki morskiej i innych rzeczy, zależnie od wskazanego. Tyle wiemy o ludziach zmarłych (i l. 10-11) . Teraz w Guarocherim albo też w Quintim podczas Wszystkich Świętych, jakeśmy wspominali, nadal jeszcze mówią: "Zanieśmy coś gorącego do kościoła", i nagotowawszY ziemniaków, umieszczają je tam z suszonym mię­ sem, dobrze przyprawionym papryką, jakoby po to, by je żywi ludzie jedli; zanoszą też pieczoną kukurydzę i gotowane mięso, a poza tym dla każdego po jednym dzbanku piwa. Ponieważ oni kładą te rzeczy na znak, że ich nieboszczycy je jedzą, że właśnie po to, by uczcić ich pamięć, skła­ dają im te różności świeże i jeszcze gorące (s. 94-95). * Ukazywane w rytach przedstawienia pająków czy ptaków to - jak się wydaje - przejaw kultów samoistnych tych zwierząt, ale również rodzaj znaków na niebie oczekiwanej zmiany pogody czy wręcz pory roku, jak w przypadku nagłego przylotu z końcem zimy bocianów afrykańskich do Europy. Ogromnych rozmiarów wyobrażenie w peruwiańskich geoglifach, kolibra, pająka oraz małpy (znane są "deszczowe tańce małp") to inny rodzaj zaklęć. Wykonanych w taki sposób, aby w obrzędzie zaklinania deszczu mogły uczestniczyć �większe zbiorowości ludzkie i- jak można się domyślać - korzystające z zachowań oralnych, śpiewnych, muzycznych czy tanecznych lub dla ludów pierwotnych tak charakterystycznych, tanecznopodobnych wystę­ pów w maskach, o zdecydowanie narracyjnym, teatralnym charakterze. W innych częściach świata wykorzystuje się w tych celach specjalne place przypominające nieraz stadiony, natomiast w Peru służyły temu ścieżki wykonane z towarzyszącym im przesłaniem, może rodzajem magicznego założenia, które pewien znany fantasta nazwał "pasami startowymi" pojazdów kosmicznych. Włączanie kosmitów do spraw czysto ludzkich jest rodzajem anomii (termin wprowadzony do nauki przez E. Durkheima), oznaczającym kryzys, rodzaj nieoczekiwanych, a zarazem przyspieszonych przemian w dziejach itd., no i rodzaj lęku czy niepokoju panującego w danej zbiorowości. Niewykluczone, że geoglify peruwiańskie mogły mieć jakiś związek z anomią, która nawiedziła przed wiekami Inków. I w zasadzie przedstawiona próba rozumienia sensu petroglifów i geoglifów z Peru stanowi dosyć kompletną interpretację, a zarazem włącza się do okazałego już bukietu - używając słów znanego kosmitofila - zastanowień nad jedynym tak okazałym i zarazem wyrazistym przejawem sztuki naskalnej na świecie oraz, w pełnym rozumieniu znaczeniu tego słowa, naziemnych kreacji artystycznych. Pozostaje jednak nadal rodzaj niedosytu w pojmowaniu omawianego tu zjawiska. Dlatego skierujmy jeszcze uwagę na obfitujące w wiadomości studium C. L. Straussa. Otóż u U. McConnela ów dla nas mający niesłycha­ ne znaczenie cytat, z którego dowiedzieliśmy się, jak osobliwie czcić można muchy i komary jako zwiastuny deszczu, znajduje się zastanawiająca wiadomość o wyjaśnianiu sobie zjawiska spadającej gwiazdy, od razu dodam, że owo zjawisko w myśleniu europejskim łączone jest zazwyczaj z czymś zdecydowanie optymistycznym, np. spełnieniem się pomyślanego w czasie lotu gwiazdy życzenia, w obszarze wyobraźni ludów badanych u wybrzeża zatoki Carpentafia w północnej Australii uzyskuje zasadniczo inne, negatywne proroctwo. Stanowi- niczym pohukiwanie u nas nocą puchacza - zapowiedź śmierci, "zwiastuje śmierć krewnego" (s. 85). W peruwiańskich rytach naskalnych (il. 12-13) odnajdujemy dwa intrygujące wyobrażenia, jedno zdecydowanie astralne, a drugie solarne. To drugie Jimenez opatruje objaśnieniem: "pomnażanie dobra słoń­ ca". I w pełnej zgodzie z naszym potocznym rozumieniem roli w życiu słońca, słoneczka, odbieramy owo objaśnienie jako całkiem sensowne. Powiem więcej, wpatrując się w to przedstawienie, na którym postać człowieka wyciągniętą ręką sięga do jednego z promieni, natychmiast skojarzyłem sobie to z popularną jakąś naszą pogodną piosenką na lato o "chwytaniu promienia słońca", a więc z niezbyt wyszukaną na tę porę roku metaforą, oczywiście w klimacie europejskim mają- 94 cą swój zamierzony sens. Na drugim przedstawieniu ludzka korzysta przy sięganiu do promienia gwiazdy z prostego urządzenia, popularnego (głównie u hodowców koni czy bydła w Ameryce Południowej), które nazwałbym chwytką. Zakończona ciężarkami, rzucona w odpowiedni sposób, pęta zwierzęciu pęciny i powala je na ziemię. Może więc w strefie peruwiańskiej suszy nie chodzi o "pomnażanie dobra słońca," ale o coś całkiem przeciwnego, powstrzymanie jego morderczego dla roślin i zwierząt działania. I również w przypadku chwytania go jakieś nieszczęście ... Zresztą, wyobraźnia ludów jest tak nieodgadniona, zawiła i obfitująca w niepojęte dla nas, współczesnych, możliwości korzystania z niej, że wszystko to, co napisałem, proszę traktować wyłącznie jako rodzaj przypuszczenia. Wielości ich i odmienności nie sposób - przy najlepszych chęciach - przewidzieć, a cóż dopiero po prostu sobie wymyślić ... Tak jest chociażby z naszym, polskim wróżeniem z pohukiwań puchacza. Czy i w tym przypadku sąd Augusta Comta, że prawa logiki są wszechwładne, może być pomocny, aby postrzegać jakiś związek mię­ dzy zachowaniem nocnym sowy, a oczekiwaniem czyjejś śmierci? O wiele łatwiej ten związek, mający cechy myślenia logicznego, postrzegam w australijskim przypadku łączenia zjawiska spadającej gwiazdy również ze śmiercią. Wszak ubyło na nieboskłonie jednej gwiazdy ... I znowu nasze europejskie wróżby spełnienia łą­ czone z tym samym zjawiskiem- jak z wróżbą dotyczą­ cą zachowania puchacza - o wiele więcej sprawiają kłopotu, mimo że jesteśmy z tego samego kręgu kulturowego, z którego owa wróżba pochodzi. postać Złuda totemizmu To tytuł oryginalny- po Wstępie - dociekań prowadzonych przez C. L. Straussa. W ich świetle totemem może być np. śmiech (jak u afrykańskich Pigmejów Bambuti-rozpoznanie własne), wielka radość i dzięk­ czynienia kierowane do Najwyższego przez Masajów z powodu wyładowań atmosferycznych, zapowiadają­ cych deszcz (rozpoznanie własne), jak też zachowania pająka, jeśli wieczorne i nocne (zapowiadające również opady - wyrażane w przysłowiu europejskim - nadzieję), a jeśli poranne (niepokój, albo jak u nas zmartwienie). I dalej w tym duchu kontynuując interpretacje zaproponowane przez Straussa, to sarrio zjawisko - zależ­ nie od kultury - może mieć posmak zdecydowanie negatywny lub pozytywny, trafiać w obszar kultów o charakterze totemistycznym albo pozostać jedynie zapowiedzią dobrej wróżby, która niekoniecznie się spełni. Ale dopiero w rozdziale IV W stronę intelektu odnajdujemy najwięcej danych uzasadniających główny tytuł mej pracy oraz ogólny kierunek prowadzonych zastanowień. Przyporządkowane są one szeroko rozumianemu pojęciu poezji, poetyki oraz charakterystycznej dla tego rodzaju wypowiedzi (w naszym przypadku �Jacek O~dzki • PAMIĘTNIKI POETYCKIE PUSTYŃ nialnej konkluzji, mówiącej, że zwierzęta w systemach totemistycznych bardziej nadają się do myślenia niż jedzenia. ( ... ) . Zwierzęta totemiczne przestają być jedynie - pracochłonnego działania, kucia prymitywnym narzę­ dziem - być może kamiennym - wcale nie kruchej czy stosunkowo podatnej, jak wapień - twardej skale), terminologii, zbioru terminów, pośród których szczególne znaczenie ma metafora. C. L. Strauss o niej mówi wielokrotnie, ale najdosadniej powołując się na rozważania E. E. Evansa-Pritcharda. Analizowany materiał pochodzi od Nuerów w Afryce. Nim mu się przyjrzymy, parę jeszcze słów o poemacie. Poemat, to raczej dosyć rozbudowana (nieraz aż rozwlekła, jak ryty na peruwiańskiej kordylierze) forma wypowiedzi poetyckiej. I też najbardziej temu terminowi poetyckiemu odpowiadają właśnie interesujące nas dzieła w Peru, mające 2 tys. km. Ale około 100-kilometrowe ryty z pustyni Gobi czy krótsze z Sahary, chociaż zbudowane z całkiem odrębnych epizodów (wyobrażeń i przedstawień) również zbliżone są do czegoś w rodzaju poematu - zapisu o własnej narracji, konsekwentnie powtarzającej przyjęte motywy np., od mongolskich czy syberyjskich znad Angary rytów, będących wrażeniami czy olśnieniami nagłych doznań (przejazdem dostojników wyszukanymi pojazdami czy przemarszem niezwykle licznego stada jeleni). Chociaż i w przypadku mongolskim występuje dobrze znany ryt o wymowie poetyckiej magii; otoczenie wyrazistym, zamkniętym rytem zbliżonym do prostokątu licznych wgłębień o kształcie kolistym interpretowanym jako owce oraz ludzkiej postaci (powierzchnia skały wyniesienia Bogdo Uły na krańcu stolicy, a więc w pobliżu stanowisk pasterskich). lub przede WSzYstkim - istotami, które budzą lęk, uwielbienie lub pożądanie; poza rzeczywistością zmysłową moż­ na dostrzec pojęcia i stosunki ujęte przez myśl spekulatywną, na podstawie danych zaczerpniętych z obserwacji. Rozumiemy wreszcie, że gatunki naturalne nie są wybierane dlatego, że "nadają się do jedzenia", lecz dlatego, że "nadają się do myślenia".(s. 118). Stwierdzam zaś od siebie, że owa konkluzja jest- jak dostatecznie przekonywującą próbą wyjaśnienia ikonosfery, zaskakujących wyobrażeń, także scen rodzajowych, ich bogactwa i niezwykłej rozmaitości drobnych zwierząt, w tym zdecydowanie niejadalnych - jak komary - na powierzchniach głazów najdłuższej na świecie galerii sztuki na wolnym powietrzu, przebiegającej przez kilka krajów Ameryki Południowej, wzdłuż Kordyliery Wschodniej Andów, która tylko dzię­ ki poświęceniu "przypadkowego" badacza A. N. Jimeneza została z należytą starannością opracowana jedynie w swym częściowym, peruwiańskim odcinku. I już zbliżając się do końca tych przemyśleń, należy powiedzieć, że C. L. Strauss z całą mocą akcentuje znaczenie w postępowaniu badawczym komparatystyki, która aby objaśniać czy jedynie rozumieć fakty amerykańskie, objęłą przede wszystkim rzeczywistość Australii, Wyspy Trobrianda, Tikopii, jednym słowem Oceanię, ale również kilka miejsc w Afryce. Autor sporo uwagi poświęca zjawisku powtarzania się pewnych wątków myślowych z miejsc bardzo od siebie odległych, które w dziejach nie miały ze sobą jakiejkolwiek styczności. Jak wiadomo, prawo konwergencji dywergencji kulturowej wyjaśniło w pełni w etnologii te zjawiska już przed ponad 130. laty. Przemilczanie przez Straussa znaczenia w etnologii i antropologii kulturowej prawa konwergencji jest czymś w rodzaju dziwactwa. Spotyka się je u największych, ale nie jest przejawem ignorancji. .. Wydaje się, że w tym dziwactwie zawarte jest jednak coś z przemyślanego zabiegu. Mówienie o prawie konwergencji sprzed stu laty, mogłoby osłabić wymiar własnych procedur badawczych, szczególnie u potencjalnych czytelników przedstawianego studium, czytelników niemających zielonego pojęcia o prawie konwergencji. Jeśli przyjmiemy, że jednym z głównych czynników sprawczych tworzenia rytów naskalnych w Peru było zaklinanie deszczu, wpływanie na przerwanie nękają­ cej suszy, to nawet przy takim utylitarnym założeniu, jak w każdej twórczości o charakterze artystycznym, rodzą się niespodziewane dodatkowe czynniki mające swój wpływ na rozwój całości przedsięwzięcia. Jednym z takich stałych ubocznych motywów jest rywalizacja, chęć sprostania umiejętnościom innych osób, a nawet zgodnie z regułami towarzyszącymi różnym rodzajom rywalizacji pojawia się potrzeba wyróżnienia się, zaimponowania rezultatem swego dokonania. dotąd- jedyną Mitopoetyka Z tym terminem spotykamy się u E. E. Evansa Pritcharda, Nuer Religion, Oxford 1956, s. 80 (podaję za C. L. Straussem, Totemizm ... , s. l 05): W ogólności totemy plemienia Nuer nie są tym bardziej stworzeniami, których spotkania można by się spodziewać z racji jakiejś szczególnej cechy, zwracającej uwagę. Wręcz przeciwnie stworzenia, które natchnęły wyobraźnię mitopoetyczną pleminia i które zajmują poczesne miejsce w ich baśniach, nie występują wśród totemów lub występują rzadko i niewiele znaczą. W tym miejscu przypomina się wydanie sporej A. N. Jimeneza, Geopoetyka ... Zupełnie różni autorzy podążają podobnym tropem, wprowadzając do swych rozważań odmiennych gatunkowo to samo sło­ wo - poetyka. Owa poetyka w rytach naskalnych z Peru jawi się w sposobie ukazywania realnych zwierząt z czułością przypominającą powszechną u Latynosów, w ogóle inną niż europejska postawę wobec naszych "mniejszych braci". Postawa ta kojarzy mi się z powszechnie znaną czułością graniczącą z umiłowaniem, jaką mają Nowogwinejczycy do świń, a ludy pasterskie do jagniąt. A nasi chłopi głównie do źrebiąt. Zbliżyliśmy się wreszcie do miejsca w rozważaniach C. L. Straussa, w którym wyjaśnia dojście do swej geksiążki 95 �Nie ma wątpliwości, że realizacje naskalne były zbiorowym, chociażby odrębnych klanów, na których terytorium występowały stosowne głazy do podjęcia ambitnego wyzwania "przyozdobienia" ich powierzchni, a pośrednio oznaczenia swego związku (własności?) z danym miejscem. Być może w rodzaju euforii, jaka się rodzi w podobnych przypadkach, objawiały się samotne indywidualności, całkowicie pochłonięte samym procesem tworzenia. W ekspozycji "sufitowej" w IKR umieściłem dwie kopie wyobrażeń "człowieka papugi". Wyobrażenia te odbiegają wyraziście stylistycznie od pozostałych. Być może jest to przykład trafiania - jak to się zdarza w sztuce europejskiej, również polskiej, do jednorodnej stylistycznie twórczości miejscowej chłopskiej rodzaj rarytasu, wykonanego z większą znajomością sztuki rzeźbienia (kucia rytu). W Europie owe rarytasy to dzieło artystów zawodowych, a zarazem wędrow­ nych, którzy mimo swego kunsztu, jaki osiągnęli, poszukiwali zatrudnienia. mające utylitarny i bezpośredni stały kontakt ze zwieczy udomowionymi. Natomiast sztuka naskalna i naziemna (geoglify) Ameryki, przede wszystkim Południowej, była dziełem stosunkowo póź­ niejszym, ludności chłopskiej, związanej z uprawą ziemi, hodowlą roślin. I możemy obecnie odwołać się do tych wyjątkowych wyobrażeń roślinnych. To najważ­ niejszy w omawianej ikonosferze sztuki naskalnej wskaźnik, a nawet wyznacznik jej zdecydowanego osadzenia w kulturze rolniczej (il. 14). Owo przepiękne ukazanie wiotkiej rośliny, obok paru innych florystycznych rytów, charakteryzują­ cych się kształtnym i delikatnym kuciem w skale, A. J. Jimenez umieścił w początkowej części II tomu swego dzieła. Skrupulatny dokumentalista, obszar 2 tys. km peruwiańskich petroglifów podzielił na 72 stanowiska (patrz mapa zamieszczona we wstępie I tomu), oznakowanych nazwą najbliższej, zamieszkanej dziś miejscowości . Przedstawiane tu wyobraże­ nie pochodzi z Huari, a jest to również nazwa kultury archeologicznej datowanej w przybliżeniu na VIII w. p.n.e. Należą do niej między innymi przepięknie malowane wazy ceramiczne. Autor zamieszcza fotografie obiektów dekorowanych motywami roślinny­ mi, wśród których dominują, zwielokrotnione cew- dziełem rzętami łownymi * Totemizm dzisiaj, pomijając genialne przemyślenia samego autora, wykorzystuje ogromną ilość danych zaczerpniętych z dzieł często najsławniejszych badaczy. Innymi słowy owo studium bazuje na źródłach pochodzących "z drugiej ręki", ponadto jakby celowo omijających samą Amerykę Łacińską. Jest to zastanawiające pytanie, zważywszy że Claude Levi-Strauss jest amerykanistą obydwu kontynentów, zarówno południowego z omawianym tu Peru, jak również północnego. Dowodem tej kwalifikacji jest przede wszystkim sławny Smutek tropików, ale również Opowieść o rysiu, a więc jak już sam tytuł mówi, rzecz ściśle korespondująca z dominującą tematyką zwierzęcą petroglifów. Wielka szkoda, że autor wstrzymał się z przekazaniem swych amerykanistycznych doświadczeń, przemyśleń w dziele, któremu poświęciliśmy sporo uwagi. kokształtne liście. Na sufitowej wystawie w IKR zabrakło już miejsca na ukazanie tych arcyważnych wyobrażeń roślinnych. Zatem niniejszy tekst może zamieszczoną reprodukcją ów brak chociaż w części uzupełnić . * I jeszcze jedno należy chyba dopowiedzieć . Użyłem w tytule słowa dosyć ogólnego, ale też jednoznacznego - pamiętniki. Otóż pamiętniki wszelkiego rodzaju charakteryzują się - jak wiadomo - solidnym osadzeniem w realnych faktach z otaczającej pamiętnikarza rzeczywistości. Ale też owe fakty, niczym zdarzenia w prozie codziennego bytowania, mają swoją nieubła­ ganą cechę przypadkowości. Owa przypadkowość, mimo powtarzających się wyobrażeń głęboko symbolicznych (np. żaba - krzyż równoramienny, jako zaklęcie deszczu, rozwoju, płodności), dominuje w ciągu rozległej narracji rytów naskalnych. Wszelako, pojawiają się również sceny nieprawdopodobnie złożone. W scenach tych tylko część przedstawień jest dostatecznie "czytelna", rozpoznawalna. Znaczną jednak resztę otacza tajemnica znana jedynie samym twórcom, może również ich niegdyś żyjącym odbiorcom. Niektóre z tych scen sugerują, że mogły stanowić w swym zamierzeniu rodzaj pierwotnego poematu, a więc utworu o rozbudowanej, wewnętrznej dramaturgii, pozostającej dla nas tylko tajemniczym przekazem. * Pozostaje już tylko na sam koniec powrócić do stwierdzenia wstępnego, że poznawaliśmy najznakomitszą, pod każdym względem wyjątkową galerię dawnej twórczości artystycznej na wolnym powietrzu, prezentację szczególnej sztuki, występującej również w Azji, Australii oraz Afryce. Wskazywałem we wstępie, że galerię amerykańską wyróżnia, przede wszystkim, ukazywanie wyobrażeń drobnych zwierząt, łącznie z owadami oraz pająkami (mającymi osiem odnóży, a nie tylko sześć), jakich chyba nigdzie indziej na świecie dotąd nie stwierdzono. Główną przyczyną tej różnicy - wydaje się - jest sam rodowód peruwiańskich twórców, rytowników w skałach. Poza Ameryką ową dawną sztukę, łącznie z malarstwem jaskiniowym zachodniego skrawka Europy, tworzyły od czasów epoki kamiennej głównie ludy łowieckie, w najlepszym razie -jak w przypadku Mongolii - ludy pasterskie. A więc ludy 96 �jacek Olędzki • PAMIĘTN!Kl POETYCKIE PUSTYŃ 24. F. Bourgois, Pająk, Zachęta, jesień 2002. Fot. K. Sabak 25. F. Bourgois, Pająk, Zachęta, jesień 2002. Fot. K. Sabak �Stałym elementem działań w Murzynowie była rozmaita twórczość Wojciecha Marchlewskiego. Możemy ją w części poznać obecnie na ul. Karowej w jego oryginalnych PTASZORACH. Stanowią one, jako rodzaj wstępu, integralną część ekspozycji Petroglify Peru. W zorganizowaniu obecnej ekspozycji s łu ży ł wielką poligraficzną pomocą Krzysztof Sabak, absolwent Etnologii i Antropologii Kulturowej UW PS Ranidae, żaby i ropuchy, w dawnych kulturach świata - tak jak w starożytnym Egipcie - mają nie tylko powszechną w świadomości ówczesnych ludzi konotację zdecydowanie pozytywną, ale także kultową, bywają włączane do wybranych zwierząt sakralnych. W przedchrześcijańskich kulturach Europy czy Ameryki Środkowej i Południowej, znajdujemy też wiele świa­ dectw wskazujących, że owe płazy otaczano jak nie czcią, to osobliwym szacunkiem. Ewangelizacja tych stron świata starała się znaleźć w tych stworzeniach dogodną lokalizację, jeśli nie samego szatana, to symbolikę grzesznej rozwiązłości, kłamstwa czy chociażby gorszącej hałaśliwości. Anthony Mello sławny misjonarz katolicki naszych już czasów w niechęci do takiej bigoteryjnej postawy, , Modlitwą żaby (zbiorem napisanych w Indiach religijnych przypowieści przemyśleń), starał się przywrócić głoszonym prawdom ów aspekt utraconej w chrześcijaństwie pierwotnej adoracji natury, nawet w jej niezbyt przystojnych przejawach. W Peru nastąpiło, tak jak w Europie, spotkanie odrębnych systemów wartościowania i łączenie z jednym stworzeniem przeciwstawnych pojęć. Odnalazłem w kulturze Inków z okresu ścierania się dawnych wierzeń z nowymi coś w rodzaju salomonowego wyjścia. Zachowania, jak można się domyślać, trwałego szacunku do interesujących nas płazów. Natomiast, aby sprostać wymaganiom misjonarskim, kreowano istnienie ... ropuchy dwugłowej. I jej, a nie zwykłej, przypisywano pojawianie się chorób, nagłego starzenia się itp. nieszczęść. Oto zapis w znanym już nam dokumencie epoki, Bogowie i ludzie z Huarochiri: Literatura J. Bogowie i ludzie z Huarochiri, przełożył, wstęp i objaśnienia Jan Szemiński, Wydawnictwo Literackie, Kraków-Wrocław 1985 2. Maria Frankowska, Podstawy gospodarki wiejskiej w ostatnim okresie panowania Inków i pierwsZYm stuleciu po konkwiście . Wiek XVI i pierwsza polowa XVII w. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Prace Wydziału Filozoficzno-Historycznego, Seria Etnografia nr 5, Poznań 1967 3. Jerzy Grodzicki, Nasca: Los Simomas Geológicos del fenómeno el nino y sus aspectos Arqueo-Lógicos, CesJa Uniwersytet Warszawski Centrum Studiów Latynoamerykańskich, Warszawa 1994 4. El Hombre y su Ambiente en los Andes Centrales, editado por Luis Millonesy Hiroyasu Tomoeda, .,Senri Ethnological Studies", no. 10 National Museum of Ethnology Osaka 1980: Shozo Masuda, Dinamismo Inter-regional en los Andes Centrales, s. 93-106; Franklin Pease G. Y., Relaciones entre los Grupos Etnicos de la Sierra Sur y la Costa: Conttinuidades y Cambios, s. 107; Hiroyasu Tomoeda, Folklore Andino y Mitologia Amazónica, s. 275-306 5. Jerzy Makowski, PrZYrodnicze uwarunkowania rolnictwa w Amazonii Peruwiańskiej, Dissertationes Universitatis Varsoviensis 308, Warszawa 1988 6. Maria Skoczek, Zróżnicowanie struktury agrarnej i produkcji rolniczej w krajach andyjskich, .,Prace i Studia Instytutu Geograficznego UW", zeszyt 20, Warszawa 1976, s. 163- 172 7. Zygmunt Krzak, Kosmogram - kTZYż - bóstwo, ,,Wiado mości Archeologiczne", t. 46: 1981, s. 135-144 8. Jan Trzeciakowski, Po sąsiedzku z Aztekami. Od Sinantropa do Taina, ISKRY, Warszawa 1987 9. Andrzej Wierciński, Kamień, analogia i archetyp, nr 4 (420), R. XXXVIII: 1984 .,Architektura", s. 30-35 10. Dick A. Van Ruler, KTZYż i kolo: archetyp, krZYż i kolo: dusza świa­ ta, krZYż= strukturalne prawo kosmosu, tamże, s. 18-25 Potem kazał podnieść żarna. Wtedy z ich wnętrza wyszla dwugłowa ropucha i odleciała do wąwozu Anchicucha. Tam po dziś dzień mieszka, (. ..). Słyszałem, że źródło to teraz, gdy doń ludzie przychodzą, czasem ich gubi, czasem czyni starcami (s. 25). Przypisy W czasie wakacji 2002 roku zorganizowałem .,sufitową" prezentację peruwiańskich petroglifów w Instytucie Krajów Rozwijaj ących się Uniwersytetu Warszawskiego w Warszawie przy ul. Karowej 20. Owa prezentacja nawiązuje do wystawy sprzed paru lat w Pałacu Kazimierzowskim, zatytułowanej KrajobraZY nieba. Bodźcem do nowego przedsięwzięcia były głównie dwie ważne warszawskie wystawy: Wielcy mistrzowie meksykańskiej sztuki ludowej na Zamku Królewskim oraz w żoliborskiej galerii Art Ofis Nad zwierzę­ ta -pod zwierzęta, Dornicelli Bożekowskiej i Andrzeja Goryńskiego. Autorzy, przyjaciele od wielu lat, w moim przedsięwzięciu mają swój bardzo istotny udział. Przede wszystkim pomogli w reaktywowaniu ekspozycji Pod wiosłem zielonym, którą przez lata prowadziłem w Murzynowie, ponadto służyli intelektualną zachętą, więcej -dostarczyli ze swego ogrodu wspaniałych roślin, a ze zbiorów, jarmarczne wyobrażenia żab. Murzynowskie ekspozycje dzieła Dornicelli Bożekowskiej Świat się żabie, 1997, Suidae, 1999, przyciągały spore rzesze mło­ dych i najmłodszych zwiedzających, twórczo inspirowały plenery organizowane przez znaną dobrze .,Kontekstom", niezwykłą Beatę Jaszcza k. wspiera na 98 �Jacek Oi{dzki • PAMIĘTNIKI POETYCKIE PUSTYŃ MIĘDZY DOBREM A ZŁEM. WYBRANE WYOBRAŻENIA W PETROGLIFACH ICH PRZYPUSZCZALNE ZNACZENIE Krzyż równoramienny • . • • • • • . • • • • . • • • • • • • . • • • • • • • • • • . • • • • • 4 strony świata. Istnienie w 4 zorientowanych strefach bytu; w przestrzeni ziemskiej i ponadziemskiej Żaba, ropucha z rozłożonymi kończynami . • • • • . . . . . . . . . . . • . • . . . Pierwowzór krzyża równoramiennego. Światy - chtoniczny, akwatyczny, geotyczny i celestyczny Paj ą k . • • • • • • • . . . . • • • • • • . • • • • • . . . . • • • • • . . • • • . . . . • • • • Wieszczek. a ludźmi Jaszczurka, wąż Pośrednik między zaświatami .....................••••..•...•.•....... Nadzieja. Przemiana- odrodzenie Ś l i m a k (muszla) . • • . • . . . . . . • • . • • • . • . . . . . • • . • • • • • • • . • • • B e z p i e c z e ń s t w o Ż ó l w . . . . . . . . . . • . . . . . . . . . . . • • • • • • • • • • . . . . . • . • • • . . . . . Długowieczność Żaba, komar, ślimak, pająk, małpa, ptaki . . • • • . . • • . • • . . . . . Wróżba-zaklęcie - prośba o pogodę; obfitość deszczu, obfitość plonów Ryb a ......•.........................•..•••••••••••• Czystość i czujność (stale otwarte oczy) Lis, lisica • . • • . . . . . . • . . . • • . . . • • • • • • . • • • • • • • • • • • • • • • • . . . . Wzór cnót męskich i macierzyńskich. Gwaranci życia rodzinnego i we wspólnocie Ścięta głowa wroga Bezpieczeństwo. Trwałość zajmowanego terytorium Chwytanie promienia Słońca . •••. •. . . . . . . . . •. ••••. •. . . . •••• "Pomnażanie Chwytanie promienia gwiazdy • . • . • • • . . . • . • • • . . • . . • • • . . . • • • . Zapobieganie Papuga. Człowiek-papuga •. . . . . . . •. . . •. . •••••••••. . •••. . . . . Sytość, dobrobytu" śmierci uroda Żaba dwugłowa (tylko w przekazie werbalnym) .•••••••.••.•••..• Zł o K A M I E Ń (S K A t Y) POJĘCIA, WYOBRAŻENIA, WIERZENIA W RÓŻNYCH KULTURACH Skały, kamienie . . . • . . . • . . . . • • • • • • • . . • • . • • • • • • • • • . . • • . . . . Siedlisko zmarłych, siedlisko przodków, gwarantów płodności, źródło nadprzyrodzonej m o c y Skamienieć . . . . . . . • . • . . . . . . . . . . . . . . . . . • . . . . . . • . . . . . . . . . Byt pomiędzy tu i tam Życie kamienne • . . . . . . . . . . . . . . . . . . • . . . . . . . . . . . . . • . . • • . • • Bez powodzenia, martwe, nieszczęsne Kamień symboliczny . . . . . . . . . . . . . . • . . . . . • . • . . • • • • • • • • Znak pamięci, trwania, w i a r y, graniczny, zastawny, obrazy, zniewagi, prawdy, sądowniczy, probierczy, wróżeb­ ny, czarodziejski, kultowy, święty, otaczany czcią � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a832ab7a113ae8b1ef835b31007527e.pdf e5c8b7f3440c808715d9449f24978334 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5407 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5025 Title A name given to the resource Cicho i głośno / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.100-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JACEK OLĘDZKI Cicho i nącą do ujścia, tylko oceanem. Patrzę na Barnako chciwie, żarłocznie i nie mogę dość nakarmić oczu tym miastem, tonącym w zieleni ogromnych drzew, spowitym czerwonym pyłem laterytowej ziemi. Nasycić się spojrzeniami ludzi. Okrutną i upajającą obietnicą niezaspokojenia (s. 80). głośno Nasza bohaterka opanowała swobodnie- niby nicw jej pracy metodę zdobywania najskrytszych wiadomości. Oto jedna z dosyć wielu, wykorzystywana w zależności od samopoczucia, nastroju czy - oczywiście - założonego sobie celu: najtrudniejszą T o wszYstko minęło. Dzisiaj w starej części Chingu- etti spod poduch piachu sterczą szczYty uduszonych domów. Rankiem w ich labiryncie chłopcy bawią się w chowanego. Jest cicho. Piasek tłumi kroki, a podnoszenie głosu, jak pośpiech, to oznaka prostactwa. Pod wieczór, kiedy dogasa pożar słońca, przYchodzą kobiety - posiedzą, zaparzą na paru węglach herbatę, popatrzą na dawny dom, gdzie pustynia przesypuje się przez okna, ziarnko po ziarnku, jak w klepsydrze. Wiatry wieją tu stale, z północy, i z tym wiatrem wydmy weszły do miasta. Są ludzie, którzY budują nowe domy na dachach zasypanych budynków. Ale nie minie pewnie wiele lat, zakryje je także. i język, jakim napisała swą piękną książkę Olga Stanisławska- RONDO DE GAULLE'A, Wydawnictwo Książkowe "Twój Styl", Warszawa 2002, s. 10. Opis dotyczy Mauretanii, kraju omijanego przez turystów, ale również przez reporterów, badaczy i in. Od tego niewdzięcznego miejsca rozpoczyna autorka swoją podróż samotną przez kontynent. Dodajmy, nie jest to jej pierwsza obecność w Afryce. Zacząłem swój szkic od opisu scenki z Chinguetti, albowiem z podobnych lapidarnych, zarazem niezwykle spostrzegawczych, nieraz wprost odkrywczych ujęć zbudowana jest opowieść mająca 206 stronic. Bliższych wiadomości o autorce nie próbowałem zgromadzić, czytając np. recenzje z jej książki w najpoważniejszych pismach, jak "Tygodnik Powszechny", czy też inną drogą, chociażby prośbą o spotkanie i rozmowę. W pełni wystarczyło mi, to co sama dyskretnie napisała o sobie w Oto spostrzeżenia Rondzie ... : Co potem? Pokój w tanim hotelu.( ... ). Nikt oprócz mnie nie wie, gdzie jestem. Jestem w Ghanie. Tym, którzy dom z nocy i samotności, podobno nic więcej nie może się przytrafić. Samotność ma najpierw twarz, CzYjąś twarz, CzYjeś ramię. Potem już nie. W koń­ cu przeradza się w rodzaj spokoju. Nie żałuję tych wieczorów na oswajaniu samotności (s. 126) . potrafią zbudować W jakiejś mieścinie, nie pamiętam jakiej, pisze, że lubi iść "ze wzrokiem wbitym w ziemię", wpatrując się w mijane przedmioty na zaśmieconej drodze ... Idę więc po południu brzegiem chodnika przY Avenue d'Independence i nie potrzebuję już wiedzieć, jak długo tu zostanę i co będzie dalej, jakby czas nie był już rzeką, pły- Wieczorami w Mao przesiaduję zwykle na ławce przed komisariatem. ]ak majak bez jednego dźwięku, przesuwają się cienie. Światło chińskiej latarki omiata kopyta bezgłośnie dotykające piachu, buklaki na grzbietach wielbłą­ dów, twarze jeźdźców zakryte zawojem. - Założę się, że mają kałasznikowy przY siadlach - wzdycha komisarz i gasi latarkę. - Że też oni tu zawsze muszą podróżować nocą. Noc kładzie do snu rolnika. (Początek Podróży przez fikcję zwaną Czadem, s. 91). Raczej głośno Po znalezieniu się w głębi kontynentu cisza, o której na początku, zanika. Pojawi się w jakiejś mierze może dopiero w Togo, i nie wiatry, i nie piasek, lecz majestat Atlantyku uśmierzy nasze skłonności. Nawet w tropikalnych lasach, pośród Pigmejów, dominują zachowania dosyć głośne, tłumione tylko w czasie ło­ wów, wypatrywania jadalnych roślin czy w ogóle przemierzania leśnej przestrzeni. Natomiast u siebie, w obozowisku, pomijając dudnienie wieczorne bęb­ nów, śpiewy, oracje, głośne wyrażanie aprobaty lub dezaprobaty - w czasie tych powtarzających się nieraz codziennie zgromadzeń obozującej grupy - w środku dnia zobaczyć możesz pękającego ze śmiechu mężczy­ znę, który aby opanować swój głośny stan radości ... kładzie się na ziemi i ściska brzuch rękami. To nie pomaga i dalej zaśmiewa się do rozpuku. Nie byłoby bluesa, gospels, w ogóle współczesnego radowania się jazzem, gdyby nie aprobata wśród czarnych u siebie w Afryce i w USA, spontanicznego, bardzo szybkiego, skrótowego, zawsze głośnego komunikowania się w byle sprawach i odpowiednio wzmacnianych owych zachowań w czasie swych rozmaitych obrzędów, uroczystości, nawet pogrzebowych ... tkania wśród Bamileke, kobiet z dalszej nawet rodziny zmarłej niespodziewanie dzieweczki nie zapomnę do końca życia. W czasie tym żegnano jakiegoś notabla i jego pogrzebowi nie towarzyszyły łkania, tylko którąś już z rzędu noc smętne dudnienie bębnów, na tyle gło­ śne, aby słyszeli je nawet odlegli, nieprzyjaźni sąsiedzi. Charakterystyczne jest, że w strefie Afryki głośnej, gdzie żyją potężne zwierzęta, wydające najrozmaitsze donośne dźwięki, nie postrzegłem, aby stanowiły one było 100 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1abcfcf193bb57db8e4133cc64297362.pdf 148bcc67d935491cda40f9cdfc38f272 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2979 Title A name given to the resource Troski życiowe i kłopot z istnieniem (pacierze w Zapiskach domowych Teresy Trojanowskiej 1957-1968) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.230-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. R y s u n k i w Zapiskach domowych Teresy T r o j a n o w s k i e j , (a) „ 1 8 I X 1963. Z R e k i n e m dziś b y ł a a w a n t u r a w y z w a ł od s z p y c l ó w " ; (b) „ 1 5 I V 1965 p r z y s z ł o j a k i c h ś 2 P a n ó w m ó w i l i , że o n i s ą P r z y j a c i u ł a m i anie w r o g a m i " ; (c) „ 2 4 I I I 1962 D z i ś pod wieczór H e l c i a d o s t a ł a lanie od Ojca za n i e p o r z ą d k i w r z e s z c z a ł a w niebo g ł o s y (...); (d) „ 2 1 I I 1966 wieczorem z j a d ł a m p o m a r a ń c z e k t u r u Grzesia d a ł a m i na G w i a z d k ę " ; (e) „ 2 6 I X 1944 J ó z k a I w a ń s k i e g o pogotowie z a b r a ł o k o ń go k o p n u ł w głowę i w y b i ł m u o k o . " 230 �Jacek Olędzki TROSKI ŻYCIOWE I KŁOPOT Z ISTNIENIEM (PACIERZE W ZAPISKACH D O M O W Y C H TERESY TROJANOWSKIEJ Kłopot z istnieniem H e n r y k a Elzenberga, to dziennik filo- zoficzno-etyczny zapisywany przez p o n a d ć w i e r ć w i e k u , a b y ć 1 m o ż e znacznie d ł u ż e j . Pisanie tego rodzaju d z i e n n i k ó w jest — 1957-1968) wesołe życie. N i e ż o n a , lecz o n stale u s ą s i a d ó w przesiadywał na p o k l e p a c h - g l ę d a c h . B y l i m a ł ż e ń s t w e m bezdzietnym t a k samo z r e s z t ą j a k m a ł ż e ń s t w o stryjecznego b r a t a Teresy, J a n a I w a ń ­ świętego skiego — ' P r z e w o ź n i k a . W t y m czasie żył r ó w n i e ż w M u r z y n o w i e stanu d o j r z a ł o ś c i duchowej, p o j a w i a j ą c się p r z e w a ż n i e u pisarzy d r u g i J a n I w a ń s k i , p r z y r o d n i b r a t Teresy. Z t y m w ł a ś n i e J a m m jak się zdaje — szczególną p o t r z e b ą pielęgnowania dopiero w p ó ź n y m ich w i e k u , pod koniec ż y c i a , p o d o ś w i a d c z e ­ i jego k a l e k ą c ó r k ą Trojanowscy dzielili d o m r o d z i n n y . Z n a n y niu z gniewnego usposobienia i wielkiej siły J a n przeżytych rezygnacji, d o s t ą p i e n i a p r z e m o ż n e g o pragnienia p o w r o t u do ź r ó d e ł swego prawdziwego ja. Widzę tu między in­ Iwański korzystał aż z trzech p r z y d o m k ó w — Brancholc, L o r w a s , R e k i n . Powiadano, dojmującym że w i e l k ą siłę z a w d z i ę c z a ł z r o ś n i ę t y m ż e b r o m . Jego ż o n a miesz­ wypierając k a ł a w drugiej części wioski, na Ł ę g u w d o m u swoicli z m a r ł y c h się swych wielu p r z y m i o t ó w , z a p o m i n a j ą c o t r a p i ą c y c h skazach. r o d z i c ó w . U n i k a ł a k o n t a k t ó w z m ę ż e m w obawie przed „ u t r a t ą To k a r k o ł o m n a terapia, lecz chyba d o s y ć niezawodna. W zdrowia albo nawet ż y c i a " . K i e d y n y m i d ą ż e n i e do o d k r y w a n i a ponownie siebie po przeżyciu nikach stanów autonegacji. Być znowu sobą, Dzien­ Gombrowicza dosadnie w y r a ż a j ą zapis-metafora o nie­ możności skutecznego ratowania (bycia karetką pogotowia) nie a w Miazdze L ę k i poezucio z a g r o ż e n i a nie Andrzejewskiego, t o n p r z y g n ę b i e n i a a zarazem roztropnej powściągliwości w opisach d n i , o d r a ż a j ą c o p o d o b n y c h do siebie. 3 Zapiski domowe, (brulionów), Torosa kilkanaście grubych Trojanowska zeszytów prowadziła w szkolnych tym m n i e j więcej czasio, k i e d y p o w s t a w a ł y głośne Dzienniki córka zmarła, bicia do jakiego z n i ż y ł się jej ojciec. S ą s i e d z t w o L o r w a s a , R e k i n a ż u k ó w , s p a d a j ą c y c h z k r a w ę d z i w y d m y nad brzegiem oceanu , 2 ich kaleka wielu u w a ż a ł o , że ś m i e r ć n a s t ą p i ł a w rezultacie kolejnego po­ wpływało kojąco wszelkich m o ż l i w y c h na pożycie Możo Trojanowskich. ich. U n i k a n o przed Lorwasom częstym gościem domu Trojanowskich bywał drugi Teresy, .Józek, człowiek właśnie też w obawie brat zbliżeń. małżonków odstępowały wielkiej przebiegłości i sprytu, samym zwany K a l a p a t ą i R o z t r o p n y m . Miał on ż o n ę , m i e j s c o w ą nauczy­ Witolda cielkę, p a n i ą p o c h o d z ą c ą z W i e d n i a , niezwykle z a s ł u ż o n ą w edu­ „Literaturze" kacji m u r z y n o w i a k ó w . P o ś w i ę c i ł a się tej m i s j i w okresie m i ę ­ Z dnia na dzień Jerzego Andrzejewskiego. M i m o r ó ż n i c w statusie d z y w o j e n n y m i t r w a ł a na s w y m p o s t e r u n k u a ż do c z a s ó w gier­ p i s z ą c y c h , p r z e p a ś c i intelektualnej m i ę d z y w i e ś n i a c z k ą a świa­ k o w s k i c h , kiedy z l i k w i d o w a n o w M u r z y n o w i e s z k o l ę , towej rangi pisarzami, w ą t e k tamtejsze dzieci do s z k o ł y zbiorczej w s ą s i e d n i m Siocieniu. Nie Gombrowicza i nieco p ó ź n i e j , gdy drukowano w osobliwej m o d l i t w y , rozłożonej na pacierze wieczorne ( r e k a p i t u l u j ą c e ) i poranne (inicjujące) — kiorując m a najmniejszych w ą t p l i w o ś c i , że p a m i ę t n i k a r s k i e pasjo Torowy p r z y reszcie dnia w y p e ł n i o n y m „ g r o m a d z e n i e m d a n y c h " — jest Trojanowskiej t o ż s a m y . Ale w a ż n i e j s z e , w i ą ż e te z r ó ż n y c h zasadniczo p o z i o m ó w d o r ó w n a n i a n i e z w y k ł y m p r z y m i o t o m cudzoziemki, a p r z y ś w i a d o m o ś c i w y p ł y w a j ą c e d z i a ł a n i a , podobne pragnienia samo- bratowej określonia n i e ś w i a d o m e pochodzenia nazwiska dzieci — K l o c e k . (poszukiwania własnej tożsamości) w zapisywaniu, i najdrobniejszych z d a r z e ń (najpospolitszych trosk ż y c i o w y c h ) , z r o d z i ł y się pod Bronisławy znacznym w p ł y w e m Iwańskioj-Kiotz zwanej też potrzeby — tym przez Trojanowscy p o b r a l i się w latach dwudziestych i n a l e ż e l i i s z c z e g ó l n y c h , z a c h ł a n n i e p o ż ą d a n y c h s t a n ó w ducha. Kreowanio do m a ł o r o l n y c h gospodarzy w M u r z y n o w i e . J a n ich poprzez narzucony sobie r e ż y m codziennego, zapisywanego c z ą t k o w o j a k o w o d n i a k na W i ś l e , a n a s t ę p n i e w czasie pacierza. Nasza bohaterka o d 1957 do 1968 r o k u nie p o m i n ę ł a handlował toż ani jednego dnia. I m o ż n a to t ł u m a c z y ć z a r ó w n o k i e d y o t r z y m a n o d o d a t k o w ą z i e m i ę z r e f o r m y rolnej, J a n p r z e s t a ł środowiskowego poczucia obowiązków codziennych, faktem jak też z u p e ł n i e j u ż w ł a s n y m sposobem dostrzegania sensu życia w naj­ zwyklejszym dniu. B y ł a osobą „ s p o k o j n ą , zrównoważoną, po­ 4 zajmować bławatami, sprowadzanymi z dorabiał, Łodzi. Po po­ wojny wojnie, się handlem, c a ł k o w i c i e p o ś w i ę c i w s z y się gospodar­ s t w u . P o n i e w a ż ż o n a c i e r p i a ł a na n a d m i e r n ą o t y ł o ś ć , ów W y r w i s i Wykpis, kawalarz i pędziwiatr, większość prac, dodajmy, wolną i nieenergiczną" . K t o ś inny uzupełnił tę c h a r a k t e r y s t y k ę n i e z b y t sobio m i ł y c h , zmuszony b y ł p r o w a d z i ć c a ł k i e m samo­ u w a g ą , żo „ n i e m i a ł a dzieci", a b ę d ą c o t y ł ą m u s i a ł a stale prze­ dzielnie. A l e n i e p o m i e r n y w y s i ł e k m ę ż a nie b y ł Teresie 5 s i a d y w a ć w d o m u , „ n o więc, m i a ł a czas aby sobie p i s a ć " . nowskiej Teresa Trojanowska, z d o m u I w a ń s k a , p o c h o d z i ł a z r o d u , k t ó r y w ś r ó d k i l k u zaledwie i n n y c h n a l e ż a ł we wsi do najbar­ dziej o k r z e p ł y c h . I w a ń s c y mieszkali w d w ó c h c h a ł u p a c h usy­ obojętny. Przeciwnie, wspomagała i — j a k dalej się przekonamy — n o t a t k a m i w swych Już wstępna analiza semiotyczna i c a ł k i e m pisków na zachodnim k r a ń c u , na S k a ż e n i u . N a t o m i a s t Jan, m ą ż naszej ludowej d o k u m e n t . W n i c z y m na b o h a t e r k i , p o c h o d z i ł z W i e s ł a w i e , n a l e ż ą c y c h wprawdzie do dosyć samej, rokiokioj parafii, lecz m a j ą c y c h , D u n i n o w o złą s ł a w ę wioski fornalskiej, niczym Siecień lub zamieszkiwanej przez prostackich D w o r u s ó w , O r c z y k ó w i K ł o n i c e . I w a ń s k a wchodząc w swój z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i m i a ł a ziemię i część rodzinnej grody, a T r o j a n o w s k i nie p o s i a d a ł niczego. J e d n y m za­ słowem, stale Troja­ słowem Zapiskach domowych. t u o w a n y c h w ś r o d k o w e j części M u r z y n o w a i jeszcze w trzeciej, tej go formalna Za­ wskazuje, że poznajemy niezwykle r z a d k i w literaturze częstych w tym p r z y k ł a d nie p r z y p o m i n a on środowisku nacechowanych o s o b l i w ą p o t r z e b ą aspiracji biograficznych, zaświadczania swym pisar­ s t w e m posiadania ż y c i o r y s u bogatego w „ n i o z w y k l e zdarzenia" oraz dysponowania m o c ą radzenia sobie z n i m i , czy doświadczenia błogosławieństwa losu albo samej wreszcie Opatrzności. N i c z t y c h pospolitych w c h ł o p s k i m ś r o d o w i s k u m n i e m a ń nib stanowili mezalians, o d n o s z ą c y się do k r w i , w y c h o w a n i a i ma­ w y s t ę p u j e w pisarstwie nie p r a k t y k u j ą c e j T r o j a n o w s k i e j . W ł a ś n i e , jętności. Trojanowski, n a l e ż a ł o to wcześniej p o w i e d z i e ć . N a l e ż a ł a do o s ó b się ż y w o ś c i ą w przeciwieństwie i otwartością sobie o p i n i ę kawalarza — usposobienia. do Trojaka, Wykpisa, jeszczo z trzeciego przezwiska, k t ó r e sam żony, Rychło wyróżniał też zdobył religijnie, natomiast jej mąż stara! się nie obojętnych opuszczać mszy korzystającego ż a d n e j niedzieli. A b y nie s p o t y k a ć się z z i o m k a m i z W i ę s ł a w i o wymyślił, a którego w kościele w Pvokiciu i nie s t a n o w i ć o b i e k t u d r w i ą c y c h k o m e n ­ m a ł o k t o p o t r a f i ł w y m ó w i ć — Holdesdowildesfildesstatkiewicz. t a r z y , iż żyje z o s o b ą n i e w i e r z ą c ą , p r z e p r a w i a ł się przez W i s ł ę A więc n a l e ż a ł do t y c h , eo c e n i ą sobie nade wszystko pogodne, do kościoła w D u n i n o w i e . Z a p i s k i nie p r e t e n d u j ą również do 231 �g a t u n k u w y p o w i e d z i adresowanej do j a k i e g o ś drugiego, potencjal­ — Odrana śpiewały nego czytelnika. Wiele s f o r m u ł o w a ń wskazuje na t o , że a u t o r k a — Zaczyna padać ukrywała — swoje n o t a t k i n a w e t przed n a j b l i ż s z y m i . Pod tym Wiatr z południowo w z g l ę d o m m o g ą one b y ć p o r ó w n y w a n e do procederu wielu daw­ — Pogoda n y c h pisarzy w Chinach, p i s z ą c y c h w y ł ą c z n i e dla siebie. D o d a j m y niepada — piszących powieści z u k r y t y m w ą t k i e m autobiograficznym. Psychiczna, rzeń, 6 g ł ę b o k a potrzeba n o t o w a n i a najzwyklejszych zda­ systematycznie, codziennie, ujawnia coś z utylitarnej t e r a p i i , ale r ó w n i e ż , w m n i e j s z y m s t o p n i u , p r a k t y c z n e j własnej dzierlady pchnięcie tamtej strasznie duży ruszać tylko nasypało lody szańców z góry... pałi na Wiśle narobiło Około 4 tej przerwało stronie stoi. się zełga... —• Robi i wmieszkaniu zjawiska ż y c i a , a w n i m — o g n i s k u j ą c y c h się w osobie m ę ż a czereśniach się pokazywać występuje szalenie ważna warstwa zaczynają troche rechotać zainteresowań, jaką jest •—• Zaczynają sporo jest cicho i ciepło podwieczór że asz takiego dziwnego w o ś ć t y c h d o ś w i a d c z e ń oraz n a j w a ż n i e j s z e — i c h aestetyczny, — Z rana Bardzo Ładna bo zdecydowanie p r a k t y c z n y , w z g l ę d n i e gnoseologiczny charakter możliwie ciepło (się zrobiło) dystansuje wiele o p i s ó w , p r e t e n d u j ą c y c h do l i t e r a c k i c h . G ó r u j e się duży wiatr gapstwo n a d n i m i o r y g i n a l n o ś c i ą , nie s i ę g a n i e m do b a n a l n y c h i wywraca jak zaczęło padać koziołki się nie szykuje z deszczem przytem meteorologicznych z zagrody w 1957 położonej r. od Swoje blisko W i s ł y suchych rejestrów obserwacje prowadziła w miejscu n a r a ż o n y m na z i ą b n a p ł y w a j ą c y od r z e k i , a bardziej jeszcze na c z ę s t o w i e j ą c y z Z a w i s ł a d o k u c z l i w y w i a t r , zwany -—• 12.XII. 1959. Znocy pochmurno się słońce łeje się z dachów —• 14.XII. kaszka — Znocy śniegowa 16.XII. zimno Odrana bo jest taka wiatr Znocy — 27.XII. Pochmurno pokazało zaczuł padać się słońce i z małymi dowieczora gorzej mróz. dzień. już świeciło do wieczora zaczyna padać zachodn. mrozek drzewa są białe wyglądają pięknie mały ugrzać zęby. stop­ południe wiatr południowo deszcz zachodni. wiatr połudn. i bierze mały na wieczór wiatr zmieniła słońce tych rzadziaty W południe zrobiło — zwracają się zimno na słońcu oczywiście znów nazad churagan są granatowe Wnocy przez księżyc uwagę pogoda pada deszcz zimno... praktycznego znaczenia m i a ł y • Dostarczał on jej w c i ę ż k i m , m o n o t o n n y m ż y c i u na wsi w a ż n y c h emocji, w otoczeniu w s p a n i a ł y c h drzew), s t a n o w i t e ż o s o b n ą zupełnio literackiej, jednej z f o r m wyrafinowanego istnienia. W ś w i a d o m o ś c i Teresy Trojanowskiej obraz o t a c z a j ą c e j wielo zagadek. Pisze c z ę s t o „ c i e k a w e w r ó ż ą " . Przedstawia ją co ono go t y m j ę z y k i e m , j a k i m p o s ł u g i w a n o się w M u r z y n o w i e . W i a t r y c h o d z ą , u d a j ą się z jednej s t r o n y ś w i a t a w d r u g ą . B y w a , że z tej drugiej zo,wracają, p o w r a c a j ą . M a j ą te najczęściej Kujawa (wiatr nawiedzające z południowego okolicę, swoje zachodu, stałe właśnie nazwy: z Kujaw) ale w swych przestworzach b r o d z i , czyli przedziera się przez ożyć, sztorcować, barykadować i t d . Przez wszystkie notatki znakomiet w y w tej mierze, że z r o d z i ł się o p t y m i s t y c z n y z w r o t o m o ż n o ś c i do ogrzania z ę b ó w na s ł o ń c u . W wieczorem wschodu. 9 tej zaczyna — Znocy pada nad ranem wieje do Węgier. ciekawe słońce asz granatowe a ponich płyną się wypogodziło co to będzie za chmurami śniegowe śnieżne. chmury przestał jest są obłoki na duży wspomniałem dziejących — się w rezygnuje przyrodzie. K o n c e t r u j e się w y ł ą c z n i e na opisach ż y c i a p r y w a t n e g o , na spra­ na psychologii z a c h o w a ń zimno męża. Spójrzmy jeszcze raz na te Model wiatr... ten dominował w przeszłości. R o d z i się p y t a n i o , czy niebieskie interesowanie się p o g o d ą , a p o ś r e d n i o bogactwem zjawisk p r z y ­ zimny. r o d n i c z y c h z n i ą z w i ą z a n y c h , jest t r w a ł ą w a r t o ś c i ą w k u l t u r z e wsi. W y d a j e m i się, że nie. Z b y t silnie i w s z e c h w ł a d n i e oddzia- był w otoczeniu do nieuczestnictwa, biernego uczestnictwa w systemie n o w o c z o ś n i e cały ływuje wschodu... j u ż wcześniej oko a dezszczu dzień świeci jak rybie — Z nocy szadź biała na trawie... wieczorem księżyc co wskazywało jak wczesne zapiski meteorologiczne T r o j a n o w s k i e j . W y d a j o m i się, wróżyć. ma. z letniego — zdarzeń naturalnych, że p r z y l e g a j ą one do m o d e l u k o i n c y d e n c j a ł n e g o b y t u wsi z n a t u r ą . 8 mej już księżyc ś m i e r ć Churchilla oraz p o d w ó j n e c h y b a z w y c i ę ­ wach gospodarki ściśle p o w i ą z a n y c h ze stosunkami na wsi oraz chmury brodzić... deszcz łecz około — Podwieczór ałe trzy prezydenta stwo P o l a k ó w w k t ó r y m ś z W y ś c i g ó w P o k o j u . A u t o r k a w p e w n y m z opisów Kujawa. trochę się uciszył po nich przepływają słońce brodzi duży wiatr z północy żółto czerwonym c a ł y m dzienniku z w y d a r z e ń h i s t o r y c z n y c h t y l k o zwróciły p e w n ą uwagę autorki. Są n i m i : zabójstwo Kennedy'ego, wiatr poszedł tonami. jest słup — Około 232 bardzo nia i w s ł u c h i w a n i a się w obrazy i d ź w i ę k i z o t a c z a j ą c e g o ś w i a t a momencie wyje różnymi Wiatr robić bo jest brzydka n o ś c i pogody. Powoduje ona z a k ł ó c e n i a r y t m u ż y c i a — pracy, zachodu wiatr od zachodu a potem straszny — powietrzu już można morka. duży w dzień nie w biedę. przewija się emocja z w i ą z a n a ze ś w i a d o m o ś c i ą wielkiej zmien­ wschodni... do południo wiatr poszedł — O północy — Obłoki wiatr poszedł trochę się rozchmurzyło wieje — Odrana mrozek wiatr W południe •—• Dziś się kotłuje nawet podnosi w y w o ł u j e n i e p o k ó j a nawet lęk. M r ó z i c h ł ó d s t a w a ł się dokuczli­ Zapiskach — Znocy — JO) i świeci s f o r m u ł o w a n i a , a t a k ż e o k r e ś l e n i a i t e r m i n y u ż y w a n o powszechnie. — wschodni się zachmurza o b ł o k i i c h m u r y . W i s ł a żyje l u b zamiera, staje, aby ponownie by kwitły zachodni koloru i M o r k a (wiatr z p ó ł n o c y ) . Słońce nie t y l k o wschodzi i zachodzi, (...) jak popołudniu p r z y r o d y . A u t o r k a b y ł a t y m ś w i a t e m zafascynowana. przyrody kryje Znocy mrozu 8 stopni i mgła która w dzień się w szadż W wiatr południowo Pochmurno do wschodu — 2.II.1960. cały bardzo dużo śniegu około południa dziwnego łęku... i n n y zasadniczo sens. W y r a ż a ł y b e z i n t e r e s o w n ą p o t r z e b ę patrze­ wiatry, no i pada 31.XII. tylko gwiazdy. Odrana pochmurno dostał jakiegoś Z a p i s k i te o p r ó c z w y r a ź n i e pada zachód p a s j ę , m a j ą c ą — j a k m i się wydaje — wszelkie cechy t w ó r c z o ś c i wczoraj zachmurzeniami zato deszczu ze wschodu na skich b y ł p o ł o ż o n y blisko rzeki, w dolinie za s t o k a m i wysoczyzny pruszyć bierze większy deszcz i padał mrozu niema —• 30.XII. — jak na zaczęły sople. bo marznu południe. wieczorem wieczorem r z e ń , d z i e j ą c y c h się przed n i ą w teatrze n a t u r y (dom Trojanow­ widać gołe pola wiatr z zachodu o 12 tej w w nocy świeciły poszedł pogoda ze wschodu — 18.XII. niało miejscami sama na kwiaty pokazało cicho około 12 tej zaczyna idą z północy ale po w a ż n y c h w a r t o ś c i . B y ć m o ż e r e l a k s u j ą c y c h . Zapisywanie zda­ cicho około południa, ale dołem jest mróz pochmurno chmury Kujawą. świat (wrony to śnieg Zapiski wszystko mogu być otwarte drzwi przechodzu chyba na jakuś —• Dziś też lecz stoi czeka na i poszło pogoda wiatr południowo i p r o s t o t ą ( „ t a k się ociepliło, że m o g ę p r a ć w s ł o n e c z n e j wodzie", rozpoczęła piołunkie się doznawało c z y l i nagrzanej w k o t l e w y s t a w i o n y m na s ł o ń c e ; „ t a k j u ż jest ciepło i ł a d n i e n a dworze, że m o ż n a g r z a ć z ę b y na s ł o ń c u " ) . stanęło i narazie burze ałe nie ciężkie chmury najmniejszej jednego dnia, j a k r ó w n i e ż c a ł y c h p ó r r o k u . Obrazo­ Trojanowska się zachmurza żaby. przechodzić d o ś w i a d c z e n i e n a t u r y , w szczególności z m i e n n o ś c i pogody w skali odczuć znać. zimno. i spowrotem —• Ręce nie zamarzaju Zapiskach puźniej barykadów k i m ś momencie, i t a k ż e coś z p o s z u k i w a ń klucza do rozumienia J a k w wielu s ł a w n y c h p a m i ę t n i k a c h t a k r ó w n i e ż w wróżą. deszcz. wiatr i bardzo gnoseologii, u t w i e r d z a n i a się w odczuciach, p o g l ą d a c h czy w j a ­ najważniejszych problemów moralnych. co one zachodu pryszcze w południe wieczorem — Zaczęły ciekawe deszcz i tak sial w nocy bo go sporo model zasadniczo odmienny, s p r o w a d z a j ą c y funkcjonującej sądzę — jednostkę z b i o r o w o ś c i narodowej. Ponadto m o ż n a — j a k mówić o kompensacyjnych potrzebach środowisk �I I . 2. W y b r a n e z n a k i z ł o w r ó ż e b n e : (a) sen — k a r e t k a p o g o t o w i a , (b) k r z y ż e rysowane p r z y n o t a t k a c h o czyjejś Ś7merci, ,,Janek z k o n a ł p r z e s t a ł ż y ć o d l e c i a ł jego duch n a zawsze"; 9, 11, 16 I I 1964, a ż t r z y po kolei ś m i e r c i , Karasiewicza, Torbickiego, Fabiszewskiego; (c) wieniec pogrzebowy; (d) siekierzysko-toporzysko ( z ł a m a n e ) ; (e) s t r ó ż e 233 �wiejskich w zakresie k s z t a ł t o w a n i a świadomości historycznej, ś w i a d o m o ś c i nio tyle z d a r z e ń n a t u r a l n y c h , co właśnie historycz­ nych — społecznych i k u l t u r a l n y c h , nie wyłączając również T do m n i e m a ń znacznie starszych w s w y m rodow odzie, j a k r ó w n i e ż znacznie m ł o d s z y c h , p ó ź n i e j s z y c h , nie w y ł ą c z a j ą c zdarzeń z drugiej p o ł o w y X I X wieku. p o l i t y c z n y c h . P o j ę c i a przestrzeni i czasu poddawane są dzisiaj A ty żaczku na wsi nieraz g ł ę b s z y m i p o w a ż n i e j s z y m nad szkoły aniżeli to można obserwować w przewartościowaniom, świadomości mieszkańców Wieta, powiedzie miast. Jeden K i e d y r o d z i ł się czas n i e z w y k ł y w k r a j u , u d a w a ł e m się do M u r z y n o w a . N a t o m i a s t z M u r z y n o w a do W a r s z a w y wówczas wysłannicy, emisariusze przybywali murzynowiaków, tworząc Dwie tablice Jeden jest sam co króluje Pięć sześć graju moich przyjaciół, była zwykłością przemierzana przez zawsze g r a n i c z ą c ą z w y k ł y m . K i e d y wracali r a d o ś n i d o w i a d y w a ł e m z nie­ dziewięć przykucnięcia jedenastu i szeptem. M o ż n a więc u z n a ć naukowe r o z r ó ż n i e n i a przestrzeni dwunastu z w y k ł e j od n i e z w y k ł e j , czasu z w y k ł e g o od n i e z w y k ł e g o za czternaste tego z p o z y c j i jemne, p r z y s t a j ą c e , czy t e ż w c h ł a n i a j ą c e f a k t y po­ d o t y c z ą c e rze­ W W y d a j e m i się, że m i k r o k o s m o s t w o r z o n y przez pokolenia poprzedzające współczesnych poszatkować zgodnie z murzynowiaków definiowaną niełatwo nomenklaturą jest sacrum i p r o f a n u m . Nie r o z s t r z y g a m y p o d s t a w o w y c h z a g a d n i e ń zanych z p o j ę c i e m istnienia, w ł ą c z a j ą c przestrzeń nadziemską niebo). Nie definiuje pochodzących od do naszych (powietrze, gwiazdy, n i e k t ó r e do końca sacrum czasoprzestrzeni i profanum dwóch zwią­ rozważań planety; świadomość rzeczywistości, leliju, świętych, boskich, chórów anielskich, męczenników, apostołów, ludzkie a ty czarcie c z y w i s t o ś c i wiejskiej, r o d z ą c e j się, p r z y s z ł e j . jedyny, Pan, iv osiem miłości przestrzeni. D o w i a d y w a ł e m wiary. nami. siedem sakramentów się, co i j a k jest? Bóg w Trójcy ran cierpiał działo się w dobrze m i znanej, codziennej, a dla n i c h o d ś w i ę t n e j się co mojżeszowe. nad zrutynizowaną Przestrzeń nam, z trzech patryarchów w m i e ś c i e n a s t r ó j nadziei. P r z e s t r z e ń , j a k ą p o k o n y w a ł e m , b y ł a powszedniością. nauczały wybrany, przeciwieństwie plemię, padnij do 10 w ziemię! uniejowiaków (Kluchów-Kituiiów) d o s y ć p o w a ż n i e w c i ą ż t r a k t u j ą c y c h wszelkie dawno, nieoficjalne wierzenia, m u r z y n o w i a e y m ó w i ą o nich też podobnie, nawet niozasadniczo, grupową. Zdzicho opisują Caban z rozbawieniom. aktualną stwierdza: po przekopaniu m o g i ł y ojca, z a c h o w a ł się t y l k o pasek, k t ó r y m t y ł k a c h . Osobliwy to pasek. A b y nas tłukł, przecięliśmy go na nas tlukl p o ł o w ę . J e d n a k ojciec zszył grób zszyty, p o w i a d a Zdzicho i ś m i e j e się n i c z y m szalony. otrzymało określeniu ziemi administracyjną dobrzyńskiej. (polityczną) Mieszkali tożsamość i mieszkają w między trzema r z e k a m i ( S k r w ą , D r w ę c ą i W i s ł ą ) , na k r a w ę d z i jakiejś r z e c z y w i s t o ś c i . P o w i a d a j ą , że jest s z c z e g ó l n ą , bo s ł y c h a ć w niej pianie k o g u t ó w z trzech s t r o n ś w i a t a , z p o w i a t u łipnowskiego ( D o b r z y n i a c y ) , p ł o c k i e g o (Mazurzy) i g o s t y n i ń s k i e g o ( Z a w i ś l a c y -Pampki). 7 pasek d o k ł a d n i e i o p a s a ł się n i m przed ś m i e r c i ą . Po ł u t a c h , r o z k o p u j ą c b y l i m i e s z k a ń c a m i k r a ń c a prastarego, naturalnego które po ojciec t y m paskiem nie określanych terminami zwykłości i niezwykłości. Murzynowiacy terytorium, Ale rzeczywistość, aby Anna pochować b a b c i ę , znaleziono pasek. B y ł w Zadrożyńska przekonywująco definiuje środku przestrzeń z w y k ł ą poprzez n i e z w y k ł ą ( s a k r a l n ą ) , czas n i e z w y k ł y (świątecz­ n y ) poprzez z w y k ł y (powszedni). I o d w r o t n i e . 11 niezwykłej G ó r a 'i Gawranicc ? w M u r z y n o w i e są n i k l e (Łysa Ś l a d y przestrzeni K a l i n ó w k a ? Gliniana G ó r a i C z y r ż y n e k ? ) albo — m ó w i ą c inaczej — wątpliwe. Przestrzeń niezwykłą od czasów średniowiecza Czy n a l e ż a ł o b y d o p o w i a d a ć , że jest to nie j a k a ś , lecz m o g ł y t w o r z y ć dalej p o ł o ż o n e od wsi okolico k o ś c i o ł a i cmentarza konkretna rzeczywistość przejścia, brodu, granicząca z polami w R o k i c i u oraz kościołów w Sieeieniu i D u n i n o w i e . Osobnym oraz b ł o n i e m — ł ą k ą . A m o ż e jest to r z e c z y w i s t o ś ć z u p e ł n i e obszarem, s a k r a l n y m m o g ł o b y ć S k ę p e . Niedziela i ś w i ę t a przejścia m i ę d z y t ą i t a m t ą s t r o n ą ; po tej i po t a m t e j stronie, balansu­ jąca ? 8 t w o r z ą n i e w ą t p l i w i e czas n i e z w y k ł y . Obchodzone nawet skru­ pulatnie s t a n o w i ą w ś w i a d o m o ś c i m u r z y n o w i a k ó w od n i e p a m i ę t ­ W i a d o m e jest jedno, że z r z e c z y w i s t o ś c i (czasoprzestrzeni) tej eliminowana b y ł a c l i t o n i c z n o ś ć w czasach p r a h i s t o r y c z n y c h . Może w ł a ś n i e t y l k o eliminowana, a nie w y e l i m i n o w a n a . I Rokicie n y c h czasów cezury wygaszonych emocji. Za p a m i ę c i najstarszych świąt nie nastrój. I poprzedzały toż sam działania przebieg ś w i ą t T i B r w i l n o —• ś r e d n i o w i e c z n e k o ś c i o ł y — osadzone z o s t a ł y w miejscach ujść strug do W i s ł y , w miejscach s z c z e g ó l n y c h . A cala zaś w t y m czyskami, być rejonie n a d w i ś l a ń s k a pobudzającymi lokalizowany ze okolica nasycona b y ł a wyobraźnię. szczególnym Kult przodków rozmachem właśnie uro­ mógł tutaj w s ą s i e d z t w i e M u r z y n o w a i t a k ż e na jego obszarze. C l i t o n i c z n o ś ć nio z o s t a ł a na pokutująco pewno do k o ń c a w y e l i m i n o w a n a . Wszak dusze (zgodnie z p ó ź n i e j s z ą filozofią religijną) w postaci ś w i e t l i k ó w - b a b e k d r ę c z y ł y przed p ó ł w i e c z e m najstateczniejszych. Pod Ł y s ą G ó r ą w i d y w a n o n o c a m i k a r e t ę b i a ł ą , a na cmentarzu siecieńskim czarną, wiozącą ducha dziedzica, niedowiarka. Na K a l i n ó w c e n i m ścięto r o s n ą c e t a m p o t ę ż n e d ę b y p o j a w i a ł a się m ł o d a k o b i e t a w czerwonym, c z a r n y m i b i a ł y m s t r o j u . N a M a ­ nowcach albo na G a w r a ń c u p r z y ł a p a ł K o n s t a n t y Fabiszewski czarownice w a r z ą c e w lesie wroniec ( w i d ł a k ) . Przed G ó r ą Gli­ n i a n ą s t a w a ł y konie i nie c h c i a ł y iść dalej. Z t o n i W i s ł y docho­ dziły nocami wołania, kto ich p o s ł u c h a ł nie k o ń z o g n i s t y m i n o z d r z a m i i ł a ń c u c h e m na k u l a w y oraz n i e d ź w i e d z i e wracał. Czarny szyi, czarny pies i kobiety sznurujące wysokie d o p e ł n i a j ą l i t a n i i o istotach nieziemskich. Z a k l ę c i e j a k i m s ł u g i w a n o się aby (tego z a k l ę c i a ) buty po­ o d s t r a s z y ć wszelkie w i d z i a d ł a nocne, s w y m i uroczystości namaszczenia, bez przejmowania się n i e c o d z i e n n ą c h w i l ą . W y r a ż a ł a b y się w t y m reakcja na nader często i gorliwie kuczliwych świętującą społeczność wodniacką, na o r y l i ? N i e wiadomo. W p a m i ę t n i k u Teresy nowskiej niedziela i ś w i ę t a są odnotowywane j e d n y m do­ Troja­ słowem lub zaledwie p a r u s ł o w a m i . B y ł y to dla a u t o r k i j a k b y puste d n i , w k t ó r y c h znacznie m n i e j się dzieje, aniżeli w dnie powszed­ nie. W świetle t y c h t y l k o Zapisków okazuje się, że niezwykle s t a ć się m o ż o z w y k ł y m , aż p o s p o l i t y m . Poprzez swój stopień rytualizaeji, eliminujący wyższy znaczenie p r z y p a d k u — wy­ s t ą p i e n i e z d a r z e ń niepowtarzalnych — wreszcie, przez korzysta­ nie z surowszej n o r m y — eliminuj ącej d o w o l n o ś ć i o r y g i n a l n o ś ć , owo niezwykłości m o g ą wywoływać apatię, pasywność i nie­ c h ę ć . W s z y s t k i e t r z y wymienione sta,ny m o g ą też charakteryzo­ wać dzień powszedni. 12 Trojanowska d z i ę k i swemu n i e r u c h l i w e m u , m o ż n a b y rzec m e d y t a c y j n e m u t r y b o w i ż y c i a s t a ł a się jego bardzo w n i k l i w y m obserwatorom. N a t o m i a s t poprzez prowadzono systematycznie Zapiski doskonaliła utrwalanie na, postrzeganie, piśmie zachowanie m ę ż a , czy zdarzeń. analizowanie Sposób w jaki i ostatecznie kontrolowała, rodzaj celebracji swego samopoczucia, w ł a s n y c h stanów" ducha, wpływali uiew ą t p l i w i o na przebieg t y c h „ t a b l i c e m o j ż e s z o w e " ) , nieco o ś w i e t l a m e t r y k ę o w y c h u p i o r n y c h z d a r z e ń , s t a n o w i ł rodzaj ich kreacji, a ostatecznie —• j a k m o ż n a w y o b r a ż e ń . W y d a j e się, że zaklęcie nic jest w c z e ś n i e j s z e , aniżeli p r z y p u s z c z a ć — p r o w o k o w a ł los. N i e z w y k ł e wkracza, z nieby­ 234 średniowiecza. 9 Mogło ono (,,żaczek wzmagające dorocznych i nauczały", czasy p ó ź n e g o apotropeicznymi słowami r o d z i n n y c h odbyw al się bez celebracyjno, jednak o d n o s i ć sic w a ł ą m o c ą w jej i n d y w i d u a l n y świni i n t y m n y . I t o , co k o m u ś �z T o r b i c k i m i o k a z a ł o sio .,trudne do zniesienia". W rok i k i l k a m i e s i ę c y po podp s m i n z s ą s i a d a m i u m o w y d z i e r ż a w c z e j Teresa Trojanowska umarła. Trojanowska przyżyć celebrację duchowych obeerwaeję swego samopoczucia prowadziła meteroologiczną poprzez... oraz — eo i ostatecznie uszczegółowioną najbardziej interesuje — opis z a c h o w a ń l u d z i , z k t ó r y m i dano jej b y ł o w s p ó ł ż y ć . Jak mocno p r z e ż y w a ł a te zachowania ś w i a d c z y to, żo n i e k t ó r o z nich trafiały do rzeczywistości jej marzeń sennych. N a miejsce w systematycznie prowadzonych osoba m ę ż a Jana, a n a s t ę p n i e pierwsze opisach wysuwa się b r a t a J ó z k a . P r z y p a t r z m y się przez chwilę p o ś w i ę c a n i u uwagi w Zapiskach tym ważnym dla a u t o r k i postaciom: 9.IX.1961. Rano J. i kupił 50 kilo jęczmienia spodnie szczęście (Jasio JO) pojechał ale już bardzo smutny mu na Helcia wieczorem dostała list pies hektary pojechał ale chleba nie dostał dopiero kupił czerstwy. bo z Paprockiego potem J. pojechał zrobił trochę ospy u Torbickich za, chlebem do Duninowa do 150 zł przy tym porwał że go nie pokaleczył orać w południe dzińskiego — zapłacił u Gur- od Romana łecz więzienia. Jest to zapis wszystkich w y d a r z e ń w c i ą g u dnia. Przygoda z psem w y d a r z y ł a się rano, za dnia,, a więc w sprzyjających okolicznościach. Jan Trojanowski powinien znać naturę wiejskich psów. J e ś l i dal sobie porw-ać spodnio, to m o ż e dlatego, żo b y ł roztar­ gniony, z a j ę t y m y ś l a m i o c z e k a j ą c y c h go jeszcze w- c i ą g u dnia I I . 'i. Bocian licznych zajęciach ? 25.IX.1961 J. skończeniu przewruciuł po zabił wziuł łub nie złamał się za worzenie się ręli czy Janek łubinu spadł nogi. Był w storzek szczęście który że się to poniedziałek. m o g ł o b y w y d a w a ć się pospolite albo p r z e c i ę t n o staje się w ł a ś n i e dzielę J T o d p o c z y w a ł w d o m u , nie p o s z e d ł do kościoła, po n i e z w y k ł e . W i n n y m zaś wymiarze, zdarzenia ze ś w i a t a w y o b r a ­ ł u d n i u jodynie t r o c h ę z r y w a ł śliwek. żeń h i s t o r y o z n o - k u l t u r o w y c h w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a rałem się p r z y b l i ż y ć na paru poprzednich (który p r a c o w a ł sam, totalnie z l e k c e w a ż o n e . Oficjalna n i e z w y k ł o ś ć , przede w s z y s t k i m LIII niedziel i ś w i ą t k o ś c i e l n y c h , ale r ó w n i e ż weselisk i c h r z t ó w , bar­ Więcławie dziej niż m o ż n a b y s ą d z i ć , podlega u z w y k l o n i u . F a k t y z dnia r powszedniego, szarej c o d z i e n n o ś c i , j a k pranie w s ł o n e c z n e j w odzie wiązkami fenomenologii p r a w integralnie z f e n o m e n o l o g i ą własnych natury łączy doznań. Przestrzeń d u k o w a n a zostanie do w y m i a r ó w d o m o w y c h , k o n t a k t ó w się zre­ dysponujemy częstsze dokumentem etnologicznio mocno podważającym wyobrażenia na temat nasze miejsca naj­ osoby 7.IV.1967. Dziś niby w Płocku namówiły kapelusz płacił niewiern zamkniętymi npyl oczami a kiedy już mnie ale to jakby (de ja mieście Hrońcia kotarze z woalku kto zaten mitdam że jak w jakimś druga jakby 21.III.1962 wprowadziły iriozu ruszył i zobaczyłam i'- Płocku jest oczu talie to ja ostrożnie byty zamknięte. czy tram­ uchyliłam oczy że dojeżdżamy do Cmętarza oczy zamknęłam Sen ałe chwilę zapisała)/} tak naprawdę ho może on tragicznie o w d o w i a ł e j i bratowej przed r o k i e m . Brońci Otóż wydzierżawiła za namową, c/.ęść g r u n t ó w brata u Karasiewicza kupił koru na odmrożone J. po wczorajszym położył Jasiu wymoczeniu tak że już się spać od rana obuwa nóg w korze sporo zrobił i śpi bez w płaczu. się i zbuwa co chwila na ból a tu roboty tyle że nie wie co też arz na górc wszystko bo u obóch nóg duże palce rozbrzydzone jak zaczuł i nie moczyć chce moczyć widocznie zaniego i przyniosłam zaniego kusztyktd ale on zato to nażyczył aiemogła ruszyć życie niewiem jakie będzie J. Dziś i dobija z Elektryfikacji zł. Wszystko ból ja złapał dalsze życie wieczór żebym Dziś znów nie się odebrać zgłupieje. do Torbickich ostatniej cierpliwości otrzymedim na, 1850 zl choć w styczniu się zprzysięgło pod czy on nie są ale teraz nóż i chciał zabić odbieram ten mróz. daleko 2 razy wody żeby się tak tylko umyka, co chwila nie to grzeje nogę tak że, już do tego wszystkiego pierel- woli lepiej mi aby mnie pokręciło potych życzeniach 2H.I11.1962. a jak w lej korze było już to pierwsze a tu ból tych odmrożonych palców dę­ podwurku to po słomę na pole to po koniczynę, 1431 wrużebny. i 2 ma na wieś za dębowu się czuje lepiej znowu wymoczył się uwziuł Sen ten poprze'!/.ilo w a ż n o wydarzenie w ż y c i u Trojanowskiej, Józka ...poszedł 26.III.1962 poszłam, kurczowo że po obudzeniu nie mogłam przez dłuższą otirorzyć dziś troałki mnie do samochodu z powrotem bowej trochę głoicie gazy i tak z tymi wpowrocie do mąki nogi. na kapelusz więcej pojechał żytniej przemoczony i z n i e w i e l k i m i r e z u l t a t a m i . oczami do tej ten dotknę ho to jest ze śmiertelnej ten pojazd było i jakaś w czarnyni tm ho się Ixdani to ona .'*/c rozhci gdzie one taki sen ze byłam ze rnnu Józia mnie na kapelusz oczy zamknę] waju miałam była to nic grzeje nogę i jęczy w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j , n i e g d y ś , czy dziś. — słomy 11 sta Jasiu 25 k. na 3 90. 21.III.1962 albowiem rok za 15 ście ałe nic po za 5 kiłami Przez pierwsze d n i marca J T „ k o l ę d u j e za z i a r k a m i " , czyli ludźmi z sąsiedztwa. Piszę o t y m wszystkim z prawdziwą satysfakcją, 1962 za ziarkami c h o d z i ł do b o g a t y c h gospodarzy w okolicy. W r a c a ł z z i ę b n i ę t y , między m ę ż e m i J ó z k i e m oraz n i e z b ę d n y c h więzi z j a k i m i ś , nielicznymi JT że n i k t m u nie p o m a g a ł . Marzec pszenicy lub grzanie zębów no słońcu i t p . u r a s t a j ą do p r z e ż y ć c u d o w n y c h . Czas p o d p o r z ą d k o w a n y po­ W y t ł u m a c z e n i e m przykrego zdarzenia m o ż e b y ć t o , że sta­ stronach), z o s t a j ą nie W nie­ było pa- wpłacone nareiz. Ale z n a d e j ś c i e m kwietniowego ocieplenia, a nawet u p a ł ó w , poprawił się n a s t r ó j w małżeństwie T. Pod koniec k w i e t n i a swego i na p o c z ą t k u maja J T r o z p o c z y n a ł p r a c ę j u ż o 4 r a n o ! Minęło (dopuly- prawie diva lata i w czasie t y m nie zanotowane z o s t a ł y przez w^anie się) r e p r e z e n t o w a ł a energiczna J ó z i a , a nie j a k zazwyczaj, T T j a k i e ś przykrzejsze zdarzenia. Ale nieszczęścia nie o p u ś c i ł y g ł o w a rodziny, m ę ż c z y z n a , w~ t y m p r z y p a d k u pan domu Trojanowskich. gospodarstwa małżonkom Torbickim. Ich interesy Kazimieiz, k o r z y s t a j ą c y z przydomku Biskup z t y t u ł u posług kościelnego w R o k i e m . Sen okazał się rzeczywiście proroczy. Współżycie 16.1.1964. Dziś kami od parówki już około 11 stej wybrał się do Duninowa się wrócił bo sanki się przewróciły sanecz­ jabłka się 235 �I I . 4. W y b r a n e z n a k i dobro w r ó ż e b n e : (a) kaczka l u b kurczak, ,,8 V 1967 z a c z ę ł y się l ą d z k u r c z a k i i g u l a k i " ; (b) „ 2 4 V I 1961 p o d w i e c z ó r o p r o s i ł a się m ł o d a m a c i o r k a m a 7 s z t u k " ; (c) „ 2 8 I X 1962 u z b i e r a ł a m t r o c h ę m a ś l a c z k ó w olszuwek s i t k ó w pare k o ź l a k ó w surojatek b y l i panowie z izby f i n a n s o w e j " : (d) „ 1 5 V I I 1961 O k o ł o 9 ocieliła sie k r o w a m a byczka bardzo d u ż y t y l k o przez ciężkie ocielenie coś m u się zrobiło i na zadek nie m o ż e się p o d n i e ś ć " ; (e) „ 2 0 X 1967 K r o w a zdrowsza p o s z ł a na pole z a c z ę ł a ż u ć " ; (f) „ 1 0 V I 1965 J . rano b y ł w k i o s k u m i a ł 2 k . 25 d. j a j o t r z y m a ł 51 zł. 75 g r . " (g) „ 7 X I 1964 J . z a r r z n u ł tego wielkiego k o g u t a . " 236 �I wysypały i pomieszały (dziś) 17.1.1964 ninowa jak pod szarówkie poszedł do Mieciowej. J. stróżuje. Dziś J. około 11 stej wziuł ale teraz to poszedł tylko zamarzło Duninów. nowym to wytyczył Jabłka miał przedtym 16,50 1.II.1964 gorszych rówki wziuł 18 zł. były przywiózł groszy. Ja miami i musztardy wiele strachu razem wydał z niu wywlekła pod pias­ płu- J. ciężarem był tylko na tej zmę­ chlapaninie. z powodu że przeziąbł a i do tego deszcz straszna rękie wichura czy nogę to już i nabawić samopoczucie 70 z powodu że J. czul się i padał niż łamać złotych się dwojga nie nasz a już starszych ludzi. opisy zdarzeń przypłaconych odmrożeniem nóg, roz­ j ą t k o w o ciężkich, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł J T odkrywamy w Zapiskach zawsze sam. opisanie pogodniejszego w k t ó r y m od p o c z ą t k u do k o ń c a u c z e s t n i c z y ł y dwie osoby JT a ja zwyciężę. Czerwonu ciężki (imię pogotowie żywot i zmartwienia. Janek się tam szarpać przewrócił mu złama­ dalej bo gdyby go psa i Janek wziuł sie by go roztrzaskała i Latku poszedł a później do Wisły i ona popędziła to napewno Wezwano J. krowy w inne wtem ona zaczęła go w łańcuch się zerwał popołud. są uwiązane przeprowadził okręciła na furtkie a ja przeżyłam w — JO) drobiazgi złamała pojechał do na te moje słabe siły spadł też szpitala taki ciężar J T nie o d z y s k a ł j u ż zdrowia. Po 2,5 mie­ s i ę c z n y m pobycie w szpitalu przywieziono go do d o m u . . . wieźli chorego 'i kiedy wyszłam i zobaczył szyłam to się rozpłakał że mam imienin TT) wojował i weselej. zaczyna się znaję — ja to już dostaję spać jest przy­ usłyszał ucie­ prezent dzień więcej Imieninowy strasznie przyszła ma to ale już w nocy mnie do głowy. mi strasznie lżył wyzywał 30 listopada wprost obłędu bo Janek lichy wygląd (był roboty i kłopotów giechenna... myśl mnie małe dziecko ja też się bardzo W parę dni potem Jasiu tylko mu plugawa i niedaje jak do samochodu i Jasiu przywieziony chęć będę miała będzie raźniej cału noc wy­ dokucza śmiertelny. N a d r u g i d z i e ń , poprosiwszy o picie (mleko z m a s ł e m i m i o ­ dem), u m a r ł J T . M i a ł 72 l a t a . G d y b y nie w y p a d e k z n a r o w i s t ą k r o w ą p r a c o w a ł b y do k o ń c a swego ż y c i a . Ale zdarzenia, do Szpitala czy W godzinach do bramy co jest wyjście łape. pracy nie o d razu zrezygnowano z uczestnictwa w n o c n y m b a l u . W y ­ s t r o j a m i ż o ł ą d k a , czy o g ó l n y m p o t ł u c z e n i e m , w sytuacjach w y ­ niewiem do Lukarwki rano się wściekała prawu jaka choroby. W 1964 r o k u J T m i a l j u ż 71 lat. M i m o niezwykle ciężkiej pracy, brałem doszedł ła nogie a łańcuch pomiędzy ale wrócił szczęśliwie gołołedź podziwiać najpierw Czarnu Gloge- 53 zł. bo to przejście bał ale nie poszłiśmy 100 złotych tragiczna. miejsce — JO) lak go wlekła śnieg i deszcz kołek krowy (wbić pale do których 12 kg za 119 to taka wazka gardziel wiek aby po nocach się włuczyć Trzeba ładnych sprzedał cały czas stał z temi jabłkami była fatalna stracić jabłek też może ze 6 kilo za łącznie nie zdrowo bo dostał roztrój żołądka łepiej wziuł mi się że tam się ten lód zarwie pod czony przemoczony Niedziela i w tej szarpaninie maleńkie cukier Dziś był ten składkowy 24. VII. przepalować kupił kolana pogotowie zabrało sama jak N a przepuszczonej przez n i e u w a g ę karcie znajduje się szcze- kilo zł. i on się stopi stałe wyglądałam ta pogoda nogę wyżej g ó ł o w s z y opis tego zdarzenia. Stary 1 zł 60 gr. dla Brońci Glogeruwek dziś przeżyłam zdawało asz na kiełb. 30 zł 2 cltał. 13 zł makar. 17 zł 12 kiem to takie niebezpieczne Du­ Torbie 12 i pół bo była straszna pogoda padał chleba kiełbasy do bo Kazio to J. chodził do Duninowa 6 k. i maleńkich resztę jabłek kupił i szufel. J. poszedł i poszedł Landzberskie Gewont 4 60 i wody tlenionej lekarstwo jabłek przejściem na zamówienie po 1(1 zł i 5 kilo po 5 zł. kupił pacz. kowi prawu biedna pozostałam W i e m y j u ż j a k i e nieszczęścia n a w i e d z a ł y d o m T r o j a n o w s k i c h . Wszystkie one dotyczyły bezpośrednio samego gospodarza, „głowy d o m u " (napisałem w cudzysłowie, albowiem rzeczywistą oraz szwagier J I . M ł o d s z y J I n a l e ż a ł do o s ó b niezwykle przed­ głową domu b y ł a T T ) . Pośrednio skutki nieszczęśliwych z d a r z e ń siębiorczych. dotykały 19.1.1962 3 sztuki sztuki 830 Dziś J. pojechał do Płocka ale to łiche asz strach patrzyć bo 1 go w drodze zgubili dr(ugi) 530 z Józka świńmi do Płocka dowieżłi te 2 wa sprzedał tego 3 go u; powrotnej wziuł za tylko 2 u Wiśniewskiego... Na drugi dzień... do Brwilna po tego świniaka wrócili około J. o 4 tej 1 szej (w p r z y g ó d na świniaków. Zastanawiając t a r g 3 „ l i c h y c h asz się nad tym a co ł ą c z y ć m o ż n a b y ryzyka małżonkę zajęcia mniejsza i coś niż męża, nieokreślonego ze z w i ę k s z o n ą o d p o r n o ś c i ą psychiczną odszukał b o j a ź n i ą , k t ó r a daje się c z ę s t o p o z n a w a ć j a k o z w i ę k s z o n a roz­ pojechał t r o p n o ś ć w stosunku do m ę ż c z y z n y , swego partnera. Zapalczywość, utrata kontroli nad nocy). strach p a t r z e ć " wydarzeniem Ochraniały i z w ł a ś c i w ą k o b i e t o m i n s t y n t k t o w n ą n i e u f n o ś c i ą , czy t e ż nawet T a k więc, d w u m d o ś w i a d c z o n y m m ę ż c z y z n o m nie u d a ł o się z a w i e ź ć bez samą. mniejszego wziuł 1 go drodze Józiek w Brwiłnie ją ruchliwość, d z i a ł a n i a m i , idzie na ogół w parze z rodzajem z a j ę c i a ; wzmga się w m i a r ę p o s t ę p u j ą c e g o w tych z a j ę c i a c h stopnia r y z y k a . razem K a ż d ą z przedstawionych u w a g p r z y j ą ł b y m j a k o w y j a ś n i e n i e z i n n y m i osobami z M u r z y n o w a , m a j ą c y m i d o ś w i a d c z e n i e w trans­ prawie dostateczne tragedii portowaniu świniak p r z y p r a c y " s p o t y k a ł y naszego bohatera w sytuacjach m i n i m a l ­ dlatego u c i e k ł (przy c z y m s p a d ł z w o z u i m u s i a ł się p o t u r b o w a ć ) nego r y z y k a , w o k o l i c z n o ś c i a c h doskonale znanych, p r z y k t ó r y c h p o n i e w a ż n i e d o k ł a d n i e z a m k n i ę t o k l a t k ę . S t a ł o się to p o d w p ł y ­ p r z e w i d y w a n i e n i e s z c z ę ś l i w y c h s k u t k ó w — w y d a w a ł o b y się — w e m d z i a ł a j ą c y c h e m o c j i : r a d o ś c i na m y ś l o znalezieniu się w nie w y m a g a j a k i e j ś w z m o ż o n e j p r a c y u m y s ł o w e j , zastanowienia P ł o c k u na, t a r g u , z dala od codziennych o b o w i ą z k ó w , no i nadziei i t d . J T nie n a l e ż a ł do o s ó b niezdarnych i n i e d b a ł y c h , t y c h k t ó r e udanej s p r z e d a ż y , uzyskania w i ę k s z y c h p i e n i ę d z y . o k r e ś l a n o m i a n e m gula. W i e m y z Zapisków zwierząt, doszliśmy do przekonania, że Nadmierne emocje mogą, s p o w o d o w a ć t o , co o k r e ś l a z w r o t „ s t r a c i ć g ł o w ę " . 5. V.1964 chciałam śliwki słowami Dziś dosadzaliśmy aby to było zakończone to u-yciuł która zabić błuźnil kartofli za oboru J. to się tak wściekł by mogła jeszcze za to że ja że zamiast suchej żyć a mnie to gotów aż strach pomyśleć wrzeszczał jak był wariat. JT, g d y b y nie to, że o „wypadki najskrytszych jego cechach z e w n ę t r z n y c h , d b a ł o ś c i o siebie (jeździł do fryzjera aby się t y l k o ogolić, nosił w n i e d z i e l ę j e d w a b n ą b i e l i z n ę , w y ­ g l ą d a ł elegancko) i w e w n ę t r z n y c h (nie w s z c z y n a ł z s ą s i a d a m i n i g d y k ł ó t n i , b y ł u s t ę p l i w y i powszechnie l u b i a n y ) . D o końca ż y c i a ciężko p r a c o w a ł . C h o c i a ż zapewne nie n a l e ż a ł do 9 maja w r ó c i ł a p e ł n a zgoda do g n i e w n y c h m a ł ż o n k ó w i do tych, k t ó r z y s p a l a j ą się w robocie nic poza n i ą nie w i d z ą c . Potrafił 12 w nocy b a w i l i się na „ W i e c z o r k u u B r o ń c i " . docenić zwykłej Nieszczęśliwego w y p a d k u j a k i s p o t k a ł J T p o d koniec lipca 66 r. nie p o p r z e d z i ł y ż a d n e p o w a ż n i e j s z e zdarzenia. M a ł ż o n k o w i e nie kłócili się zo s o b ą p o n a d dwa m i e s i ą c e ; 22 lipca 1966 r o k u w s p ó l n i e s ł u c h a l i z radia Defilady w Warszawie na 1000 lecie Państwa Polski i 22 rocz. Odrodzenia. D n i a n a s t ę p n e g o , w s o b o t ę J T z r y w a ł gruszki L i p c ó w k i . rozmowie z d r u g i m człowiekiem.. P r z y z w y c z a i ł się do pracowania 24.VII.1966 z tego Bronci nas zostało Niedziela dałam trochę więcej jak 35 zł i kiło Ogórków Rano musztardówkę 1 к jaj zrobiłam masło Zapędowskiej może 10 d. potem sprzedałam kwater, śmiet. przeszło 100 zł. bardzo się cieszyłam uciecha w godzinach popołudniowych ale jak krowa z 80 40 d. no i Od Ziuty 2 kurczaki utargowałam krutko trwała Czarna d. dła ta moja złamała Jan­ na bezinteresowną mrozie i wietrze przyjemność, ( b y ł przecież towarzyszącą w młodości marynarzem), p o t r a f i ł .sterczeć godzinami w czasie u l e w y z j a b ł k a m i , które d o w i ó z ł do D u n i n o w a , nie u n i k a ł p r a c y w polu w czasie p l u c h y . C h o c i a ż k o ń g r z ą z ł w biocie, nie p r z e r y w a ł o r k i . A k i e d y się ociepliło na w i o s n ę , s t a w a ł do p r a c y j u ż o 4 rano. M i m o to w Za­ piskach domowych t a k ą oto uzyskujemy charakterystykę jego osoby: — pmcuje gorzej niż — żyła fornala się — dziś to dzień — dziś obijał najemny odzywa przełaził się w domu 237 �m i a s t ona na k o m i n k i i wieczorki. Ostatecznie rodzi się osobliwa z a l e ż n o ś ć bez w y j ś c i a , co najmniej dla jednej ze s t r o n . 2. VI.1965 rok. Dziś J. od samego rana stworzył życzył mi choroby ale zamiast mnie to jego popadła mała cały Ziemi dzień nawet Mazowieckiej. Talerze. Aktorzy nie skorzystał Ja grali byłam. bardzo molu z zaproszenia Sztuka pod awanturę choroba i trzy­ do nazwą Teatru Latające ładnie. Często p o j a w i a j ą c e się w Zapiskach wyznania „więcej mogę z r o b i ć " i jeszcze częściej „ w i ę c e j m o ż e z r o b i ć " , to — j a k m i się wydaje — r ó w n i e ż d o m i n u j ą c e pragnienie o b y d w o j g a m a ł ż o n ­ k ó w , ich razem i k a ż d e g o z osobna. stosują J e d n a k ż e sankcje jakie wobec siebie ( w i e m y g ł ó w n i e o s ł o w n y c h , ona urąga, on „ z e m ś c i " ) nie p o z w a l a j ą , a b y ich h a r ó w k a p r z y b l i ż a ł a się do j a k i e j ś f o r m y p r a c y akceptowanej. I t y m s a m y m j a k b y nie wykraczała poza nieubłaganą konieczność życiową, tym su­ r o w s z ą i m bardziej towarzyszy jej nakaz w e w n ę t r z n y , szczególnie chyba silny u T T i z e w n ę t r z n y skierowany przez n i ą do J T . W pracy obojga t r u d n o t e ż dostrzec c o ś więcej aniżeli cele b y ­ t o w o : p o t r z e b ę p r z e ż y c i a . Z a p i s k i T T spowija poczucie s t a ł e g o z a g r o ż e n i a , f a t u m n ę d z y , g ł o d u ! ! ! T r u d n o zatem dostrzec zado­ wolenie, p e ł n i e j s z ą s a t y s f a k c j ę I I . 5. K r o w a z wykonanych zadań, a więc to, co o k r e ś l a najlepiej chyba, sons satysfakeyjny k a ż d e j pracy. A może poświadczeniom tych u k r y t y c h stanów są w p a m i ę t n i k u TT — grzebie się jak zaj'litowana mucha — przeględził ze — poszedł przeszło godzinę do Bronci wrócił nie. odzywał i dałam — (Rekin) doskoczył i żalu poszłam kaszanki 60 d. Jest niezwykłe charakterystyczne, że niedziele na pokłepach w gospodarstwie poza k o n i e c z n y m i w s t a ł y m repertuarze o b r z ą d ­ to tak smutno i nudno ja z tego k u ( o p r z ą d , o p o r z ą d ) z w i e r z ą t , nie stal się dla a u t o r k i o k a z j ą (...) wypuściłam, u Z i u Zosi 9 tej długo się na k o ­ od Zosi dostałam do zapisania j a k i e j ś s a t y s f a k c j o n u j ą c e j u k o ń c z o n e , dobrze prace refleksji, że coś z o s t a ł o zrobione, albo że pozostaje do zrobienia,. młotem niedziele i ś w i ę t a b y ł y czasem m a r t w y m . Satysfakcja z p r a c y codziennej p r z y j m o w a ł a p o s t a ć t a k n i e o k r e ś l o n ą czy z b y t n i k ł ą , i kowadłem (chodzi o zachowanie iż nie p r o w o k o w a ł a do j a k i e g o ś w y z n a n i a . J e d n o c z e ś n i e odpo­ agresywne d w ó c h n a j b l i ż s z y c h s ą s i a d ó w , k t ó r y m n a l e ż y się czynek, k o n t e n t o w a n i e się przyzwoleniem, czy w r ę c z stale p o d p o r z ą d k o w y w a ć — J O ) do niego, r ó w n i e ż w obejściu i pół dnia jak w inne dni niech przyjdzie z ni u też kilka, jaka. na między klepy — trochę w nogę mu lepiej już dziś mniej ją grzeje i więcej może notacji. cieszyć się odpoczynkiem, że dzieli w o l n y od p r a c y b y ł dla niej rodzajem u d r ę k i . I najprawdopodobniej w niedziele i ś w i ę t a przeklepie razy poleci nakazem nie u z y s k a ł o ż a d n e j p o w a ż n i e j s z e j Odnosi się w r a ż e n i e , że T T nie p o t r a f i ł a o d p o c z y w a ć , aż do 11 stej — jeszcze gorzej leniuchuje baba to już święta, wybiegłam od godziny —• i do sąsiadów i nie w y ł ą c z a j ą c B o ż e g o Narodzenia i W i e l k i e j N o c y , w y r ó ż n i a j ą się w p a m i ę t n i k u T T r a ż ą c ą p u s t k ą , j a k b y się nic z u p e ł n i e nie ty skórwysynn się robotny ciekawe jak to — przekołował albo Nie p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż innego rodzaju w i a d o m o ś c i . Podobnie — on biedny jest między małżonkami najczęściej do kłótni. dochodziło Najtragiczniejszy w y p a d e k , o k u p i o n y ś m i e r c i ą J T w y d a r z y ł się 22 lipca. W m a ł ż e ń s t w i e T r o j a n o w s k i c h i n t e r e s u j ą c y nas stosunek do zrobić. A b y o s ł a b i ć w r a ż e n i e j a k i e pozostawia rejestr t y c h z d a ń k r y ­ codziennych o b o w i ą z k ó w t y c z n y c h , n a l e ż y sprawiedliwie p r z y z n a ć , że odarte z o s t a ł y ze przypadkami łączył i zdarzeniami. b y rzec bezosobowy się z l i c z n y m i Jedne miały („zdechła nieszczęsnymi charakter ostatnia chora ogólny, swego k o n t e k s t u , i żc p o c h o d z ą z opisów prowa-dzonych przez można wiele l a t . Ponadto, trzeba z r o z u m i e ć o s o b ę w y m a g a j ą c ą i a m b i t ­ „ w y ł ą c z o n o e l e k t r y c z n o ś ć " , „ j u ż c a ł y d z i e ń leje") i osobowy, 7 kura", dziejące ł ą c z ą c y się z n a t u r ą osoby J T . T T , c h o c i a ż n i e z b y t r u c h l i w a się w gospodarstwie. T T w i e d z i a ł a dobrze, że życie na, wsi na z p o w o d u swej tuszy, p o t r a f i ł a — j a k w i ę k s z o ś ć k o b i e t — znacz­ własnym się nie lepiej n i ż J T p r z y s t o s o w a ć się do niespodziewanych, t r u d n y c h bez reszty p r a c y . S t a ć j ą p r z y t y m b y ł o nie t y l k o na oschłość s y t u a c j i . K i e d y nie m a p r ą d u grzeje w o d ę do p r a n i a na s ł o ń c u ną, a więc szczególnie uczuloną gospodarstwie wymaga, na niedoskonałości wyrzeczeń, poświęcenia surowego kontrolera, lecz t a k ż e na w y r o z u m i a ł o ś ć , w s p ó ł c z u c i e ( s ł o n e c z n a woda). N i e m a r n u j e kochającej jego i węgla. K i e d y s ą s i a d chce z a m o r d o w a ć m ę ż a , nio m i l k n i e lecz w e w n ę t r z n e pomieszanie czy z w y k ł e , chociaż p o w t a r z a j ą c e się, k r z y c z y . P o t r a f i t e ż z e b r a ć się w g a r ś ć , c h o ć n a s t r ó j w d o m u rozkojarzenic. Ł ą c z y ł a to z k o n i e c z n o ś c i ą temu z u p e ł n i e nie sprzyja, „ s k o r z y s t a ć z zaproszenia" i p ó j ś ć na żony. Rozumiała rozterkę duehow-ą męża, podporządkowywania się, u s t ę p o w a n i a d w ó m n i e z w y k ł o s i l n y m i g r o ź n y m Pisała w i ę c : on biedny potrafiła szczęść. jest jednak z a u w a ż y ć Zrzędliwość między młotem sąsiadom. i kowadłem... wła,snej r o l i w p i ę t r z e n i u b o w i e m , rzadko sprzyja Nie się nie­ spontaniczności i samorealizacji. T T w y m o g ł a , stosowanie u r ą g a j ą c Latające t y m s a m y m cennego drewna Talerze. Czy sens p r a c y T T i J T b y ł t a k i sam 1 A b y o d p o w i e d z i e ć na to trudno, p y t a n i e n a l e ż a ł o b y w i e d z i e ć , k t ó r a z o s ó b s w ą p r a c ę p o l u b i ł a . Z analizy Zapisków w y n i k a , że bez reszty, c a ł k o w i c i e , (przyznaje ani jedna a n i druga. W y d a j e się j e d n a k , że b l i ż s z y polubienia, się do togo s ł o w a nieraz) a b y J T ,,wzioł się wreszcie"' za upo­ b y ł on. W s k a z y w a ł o b y na to demonstrowanie na o w y c h p o k ł e ­ rządkowanie JT pach i g l ę d a c h swego dobrego samopoczucia. ИТ d u ż o rozma­ t a k gorliwie z a b r a ł się do pracy, że w y c i ą ł z d r o w ą ś l i w k ę . Pewnie w i a ł i o p o w i a d a ł , t w o r z y ł swoje historyje w k o n w e n c j i uznanej, b y nie z r o b i ł togo, g d y b y sroga k ł ó t n i a nie p o p r z e d z i ł a nadal jeszcze ż y w e j i aprobowanej. Z a c h o w a ł p a m i ę ć „ c z ł o w i e k a sadu. Sponiewierany s u r o w y m i p o l a j a n k a m i jego z a c h o d ó w . Sankcje wymierzone przez T T nie m o g ą b y ć spra­ ś m i e s z n e g o " , a więc skorego wiedliwe. W e d ł u g Zapisków h u m o r u . W p a m i ę c i tej istnieje w y ł ą c z n i e uznanie. 238 i jabłek, d z i a ł o . Czas t e n , k i e d y z a m i e r a j ą wszelkie p o w a ż n i e j s z e do Leosi (podkr. JO) byłam —• siedział ałc się nic zrobił krzyk ja słysząc to m i n k i ilość sprzedanych to twoja i wrzasnął z domu (...) w dniu dzisiejszym — zrobił urągać glendach spokój mogiła J. się bardzo przeraził smutku ale byl na o pół do 10 tej zaczęłam do Janka określające specjalne r y s u n k i (ił. 1—6). Swidniakieni (bratowej, nauczycielki) i u Nowaka, suche liczby, rozdanego w ś r ó d s ą s i a d e k m a s ł a ? N i e k i e d y u z u p e ł n i a j ą te dane o n chodzi na p o k l e p y i g l ę d y , nato­ do ż a r t ó w z dużym poczuciem �TT wspominana jest z większą powściągliwością. W re­ 4. VI.1963 Rano J. byl u Jablkos. lacjach o niej pojawia się c h ę ć dostarczenia w y j a ś n i e ń , a nawet odmówiła. to co n a z y w a m y p r ó b ą zrozumienia drugiego, jej gderliw'osci, zdechł pies więc ja po oporzęcie z r z ę d z e n i a . N a t o m i a s t n i k t nie wspomina rzeczy n i e b y w a ł e j kilka — Krowę redlin paść na poszłam to zostanę to pole to takie długie w s p o ł e c z n o ś c i tej k o g o ś o r o z w i n i ę t e j potrzebie s a m o k o n t r o l i , sztuk więc 327 razy trzeba się kiwnąć pew nego rodzaju autorefleksji nie pozbawionej e l e m e n t ó w psy­ starszych choanalizy, w k o n t e k ś c i e swoich u c z u ć do męża, i rzadziej —• ja już nie mam siły. Dziś zrobiłam u c z u ć do bliskich sobie o s ó b na wsi, czy t y l k o s ą s i a d ó w . pół kilo i półtora W a r t o jeszcze przez c h w i l ę p r z y j r z e ć się z d o l n o ś c i o m k o b i e t y , pełniącej nieoficjalnie kupił to naliczyłam kto będzie kiełbasy ile z tych sadził wodniacy. 2 pacz. Żeglarz. sprawami gospo­ m u s i a ł a się n a c h y l a ć , t r w a ć w s k ł o n i e i o d c h y l a ć się (nazywa a- nawet o ś m i e l ę się p o w i e d z i e ć f r a p u j ą c o , wygląda to k i w n i ę c i e m ) o k o ł o 2943 razy. T T l i c z y , rachuje, oblicza i s p r a w d z a . Sprawdza siebie, nie t y l k o panowanie nad ogromem i r o z m a i t o ś c i ą spraw w y m a ­ męża gających w y s ł a n n i k ó w u r z ę d ó w , szczególnie p o b o r c ó w n a l e ż n o ś c i za „załatwienia" w każdym, bo sprzedałam za 6 zł. to kupili 1 kg. Ryżu polu wzioł kurczaka masła około kiło złego kiło jaj i rabarbaru Wiecz. J. był w sklepie że na tym redlinie będzie to nasadziliśmy myślałam Jastrząb jak no i T y c h r e d l i n b y ł o 9. A więc starsza j u ż i n i e d o ł ę ż n a kobieta darstwa nie n a l e ż a ł y wcale do w y j ą t k o w y c h . Szczególnie inte­ resująco, niewiem Jablkos. ale odrobić należy r o l ę g ł o w y d o m u . O d razu t e ż p o w i e d z i e ć , żo takie p r z y p a d k i z a r z ą d z a n i a z resztu kartofli w jednej kartofle to tak sadzić ale ja to tak sie zmęczyłam prowadzenia przez T T p a m i ę t n i k a , a więc istnienia przed l a t y T żeby sadzili Trojanowskiego naw'et n i e d u ż y m darstwie, lecz t a k ż e rzecz najtrudniejsza: w y b r a n i e gospo­ najtrafniej­ żytą i osoby trzecie elektryczność). (sąsiadów, Jej domokrążców, kalkulacyjna świadomość zu­ kształtuje szej decyzji, k t ó r a na wsi, p r z y pracach p o l o w y c h , pozostaje w w y o b r a ź n i ę , wyostrza ją. A ma s t a ł y m u z a l e ż n i e n i u od z n a j o m o ś c i k a p r y s ó w pogody. W i a d o m o zdolności z a ś , żo w t y m B a r t h e s — jej w y o b r a ź n i a jest asocjacyjna, p a r a d y g m a t y c z n a . właśnie miejscu, w środowisku nadrzecznym pogoda charakteryzuje się wielką z m i e n n o ś c i ą . A u t o r k a Zapisków kojarzenia wyobrażeń ona kominiarzy, — w y ż s z y niż J T jakby poziom powiedział S t a ł e liczenie i r a c h u n k i T T m o ż n a b y n a z w a ć Roland samokontrolą, rozpoczyna j ą od suchych, systematycznie prowadzonych o p i s ó w a p o ś r e d n i o rodzajem zabiegu, k t ó r y p i e l ę g n o w a ł w j a k i ś s p o s ó b c z y n n o ś c i m ę ż a , d r o b n y c h z d a r z e ń z w i ą z a n y c h z gospodarstwem, z d o l n o ś c i z a p a m i ę t y w a n i a , t a k istotnego w r o z u m i e n i u zależności z nich k o r z y ś c i materialne. Ale pro­ m i ę d z y p r z y c z y n ą i s k u t k i e m ; w y r a b i a j ą c e g o r ó w n o w a g ę i od­ wadzi j e d n o c z e ś n i e r e j e s t r a c j ę zjawisk meteorologicznych. Z a j ­ p o r n o ś ć p s y c h i c z n ą . N a t o m i a s t s p o n t a n i c z n ą , s ł a b s z y m podda­ muje się t y m zagadnieniem osobno o d 1959 do 1961 r o k u , w p i ­ waną s u j ą c albo p o d t y t u ł Pogoda, z klasyfikacją stale notuje w y n i k a j ą c e albo w ł ą c z a j ą c do zeszytu o s o b n ą działaniom samokontrolnym osobowość Barthesa, zaliczyć b y z tej m a n i e r y . Niemniej, w w a ż n y c h m o m e n t a c h narracji o ż y c i u kolebiasty s t ó g — sam go s t o ż ą c — i s p a d ł . Jego w y o b r a ź n i a swoim i m ę ż a opisuje okoliczności zdarzenia, p o g o d ę — w a r u n k i zdolna k l i m a t y c z n e , ale wyobrażeniu zachodzące w środowisku była syntagmatyczną. przyporządkować działania JT która posiada zjawiska jedynie zgodnie takiej, cześć p o ś w i ę c o n ą „ p o g o d z i e " . W dalszych zapiskach rezygnuje również wyobraźnię JT, trzeba do wszedł motoryczno na jedynie samej c z y n n o ś c i ustawiania do k o ń c a stogu. JT p r z y r o d n i c z y m . Sporo u w a g i p o ś w i ę c a charakterystyce szlaku p o s z e d ł ś m i a ł o w deszcze i w m r ó z do D u n i n o w a , aby sprzedać przewozowego j a b ł k a . W r ó c i ł z rozstrojem ż o ł ą d k a i o d m r o ż o n y m i nogami. przez zamarzającą, zamarzniętą i odtajającą Ciągał sanki za Wisłę. dnia po lodzie z w o r k a m i — wprawdzie nie obserwacjami meteorologicz­ w p a d ł w topiel — lecz r o z s y p a ł j a b ł k a . m i e s z a j ą c większe z m n i e j ­ n y m i n a w i ą z y w a ł a do starej wiejskiej p r a k t y k i przewidywania szymi. M u s i a ł więc wrócić do d o m u i z a c z y n a ć od nowa... Teresa Trojanowska pogody. W zwroty swoimi jej zapiskach p o j a w i a j ą „co wskazywało", „co to się t e ż charakterystyczne, będzie wróżyć", „ciekawe Ż a d e n z p o d o b n y c h p r z y p a d k ó w nie s p o t k a ł T T . M o ż n a b y to sobie w y j a ś n i ć t y m , że p r o w a d z ą c nieruchliwy tryb życia co one w r ó ż ą " . O b s e r w a c j ą p r z y r o d y i p r z e w i d y w a n i e m pogody nie b y ł a tak j a k m ą ż n a r a ż o n a na nieszczęścia. A l e k i e d y s t a l ą z a j m o w a l i się jednak najczęściej m ę ż c z y ź n i . O n i też t y l k o po­ się w d o w ą i z m u s i ł o j ą ż y c i e do zajmowania się pracami p r o w a ­ siadali zdolności zaklinania chmur i wywoływania deszczu. Z n a n i są beskidzcy p ł a n e t n i c y , lecz nie p ł a n e t n i c z k i , tak nie z n a m y w dziejach p r z y p a d k ó w w y s t ę p o w a n i a jak sławniejszych a s t r o n o m ó w — kobiet. Natomiast w M u r z y n o w i e żyła w ł a ś n i e kobieta., k t ó r a z a j m o w a ł a się t y m , co t r a d y c y j n i e n a l e ż a ł o d z o n y m i k i e d y ś przez m ę ż a , r ó w n i e ż i w t y m szczególnie t r u d n y m okresie nie d o ś w i a d c z a ł a tego wszystkiego, co nie o m i j a mających „ludzi pecha", roztrzepanych, niezdarnych, wszelkiego dzaju n i e z g u ł y , nazywane w M u r z y n o w i e g u l a m i l u b ro­ guła.mi. do W niewielkiej s p o ł e c z n o ś c i Murzynowa,, podobnie j a k w m a ł ­ m ę ż c z y z n . F a k t ten wzbogaca n i e w ą t p l i w i e nasz dotychczasowy ż e ń s t w i e T , ż y ł y obok siebie osoby r ó ż n i ą c e się nieraz w y r a z i ś c i e obraz k u l t u r y rodzajem chłopskiej. Śledzenie zmian w przyrodzie m o ż e się ł ą c z y ć z t y m , że w czasach k i e d y się t y m TT zajmowała wyobraźni paradygmatycznej, — bądź bliższe b ą d ź t o modelowi syntagmatycznej. Ale wyobraźni zdarzały się p o w a ż n i e o s ł a b ł o znaczenie l u d o w y c h w r ó ż b o pogodzie. Zapewne też m a ł ż e ń s t w a , w k t ó r y c h o b y d w i e osoby b y ł y sobie podobne. wielu potencjalnych wiejskich m e t e o r o l o g ó w , s ł u c h a j ą c codzien­ Z wielką T n y c h k o m u n i k a t ó w o pogodzie, zw ątpilo c a ł k i e m w sens inte­ sympatią resowania się samemu t y m , co dzieje się w otoczeniu, na niebo­ jedna s k ł o n i e , „ w p o w i e t r z u " . W y d a j e m i się, że T T r ó w n i e ż u l e g a ł a przyjęcia t e m u powszechnemu uznaniu dla. oficjalnych niezdarności. prognoz meteoro­ logicznych. C z y t a j ą c jej zapiski odnosi się też w r a ż e n i e , że opi­ wspominana jest Para Leona i L e o k a d i i (Leosia i Leosi), m a ł ż o n k ó w B . W ś r ó d licznych o nich opowieści cieszy się z okazji szczególnym rozgłosem. Dotyczy wydanego chrzein. Jest o o p o w i e ś ć o flaczkach, czyli S p o s o b i ą c się do w y p r a w i e n i a chrzcin, Leosia w y s i a ł a Leosia sywanie pogody b y ł o j e d n ą z f o r m jej istnienia, rodzajem p r z y ­ za r z e k ę do D u n i n o w a , aby k u p i ł t a m w jatce f l a c z k ó w . j e m n o ś c i , niekoniecznie m a j ą c e j j a k i e ś b e z p o ś r e d n i e , p r a k t y c z n e zrobił t o , co m u polecono. F l a c z k ó w j e d n a k ż e nie dowiózł, po­ przeznaczenie. Takie c h o c i a ż b y , k t ó r e n a l e ż a ł o b y Leoś każdorazowo n i e w a ż z łódki w y ś l i z g n ę ł y m u się do w o d y i p o p ł y n ę ł y z p r ą d e m . w y k o r z y s t a ć w p r z e w i d y w a n i u mniej l u b bardziej s p r z y j a j ą c y c h P r z y s z e d ł L e o ś do Leosi i o p o w i e d z i a ł , j a k i e s p o t k a ł o go nieszczęś­ okazji cie. Leosia — osoba ł a g o d n a i wielkiej do wypełniania, obowiązków gospodarczych. Faktem dobroci — poprosiła też jest, że T T p r o w a d z ą c swój dziennik pogody, w y p r z e d z i ł a Leosia., aby jeszcze raz p o p ł y n ą ] do D u n i n o w a . L e o ś p o w t ó r z y ł na ponad d w a d z i e ś c i a lat zadanie i . . . f l a c z k ó w nie doniósł do d o m u . Leosia flaczki jednak teckiej p l a c ó w k i we wsi d z i a ł a l n o ś ć naszej uniwersy­ naukowej — Mazowieckiego Obserwatorium Geograficznego. Dociekliwość i s k r u p u l a t n o ś ć , w n i k l i w o ś ć i szczególna cierpli­ wość, a także zapobiegliwość, jaką najwyraźniej poznajemy z systematycznie prowadzonych przez T T Zapisków sprzyjała bez widziała, k i e d y psy po p o d w ó r z u r o z w i ó c z y ł y ich resztki. Po­ leciła więc Leosiowi Leosia, aby zabił kaczora.. I t a k też u c z y n i ł . wątpienia owemu wzorcowi temu co nas domowych, najbardziej d o k ł a d n o ś c i i z a r a d n o ś c i , na interesuje, który u w a g ę i Aleksander P e t r o w i Tadeusz K o t a r b i ń s k i . 1 3 zwrócili Leosia kaczora oprawiła,, a, obrane c z ą s t k i na g a ł ę z i a c h w i ś n i , a b y tam mięsa poukładała o b e s c h ł y . Lecz oto p t a k i i k o t y z j a d ł y kaczora. W t e d y Leosia p o s t a n o w i ł a , ż e b y L e o ś zdobył r y b . N o i p r z y n i ó s ł nawet w ę g o r z e . Zwinne w ę g o r z e u c i e k ł y do s t u d n i i w t e d y to nadeszli goście. Leosia zaczęła z a p r a s z a ć do d o m u ; c h o d ź c i e k u m o t r o w i e , c z y m chata bogata, t y m rada. 239 �Siadajcie, czekała — Dziś znów o t w a r t a . N i e wyniosła, w s z a k ż e , bo w p a d ł a po drodze do n i e j . proszę, zaraz — Dziś był kominiarz L e o ś nie z a u w a ż y ł , że Loosi w izbie nie m a , o d k o r k o w a ł b u t e l k ę — odwiedziła i p o s t a w i ł j ą na wam coś w y n i o s ę . stole. Leosia s z u k a j ą c Piwnica oparcia c h w y c i ł a się Bronisława butelki i wpadła z powrotem. stawka w Rokicin l u b Siecioniu. N a d m i a r znacznych emocji, s k u p i o n y c h w t a k k r ó t k i m czasie, t ł u m a c z y w p e ł n i rozkojarzenio t o w a r z y s z ą c e p o s t ę p o w a n i u L i L . Jednakże o p o w i e ś ć pozbawiona jest j a k i c h k o l w i e k współczesna akcentów współczucia i u b a r w i a się j ą zgodnie z o g ó l n y m t o n e m przekazu, m ó w i ą c e g o o niezdarności, piętrzących się niepowodzeniach pechowych m a ł ż o n k ó w . W a r t o d o d a ć , że o p o w i a d a j ą c y m i h i s t o r i ę nieuda­ n y c h chrzcin, nie n a l e ż y do o s ó b o s t r o ż n y c h , t a k i c h k t ó r y m nie p r z y d a r z a j ą się owo „ z a b a w n e " sytuacje, czy t e ż w y p a d k i . T y l k o w j e d n y m d n i u , T C p r o w a d z ą c s a m o c h ó d , z n a l a z ł się w dobrze m u z n a n y m g r z ę z a w i s k u po osie k ó ł , a w k r ó t k i m czasie, po w y c i ą g n i ę c i u go t r a k t o r e m . . . w rowie k o l o w ł a s n e g o d o m u . Podobne do przedstawionych niepowodzenia były twarz narysowała z awantur i H. Budzińska była jakaś dziewczęcych w sprawie kobieta dałam przyjmowanych jej balu 5 zł. niezwykło ukazujące w domu osób. sugestywnie przy Własną opisie jednej odnajdujemy t y l k o jedon rysunek całej postaci. P o ś w i ę c i ł a go n i e s z c z ę s n e m u b r a t u J ó z k o w i Kalapacie, R o z t r o p n e m u ( i l . 2—Je). Wszelako d o m i n u j ą w ś r ó d t y c h r y c i n w i z e r u n k i z w i e r z ą t , przede w s z y s t k i m k u r i kaczek, p r o s i ą t i ś w i ń , k r ó w , p s ó w i k o n i . N o t a t k ę —• dzisiaj widziałam przyłot bocianów — uzupełnia wyraziste, sporych r o z m i a r ó w w y o b r a ż e n i e tego ptaka,. P r a w d z i w ą osobli­ w o ś c i ą w tej ilustracyjnej warstwie Zapisków s t a ł y się r y s u n k i p r z e d m i o t y — w y b r a n y i c h rodzaj — k o j a r z ą c y c h się, j a k owe k u r y i p r o s i ę t a , z p o j ę c i e m do n i c h , nieobliczalnie z łat z m ę ż e m ( i l . 5). W c a ł y m d z i e n n i k u powodzenia: tak J. Ziemińska l u b popiersia szczęścia z d a r z a ł y się nawet osobom o s t r o ż n y m i d o k ł a d n y m . A M potrafił znajoma Cennym u z u p e ł n i e n i e m t y c h n o t a t e k są r y s u n k i , twarze Pedontycznego usposobionia 10 zł. dawna 100 zł. przedstawiające i r ó w n i e ż nie­ mnie — dziś po proszonem j u ż na drugi czy trzeci dzień po porodzie, zaraz po chrzcie od­ Sekwesiraiora. zapłaciłam Najman. —• Dziś Chrzciny w y p r a w i a n o w M u r z y n o w i e i okolicy bardzo c z ę s t o bytym Dziś odwiedziny łatwo dosta,tku, (jaja, g r z y b y , połcie m i ę s a , kiszone o g ó r k i , w o d a , palenisko, kosz, siatka na słoje zakupy), wygody m a n e w r o w a ć t r a k t o r e m (w M u r z y n o w i e u m i e j ą nieźle o b s ł u g i w a ć czy t r a k t o r y n a w e t siedmioletni c h ł o p c y ) , że z a t o p i ł go w W i ś l e . ż a k i e t , bluza żorżetow a) oraz z p o j ę c i e m z a g r o ż e n i a , l ę k u (krzy­ Niezdarność (gulstwo) jest w społeczności Ciekawsze przypadki toj powszechnej, ludzkiej znaną. przypadłości s ł u ż ą za p r z e d m i o t o p o w i e ś c i p r z y wszelkiego rodzaju komfortu (radio, przewody elektryczne, traktor, r murzynowskiej w a r t o ś c i ą w p e ł n i u ś w i a d o m i o n ą i doskonale k a ż d e m u wręcz spotka­ ż y k i , wiońce nagrobne, s t r ó ż o , czyli p a ł k i u ż y w a n o przez n o c n y c h s t r ó ż ó w w i o s k o w y c h , k a r e t k i pogotowia, siekiery, czarny kape­ lusz z w o a l k ą ) . M a g i ę t y c h p r z e d m i o t ó w n a j w y r a z i ś c i e j wyraża opis snu, w k t ó r y m a u t o r k a we w s p o m n i a n y m c z a r n y m kape­ niach t o w a r z y s k i c h . M ó w i się o n i c h j e d n a k ż e nie tak, j a k b y m i a ł y luszu dociera do cmentarza. K a r e t k a pogotowia s w y m w y g l ą d e m s t a n o w i ć p r z e s t r o g ę . Zazwyczaj o p o w i a d a j ą c y rozpoczyna k o j a r z y ć się m o ż e z monstrualnej wielkości m y s z ą , czy r y j ó w k ą . swoją o p o w i e ś ć pelon rozbawienia. I stopniowo wzmaga w sobie i u słu­ chaczy wesołość, t a k a b y p o k ł a d a ć się ze ś m i e c h u . M a ł o k t o Z p r a w d z i w ą r a d o ś c i ą o d n a l a z ł e m przejawy podobnej m a n i e r y w ó w c z a s m o ż e p o w a ż n i e j z a s t a n o w i ć się nad p r z y c z y n a m i nawet i l u s t r a c y j n e j w bezpretensjonalnych p o w a ż n y c h w y p a , d k ó w . T r a k t u j e się je c z ę s t o , j a k b y b y ł y c z y m ś dziennikopodobnego t e k s t u k s i ą ż k i Tadeusza K o n w i c k i e g o Nowy n i e z a l e ż n y m i n i e u c h r o n n y m . TC n a l e ż y do chwalebnych w y j ą t ­ Świat ków (kiedyś t a k ą p o s t a w ę m a n i e r y (znanej od c z a s ó w Małego posiada zdolność reprezentował dobrze n a m znany J T ) , ś m i a n i a się do r o z p u k u z w ł a s n y c h niepo­ wodzeń. i okołiee. r y s u n k a c h , d o ł ą c z o n y c h do O c z y w i ś c i e , z n a k o m i t y pisarz s k o r z y s t a ł z tej księcia) w pełni świadomie albo, m ó w i ą c inaczej, z w y ż s z y m stopniem zrozumienia u r o k u celowo s p r y m i t y w i z o w a n y c h i uzagadkowionych D r u g a p o d w z g l ę d e m w a ż n o ś c i p o s t a ć w Zapiskach, Józef R o z t r o p n y , K a l a p a t a , r ó w n i e ż n a l e ż a ł do t y c h , k t ó r z y s w y m postępowaniem dostarczają d r u g i m nieco p ł o c h e j radości. Pa­ m i ę t a m y jego u d z i a ł w n i e f o r t u n n y m transporcie trzech prosia­ k ó w na t a r g do P ł o c k a . . . N i e b a w e m n a b r a ł o r o z g ł o s u pożycie Kalapaty z Siubrą, B a r b a r ą . w Zapiskach Odnotowane dziwne zostało s u c h y m stwierdzeniem: upadł już całkiem na, to umyśle. N a t o m i a s t w d w a l a t a p ó ź n i e j , w 1964 r. bardzo zła n o w i n a , J ó z k a pogotowie z a b r a ł o , koń go kopnuł w głowę i wybił (ił. l.e). Ofiara w y p a d k u d ł u g o jeszcze ż y ł a , p r z e ż y ł a mu oko opisującą zdarzenie i u m a r ł a niezwykle tragicznie. J ó z e f I w a ń s k i z g i n ą ł , j a d ą c na wierzchu c i ę ż a r ó w k i przygnieciony „ s k r z y n k a m i z owo­ c e m " . Powiadano, że b y ł o to p r z e k l e ń s t w o losu, k t ó r y nio oszczę­ d z a ł całej r o d z i n y I w a ń s k i c h . Ojciec J ó z e f a , t e ż Józef, u m a r ł tragicznie. O t r u ł się kwasem s o l n y m , bo p o m y l i ł go z w ó d k ą . W 1979 r. w czasie u l e w n y c h d e s z c z ó w czerwcowych, s p ł y w a ­ jąca do W i s ł y z tarasu murzynowskiego rwącymi potokami woda, w y ż ł o b i ł a p o d d r e w n i a n y m , s t a r y m i opuszczonym domem Iwańskich-Trojanowskich głęboki na wóz z k o n i e m wąwóz. K t ó r e g o ś dnia o d p a d ł a ś c i a n a szczytowa tego d o m u . O d s ł o n i ę t y z o s t a ł w ó w c z a s p o k ó j w k t ó r y m przed jedenastu ł a t y T r o j a n o ­ wska p i s a ł a Zapiski. P o k ó j ten r o b i ł dobre w r a ż e n i e . U p o r z ą d ­ k o w a n y , s p r z ę t y s t a ł y na s w o i m miejscu. O p a d a j ą c a ś c i a n a nie p r z e w r ó c i ł a s t o j ą c e j blisko niej na p o d ł o d z e , w y s o k i e j , z p r ę t ó w m e t a l o w y c h zrobionej l a m p y gabinetowej, p r z y k r y t e j s o l i d n y m i całkiem świeżym, żółtym abażurem. Lampa stała w rogu pomieszczenia, blisko okna z w r ó c o n e g o k u drodze. Trojanowska r o z p o c z ę ł a Zapiski zapewne w ł a ś n i e tutaj, w 1958 г., k i e d y we wsi z a ł o ż o n o ś w i a t ł o . . . M o ż e m y obecnie p o k u s i ć się o p a r ę uwag d o t y c z ą c y c h istnie­ K s z t a ł t o w a n i e się silnych, w e w n ę t r z n y c h emocji, przeradza­ j ą c y c h się w p o t r z e b ę uwiecznienia ich w zapisie, z n a m y dobrze nia j a k o nieodzowny element procesu t w ó r c z e g o pisarzy, człowieka. artystów obrazków. i bytowania tych kardynalnych kategorii życia Trojanowska usunęła ze swych trosk każdego życiowych 7 czy uczonych. Okazuje się jednak, żo podobne, a, w swej istocie i k ł o p o t u istnienia wiele z tego, co d ł a j e j ziomków identyczne procesy m o g ą d o k o n y w a ć się r ó w n i e ż w s t r u k t u r z e istotę przeżyć z brakiem potomstwa. Mogła t y m samym radykalnie ograniczyć emocjonalnych i rozległość skromnej opisu p o z o s t a j ą tu wieśniaczki. w bezpośrednim stopniom egotyzimi p i s z ą c e g o , jogo p o b u d l i w o ś c i ą , Dociekliwość 7 powszednich i świątecznych. stanowiło Pogodziła się 7 ze swoje emocjo rodzinne. Z w i ą z a ł a je t e ż w yłącznie z osobami do­ nad­ r o s ł y m i ! W y r z e k ł a się p r a k t y k k o ś c i e l n y c h , k o r z y s t a j ą c z uspra­ związku nieraz zabiegów wrażliwością, i drażliw ością. Teresa T r o j a n o w s k a nio o g r a n i c z a ł a wiedliwiającego ją niedołęstwa. joj do r e a k c j i na, zachowania w y ł ą c z n i e d w ó c h , n a j b l i ż s z y c h j e j przypuszczenia, że w sw oj decyzji k i e r o w a ł a się n i e c h ę c i ą o s ó b , m ę ż a J a n a i brata J ó z e f o . A ż dziw, j a k wiolo w h i p o k r y z j i , g ł ę b o k o t k w i ą c e j w duszach najgorliwszych, dobrze j e j Zapiskach z n a l a z ł o się n o t a t e k p o ś w i ę c o n y c h p r z y g o d n y m g o ś c i o m : — przyszło anie wrogami jakichś Jankowi ze 20 deka nożyk mówili 240 dowidzenia 2 Panów dali Jankowi po kawał mówili kiełbasy dali i obiecali świętach. że oni щ Przyjaciółmi i w nic też pomoc w zostawili gospodarstwie Nie m o ż e znanych o s ó b z w i o s k i . D o przypuszczenia n i e k t ó r e n o t a t k i w jej d z i e n n i k u . n o ś c i , manifestowanej jednak 7 14 wykluczyć do ta,kiego u p o w a ż n i a j ą A l o nie w y z b y ł a się r e l i g i j ­ czy t o w d a t k a c h udzielanych b i e d n y m l u d z i o m , czy osobliwie, zawsze z w i e l k i m p r z e j ę c i e m p r z e ż y w a n e j k a ż d e j ś m i e r c i , nawet k o g o ś z k i m nie u t r z y m y w a ł a żadnych �I k o n t a k t ó w , czy t e ż w s z c z e g ó l n y m w r ę c z w y c z u l e n i u na zlo — i dobrowróżbne z n a k i postrzegane na niebie (w świetlistości powietrza,, k s z t a ł c i e o b ł o k ó w i zachowaniu p t a k ó w ) oraz prze­ ż y w a n e w snach, k t ó r e skrupulatnie n o t o w a ł a i zapewne nio raz m ó w i ł a o nich. T o , co r o z u m i e m y przez p o j ę c i e b y t o w a n i a (troski codzienno) w y p e ł n i a ł o jej bez reszty p r o g r a m zajęć z w i ą z a n y c h z domem, gospodarstwem, a w o s t a t n i m okresie jej ż y c i a r ó w n i e ż z k r a ­ w i e c t w e m . P r z e j ę c i e się t y m zajęciom, p o z w a l a j ą c y m na prze­ ż y c i e , k i e d y s t a ł a się w d o w ą , w y r a z i ł a w n i e z w y k l e d o k ł a d n y m r y s u n k u n o ż n e j m a s z y n y do szycia, umieszczonym —• j a k inne togo rodzaju s y g n a ł y — na marginesie jednej z k a r t e k ostat­ niego zeszytu Natomiast Zapisków. pojęciu istnienia nadała Teresa Trojanowska c a ł k i e m w ł a s n e , oryginalne rozumienie, d o ś w i a d c z a j ą c jego do­ broczynnych s t a n ó w dodajmy, w w aktach komforcie k ą t a s i ę g a n i a po p i ó r o i pokoju oświetlonego luksusową l a m p ą . D l a t y c h , k t ó r z y wiedzieli o jej p a m i ę t n i k a r s k i c h b o ś c i a c h , m o g ł o t o s t a n o w i ć rodzaj w y ł a m a n i a ruszenia, z a k ł ó c e n i a w i e j s k ą . Greckie eksistanai l l i b atrament, się, norm, obowiązujących sła­ na­ kobietę obejmuje s w y m znaczeniom wszystkie t r z y , w y m i e n i o n e o k r e ś l e n i a . Eksistanai, to zarazem słowo o d k t ó r e g o pochodzi —• j a k wiadomo — ekstaza, a, więc stan za­ chwycenia, uniesienia albo, mówiąc inaczej, intensywnego p r z e ż y c i a . Na,sza bohaterka t e n b ł o g o s ł a w i o n y stan ducha syste­ m a t y c z n i e k r e o w a ł a we w ł a s n y c h , d o m o w y c h pieleszach. I chyba nie b ę d z i e n a d u ż y c i e m z a ł o ż e n i e , że stany te w swej istocie nie I I . 6. A u t o p o r t r e t Teresy Trojanowskiej o d b i e g a ł y od n a t u r y p r z e ż y ć d a n y c h n a j w i ę k s z y m , t y m k t ó r z y rozstrząsali pojęcie istnienia, oderwania się od codzienności w zgodzie z w y m a g a n i a m i epoki. P R Z Y P I S Y 1 H . Elzenberg, Kłopot z istnieniem. Aforyzmy w porządku czasu. Kraków, 1963. Daty krańcowe tego dziennika: P a r y ż , 13 X 1907 — T o r u ń , 15 V I 1963. Kłopot z istnieniem rozległością ujmowanego czasu, a jeszcze w a ż n i e j s z e skoncentro­ w a n i e m się w y ł ą c z n i e n a samych p r z e m y ś l e n i a c h (wykluczenie opisu o k o l i c z n o ś c i , z d a r z e ń , samopoczucia a u t o r a i t p . ) stanowi rzecz z u p e ł n i e w y j ą t k o w ą . I pod t y m w z g l ę d e m nic, co jest m i znane w polskiej literaturze o k r e ś l a n e j m i a n e m d z i e n n i k ó w , nie m o ż e się z Kłopotem r ó w n a ć . Sam t y t u ł , j a k i z a w a r t o ś ć tej niezwykłej książki m o g ł y b y sugerować głęboką inspirację twór­ czością filozoficzną Gabriela Marcela, szczególnie jego funda­ m e n t a l n y m Etre et avoir. T a k j e d n a k nie jest. C h o c i a ż , p r z y k o ń c u k s i ą ż k i o d n a j d u j e m y fragment, ś w i a d c z ą c y że dzieło Marcela (Regard en arriere) b y ł o a u t o r o w i doskonale znane. T o r . op. c i t . , s. 427. 2 W . Gombrowicz, Dziennik (1957—1961), I n s t y t u t L i t e r a c k i , P a r y ż 1962, s. 50—52 oraz w c z e ś n i e j , s. 37: „ L e c z nawet gdy­ b y m u w i e r z y ł w Boga, to i t a k k a t o l i c k a postawa wobec n a t u r y b y ł a b y dla m n i e n i e m o ż l i w a , sprzeczna z c a ł ą moją, ś w i a d o ­ m o ś c i ą , z m o i m odczuwaniom — a t o zo w z g l ę d u na, s p r a w ę bólu". T y c h i s t o t n y c h f a k t ó w stara się nie d o s t r z e g a ć A d o l f R u d ­ n i c k i w bezlitosnej k r y t y c e t w ó r c z o ś c i swego przyjaciela Jerzego Andrzejewskiego. Por. Krakowskie Przedmieście pełne deserów, T l W Warszawa 1986, s. 74 i nast. C h a r a k t e r y s t y k a Tadeusza K o w a l s k i e g o , u r . w 1925 r. w M u r z y n o w i e , od 1950 r . zam. w "Warszawie. Z czasem uzu­ pełnił t ę c h a r a k t e r y s t y k ę o stwierdzenie, że „ b y ł a t ę g a , alo i wysoka. P o w a ż n a , a nie t a k i e f i u b ź d z i u " . Opinia p a n i K l e m e n t y n y C a b a n k i z M u r z y n o w a . W i a d o m o ś ć z w e r y f i k o w a n a przez I r e n ę S ł a w i ń s k ą ( H u Pei F a n g ) , za co bardzo serdecznie d z i ę k u j ę . W Sebastiana K l o n o w i c z a Flisie znajdujemy podobny w ą t e k , o r i e n t u j ą c y w przestrzeni p o ł o ż e n i e n a d W i s ł ą D o b r z y n i a : A t u t r z y ziemie z e s z ł y się k l i n a m i 3 4 5 6 7 D o b r z y ń s k a włość i Mazowsze z K u j a w a m i T u k i e d y krzykniesz, s ł y s z ą t r z y p o w i a t y Flisie G ę b a t y W y d a j e się, że p r z y o k r e ś l a n i u s z c z e g ó l n y c h miejsc w prze­ strzeni, o d w o ł y w a n i e się do słyszalności g ł o s u c z ł o w i e k a , czy też zwierzęcia n p . k o g u t a , jest zwyczajom nie t y l k o l o k a l n y m , lecz z g o ł a powszechnie z n a n y m w r ó ż n y c h częściach ś w i a t a . Oto t y l k o na, Cyprze o s o b l i w o ś ć p o ł o ż e n i a tej w y s p y m i ę d z y E u r o p ą a B l i s k i m W s c h o d e m m a j ą o k r e ś l a ć r ó w n i e ż pienia k o g u t ó w . W e d ł u g dawnego przekazu arabskich ż e g l a r z y , k i e d y k o g u t pieje na Cyprze s ł y c h a ć go w Jerozolimie. I o d w r o t n i e . Trojanowska m o g ł a z n a ć przekonania sw oioh z i o m k ó w , s t a n o w i ą c e przyczynek do megalomanii z b i o r o w o ś c i . N i c j e d ­ n a k ż e z tej wiedzy nie odnajdujemy w Zapiskach, t a k j a k nie m a nic w nich o i n n y c h d o s y ć w a ż n y c h w y o b r a ż e n i a c h zbioro­ w y c h . T r o j a n o w s k a stworzyła, ś w i a t w ł a s n y c h w y o b r a ż e ń ! Por. K a z i m i e r z W y k a Wędrując po tematach' Puścizna,, t . 2, (analiza t e k s t u Dusza z ciała uleciała, na łące odpoczyw(da), W L K r a k ó w 1971, s. 5—50. W Zapiskach ż a d n y c h b e z p o ś r e d n i c h danych na, ton tornat nie odnajdujemy. J e d n a k ż e w n i k l i w a l e k t u r a togo p a m i ę t n i k a , co i raz kieruje u w a g ę na „ t ą i t a m t ą s t r o n ę " , na r e a l n o ś ć i z a ś w i a t y . T 8 9 D o b r z y ń i okolice s z c z y c ą się o s o b ą N a w o j k i ( w e d ł u g le­ gendy pierwszej dziewczyny, k t ó r a u k o ń c z y ł a studia). B ę d ą c c ó r k ą b u r m i s t r z u , t r a f i ł a w c h ł o p i ę c y m s t r o j u na A k a d e m i ę K r a k o w s k ą w 1407 r. A k a d e m i ę u k o ń c z y ł a w 1409 г., z d o b y w a j ą c t o g ę b a k a l a r s k ą . B y ć m o ż e dzięki Nawojce słowo ż a k , ż a c z e k s t a ł o się popularne w t y c h stronach. ю Wersja p o c h o d z ą c a od B o l e s ł a w y D y w a n o w s k i e j z U n i e ­ j o w a zapisana w 1980 r . przez Alicję M i r o n i u k o d b y w a j ą c ą p r a k t y k ę s t u d e n t k ę Katedry Etnologii i Antropologii K u l t u ­ rowej U W . 1 1 waniu Por. A . Z a d r o ż y ń s k a , Powtarzać czas początku. O święto­ dorocznych świ<it w Polsce, Warszawa 1985, s. 9—17. 241 �1 2 W ś w i e t l e przedstawionych uwag, w y w o d z ą c a się o d Mircea Eliadego n o m e n k l a t u r a sacrum-profanum czy jej p r z y p o r z ą d k o ­ wane n i e z w y k ł e - z w y k l e , okazuje się n i e w y s t a r c z a j ą c ą , a nieraz c a ł k o w i c i e m y l ą c ą p r z y p r ó b a c h — j a k ta — etnologicznych analiz u s z c z e g ó ł o w i o n y c h . A w i ę c t a k i c h , k t ó r e u w z g l ę d n i a j ą bogactwo i r o z m a i t o ś ć postaw w p e ł n i z i n d y w i d u a l i z o w a n y c h ; złożoność d u c h o w ą wyrazicieli t y c h postaw. K i e d y ś zapewne dojrzeje ś w i a d o m o ś ć samych m i e s z k a ń c ó w wsi, t a k i c h j a k m u rzynowiacy, a bardziej jeszcze istotna ś w i a d o m o ś ć i n t e l e k t u a l ­ n y c h p r z e w o d n i k ó w rozwoju, p r z y b y w a j ą c y c h n i c z y m etno­ logowie z z e w n ą t r z , a b y o n i e z w y k ł o ś c i (sacrum) przestrzeni i czasu m o ż n a b y ł o m ó w i ć , podobnie j a k to j u ż powszechnie c z y n i m y w p r z y p a d k u m i a s t a : „ t u żył i p r a c o w a ł " — od l a t dwudziestych po o s i e m d z i e s i ą t e X X w. stateczny H i p o l i t K o w a l s k i , wynalazca wozu o ż a g l o w a n e g o , — w l a t a m czterdziestych k r ó l s z y p r ó w , S t a n i s ł a w M a ł k o w s k i , k t ó r y n a m a l o w a ł n i e z w y k ł y obraz o ł t a r z o w y n a B o ż e Ciało, P r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret, — w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h - s z e ś ć d z i e s i ą t y c h parowie nad W i s ł ą , a u t o r k a Zapisków X X w . , t u w tej do Bohdana ślązacy polskiej by wyjaśniać wczesne, wanej" (1526/28—1553) tłumaczenia 1 t y m tylko faktem m o ż n a t u właśnie w M u r z y n o w i e , oswojenie się z , . o b c y m i klasowo reprezentantami warstwy uprzywilejo­ T o z kolei m a z w i ą z e k z t y m że dziedzic z s ą s i e d n i e g o Siecienia, ,,obcy k l a s o w o " i n ż . r o l n i k , o c h o t n i k 1 p u ł k u szwo­ leżerów, w 1920 r. oficer 4 p u ł k u s t r z e l c ó w k o n n y c h i t d . , żołnierz A K ) , Ludwik Duczymiński został dworu k i e d y przez o k u p a n t a pozbawiony z n a l a z ł schronienie w . . c h a ł u p i e m u r z y n o w i a n k i może 1 4 J e ś l i się więc nie u w z g l ę d n i p o d o b n y c h z d a r z e ń , to ludzie murzynowiaków występować będą w literaturze p r z e d m i o t u w y ł ą c z n i e j a k o reprezentanci swojskich K i e ł b i k ó w i TJklejek, anonimowo, p o d d a w a n i t y m samym wciąż ekspe­ r y m e n t o m b a d a w c z y m , n p . j a k o nosiciele m i t u , osobliwie ro­ zumiejący kategorie swój-obcy, podlegający presji sacrum- -profanum i t d . 1 3 mowa, obrzędy, Ziemi pieśni, Dobrzyńskiej, przysłowia, jego zagadki charakter, ,,Zbiór W i a d o m o ś c i do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j ', t . 2, 1878, s. 3—182; T . K o t a r b i ń s k i . Zapatrzeć mazowiecka odmiana poszedł w ó w c z a s r o d z i n z M u r z y n o w a j e c h a ł o do k o ś c i o ł a f u r m a n k a m i -JO) ale n i k t się nie d o m y ś l i ł a b y z a b r a ć i z p o w r o t e m p r z y s z e d ł piechotu." 1 5 op. Por. W . Gombrowicza, Dzienniki, 1956 ( L A С A B A N I A ) , c i t . , s. 265—266: „ C o zawsze zdumiewa mnie na argen­ t y ń s k i e j w s i : nie m a c h ł o p ó w , nie m a s ł u ż b y folwarcznej. N a przestrzeniach, k t ó r e w Polsce w y m a g a ł y b y w i e l u r ą k — nikogo. Orze jeden c z ł o w i e k t r a k t o r e m . T e n sam c z ł o w i e k ż n i e , m ł ó c i a nawet pakuje ziarno w w o r k i (...) Nie wiem w j a k i s p o s ó b egzystencjalizm m ó g ł b y s t a ć się w m o i c h r ę k a c h c z y m ś więcej n i ż z a b a w k ą — w p o w a g ę , w po­ w a g ę , w ś m i e r ć , w w y k a ń c z a n i e s i ę . Moje m n i e m a n i e o egzyst e n c j a l i ź m i e z a p i s u j ę t u t a j nie z szacunku dla w ł a s n y c h o p i n i i — d y l e t a n c k i c h — ale z szacunku dla w ł a s n e g o ż y c i a . O p i s u j ą c , jak się da, moje p r z y g o d y duchowe (jakbym opisywał moje p r z y g o d y cielesne) nie m o g ę p o m i n ą ć d w ó c h b a n k r u c t w , k t ó r e się we m n i e d o k o n a ł y ; egzystencjalnego i marksistowskiego. (...) S t ą d w tej k s i ą ż c e g r a j ą fortissimo wszystkie prawie zasadnicze tematy egzystencjalne: stawanie się, stwarzanie siebie, w o l ­ n o ś ć , l ę k , absurd, n i c o ś ć . . . Z t ą j e d n a k r ó ż n i c ą , że t u t a j się w coś poza sobą (fragment l i s t ó w i autentyczne Heideggera, życie estetyczne, do życie etyczne i religijne K i e r k e g a a r d a l u b 'sfery, Jaspersa — dochodzi jeszcze i n n a sfera, a mianowicie 'sfera też 'kategoria', raczej to n i e d o j r z a ł o ś c i ' . T a sfera, wkład mej egzystencji w egzystencjalizm. P o w i e d z m y o d r a z u : to mnie oddala od klasycznego egzystencjalizmu. czy prywatnej najbardziej D l a Kierkegaarda, Heideggera, Sartra i m g ł ę b s z a ś w i a d o m o ś ć t y m bardziej auten­ t y c z n a egzystencja, o n i n a t ę ż e n i e m ś w i a d o m o ś c i m i e r z ą szczerość, istotność Por. A . P e t r o w , Lud zwyczaje, ta „ 2 8 V 1964 D z i e ń B o ż e g o Ciała J . na p i e c h o t ę banalne rodzaju jeszcze dzielniejsi, a t y p o w y c h dla egzystencjalizmu sfer ż y c i a ludzkiego — p . Olszewskiej-Kokoszki. w ,,(...) Egzystencjalizm. oraz pierwszego na, j ę z y k polski Nowego Testamentu! 1313, V I I / 1 9 8 2 : do k o ś c i o ł a do R o k i c i a m y ś l a ł że m o ż e k t o ś go zabierze ( k i l k a — jeszcze do niedawna, t a m na, wyniesieniu odmieniec J a b k o ś . . . a u t o r pierwszej Ortografii „Pilityka ' nr P o l a k a — to bardzo wadliwe c o ś " . domowych, Z Murzynowa wyszedł Stanisław Murzynowski Danowicza), T a k , W i e l k o p o l a n i e to solidniejszy gatunek c z ł o w i e k a , a G ó r n o ­ przeżycia. Czy j e d n a k na świadomości zbudowane jest nasze s p o ł e c z e ń s t w o ? (...) Czy więc człowiek nie jest w p r y ­ watnej r z e c z y w i s t o ś c i swojej c z y m ś d z i e c i n n y m i p o n i ż e j swej ś w i a d o m o ś c i . . ( ..) to s k r y t e d z i e c i ń s t w o , t a u t a j o n a gotowe r o z s a d z i ć wam prędzej czy p ó ź n i e j wasze degradacja, systemy." � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/399bc6fbc157b4da18cd0c57073362cb.pdf 3106eb95ea4d32d54962e1ee69f88654 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2966 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2770 Title A name given to the resource Gesty życzliwości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.76-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Gesty życzliwości Jacek Olędzki Jeśli nic cię nie pociesza załóż glany, skop depesza (przystanek autobusowy przed Hotelem Europejskim) - Cztery dni pana żywiłam! O tym niezwykłym fakcie dowiedzia­ łem się wkrótce po pamiętnym dla polskich kibiców piłki nożnej dniu... klęski. Wyznanie o żywieniu mnie, wypowiedziane z prze­ chwałką i zarazem wyrzutem przed gromadką słuchaczy, pochodziło od jednej z młodych dam Murzynowa zaangażowanej ze swym mężem w budowę własnego domu. Istotnie, ku memu zadziwieniu w dniach poprzedzających w 1992 roku historyczny mecz Hiszpania-Polska, przynoszono mi w kaneczce prawdziwe smakołyki. Pomiętnego dnia dostałem aż kilkanaście oładków z jabłkami. Nie trzeba było zbytniej dociekliwości, aby się zorientować, że przed decydującą konfrontacją, a przypominam, chodziło o medale, złoty i srebrny dla dwóch najlepszych drużyn, panowie murarze jeść oładków lub siorbać zupy, po prostu nie mogli. Ich duchowa więź z biało-czerwonymi w dalekiej Hiszpanii paraliżowała normalną funkcję żołądków. I stąd moje niebywałe szczęście, jakiego wcześ­ niej, przez piętnaście lat w tej wsi nie zaznałem. Oczarowany niezwykłym gestem życzliwości, zapytałem chłopa­ ka, który przyniesionym plackom towarzyszył, jaki przewiduje rezultat spotkania naszych z Hiszpanami, usłyszałem: ZWYCIĘŻY­ MY. Moja uwaga, że przeciwnikom będzie sprzyjał tłum ich rodaków z królem na czele, w niczym nie osłabiła wiary w dzielność naszych zawodników, z którą mój rozmówca - zapewne - pragnął się identyfikować, tak jak się identyfikują liczni z sukcesami zawod­ ników umiłowanych drużyn. Na drugi dzień dowiedziałem się, że po nocnej transmisji TV z Hiszpanii, chłopak z którym rozmawiałem dnia poprzedniego, w bardzo ciężkim stanie znajduje się w szpitalu w Płocku. Co się wydarzyło owej nocy upiornych fascynacji licznych Polaków? Transmisję TV z Hiszpanii oglądał ojciec z synem. Można przypuszczać, że narastało w nich wzburzenie uwieńczone do­ jmującym stanem bliskim rozpaczy z powodu nie spełnienia się tego w co tak święcie wierzyli. Srebrny medal, to stanowczo za mało! Rozczarowani, przygnębieni poszli spać. Ale w środku nocy obudził się ojciec, niespodziewanie chwycił młotek i z okrzykami, nie będziesz mi tu smrodził, nie będziesz mi tu paskudził (relacja którejś z kobiet w rodzinie) zaczął tłuc syna po głowie. Wzburzenie sprawcy pobicia młotkiem własnego syna nie wygasło z nastaniem dnia. Przeciwnie, przeobraziło się w dniach następnych w pasmo zachowań iście szaleńczych. Najbardziej bulwersującym otoczenie było wybijanie przez gospodarza swoich niezbyt licznych kur i kaczek... Oto, Szanowny Czytelniku, szczere świadectwo poważnego i głę­ boko uczuciowego traktowania meczów piłki nożnej; łączenia z nimi słusznie wzniosłych stanów ducha, bycia ponad sprawy przyziemne i pospolite. Mecze piłkarskie między reprezentacjami narodowymi to przecież misteria, najbardziej fascynujące widowiska naszych cza­ sów. Widowiska wywołujące znane emocje pod wpływem zarówno wrażeń wzrokowych, dotykowo-cielesnych (bycia blisko w tłumie z innymi), jak też słuchowych, jeśli nie bezpośrednich, to konkuren­ cyjnych, nieraz donioślejszych, pośrednich, jakimi są relacje nieoce­ nionych sprawozdawców sportowych. Uwzględniając to wszystko, uznać należy podarowane mi placki z jabłkami za szczególny gest życzliwości, a może nawet za coś więcej: dobroci. Mogli wszak entuzjaści piłki nożnej dać te placki trzodzie, albo po prostu wyrzucić. Ponadto, towarzyszył plackom ktoś, kto jeść ich nie mógł z powodu swych uczuć - trzeba to śmiało powiedzieć - patriotycznych. I który na koniec stał się ich ofiarą. Wreszcie otrzymane placki z jabłkami to przedłużona pamięć o tym czym onegdaj słynęły takie wsie jak Murzynowo w Ziemi Dobrzyńs- 76 kiej. Otóż słynęły z sadów. Zupą wigilijną był gruszczak, a jedną z potraw tej świętej wieczerzy znane już placki. Sady żywiły, radowały i kształtowały obyczaj. Oto sprzedawcy śliwek z Murzyno­ wa po całodniowym sterczeniu ze swym towarem za rzeką, w Dunino­ wie, mieli wieczorem jakieś nie sprzedane resztki. Zwoływano wówczas miejscowe kobiety, aby z pewną ostentacją wsypywać im za darmo w fartuchy to, co pozostało. Ale był też wśród sprzedawców Trojak, który pochodził z Więcławie, wsi fornalskiej, który się do Murzynowa wżenił. Człowiek o bardzo pogodnym usposobieniu, znany na okolicę dowcipniś. I on babom śliwek w fartuchy nie wsypywał. To czego nie sprzedał rozrzucał na piasku, po czym, zagrzebywał w nim owoce. - Niech szukają, niech sobie szukają i sobie radzą. Oczywiście, przeklęte śliwki zagrzebywał w piasku nie rękoma, lecz nogą. Nie brudzenie sobie rąk Dość tej liryki. Wracajmy do naszych podstawowych zaintereso­ wań, które sygnalizuje przyjęte motto. Nie ukrywam, że raz tylko w życiu i to niedorosłym byłem na meczu piłki nożnej. Nawet nie znalazłem się w obrębie stadionu. Z podobnymi sobie, zawieszony na siatce drucianej, oglądałem widowisko, zapewne przejmujące. Działo się to u podnóża Jasnej Góry. I fakt ten solennie mnie obliguje do pisania o czymś, na czym się nie znam i co najgorsze, znać się wcale nie chcę. Tak to już jest panie profesorze! Dziś wołami nie zaciągniętoby mnie na mecz piłki nożnej. I taką samą torturą byłoby dla mnie znalezienie się w szeregach pochodu albo procesji, choćby broniły spraw najbliższych memu sercu, a raczej wątrobie. I niewątp­ liwie bardzo słusznie stwierdza Ludwik Stomma, powołując się na mego ukochanego Jacka M . Bocheńskiego, że są... ludzie i ludziska.' To co jednych szczerze raduje, innych smuci, a nawet przeraża. Pewnym osobom nie wygasły ciągoty stadne, a innym wygasły. Ktoś siedzenie na twardej ławce przez dwie godziny śpiewając lub gwiżdżąc i tupiąc, skandując jakieś jedno słowo uzna za sytuację bliską rajskiej, natomiast mój przyjaciel tłumacz literatury współczes­ nej pisanej w hindi, syn trenerki sportu szkolnego, tak wyobraża sobie epizod w scenerii piekła. W przywołanym, znakomitym eseju Ludwika Stommy, praw­ dziwego znawcy i admiratora footballu - za co Go więcej niż podziwiam - odnajdujemy odkrywcze stwierdzenia o lekceważeniu i „odwracaniu sensu uświęconych reguł dnia codziennego", przy których pragnąłbym się nieco dłużej zatrzymać. Otóż czytamy: To ostatnie (odwracanie sensu... JO) tłumaczy zapewne szczególną popularność piłki nożnej, której sam już regulamin wspiera i ilustruje zasadę karnawału. Podstawą jest tu wszakże rezygnacja z po­ sługiwania się w walce rękoma. Rzecz jednoznacznie i rażąco sprzeczna z naturą. Po francusku 'poznaje się rękę' artysty w jego dziele, 'wyrabia się rękę', czyli uczy profesjonalnego działania, 'pożycza rękę' czyli wspomaga kogoś, atakuje się nie 'martwą ręką' ale 'ręką zbrojną' względnie 'silną', chwyta się sytuację 'w rękę', umiejąc wiele rzeczy ma się 'wiele rąk' etc. Po polsku podobnie: załamuje się ręce, umywa je, leci przez nie, nosi na nich, lub patrzy na nie, zostawia się wolną rękę, przychodzi z rękami pustymi lub pełnymi, idzie się komuś na rękę, ma się rękę szczęśliwą lub dwie lewe, trzyma się rękę na pulsie, przykłada się ją do czegoś, bierze sprawę w swoje ręce, podnosi się ręce na znak kapitulacji, 'tymi ręcami' buduje się szklane domy... Pozbawiony rąk może być godnym litości kaleką lub przewrotnym kpiarzem. Jeśli jednak postrzegany nie jest na żaden z tych sposobów, świadczy to, iż znajdujemy się w kontekście ogólnego odwrócenia porządku świata, bo w ten dopiero wpisuje się logicznie wojownik dobrowolnie wyrzekający się instrumentu rąk. A przecież nie jedyna to inwersja w piłce nożnej. Drużyny walczą zaciekle o opanowanie piłki. Celem ostatecznym tej walki jest jednak... zwrot zdobyczy do bramki przeciwnika, przekazanie jej w samo serce okupowanego przezeń terenu. 2 �Szanowny Czytelnik zwrócił niewątpliwie uwagę, że w niezwykle sumiennym wyliczeniu przez Stommę zwrotów ze słowem ręka, ręce, zabrakło dosyć popularnego nie brudzenia sobie rąk. NIE BĘDĘ SOBIE BRUDZIŁ RĄK. Sens tego zwrotu - jak wiadomo - może być bardzo ogólny, na przykład, wskazujący na niechęć do czegoś lub kogoś, względnie całkiem konkretny, iście taki, o jakim mówi Stomma, zwracając uwagę na inwersję występującą w footballu, grze pozbawiającej zawodnika najważniejszego instrumentu walki - rąk. Czyżby tak dociekliwy i nieprawdopodobnie sumienny autor celowo zrezygnował z tego intrygującego i często w języku polskim używane­ go powiedzenia? Dodajmy, że pod względem swego kulturowego znaczenia, informacyjnej rangi jest znacznie ważniejsze od 'lecenia przez ręce' i paru innych. Nie wiemy co spowodowało nieobecność interesującego mnie powiedzenia w cytowanym rejestrze. Może przypadek? Najprawdopodobniej jednak zwroty językowe dotyczące czystych rąk w rozważaniach nad footballem nie są istotne. Niezły znawca treści łączonych z karnawałem, Ryszard Ciarka, który z uznaniem wypowiada się o przedstawionej przez Ludwika Stommę interpretacji odkrytych w footballu wątków mitycznych, tak mniej więcej rozwija kwestię nie używania poza bramkarzami rąk w zawodach piłkarskich: Ręce mamy do pracy, które niech od­ poczywają, kiedy nastaje święto. Możemy wtedy spacerować z ręka­ mi w kieszeniach, a na drodze spaceru co się da trzeba kopnąć ku radości... 3 Nic nie wiadomo, p i ł k a jest okrągła Jest to - jak wiadomo - uwaga często wypowiadana przez polskich kibiców, kiedy przychodzi im ustalać rezultat meczu, szczególnie w sytuacjach okrutnych zmagań piłkarzy do ostatka próbujących wykorzystać szansę zwycięstwa. Piłka jest okrągła... Ta banalna konstatacja, uzupełniana jest jak najbardziej filozoficznym stwier­ dzeniem, że NIC NIE WIADOMO. Bardzo mi się to podoba. Ale przyznam się, że między jednym i drugim, związku logicznego nie postrzegam i to też mi się podoba. Nawet, jeszcze bardziej. Wy­ czuwam tu rodzaj myślenia magiczno-symbolicznego. W myśleniu tym jakby zakładało się z góry istnienie dobra i zła, dobrego i złego trafu, a na koniec ślepego losu. Czyżby jego upostaciowieniem (symbolem) była właśnie piłka? Temu złu - które się aplikuje w bramkę przeciwnika - użyczać, fundować, podawać ręki, w takiej czy innej przenośni, nie należy. Nie należy tym złem skalać sobie rąk. Temu złu, jak powalonemu, którego należy s k o p a ć , p r z e k o ­ p a ć , itd. nie brudząc sobie rąk, (działanie na wilka, z glana itp.) przynależny status i również rola pognębienia, stłamszenia i co tam jeszcze, zbrukania, poniżenia, wyeliminowania, aby nie rzec ukat­ rupienia. Powiedziałem, również rola, bowiem wydaje mi się, że dla pewnego typu świadomości z tego co dzieje się na stadionach dociera przesłanie, sprowadzające się do swego rodzaju gloryfikacji czynno­ ści fizycznie dosyć bolesnych i okrutnych wykonywanych nogą. Czynności, z którymi łączone są ewidentne wartości etyczne, kulturo­ we, plasujące się zdecydowanie po stronie przemocy, dosyć charak­ terystycznie artykułowanej, bez użycia rąk! Dopuścić wypada mnie­ manie, że za tym co jest nazywane szlachetną rywalizacją „na murawie" kryją się... niecne żądze. „Wojownik" szlachetnej rywalizacji „dobrowolnie" rezygnujący z „instrumentu rąk", to niewątpliwie odwrotność zacnego szwajcara, portiera, który za stosunkowo skromne datki zwane napiwkami, wspomaga a nie eliminuje bliźniego. Nosi mu ciężary, ale najważniej­ sze tytularnie użycza obcemu szacunek, uznanie, cześć. Ów szwajcar to postać szczególna - rzecznik gestów życzliwości spełnianych fachowo, profesjonalnie. W naszym rodzimym systemie wartoś­ ciowania raczej nie znajdujący szerszego uznania; stąd owa kpiąca konotacja w słowie szwajcar. Napisałem to na okoliczność wyna­ grodzeń, jakie w mistrzostwach USA 94, otrzymują zawodnicy Szwajcarii (80 tys. dolarów oraz najnowszy model mercedesa; z komentarza TV w czasie transmisji z Detroit meczu Szwajcaria-Rumunia, 4:0, 22 czerwca 1994). Gest Walka piłkarzy na stadionie pozornie tylko ogranicza się do korzystania z nóg, tułowia bez rąk, chociaż z... głową; rozumianą nie tylko cieleśnie. Gesty czynione głównie rękoma, dłońmi, w połącze­ niu z wyrazem twarzy, pozycją ciała oraz - jak to się często zdarza - artykulacją słowną, to również szalenie istotny element zmagania sportowego. Gest z reguły błyskawicznie czyniony, przede wszystkim ręką, niczym zaklęcie, szydercza metafora, czy wręcz kalambur, puentuje dramaturgię meczu, czyniąc go rzeczywiście widowiskiem, możliwym do zaakceptowania nawet w kategoriach artystycznych. Gdyby pozbawić zawodników możliwości gestycznego wyrażania swych emocji, ich zachowania w najlepszym przypadku (gry na wysokim technicznym poziomie) kojarzyłyby się z pewnego rodzaju baletem, spowitym chłodem. Gesty ujawniają namiętności, postawy duchowe piłkarzy. I dzięki nim, gapiąc się w telewizor można zaznać nieco radości, a nie skonać z nudów. Zacności Ludwik Stomma chwacko donosi: „Jacek Olędzki nie­ wiele wie o footballu i może lepiej, żeby o nim nie pisał. Jeżeli już jednak musi, to niech przyjmie do wiadomości, że Roger Milla tańczył po bramce motyw z n a r o d o w e g o (podkreślenie moje JO) tańca kameruńskiego ". Miło i elegencko powiedziane... To już prawie, jak z g 1 a n a... Wielce Szanowny Ludwiku, wydaje mi się, że dostatecznie dużo mamy znawców footballu abym nie musiał zasilać swą osobą tej zacnej rzeszy. Ponieważ jednak interesuję się gestem, szczególnie nadziei, ufności, zaufania i życzliwości - chcąc nie chcąc - spróbowa­ łem przyjrzeć się zachowaniom piłkarzy, a ponieważ nadarzyła się szczególna okazja, mistrzostwa świata, przyjrzeniu temu towarzyszył dodatkowy zamiar - k o m p a r a t y s t y c z n y . Kierowałem się przy tym - jak się okazuje - płochym założeniem, że zainteresowania na przykład gestami kierowców sławnych lor afrykańskich, nie wymagają wysokiego stopnia wiedzy automobilistycznej, wiedzy o sposobach prowadzenia, na bezdrożach tego kontynentu wielce osobliwych ciężarówek. Natomiast, co się tyczy udzielonego mi pouczenia, że zachowanie w 1990 roku Rogera Milla nie miało w sobie nic tajemniczego, bo było tylko „motywem narodowego tańca kameruńskiego", przyprawia - niestety, ku memu głębokiemu żalowi - o mdłości. Jeśli z biedą można w Europie się posługiwać terminem narodowy, to w Afryce jest to całkowicie bez sensu! Oto skutki Ludwiku twego niezdyscyplinowania na zajęciach ze sztuki, które prowadzić miałem onegdaj zaszczyt. Zasłaniałeś się „Trybuną Ludu", pilnie studjując, ostatnią stronę, na której znaj­ dywałeś wiadomości o ligach piłkarskich. I stąd ta żenująca niewie­ dza, ale co gorsze, duch czytanej gazety jakby się Ci udzielił i trwał w Tobie do dzisiaj. A kysz! Afryka, w szczególności Czarna, a więc ta która obejmuje między innymi Nigerię, Kamerun i Zair - skąd pochodzą sławne już drużyny piłkarskie - chociaż niebywale roztańczona (gdzie przetrwały dawne tańce obrzędowe, inicjacyjne a także władania sobą - rites de possession) nie ma jakichś tańców narodowych. Na tym kontynencie osobliwie pokrojonym i ciemiężonym przez kolonialistów nie ma kultur narodowych, jako też narodowych tańców właśnie, ale też narodowej muzyki, sztuki czy literatury. Zjawiska artystyczne z Af­ ryki, jeśli już wymagają jakiegoś terminu pomocniczego, to się odnosi do plemienia, a nie narodu. Znacznie lepiej już brzmi - jak się mi wydaje - określenie: „taniec radości", którym posługują się często sprawozdawcy i komentatorzy sportowi. Ale niestety, owe osobliwe zachowania w 1990 roku Rogera Milla, a obecnie w 1994 r w USA Nigeryjczyków Rashida Yekini, Emanuela Amunike oraz Daniela Amokachi nie są tańcami, chociaż elementy taneczne w nich występują. Zdaje się, że najbliższe im są owe obrządki władania sobą . Wszelako są to zachowania par excellence piłkarskie, kryjące zagadkowe treści, nie zbadane intencje. Radość, drwinę lub wręcz szyderstwo daje się w nich dostrzec, lecz na tym nie koniec. Oto jeden z trzech wymienionych Nigeryjczyków (mecz Nigeria-Szwecja 20.VI.1994) po udanym strzale biegnie jak onegdaj Roger Milla do narożnika boiska, staje przed słupkiem zwrócony twarzą na zewnątrz; stoi na rozkraczonych nogach, porusza biodrami, aby nagle... upaść do tyłu do góry brzuchem! Wiadomo, że walka piłkarzy na stadionie to rezultat żmudnego, nieraz morderczego szkolenia. Trenerzy drużyn piłkarskich prze­ ścigają się w wypracowaniu najskuteczniejszych sposobów prowa­ dzenia gry; poznania mocnych i słabych stron w grze przeciwników. Na szczęście gesty piłkarskie nie są rezultatem szkolenia i nie znajdują się na razie w polu zainteresowań fachowców w rodzaju, wymienianego tu już wybitnego znawcy footbollu. I dzięki temu owe gesty tworzą materię odrębną, w której silnie wyrażają się in­ dywidualne predyspozycje emocjonalne zawodników, tudzież ich status w zespole drużyny. Najważniejsze jednak, że gesty piłkarzy 4 5 77 �stały się przekazem aprobowanych, lokalnych czy środowiskowych doświadczeń kulturowych (sposobów wyrażania emocji, nastrojów itd.). Piłka nożna wykształciła już gesty, które uznać należy za całkiem jej własne. Wydaje mi się, że należy do nich łapa w łapę, charakterystyczne, szybkie czy też gwałtowne uderzenie się dwóch osób otwartymi dłońmi na wysokości czoła. Ten wielce sympatyczny gest przyjaźni, życzliwości trafił ze stadionów piłki nożnej do zachowań powszednich, wspomagając kształtowanie się więzi towa­ rzyskich, rodzinnych, przyjacielskich. Ale - jako osoba, która mało wie o footballu - mogę się oczywiście mylić! Gest zachwyca, jeśli jest oryginalny i spontaniczny. Istnieje już sporo gestycznych zachowań piłkarskich, które nużą swą sztampą tudzież banałem. Dotyczy to szczególnie drużyn z lig zachodnio­ europejskich, w których football ma najstarsze tradycje, sięgające drugiej połowy X I X w., nie mówiąc o znacznie odleglejszych doświadczeniach rzutnokopnych ludów średniowiecznej Angli, Fran­ cji, Włoch. Stąd takie żywe zainteresowanie grą piłkarzy z młodych drużyn, przede wszystkim z Afryki. Dopóki gesty piłkarskie pozostają poza kontrolą FIFA (Między­ narodowa Federacja Piłkarska) i umykają uwadze szkoleniowców (ładna nazwa, no nie!), będą intrygowały takich jak ja profanów etnologicznych; piszących zamiast BUTRAGUENO Utragenio (2 razy!). To niestety skutek nie tylko własnej ignorancji... Długo będę pamiętał, że Kazimierz DEYNA jako DEJNA był w jakiejś telewi­ zyjnej relacji - gdy się zawodnik dopiero objawił - Deżą. NEWERLEGO nazywano Niuerlajem. Mnie los zaszczyca wielokrotnie Łolejskim, w kraju i za granicą, z czego się Ludwiku wielce cieszę. Wracajmy jednak do BUTRAGUENO. Mondiale '90, mecz Jugosławia-Hiszpania (1:2). Drugiego gola dla Hiszpanii strzela ów Butragueno. „Po strzale fika koziołka, ląduje na kolanach, sunie na nich około 3 metry, dzierżąc nad sobą dwie zaciśnięte pięści." Zachwycający, uroczy ten przypadek, mimo drętwej przygany, napawa otuchą, że również europejskie drużyny stać na to, by ich zachowania podziwiać, cieszyć się z ich charakterem, niebanalnym, niesztampowym, najważniejsze nie przesłodzonym potrzebą demons­ trowania woli zwycięstwa i więzi z resztą zawodników po udnym strzale. W tekście sprzed czterech laty próbowałem uporządkować sobie wyobrażenia własne o postawach emocjonalnych zawodników po udanych i nieudanych strzałach na bramkę. Przyjąłem, że gesty piłkarzy w tych decydujących dla meczu momentach ujawniają z jednej strony całkiem indywidualne cechy jakiegoś zawodnika, a z drugiej reprezentowany przez niego wzorzec kulturowy, który wart jest zainteresowania większego, aniżeli uczynić to potrafią komentatorzy i sprawozdawcy sportowi. Opozycje: POKORA - NIEPOKORA (dziękczynienie - triumfowanie nieszydzenie - szydzenie) GNIEW - RADOŚĆ (konwencjonalność - niekonwencjonalność) i inne to swego rodzaju klucze do pełniejszej percepcji widowisk piłkars­ kich, które wtargnęły brutalnie w nasze życie codzienne. Pisanie 0 tym Ludwiku, to ratunek przed utonięciem w otmęcie masowych fascynacji, to godna uznania chęć zachowania człowieczeństwa. 1 dlatego należy się takim ignorantom jak ja nieco pobłażania, wyrozumiałości i ciepła. Chyba przyznasz, że się należy. Przyglądając się w czasie upalnych nocy, kiedy sen nie przychodzi, zachowaniom co niektórych zawodników - wyrażanych ekspresyjnie, gestycznie - postrzegam groźbę, szyderczo z jawną drwiną przekazy­ waną. To jakiś czas trwa, chociaż króciutko i jest odegrane wielce dynamicznie. Na koniec, czy w innym nieco rozumieniu, przestawiam znaczenie wymienionych pojęć, które się narzucają. Oto drwina, szyderstwo spowite groźbą albo tylko pewnością siebie, staje się jawnym zlekceważeniem przeciwnika, co w kontekście walki na jedno wychodzi. Chociaż, owa groźba (zwykłe straszenie) przeradza się czasem w wyzwanie, w którym kogoś z góry uznaje się za pokonanego. To szczególny rodzaj sportowego zaklęcia. Można przyjąć, że jeśli gonitwy za piłką i z nią, kopanie jej, nic już nie mówiąc o wzajemnym faulowaniu się zawodników, służy osłabie­ niu (lubo zdruzgotaniu) fizyczno-intelektualno-psychicznym prze­ ciwnika, to gesty skierowane są - czy sobie to piłkarze oraz ich opiekunowie uświadamiają, czy nie - na psychiczną stronę jego kondycji. Piłkarskie gesty - nie wiadomo w jakiej mierze - ale nawet, niechby w całkiem znikomej, zapewne jednych duchowo wzmac­ niają, a tych do których są skierowane - osłabiają; mogą obniżać wolę zwycięstwa, dezorientować, mamić itp. Wielu bramkarzy pewnie lżej 6 78 zniesie przepuszczenie piłki do swej bramki, aniżeli wpuszczenie tej piłki, uzupełnione wymownym gestem napastnika, dobrotliwie grożą­ cego palcem przed nosem ofiary. Albo inny wstrząsający przykład: Rashidi Yekini, Nigeryjczyk, wpada z piłką do bramki Bułgara i pokazuje, że bramka jest... dziurawa. Demonstruje to wkładaniem pięści w oka siatki i z wyszczerzonymi zębami głosi swoje - jemu tylko znane zaklęcie (mecz w Dallas 22 czerwca 1994, Nigeria-Bułgaria, 3 :0). Przykłady wykorzystywania przez piłkarzy gestów do poprawiania, wzmacniania swej kondycji, zarazem do osłabiania morale przeciw­ nika, mnożyć można w nieskończoność. Celują w tym interesującym mnie procederze, oczywiście, Murzyni, kiedy występują w swych rodzimych drużynach. Bo Murzyn, jako jedyny czarny w zespole szwedzkim, to istota zupełnie inna. W meczu 20 czerwca, Kamerun-Szwecja, 2: 2, udało się owemu szwedzkiemi Murzynowi (ojciec jego z Zielonego Przylądka) strzelić gola. I co? I nic! Czarny zawodnik po strzeleniu gola stanął w bezruchu. Jakby zażenowany tym co przed chwilą zrobił stoi sobie skromnie. Czeka? Chyba tak. Oto przebiegają przed nim szwedzcy koledzy. Jeden go pogłaszcze po głowie i zaraz odbiegnie, drugi tylko klepnie go w tyłek i też zaraz odbiegnie a inny w podobny sposób wnet odbiegając użyczy bohaterowi kuksańca. Upłynie 13 dni i ten sam Martin Dahlin w meczu z Arabią Saudyjską zachowa się jak na Murzyna przystało. Już w 6 minucie pięknym strzałem głową zdobywa gola. Po tym udanym strzale biegnie przed siebie radośnie z rozprostartymi do góry ramionami, aby nagle wskoczyć okrakiem na biodra szwedzkiego kolegi! Skupiłem się poprzednio, ale i też obecnie na gestach, towarzyszą­ cym udanym i nieudanym strzałom na bramkę, albowiem bywają one najbardziej sugestywne, rozbudowane, znaczące itd. Brazylijczyk Romario, król strzelców, po chybieniu pada zrozpaczony na kolana i tłucze zaciekle murawę pięściami (20.VI. 1994, mecz Brazylia-Rosja). Ileż tu żalu, złości i gniewu, ale nade wszystko, woli odegrania się - zwycięstwa. Pewnie nadejdzie czas, że takie zachowanie będzie karane żółtą kartką i zawodnikowi pozostanie swoje niepowodzenie wyrażać tylko cierpkim grymasem, ewentualnie ukrytym machnięciem ręki. W me­ czu 2 L V I . 1994, Arabia Saudyjska-Holandia, jeden z Holendrów, kiedy zmarnował szansę dołożenia Arabom, raczył zaledwie skrzywić usta! Zaraza inercji gestycznej zaatakowała już Koreańczyków, znanych dotąd z żywiołowości i wyrazistej teatralizacji swych zachowań. 27.VI. 1994, Dallas, mecz Niemcy-Korea Południowa. Do przerwy Niemcy prowadzą 3:0. Po każdym golu, Koreańczycy zamiast cierpieć, chodzą sobie na luzie, niektórzy z zawodników dalekowschodniej drużyny nawet się uśmiechają! Niebywałe. W dru­ giej części meczu strzelą Koreańczycy dwa gole. Koreańczyk, który strzelił pierwszego gola - jak Murzyn szwedzki nie kwapi się cokolwiek czynić. Zmierza tylko spokojnie do środka boiska. Po drodze, chyba również tylko jeden z kolegów, trąci go po przyjaciels­ ku dłonią w tył głowy... Zatem należy korzystać - a nuż z ostatniej szansy - notowania, choćby w pamięci, tych nieformalnych, nie szkolonych zachowań, które tak serce radują. Międzynarodowe mistrzostwa piłkarskie stwarzają świetną okazję do prezentacji rozmaitości i bogactwa gestów już od momentu grania hymnów aż po schodzenie z boiska, wymianę koszulek. Jedni, całkiem zamerykanizowani, jak zawodnicy Korei Płd„ słuchają swego hymnu godnie z ręką na sercu. I milczą! Inni stoją jak oflagi, ze zwieszonymi rękami i pod nosem mamroczą niektóre słowa (pewnie które zapamiętali) tekstu świętego (Brazylia). Szwedzi też mamroczą słowa swego hymnu. Ponadto, stoją w rozkroku. Natomiast ręce trzymają za sobą, a dłonie mają skrzyżowane nad siedzeniami... Zamienić się koszulkami jedni chcą, a inni nie chcą i w związku z tym gonią czym prędzej do garderoby, aby uniknąć wątpliwego zbratania. Faule, to osobna, przepastna zupełnie dziedzina, w której gest piłkarski się objawia. I znowu, jedni się do faulowania przeciwnika przyznają „przepraszając" ofiarę, a inni udają Greka czmychając, lub niewiniątka, rozkładając ręce. Jest to najżałośniejsza strona zawodów footballowych. Nie mam najmniejszych złudzeń (kontemplując graf­ fiti w mym mieście po kolejnych występach Legii), że przez młodocianych kibiców, te beznadziejne zachowania i towarzyszące im gesty przyjmowane są z aprobatą i żyją potem własnym życiem w chuligańskich manierach po z glana, na wilka i na sikora? Oto wraca kulejąc na boisko sfaulowany wcześniej Boliwijczyk, �chyba wyniesiono go na noszach. Nieopodal linii bocznej czycha na kulejącego Koreańczyk. Boliwijczyk omija go bojaźliwie. Ale Kore­ ańczyk podbiega do nieszczęsnego Latynosa, aby go po przyjacielsku lepnąć w plecy... Mecz 24.VI.1994, Korea Płd.-Boliwia. Egzekwowanie strzałów wolnych z tworzeniem muru przez zawod­ ników karanych przed własną bramką, to dla obojętnego widza, szczególnie wesołe akcenty w dramaturii meczu - misterium. Oto różnej postury mężczyźni, przed chwilą jeszcze bojowi i groźni, stają w rządku pokornie i . . . kładąc dłoń na dłoni opuszczają ręce poniżej swych pępków. Zapytałem wybitnego znawcę zachowań subkulturowych, dlacze­ go użycie ręki w zawodach piłki nożnej jest karane? Znawca się obruszył i powiedział: Jak to, przecież co i raz, trzymają się rękoma za jaja. Uczony ten wygłosił swój pogląd prywatnie, przez telefon, ale przy obecności małoletnich córek! Oto jak profani widzą bohaterów misteriów naszych czasów! Jeśli nic cię nie pociesza Kiedyś na zabawach w okolicy Murzynowa (w samym Murzyno­ wie zabaw nie organizowano, chociaż urządzano... bale), jeśli dochodziło do bójki, to walczono przede wszystkim rękoma, a szta­ cheta wyrwana z płotu była najczęstszym narzędziem walki. Odkąd w każdym gospodarskim domu jest telewizor, obowiązkowo koloro­ wy, a płoty drewniane zastąpiono siatkami drucianymi, tradycja bicia kogoś po głowie sztachetą stała się nie do utrzymania. Mężczyźni poza transmisjami z meczów piłki nożnej, nic więcej w swych telewizorach nie pragną zobaczyć. Telewizory jednakże są włączone, aby każdy, kto zajdzie wiedział, że nie mieszkają w tym domu „ciemne burki ze w s i " . Transmisje z meczów piłki nożnej, których kobiety nie oglądają, pozwalają mężczyznom na spokojne nagromadzenie cennych wrażeń. Bywa, że stają się one bodźcem czy inspiracją do rychłych czynów, wymagających stanowczości i zdecy­ dowania... Otóż nowy, chociaż już nie taki nowy, styl bijatyk na zabawach to zastąpienie rąk nogami. Słusznie rozwija Ryszard Ciarka myśli Ludwika Stommy o inwersyjności footballu, powiadając, że „w dniu świątecznym ręce powinny odpocząć". I też odpoczywają. Po wypiciu z kolegami połówki na ryzyk, (zawsze należy działać w zabezpieczeniu, zespołowo, jak na stadionie) można upatrzyć sobie denata. Po wyselekcjonowaniu napastnika, następuje akcja. Napastnik podchodzi do przeciwnika i go zagaduje. Zagadywać tak należy, aby pojawił się powód, okoliczność, spina, czyli dostatecznie silny bodziec, do poczucia się wnerwionym, wkur... itd. Można na denata napierać brzuchem, raz i drugi, ale też można, podstawiając mu nogę, pchnąć go z lekka, aby się przewrócił. Bardziej doświadczeni, żonaci, ojcowie, mający gospodarkę albo dobrą pracę, winni się wykazać czymś więcej. Na przykład umiejętnością schwytania denata nagle za przegub ręki (lewej) i przerzucenia go sobie przez ramię na ziemię, względnie podłogę. Ale to już ostateczność. Pod dachem nie należy... I też - jeśli pod dachem się akcja rozpoczęła - napastnik powinien powiedzieć: WYJDZIEMY. Rozumniejsi albo strachliwsi robią co mogą, aby nie wychodzić... Powalonego dobrze jest przekopać czy skopać po nerach, po ryju, po kałdunie albo wątrobie... Czynności tej winny też towarzyszyć stosowne okrzyki w rodzaju: ty alkoholiku, ty ch..., ty k..., ty schizofreniku, ty ch... za... Nie będziesz mi szczał do szafy! Nie będziesz mi denerwował żony! Jeśli akcja się nie rozwija (przeciwnik nie znalazł w nikim wsparcia) obrońcy napastnika odrywają go od jego ofiary. Napastnik czerwony na twarzy, z wytrzeszczem oczu długo nie może przyjść do siebie. Uspakaja się przeklinając i z trudem formułuje uzasadnienie swego gniewu. Na drugi dzień idzie do kościoła (zabawy najczęściej odbywają się w sobotę), ale nie po to aby dokonać aktu skruchy i żałować swego czynu. Nigdy też nie będzie się z niego spowiadał (nie zdarzyło się w Murzynowie i wsiach sąsiednich, aby napastnik z bójki na zabawie, czy w ogóle bójki, próbował przepraszać przeciwnika). Natomiast chyba będzie go gryzło sumienie i wówczas podejmie niejedno staranie aby swej ofierze użyczyć gestu... życz­ liwości, nie różniącego się wiele od tego zafałszowania, jakie mieliśmy okazję poznać, przywołując sytuację z meczu Korea Południowa-Boiiwia (klepnięcie przez Koreańczyka po plecach Boliwijczyka, powracającego po sfaulowaniu na boisko). Dla części, niezbyt dojrzałej duchowo społeczności kibiców, mecze piłki nożnej stanowią nie wyczerpany rezerwuar, niezwykle sugestywnie rozstrzyganych starć - wzorców zachowań. Czy są one rozstrzygane szlachetnie? Honorowo? Uczciwie? Przyzwoicie? God­ nie? I tak dalej. Nie mnie - ignorantowi footballowemu - odpowiadać na te rozkoszne pytania. W czasie meczów krążą po boiskach osobnicy, korzystający z tytułu pan, i oni tych, którzy mają tylko nazwisko i numer na plecach... osądzają. Ale czy ktoś, kto nie ma imienia, ponadto nie jest panem, może być osądzany? Żywa twórczość ludowa Przez 15 lat obcowania z mieszkańcami Murzynowa, ich gośćmi z Polski oraz sąsiadami, miałem sporo okazji do poznania rymowanek-powiedzeń, cieszących się wśród części kwiecia tamtejszego ludu uznaniem. Oto wybrane rymowanki spośród zbioru liczącego kilkadziesiąt pozycji: NIE MOŻNA KOPAĆ STOJĄCEGO BO MOŻE COŚ ZALEŻEĆ OD NIEGO * KOP LEŻĄCEGO! NIC NIE ZALEŻY OD NIEGO UFAJ BLIŹNIEMU SWEMU CIĘ ZEMŚCI I SKOPIE DO MARTWEGO PO WYPICIU GŁĘBSZEGO UFAJ BLIŹNIEMU SWEMU SKOPIE CIĘ PO WYPICIU GŁĘBSZEGO GDY SIĘ O SOBIE DOWIE CZEGOŚ NIEPRZYJEMNEGO OBOWIĄZKIEM JEST KAŻDEGO SPONIEWIERAĆ BLIŹNIEGO SWEGO P... BLIŹNIEGO SWEGO AŻ KOSZULA SPADNIE Z NIEGO NIECH NIE PODSKAKUJE! BO GO SKOPIĘ, A PRZEDTEM W MORDĘ NAPLUJĘ! * SKOPAŁEM GO BO CHODZI CHORY NIECH SPIERDALA DO SWEJ NORY NIECH SIĘ ROZWIJA UMYSŁOWO SKOPIĘ GO I O MUR WALNĘ GO GŁOWO SKOPAŁ GO W DYDU BEZ WSTYDU * JAKA TO DLA NAS UCIECHA SKOPAĆ DRUGIEGO DLA ŚMIECHA Europa, jak żadna inna strona na świecie, jest wylęgarnią fał­ szywych gestów życzliwości, skromności i pokory, natomiast całkiem niefałszywych buty i pychy. Niegdyś poprzez swych konkwistadorów i misjonarzy, a dziś już tylko poprzez kogoś takiego, jak zawodnik footballu, użycza tych gestów reszcie świata. Wszyscy Europejczycy pozdrawiają się w jednakowy sposób, mówiąc jeden drugiemu dzień dobry. Żadnej z nacji europejskiej nie starczyło wyobraźni, albo na tyle dobrej woli, aby pozdrawiać - jak Chińczycy - pytaniem: jadłeś? Natomiast, kiedy stajemy wobec „niebezpieczeństwa" poczęstowania gościa jakimś napitkiem, nie zapominamy zapytać, czego chciałby się napić. Oczywiście są i tacy, 79 �którzy w ogóle nie pytają, bo nie zamierzają częstować, by nie sprawić przykrości drugiej osobie. Oto w Murzynowie, częstowany bez pytania herbatą lub kawą, wzbrania się przed jej wypiciem. Zapytany dlaczego się wzbrania, odpowiada: - Nie chcę, bo to tak jakbym dług zaciągnął. W Afryce czy Azji ludy tamtejsze nigdy cię nie pytają, czy byś się czego napił. To co mają - bez obłudnego pytania - stawiają ci przed nosem. Ludy koczownicze, ludy obydwu tych kontynentów, ludy stepów i pustyń - gdzie woda jest prawdziwym skarbem - to kapłani ceremonii życzyliwości. Nawet jeśliś niczym sobie nie zasłużył, filiżankę lub czarkę herbaty otrzymasz podaną dwoma rękami na tacy albo wstędze błękitnego jedwabiu... PRZY PISY ' Por. Ludwik Stomma, / : 0 Czyli ludzie jak bogowie, „ K o n l c k s l y " , Rok X L V : 1991, nr 3-4 (214-2155), s. 141-142 Tenże, s. 142 Rozmowa w drodze na Powązki w dniu 23 czerwca 1994 roku Ludwik Stomma, op. cit., s. 142 Miałem okazję bliżej się tym zabiegom terapeutycznym przyjrzeć w czasie dwuletniego pobytu w Dakarze, jako stażysta w s ł a w n y m Institut Foundamcnlal d'Afrique Noire. Charakterystyczne, że obrządki władania sobą przeniknęły do nowoczesnych osiedli Dakaru.Co jakiś czas w takim osiedlu gromadzą się pod w i e c z ó r ludzie przy piaskownicy. Dlatego przy piaskownicy, p o n i e w a ż jednym z e l e m e n t ó w zbiorowego transu będzie padanie na piasek plecami oraz tarzanie się w nim... ' Jacek Olędzki. Gesty nadziei, „ K o n t e k s t y " , Rok X L V : 1991. nr 1 (212), s. 45 W gwarze złodziejskiej sikor = zegarek, wilk = przyrodzenie, glan, glony - buty. 2 3 4 1 P.S. Przez długie lala wielkim mym pragnieniem było, aby etnografowie nic ograniczali się do analizy cudzych filmów lecz - korzystając ze swej oryginalnej i słabo spopularyzowanej wiedzy - robili swoje własne. Wreszcie, aby filmujący clnografowie nie ograniczali się do surowych zapisów, trafiających do a r c h i w ó w muzealnych, ale ż e b y zaistnieli, przede wszystkim w telewizji. Jeśli się to udawało w latach sześćdziesiątych, dlaczego nic m o g ł o b y nowe, scmiotyczno-strukturalislycznc, czy fenomenologiczne m y ś l e n i e filmowe zaistnieć w latach w i ę k s z y c h s w o b ó d i lepszych m o ż l i w o ś c i technicznych? C z y musimy być niewolnikami złych g u s t ó w i wątpliwych zainteresowań masowego odbiorcy, który w części męskiej - jak w Murzynowie - interesuje s i ę tylko meczami piłki nożnej, boksem i transmisjami ze świąt? No i wreszcie d o ż y ł e m chwili satysfakcji i prawdziwej radości. Przyjmij Ludwiku - proszę - słowa podziękowania i gratulacje za fascynujące, rewelacyjne formalnie i intelektualnie Historie o historii Brawo! 7 Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi Ludwik Stomma Brawo Jacku! - Z jakąż łatwością wywiodłeś bezpośredni związek między piłką nożną a glanowaniem bliźnich lub biciem syna młotkiem po głowie (acz w drugim tym przypadku chodzić powinno raczej, chyba że ojciec trzymał narzędzie chwytnymi palcami kończyn dolnych, o piłkę ręczną). Nie będę się rewanżował przy­ kładem tatusia, który po obejrzeniu przegranego przez „naszych" meczu, zrozumiał znikomość swych zachcianek, zrobił rachunek sumienia i tegoż wieczora, po raz pierwszy od lat wykąpał bobasa i ucałował żonę. Nie chcę bowiem licytować się w trywialności. Niepotrzebnie Jacku napracowałeś się nad tak długim tekstem. Wszystkie jego tezy zawierają się wszakże w dwóch twoich zdaniach: „Pewnym osobom nie wygasły ciągoty stadne a innym wygasły. Ktoś siedzenie na twardej ławce przez dwie godziny śpiewając lub gwiżdżąc i tupiąc, skandując jakieś jedno słowo uzna za sytuację bliską rajskiej, natomiast mój przyjaciel, tłumacz literatury współ­ czesnej pisanej w hindi, syn trenerki sportu szkolnego, tak wyobraża sobie epizod w scenerii piekła." - Jest tu już wszystko: i deter­ minujące wnioski opozycje i opis. Zacznijmy od opozycji. Nikogo Jacku nie obchodzi, i wiesz od tym doskonale, że jest twój przyjaciel tłumaczem z hidi, czy też synem trenerki. Jeżeli umieszczasz te informacje, to znaczy, że mają znaczenie. Ciąg logiczny jest tu taki: Przyjaciel wywodzi się ze środowiska sportowego więc „wie w czym rzecz''. „Wiedząc w czym rzecz", a więc z pozycji kompetencji uważa mecz piłki za „epizod w scenerii piekła". Jednocześnie jest człowiekiem wyrafinowanym (literatura + współczesność i egzotyczne języki), czyli po polsku mówiąc „kulturalnym". Tu swoją kulturę przeciwstawia (a raczej ty dając go za przykład przeciwstawiasz), wciąż „wiedząc w czym rzecz" chamstwu oglądaczy piłki. Ową opozycję prymitywizm - prawdziwa cywilizacja wzmacnia rozróżnienie ewolucyjne między neandertalami, którym „ciągoty stadne nie wygasły" (znamiennie darwinowskie pojęcia: „stado" i „wygasły") a homo sapiensami, którzy są już na wyższym etapie, a do których należysz ty i tłumacze literatury hindi. W tym momencie i tak wszystko jest już przesądzone. Następuje jednak ilustracyjny opis, o tyle tylko nie powalający przeciwników na kolana, iż: 1. fałszywy, 2. nieuczciwy.: Ad. 1. a. „Twarde ławki" - na stadionach, które oglądałeś w TV (wnoszę po cytowanych meczach) nie ma żadnych twardych ławek, tylko plastikowe, wygodne krzesełka, w droższych rzędach miękko wyściełane. b. „Skandując jakieś jedno słowo" - w ten sam sposób można by o twórcach ludowych: „bazgrząc jakieś bohomazy". Folklor kibiców to dzisiaj rozbudowany system obejmujący strój, muzykę, rytuał, muzealnictwo, kolekcjonerstwo, swoistą literaturę etc. etc. c. „Gwiżdżąc i tupiąc'' - jak wyżej, lecz dodajmy jeszcze, że pobyt na meczu wiąże się również z konsumpcją (nieraz wielodaniowych obiadów), występami tancerek, pokazami sztucznych ogni, spot­ kaniami przyjacielskimi etc. etc. 80 Ad. 2. Wszystko to Jacku doskonale widziałeś, pomijanie więc wszelkich owych aspektów i redukcja interakcji społecznych na meczu do twojego „opisu" musi być niestety odebrana, jako naginanie z góry rzeczywistości do twojego a priori. Tym gorzej dla prawdy. Zapewnianie, że nie masz pojęcia o przedmiocie swojej pracy, istotne dla ciebie, gdyż pozwalające ci na dowolnie beztroskie wrzucanie „faktów" do worków „prymitywizmu" lub „prawdziwej cywilizacji", jest o tyle smutne, że całkowicie odpowiada prawdzie. Gest ma też swój kulturowy kontekst, bez znajomości którego ani rusz. Jeden tylko, jedyny przykład: Piszesz o Koreańczyku, który nie okazał radości strzeliwszy Niemcom gola. Otóż strzelił go on przy stanie 0:3, radości okazywać więc po prostu nie mógł, gdyż w oczach publiczności, jak i kolegów z drużyny odebrane by to zostało jako defetyzm. Wystarcza oto 1 :3 do uciechy... W przeciwieństwie do Ciebie oglądam mecze setkami i NIGDY nie widziałem uciechy po strzeleniu bramki, która nie zmieniałaby merytorycznie faktu beznadziejnej sytuacji zespołu (chyba, że w dobroczynnej pokazówce lub konfrontacji III-ligowca z mistrzem, gdzie tylko o honor chodzi, a zwycięstwo jest poza najśmielszymi ambic­ jami). Tak więc, co dla ciebie jest „komparatystyczną" ciekawo­ stką wynika najbanalniej z międzynarodowej litery rytuału. Elementarne mój Watsonie! A dlaczego jeden tylko przykład? Bo przecież i tak groch o ścianę. Masz Jacku na to co ci wygodne i niewygodne dwie odrębne miary. Gdy ja, przez przejęzyczenie, zamiast „plemienny" (gdyż tak! Milla odtańczył element ZNANEGO tańca) piszę „narodowy" poświęcasz temu pięć oburzonych akapitów, sugerujących nawet „glanowanie". Gdy ty natomiast przekręcasz dowolnie słynne nazwisko, rzecz to śmiechu, a nawet kpiny godne, bo mawiają na cię „Łolejski". Może i mawiają, ale nie piszą tak w naukowych pracach, bo i siebie by kompromitowali i nikt by nie zrozumiał. Ale dość o detalach. Smutne jest jeszcze, że do interpretacji zjawiska o zasięgu światowym, swoistego signum temporis naszych czasów, wystarczy delirka chłopa z Murzynowa i paradoks uroczego skądinąd Ryszarda Ciarki. Doprawdy nie jest dobrym przykładem dla studentów (może dlatego czytałem na twoich zajęciach gazetę, acz wtedy nie była to jeszcze - acz doceniam subtelność aluzji - „Trybuna Ludu") mówienie: nie znam się na sprawie, ale i tak ją rozwikłam, bo tezę założę z góry, jak żyletką po oczach. Wtedy bowiem zaczynają nam cywilizację zakładać kosmici, kształt dachów pagód udowadnia związki Chin ze starożytnym Egiptem, Jezus przeżywa i poprzez Templariuszy zakłada masonerię... Być może, tego zanegować nie mogę, świat jawi się wtedy łatwiejszy. Ale czy to my właśnie mamy sprowadzać do trywialności? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54f69538147dd33d8886355f15fb7f28.pdf 203ad990267759629381805d5cf6111a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4235 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa kowalstwo artystyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3948 Title A name given to the resource Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I wojny światowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Olędzki, Jacek, 1961, Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I wojny światowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4. s. 199-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki ARTYSTYCZNA T W Ó R C Z O Ś Ć KOWALSKA NA TERENIE KURPIOW­ SKIEJ PUSZCZY ZIELONEJ OD KOŃCA XIX W. DO I WOJNY ŚWIATOWEJ Na przestrzeni niezbyt rozległego okresu — mniej więcej od osiemdziesiątych lat X I X w. do I wojny światowej — rozwinęła się w obrębie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej artystyczna twórczość kowalska Charakter tej twórczości nie mógł być w tyim okresie wynikiem oddziaływania, tak j a k w innych rejonach Polski, długotrwałych tradycji rzemiosła i wielowiecznego jego powiązania z gospodarką chłopską, ani też nie mógł być związany wyłącznie z ogólnym, dają­ cym się wtedy zaobserwować rozwojem wsi polskiej. Nie znajdując podstaw do przyjęcia możliwości tych uzależnień, sądzę, że słuszne będzie zwrócenie uwagi na rolę czynników pozaekonomicznych, w tym wypadku na fakt świadomości społecznej określonej grupy ludności. Literatura przedmiotu dostarcza wyczerpującego materiału dowodowego n a istnienie wśród Kurpiów silnego poczucia przynależności do grupy — w wyni­ ku odrębności dawnych procesów dziejowych, którym podlegała sama Kurpiowszczyzna i otaczające ją obszary, spośród nich szczególnie tereny dawnego osadnictwa szlacheckiego . Wydaje się, iż to poczucie przynależności do grupy Kurpiów, deprecjonowanej w opinii sąsiadów, mogło stworzyć klimat szczególnie sprzyjający twórczości artystycznej, w której doszło do rozkwitu wielu dziedzin sztuki, nie wyłączając kowalskiej. W tym szczególnym układzie stosunków, twórczość artystyczna stanowiła przejaw aspiracji społecznych grupy — dążącej do dorównania sąsia­ dom i rywalizacji z nimi. Sprawdzenie tego założenia wymaga przedstawie­ nia najbardziej chociażby syntetycznego szkicu dziejów rzemiosła kowalskiego n a Kurpiowszczyźnie, omówie­ nia związanej z nim wytwórczości o walorach arty­ stycznych i — co jest najistotniejsze — dostarczenia materiałów określających potrzeby odbiorców pro­ dukcji kuźni oraz wskazania pobudek kierujących twórczością kowali. W X V I w., tj. w czasie, z którego pochodzą naj­ wcześniejsze dane dotyczące interesującego nas te­ matu, na terenie dzisiejszej Kurpiowskiej Puszczy Zielonej (tj. w pasie między rzekami Omulwią i Pisą od dawnej granicy polsko-pruskiej do Narwi) miesz­ kała stale nieliczna grupa węglarzy, Smolarzy i dziegciarzy oraz niewiele chyba liczniejsza — właścicieli 1k ' \ 2 Niniejsze opracowanie jest wynikiem badań te­ renowych prowadzonych w latach 1956-59 na terenie północno-wschodniej Polski, w ramach stałej pracy w Zakładzie Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N w Warszawie. 1 II. 1. Ość do bicia ryb, dl. 54 cm., Dobrylas, pow. Łomża, wyk. ok, 1920 r. II. 2. a) Ciężka motyka do uprawy nowinkruda, dl. 30 cm, Obierwa, pow. Ostrołę­ ka, wyk. ok. 1914 r. b) Okucie wideł drew­ nianych, dł. 42 cm, Parzychy, pow. Ostro­ łęka, wyk. pod koniec XIX w. Por.: L . Krzywicki, Kurpie. „Biblioteka War­ szawska", 1892 (52),,t. C C V I I I , s. 537—53'8; K. Judenko, Poczucie odrębności grupowej Kurpiów, rkps w Arch. Zakł. Etnogr. I H K M P A N w Warszawie, nr inw. 12. 1 m �II. 3. Kaganiec na łu­ czywo — „gaganiec", dl. 60 cm, Surowe, pow. Ostrołęka, wyk. pod koniec XIX w. U. 4. Chrapki przy­ wiązywane pod budy w czasie zimowych połowów. Wg: Z. Glo­ ger: „Ości i chrap­ ki rybackie", „Wisła", t. XIV, 1900 r., s. 179—180. administracji dworskiej czy też ówczesnego rycer­ stwa . Były to niewielkie zakłady najprawdopodob­ niej już na tamte czasy przestarzałe pod względem techniki produkcji . Zajmowały się one wyrobem „ordynaryjnego", taniego żelaza i okuć soch, tzw. sośników"'. Żelazo kurpiowskie dzięki niskiej cenie (na co wpływała prawdopodobnie okoliczność, że nie było trudności w korzystaniu z rudy i węgla drzew­ nego) docierało n a znacznie oddalone rynki w kra­ j u . Na terenie samej zaś Puszczy nie znajdowało nabywców. W t y m czasie był to teren jeszcze nie osiedlony przez chłopów-rolników, gdzie indziej głównych odbiorców p r o d u k c j i kuźnic. Od drugiej połowy X V I I w . datuje się nagły wzmo­ żony proces kolonizacji terenów Puszczy Zielonej. W ciągu kilkudziesięciu l a t powstały liczne osady rolnicze . W niektórych wsiach, założonych pod kie­ r u n k i e m administracji starościańskiej, pojawiła się instytucja kowala wioski. Był to rzemieślnik pracu­ jący wyłącznie na potrzeby 'mieszkańców rodzimej wsi, wzamian za przydzieloną m u działkę pod budyn­ k i , ogród w a r z y w n y oraz za okresowe wynagrodzenie (przypadające na czas zbioru plonów) w postaci pro­ duktów rolnych uiszczanych przez każdego z gospo­ darzy . Karczowanie puszczy, uprawa nowin, wznoszenie budynków mieszkalnych i gospodarczych — zagospo­ darowywanie się osadników od podstaw — stwarzało w a r u n k i dla udziału pracy kowala. Jednak potrzeby 5 6 8 9 i robotników młynów zbożowych oraz młynów-kuźnic, tzw. hamerni albo amerni . Kuźnice występowały głównie wzdłuż rzeki O m u l w i , w mniejszym stopniu nad rzeczkami rozproszo­ nymi między Omulwią a Szkwą . Stanowiły one własność uprzywilejowanych przez króla osób spośród 3 4 Nazwy hamernia, amernia używane przez miesz­ kańców w s i Przystań, Wyszel, Czarnotrzew, Oborczyska, Brodowe Łąki w powiecie ostrołęckim. Por.: B. Baranowski, Walka chłopów kurpiowskich z feu­ dalnym uciskiem, Warszawa 1951, s. 35. 3 10 Por.: J . Piaskowski, Badania żużli żelaznych z terenów Kurpiowszczyzny, rkps w arch. IHKM PAN. H . Gawarecki, op. c i i , s. 79; W. Czajkowski, op. c i t , s. 567. Por.: K . Arłamowski, Dzieje przemyskich ce­ chów rzemieślniczych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931, s. 207; B. Zientara, Stan badań nad historią polskiego hutnictwa (witek XVIII—XIX), „Studia z dziejów górnictwa i h u t n i c t w a " , t. I , Wrocław 1957, s. 49. Por. L. K r z y w i c k i , op. cit., s. 549—550, 556—557; P. Piaścik, Osadnictwo w Puszczy Kur­ piowskiej, Warszawa 1939, s. 26—27; B. Baranowski, op. c i t , s. 64—65. Na podstawie badań terenowych we wsiach: Surowe, Dąbrowy, Wolkowe, Wykrot, Lipniki, w których jeszcze p r z y końcu XLX w . utrzymywała się instytucja k o w a l a wioski, opłacanego skopizną. Por.: F. Piaścik, op. cit., s. 64, 58; Z. Jasiewicz, Kowalstwo, rozdział w pracy zbiorowej Kultura ludo­ wa Wielkopolski, t. I , Poznań 1960, s. 407—436. 8 7 8 Na podstawie danych z l i t e r a t u r y przedmiotu rozszerzonych przez w y n i k i badań terenowych udaje się ustalić następujące miejsca występowania kuźnic: Omulew, Przystań, Wyszel, Olszewka, Oborczyska, Czarnotrzew, Brodowe Łąki (wszystkie wsie położone nad Omulwią), Czarnia (nad Trybówką), Lelis, K r o ­ bia (nad Rozoga), Nowa Ruda, Leman (nad dopły­ w e m — bez nazwy — górnej Pisy), Parzychy (nad Zbójna) oraz nieopodal Ruda Osowiecka. 1 1 9 10 Por. A r c h i w u m Główne A k t Dawnych, M e t r y ­ ka Koronna, n r 186, f. 242—242v, n r 173, f. 470v— 471v, nr 170, f. 237v—238, n r 106, f. 114v—115; H. Gawarecki, Pamiętnik historyczny płocki, Warsza­ wa 1928, s. 79; W. Czajkowski, Kurpie, „Tygodnik Ilustrowany", 1881, n r 296, s. 567. 5 200 �r i możliwości nabywcze osadników, rekrutujących się głównie spośród zbiegów pańszczyźnianych, a więc warstwy najuboższej, siłą rzeczy były niezwykle ograniczone. Zresztą przy piaszczystych glebach i b r a ­ ku bitych dróg — kucie koni i kół u wozów nie było konieczne. Koła osadzano na osiach całkowicie drew­ nianych albo okutych na końcach wąskim paskiem żelaza. Drewniane kołki z powodzeniem zastępowały gwoździe, z czasem t a k niezbędne w budownictwie i wszelkim sprzętarstwie. Proste drewniane urządze­ nia, oparte na wykorzystaniu różnych gatunków drew­ na, zastępowały żelazne okucia czy nawet z a n i k i , Niezastąpione jedynie były krzesiwka, noże, siekiery, sierpy, ciężkie m o t y k i do prac przy uprawie n o w i n oraz sośniki. Istnieją powody, aby przypuszczać, że szereg spośród tych narzędzi, jako wyrobów w y m a ­ gających dużych umiejętności rzemieślniczych a jed­ nocześnie trwałych, mogących służyć lata, nabywano okolicznościowo od specjalistów k o w a l i spoza terenu Puszczy . W t y m układzie potrzeb i stosunków pa­ nujących na terenie Kurpiowszczyzny powinności k o ­ wali wiosek ograniczały się do ostrzenia zdartych ostrzy siekier, sierpów, motyk, sośników i , być może, do wyrobu niektórych nowych narzędzi . Przy niezbyt rozbudowanej działalności kuźni i tym samym n i e w i e l k i m zużyciu żelaza, rola k i l k u ­ nastu zakładów hutniczych nie mogła mieć większego znaczenia dla kształtowania oblicza k u l t u r y w s i kurpiowskich. Zresztą już od połowy X V I I I w. kuź­ nice stopniowo upadają w czasie zaś zaboru pruskiego dochodzi do ich l i k w i d a c j i . Od tego m o ­ mentu potrzeby k u r p i o w s k i c h kuźni reguluje pro­ dukcja żelaza pochodzącego z Mazur, głównie z za­ 11 n 13 Na podstawie analizy obiektów tradycyjnego budownictwa i sprzętarstwa, zachowanych w e wsiach: Baranowo, Biełusny Lasek, Brzozowy Kąt, Charciabałda, Oborczyska, Wolkowe, Zdunek, oraz na pod­ stawie wypowiedzi następujących informatorów: W. Florezykowskiego (ur. 1888), w . Kozioł, pow. K o l ­ no; F. Grzyba (ur. 1884), w . Oborczyska, pow. Ostro­ łęka, St. Gwiazdy (ur. 1871), w. Wolkowe, pow. Ostro­ łęka; A. Kłosa (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Maz.; K. Konopki (ur. 1880), w . Tatary, pow. Ostro­ łęka; T. K u t y (ur. 1881), w. Parciaki, pow. Przasnysz; P. Piotraka (ur. 1869), w. Jednorożec, pow. Przasnysz; F. Prusaczyka (ur. 1881), w. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka; A. Serowika (ur. 1870), w. Cieciory, pow. Kolno; S. S i w i k a (ur. 1886), w . Dobrylas, pow. Łomża; J. Puchalskiego (ur. 1872), w . Zalas, pow. Ostrołęka; J. Skonecznego (ur.. 1873), w . Dąbrowy, pow. Ostro­ łęka; J . Stachelka (ur. 1866), w . Dudy Puszczańskie, pow. Ostrołęka; W. Wojciechowskiego (ur. 1890), w. Surowe, pow. Ostrołęka i k i . 11 kładów w Wądołku, położonych blisko dawnej nicy polsko-pruskiej . gra­ 15 Trudno powiedzieć, jakie zmiany nastąpiły w pro­ dukcji kowalskiej z nastaniem X I X w., brak bowiem w t y m zakresie j a k i c h k o l w i e k danych. Można jedy­ nie przypuszczać, że pod wpływem pewnej stabilizacji stosunków gospodarczych na terenie Kurpiowszczyz­ ny i przeszło wiekowej osiadłości gospodarstw, doszło do ich okrzepnięcia, a zatem i wzrostu potrzeb, co odnosiło się również do rzemiosła kowalskiego. Opie­ rając się na danych z badań terenowych można jednak twierdzić z pełną odpowiedzialnością, że dopiero w siedemdziesiątych-osiemdziesiątych latach X I X w . nastąpiły w tej dziedzinie istotne zmiany. Przenika­ jący na teren Kurpiowszczyzny proces kapitalizacji wsi, prace zarobkowe w Prusach, paroletnie przeby­ wanie • kogoś z każdej prawie rodziny kurpiowskiej na emigracji zarobkowej w Westfalii lub Ameryce, wszystko to powodowało materialny rozwój gospo­ darstw. Wiele z nich rozbudowywało się, przybywało sporo nowych zagród. W tradycyjnej gospodarce r o l ­ nej nastąpiły w t y m czasie przemiany wielkiej wagi. Zaczęto zarzucać sochy przechodząc na orkę pługiem, zaprzestano posługiwania się drewnianymi bronami, kosę używaną dotychczas t y l k o przy sianokosach wprowadzono do żniw na miejsce sierpa . I6 Kuźnie, zamiast o k u w a n i a soch, dokonywania drob­ nych napraw, podjęły w t y m czasie produkcję płu­ gów, bron żelaznych, motyk do ziemniaków, w y k o ­ nawstwo niezliczonej ilości mało dotychczas znanych wyrobów na potrzeby budownictwa . W tych latach rozpowszechniły się na terenie Kurpiowszczyzny kute 17 Por.: H . Gawareeki, op. cit., s. 79; W. Czajkow­ ski, op. cit., s. 567; A. Chętnik, O dawnym przemyśle na Puszczy Kurpiowskiej, „Życie i Praca", 1926, n r 18—19. We wsiach Oborczyska i Czarnotrzew za­ chowała się pamięć o zatopieniu przez Prusaków kuź­ nic miejscowych (wg F. Grzyba, w. Oborczyska, J. ,Maika, w. Czarnotrzew). Na podstawie wypowiedzi informatorów w y ­ mienionych w przyp. 11. Jw. 15 16 17 II. 5. Krzesiwko, ok. 1914 r. dl. 7 cm, Zimna, pow. Kolno, wyk. Jeszcze w końcu X I X w . zdarzało się, że jeżdżono po noże i sierpy do Serwatek w pow. Łom­ ża albo na okoliczne targi. Patrz przyp. 10. W warunkach stale postępującego karczowa­ nia lasów coraz trudniej było o węgiel drzewny, j e ­ dyny w t y m czasie surowiec opałowy na t y m terenie. Jednocześnie zasoby r u d y darniowej wyczerpywały się. Trudności te znalazły wyraz w w i e l k i e j labilności praw do dzierżawienia kuźnic, występujących już w X V I I w . Por. A r c h i w u m Główne A k t Dawnych, Metryka Koronna, n r 170, f. 23'7v—238, n r 186, f. 305v—306v, n r 169, f. 408v—409. 12 13 u 201 �czy Turośl, wystąpiło zjawisko konkurencji między poszczególnymi kuźniami. W sytuacji kiedy kowale musieli zabiegać o zjednanie sobie klienteli, docho­ dziło do specjalizowania się warsztatów w różnych dziedzinach produkcji kowalskiej. Sprzyjało temu zróżnicowanie pochodzenia kowali: byli wśród nich rzemieślnicy narodowości żydowskiej, zdarzali się przybysze z sąsiednich Mazur . Jedni i drudzy szczy­ cili się dobrą znajomością swego rzemiosła. Wszystko to zapewne nie pozostawało bez wpływu na wzboga­ canie się asortymentu oraz wzrost jakości wyrobów. Kowale w nowych kuźniach nie opierali już pro­ dukcji na dawnych zasadach opłat i powinności. Nie będąc już ograniczeni prawem pracy dla macierzy­ stej wsi, za każdą wykonywaną robotę żądali zapłaty pieniężnej, którą otrzymywali bezpośrednio po za­ kończeniu pracy. Nowe zasady zaczęły przenikać również do starych kuźni wiejskich . 21 22 Popyt na wyroby kowalskie trwał nieprzerwanie do I wojny światowej. Po jej zakończeniu, na skutek pojawienia się wielu tanich wyrobów fabrycznych, rola kuźni w gospodarce wiejskiej zaczęła stopniowo maleć . Okres między siedemdziesiątymi latami X I X w. a I wojną światową należy traktować jako najbardziej żywotny w dziejach rzemiosła kowalskie­ go na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Wów­ czas rzemiosło kowalskie osiągnięto najwyższy po­ ziom, czego trwałe ślady dziś jeszcze spotyka się w wielu wsiach Kurpiowszczyzny. 23 Przystępując do omówienia przejawów artystycz­ nej twórczości w produkcji kowalskiej na terenach Kurpiowskiej Puszczy Zielonej w tym właśnie okre­ sie, wydaje się konieczne wprowadzenie klasyfikacji analizowanych wyrobów w oparciu o kryterium peł­ nionej przez nie funkcji. Głównymi grupami wyroWiększość zachowanych do dzisiaj kutych krzy­ ży jest datowana. Były one wystawiane głównie w osiemdziesiątych latach X I X w. W jednym tylko wypadku udało mi się natrafić na krzyż wzniesiony znacznie wcześniej, mianowicie w 1868 r. (il. 27). Mając na uwadze trwałość tego rodzaju obiektów, jakimi są kute krzyże, można sądzić, iż przed osiem­ dziesiątymi latami X I X w. nie wznoszono ich po­ wszechnie. Przypuszczenie to potwierdzałoby używa­ nie n a tym terenie na oznaczenie kutego krzyża nazwy figura, odnoszącej się pierwotnie do rzeźb w drzewie — postaci świętych, kapliczek. Istnieje jeszcze wiele innych dowodów wskazujących na późne pojawienie się na Kurpiowszczyźnie żelaznych krzy­ ży — por.: O. Kolberg, Lud, Mazowsze, t. IV, Kra­ ków 1888, s. 150. Na podstawie wypowiedzi kowali: W. Florczykowskiego, B. Kowalewskiego (ur. 1917), w. Bro­ dowe Łąki, W. Wojciechowskiego, A. Wasilewskiego (ur. 1874), w. Lipniki, F . Zadrogi (ur. 1920), w. Leman, J . Zery (ur. 1904), w. Kadzidło. Np. wsie: Jednorożec, Kadzidło, Myszyniec, Lipniki, Kozioł miały w tym czasie po 4 kuźnie, a Dąbrowy, Turośl, Zalas — po 3. Kowale pochodzenia żydowskiego mieli kuźnie we wsiach: Myszyniec, Lipniki, Kadzidło, pochodze­ nia mazurskiego — w Dąbrowach, Koźle, Turośli. Por. przyp. 10. Na podstawie wypowiedzi informatorów wy­ mienionych w przyp. 11 i 19. 18 11. 6. Drejfus, Łacha, pow. Kolno. II. 7. Przetyka, wys. 23 cm, Wyk. Wl. Dąbek (ur. 1897), Gaczyska, pow. Przasnysz, 1924 r. żelazne figury . krzyże, zastępując dawne drewniane 18 Istniejące dawne zakłady nie były w stanie z a ­ spokoić nagłego zapotrzebowania na produkcję ko­ walską. Nie pomagało angażowanie pomocników . Zaczęły pojawiać się nowe kuźnie. Już przy końcu osiemdziesiątych lat X I X w. każda większa wieś mia­ ła kowala. Zdarzało się, że w dużych wsiach powsta­ wało niezależnie od siebie kilka nowych warszta­ tów . Z czasem, w takich ośrodkach rzemiosła kowal­ skiego, jak Kadzidło, Lipniki, Myszyniec, Dąbrowy, 19 20 202 19 20 21 22 23 �II. 8. Krzyżówki — spoidło tylnej części kosza wasągu, Cieloszka, pow. Kolno, czas wykonania nie ustalony. II. 9. Fragment śtycy — spoidła kosza wasągu, Cieloszka, czas wykonania nie ustalony. bów kowalskich byłyby: 1) narzędzia, przybory i sprzęty do pracy: a) w rolnictwie i zajęciach poza­ rolniczych, b) w gospodarstwie domowym; 2) spoidła, zaczepy i uchwyty używane: a) przy środkach tran­ sportu, b) w budownictwie; 3) krzyże jako: a) formy uzupełniające inne obiekty i b) samoistne. W pierwszej grupie znalazłyby się okucia pracu­ jącej części sochy (sośniki), wideł, następnie sierpy, siekiery, motyki, spośród narzędzi używanych przy zajęciach .pozarolniczych — rybackie ości, chrapki albo inaczej ziabki, gagańce, ciesielskie skoblice, cieślice i topory, jeśli zaś chodzi o wyroby stosowane przy gospodarstwie: podstawki pod garnki — drejjusy, krzesiwka do wzniecania ognia i wreszcie spec­ jalne szpile — przetyki (il. 7). 1 Wspólną cechą tych wyrobów był ich ścisły zwią­ zek z pracą '(jeśli nie bezpośrednio z produkcją rolną, to z dodatkowymi zajęciami produkcyjnymi względ­ nie gospodarstwem domowym), co i m nadawało wspólne piętno: surowość wykonania, wielką dyscypli­ nę w użytkowaniu surowca, zadziwiającą logikę konstrukcji. T e właściwości kształtowały się n a prze­ strzeni wieków, w rezultacie długotrwałych obser­ wacji i starań aby uczynić narzędzie j a k najbardziej ekonomicznym, trwałym i sprawnym w pracy. T a k więc względy natury utylitarnej doprowadziły formę plastyczną poszczególnych narzędzi, przyborów i sprzę­ tów do doskonałości, która nadaje i m walor przed­ miotu artystycznego. Chociaż nie były ani zdobione ani wymyślnie modelowane, odznaczają się pięknem zrównoważonych proporcji, rytmicznych lub syme­ trycznych układów. Przykładem tych wartości może tu być ość do bicia ryb i(il. 1). W narzędziu tym zwra­ cają uwagę nieprzypadkowe proporcje między partią zębów a trzonkiem z tuleją. Dzięki bowiem smukłości trzonka oddzielającego ostre zęby od stosunkowo grubego drzewca, narzędzie ciśnięte w wartki prąd rzeki nie stawia oporu i nie jest gwałtownie porwa­ ne przez wodę. W narzędziach, przyborach i sprzętach używanych w gospodarstwie domowym dochodziło jeszcze zdobie­ nie partii nie związanych bezpośrednio z pracą, nie narażonych na stałe niszczenie się. W krzesiwkach były to uchwyty, w drejfusach — górne końce nóg, a w przetykach — główki (il. 5—7). Zdobinę stanowił powtarzający się motyw kulistych lub esowatych wygięć końców prętów, często spotykany we wszel­ kich wyrobach żelaznych jako najłatwiejszy do uzyskania. Do ich wykonania nie potrzeba było innych narzędzi oprócz młotka, a więc efekty te w jakiejś mierze narzucały się kowalowi w czasie kucia. Przetyki, które najczęściej stanowiły dary kowali dla wybranych panien, dekorowane były szczególnie starannie i bogato. Zdarzały się Wśród nich egzempla­ rze o rozbudowanych, wymyślnie ukształtowanych główkach. Przetyki te służyły już tylko do zatykania kądzieli na kołowrotku, nie nadając się np. do prac przy zszywaniu uprzęży i wszelkich skór. Miały one wyrażać uczucia ofiarodawcy, dlatego też mniejszą wagę przywiązywano do ich praktycznych zalet. 1 Przeważająca większość tych wyrobów znajdowała się w mniej lub bardziej powszechnym użyciu na długo przed omawianym okresem. Jest to zestaw naj­ starszych wyrobów kowalskich na tym terenie, naj­ mniej reprezentatywny dla wytwórczości z końca X I X i początków X X w. W tym okresie kuźnie za­ rzucały już produkcję większości tych starych narzę- II. 10. Wasążek: a) lusienki, b) śtyce, c) stupień, d) poręc; Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1885 r. �Jeśli chodzi o takie n p . narzędzia, j a k żelazne brony i pługi, które weszły w użycie dopiero w oma­ w i a n y m czasie, to trudno t u mówić o wartościach plastycznych występujących w starych narzędziach. Żelazne pługi i b r o n y pojawiły się i wyszły z użycia zbyt nagle, aby mogto nastąpić przy nich wykształce­ nie się owych doskonałych, pięknych w budowie form. Okucia wasągów były to przede wszystkim krzy­ żówki, śtyce, wzmocnienia kosza (składającego się ze specjalnej drewnianej obudowy i umieszczonych w niej właściwych dwóch półkoszków) oraz lusienki wiążące całość z podwoziem. Poza t y m były jeszcze żelazne stopnie i oparcie na siedzeniu. Okucia wy­ jazdowych sani sprowadzały się zasadniczo do ciągarów na przodzie płóz, spoideł — sieków łączących płozy z podstawą skrzyni oraz u c h w y t u — pojmą lub ucha na jej tylnej ściance (il. 8—12). Okucia drzwi stanowiły gwoździe z dużymi łepkami, zamki zapad­ kowe, skoble i zawiasy (il. 13—17). Wszystkim t y m w y r o b o m nadawano szczególnie dekoracyjną formę. Poza zwykłym skuwaniem stoso­ wano takie techniki kowalskie, j a k zwijanie, skręca­ nie, wycinanie oraz nacinanie i p u n k t o w a n i e . Zwi­ jano esowato względnie koliście, mniej l u b bardziej ściśle, końce lusienek. W ten sposób ozdabiano nie­ kiedy tarczki u c h w y t u zamka zapadkowego. Czasem nieznacznie zawijano w o l n y koniec skobla albo nie pracującą część ciągara w saniach. Skręcano śrubo­ wało lusienki wasągów, ucha skrzyń w saniach, nie­ które fragmenty ciągarów saniowych i niekiedy uchwyty zamków zapadkowych. Słabiej l u b mocniej to czyniąc pokrywano przedmiot gęściej albo rzadziej wrębami zgrubień. Niekiedy ten sam przedmiot nie­ jednakowo mocno poddawano skręceniu różnicując w ten sposób r y t m powstającej na n i m zdobiny. Technikę w y c i n a n i a wykorzystywano' głównie przy w y r o b i e słońc, gwiazd (gziazd) stanowiących pod­ kładki pod n i t y w miejscu złączenia taśm (krzy­ żówek) spinających tył i przód wasągu (il. 8). Więk­ szość zdobin występujących na tarczkach uchwytów zamków zapadkowych w y k o n y w a n o tą techniką. Łat­ wość, z jaką przy j e j stosowaniu można uzyskać za­ mierzony efekt zdobniczy, nie pozostawała bez wpły­ w u n a charakter f o r m y wyrobów. Występowała w i e l k a ich rozmaitość. Obok zapadek zwieńczonych kołem, rombem, liściem o kształcie sereowatym, zda­ rzały się egzemplarze O' znacznie bardziej rozbudo­ wanych motywach dekoracyjnych, jak np. równora­ mienny, o rozszerzonych końcach krzyż, główki ptasie pojedyncze, niekiedy podwójne wychylone na zew­ nątrz albo też zwrócone k u sobie, głowy końskie, a także, sporadycznie, wyobrażenia całej postaci ko­ nia, czasem łącznie z jeźdźcem ( i l . 15—17) . Drugą grupą wyrobów kowalskich byłyby różnego rodzaju okucia (żelazne spoidła, zaczepy i uchwyty), używane głównie do wozów wyjazdowych — wasągów, wasążków, sani oraz do d r z w i budynków mieszkalnych. Wszystkie te w y r o b y pełniły ważną rolę w konstrukcjach drewnianych. Łączyły, wzmac­ niały l u b całkowicie zastępowały części drewniane w miejscach szczególnie narażonych na ich zużycie. Skoble, ciągary i zawiasy pokrywano niekiedy na­ cięciami, czasami również p u n k t o w y m i wgłębieniami, komponując z nich najprostszy ornament geometrycz­ ny lub roślinny. Sam kształt przedmiotu narzucał już rozmieszczenie zdobiny, t a k i czy inny jej układ (il. 14) . A r c h i t e k t u r a domu, budowa wasągu czy sani były to samoistne piękne formy plastyczne dodatkowo 25 II. 11. Sanie wyjazdowe: a) ciągar, b) sieki, Łacha, pow. Kolno, wyk. ok. 1880 r. c) pojmo; dzi, przyborów i sprzętów. Niektóre z nich (sośniki, okucia wideł, chrapki, drejfusy i krzesiwka) wyszły z użycia w t y m czasie n a zawsze. Inne znów (sierpy, siekiery, ości, gagańce, skoblice i cieślice oraz przetyki) będą jeszcze długo występowały w inwentarzu narzędzi gospodarskich, nie pełniąc jednak t a k waż­ nej roli j a k niegdyś . 24 " ' Jw. Do zwijania używano t y l k o młotka (ręczniak lub ślichtamer), do skręcania — kleszczy l u b klesz­ czy i imadła (śrubstak), do wycinania i nacinania — młotka i przecinaka (cinak, mesel), do> p u n k t o w a ­ nia — młotka i punktaka (punkciak, durślak, dornik). Techniki te w żargonie miejscowych k o w a l i nie miały specjalnych nazw, 2 204 26 27 26 Występowanie zamków zapadkowych ze zdo­ biną wyobrażającą konia l u b jeźdźca na koniu na­ potkałem w e wsiach: Charciabałdzie. Brzozowym Kącie, Z d u n k u i Cięcku (wszystkie — w pow. Ostro­ łęka). W czasie badań terenowych nie uzyskałem potwierdzenia używania przy tej technice zdobienia specjalnych stempli, 27 �wzbogacane zdobnictwem właściwym dla użytego tworzywa. W dążeniu by uczynić budowę piękną, cieśla i stolarz koncentrowali szczególne wysiłki na wykonaniu szczytu p a r t i i frontowej budynku miesz­ kalnego i drzwi. Okucia stanowiły uzupełniający akcent plastyczny zdobnictwa w drzewie, kontrastu­ jący z n i m odmiennością barwy, faktury, w ogóle całością formy, nie powodując jednak zachwiania harmonii istniejących układów. To samo w zasadzie można powiedzieć o okuciach wasągów i sani. N a j bogaeie>j zdobiono tył każdego z tych pojazdów — a więc partię, która była bardzo wyeksponowana na widok publiczny, a jednocześnie znajdowała się od strony, skąd n i e są dobrze widziane konie — naj­ ważniejszy element całego zaprzęgu. W saniach, po­ dobnie j a k w szczytach domów, dominowało zdob­ nictwo w drzewie, oparte nawet na tych samych motywach; skręcony śrubowato gruby uchwyt żelaz­ ny stanowił t u już t y l k o uzupełniający akcent pla­ styczny ( i l . 11). Tę samą rolę pełniły żelazne „gziazdy", słońca, kółka i g r u c h a w k i n a tyłach wasągów. Ożywiały one monotonną płaszczyznę plecionki. War­ to jeszcze dodać, że niektóre z tych okuć były luźno montowane, specjalnie po to aby w czasie jazdy towarzyszyło i c h brzęczenie . zwracano uwagę wyłącznie na ich praktyczne zalety, nie dbając o w a l o r y dekoracyjne. Trzecią spośród przedstawianych grup stanowiłyby w y r o b y o przeznaczeniu n i e u t y l i t a r n y m — kute k r z y ­ że (figury). Na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej występowały w o m a w i a n y m czasie dwa zasadnicze ich rodzaje — krzyże uzupełniające inne obiekty i krzyże samoistne. Figury pierwszego rodzaju stano­ wiły zwieńczenia krzyży drewnianych (przydrożnych i cmentarnych), kapliczek, b r a m cmentarnych oraz szczytów budynków mieszkalnych. Żelazne krzyże samoistne były odpowiednikami przydrożnych i cmen­ tarnych krzyży drewnianych. Figury uzupełniające były niewielkie, rzadko w y ­ miary ich osiągały 50 cm szerokości i 70 cm wyso­ kości; najczęściej posiadały 20—30 cm szerokości i 40—50 cm wysokości, a zdarzały się formy jeszcze mniejsze. Krzyże drugiego rodzaju dochodziły nieraz do ok. 5 m wysokości (łącznie z kamienną podstawą, na której zawsze były umieszczane) i ok. 1,5 m szero- 28 Wszystkie omówione wyżej w y r o b y zdobiły m i e j ­ sca bardzo eksponowane, najważniejsze w obiektach, w którydh występowały, powodując skoncentrowanie na nich uwagi. Sprzyjało t e m u stosowanie takich zdobniczych technik kowalskich, które polegały na kształtowaniu bryły czy k o n t u r u przedmiotu, a nie na zapełnianiu jego płaskich powierzchni. Przedmio­ ty zdobione n a powierzchni nacinaniem l u b punkto­ waniem zdarzały się sporadycznie, a i wówczas po­ łączone t o było z modelowaniem całości przedmiotu, tworzeniem surowych, nie rozbudowanych ornamen­ tów, kompozycyjnie nie rozbijających .jego s t r u k t u r y . Omawiana grupa wyrobów kowalskich jest dla nas najbardziej interesująca. Rozwój j e j (jeśli już nie pojawienie się) przypada n a siedemdziesiąte i dalsze lata X I X w . Poza s w y m k o n k r e t n y m , użytkowym przeznaczeniem, omawiane w y r o b y miały służyć zdo­ bieniu, miały wzmacniać działanie estetyczne tych obiektów, w których j e stosowano, a które świadczy­ ły o zamożności właściciela, o jego zaradności. Do takich obiektów należały: wóz i sanie, w których można było pokazać się na j a r m a r k u czy przed kościo­ łem oraz — dom mieszkalny, wystawiony przy d r o ­ dze na w i d o k przechodniów. Wozy i sanie używane wyłącznie do celów gospodarczych uzbrajano w o k u ­ cia bez porównania oszczędniej, a w budynkach go­ spodarczych długo jeszcze utrzymywały się drewnia­ ne urządzenia zastępujące żelazne. Przy w y k o n y w a ­ niu okuć w obiektach o charakterze gospodarczym 0 O 2 9 Por.: A. Ohętnik, Z kurpiowskich borów, Lwów 1930, s. 16, 48, 81. Inf. T. K u t a : „Na każdym zgęciu i n a tyle były przysądzone kółka, nazywali je gruchawkami, to n a drodze brzum, brzum r o b i l i . " Patrz również przyp. 55. Na podstawie wypowiedzi informatorów w y ­ mienionych w przyp. 11 i 19. 28 29 IL 12. Ciągary saniowe: a) Dąbrowy, pow. Ostrołę­ ka, wyk. ok. 1890 r., b) Zdu­ nek, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie ustalony. II. 13. Zawiesy, Wolkowe, pow. Ostrołęka: a) wyk. ok. 1888 r., b) wyk. ok. 1914 r. II. 14. Skubie: a) Długie, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1875 r., b) Popioł­ ki, pow. Kolno, wyk. ok. 1887 r., c) Bandysie, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1914 r., d) Charciabałda, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1880 r., e) brak bliższych danych. Wg: R. Reinfuss „Pol­ skie ludowe kowalstwo ar­ tystyczne", „Pol. Szt. Lud.", 1953, nr 6, s. 368. li: c �kości; najczęściej posiadały 20—30 cm szerokości i ok. 1 m szerokości . Krzyże małe kuto z surowca, jaki się nadarzył, z wszelkiego rodzaju ścinków i odpadków. Natomiast owe figury o imponujących wymiarach wymagały specjalnych sztab, jakich używano do wyrobu osi u wozów względnie okuwania kół, a niekiedy dodat­ kowo jeszcze sporej ilości taśm bednarskich. Krzyże, które zatykano n a szczycie domu czy bramy cmentarnej lub wbijano w wierzchołek drew­ nianego krzyża czy kapliczki, wykuwano ze sztabki, sztywnego pręta lub formowano z drutu lub taśmy, skuwając zawsze ich podstawę w ostry szpic (il. 20—24). Krzyże przybijane do desek w szczycie frontowym budynku mieszkalnego wycinano z płatów rozklepanego żelaza lub gotowej blachy ( i l 18, 19). Zależnie więc od przeznaczenia, wymagały one za­ zwyczaj zastosowania określonego materiału i określo­ nej jego obróbki. T o z kolei decydowało zasadniczo o formie plastycznej krzyża. Wśród figur, które zatykano i wbijano, występo­ wały formy mniej lub bardziej rozbudowane. Zdarzały się najprostsze, kiedy krzyż stanowiły dwa odpowied­ nio zespawane pręty żelaza lub sztabki na końcach lekko rozklepane . Niekiedy miały one specjalnie wydłużone ramiona i wówczas znajdowały się na nich dodatkowo mniejsze trzy krzyże . Krzyże wy­ konane ze sztabek żelaza wzbogacały czasami, w miejscu skrzyżowania ramion, d w a krzyżujące się (pod innym kątem niż ramiona) ostro zakończone prę­ ciki, mające wyobrażać promienie, a u podstawy — przystrój w postaci dwóch rozchylających się na boki szerokich liści lub stylizowanych kwiatów na fali­ stych łodygach (il. 20 a, b, 22) . 30 31 32 33 Znacznie bardziej rozbudowaną formę wiały figury o ramionach rozdzielonych II. 15. Zapadka, wys. 30 cm, Dęby, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1890 r. 11. 16. Zapadki: a) Dąbrowy, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie ustalony, b) Dylewo, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1880 r., c) Wach, pow. Ostro­ łęka, czas wykonania nie ustalony, d) Parzychy, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1900 r., e) Turośl, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie ustalony, f) Dobrylas, pow. Łom­ ża, wyk. prawdopodobnie ok. 1880 r., g) Kozioł, pow. Kolno, wyk. ok. 1885 r. przedsta­ na dwie Dane te podaję n a podstawie 42 zinwentaryzo­ wanych obiektów. Por. Arch. Zakł. Etnograf. IHKM P A N w Warszawie. Tego rodzaju krzyże można jeszcze dzisiaj napotkać prawie w każdej wsi n a terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej. Por.: A. Ohętnik, Z Puszczy Zielonej, „Zie­ mia", t. V, 1914, s. 152. Por.: A. Chętnik, Z Puszczy Zielonej, cyt. wyd., s. 152; tenże, Kurpie, Kraków 1924, s. 68; ten­ że, Puszcza Kurpiowska, Warszawa 1913, s. 79. 30 31 32 33 �lub trzy części i półkoliście, a niekiedy esowato skrę­ conych końcach (il. 20 c, d, 22). Wykonywano je zawsze z jednego kawałka żelaza. Niezwykle piękny, właściwy strukturze tworzywa przystrój tych krzyży pozwala zaliczać je do poważniejszych osiągnięć artystycznych kurpiowskich kowali. Krzyże te w y ­ stępowały dosyć często we wsiach centralnej części Kurpiowszczyzny Zdarzały się również dość powszechnie formy cha­ rakteryzujące się użyciem rozmaitego gotowego s u ­ rowca (obok grubych prętów i sztabek żelaza — cien­ kiego drutu, taśm czy nawet blachy), przy zastosowa­ niu różnych technik kowalskich. W tych wypadkach właściwy krzyż, a najczęściej wielokrzyż, wykonany np. ze sztabki, taśmy żelaza czy drutu, uzupełniały wyobrażenia promieni, ciał niebieskich, głównie słońca, rzadziej księżyca i gwiazd (il. 23, 24). Krzyże te występowały zawsze jako zwieńczenia szczególnie ważnych obiektów, bram cmentarnych, kapliczek, rzadziej drewnianych krzyży wystawionych n a jakąś wzniosłą intencję. Figury wycinane z płatków rozklepanego żelaza lub gotowej blachy, które przybijano n a frontowych szczytach domów, aby były dobrze widoczne z dużej odległości, nie mogły mieć, tak j a k większość krzyży opisanych wyżej, delikatnej, rozdrobnionej formy. Ich widoczność n a tle ciemnych desek uzależniona była od szerokości płaszczyzn ramion, które przy odpowiednim ustawieniu się patrzącego jaśniały n a tle drewna, odbijając promienie słońca. Dlatego też wszystkie te umieszczane n a deskach krzyże starano się ciąć jak najgrubiej, nie zabiegając o jakiś bar­ dziej zróżnicowany rysunek konturu (il. 18). Krzyże n a szczytach domów występowały często łącznie z wyobrażeniami słońca, księżyca lub zastę­ pującego go koguta, niekiedy również gwiazd. Czasa­ mi zamiast tych wyobrażeń pojawiały się przedsta­ wienia ludzi lub koni (il. 18d). Uzupełniające krzyż figury również wycinano z płatków żelaza albo bla­ chy. Przybijano je w pobliżu krzyża u jego podstawy, zawsze jednak w pewnej odległości, aby były dobrze widoczne, nie starając się, jak to zazwyczaj bywa, wiązać ich w jedną, zamkniętą konstrukcyjnie całość. Krzyż i umieszczone Obok figury wraz z rozsiany­ mi po powierzchni desek blaszanymi podkładkami pod główki gwoździ (nazywanymi szajblonami, pie­ rożkami, gziazdami), stanowiły jedną pięknie zakom­ ponowaną całość, a przy odpowiednim oświetleniu budynku dawały silny efekt dekoracyjny . 35 Dotyczy w s i : Cięck, Dudy Puszczańskie, T u rośl, Wolkowe, Wydmusy (wszystkie — w pow. Ostro­ łęka). Por.: A. Chętnik, Chata Kurpiowska, Warsza­ wa 1915, s. 29—33; M. Pokropek, Budownictwo na te­ renie Zielonej Puszczy Kurpiowskiej od końca XIX do polowy XX w., „Prace Działu Etnografii P A N " , z. 5 (w druku). Na podstawie analizy figur ze w s i : Dąbrowy, Dóbrylas, Cięck, Brodowe Łąki, Łodziska, Szwędrowny Most, Golanka, Pupkowizna, St. Myszyniec, Po­ rody, Tatary, Turośl, Wolkowe i in. Dotyczy w s i : St. Myszyniec, Biełusny Lasek, Dóbrylas, Borkowo. 81 35 38 37 U. 17. Zapadka, wys. 18 cm, Charciabałda pow. Ostrołęka, wyk. ok, 1880 r. Krzyże żelazne, które nie uzupełniały architektury budynku, bramy cmentarnej czy kapliczki, a więc które miały oddziaływać samodzielnie, reprezentowały formy najbardziej rozbudowane. Tutaj kowal miał możność wykazania się najwyższymi umiejętnościami. Powodowało to powstawanie kompozycji bardziej zło­ żonych, w których sam krzyż stanowił już tylko osnowę konstrukcyjną całości. Na podstawie analizy kilkudziesięciu zachowa­ nych do dzisiaj obiektów można wnioskować, iż w tej dziedzinie wytwórczości kowalskiej obowiązywało kilka zasadniczych wzorów . Sprowadzały się one do wyboru w górnej partii krzyża, ponad jego podstawą, odpowiednich miejsc na wmontowanie dodatkowych elementów plastycznych. Takimi miejscami mogły być końce ramion krzyża, środek ich skrzyżowania, partie pomiędzy końcami ramion i wreszcie prze­ strzeń po bokach prętu, stanowiącego podstawę figu­ ry, tuż pod ramionami (il. 25—28, 31). * Powtarzały się również motywy plastyczne, które uzupełniały sam krzyż. Najczęściej były to krzyżyki 0 wyższych lub niższych podstawach, liście i gałązki (palmy), kwiaty (grzybziele, lelje), potraktowane mniej lub bardziej, naturalistycznie, oraz promienie zawsze ujęte po trzy i faliście wygięte. Elementy te wykonane były z prętów żelaza przy zastosowaniu takich technik kowalskich, jak sklepywanie, zwijanie 1 skręcanie. Często na tych krzyżach wycinano z płat­ ków sklepanego żelaza lub blachy — wyobrażenia słońca, gwiazd i koguta . Przedstawienia księżyca 36 37 �i gwiazd powtarzały się bez większych różnic w ich formie. Natomiast słońce przedstawiano za pomocą rozmaitych figur, nieraz tak symbolicznych, wykona­ nych według jakichś dawnych konwencji, że zupełnie nie kojarzyły się z obiektem, który miały wyobra­ żać (il. 32). Kowale — opierając się na ogólnie, rozpowszech­ nionych wzorach, wykorzystując niejednokrotnie t a ­ kie same motywy plastyczne, stosując wreszcie- te same techniki — tworzyli jednak za każdym razem zupełnie własne, nie powtarzające się kompozycje. M i m o wielorakości użytych elementów plastycznych, dużej rozmaitości motywów zdobniczych, oddziałują one zawsze całą doskonale zorganizowaną powierzch­ nią. Sprzyja temu w i e l k a prostota i szlachetność kon­ turów elementów kompozycyjnych, decyduje jed­ nak — symetryczno-rytmiczny montaż. Krzyż, uchodzący oficjalnie za symbol męki Chry­ stusa i w i a r y w jego naukę, traktowany był przez Kurpiów w omawianym czasie przede wszystkim j a k o konkretny przedmiot posiadający właściwości od­ straszające wszelkie zło i chroniące przed n i m . Był on również dla Kurpiów symbolem ludzkiej niedoli stanowiącym w stosunkach człowieka z Bogiem najskuteczniejszą symboliczną ofiarę przebłagalną, proszalną lub dziękczynną. Wzniesiony na rozstaju dróg przed wejściem do wsi, miał bronić wstępu zarazie morowej, chronić przed niedostatkiem głodo­ wych lat, odstraszać omentrów, mary, wszelkie złe d u c h y . Ustawiony przed obejściem l u b przybity do szczytu domu, miał je chronić przed gromami, ogniem, zabezpieczać rodzinę przed niepłodnością, u r o k i e m złych ludzi i t p . Jednocześnie w każdym z tych wypadków krzyż stanowił symboliczną ofiarę Bogu na określone intencje . 38 3 9 40 Wydaje się, że ikonografia w i e l u kowalskich figur wyrażała w jakiejś mierze charakter tej ludowej interpretacji symbolu krzyża. Występowały na nich dodatkowe przedstawienia krzyża, wyobrażenia słoń­ ca, księżyca i gwiazd. Ilość uzupełniających krzyży Na podstawie wiadomości uzyskanych o d : W. Kadłubowskiej (ur. 1864), w. Białobrzeg Bliższy; M. Strzemiennej (ur. 1868), w. W y k r o t ; J . Puchal­ skiego (ur. 1872), w. Zalas; St. Gwiazdy, J . Stachelka, J. Serowika i i n . Wydaje się, że zbieżność dat w y ­ stawienia w i e l u figur na Kurpiowszczyźnie z klęską głodową w 1880 r. nie jest przypadkowa. Por.: J. Osiecki, O Kurpiach. Rzut oka na przeszłość Kur­ piów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek", Warszawa 1881, n r 108 s. 3, oraz [bez autora] Głód na Kurpiach, „Tygodnik Ilustrowany", 1881. nr 278. Por.: Powyżsi informatorzy oraz M . Golanek (1890), w. Borkowo; F. M o r d w a (1885), w. K r u k o w o ; A. Waśkiewicz (1885), w. Waszki; J . Zajk (1875), 38 39 odpowiadała zawsze magicznej liczbie trzech lub siedmiu. Najprawdopodobniej miały one potęgować apotropeiczne właściwości krzyża głównego . Na krzyżu wieńczącym bramę cmentarną w Turośli (11. 23) zawieszone zostały trzy dzwoneczki. Być może , iż rozkołysane w i a t r e m również miały odstraszać „złe", w t y m w y p a d k u zastępować drogę duszom po­ kutującym, gdyby pragnęły przekroczyć bramę . Otaczanie krzyża symbolami słońca, księżyca i gwiazd mogło z kolei wyobrażać miejsce królestwa bożego albo nawet wyrażać hołd wierze w wszechogarniające istnienie Boga , mogło również przypominać O' prze­ m i j a n i u czasu, o krótkotrwałości życia, nawoływać do właściwego jego spędzenia . Natomiast zdobiny w postaci kwiatów — grzybzieli, lelji i gałązekpalm — były niewątpliwie wyrazem adoracji symbolu krzyża. 41 1 42 43 44 Jakkolwiek by się jednak tłumaczyło treści ukryte w tych wszystkich dodatkowych motywach współwystępujących łącznie z krzyżem, nie ulega kwestii, że wyrażała się w nich również potrzeba twórców — tworzenia piękna. Czas pojawienia się wszystkich rodzajów bardziej rozbudowanych f o r m krzyży kutych na terenie K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej należy określić dopiero na siedemdziesiąte, a niekiedy nawet osiemdziesiąte lata X I X w. , kiedy to prawie każda wieś fundo­ wała sobie kutą figurę, wiele zaś zamożniejszych go­ spodarstw wznosiło je przed obejściem, u granic pola lub na grobie bliskiej osoby. Jeśli zdarzały się wcześniej n a t y m terenie żelazne, k u t e krzyże, to jedynie najprostsze ich formy, niewielkich wymiarów, przy t y m zawsze jako zwieńczenia innych obiektów. 45 W o m a w i a n y m okresie ambicją każdego fundatora krzyża było nadanie m u wyglądu j a k najbardziej okazałego. Dlatego też następuje wtedy stały rozwój f o r m wyłącznie samoistnych, o dużych rozmiarach, coraz bardziej wyszukanych w kompozycji. Proces ten t r w a nieprzerwanie do I wojny światowej. Po wojnie upadek rzemiosła kowalskiego obejmuje róww. Leman. Cz. Pietkiewicz, Krzyż i diabeł w wierze­ niach Białorusinów, „Ziemia", 1930, n r 10. Por.: „Offiara Naywyższemu na ubłaganie Maiestatu o zwolnienie plagi grasującej CHOLERY w roku 1831". Napis na krzyżu we w s i Drążdżewo, pow. Przasnysz. Por.: G. J . Zieliński, Zwyczaje myśliwskie, „Wisła", t. X I V , 1900, s. 756. W tradycyjnych wierzeniach ludowych prze­ konanie o magicznym działaniu dźwięków, o apotropeicznych właściwościach dźwięku wydawanego przez dzwony występuje niezwykle powszechnie. Patrz przyp. 38—39. Jw. Patrz przyp. 11 i 18. I 40 41 42 43 44 45 II. 18. Krzyże przybijane na szczytach budynków mieszkalnych: a) Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1870 r., b) Borkowo, pow. Kolno, wyk. ok. 1880 r., c) Stary Mszyniec, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1900 r„ d) Biełuszny Lasek, pow: Ostrołęka, wyk. prawdopodobnie pod koniec XIX w. �nież wytwórczość krzyży. Figury, które pojawiają się w okresie międzywojennym, pochodzą najczęściej spoza terenu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, kupo­ wane na targach, niekiedy sprowadzane aż z War­ szawy . 46 Nasuwa się pytanie, gdzie szukać przyczyn poja­ wienia się i tak znacznego roawoju omawianej dzie­ dziny wytwórczości kowalskiej. A b y mówić jednak o przemianach w zakresie świadomości mieszkańców Kurpiowszczyzny konieczne jest spojrzenie wstecz na ich przeszłość. W okresie pierwszych lat po skolonizowaniu tere­ nu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, jak wynika z ówczesnych źródeł — ludność żyła t u w bezboż­ nictwie, bez duszpasterzy, nie związana z żadnym stałym ośrodkiem k u l t u religijnego . Przenikała t u natomiast działalność ewangelicyzmu z sąsiednich Mazur, szerzył się również a r i a n i z m W p ł y w y te, jak się wydaje, spowodowały raczej reakcję ze strony katolickiej diecezji w Płocku i Łomży, aniżeli prze­ miany w religijności Kurpiów. Pierwszym zdecydo­ wanym aktem mającym przeciwdziałać „herezji" było założenie przez misję jezuicką kościoła nad granicą mazurską, w dzisiejszym Myszyńcu . To, że jezuici zajmowali się propinacją i m i e l i ciągłe spory z k o n ­ kurentami ze strony administracji starościańskiej, utrudniało i m bardzo pracę duszpasterską . Wydaje się, iż założenie w dalszych latach kościołów w K a ­ dzidle, Dąbrówce i L i p n i k a c h również nie przyniosło od razu jakichś wyraźniejszych s k u t k o w i . Na nie­ moralny żywot Kurpiów (szczególnie zaś kobiet), na wielką oporność ich w przyjmowaniu zasad gło­ szonych przez kościół, narzekają badacze K u r p i o w ­ szczyzny jeszcze w połowie X I X w. Pierwsze bar­ dziej zasadnicze rezultaty akcji umoralniającej w sto­ sunku do Kurpiów, prowadzonej głównie przez pro­ boszczów, zostają osiągnięte dopiero w drugiej po­ łowie X I X w . 47 49 50 51 5 2 Nagięcie miejscowej ludności do elementarnych nieraz p r a k t y k religijnych, nakłonienie jej do n a j ­ prostszych f o r m k u l t u , stworzyło k l i m a t niezbędny do przyjęcia się zwyczajów, które w innych rejonach kraju obowiązywały już od dawna. Wydaje się, żę ten opóźniony proces, swego rodzaju wtórnej chrystiani­ zacji w dalszych latach spowodował na K u r p i o w 46 g . T. K u t y , W. Wasilewskiego i J . Zegi. Por.: L. K r z y w i c k i , op. cit., s. 537—538; B. Ba­ ranowski, op. cit., s. 59—©1; I . Baranowski, Najstar­ szy opis Puszczy Kurpiowskiej", „Ziemia", t. I I , 1911, s. 279. Por.: B. Baranowski, op. cit., s. 60. J w . oraz S. Załęski, Jezuici w Polsce, Kra­ ków 1905, t. I V , cz. 3, s. 1030. B. Baranowski, op. cit., s. 60. W 47 48 49 50 II. 19. Szczyt budynku mieszkalnego z krzyżem oraz wyobrażeniami słońca i księżyca, Borkowo, pow. Kol­ no, wyk. ok. 1880 r. szczyźnie silniejsze niż gdzie indziej natężenie de­ wocji i wszelkiego rodzaju najprostszych form k u l t u . Odnosi się dzisiaj wrażenie, że rozpowszechniająca się pod koniec X I X w . w tutejszych gromadach w i e j ­ skich i poszczególnych gospodarstwach potrzeba fun­ dacji okazałych figur kutych była w jakiejś mierze jednym z przejawów tego rodzaju zjawisk. Przegląd zachowanych zabytków tradycyjnej w y ­ twórczości kowalskiej na terenie Kurpiowskiej Pusz­ czy Zielonej pozwala się zorientować j a k w poszcze­ gólnych grupach wyrobów dążenia i wartości artyW Kadzidle kościół został założony w 1740 r., w L i p n i k a c h — kaplica w 1778 i w Dąbrówce — również kaplica w 1798 r. 51 Por.: A. Połujański, Wędrówki po guberni augustowskiej, w celu naukowym odbyte, Warsza­ w a 1859, s. 65—69; A. Zakrzewski, Z Puszczy Zie­ lonej, „Wisła", 1887, s. 597; D. Daszewski, Moralność i umoralnienie Kurpiów, Płock 1903, s. 9. 52 71. 20. Krzyże żelazne zwieńczające krzyże drewniane: a) Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1880 r., b) Szwendrowny Most, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1885 r., c) Wolkowe, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie usta­ lony, d) Turośl, pow. Kolno, czas wykonania nie ustalony. cp o 1 Ł t n O �zbliżają się do wytworów nieutylitarnych (np. krzy­ że) — tym bogaciej występują w nich elementy wy­ bitnie dekoracyjne. Jednocześnie w miarę rozrastania tej dekoratywności — obiekty stają się coraz bardziej indywidualnym dziełem określonego twórcy-kowala, a coraz mniej — osiągnięciem zbiorowym całych pokoleń tych rzemieślników. Jeśli w narzędziach, przyborach i sprzętach służących do pracy można za­ sadniczo doszukiwać się wartości ukształtowanych w długotrwałym procesie stapiania się zbiorowych doświadczeń twórców i użytkowników, o tyle już w wytwórczości np. n a potrzeby budownictwa, a przede wszystkim w kutych krzyżach, uwidacznia się piętno pochodzenia z konkretnego warsztatu, czy nawet od twórcy o określonych upodobaniach i zdol­ nościach . Anonimowość tych dzieł, brak w więk­ szości wypadków jakichkolwiek danych o ich pocho­ dzeniu, nie pozwala n a ukazanie postaci autorów i tym samym n a podjęcie próby przedstawienia istniejących zależności między charakterem poszcze­ gólnych wyrobów a indywidualnością ich twórców. 53 II. 21. Krzyż nagrobny Kolno, wyk. 1890 r. na cmentarzu, Turośl, pow. styczne rosną lub słabną zależnie od przeznaczenia obiektów, od spełnianej przez nie funkcji podstawo­ wej. Najsłabiej pod tym względem przedstawia się grupa narzędzi, przyborów i sprzętów związanych z pracą produkcyjną, o wiele lepiej — grupa w y ­ robów na potrzeby gospodarstwa domowego. Bardzo silnie zaznaczają się dążenia artystyczne w grupie spoideł, zaczepów i uchwytów — a w wytwórczości kutych krzyży osiągają szczytowe nasilenie. Można więc stwierdzić, że i m słabiej poszczególne wyroby wiążą się z pracą produkcyjną, i m bardziej 53 przykładem mogą być np. krzyże z Wachu i Tatar. Wydaje się, że kowale największą przyjemność znajdowali w pracy wybitnie efektywnej, nie wyma­ gającej, jak mówią, „łamania głowy". Z szeregu w y ­ powiedzi można wnioskować, że znacznie większe zadowolenie dawało i m okuwanie np. wozu, czy kręcenie świdrów lub klepanie motyk, aniżeli arty­ styczne modelowanie krzyży. „Chęć mie pociągała do rzemiosła więcej niż do rolnictwa. Ciepałem się bednarstwa, ale to jednolite, stale ta sama robota. Ciepałem się szewstwa, ale to stale tseba było sie­ dzieć, as mnie tyłek bolał. Wziełem się za kowal­ stwo — rozrywca robota, nieuprzykrzona taka, pełno zawdy chłopów, gawędka, wciąż wesoło, a przy innych robotach to takiego ściągu nie ma. Krawiec, siewc, to żadnej cery n i miał, zuziędniałe takie, a kowal na powietrzu stale... Każdy kowal mniał do cegoś zręcność. Julkowie robił ksyze, siekiery, wozy i sośniki. Jek Julkowie okuł sośnik, to i baba nabiła i można było orać. Kowalcyk był specijalista od świdrów, on miał do tego zręcność. J a to najlepiej łubie kuć wozy, bo to sporo idzie roboto i zapłata dobra. Psy ksyzach to ksyzowa robota, tseba se n a łamać głowę, jak te powywijać filory, rozweselenia... Robota u mnie musi mieć wygląd, to nie znacy, zeby była dobro, ale była cysta, gładka. Drudzy to pod­ rabiają pilnikiem, a u mnie to tyło rotoota wychodzą, spod młota osie jak tocone." (J. Zera, w. Kadzidło). 51 Charakter przedmiotów, które były świadomie dekorowane i rodzaj stosowanych technik zdobni­ czych pozwala sądzić, iż artystyczna twórczość ko­ walska n a terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej rozwinęła się nie tyle pod wpływem potrzeb este­ tycznych samych twórców, czy też pod wpływem konkurowania ze sobą, ile pod silnym działaniem określonych zamówień społecznych. T y m tylko można na tym terenie wytłumaczyć brak zdobionych obiek­ tów należących do narzędzi pracy samego kowala czy też mających przeznaczenie wyłącznie gospodar­ cze, a także brak zdobionych wyrobów, które były użytkowane w warunkach utrudniających ich oglą­ danie. T a k samo można tłumaczyć stosowanie przez nich takich głównie technik dekoratorskich, które wzbogacały kształt, kontur przedmiotu, z pominię­ ciem jego płaskich powierzchni . 54 Przypuszczenie o kształtowaniu się charakteru artystycznej twórczości kowalskiej głównie pod wpływem określonych zamówień społecznych znaj­ duje dalsze potwierdzenie w uwagach na ten temat samych kowali oraż użytkowników ich wyrobów. Informatorzy — mieszkańcy wsi położonych na po­ graniczu Kurpiowszczyzny i obszarów z nią sąsiadu­ jących — mając możliwość stałego porównywania występujących stosunków w tych rejonach, dostar­ czają szczególnie cennych wiadomości. „Na Puscę się robiło różne gruchawki, gwiazdy, krzyżyki z blachy, bo oni się w tym lubili. J a k się robiło wasążek, to zawdy trzeba było to wszystko zrobić, parę złoty więcej dali. Było u nich takie zakochanie. Szlachta miała swoją gładką robotę, żadnych przystrojów nie lubili. Opiłować to tak, ale juz pachem nie malować, a Pusca pachem, a j a k ześ nie umalował, to wielka żałość: «cemuś majsterku nie umalował*-, a szlachcic II. 22. Krzyż żelazny. Wg: A. Chętnik „Kusrpie", Kraków 1924, s. 68. �II. 23. Krzyż wieńczący bramę cmentarną, Turośl, paw. Kolno, przysed i zastrzeg: «panie majstrze j a proszę żadnego pachu». K u r p j a k m u gruchało psy wasążku, to się ciesył, ho j a k b y m u w kieseni... U sani clągary m u ­ sowo skręcone, bo j a k nie, t o <<nie psięknie — niech pon ukręci*, zawdy prosili. Zawiasę w liść, w k w i a t zakońcyć, b u c h t o w a l i m różne zakońcenia. U zapadek robilim orlany z d w o m a cubkami, bo na Puscę trze­ ba było zawdy wyrobić różne ptaski. D r u g i e tseba było cienko odciągnąć, skręcić, bo j a k gładko, t o »nie psiękno — n i c h pon zrobzi j o k i e filory«, zawdy p r o s i l i . " „Tu to psewaznie były proste ksyze. Były i woziki-wasągi. K o w a l wykuł psy nich t y l k o to co tsa do siły, a żadnych cacków n i e tseba było. T a m na Puscy, to się interesowali cackami, to r o b i l i z róż­ nymi z y g z a k a m i . " „Oni [ K u r p i e — J . O.] t u psyjezdzali pracować całymi gromadami do pielenia, do żniw. A l e to j a k j a byłam mała. T o wesoły naród. Jak śli do pracy, to całą drogę śpiewali i tańcyli. Ładne mieli k a f t a n i k i , zakładecki, pliseoki, w a r k o cyki, choć to K u r p i e . " „Chodzilim po nięso do Kurpsiów n a j e r m a r k do Mysińca — k o n i a m t a m kupsił. Mało co robzili, t y l k o kochali się w toniach i przystrojstwach rozmaitych. Pracozite nie b y l i , niezapracozite, proste ligoty b y l i . " „Za granicą żyją złodzieje pierwsej" klasy — m n i e żakiet zabrali, sąsiadoju rozzuli z butów, drugiemu posiadali na konie i pojechali. A żyli o n i j e k pielgzymy, n a górce polezyć w chłodzie, a do Prus n a złodziejstwo psyjść, t o ich zajęcie. Baby i c h j e k cyganki nieządern żyły. Dobrodziejów to u m i e l i udawać — saniami jeździli po gryce kiedy kściała albo bociana łapali i w y n o ­ sili, zeby i m t r a w y nie deptał." „Kurpie, to naród 55 56 5 7 58 59 wyk. ok. 1880 r. prostszy. Wczoraj wyzwałam ich od kurpiów, bo m i płoty porozjeżdżali, j a k na j a r m a r k jechali. T a m ludzie gorse — chamowate, osukańcy. Pana Jezusa by sprzedali. Oni się t a k strojo, różności dłubio, zeby osukać, ze inse z nich l u d z i e " . „Tam zwykłe K u r ­ pie. Chcą pokazać, że t o o n i o d szlachty lepsi i wszyst­ ko lepiej potrafią robić, a niech ta." Ludność Kurpiowszczyzny w podstawowej masie wywodzi się, j a k wiadomo, spośród zbiegów pań­ szczyźnianych, l u d z i ściganych, surowo sądzonych przez ówczesne p r a w o . Dzięki osiedleniu obszaru należącego do dóbr królewskich, spotkała się ońa jednak z p e w n y m uprzywilejowaniem, szeregiem swo­ bód niedostępnych d l a zwykłych chłopów. Fakt ten miał ogromne znaczenie d l a 'kształtowania się osobo­ wości i postaw społecznych tej ludności. Udział Kurpiów w walce ze Szwedami, i c h zatargi z a d m i n i ­ stracją starośctańską, krnąbrność wobec zabiegów 60 61 62 55 Kolno. W. Florczykowski (ur. 1888), w . Kozioł, pow. G. Budziszewski (ur. 1875), w . Golany, pow. Przasnysz. M . Kowalewska (ur. 1870), w . Czerwin, pow. Ostrołęka. F. Pacia (ur. 1873), w . Piasutno, pow. Szczytno. L . Faleński (ur. 1878), w . Pogubię Średnie, pow. Pisz. S. D y t r y c h (ur. 1887), w. Przeradowo, pow. Maków Maz. U . U b a (ur. 1875), w . Czartoria, pow. Ostro­ łęka. Por.: B . ' Baranowski, Czy szlachta w XVII i XVIII w. magla chłopów karać śmiercią, „Państwo i Prawo", 1948, z. 12, s. 43. 5S 57 58 59 60 61 62 211 ��II. 29. Krzyż przydrożny, Chojny, pow. Łomża. II. 30. Krzyż, wys. 83. Zb. Muz. Łomża. 11. 31. Krzyż, Dóbrylas, pow. Łomża, wyk. 1886 r. i. li,' misji jezuickiej, wreszcie postawa w stosunku do zaborców, pozwoliły L . Krzywickiemu tak scharakte­ ryzować tę ludność. „Jest to jedyny Odłam z pośród naszego ludu, który usiłował, że tak powiem, robić i układać własnoręcznie swoją historię ,[...] nie byli biernymi widzami, lub lepiej, biernym źródłem środ­ ków walki dziejowej •[...] I dzisiaj samodzielność K u r pika, oryginalność poglądów i przede wszystkim wiara w samego siebie i swoje siły występuje w spo­ sób wymowny." • Przez najbliższych sąsiadów traktowani byli K u r ­ pie, jak już wiadomo, inaczej aniżeli n a to zasługi­ wali. Drobna szlachta zaściankowa z obszarów otaczających Kurpiowską Puszczę Zieloną od połud­ nia, wschodu i zachodu wytykała Kurpiom ich nieszlacheckie pochodzenie, Mazurzy szczycili się przed sąsiadami zza granicy ewangelicyzmem bardziej r a ­ cjonalnym niż katolicyzm. Obydwie zaś sąsiedzkie grupy tłumaczyły ubóstwo Kurpiów nie tyle ciężkimi warunkami ich bytu n a nieurodzajnych, popuszezańskich glebach, ile hulaszczym, niefrasobliwym trybem życia. W tej sytuacji kształtowało się wśród mieszkań­ ców Kurpiowszczyzny powszechne pragnienie pozby­ 1 83 cia się ciążącego piętna ludzi biednych, nie mają­ cych znaczenia. Wydaje się, iż starali się dać temu wyraz wielokrotnie w swych dziejach, nie wyłącza­ jąc omawianego Okresu, kiedy nastąpiła pewna po­ prawa warunków ich życia. Wystawiane w tym cza­ sie domy, sprawiane zaprzęgi, stroje, jak i fundowane figury nie tylko zaspakajały określone, najczęściej praktyczne potrzeby, lecz jednocześnie miały być swego rodzaju społeczną manifestacją zamożności czy zaradności. Oczywiście nie dotyczyło to ogółu, lecz głównie tych Kurpiów, którym rzeczywiście udało się poprawić warunki bytowe. A l e nawet w tym wypad­ ku zamożność miała tylko charakter zewnętrzny. Poziom elementarnych warunków życia (pożywienia, higieny itp.) nie uległ zmianie. W tym aspekcie n a ­ leży traktować pobudki rozwoju wielu dziedzin twór­ czości artystycznej nie wyłączając kowalskiej. Nasuwa się jeszcze pytanie, w jakim stopniu arty­ styczna twórczość kowalska Kurpiowszczyzny oma­ wianego okresu stanowi zjawisko oryginalne, ukształ­ towane na miejscu, nie powtarzające się. Niektóre spośród składających się na nią wartości można od­ naleźć w rzemiośle kowalskim występującym n a są­ siednich terenach Mazowsza i Podlasia. Żelazne n a ­ rzędzia, przybory i sprzęty używane do pracy z tych obszarów — nie różniły się na ogół od kurpiowskich ani pod względem konstrukcji, ani też sposobu w y ­ konania, w tym również dekorowania. Nie mogło być inaczej jeśli się zważy, iż każdy prawie z tych w y ­ tworów posiadał nieraz wielowieczną tradycję. Inaczej jednak było z wyrobami znajdującymi zasto- 63 Por. L. Krzywicki, op. cit., s. 537—538. �sowande w transporcie i budownictwie, których poja­ wienie się w kulturze ludowej nie było t a k dawne. Wprawdzie wozy czy sanie o takiej samej konstrukcji (w t y m również elementów żelaznych) występowały na rozległych obszarach północno-wschodniej Polski, nie wszędzie jednak zdobiono j e tak bogato j a k na całej Kurpiowszczyźnie. T a m zaś,' gdzie do przy­ strajania wozów i sani przywiązywano równie duże znaczenie (jak na terenie Puszczy Zielonej), inne n a j ­ częściej obowiązywały techniki i w z o r y . Podobne spostrzeżenia nasuwają się przy porówny­ waniu dekorowanych wykładek zamków zapadko­ wych. Większość motywów zdobniczych stosowanych w wyrobach kurpiowskich posiadała zasięg ogólno­ polski . Jednak t a k dekoracyjnie rozbudowanych zdobin, j a k np. wyobrażenie konia l u b jeźdźca n a ko­ niu, nie spotkałem poza Kurpiowszczyzną. Wydaje m i się, że zwyczaj nabijania specjalnych okuć na szczycie budynku mieszkalnego również ściśle się wiązał z terenem k u r p i o w s k i m . Brak jest wreszcie jakichkolwiek danych potwierdzających, że gdzie indziej niż na K u r p i a c h robiono ozdobne przetyki do kądzieli w kołowrotkach. Osobnym problemem jest pochodzenie wzorów k u ­ tych krzyży, których t a k w i e l k a rozmaitość występo­ wała na terenie Kurpiowszczyzny. Jakieś najbardziej bliskie w stosunku do nich analogie można zauważyć wśród żelaznych krzyży spotykanych n a rozległych obszarach, rozciągających się n a wschód i północnowschód od Kurpiowszczyzny, aż poza granice naszego kraju. Wśród krzyży z Podlasia, radzieckiej Biało­ rusi, czy nawet L i t w y można natrafić n a szereg od­ powiedników tych najstarszych form, figur uzupeł­ niających, które występowały na terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Z i e l o n e j . Być może, istniał jakiś związek rozwojowy między f o r m a m i kutych krzyży z tych graniczących ze sobą rejonów i krajów. Brak bardziej pełnych w t y m zakresie danych nie pozwala jednak zająć zdecydowanego s t a n o w i s k a . Jeśli na­ w e t istniały te związki, to jednak nie ulega kwestii, że n a terenie Kurpiowszczyzny wykształcił się pe­ wien model krzyża kutego, na który nigdzie indziej nie udało m i się natrafić. Była to forma krzyża sa­ moistnego, dużych wymiarów, o strzelistej, pozbawio­ nej dekoracji podstawie, ozdabianego w górnej tylko części, z charakterystycznymi, rozchylającymi się na boki gałązkami-pałmami (il. 31). Artystyczną twórczość kowalską Kurpiowszczyzny omawianego okresu kształtował zatem szereg czyn­ ników właściwych głównie temu rejonowi. Odnosiły się one zarówno do dziejów rzemiosła, f u n k c j i spo­ łecznej związanej z n i m wytwórczości artystycznej, charakteru potrzeb estetycznych kowali, j a k i do samej f o r m y w i c i u dzieł. N a podstawie badań terenowych w e wsiach: Plutycze i Strabla, pow. Bielsk Podlaski, Chodów, pow. Siedlce, Mocarze, pow. Jedwabne, Ciemnoszyje i Białogrądy, pow. Goniądz, Nowinka, pow. Augustów i dn. Por. A r c h . fotogr. Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, fot. n r 1597—1601. Por.: M . Brenśtein, Krzyże i kapliczki na Żmu­ dzi, Materiały Antropologii i Etnografii P A U 1907; B. Ginet-Piłsudśki, Les croix Lithuaniennes, „Schwei­ zerisches Archiv für Volkskunde", Basel 1916, s. 246—258; tenże, Krzyże litewskie, „Biblioteka Orlego L o t u " , Kraków 1922, n r 3; B. Krzywda-Polkowski, Krzyże na Litwie, w y d . Polska Sztuka Stosowana, 1909, z. 12. Istnieje bardzo wiele analogii w kulturze ma­ terialnej i duchowej Kurpiowszczyzny i obszarów rozpościerających się o d niej w k i e r u n k u północnowschodnim. Szczególnie j a s k r a w o rysują się te podo­ bieństwa w inwentarzu narzędzi rybackich, a także w magii rybackiej. 64 65 66 64 Por.: R. Reinfuss, Polskie ludowe kowalstwo artystyczne, „Polska Sztuka Ludowa". 1953, n r 6, s. 369. 65 Na omawiany zwyczaj natrafiłem poza K u r ­ piowszczyzną jedynie w p a r u wsiach szlacheckich w pow. kolneńskim. 66 słońca występujące Kurpiowszczyzny. 68 67 68 o • o o II. 32. Wyobrażenia krzyżach z terenu 67 na kutych Fot: K. Kwaśniewski — il. 17; Jacek Olędzki — il. 1, 3, 5—9, 19, 21, 23—25, 28; Jan Swiderski — il. 29, 30. Rys. Jacek Olędzki. * � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7077e464a092977b7ed7da9aae1194.pdf 89c92053fd417e3cf8d51edd023b54e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4367 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe Albiczuk, Bazyli (1909-1995) - malarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4063 Title A name given to the resource Prawdziwym pięknem jest natura (o twórczości malarskiej Bazylego Albiczuka) /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.29-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Jacek Olędzki PRAWDZIWYM PIĘKNEM JEST NATURA (0 TWÓRCZOŚCI MALARSKIEJ BAZYLEGO ALBICZUKA) 1 0 indywidualności artysty należałoby powiedzieć na wstępie jego własnymi s ł o w a m i . O t o w j e d n y m z p i s m w r u b r y c e Sami J u ż z tej k r ó t k i e j w y p o w i e d z i A l b i c z u k a rysuje się w y r a z i ś c i e jego o s o b o w o ś ć o g ł ę b o k i c h k o n f l i k t a c h dowanym rzeźby, m u z y k i i m a l a r s t w a o d c z u w a ł e m o d n a j m ł o d s z y c h jego s ł o w a , k t ó r e m a j ą w a ż n e znaczenie dla zrozumienia t w ó r ­ 1 lat. poczuciu n a j p o w a ż n i e j s z y c h w e w n ę t r z n y o h , rozbu­ o sobie pisze: „ S z c z ę ś c i e z n a l a z ł e m w ogrodzie. S k ł o n n o ś c i do spraw otycznyoh. Oto Jeszcze przed w o j n ą , p r a c u j ą c w r o l n i c t w i e ( u r o d z i c ó w z t r o j ­ czości i o s o b o w o ś c i tego z a d z i w i a j ą c e g o a r t y s t y : „(...) p o c z u ł e m giem r o d z e ń s t w a — J.O.), t y m i u p o d o b a n i a m i w s t r ę t do prac z a r o b k o w y c h ... — i dalej — ... s t o c z y ł e m się do p r z e p l a t a ł y się moje każdo wolne niedziele i ś w i ą t e c z n e chwile. Czasem coś w y ­ r z e m i o s ł a " . Słowo „ s t o c z y ć s i ę " nadaje t u rzeźbiłem, coś n a m a l o w a ł e m (zazwyczaj przedstawienia ptaków stwierdzeniu autora. „ O g a r n ę ł o mnio z n u ż e n i e , z n i e c h ę c e n i e do — J.O.), a najczęściej g r a ł e m na skrzypcach (do d z i ś dwie p a r y wszystkiego". I m o ż n a b y s k o ń o z y ć na t y c h w y z n a n i a c h a r t y s t y . skrzypiec z n a j d u j ą się w jego d o m u — J.O.). N a w e t w l a t a c h Ale nie. A l b i c z u k nie k r ę p u j e się p o w i e d z i e ć rzeczy s p r a w i a j ą c e j mego uczestniczenia k a ż d e m u o g r o m n ą t r u d n o ś ć . S ł o w a , że „ u g r z ą z ł w na [ r o n t a c h (drugiej w o j n y ś w i a t o w e j — szczególną wymowę śmietniku, J.O.), w okopach nie r o z s t a w a ł e m się z o ł ó w k i e m i k a w a ł k i e m j a k i sam sobie s t w o r z y ł " , w y p o w i a d a z c a ł ą n a t u r a l n o ś c i ą , bez papieru. f a ł s z y w e g o w s t y d u , k r ę p o w a n i a się czy maskowania. Po wojnie s p r ó b o w a ł e m m a l a r s t w a zarobkowego, j a k o u c z e ń Z cytowanej n a w s t ę p i e w y p o w i e d z i w y n i k a j ą jeszcze inno mistrza przy o d n a w i a n i u k o ś c i o ł ó w wiejskich (wszystkie w n a j ­ w n i o s k i . C h o c i a ż A l b i c z u k od l a t wczesnej m ł o d o ś c i r y s o w a ł i m a ­ bliższej okolicy B i a ł e j Podlaskiej — J.O.). P o t e m malowałem sam. Myśl o zyskach, k l i e n t a c h , d u ż y c h z a m ó w i e n i a c h staczać mnie do r z e m i o s ł a (to i p ó ź n i e j s z e zaczęła podkreślenia lował, nie r o z s t a w a ł się w n a j c i ę ż s z y c h chwilach z o ł ó w k i e m i pa­ pierom — m u s i a ł p r z e j ś ć d ł u g ą i u c i ą ż l i w ą d r o g ę , n i m u z y s k a ł r o z g ł o s w k r a j u i za g r a n i c ą . w wypowiedziach a r t y s t y moje — J.O.) i s z a b l o n ó w . Pejzaże, O d m ł o d o ś c i g r a ł t e ż n a skrzypcach. G r a ł dla siebie, ale i na obrazy ś w i ę t y c h , p o r t r e t y , m a k a t y oddalały zabawach. T a k o t y m m ó w i p r z y b y ł e j dziennikarce: „ N a t y c h i m a k a t k i mnie od prawdziwego p i ę k n a . O d d a l a ł o m n i e to od prawdziwego zabawach g r a ć t o k a t o r g a b y ł a m o j a . B o j a l u b i ę g r a ć dla siebie, piękna, j a k i m jost n a t u r a . P o c z u ł e m t ę s k n o t ę za i n n y m t w o ­ ale nie n a zabawach. G r a ł e m na skrzypcach. L u b i ł e m skrzypce. rzeniem i coraz bardziej o g a r n i a ł o m n i e z n u ż e n i e , z n i e c h ę c e n i e T a k p o l u b i ł e m , że m u s i a ł e m n a u c z y ć się g r a ć . Skrzypce, zdaje się do wszystkiego, co dotychczas m a l o w a ł e m . W y d a w a ł o m i s i ę , ż e dla m n i e , że jest k r ó l o w ą i n s t r u m e n t ó w w s z y s t k i c h m u z y c z n y c h . ugrzęzłem w ś m i e t n i k u , j a k i sam sobie s t w o r z y ł e m . (...) G r a m jeszcze ". wstręt do w y k o n y w a n y c h na zamówienie Poczułem portretów, 2 róż, D l a A l b i c z u k a n a t u r a : r o ś l i n n o ś ć , k w i a t y , k r z e w y , drzewa, jeleni ( w dalszej części t e k s t u C z y t e l n i k znajdzie d o w o d y po­ p t a k i , a t a k ż e wiatr, śnieg, zmiany p ó r roku, chmury, kształty twierdzające te s ł o w a — J.O.). r o ś l i n i wszelkich najosobliwszych k w i a t ó w , nade wszystko słońce prawdziwe- oraz g w i a z d y — t o w a r t o ś c i naczelne. W a r t o ś c i , k t ó r y m nadaje g o. Z n a l a z ł e m je w s w o i m ogrodzie i w 1965 r o k u w y d a ł e m pier- znaczenie moralne, z k t ó r y m i u t o ż s a m i a c a ł k o w i c i e sens swego ist­ szy »OGPvOD «, a n a s t ę p n i e c a ł y c y k l o t y m temacie, w l a t a c h nienia. Z w r ó ć m y na t o u w a g ę — t o p r z y r o d a , n a t u r a , a nie ludzie, Z a c z ą ł e m s z u k a ć p o w r o t u do p i ę k n a 1966—1968. D r u g i m ó j p r z e ł o m t o r o k 1971, k i e d y w y s z e d ł e m z k t ó r y m i się nie p r z y j a ź n i , wyznacza w a r t o ś c i , k t ó r y m i się kie­ z ogrodów w szersze przestrzenie ruje w ż y c i u i k t ó r y c h w y r a ż e n i e u z n a ł za swe p o s ł a n n i c t w o . o t a c z a j ą c e g o świata. Moim nauczycielem i m i s t r z e m jest i b y ł a n a t u r a . " mnie W m i e j s c o w o ś c i D ą b r o w i c a M a ł a , gdzie żyje od urodzenia, u r z ą d z i ł o g r ó d , j a k i t r u d n o s p o t k a ć w k r a j u , a nawet w p a r k a c h 29 �I I . 1. B a z y l i A l b i o z u k , D ą b r o w i c a M a ł a , w o j . bialskopodlaskie. I I . 2, 3. B . A l b i c z u k i jogo „Ogrody" p i e l ę g n o w a n y c h przez zawodowych o g r o d n i k ó w . N i e jest t o d u ż y n y m , n i c z y m nie z w i ą z a n y m w znaczeniu m a t e r i a l n y m . One są o g r ó d , ale znajduje się w n i m blisko 300 r z a d k i c h g a t u n k ó w r o ś ­ p r a w d ą , ale i n n i n i m i g a r d z ą , n i s z c z ą . A n a j w y ż e j cenią kwiaty l i n , p i e l ę g n o w a n y c h z czułością i . z w i e l k ą z n a j o m o ś c i ą sztuki „ d u b e l t o w e " , a jeszcze bardzioj przywiezione z Czech l u b Ameryki ogrodniczej. O walorach r o ś l i n z jego ogrodu ł a t w o p r z e k o n a ć się r ó ż n e t a k i e sztuczne..." A b y z a k o ń c z y ć rejestr r o ś l i n znajdujących p a t r z ą c na obrazy, k t ó r e r e p r o d u k u j e m y w t y m szkicu. się w ogrodzie A l b i c z u k a , d o d a j m y , że m a o n w n i m za drogio A oto k i l k a szczegółów o jego rozeznaniu, w i e d z y i w y r a f i n o ­ p i e n i ą d z e k u p i o n y cis, j o d ł ę k o n k a r s k ą , wrzosiec, przebiśniegi, wartością: przylaszczki, k a c z e ń c e (o n i c h m ó w i „ t o m o j a ś w i ę t o ś ć " ) , pry- „ M n i e nie interesuje barwa, lecz k s z t a ł t y . B o t o jest prawda. D l a ­ m u l e , fiołki z ł ą k . „ T o t e ż m ó j n a j d r o ż s z y k w i a t — dodaje — bo tego nie cenię sobie r ó ż szlachetnych, one m n i e się nie n a d a j ą do k w i t n i e przez 40 k o m p o z y c j i w obrazach. Cenię natomiast różę d z i k ą , t o jest po­ N a t o m i a s t o narcyzach, k t ó r e w i d z i a ł e m w jego ogrodzie, gdy ezja... b y ł e m t a m w m a j u , a r t y s t a w y r a z i ł s i ę , ż e l u b i je, ale nie traktuje w a n i u w u k a z y w a n i u tego, co jest m u n a j w y ż s z ą Kocham dereń. Kształty s ą konieczne do zadowolenia. d n i . T o m o j a s t a ł a dekoracja poduszkowa". L u b i ę m a k i , chociaż s ą z b y t n i o czerwone, ale m a j ą k s z t a ł t i dla­ ich j a k o „ r e l i k w i e " . P o w t ó r z y ł p r z y t y m , ż e ceni w istocie tylko tego m a l u j ę je w i ę k s z e n i ż n a l e ż y , bo chodzi m i o pokazanie i c h byliny, kwiaty łąkowe i leśne. niezwykłej natury, delikatności, delikatności k w i a t ó w polnych T r u d n o c o ś d o d a ć do t y c h słów. A l b i c z u k jest wyjątkiem — b y l i n . Bo nade wszystko cenię b y l i n y , k w i a t y z ł ą k , k w i a t y , w ś r ó d a r t y s t ó w o charakterze l u d o w y m , k t ó r y u m i ł o w a ł to, czego k t ó r y c h i n n i nie c e n i ą , n i s z c z ą , a s ą najcenniejsze, n a j d e l i k a t n i e j ­ nie ceni ś r o d o w i s k o , z k t ó r e g o się w y w o d z i . sze, prawdziwe. Nasze rodzime. Co j a sobie cenię dalej — fioletowe karpackie, dzwonek l e ś n y , g i p s ó w k ę b i a ł ą , naparstnice, 3 Oto fragment l i s t u z 5.1.1966 r. do Aleksandra Jackowskiego : ostróżki, „ P a ń s k i l i s t p r z e r ó s ł moje marzenia i w z b u d z i ł w i a r ę w twórcze dziewanny, zawilce; n a g i e t k i l u b i ę , ale t o nie b y l i n y , t a k samo siły, k t ó r e czuję, że nie z a w i o d ą T y c h , k t ó r z y docenili m o j ą pracę. piwonio i szlachetne r ó ż e . . . J a k p a s ł e m k r o w y w d z i e c i ń s t w i e , t o Jestem niezmiernie r a d , że m ó j w y s i ł e k n a p o l u malarstwa zna­ z ż y ł e m się z b y l i n a m i , d z i k i m i ł ą k a m i — k t ó r y c h dzisiaj j u ż nie l a z ł t a k zaszczytny o d d ź w i ę k w N a j w y ż s z y m autorytecio Kraju m a — r o s ł y t a m w ł a ś n i o zawilce, r z e ż u c h a , r ó ż n e f i r l e t k i , i r y s y , j a k i m jest Polska A k a d e m i a N a u k ... M a m n a d z i e j ę , że może lelyje, a t a k ż e wiele i n n y c h , k t ó r y c h j u ż nie w s p o m n ę . . . Co do przez w p ł y w Waszego a u t o r y t e t u wreszcie z n a j d ę j a k i e ś zrozu­ drzew, to nie cenię sobio t a k owocowych, j a k n p . ś w i e r k i , j o d ł y , mienie u w ł a d z t e r e n o w y c h i b ę d ę m ó g ł w lepszoj sytuacji i tych j a r z ę b i n y , a najbardziej to c h y b a brzozy. S ą ludzie, k t ó r z y po­ t r u d n o ś c i (jakie m i a ł A l b i c z u k — J.O.) p o ś w i ę c i ć czas i swoje t r a f i ą zniszczyć b r z o z ę (bo szkodzi uprawie z b o ż a — J.O.) albo t w ó r c z e ś w i e r k , bo toż do niczego i w zamian p o s a d z i ć . . . w i ś n i ę ! ( p o d k r e ś l e n i e moje — J.O.). W t y m s a m y m liście autor pisze d u ż o drzew dekoracyjnych, k t ó r e nie d a j ą ż a d n y c h Hoduję „korzyści", t a k i c h , j a k w i ś n i e czy u l ę g a ł k i . . . W p r o w a d z a m do ogrodu i do swoich o b r a z ó w b y l i n y , b o je lubię. To są k w i a t y prawdzi­ we, one u s z l a c h e t n i a j ą c z ł o w i e k a , one c z y n i ą o z ł o w i e k a swobod­ .30 siły dla K r a j u — P i ę k n a — Sztuki" o swoich fascynacjach „ n a t u r ą z i e l o n ą , r ó ż n o r o d n ą , b u j n ą i kwit­ n ą c ą , p r z e s t r z e n i ą nieba w r ó ż n y c h odcieniach". Z l i s t u pisanego do tego samego adresata w p a r ę miesięcy po p o p r z e d n i m : „ P a ń s k i e zainteresowanie » O g r o d e m « , k t ó r y oboe- �nie (jost) w B r a t y s ł a w i e , zrodziło we innie m y ś l „(...) Najgorsze jest t o , że d u ż o czasu i w y s i ł k u z a b i e r a j ą m i namalowania wr. 1966—1967 8 o b r a z ó w tego rodzaju, k t ó r o w całości s t a n o w i ł y ­ obrazy, j a k i e m u s z ę m a l o w a ć by całą „ g a m ę " p i ę k n a r o ś l i n n e g o , z m i e n i a j ą c e g o mego się w porę skromnego bytu za p i e n i ą d z e dla p o d t r z y m a n i a materialnego". A r t y s t a nie wspomina każdego miesiąca, od wzbudzonego ż y c i e m k w i e t n i a do zamie­ przez s k r o m n o ś ć , ile go kosztuje u t r z y m a n i e ogrodu, r e m o n t do­ rającego listopada. T a k ą „ k o l e k c j ę " odcieni m i e s i ą c ó w w świecie m u , zdobywanie farb, p ł ó t n a , b l e j t r a m ó w , p ę d z l i i r a m . ,,(...) Ma­ roślinnym zamiaruję mieć u siebie", ( p o d k r e ś l e n i e moje luję p r z e w a ż n i e z fantazji, pracowni przechowuje — m i m o o g r o m n y c h z a k u s ó w na jogo że o to „ O g r o d y " z a b i e g a j ą muzoa, B H Z „ D e s a " , kolekcjonerzy, odpowiadających kolejnym miesiącom na wiejskiej n a t u r y . O g r o d ó w nie prace — 12 o b r a z ó w , m a l u j ę motywy — J.O.). D o d a ć t u m o ż n a , że a r t y s t a d o t r z y m a ł s ł o w a : w swojej s p r z e d a ż " . D o d a j m y w t y m miejscu, o f e r u j ą c n a j w y ż s z e ceny. P r o s z ą go o s p r z e d a ż osoby, z k t ó r y m i A l b i c z u k p o w i n i e n się l i c z y ć , j a k c h o ć b y miejscowy proboszcz. w roku! A oto wyznanie pisane w s t y c z n i u 1967 r . : „ J a się z Panem zgadzam. B y ł e m sam niezadowolony niebem i g ó r n ą częścią ob­ razu. Widziałem, że ten b ł ę k i t z a ć m i e w a k o l o r y k w i a t ó w , a gałęzie drzow p r z y p o m i n a ł y j u ż nieraz powtarzano obrazy jarmarczne. Ale zmieniać obawiam się, g d y ż nie m i a ł e m w swojej w y o b r a ź n i ani w rzeczywistości czegoś, co b y d a ł o (mi) p e ł n e zadowolenie ... Ale udało m i się p r z e ł a m a ć te przeszkody częściowo i w i e r z ę , że je ostatecznie u s u n ę . N a to p o t r z e b n y jest czas i s p o k ó j , a tego A l e A l b i c z u k maluje „ O g r o d ó w " niewiele, s p r z e d a ł z ż a l e m k i l k a , gdy nie m ó g ł j u ż o d m ó w i ć . „ O g r o d y " m a l o w a ł przez t r z y l a t a , p ó ź n i e j o d c z u ł p o t r z e b ę z m i a n y t e m a t y k i . P i s a ł w k o ń c u 1968 r . : „(...) N a a r e n ę mojej w y o b r a ź n i z n i e u g i ę t ą siłą w c i s k a j ą się P O L A i Ł Ą K I . I c h p i ę k n o i u r o k , j a k i w i d z ę , odczuwam i prze­ żywam, p r z e s z ł y do m o i c h m y ś l i i nie u s t ę p u j ą „Ogrodom". T o s p o w o d o w a ł o p o d koniec tego r o k u pojawienie pierwszego obrazu, k t ó r y z a t y t u ł o w a ł e m „ P o l e " . J e ż e l i w „ O g r o d a c h " nio b y ł o miejsca dla „ n i e b a " , t o ono w obrazie „ P o l e " z n a l a z ł o s w ó j brak m i " . triumf. Wcześniej jeszczo, bo w 1966 r o k u , przed Ś w i ę t a m i B o ż e g o Narodzenia Albiczuk s k ł a d a j ą c ż y c z e n i a swemu przyjacielowi, pisał, co n a s t ę p u j e : „ W g r u d n i u z r o b i ł e m obraz jeden dla pie­ niędzy i szkicowalom c a ł y c y k l n o w y c h o g r o d ó w ( d o d a ć t u n a l e ż y , że szkic reprodukowany obok ( i l . 17) jest s z c z e g ó ł o w y m rozplano­ N i e ł a t w o m i się t o u d a ł o , bo z a c z y n a ł e m o d nieba... W m o i c h „ P o l a c h " nie t y l k o d o m i n u j ą zadumane k ł o s y , alo znaj­ d u j ą sobie p r z y n i c h miejsce p i ę k n e b y l i n y . . . Ż a l m i , że wiele z t y c h r o ś l i n z n i k n ę ł o , że nie w i d z ę i c h nigdzie. Gdzie m o ż n a joszczo s p o t k a ć niebiesko k w i t n ą c e niebieskie i r y s y z m i ł y m za­ pachem albo k r e m o w o - b i a ł e , silnie p a c h n ą c e s t o r c z y k i ? " waniem kompozycji dzieła i ustaleniem r ó w n i e d o k ł a d n y m u ż y ­ I tych do poszczególnych d e t a l i b a r w i s p o s o b ó w k ł a d z e n i a f a r b y jeszczo na koniec wyznanie z 1974 r o k u : ,,(...) Teraz nie — J.O.), w czym t r a f i ł e m na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . M u s i a ł e m k i l k a m a l u j ę . Jest n i e z b ę d n y m dla m n i e o b s e r w o w a ć N a t u r ę . A l e p r z y ­ dni poświęcić na szukanie, m y ś l e n i e , j a k o d r o d z i ć n a t u r ę i m o j ą j a z d siostry i szwagra na m i e s i ą c bardzo m i przeszkadza. P o m i m o (o niej) w y o b r a ź n i ę . 15 X I I — 20 X I I u d a ł o m i się u s u n ą ć łu­ t y c h p r z e s z k ó d w drugiej polowie tego m i e s i ą c a ( V I I ) b ę d ę po dzącą zasłonę naturalistyczno - f o t o g r a f i c z n ą , trosze w g ł ę b i ć się i w y ­ malował". Co z ł o ż y ł o się na o d r ę b n o ś ć i w y j ą t k o w o ś ć a r t y s t y ? S p r ó ­ czuć nowe elementy P i ę k n a N a t u r y . . . C y k l o g r o d ó w l e ż y m i n a sercu. Zgadzam się z Panem. N I E M I A Ł E M R A C J I . T a k . E f e k t b u j m y o d p o w i e d z i e ć na t o p y t a n i e . Rodzico A l b i c z u k a b y l i pra­ (artystyczny — J.O.) nie w (podkr. — J . O . ) , lecz w o s ł a w n y m i . M i e l i czworo dzieci, z k t ó r y c h o p r ó c z naszego ar­ w samym obrazie... P r z e s y ł a m serdeczne pozdrowienia i Najlepsze t y s t y żyje jeszcze t y l k o jego siostra. Czasami się s p o t y k a j ą , ale, sumie jak Noworoczne Ż y c z e n i a . " twierdzi, „nudzi go", utwierdzając w starokawalerstwie, w ż y c i u z dala o d r o d z i n y . Rodzice z a j m o w a l i się r o l n i c t w e m I już w t y m miejscu m o ż n a b y ł o b y z a k o ń c z y ć c y t o w a n i e i h o d o w l ą . M i e l i 20 m ó r g ziemi. D o m r o d z i n n y z a c h o w a ł się do wybranych f r a g m e n t ó w l i s t ó w A l b i c z u k a , ale niechaj C z y t e l n i k dzisiaj. W d o m u t y m A l b i c z u k m a p r a c o w n i ę , n i e z a l e ż n i e o d wybaczy m i m o j ą n a d g o r l i w o ś ć . Niechaj s k r o m n y m u s p r a w i e d l i ­ wieniem będzie t o , że w t y c h dalszych fragmentach o d n a j d u j e m y jeszcze bardziej f r a p u j ą c e s z c z e g ó ł y z w i ą z a n e z procesem czym a r t y s t y spod B i a ł e j 3 twór­ Podlaskiej Oto zdanie z l i s t u pisanego w s t y c z n i u 1967 r o k u : „ W z i e l e m się za ogrodowe b y l i n y , a s t r y i p o ż ó ł k ł y asparagus. T o k o c h a m . Chociaż s u b t e l n ą p o e z j ę o d c z u w a m nie w o g r o d o w y c h b y l i n a c h , lecz w bylinach i t r a w a c h d z i k i c h na ł ą k a c h i polanach leśnych i brzogach rzek nie d o t n i ę t y e h l u d z k ą „ t e c h n i k ą " . . . W moim ogrodzie z r o b i ł e m „ w y s e p k ę " b y l i n i t r a w , j a k i e s ł u ż ą m i za w z ó r do malowania... Często w i d z ę we ś n i e oryginalne i n i e z w y k l e p i ę k ­ ne byliny, j a k i c h nie s p o t y k a m t u w r z e c z y w i s t o ś c i . M y ś l ę z t a ­ kich k w i a t ó w n a m a l o w a ć obraz. T o b ę d z i e p r a w d z i w y twórczy sno- o b r a z " (podkr. — J.O.). ,, W Ogrodzie — VI ( p r o s z ę z w r ó c i ć u w a g ę , ż e a u t o r k a ż d y ze swoioh „ O g r o d ó w " oznacza l i c z b ą m i e s i ą c a — J.O.) p o w z i e ł e m temat z czerwcowej p o r y — bujnego zieleni i k w i a t ó w . R o ś l i n y w y ­ brałem t y l k o te, k t ó r o (są) m i znane i n o s z ą n a z w ę : Są one dekoracyjne, ale u l i s t n i e n i e m bardzo BYLINY. „plastyczne"... (Wydaje się, że fascynacja a r t y s t y o w y m i b y l i n a m i nie odnosi się wyłącznie do i c h w a l o r ó w k w i e t n o - p l a s t y c z n y c h . S ą d z ę , ż e s ą one dla niego c z y m ś s y m b o l i c z n y m , z n a k i e m czasu m i n i o n e g o , byłego, chwil, z k t ó r y m i ł ą c z y najlepsze wspomnienia, ra­ dość dojrzewania, m ł o d o ś c i , d z i e c i ń s t w a ) . D o Ogrodu — VI w p r o ­ wadziłem m a l u n k i p t a k ó w — w i l g ę i p o k r z y w k ę za ich m i ł y ś p i e w w czerwcu 1966 r o k u , w czasie m o i c h w s t ę p n y c h prac do tego tematu... J o ż e l i (zaś) wejdzie do mojego obrazu p o s t a ć l u d z k a , to t y l k o t a , k t ó r a o d w i e d z i ł a m n i e w czasie m e j (Obraz z t ą „ n i e s z c z ę s n ą " p o s t a c i ą w ż y c i u artysty depresji..." odnajdzie Czytelnik w t y m ż e s z k i c u ; obraz ukazuje k o b i e t ę w ogrodzie oraz inną jeszcze w e r s j ę tego t e m a t u , p o r t r e t tej samej k o b i e t y — J . O . ) . 31 �skromnego p a w i l o n u zbudowanogo z p ł y t p i l ś n i o w y c h , w k t ó r y m przechowuje prace i p r z y j m u j e g o ś c i . K i e d y b y ł dzieckiem, p a s a j ą c k r o w y — podobnie j a k wielu w i e j s k i c h c h ł o p c ó w — r z e ź b i ł p t a k i i z w i e r z ę t a oraz, co zdarzało się r z a d k o , r y s o w a ł , m i ę d z y i n n y m i r ó w n i e ż p t a k i i l u d z i . W okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m , po ś m i e r c i r o d z i c ó w , z a n i e c h a ł prac gospo­ darczych i u t r z y m y w a ł się z prac o charakterze „artystycznym". P o d b a r w i a ł obrazy „ ś l u b n e " , p o r t r e t y ż o ł n i e r z y w r a c a j ą c y c h ze s ł u ż b y . W t y m czasie z a p r z y j a ź n i ł się z d z i e w c z y n ą wiolkiej urody, m a l a r k ą . P r z y j a ź ń ich nie t r w a ł a j e d n a k d ł u g o . R o z s t a l i się. Jak m ó w i A l b i c z u k : „ W mojej p r a c y konieczne jest skupienie i całko­ w i t a w o l n o ś ć " . S t ą d do dzisiaj — zgodnie ze s w y m i żelaznymi p r z e k o n a n i a m i — jost c z ł o w i e k i e m w o l n y m , i t o nio t y l k o w ka­ tegoriach serdecznych, ale r ó w n i e ż i n n y c h , o c z y m b ę d z i e mowa dalej. W czasie w o j n y d o s t a ł się do Z w i ą z k u Radzieckiego. Jako saper z o s t a ł w c i e l o n y do wojska i b r a ł u d z i a ł w w i e l u operacjach w o j e n n y c h . P o z n a ł j ę z y k r o s y j s k i i c z y t a ł w oryginale dzielą Lermontowa, Niekrasowa, Tołstoja, albumowe wydawnictwa 0 sztuce, z w ł a s z c z a o w i e l k i c h r e a l i s t a c h : R i e p i n i e , Orłowie i in. (ale nie w i d z i w tej t w ó r c z o ś c i swego w z o r u , t o „ s z t u k a społecz­ na" — mówi). N a j w i ę c e j j e d n a k sobie ceni inne k s i ą ż k i przywiezione do k r a j u po w o j n i e , j a k n p . Świat w obrazach, J o h n a L . Stoddarda, w y d a n y we L w o w i e oraz k s i ą ż k i o r o ś l i n a c h , z i o ł a c h leczniczych, grzybach. Są to przeważnie w y d a w n i c t w a niemieckie sprzed ostatniej w o j n y . T e m a t y k a p r z y r o d n i c z a interesuje go bardzo, obecnie c z y t a Tadeusza G o r c z y ń s k i e g o Rośliny I s a n i n a Osnowy botaniki. muje częsty użytkowe o O d L u d w i g a Z i m m e r e r a (z k t ó r y m u t r ; kontakt) otrzymał kilka i n n y c h jeszcze książek 1 a l b u m ó w o r o ś l i n a c h , k t ó r e bardzo sobie ceni. N i o interesuje go natomiast z u p e ł n i e m a l a r s t w o „ n a i w n e " . O d Aleksandra Jac­ kowskiego o t r z y m a ł bogato i l u s t r o w a n e k a t a l o g i wystaw, w któ­ I I . 4. В . A l b i c z u k , szkic r y s u n k o w y z 1953 r. r y c h b r a ł y u d z i a ł jego prace — z Triennale s z t u k i naiwnej w Bra­ t y s ł a w i e i Zagrzebiu. M a te k a t a l o g i , alo nie l u b i toj sztuki, nie u w a ż a z r e s z t ą siebie za „naiwnego". Natomiast najważniejszą П . б. B . A l b i c z u k , Portret, ol./pł., 5 3 x 3 9 c m . 1955. p o z y c j ą w jego b o g a t y m księgo­ zbiorze jost P i o t r a L a v o d a n a Historia sztuki ( W r o c ł a w 1954). Ciekawe s ą u w a g i zapisane na marginesach k s i ą ż k i , wypisy z tek­ stu dzieła: „ D o s k o n a ł y rozsądek u n i k a wszelkiej skrajności... P r a w d z i w a sztuka nie m o ż e b y ć a n i p a t r i o t y o z n a , ani narodowa, ani nacjonalistyczna, j a k t e ż szowinistyczna, lecz ogólnoludzka (powinna z a c h w y c a ć c z ł o w i e k a n i e z a l e ż n i e od jego narodowości)." Ceni t e ż k s i ą ż k ę L u d w i k a G o ś c i ń s k i e g o Rozstanie (Katowice 1971), b . k s i ę d z a , k t ó r y d u ż o z kościołem p o d r ó ż o w a ł i utracił w i a r ę . B l i s k a m u jest d o c i e k l i w o ś ć i pasja, z j a k ą autor szuka p r a w d y . I n n y m d z i e ł e m , k t ó r e w y w a r ł o w p ł y w na a r t y s t ę , jest — Aleksandra K r a w c z u k a Mity, mędrcy, polityka (Warszawa 1975). L e k t u r y t e t ł u m a c z ą wiele, w i ą ż ą c się z doświadczeniami ż y c i o w y m i a r t y s t y i k o n t a k t a m i z l u d ź m i o szerokich horyzontach m y ś l o w y c h i e t y c z n y c h ( L . Z i m m e r e r ) . „ J e s t e m w o l n y — mówi 0 sobie — wolnej m y ś l i . Interesuje m n i e k a ż d a religia, chociaż nie c h o d z ę m o d l i ć się do ż a d n e g o k o ś c i o ł a . . . C h o c i a ż w jednym jest m o j a r z e ź b a , baranek na o ł t a r z u , w i n n y c h z a ś obrazy świętych 1 a n i o ł ó w , malowane jeszcze p r z ó d 1960 r. A w ogóle, to powiem p a n u na koniec — dlaczego p a t r z ę na g w i a z d y , na słońce ? Bo tam c h c i a ł b y m r o z w i ą z a ć z a g a d k ę , gdzie jest koniec... Koniec, którego nie m a , a r z ą d z i n i m w kosmosie a b s o l u t n y r o z u m — porządek. I m o ż e jest t o d l a m n i e w a ż n i e j s z e , a n i ż e l i o g r ó d i moje malowanie. B o j a — panie — m a l u j ę , ż e b y nie m y ś l e ć " . A w i ę c ścisła w i ę ź , a n a w e t p o d p o r z ą d k o w a n i e sztuki pro­ blematyce etycznej, filozoficznej. Zacytujemy jeszcze uwagę w p i s a n ą do k s i ą ż k i L a v e d a n a : „ J e s t e m p r z e c i w n i k i e m nienawiści m i ę d z y l u d z k i e j . . . M o i rodzice b y l i p r a w o s ł a w n i , a j a jestem wol­ n y . C e n i ę w y z n a w c ó w wszelkich r e l i g i i , b u d d y s t ó w i muzułma­ nów". A b y pojąć t o w y z n a n i e , trzeba w i e d z i e ć , że w wiosce, w k t ó r e j się nasz a r t y s t a w y c h o w a ł , przez stulecia t r w a ł y okrutne k o n f l i k t y . Dzisiaj nie p o z o s t a ł o j u ż ś l a d u z t a m t y c h czasów, ro­ dzice p r a w o s ł a w n i ż e n i ą swe dzieci z k a t o l i k a m i , cmentarz prawo­ s ł a w n y p o ł ą c z o n o z k a t o l i c k i m . M i n ę ł y w ' de. A l o może tamte, 32 �П. 6. В . A l b i c z u k , Dama w ogrodzie, ol/pł., 6 4 x 4 9 c m . 1967. dawne spory w y p ł y n ę ł y na t o , że B a z y l i A l b i o z u k p o s z u k i w a ł roz­ zawsze w k r a t ę , bez k r a w a t a , nie w k ł a d a go nawet w n i e d z i e l ę . strzygnięcia w kontakcie z w a r t o ś c i a m i najczystszymi, n a t u r a l ­ Jest c z ł o w i e k i e m wielkiej ł a g o d n o ś c i , w r a ż l i w y m i m y ś l ą c y m . Zastanawia nymi, pozbawionymi l u d z k i e j n i e n a w i ś c i . W rozmowie staram się w y j a ś n i ć sobie stosunek m a l a r z a do się nawet n a d rzeczami m a ł o w a ż n y m i . U c z y n n y , ufa n a w e t nie z n a n y m sobie uprzednio osobom. W ruchach raczoj ludzi, jego d o b r o w o l n ą izolację w ś r o d o w i s k u : „ P a n m y ś l i o m i ­ p o w o l n y . N i e m a samochodu, m o t o c y k l a , t y l k o stary rower, k t ó ­ łowaniu — m ó w i — o m i ł o w a n i u b l i ź n i e g o . T a k , t o jest m o r a l n i o , r y m c h ę t n i e i wiele się p o s ł u g u j e . tylko, że bliźni nieraz w y k o r z y s t u j ą czyjś altruizm... Powiem Co l u b i ? Najbardziej — w s c h ó d s ł o ń c a . „ J e s t o n dla mnie — m ó w i — n i c z y m ś w i ą t y n i a . T o jest dla m n i e niedziela, B ó g . więcej, k r a d n ą albo nie o d d a j ą tego, co wzięli (...) Co ja m o g ę p o w i e d z i e ć o pesymistach ? — N i e c h c i a ł b y m b y ć N i g d y w t e d y nie m a l u j ę . W t e d y c h o d z ę , przechadzam ¡5ucham śpiewów ptaków. się, za- nigdy wśród nioh. — A o o p t y m i s t a c h m o g ę p o w i e d z i e ć jedno, t o chwyoony światem. Słucham, są ludzie. I kiedy m a l u j ę , t o c h c ę , ż e b y m ó j obraz w z b u d z i ł u t a ­ szumi w i a t r . M a l u j ę dopiero po p o ł u d n i u , k i e d y się ś c i e m n i a . jak kich ludzi r a d o ś ć " . N a t o m i a s t k i e d y nadohodzi z a c h ó d , t o wszystko m i j a , zostaje ,,— Pan mnie p y t a , co jest w a ż n i e j s z e : „ m i e ć czy b y ć " — p r z y g n ę b i e n i e . I jeśli w ó w c z a s m a l u j ę , to ż e b y nie m y ś l e ć , u k r y ć odpowiadam: B Y Ć . — P y t a m n i e p a n o t r z y n a j w a ż n i e j s z e cechy p r z y g n ę b i e n i e . I d ę s p a ć o dwunastej, pierwszej ... S n ó w p r z e w a ż ­ człowieka dobrogo. O d p o w i a d a m : nie nie m a m . A l e j u ż n a d r a n e m m y ś l ę , co r o b i ć d a l e j " . N i m p r z y s t ą p i do m a l o w a n i a kolejnego obrazu — chodzi, Być t o l e r a n c y j n y m . r o z m y ś l a , m e d y t u j e . Tego ostatniego s ł o w a u ż y w a on sam. Ma­ Mieć czyste sumienie. luje w starej chacie (w k t ó r e j się u r o d z i ł ) , p r z y oknie z w r ó c o n y m No i ż y ć w p r a c y . — Pan mnie p y t a , j a k i e s ą cechy c z ł o w i e k a najgorszego. Odpo­ na północny-zachód. Schyłek dnia, n a d c h o d z ą c y m r o k t w o r z ą — j a k się zdaje — n i e z b ę d n y n a s t r ó j , s t a n skupienia m y ś l i . wiadam : Chytrość, p o d s t ę p , f a ł s z y w o ś ć . N i e zawsze j e d n a k udaje m u się z n a l e ź ć czas. ,,(...) O d po­ ł o w y r o k u 1974 do obeonej c h w i l i jeszcze nic nie n a m a l o w a ł e m FANATYZM. Wykorzystywanie drugiego c z ł o w i e k a (pogarda — J.O.). * Bazyli A l b i c z u k w y g l ą d a t a k : jest s ł u s z n e g o w z r o s t u , c h u d y , — p i s a ł w 1975 r. Obfito deszcze p r z y c z y n i ł y się do t a k i e j przer­ w y . . . D z i u r a w y dach p r z e g n i ł , z a w a l i ł się i u s z k o d z i ł k o m i n . Mój spółlokator ulotnił się..., a j a m u s i a ł e m prowadzić remont... R o b i ł e m wszystko sam. N i e ż a ł o w a ł e m t r u d u swego, c i e s z y ł e m czuprynę m a s i w ą , oczy b ł ę k i t n e , d ł o n i e r o z w i n i ę t e , palce d ł u g i e . się, ż e deszcze w y k u r z y ł y spod jednego dachu ozłowieka, Ma lat 68 ( u r o d z i ł się/r~'"ł909 г . ) , ale w y g l ą d a n a 50. Koszule nosi k t ó r e g o w ó d k a —• a l k o h o l (był) i jest religią i » b o g i e m « " . dla 33 �Sam j e d n a k nie s t r o n i c a ł k o w i c i e o d alkoholu. Czyni to N i g d y i c h j e d n a k nie kopiuje. Przeciwnie. T y g o d n i a m i chodzi j e d n a k u m i a r k o w a n i e . W y p i j a co d z i e ń b u t e l k ę p i w a , za t o nio zamyślony i rozważa, jak p a l i , j a d a bardzo skromnie — g ł ó w n i e m a k a r o n , j a j a , chleb, j a r z y ­ jest dla niego n a j w y ż s z ą w a r t o ś c i ą — ś w i a t n i e p o j ę t y , nieza- ny, popija h e r b a t ą , n a j c h ę t n i e j z c y t r y n ą . k ł a m a n y , radosny, w j a k i pragnie w i e r z y ć i doprawdy wierzy. p r z e d s t a w i ć w ł a s n ą wersję tego, co W s p o m n i a ł e m , że m a l o w a n i e poprzedza n a m y s ł , m e d y t a c j a . W wiosce, w k t ó r e j p a n o s z ą się m a k a t k i jarmarczne (zresztą Co pewien czas p r z e g l ą d a posiadane k s i ą ż k i , z w ł a s z c z a te, w k t ó ­ wielkiej u r o d y — J . O . ) , t w ó r c z o ś ć A l b i c z u k a jest ewenementem. rych znajdują P o m y ś l e ć , c z ł o w i e k t e n c z y t a k l a s y k ó w l i t e r a t u r y , koresponduje 34 się naturalistyczne w i z e r u n k i kwiatów i roślin. �П. 7. В . Albiczuk, Ogród, ol/pł., 6 5 x 5 1 e m . 1969. I I . 8. В . A l b i c z u k , Majowy hymn Słońca przed wschodem, ol/pł., 66x50,5 c m . 1974. II. 9. B . Albiczuk, Ogród, ol./pł., 7 3 x 5 6 c m . 1976. I I . 10. B . A l b i c z u k , Ogród. I I . 11. B . A l b i c z u k , Poranek w lesie z jeleniem na po­ lanie, o l . / p ł . , 65x52,5 c m . 1972. 35 �ii ze znawcami sztuki, s t w o r z y ł sobie p r z y t y m na m a ł y m s k r a w k u z sierści skubanej z k o ń s k i e g o b o k u . Obecnie maluje w ł a s n e j ziemi w ł a s n y ś w i a t , no i cierpi. Cierpi w f a r b a m i , „ T a l e n s a m i " . K o r z y s t a r ó w n i e ż z d o b r y c h pędzli za­ napięciu aktu tworzenia. Wierzy, że natura najwyższym jest najwyższą granicznych. F a r b y i p ę d z l e o t r z y m u j e o d o s ó b i instytucji zain­ teresowanych jego t w ó r c z o ś c i ą . Pracujo t a k : wartością. drogimi na początku — A l b i c z u k k o n t a k t u j e się z i n s t y t u c j a m i i osobami zaintere­ zgodnie z t e m a t e m , c z y l i w i z e r u n k i e m o d p o w i a d a j ą c y m porze sowanymi jego p r a c a m i . A l e co jest z a s k a k u j ą c e . M i m o w i e l k i c h r o k u — „ k ł a d z i e " stosowny p o d k ł a d , jeśli m a t o b y ć lato, to pochwał i namów, p o d k ł a d jest u g r o w y , jeśli z i m a — t o b i a ł a w o s i n y , jeśli jesien­ 0 z dziełami swymi rozstaje się niechętnie. n i e k t ó r y c h z g ó r y m ó w i , że ich nie sprzeda. Zdarza się, ż e ny, to płowofioletowy, jeśli wiosenny, t o jaskrawosoczysto- oddaje je za darmo, gdy jest przekonany, że t a k p o w i n i e n p o s t ą p i ć . zielony. Z a l e ż n i e od t e m a t u maluje odpowiednie rośliny, zgodnie G d y m u s i — sprzedaje zawsze n i e c h ę t n i e . T o go r ó ż n i zdeoydo- z p o r ą r o k u . N a n i e k t ó r y c h obrazach przedstawia p t a k i żyjące wanie od ś r o d o w i s k a , od m a l a r z y m a k a t . O n i s p r z e d a j ą za nie­ w d a n y m czasie, w zimie — gile, w leoie — m a k o l ą g w y itd. wielkie p i e n i ą d z e t o , w co w i e r z ą , ale Maluje precyzyjnie, j a k m i s t r z o w i e ś r e d n i o w i e c z n e g o czy rene­ Albiczuk z obrazami, k t ó r e n a p r a w d ę ceni, nie chce się r o z s t a ć . G d y b y je sprzedał •— m ó w i - p o s t r a d a ł b y d u s z ę . I nie m a p o w o d ó w , b y t e m u oś­ sansowego m a l a r s t w a . A l e najbardziej zachwyca obrazu, jego h a r m o n i j n o ś ć , w y w a ż e n i e p r o p o r c j i kompozycja poszczególnych r o ś l i n - k w i a t ó w . M a p r z y t y m w p r o s t n i e z w y k ł e poczucie koloru. wiadczeniu nie w i e r z y ć . Jest jeszcze jedna p r z y c z y n a , dla której niechętnie roz­ J e ś l i się z w a ż y , że a r t y s t a u k o ń c z y ł t y l k o cztery dawno oddziały staje się n a w e t z m n i e j w a ż n y m i dla siebie p r a c a m i . N i g d y nie s z k o ł y , że ż y j e w ś r o d o w i s k u , gdzie n a j w y ż e j cenione są agresyw­ jest z n i c h c a ł k i e m zadowolony. W c i ą ż u w a ż a , ż e t o , co z r o b i ł , ne w barwie m a k a t k i , oleodruki, o b r a z k i z p o z ł o t k ą o charakterze n a l e ż y p o p r a w i ć . Oto p r z y k ł a d . N a j e d n y m z o b r a z k ó w namalo­ dewooyjnym — w a ł s a m i c z k ę m a k o l ą g w y , ale bez s ł o m k i niesionej do gniazdka. gólnej 1 co się okazuje. A u t o r t r a p i się, ż e b y t ę s ł o m k ę n a m a l o w a ć . k u l t u r z e l u d o w e j , i nie t y l k o I t o t a k j a k „ b y ć p o w i n n a " . N a i n n y m obrazie — „ l i p c o w y m " — tło w środkowej partii wyszło malarzowi, jak twierdzi, wymowy. t w ó r c z o ś ć Bazylego A l b i c z u k a Jest t o t w ó r c z o ś ć bez nabiera szoz precedensu w nas ludowej. L o g i k a o b r a z ó w A l b i c z u k a , k t ó r a uderza j u ż w pierwszym nadto z e t k n i ę c i u z jego p ł ó t n a m i , jest — j a k to s t a r a ł e m się pokazać ciemno. N o i p o s t a n o w i ł t ł o r o z j a ś n i ć . A l e proces dochodzenia — nie t y l k o estetycznego p o r z ą d k u . Jest t o logika, k t ó r a wynika do decyzji t r w a j u ż więcej n i ż 3 t y g o d n i e . N a l e ż y on b o w i e m przede w s z y s t k i m ze sposobu m y ś l e n i a i odczuwania malarza. do Z w r ó ć m y u w a g ę c h o ć b y na d o b ó r k w i a t ó w i r o ś l i n w obrazach. tych wyjątkowych twórców, którzy decyzje artystyczne A l b i c z u k nie maluje r ó ż szlachetnych, bo s ą — twierdzi — jak w a ż ą a ż do przesady. Albiczuk wyhodował ogród, aby przeżywać jego uroki... „ g ł ó w k i k a p u s t y " . N a t o m i a s t c h ę t n i e przedstawia kardiominę, A l e nie t y l k o w t y m celu. G d y w n a s t ę p s t w i e p ó r r o k u zmienia c z y l i r z e ż u c h ę , d z i e w a n n ę , f i r l e t k i oraz i r y s y . One m a j ą „kształt się n a t u r a , zmienia się r o ś l i n n o ś ć w jego ogrodzie — śledzi „ p r a w ­ j a k ś w i e c a " , s ą proste, d o d a j ą u r o k u obrazom. One go wzmac­ d ę p r z e m i a n y n a t u r y " i maluje t a k „ j a k jest n a p r a w d ę " . To n i a j ą . Pisze o sobie w j e d n y m z l i s t ó w : ,,(...) lubię krajobrazy wyznanie a r t y s t y wydaje się n a j w y ż s z y m p r z e s ł a n i e m jego r o z u ­ pagórkowate, mienia p o j ę ć m o r a l n y c h . w obrazach nie m o g ę w y z w o l i ć się z r ó w n i n . W i d a ć jest to przy­ górzyste, lecz nie doliny i nie podmokło. Ale maluje? Przede w s z y s t k i m z n a j g ł ę b s z y m zastanowie­ zwyczajenie p r z e j ę t e z p r a o j o ó w . . . Jeszcze raz powiadam, piękno n i e m , nie dla p i e n i ę d z y , nie n a efekt, nie dla uznania o s ó b , k t ó r e daje n a m zadowolenie w i ę k s z e niż cokolwiek, w i ę k s z e niż CHLEB." Jak sobio m ó g ł b y c e n i ć , nie dla nagrody. D o p r a w d y jest to czło­ wiek w „ p e ł n i n i e z a l e ż n y " — j a k sam m ó w i — w o l n y . O d k i l k u n a s t u l a t maluje wszystkie swoje obrazy n a p ł ó t n i e . • Swoje pejzażo-ogrody ozdabia zależnie od p t a s z k a m i . W p e j z a ż a c h l e t n i c h maluje m a k o l ą g w y , pory roku barwniej­ sze s a m c z y k i i p ł o w o - s k r o m n e samiczki, k t ó r e w dziobie trzymają P o c z ą t k o w o c z y n i ł t o f a r b a m i o l e j n y m i , d o s t ę p n y m i w sklepach s ł o m k ę do u w i c i a gniazda. W obrazach z i m o w y c h oczywiście gile. w B i a ł e j Podlaskiej. M a l o w a ł w ó w c z a s p ę d z l a m i w ł a s n e j r o b o t y W i n n y c h — ukazuje p t a s z k i , o k t ó r y c h nic nie potrafi powie 36 �dzieć, są one dla niego znakiem czy s y m b o l e m n a t u r y , w o l n o ś c i w y p o w i e d z i e ć w n i e p o w t a r z a l n y s p o s ó b swoje doznania i swój — a więc toj wartości moralnej, tej p r a w d y , k t ó r ą ceni n a j w y ż e j . Zaozął Albiczuk m a l o w a ć we wczesnej m ł o d o ś c i , ale dopiero stosunek do ś w i a t a , do p o d s t a w o w y c h p r o b l e m ó w etycznych A b y z o r i e n t o w a ć się w k i e r u n k a c h p o s z u k i w a ń twórczych człowieka. w późnych latach życia s t a ł się t y m , k i m jest. Z ł o ż y ł o się na to wiole przyczyn, l e k t u r y , p r z e m y ś l e n i a , k o n t a k t y z l u d ź m i , A l b i c z u k a , w a r t o m o ż e jeszcze p r z y t o c z y ć k i l k a t y t u ł ó w których ceni. Malarstwo jest dla niego w y r a z e m prac. stosunku do życia, do świata o t a c z a j ą c e g o . D z i ę k i n i e m u i s w y m p r z e m y ś l e ­ niom zdobył coś, co m o ż n a n a z w a ć ładem „ J e s i e ń z l e c ą c y m ż u r a w i o m " , „ L e t n i a noc ze w s c h o d z ą ­ domością norm, k t ó r y m i się w ż y c i u k i e r u j e . twórczość, cym nie­ księżycem", „Poranek w lesie z jeleniem na polanie", „ W r z o s o w a p o l a n k a r a n k i e m w lesie", „ N a r o z d r o ż u " , łatwo znaleźć jej n a j w a ż n i e j s z e ź r ó d ł a . A l e jedno m o ż n a w s k a z a ć bylinowy bez obawy popełnienia b ł ę d u — znaczenie p r z e ż y ć z ł a t m ł o ­ w maju", dości na formowanie się o s o b o w o ś c i a r t y s t y . B a z y l i A l b i c z u k — w czerwcu", „ O g r ó d (a t a k ż e z niebem", „ O g r ó d we w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h „Ogród kwitnący porach roku, nie w y ł ą c z a j ą c z i m y s ł o t n e j i „ p r a w d z i w e j " — J.O.), „ P o l e " , — syn rodziców p r a w o s ł a w n e g o w y z n a n i a — d o j r z e w a ł w wiosco, „Maj w której miały miejsce w l a t a c h w o j n y b u d z ą c e z g r o z ę wydarze­ nia na tle różnic jego k o r z y s t a z n a z w y „ O g r ó d " . Ale o t o inno n a z w y - t y t u ł y : moralnym, świa­ Niełatwo objaśnić t ę b o g a t ą i n i e z w y k ł ą Oczywiście najczęściej przed wschodem s ł o ń c a " , „ M a j o w y h y m n Słońca przed w s c h o d o m " , „ L o t n i w s c h ó d S ł o ń c a " (autor słowo «slonce» zaw­ narodowościowo-wyznaniowych. sze pisze d u ż ą l i t e r ą , odpowiada t o jego przekonaniom o naj­ Do 1939 r, we wsi zgodnie w s p ó ł ż y l i z a r ó w n o k a t o l i c y , j a k w y ż s z e j w a r t o ś c i s ł o ń c a w ś r ó d wszelkich p r z e j a w ó w n a t u r y — i prawosławni, później z a c z ę ł y się k o n f l i k t y , rozpalone, j a k pisze — J.O.), „ D a m a w ogrodzie", „ L a s " , „ K w i e c i e ń " , „ M a j " oraz Albiczuk, ,,od z e w n ą t r z " . Sam k o n f l i k t ó w t y c h nie b y ł ś w i a d ­ „Kwiaty". kiem, alo gdy wrócił w 1945 r. do rodzinnej w s i , z o b a c z y ł i c h W i e l e z t y c h o b r a z ó w t r u d n o d z i ś o d n a l e ź ć , z n a l a z ł y się skutki. Był joszczo ś w i a d k i o m f a n a t y z m u i w a ś n i m i ę d z y przedsta­ wicielami tej samoj w i a r y . D z i ś r a n y się z a b l i ź n i ł y , n a m i ę t n o ś c i w rękach opadły, wrócił spokój i harmonia w s p ó ł ż y c i a . W ś r ó d 70 r o d z i n a r t y s t ę do sprzedania obrazu. N a szczęście s p o r ą k o l e k c j ę dziel osób przygodnych, nachodzących i nagabujących w Dąbrowicy Małej żyjo oboenio 8 r o d z i n p r a w o s ł a w n y c h ; przed A l b i c z u k a z g r o m a d z i ł L u d w i g Z i m m c r e r , c h r o n i ą c jo przed za­ wojną proporcjo b y ł y inne, p r z e w a ż a ł a l u d n o ś ć t r a t ą w ś r ó d l u d z i s n o b u j ą c y o h się s z t u k ą „ n a i w n ą " . N a t o m i a s t prawosławnego w muzoach ( E t n o g r a f i c z n y c h w Warszawie, K r a k o w i e , L u b l i n i e obrządku. i in.) znajduje się zaledwie k i l k a o b r a z ó w , nie d a j ą c y c h p o j ę c i a Dla Albiczuka k o n f l i k t y wyznaniowe b y ł y w s t r z ą s e m , k t ó r y Spowodował, żo ostatocznio o d s z e d ł o d swej w i a r y . o drodze artystycznej m i s t r z a z D ą b r o w i c y M a l e j . A p r z e c i e ż „Szukałom serca i rozumu nio w religii — n a p i s a ł a u t o r y z u j ą c tekst t y l k o „ O g r o d ó w " a r t y s t a t e n w y k o n a ł co n a j m n i e j k i l k a n a ś c i e . tego Jak artykułu — nie w n a r o d o w o ś c i , ale w p r a w d z i w y m c z ł o w i e k u , wolnym od wszelkiego f a n a t y z m u " . A l e w ś r o d o w i s k u , w k t ó r y m dane mu było p r z e b y w a ć , w y b ó r , jakiego d o k o n a ł , kompensaty, ukojenia, aby, j a k sam m ó w i , „ o d n a l e ź ć podkreślam wymagał tragedio nękające II. 12. B . Albiczuk, Ogród zimą jogo rodzinną tu zasługi BHZ L u d w i g a Z i m m e r o r a , żo „Desa" naciskiem zabezpieczył Ludziom takim, j a k Zimmerer i J a c k o w s k i a r t y s t a zaw­ dzięcza niomało. Oni służyli m u r a d ą , zachętą i p o m o c ą , zwłaszcza wioskę, z domkiem, ol./pł., 7 1 x 6 ñ c m . 1971. I I 13. B . A l b i c z u k , Ogród zimą. o l . / p ł y t a , 5 0 , 5 x 3 8 c m . 1973. I I . 15. B . A l b i c z u k , Bociany na łące. U poprzez Dlatego z t a k i m dzieło t w ó r c y r ó w n e g o n a j w i ę k s z y m naszym a r t y s t o m . siebie". Twórczość malarska i h o d o w l a k w i a t ó w p o z w o l i ł y m u — j a k sądzę — przeżyć m o ż n a się d o m y ś l a ć , najcenniejsze w y w ę d r o w a l y poza granice k r a j u ! U . 14. B . A l b i c z u k , Kwiecień, 15 37 �П . 16. В . A l b i c z u k , Czerwcowy poranek, w pierwszym, t r u d n y m zaprezentował na ol./pł., 7 0 x 5 6 c m . 1975. (Wł. P M E Warszawa). I I . 17. B . A l b i c z u k , szkic do obrazu. Albiczuka nie nie u w a ż a się za „ n a i w n e g o " za „ n i e d z i e l n e g o " czy „ludowego" „niezawodo­ m a l a r z a . Z n i k i m i z n i c z y m nie u t o ż s a m i a się w sztuce. Świat okresie. J a c k o w s k i obrazy najważniejszych wystawach samorodnej w s z t u k i interesuje go t y l k o w odniesieniu do w ł a s n e j twórczości. 73 N i e zna w a r t o ś c i w y ż s z y c h n i ż te, do k t ó r y c h sam doszedł w naj­ Neuchatel w i ę k s z y m n a w e t t r u d z i e , samotnie, bez r o d z i n y , bliskioh przy­ w B r a t y s ł a w i e (1066 i 1972), w y s t a w ę Naiwni Zagrzebiu, w y s t a w y i Stuttgarcie (1967 plastyki plastyki sztuki naiwnej w г.), L o n d y n i e (1969), Budapeszcie ( w y s t a w a amatorskiej Triennale Polskiej krajów socjalistycznych nieprofesjonalnej 1974 г.), jaciół. I S ą d z ę t e ż , że t o , co A l b i c z u k w n o s i do d o r o b k u naszej sztu­ (1974 r . ) w Szczecinie, K r a ­ k i , nie da się s p r o w a d z i ć do „ w z b o g a c a n i a " o „ n o w e odcienie". kowie, Warszawie, s ł y n n ą w y s t a w ę Inni — 5 sztuki w y c h " w k r a j u i za g r a n i c ą , że w y m i e n i ę t y l k o : Triennale „Za­ To p r z e c i e ż g ł ę b o k o uzasadniony w y b ó r e t y c z n y , decyzja, kim c h ę c i e " (1965 г . ) , o d k t ó r e j z a c z ą ł się „ r u n " na obrazy A l b i c z u k a . w warszawskiej b y ć n a l e ż y , a k i m b y ć m o ż n a . A l b i c z u k w s w y m dziele wnosi Aleksander J a c k o w s k i , dobrze z o r i e n t o w a n y w artystów nieprofesjonalnych, t a k o nich napisał: twórczości „O najwy­ w a r t o ś c i rzadko spotykane, w a r t o ś c i etyczne, k t ó r y m daje wy­ raz z a d z i w i a j ą c o d o j r z a ł y a r t y s t y c z n i e . bitniejszych m o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że s ą j a k g w i a z d y ś w i e c ą c e J a c k o w s k i pisze — i t u t r u d n o się z n i m nie zgodzić, iż: w ł a s n y m ś w i a t ł e m . Znajduje się t u w i ę c N i k i f o r , Monsiel, Ociepka, ,,(...) j o d y n i e c i e k a w ą jest t w ó r o z o ś ć , k t ó r e j ź r ó d ł a t k w i ą w zaka­ ale t a k ż e m a l a r k a k w i a t ó w M a r i a W o j t o w i c z m a r k a c h ludzkiej p s y c h i k i , k t ó r a u j a w n i a czy w r ę c z demaskuje oraz — o g r o d n i k : 4 BAZYLI ALBICZUK" . to, co jest autentycznym problemem czy nawet dramatem mogą c z ł o w i e k a . . . Jest s m u t n ą p r a w d ą s z t u k i naszego czasu, że coraz b y ć w y b i t n i e i n t e r e s u j ą c e — c z y t a m y dalej — w z b o g a c a j ą obraz t r u d n i e j jest p o w i e d z i e ć coś w a ż n e g o , a n a w e t t y l k o nowego". „Wyselekcjonowane dzieła artystów nieuczonych s z t u k i naszego czasu o nowe odcienie". W t y m miejscu nie zga­ dzam się j e d n a k z J a c k o w s k i m . A l b i c z u k nie jest t y l k o „nie- A l b i c z u k m ó w i p r a w d y w a ż n e , m ó w i w s p o s ó b p i ę k n y i so­ bie t y l k o w ł a ś c i w y , i w t y m l e ż y w a r t o ś ć jego o b r a z ó w . Sądzę, u c z o n y m " , w k a ż d y m razie o k r e ś l e n i e t o nie m ó w i o t y m , co że w c i ą ż są one niedoceniane, że c z ę s t o p a t r z y się na nie poprzez jest dla tego a r t y s t y n a j w a ż n i e j s z e , o jego ś w i a d o m o ś c i i pos­ m o d ę na „ n a i w n y c h " , nie d o s t r z e g a j ą c tego, co jest w nich wy­ ł a n n i c t w i e . W y r ó ż n i a go t o s p o ś r ó d i n n y c h . N i e jest t e ż i absolut­ jątkowe. P R Z Y P I S Y 1 cyjny B a z y l i A l b i c z u k , Szczęście Stowarzyszenia n r 7—8, s. 2 3 „Biuletyn Ludowych", Informa­ Lublin 1974, 30. A n n a W a w r z y c k a , Polski n r 4 (372) z w ogrodzie, Twórców 4 Aleksander J a c k o w s k i , Plastyka Szt. l u d . " , R . X X V I I I , Celnik Rousseau, „Perspektywy", 15.Х.1976. D z i ę k i życzliwości odbiorcy t y c h l i s t ó w , m o g ł e m skromne f r a g m e n t y i c h w p r o w a d z i ć do t e k s t u . L i s t y te, pisane o d r o k u , z n a j d u j ą się w P r a c o w n i S z t u k i Nieprofesjonalnej 1965 Instytutu S z t u k i P A N . Z a r ó w n o one, j a k t e ż i korespondencja z L u d w i g i e m Fot.: J . Olędzki — il. 2—4, 38 Z i m m e r e r e m s t a n o w i ć m o g ą p r z e d m i o t osobnej pracy. 5 Albiczuk z nieprofesjonalna, „Pol. 1974, n r 4, s. 105 i n a s t ę p n e . katalogu wystawy w Zagrzebiu wyróżnił' c h o ć t e ż z z a s t r z e ż e n i a m i , j e d y n i e obraz J . Generaliea Cyganie, oraz prace I w a n a R a b u z i n a . M i m o iż n i e o h ę t n i e przystaje n a wszelkie klasyfikowanie go, n a l e ż y do „ S t o w a r z y s z e n i a T w ó r c ó w Ludowych". 10, 13; M. Pokropek — il. 1, 15; B . Sowilski — il. 16; J. Świderski — il. 5, 6-—9, 11, 12, 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a1f2021a2882c1365531cea45a12926.pdf 307e30d47ed02e5f4156aa8fce791c23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource estetyka ludowa Szczypawka-Ptaszyńska,Helena - rzeźbiarka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4102 Title A name given to the resource Pacierze Szczypawki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.29-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1, 2. Helena Szczypawka-Ptaszyńska, Maluszyn woj. płockie. Jacek Olędzki PACIERZE SZCZYPAWKI UWAGI O Z A L E Ż N O Ś C I D Z I E Ł A SZTUKI O D P O G L Ą D Ó W ESTETYCZNYCH I ETYCZNYCH ARTYSTY ...wiele się nie zadawać, nie Irza wierzyć dzisiaj ludziom, bo prawdy nie chcą, powiedzieć, powiedzą inaczej i robią inaczej, w błąd człowieka wprowadzą... Mnie tam już mało to interesuje, jak inne robią i czynią... Rzeźby siedemdziesięciodziewięcioletniej Heleny Szezypawki-Ptaszyńskiej z Maluszyna koło Gójska w Sierpeckiem — już od dawna spotykają się z zainteresowaniem. Sie jest ono jednak zbyt wielkie i na pewno nie odpowiada znaczeniu i powadze twórczości tej artystki. W jednym tylko przypadku można mówić, że dzieło to zostało w pełni docenione. Otóż na wystawie „Sztuka ludowa w trzydziestoleciu P R L " autorzy ekspozycji ukazali rzeźby Ptaszyńskiej na samym początku sali, wyróżniając je tym sposobem z ogromnej ilości prac żyjących i nieżyjących już artystów. Rzeźby te usytuowane zostały w lewym od wejścia szeregu, przed pracami Soboty i Herodka. Przykuwają one uwagę widza wartościami zdecydowanie artystycznymi. I to, że jest Helena Ptaszyńska artystką wielką, nie ulega dla piszącego te słowa najmniejszej wątpliwości. 1 Od dawna interesowały mnie w sztuce związki między dzie lem a twórcą, jego wrażliwością estetyczną, światopoglądem i etyką. Interesowało mnie — jakim normom moralnym hołdują twórcy. I jaki zachodzi związek między wrażliwością etyczną artysty a jego spełnianiem się w działaniu artystycznym. Jakie są te związki — wprost proporcjonalne, odwrotnie proporcjonalno czy jeszcze,inno ? Poznałem Helenę Ptaszyńska po raz pierwszy w połowic czerwca 1975 r. Rozmawialiśmy parę godzin, do zmroku. Tuż poza samym obejściem, nad brzegiem stawu — mokradła. Obejście jest starannie odgrodzone od dróg dojazdowych. Nie można przed dom zajechać wozem czy motocyklem. Aby dostać się do środka, trzeba się schylić albo pod żerdziami, albo pod drutami okalają­ cymi przylegające do budynków pastwisko. O wejściu obcego 29 �alarmują nie psy, lecz indyki. Gospodarstwo-kolonia położona z dala od innych należy do małżeństwa Syskich. Helena Ptaszyńska zamieszkuje u nich od 4 lat. Po czterokrotnym owdo­ wieniu, tu szukała i znalazła wybrane przez siebie schronienie. Rozmawiamy — jak powiedziałem — nad brzegiem stawu, w miejscu, gdzio od dłuższego czasu przesiaduje popołudniami. Siada na szczeblu drabiny opartej o strzechę. Przed sobą ma widok na staw pełen zieleni, wierzby, horyzont, gdzie zachodzi słońce, widok w kierunku nie opodal położonego Gójska, na kościół w tej miejscowości oraz na wieś Mościska, w której się uro­ dziła, przez wiele lat żyła i którą opuściła, przychodząc tu — do gospodarzy Syskich w Maluszynie. Na stawie wśród zieleni żółcieją mieczyki. Pytam więc o nie na początku rozmowy. — A tak, tam coś rośnie — odpowiada ... Urodziła się wyjątkowo mała, jako jedno z ostatnich dzieci gospodarzy małorolnych, którzy mieli dzieci siedmioro. Rodziców pamięta jako bardzo dobrych ludzi. W odróżnieniu od innych w wiosce, hodowali z największym zamiłowaniem nie konie, krowy czy owce, lecz świnie. I nazywano ich świnopasami. B y l i biedni, chociaż zamożni, hodując dużo świń... Oto relacja prze­ pisana wiernie z nagrania na taśmie magnetofonowej : Przebieg życia — Matka moja nazywała się Ziółkowska. Wyszła za mąż za Kwiatkowiaka. Ale używali nazwiska Kwiatkowscy. Najpierw, jak rodzice tam w Mościskach nastali, to mieli 26 morgów. Tam była słaba ziemia, kartofle rodziły się malutkie. Moje rodzice to takie byli dobre, że jak zabili świniaka, to już ludzie wiedzieli o niem i wszyscy przyśli i rozebrali. A lojciec pożyczył. Mama, powiada, je chowała, a ludzie poŻ3'Czką roze­ brali... A ci ludzie to tak mówili — nie umią uchować, ani nie umią zjeść na niego. To takie ludzie dzisiaj. Nas było dzieci pięć, a wszystkich to siedem, bo były i łojczyno... Mama przód umarła, ojciec później... Ja nie mogłam chodzić wcale, ja na te angelską chorobę chorowała, ciężko. Ale teraz wyleciało z głowy... Z elementa nauczyłam się też czytać. Elementy kupił brat... A, o, b, c, d, e, f, g, o już wszystko. Rozjechali się do Ameryki, inne się pożeniły. Zostałam sama z rodzicami. Jak powiadam — nie mogłam chodzić wcale, ja na te angelską chorobę chorowała ciężko. Nogi miałam pokrzywione i nie mogłam wcale chodzić. I mój dziadek przyszedł do moich rodziców i pojechali do Skępygo ze mną na ofiarę. Jak poszłam i obeszłam tam w koło tego krzyżyka na tem cudownym miejscu w Skępem, na takiej górce, taka górka wielka. I tam ludzie ofiarę obchodzą koło tego krzyżyka. I mówi dziadek, trzy razy trza obejść z tu dziewuszku, to ona może odzyska moc chodzenia. Może Matka Najświętsza wyzwoli. Obnieśli mnie. A drugi raz już zem sama na swoich nogach chodziła. To tyle widziałam. Miałam już lata, zobym do Skępygo przyszła. Było u mnie tyle lat, że dziecko już chodzi, a nie chodzi. Drugie takie cudowne wydarzenie to miałam, że Matka Boska m r u g a ł a (z satysfakcją). W Skępym! Oczami! Mru­ gała! W wielkim ołtarzu! O, było to pare lat temu, jak chodziłam piechotą. To było na Matki Boskiej Siwnej. To było kawałek czasu, paro już lat... Jakom patrzała, to zupełnie mrugała Matka Boska. Ja miałam wyjść na zakonnicę. Ale moje ojcy mnie tylko mieli, a to ci, to wszyscy się rozlecieli. No i elito ich mial do­ chować ? A to tak było : Przyjechała zakonnica do Klasztoru do Skępygo i opowiedziała mi wszystko, jak zakonnice żyją i jakie szczęście u Boga mogą sobie wyrobić. I mnie się to spodobało. I chciałam wstąpić do Franciszkanów. A lojco moje, to byli dobrzy ludzie. Oj, dobrzy. Ktoś i nie miał z nimi żyć. Nie chcieli ze żadnymi żyć, jak zo mną. I ja ich posłuchałam. Mówią, droższe są łojcy. Męża można nadrobić i drugiego, a łojców już człowiek drugich nie ma. 30 Ja już niemłoda była, miałam dwadzieścia i coś, kiedym się ożeniła. Miałam śtyrech chłopów. No, już sam Pon Bóg dał. Ten ostatni to był niedobry. Był niedobry, bo był niegospodarz (zdecydowanie), mnie nie słuchał i nie szanował. Za moje dobre, to mi złem odpłacał. Ja to jestem dla kożdego dobra (z pewnym rozrzewnieniem). Ostatni się nazywał Ptaszyński. I ja się tak muszę nazywać, bo tak wychodzi. Pierwszy to był znowu Macie­ jewski. Adam Maciejewski ... to taki był, że słuchał ludzi, nie mnie. Jak go kto nastroił, taki był. I drugi był dobry, mądry i trzeci dobry. Jak bym mu s e r c a oddała! Chyba nie ma człowieka, który by powiedział, że ja byłam niedobra dla kogo. Jeden po drugim umierali m ę ż a . . . Jak jeden umarł, to trzeba było brać drugiego, bo miałam gospodarkę, to sama nie dam rady, są krowy, są świnie: szkoda tego zmarnować. Maciejewski to taki był, że ludzi słuchał. Jak ludzie kazali wziąć i palić papierosy, to palił, jak w karty grać, to grał. To co to za chłop ?! Drugi znowu się nazywał Gołębiewski. To był Gołębioski (wstydliwie, z zażenowaniem). No, Gołębiewski się nazywał ... Trzeci się nazywał Szczypawka ..., a to był taki chłop gruby i tłusty! Nie myślał umierać, i ja nie myślała, że on jesce umrze ... A jego zawiało. Pracował tam u sonsiada, bo ten sonsiad maszynowa! zbożo i jego zawiało. Taki przeciąg był ... I już od tej pory musioł umrzeć. Ja już poszłam do Gójska, zadzwoniłam po lekarza i po księża w tej nocy i wszyśko. ... Jak brat poszedł do Ameryki, to ja sama w kunie robiłam i na kuniu jeździłam, bom się napracowała. Wsiadałam na kunia, talii dobry był, i przywoził mnie do domu ... Mój brat nim pojechał do Ameryki, kupił sobie samouczek polsko-angielski i nauczył się po angielsku. Nawet i ja nauczy­ łam się dużo słów angielskich: mało dziecko — charli litło, okno — fauwildeoch. Z tego powodu musiałam zaopiekować się swoimi rodzicami, a przede wszystkim gospodarstwem, które opuścili moi bracia i siostry. Zajęłam się hodowaniem świń, bo była to podstawa — wcześniej już było mówiono — że hodowaliśmy świnie, dla świń to trzeba było kupować. Kupowałam im jedzenie. O mój Boże! U mnio świń było dużo, ja chowałam dużo świń — proszę pana — ja chowałam trzy maciory. Ja im kupowałam jedzenie, kartofle, bo tam była — jak mówiłam — słaba ziemia — to się na niej mało urodziło, tam kartofle przeważnie były malutkie. Jo, to tyż świniakom wiele ich nie można było dać, bo mało było i musiałam je hodować. To było moje ulubienie ... Jak śtyry karmiki zapro­ wadziłam, to miałam z pięćdziesiąt świń, oj, to moje ulubienie! Jak one żarły trawkę. Nieraz aż pod Gójsk poszły. Bo mówię, to szkoda, niech one idą pomalutku, to lepiej niech sobio źrą trawkę, to l e p i e j . Ale jak zaszły za daleko, to ja idę za nimi, biere kawałek chleba i one wracają za mną. L e l u t k i , bose, m a l u t k i e . . . to pogłaskałam je i idą za mną. L e l u t k i ] Na świnie to się wola, malutkie, maluńkie, malutkie (z wy­ ciszeniem), jak te, co ma, to znów mówi się dzieoiulki! dzieciulki! A jak potem duże, to libusie, libusie (najczulej), na koniec, to znów woła się kiziulek (już nie tak czule). A na krowy, to laleczka, a na owce, to piekuchna, piekuchna się woła. Mieszkałam po śmierci Ptaszyńskiego u Kozaków we wsi Modrzew. (Po spaleniu się rodzinnego obejścia w Mościskacłi — J. O.). Ja tam byłam sześć lat na Modrzewie, to krótko ... Potem mieszkałam u Dudów, to przodem przed Kozakami miesz­ kałam ... Nie, później to już w Maluszynie. Mnio się dlatego nie podobało u Dudów, że uni takie byli, miałam taką maciorę dużą, i ta maciora — mów i% — będzie wam lęgła prosiaczki, bo była prośna, będzie lęgła to prosiaczki, ja nie spałam parę nocy przy tych prosiaczkach, żeby im się aby chowały, no i jem, że jeich będą prosiaki te, alo daję jedzenie świni, bo świnia moja! A oni potom powiadają, że za moją świnię, to mi dadzą takiego prosiaczka małego. I powiadają, pani to urośnie ... (wypowiada to słowa bez żalu). Mówię, mój Boże, �to mówię, ja już nie wytrzymam, toć jak nie śpię i wam wycho­ wam, i na tych świniach wyglęże, toć nie gadajcie tego, co mówicie. Ale moja maciora pięciu średniaków im dala. Jednak i tego było mało ... Takie ludzie są! To u Kozaków tak było i u Dudów tak było. Obecnie mieszkam u rodziny Syskieh w Maluszynie i chwalę sobie to miejsce... Syscy troskliwie opiekują się rzeźbiarką, która mieszka u nich w komórce przy chlewie, żywią ją, i co ważne — pomagają w realizacji rzeźb, których sama już nie może wykonywać ze względu na stan zdrowia i podeszły wiek. Ale wróćmy do relacji artystki. — Moje zdrowie to liche ... Czasem to śpię dobrze, a czasem to nie mogę spać. Dzisiaj to takiem spała, że byłam nieżywa. Nic nie wiedziałam o świecie. Akem odeschłam, już dzień wtedy, to dla mnie najlepiej jak usnę. Już człowiekowi dosyć ... Szczypawka znów wraca do swego życiorysu: — Mój pierwszy mąż, Maciejewski, to żeby m n i e słuchał, a nie ludzi, to by żył dłużej. Ale słuchał ludzi, no to dlatego złumarł. Bp się zaziębił. Bo poszedł to wsłużyć. Jak miał w domu dobrze, to mu kazali służyć, że tam pszenne placki zje, pieką, dają papierosy, wódkę piją. I on się na to umarł ... Ode mnie nic nie był starszy. On był jeszcze młodszy. Trochę młodszy, już nie pamiętam ... Modlę się za swoich zmarłych mężów. O, tak! I za wszyst­ kich jednakowo, bo i tamten, co niedobry był, tyż może nie �wiedział, co on robi. J u ż mu trza darować. Jak mu już Pan Bóg sam z mojej strony nie pamięta.. Pierwszy umarł. Drugi umarł. Każdy umarł we wieku. A ten trzeci, to był stary, już stary. I czwarty tyż umarł. W trzy lata, jak się ożeniłam, urodziło się jedno, ale umarło. To było z pierwszym mężem. (Czy próbowali mieć dzieci?) 0, tak! Ale już nie, już zdrowia nie było do tego. Nie modliłam się o dzieci przez Skępską. Ja nie pragnęłam, bo ja się przyjrzałam u ludzi, że są dzieci niedobre. Mówię, Pan Bóg da mi opiekę i tak jak będę żyła. J a k ą opiekę mam, to bardzo dobrą. Toć zdarzają się dzieci dobre, ale próbować na dobre, a mieć ich z pół mendla? (ze śmiechem). To już nie tak dobrze. Jak ojcy dobre, to i dzieci powinny być dobre. A tak nie jest ... Nie modlę się za to zmarłe dziecko. Bo ksiądz mówił, że za takich nie brak się nawet modlić, ani nigda. Bo une są szczęśliwemi. Bo przyszło na świat i zaraz zmarłoż. Nic nie było na świecie. Mówi ksiądz, że takie dzieci idą prosto do nieba. I trzeba w to wierzyć, nasza wiara nas tak uczy. Modlę się do Matki Boskiej i do Pana Jezusa ... Do Matki Boskiej, żeby wyprosiła mi zdrowie, łaskę u Boga, bo una ma laskę u Pana Boga, taką jak nikt ni ma. To w takiej intencji. Modlę się tyż do Pana Jezusa. On udziela wszystkich łask. Do Ducha Przenajświętszego — a do Pana Boga Ojca — ba, tyż! Boże Ojcze, my Twe dzieci płaczem, żebrzem lepszej doli. Bok po roku marnie leci, my w niewoli, my w niewoli ... A czy to prawda panie — pan tyż nie wie — że jak człowiek umrze, to podobno jego dusza jest pomiędzy temi ludziami To dusze pomiędzy żywymi chodzą ... Jeżeli mają ducha nie śmiertelnego, to może tak jest ? Jak przeznaczony do czyszczą, to odpokutuje, a jak dc nieba, to krótko mieszka w czyszczu. I pójdzie do nieba. A jaa do piekła, to n a w i e k i podobno ... O mój Boże, daj Boże, żebym poszła do nieba (żarliwie) Daj Boże, o mój Boże ... Rada bym, żeby moja pani tyż poszła Bo je dobra. W Gójsku w ołtarzu jest Serce Jezusa, a w bocznych — Matka Boska, Pan Jezus i Święty Józef. Zawsze się do nich modlę Modlę się ja najwięcej na wieczór. Rano, jak mnie zacznie dusić ta astma, tak mnie zmęczy, to już nie otworzę pyska nawet Bo jak mnie weźmie kasiel (kaszle), nie mogę skończyć. Odmawiam pacierze do Serca Pana Jezusa, do Matki Boskiej Opieki, rozmaite. Mówię nieraz: Wszystkie nasze dzienne sprawy Przyjmij litość Boże Prawy A gdy będziem zasypiali Niech się nawet syn nasz chwali. Pan Bóg ma więcej niż rozdał. I mnio będzie wiedział, jaj wynagrodzić. Największa Radość Moja? J u ż nie będę mogła mówić ...j Już muszę płakać ... Żeby się dostać do n i e b a ! Trudno byłoby orzec, czy Helena Szczypawka (tak ją nazy­ wam, ponieważ jest to nazwisko trzeciego męża, którego uznała) ma lub miała swoje obsesje męskie czy „seksualne". Oto jej od- I I . 3. Świnie i pasterz, drewno lipow-e, malowane, wym. od 10x16 cm do 15 X 20 em. 32 �powiedź na pytanie „testowo" — K t o bywa lepszy, kobieta czy mężczyzna ?: — To zależy, jaki człowiek — baba dobra i chłop dobry, ale jak który ... No, ale kodeks moralny Szezypawki jest bogatszy. Oto pod­ stawowe stwierdzenia etyczne w t y m kodeksie. Pojęcia etyczne — W Zaszczytowem jest Kościół pod wezwaniem Świętego Wawrzyńca Męczennika, żywcem oprawianego, tam do niego się modliłam. Teraz chciałabym do Gójska mieć zamiar pójść, może odpocznę, może pogoda będzie. Rada byłabym wyspo­ wiadać się, bo nieszczęście było, na Wielkanoc była wielka słota. Spróbuję się tam udać. Wiele się nie zadawać z ludźmi. Wiele nie trza dzisiaj mówić ludziom, bo prawdy nie powiedzą. Powiedzą inaczej i robią inaczej, w błąd człowieka wprowadzą ... Ci co mnie okradli, to nie są dobrzy. Raz tacy pożyczyli, a przyrzekali, że oddadzą, że wynagrodzą, a teraz nawet nie przyjdą powiedzieć, żeby poczekać. Jednemu pożyczyłam dwa tysiące, drugiemu stery, trzeciemu pięć tysięcy, bo ja miałam pieniądze. Świnie chowałam, później rzeźbiłam. To już będzie parę lat, jak pożyczyłam, a tera nie chcą oddać. Przeszły lata i nie oddają ... W kodeksie moralnym Heleny Szezypawki trzy wartości uznano zostały przez nią jako najważniejsze: — Honor mieć, uszanowanie u ludzi i sławę. To je najważ­ niejsze. Sława, to znaczy, żeby ludzie dobrze o człowieku mówili, sprawiedliwie. A honor? Przecież jest „Honor Marija" ... Żeby człowiek był czysty, żeby był wysławiony od ludzi, że to dobra dusza ... Rzeźb swoich to ja nie wykonywałam dla sławy! Nad któ­ rymi pomyślałam, to zrobiłam ... Robić im, ludziom znaczy, dobrze! Liświacza to ja nie lubię szanować. So takie, t u z a p a l i , t u z a g a s i . Liświacz, to taki f a r y z e u s z , to on się samochwali, a nigdy nie przyjdzi, jak mówi. To taki człowiek! To łun wodę pije. Tak. Nie lubię tych faryzeuszów, wolałabym nie patrzeć na takiego człowieka. To, żeby człowiek miał poważanie, to jest ważne. Jak czło­ wiekowi odbierzesz honor, to odbierzesz mu życie ... Jakby co gadał na mnie, że ja tam ... łajdacze, tak nie tak, to mnie to nie obchodzi, bo ja tego nie robię. Jakby kłamał, to mnie to nie obchodzi ... Za nic ni mam tego człowieka, że kłamie, ale ci gniewać się na niego nie wolno. Pan Jezus nie kazał się gniewać ... So dziś dzieciaki bez wychowania ... Trzeba wiedzieć, oni chodzą do szkoły, ale Bóg broni od szkoły takiej. Co uważa Pan? Przyjdzie taki i przymierzy mnie do siebie i powiada — o, jaka malutka wyrosła. Mój Boże, to ja winna, żem malutka. Mój Boże, ni za wielki nie winien sobie i malutki nie winien, jaki go Bóg dał i wyrośnie, i jo. I trzeba Bogu dziękować i tylko honor swój postawić, żeby być c z ł o w i e k i e m , nie osiustem i nie kłamcą. Toto powinno człowieka sławić. Spróbujmy poznać jeszcze odczucia estetyczne Heleny Szezypawki. Odczucia te ściśle się wiążą z jej wyobrażeniami religijnymi i etycznymi. W t y m , co mówi, powtarza się często słowo ładny, jak mi się wydaje, jest ono dla Szezypawki jedno­ znaczne ze słowami — dobre i dobro. I I . 4. Świnie, drewno malowane, wym. od 7 X 10 cm do 15 X 20 cm. 1 33 �Pojęcia estetyczno — Ładne to są topole, grube już ładne, lata musiały rosnąć ... (rozmowa w czasie spaceru) ... O, jakie ładne te jarząbki, zakwitły, z togo owocu robią takie smory czy cuś na smarowidła jakieś do chleba ... Najbardziej podobają mi się róże. Dlatego, że są ładne. Te kwiaty, co rosną na łąkach, też ładne (bez przekonania). Rozmaite. Ale już nie są tak ładne jak róże. Nie! Różowo, czerwone, to najpiękniejsze kolory, ale 'i niebieski. — Dlaczego niebieski ? — Bo ładny. — A żółty kolor ? — Też ładny. — Dlaczego babcia maluje jeźdźców na czarno. — Czasem, jak ta farba nadaje się na czarno, to tyż maluję na czarno. (O krajobrazie:) — Górzysto, to mi się nie podoba. Dlatego, że to już nie je tak ładnie, bo na dole już nic nie widać za górą. — — No, ale można na górę wejść i z góry popatrzeć. — Nuu, alo to ciężko wejść, to ja już tam nie chcę wchodzić i oglądać ... O, jak widzi wszystko daleko, o, jak tu, tam — Gójsk widać, o, to ładnie. Z drzew to mi się podoba lipa. Dlatego, że ona ma swoje kwiaty takie, co nawet dobre są na herbatę. Brzoza? Tyż dobra (niezdecydowanie). Ładna i choina, i jeglija. Las łubie jak są jagody, bo jagody to lubię zbierać. Najpiękniejszy to jest m a j . Dlatego to, że wiosna idzie piękna. A zimy nie lubię, bo zimno. Nie, togo nie wytrzymuje. (O szronie na oknach:) — Prawie że niektóre nawet i ładne. Nawet ładne te kwiaty, taki rys ładny mają. Ale to jest jednak niedobre, bo to zima ... — Czemu nie popatrzę, popatrzę ... Nuu, i mówię se, żeby takie wyrobić ładne kwiatki ... Człowiek jak jest taki średni to ładny! Żeby był podług wysokości kształtny i grubości szeroki. Mnie się podoba jak jest wszystko takie podług siebie. A jak już są takie niekształtne, to mi się nie p o d o b a ! Za szczupłe nieładne i za grube nie­ ładne ! Tylko takie ś r e d n i e ! ... Tak, jak moja (mowa o Syskowej, która obecnie opiekuje się artystką), to ł a d n e ! No i żeby byli trochę rumiane (Syskowa ma bladą cerę), jak takieś blade, to już nie wydają się ładne ... — Pyta pan o zielone oczy. Odpowiem od razu: to takie k o c i e oczy — zdradliwe. To niedobre oczy, to takie naprawdę zdradliwe (mówi to jednak ze śmiechem, z właściwą sobie weso­ łością). O, niebieskie oczki, to ł a d n e ! Tak, ładne są oczki niebieskie ... I ... czy ja wiem, takie, jakie mam ja (wesoło). Inni tyż mają takie ł a d n e , niebieskie oczki. — A jakie oczy ma babcia ? — Ja tam mam piwne (mówiąc to, przygląda się moim oczom). — Piwne? — Ko, j o ! — E, przecież są b ł ę k i t n e . — Tak? — Tam! — Nu, m o ż e ? ? ? I wpatruje się w moje oczy, które nie są nawet szare saj właśnie piwne i przekrwione. Osłaniają je ponadto przyćmiona okulary ... A jakie mają oczy krowy ? One mają — odpowiada Szcza pawka — oczy m ą d r e , one widzą wszystko. One rozumieją jak oczy baranów i świń, wszystko, co spotkać je może od czło wieka. Oczy krowy rozumieją więcej niż oczy barana. Bo krowi doi się parę razy na dzień ... A barana zarzyna raz do roku . I Krowa to jest bardzo myślące stworzenie. Ona w i d z i i rozumie zamiary człowieka. Tylko ona, żadne inne zwierzę. Nawet ko tak jak krowa nie zrozumiał zamysłów człowieka... Tyłki krowa potrafi przyglądać się człowiekowi. I o n a go widzi i stalą obserwuje. Właśnie krowa! To stworzenie, które nazywają bydle, chociaż cenią je bardziej niż dzieci. A stratę krowy opla* kują mocniej niż bliskiego człowieka. Ja to rozumiem, ale i sil zadziwiam: bo po co mówią na krowę — bydle ?. Piękna krowa, to wiadomo, ma wymię pod sobą d u ż ej Cycki jej są zdatne i miętkie do dojenia ... U niej różki powinny; być ł a d n e . No, żoby była ł a d n a ! Zaś konik, żeby był ł a d n y , musi być p ł a s k i , k r ó t ­ k i e g o łba, a karczek musi nosić w g ó r z e . Powinien byd maści gniadej. Jest wtedy naprawdę ł a d n y ! No, kasztan tyż ł a d n y ! Oj, ł a d n y . . . — A koń biały? — Nie. Nie!—Dla-1 czego ? — Bo już ono t a k ą grykę mają na sobio (gryka w kułturzo chłopskiej jest symbolem nędzy i niedostatku). W pańszczyźnia­ nych czasach i później chłopi wypiekali chleb nie z żyta, lecz: z gryki. Nie opodal Sierpockiogo na białego konia mówią wprost — j ŚMIERĆ ... — Grykę mają — powtarza artystka. —• Takie placuszk mają na sobie białe jak kwiatki gryki, s ą t e k o n i e n i e ł a d n e ! ... Bida (czyli takie konie) schodzi się z nędzą A p ie n i ą d z e t o s i e s c h o d z ą z r o z k o s z ą . — Koń jest przedmiotem największej fascynacji artystki, zwłaszcza koA z jeźdźcem. Wydaje się to zaskakujące dla mieszkańców miasta, lecz na wsi nie jest odosobnione, spotykane zwłaszcza u rzeźbiarzy zamieszkałych w różnych częściach kraju . 2 A oto co artystka mówi o innych stworzeniach. — GĘSIAKI . . . t o ł a d n e b a r d z o stworzenia. Są ł a d n e z a w s z e ! Jak one umieją ze m n ą rozmawiać. One mi wszystko powiedzą. One m i nawet powiedzą, jak gęś wysiadywała je. Jak z nimi r o z m a w i a ł a . A poza t y m są to stworzenia, które umieją się nakarmić s a m e . Une potrafią pokazać, jak matka na gnieździ głową ruszała ... Jak myślała o tych małych gęsiakach ... W cza sie rozmowy przywołuje do siebie chodzące w pobliżu stadi �— Doprawdy ? — Ja panu powiem, może rzeczywiście Pan Jezus zwraca uwagę i na takiego bocianka. Czy ja wiem ? Wiem jedno, że gnia­ Kieruję rozmowę na temat ptaków. Oczywiście zapytuję, zdo bocianowi należy wiązać, a nie zbijać żelaznymi gwoździami. co myśli o skowronku. Można go umieścić na bronie laskowej (jak wiadomo bez gwoździ — Skowronek, to ł a d n e stworzenie. O n tak ładnie się żelaznych), można wreszcie zrobić mu gniazdo na kole od wozu, krąży. I ... Wyśpiewuje. A jak skrzydełkami robi, to i w y ­ usuwając z koła obręcz i tuleję z piasty ... Wtedy w gniazdo sp i e w u j o. Taki to jest un skowronek. grom nio uderzy! Tyle to ja wiem ... A żeby był gwóźdź żelazny Zaś jastrząb, o, to p a s k u d n o s t w o r z e n i e . — Dla­ w jego gniazdku, to on mówi — (że grom) trzaśnie! A więc czego ? — Jak to dlaczego ? — On dusi gęsiaki i kurczaki. — Czy bocian wie, iż gdy będzie żelazo — grom trzaśnio. Jego możli­ mimo to jastrząb jest ptakiem wyglądającym ładnie (szykow­ wości opiekuńczo uzależnione są więc od zachowania ludzi, którzy nie). — NIE!!! Natomiast boeianek to jest stworzenie ł a d n e . oczekują jego „mistycznej" opieki. Na ten temat napisano wiele, Dlaczego ? — Bo on jest ł a d n y . — Dlaczego ? — Bo przy­ a i ja dałem się w to wciągnąć. Życzliwego czytelnika odsyłam chodzi już wiosną i k l e k o c z e ! do mego tekstu na temat ofiar z bocianich łap składanych na — Prawdą jest (zapytuję), że bocian chroni zagrodę, dom, drzewach strzegących chłopskich gospodarstw . obejście od g r o m u ? Ale artystka nasza inny ma stosunek do bociana niż etno­ gąsiąt i z każdym rozmawia po swojemu, w sposób nie do prze­ kazania. 3 — Tego to ja nio wiem! Nic o t y m nie wiem. grafowie śledzący relikty dawnych pogańskich wierzeń — do mi35 �tycznego „Wojtka". Traktuje bociana tak jak się na wsi traktuje mysz czy kota. Artystka — mimo że rzeźbi chętnie bociana — ustawia go w hierarchii wartości związanych ze zwierzętami poniżej konia, kro­ wy,nawet kury lub gęsi, nie mówiąo już o świni, którą ceni najwyżej. Właśnie świnie w hierarchii wyznawanych przez nią wartości estetyczno-etycznych (bynajmniej nie utylitarnych) zajmują naczelne miejsce. Najwyższą pozycję, punkt odniesienia dla oceny otaczającego ją świata. Znając niejednego artystę, w szczególności chłopskiego, przyznaję, po raz pierwszy spotkałem się z tak kategorycznym i odbiegającym od ogólnie obowiązujących norm — wyznaniem szczególnej postawy estetycznej i zarazem e t y c z n e j . Taka ocena świni, której nadaje się u nas tyle znaczeń o charakterze oszczerczo-pejoratywnym, jest prawdziwym ewenementem kul­ turowym, jest czymś wyjątkowym, niebywałym. Postaram się dalej wykazać związek między tą postawą artystki a jej d z i e ­ ł e m rzeźbiarskim. Wróćmy jednak do opinii artystki na temat stworzeń. Zgodnie ze stosowanym wcześniej kwestionariuszem, pytam artystkę o najwiotsze i najbarwniejsze stworzenia, o motyle i ważki. •— A co to takiego te ważki ? Obecna przy rozmowie dziew­ czynka, chodząca do szkoły i znająca dobrze ważki, podpowiada babci o co chodzi. Ale jest to daremne. Szczypawka odpowiada: nie interesowały mnie te w a ż k i ! Ani motyle. To szkodniki i już. Chociaż mają, mają takie oczka, takie graniaste. Ale te białe — chociaż największe z nich szkodniki, bo zżerają kapustę — one są ł a d n i e j s z e . . . J e ż ! O t o n i ! One p o d o b n e s ą do d i a b l a My go nazywamy złym duchem (ale mówi to pogodnie, be złości). To zły duch, taki jeż. To marne toto! P a s k u d n i — Za to są k o s y ładne! ... One tak ładnie śpiewają. No, i z a j ą c z e k też jest ł a d n y ... Ale artystka najczulej, z całą tkliwością zwraca się do zwii rząt z najbliższego otoczenia — gospodarczych. Dzieciulki chodźta, chodźta moje z b a w i e n i e — móii to do gąsiaków, które w czasie rozmowy kręcą się gromadni wokół nas. — Taki gąsiak, to pokaże nawet, jak kwoka na jajk pożywała. Pokaże, jak łebkiem otrząsała, jak się martwiła ii jajkach ... Wszystko m i taki gąsiak pokaże. I to tak rozumj łajdak (mówi to z ogromną czułością). Na gęsi woła się buchny, libuchny, l i b u o h n y , l i b u l k i , d z i e c i u l k i (bardziej niż czule). Pieki, pieki, piekulki ... Tak woła się na owce i barany. A ii indyki woła się gulusie. G u l u s i e ! A na kaczki, to tasiuchn t a s i u c h n y . . . No i na kury cipulki, cipulki, dzieciul dzidziusie... Wróćmy jeszcze do poglądów artystki na temat jej stosunM do świń. — Jakem młoda była, najlepiej podobały m i się Świna żeby je chować ... Mnie świnie to się słuchały. Jak ja jem po wiedziałam jak było brak je zająć, to ja poszłam i mówił m a t u 1 k i chodźta! Wzienam kawałek chleba, dałam im ta kawałek chleba i one p o s z ł y z a m n ą . . . Ojej, hodowała! ich dużo i mnie rozumiały. Wszystko rozumiały. Jakem poszła do miasta, to jakem przyszła, to przyniosłaj im paczkę cukierków. I poklękały wszystkie na próg. Bo to bj ten punkt od izby do tej jeich szopni. A ja i m dawała i tak gryzłj I tak g r y z ł y . Tak lubiłam się im przyglądać, jak g r y z ł j U. 7—9. H . Szczypawka przy dopiero co wyrzeźbionym koniu z drewna topolowego, wym. 105 X 100 cm. 36 �To były i są moje najulubieńsze stworzenia. Ja już lubię tylko toto i gąsiaki. Nie żywego nie mam swojego. Ba! Będę komu przeszkadzać ? W kontekście tego, co było mówione poprzednio o stosunku artystki do zwierząt, Czytelnik czuje, jaką ma to pełną goryczy wymowę. — Nawet nie ma pani kota ? — Jak ? Tchy, tchy! Żeby m i pod łóżko nasrał ... Zryć mu jednak dam, bo przychodzi. Skwarków mu dam i , i , i wygnam go precz na dwór!!! Nic nie mieć swojego. Być za wszelką cenę sobą. Być, a nie mieć. Być i tylko być. Może słowa te określają w jakiś sposób wymiar osobowości Heleny Szozypawki, jej poglądów etyczno•estetycznych, wiążących się integralnie ze sobą. Posłuchajmy jeszcze o doznaniach artystki, o jakich nie­ często ma się okazję usłyszeć. — Lubię patrzeć czy słońce zaszło na pogodę, czy na deszcz. Kiedy na deszcz, to się s m o l i punkt nad zachodem, a na po­ godę to zachodzi jasno ... Ja widziałam już, że niebo było całe w z ł e j k r w i. Rano same bumby na świecie byli — tak panie było. I budziłam swoich łudzi, żeby zobaczyli to rano. I zobaczyli, co się dzieje. Świat trząsł się cały i we krwi był cały. K r e w c a l k i o m b y ł a ! I j a widziałam to! Same bumby, sama krew, aż strach było na to spojrzeć! — Artystka miała wizję tę kilka lat tomu w czasach pokojowych. Dzieło — Lubiłam to, świneczkę zrobić. A i gęsiaki. Pełen koszyk zabrała ich „Kultura". I koszyczek zrobiłam taki i m ładny i włożyłam im pełno w ten koszyczek i zabrali!!! Ja to mam wrodzone ... Miałam dwanaście lat, to ja już konika odrobiłam, co jechał ... I krowy odrabiałam ... To już ja miałam takie wrodzenie! Ci, oo jadą na tych koniach, to dragony, żołnierze, kozaki. Te kozaki mieli takie małe koniki, niskie, a te dragony, to wy­ sokie kunie i oienki*. Szczypawka, kiedy była dziewczyną, robiła wozy i naj­ trudniejszą rzecz — koła ze szprychami, dzwonami i piastą. — Mój łojciec to robił, a ja się temu przyglądałam, a potem już umiałam robić to sama (do dziś potwierdzają ten fakt męż­ czyźni z okolicznych wiosek). Łojcieo robił tyż kubełki z klepek, co jest jeszcze trudniejsze ... No to i ja nauczyłam się robić kubełki. Z klepek je robiłam, tak jak to bednarze robią i klepki ściskają obręczami ... Te obręcze zamawiałam gotowe u bed­ narzy i kowali. W rejestrze umiejętności artystki znajduje się również zdolność wypłatania zgrabnych i misternych kapeluszy, chro­ niących żniwiarzy przed słońcem, a także plecenie koszy i wy­ konywanie odzieży bez korzystania z usług krawców. Ale Szczypawka mimo swych wyjątkowych umiejętności i aspiracji artystycznych (a może właśnie dlatego) — nie przywiązuje większego znaczenia ani do wykorzystywanych narzędzi, a t y m bardziej do „preparowania" tworzywa (doboru i suszenia drewna, wyboru farb oraz dodatków przystrajających jej dzieło). — Robię — uważa pan — jak jakie drzewo popadnę. Co kto ma, to od niego wezmę i kupię, i zrobię ... Wystarczy mi, jeśli drewno przez pół roku poma"u wyschnie (inni rzeźbiarze prze­ znaczają na to nieraz i więcej niż dwa lata, mało tego, drewno na powierzchni kory systematycznie nacinają, aby schło umiar­ kowanie, wreszcie kryją je w plewach, które jeszcze bardziej opóźniają właściwy procos schnięcia). Ambicje Szozypawki nie wiążą się z technologią, w rzeźbach zdarzają się pęknięcia, malatura kładziona jest niestarannie (głównie lakiery podłogowe, czarna farba do malowania wozów i biała do okien i drzwi) i to też sprawia, że jej dzieło fascynuje surowością, prostotą i szczerością. — Najchętniej rzeźbię w drewnie lipowym albo kasztano­ wym — to się nadaje do robienia (rzeźbiarze chłopscy bardzo rzadko posługują się drewnem kasztanowym). Brzoza to już twardzizna. Jak jest suchawa, to pomału się w niej coś zrobi i nie popęka okrutnie. 37 �Helena Szezypawka wszystkie swoje narzędzia trzyma pod łóżkiem w pomieszczeniu w pobliżu chlewa. Tam, wśród gwoździ ma siekierkę, nóż składany z dodatkowym trójkątnym ostrzem, pilnik do ostrzenia siekiery oraz jedno zdarto, płaskie dłutko. Chciałaby bardzo mieć nowe, przyzwoite dłuta, prawdopodobnie 0 wklęsłych ostrzach. — Dłuta by mi się przydały, żebym mogła lepiej rzeźbić. — Rzeźbię tak jakbym musiała, tęsknię do tej roboty i sama muszę, muszę (pogodnie), muszę zrobić (wesoło). Rzeźbię no­ żykiem, potem resztę się zrobi, bo tak to siekierką, łonśniczkiern, dłutkiem ... Mam siekierkę, niedużą, ale i niemałą ... To złe dusze przychodzą. I k r e w piją. Komary to też zle dusze. Bo k r e w piją. — Rzeźbię jak już chłodno, po południu. Rano to tak, jeszcze się nie dośpię, bo mnie kasiel zmęczy bez noc. To później, to mi pani przyniesie trochę pożywienia, to trochę zjem. Ba, a jak trochę zjem, no, to m i się spać zachce, to muszę się prze­ spać. To paciorek mówię, to tak. I przespać się. Jak się prześpię, to później wyliżę na dwór. To gęsiaki trzeba popaść, no (apa­ tycznie). No, tam sporządzę kartofle, bo same to się boją. 1 tam taki „par ładny". To tak się w y ź r ą. A ja na to lubię patrzeć, jak tak się wyźra ... Joj, noj ... to nie moje ... (z westchnie­ niem i przekonaniem). Jak je nakarmię, to kłusa lecą do wody. A jak tam ni ma wody, to przyjdą do domu i się napiją, a ja za nimi ... później spać idę. Rzeźbię po południu (niezdecydowanie). Na obiad jem, co je czasem, czasem ryżu ugotują, sukrem posypią, czasem pla­ cuszków upieką, bo się chlebek naprzykrzy, a czasem kartofel­ ków, jak dobre. A tera ich ni majo ... Po obiedzie rzeźbić mi się nie chce .... J u ż nie mogę ... Na drugi dzień, albo wcale tego dnia ... O trzeciej zacznie się, o piuntej czasem ... Ja tam trochę podziabię. Podziabię i cóż — mówię — do tej pory człowiek męczył się, to już nie warto się tera męczyć ... Ja może — mówię — dziś albo jutro się skończę, już ten, już tego, go nima ... Mam już 78 lat (rozmowa miała miejsce w 1975 r.). To są już lata. Ja mówię, nie potrzeba się męczyć ta.k długo. Czasom to śpię dobrze, a czasom to nie mogę spać. Dzisi, aj, to takem przespała, że byłam nieżywa chyba. Nic nie wie­ działam o świecie. Akem odeschłam, to już był dzień ... Wtedy to dla mnie najlepiej, jak ja tak usnę ... To już człowiekowi dosyć. Humor, żeby człowiek miał i sławę, żeby nie przeskrobał jakiego ... i miał uszanowanie ... Staram się być sławną, tak jak ja to lubię. Mnie tam już mało interesuje jak inne robią ... Wójcik (Wł. Wójcik z Osówki) to podobno takie cóś odrabia, to na cały świat się rozchodzi. Podobno umie odrobić. Ale nie wiem, czy to prawda ... Wójcik żyje t u niedaleko i un tyż rzeźbi ... Razem widziała jak niósł na wystawę. To był świniak i ptaszki, takie rozmaite. Świniak mi się podobał. Ładnie wyrobiony, tak jak żywy! Krowy tyż wyrabia, takie leżące — czy podobały się — tak, tak (lekceważąco) ... Widziałam tyż, jak taki Rośkowski (M. Ruszkowski) rzeźbił z Sierpca — może go pa.n znał — już dawno nie żyje. On rozmaite rzeźbił, czasem to m i się nawet spodobało ... • Ale rzeźbić krowy to nieważno ... Rzeźbić trzeba to, co się chce i uważa. Jeżeli jest taka rzeźba, że m i się podoba i uważa, że się ludziom mądrym spodoba, to mnie cieszy ... Podejmijmy wreszcie próbę analizy dzieła Heleny Szczy-i pawki. Analizę tę pragnąłbym rozpocząć od rozpatrzenia dzieła wyjątkowego, które wykonała na mój powtórny przyjazd do niej, w dniu 22 lipca 1975 roku. Jest to figura konia bez jeźdźca, wyjątkowo duża jak na artystkę. Ma ona bowiem 110 cm wy­ sokości a 105 cm długości, podczas gdy Szezypawka ma 155 cm wzrostu. Tułów tego konia, jakby dotykał monolitycznie zbudowa­ nego torsu, który stanowi wraz z przednimi nogami jedną zwartą całość. Głowa jest montowana, wpasowana przy pomocy czopu! i dwóch gwoździ, które zarazem wyobrażają oczy, czaszkę wieńczą przybite do karku uszy. Wspiera się zaś przód tego konia na potężnym tułowiu, obłym bloku. Natomiast od tyluf tułów ten wspierają nogi wpasowane z zastosowaniem techniki ciesielskiej, takiej jak przy - łączeniu belek przy konstruowaniu budynków mieszkalnych. Do nóg konia domontowane są płaskie drewienka — kopyta. K o ń ten ma ogon z naturalnego włosia.; Jest to kita zawiązana na supeł. I jest pierwszym przejawom odejścia artystki od dotychczasowego zwyczaju dorabiania ko­ niom k i t zwisających. W rzeźbie tej posługiwała się artyrstkaj od początku do końca materiałem obrabianym narzędziami, nie" korzystając z form naturalnych, takich jakie można zaadoptowa z odpowiednio dobranych form pnia z odroślami — gałęziami (z takiej techniki korzystała przy rzeźbieniu przede wszystkim bocianów, a także jeźdźców — „dragonów, kozaków, żołnierzy"). r Słusznie pisano o Szczypawce, że rzeźbi posługując się siekierą, ale nie wyczerpuje to rejestru używanych przez niaj narzędzi. Korzysta bowiem z dłuta, a nawet ze świdra (o śred-1 nicy 2 cm), którym wierci otwory na ogony wykonane z koń-j skiego włosia. Ewenementem w wiejskiej twórczości rzeźbiarskiej j jest świadomy dobór przez Szczypawkę narzędzi w zależności: od celu, jaki sobie stawia. W niektórych przypadkach wykorzy­ stuje formę naturalną — np. rzeźbiąc bociany czy postacie \ I I . 10—13. H . Szezypawka pokazuje wyrzeźbione przez siebie ptaki: gąsię, skowronka, bociana i słowika. Rzeźby w drewnie lipowym, malowane, wyk. w latach siedemdziesiątych. 38 ��jeźdźców (tuiów rzeźbi w pniu, natomiast rozgałęzienie konarów wykorzystuje jako nogi postaci) — w innych przypadkach po­ dejmuje skomplikowane i wymagające wyjątkowego kunsztu technicznego działania konstrukcyjne (jak choćby w budowie bryły konia). Przypadkowego widza najbardziej intrygują w rzeźbach koni ogony z naturalnego włosia. Geneza takiego rozwiązania wiąże się zapewne z powszechnie spotykanym zwyczajem docze­ piania ogonów i grzyw z sierści zabawkom — konikom,' sprzeda­ wanym do dziś na jarmarkach, szczególnio południowej Polski. Jak twierdzi artystka, zaczynała rzeźbić od koni i im jest wierna do końca. Wynikało to z pragnienia posiadania tego, co w ozasach jej młodości było „zabawką", największą atrakcją jarmarków. Ale donioślejszą bez porównania sprawą jest to, że Helena Szczypawka należy w Polsce do zupełnie wyjątko­ wych twórców, którzy uznali za najważniejszy dla siebie temat zwierzęoia. Artystka szczególną rolę wyznaczjda t u świni. Niestety, kuratela najrozmaitszych oficjalnych mecenasów sztuki ludowej spowodowała, że artystka musiała zrezygnować z rzeźbienia świń i rozpocząć pracę nad całkiem obcym dla niej tematem — łabędzi. Ale nawet i w t y m obojętnym dla niej temaoie zdobyła się na własne, ciekawe rozwiązania. Na ogół rzeźbi ptaki jako monolite bryły, pozornie „wyjąt­ kowo niestarannie". Od tej rzeźbiarskiej zasady odchodzi tylko czasami. Ptakom, które nie są jej bliskie (jak np. łabędzie), stara się nadać ohociażby kolorystyczną formę zgodną z życze­ niami klienteli. W swoim czasie zarządano również od niej, aby zaozęła rzeźbie gołębie. I były to pierwsze ptaki, którym posta­ nowiła przyprawić skrzydła. („Tamte ptaki, co zaczęłam robić, to gołumbki frugające, a te inne to sobie siedzą i dlatego nie mają żadnych skrzydeł."). O ile wcześniejsze rzeźby Szczypawki były wykonane z drew­ na odpowiednio dobranego i przysposobionego, to obecnie, pod koniec swego życia robi je ze swoistą „nonszalancją", na skutek czego pękają w najbardziej nieoczekiwanych miejscach ... Głęboko to wzruszający moment w jej życiu. Twórczość, która stała się Jej najważniejszą sprawą. Twórczość artystki, która prosi Boga, aby mogła rychło umrzeć. O jej twórczych uniesieniach mówią i wspomagają ją ko­ lejno wybierani przez nią opiekunowie (aktualnie rodzina Syskich w Maluszynie). I oni też w głównej m-erze przesądzają o t y m , że artystka Szczypawka może nadal tworzyć. Prawdziwą ozdobą twórczości artystki są obok postaci zwierząt — rzeźby kapłanów. Rzeźby te pochodzą z lat pięć­ dziesiątych i sześćdziesiątych. W t y m to czasie artystka rzeźbiła oprócz świń figury już nie mężozyzn z sumiastymi wąsami, zawsze podkręconymi do góry (wspominanych dragonów, koza­ ków, żołnierzy), lecz właśnie księży. Są to figury monolityczne, zwarte, samoistne. Żadni jeźdźcy na koniach ... W prywatnej kolekcji Aleksandra Jackowskiego miałem możność poznania dwóch wizerunków księży, jakie wykonała Szczypawka. Jednym z nich jest postać (wys. 35 om) z opuszczo­ nymi dłońmi, przylegającymi ściśle do ciała. Rzeźba ta została pomalowana na biało. „Zdobi" ją tylko czarno pomalowany biret. Twarz prawie nieoznakowana, zagubiona, nijaka. Stopy niewidoczne. Jest to wizerunek kapłana w komży, kapłana peł­ niącego swoje liturgiczne role. Druga zaś rzeźba jest poprzedniej zaprzeczeniem, jest zasadniczo inna. Ręce ma umocowane ru­ chomo, stopy obute, wyraźnie zaznaczone. Twarz pomalowana z lekkim zaczerwienieniem policzków, oczy, uszy, podbródek i nos wyraźnie wyodrębnione i zaznaczone. Cały tułów zamalo­ wany jest na ciemno, ma więc kolor bliski barwie sutanny i jest to niewątpliwie wizerunek księdza widzianego na co dzień. Obok „świątków", „świętuchów" — są to tematy, które ściśle nawiązują do pojęć religijno-etycznych artystki. W dzie­ łach tych zawarta jest kodyfikacja jej prostej, żarliwej i kon­ sekwentnej postawy moralnej. Zachodzi t u bliska, jeśli nie bez­ pośrednia więź między dostojeństwem jej „pacierzy" a sterylną, w pełni konsekwentną formą rzeźb, zwłaszcza wspomnianych dwóch kapłanów. Na zdjęciach widzimy artystkę okutaną w chustkę i spódnicę własnego kroju i szycia. Wygląda bardziej niż ubogo, wręcz biednie. Ale na innych zdjęciach, w lekkiej kretonowoj sukience wydaje się znacznie schludniejsza. Tę sukienkę założyła na 22 lipca 1975 r. Tegoż ranka — mimo trudnych warunków — umyła się po raz pierwszy od roku. Fakt ten zbiegł się z ponow­ nym moim przyjazdem do artystki. Nie piszę o tym, by kokietować czytelnika intymnymi szczegółami z życia artystki, lecz by zwrócić uwagę na więzi, jakie istnieją dziś między współczesną twórczością „ludową" a bodźcami pochodzącymi z zewnątrz, nie z własnego środowiska. W przypadku naszej artystki krąg ludzi rozumiejących i doce­ niających jej twórczość sięga po Nowy Jork, mały natomiast rezonans budzi wśród miejscowej społeczności. Helena Szczy­ pawka zdaje się rozumieć to, lecz nie do końca jest przekonana, że istotnie znają jej rzeźby i cenią gdzieś w USA czy Belgii. Pyta, czy to rzeczywiście możliwe. W ostatniej rozmowie sta­ ram się ją o t y m przekonać. Fascynuje mnie zarówno biografia Heleny Szczypawki, której udało się przełamać najsurowsze restrykcje konformizmu życia w społeczności wiejskiej, ale jeszcze bardziej zadziwia jej mądrość i inteligencja, sprawiające, że nie rezygnując w niczym ze swych etycznych przekonań, chroniąc z całym samozaparciem wartości moralne — dostosowuje się do warunków, jakie jej narzuca współczesne życie. Żegnając się ze mną, Helena Szczypawka wypowiada nastę­ pujące słowa: — Jeszcze chciałabym zrobić jednego konia. Nio. Nie jed­ nego, ale wiele! — Nie wiadomo, jak m i tam zdrowie pozwoli ... Jak bym była zdrowa, to lubię straśnie robić! Ale jak bym nie­ zdrowa, to ... — A potem dodała, i były to już ostatnie słowa, jakie od niej usłyszałem: Tylko z Bogiem przez życie ... Tylko w i a r a człowieka uszczęśliwia, a nie żaden majątek. * Chciałbym jeszcze powiedzieć, że dzieło — szczególnie tak zwane współczesne, nawiązujące do „modnych kierunków" roz­ woju sztuki — może być wątpliwe, budzące sprzeciw czy po prostu mierne. Jak wiadomo, nasze sposoby pomiaru jogo rzeczy­ wistych wartości formalno-ideowych bardzo często zawodzą. Ileż to „dzieł" chwalono, a w ostateczności historia uznała je za koszmar zaśmiecający, i tak dostatecznie zbrudzoną procesami cywilizacyjnymi, współczesną rzeczywistość. W świetle tych uwag wydaje mi się, że wartości etyczne, świadomie i z całym naciskiem przez swoje życie dokumentowane — jak w przy­ padku Heleny Szczypawdd — związek tych wartości z samą twórczością•— są n i e z a w o d n y m , i jak sądzę, nie zawsze dostatecznie docenianym ostatecznym kryterium oceny dzieła. PRZYPISY 1 Wystawa odbyła się w Państwowym Muzeum Etno­ graficznym w Warszawie od stycznia do lipca 1975 r. Por. A . Kunczyńska-Iracka, Wystawa „Sztuka ludowa w XXX-leciu PRL", „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1975, nr 3. Pierwszy zwrócił uwagę na Helenę Szezypawkę Marian Przedpełski — wielki miłośnik ziemi sierpeckiej. Por.: Współ­ cześni rzeźbiarze ludowi powiatu sierpeckiego, „Pol. Szt. lud.", R. X V I , 1962, nr 2, s. 101—105. Autor walnie przyczynił się 40 do rozkwitu twórczości zapoznanej całkiem artystki. Później pisał o rzeźbiarce Marek Arpad Kowalski w art. Sierpecki ośrodek rzeźby ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. X I X , 1965, nr 3, s. 147—156 i w książce Śladami świątków, Warszawa 1971, s. 79, 109, 124, 126, 128. Przykro jednak, że nie wspomniał w tej książce o swym prekursorze, choć uczynił to przedtem w artykule. Szezypawkę wymienia również Antoni Lorenc, Rzeźbiarze powiatu sierpeckiego, katalog wystawy, Sierpc 1974 r. W katalogu t y m odnajdujemy �I I . 15. Ktiądz, drewno lipowe, malowane, wys. 32 om, ręce ruchome. Wyk. ok. 1965 �I I . 16. K u r y , drewno lipowe, malowane czerwosą farbą do podłóg, wym. 5 X 15 cm i 4x 13 cm. najpełniejszy rejestr działających w Sierpeckiem ponad trzy­ dziestu artystów rzeźbiarzy. Rzeźba Heleny Szczypawki zwróciła również uwagę dzien­ nikarzy. Por.: Krystyna Siemiatycka, Smutne ptaszki babci Heleny, „Kobieta i Życie", 1975, nr 30, s. 3. Zdumiewające jest, jak zbieżne są poglądy estetyczne artystów ludowych. Poglądy Heleny Szczypawki nio odbiegają w przypadku takich zwierząt, jak jeż, czy owadów, jak motyle i ważki od opinii wyrażanych przez artystów działających na drugim krańcu Mazowsza, pośród Kurpiów. Por. wypowiedzi Golana i Skrodzkiej, które drukowałem w następujących po­ zycjach: Jacek Olędzki, Rzeźba w drewnie z północnej Kurpiow­ szczyzny, „Pol. Szt. lud.", R. X V I I I , 1964, nr 3, s. 154—158; tegoż, Tradycyjne poglądy im piękno przyrody w wypowiedziach chłopów kurpiowskich, „Pol. Szt. lud.", 1963, nr 2, s. 102—111. W podtekstach wymienionych tekstów pojawiają się również wypowiedzi o charakterze zdecydowanie etycznym, jak choeiażby Szczypawki — cytowana jako motto artykułu. Autorami po­ dobnych wypowiedzi na terenie Kurpiowszczyzny byli artyści tej miary, co rzeźbiarze Jan Sęk, wspomniany Franciszek Golan 2 (wyjątkowo ostro oceniający najbliższe otoczenie), a także Konstanty Chrostek, Bolesław Polak, w szczególności wybitna artystka-wycinankarka Rozalia Skrodzka (która powiadała wprost o motylach: „... jest tego a jest. Nie chcę już sobie o nich wspominać!"). Albo wypowiedź nie mniej znanej i cenionej artystki: „O matko moja, jakie są rozmaite robaki (chodzi 0 ważki i motyle — J. O.). Na każdego bym pantofla zdjęła 1 zabiła." W świetle tych wypowiedzi wielokrotnie przeze mnie cyto­ wanych poglądy Heleny Szczypawki zaliczyć należy do naj­ bardziej umiarkowanych, szczególnie powściągliwych. Ale nie można tego odnieść do całości poglądów estetyczno-etycznych interesującej nas artystki. 3 Inne zasadniczo rozumienia roli bociana w życiu zagrody wiejskiej stwierdza się już na Podlasiu. Por.: J. Olędzki, Doroczne pieczywo obrzędowe północno-wschodniej Polski, „Pol. Szt. lud.", R. X V , 1961, nr 1, s. 18—19. Chodzi o składanie tak zwanych busłowych (bocianich) łap — jako dar-ofiarę na gniazdach bo­ cianów z nastaniem wuosny z dniem Zwiastowania. Fot.: M. Browarskl, T . Listopadzki — ¡1. 5, 0,16; J . Olędzki il. 1—4, 7—15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1946abe333b33b8575a60509d313575.pdf 00b50312dc3b2eda69b201f19566bd82 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4182 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource estetyka ludowa rybołówstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3900 Title A name given to the resource Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.73-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki WYPOWIEDZI R Y B A K Ó W KURPIOWSKICH O W Y G L Ą D Z I E RYB (Przyczynek do badania poglądów estetycznych ludu) Poglądy estetyczne ludu stanowią zagadnienie zba­ dane w stopniu wręcz znikomym. Poza Sewerynem Udzielą, który jeszcze w 1883 r. opublikował swoje „Poglądy estetyczne ludu ropczyckiego", jedynie Ta­ deusz Seweryn i Mieczysław Gładysz wzbogacili naszą wiedzę o poglądach estetycznych ludu. Temat podjęty przez autora niniejszej rozprawki może wy­ dać się nader zawężony, Redakcja publikuje go jed­ nak z nadzieją, że zagadnienie samo, leżące jak do­ tychczas niemal odłogiem, doczeka się poważniej­ szych i bardziej wszechstronnych opracowań. Czas mija, wieś zmienia się, i jeśli badania takie nie zo­ staną podjęte w najbliższym okresie, istnieje poważ­ na obawa, że już wkrótce podejmując zagadnienie z zakresu poglądów estetycznych ludu opierać się będziemy jedynie na domysłach i przypuszczeniach. Redakcja Wartość estetyczną dzieł sztuki ludowej często przypisuje się wyłącznie wrażliwości estetycznej ich twórców. Jednak wydaje się, że szczególnie u arty­ sty ludowego, bardziej aniżeli u twórcy — przed­ stawiciela sztuki oficjalnej, wartość estetyczna dzieła jest często wynikiem działania wielu czynników nie związanych bezpośrednio z samą wrażliwością arty­ sty. Pozbawiony krytycyzmu stosunek do problemu wrażliwości estetycznej twórców ludowych wystę­ pował jaskrawo zwłaszcza w ocenie ich pobudek twórczych przy przedstawianiu wszelkich zjawisk ze świata przyrody. Wyniki analizy tych właśnie pobudek najczęściej afirmowały ludową wrażliwość estetyczną. Materiał zawarty w artykule nie zmierza do roz­ strzygnięcia, jaką wagę ma estetyczna wrażliwość artystów ludowych w procesie tworzenia dzieła sztu­ ki. Jest on tylko przyczynkiem sygnalizującym za­ gadnienie, które można by opracować szerzej dopiero na podstawie grutownych badań terenowych. Przy­ taczam wypowiedzi rybaków kurpiowskiej Puszczy Zielonej, związanych z rybołówstwem zawodowo i niezawodowoInformatorami moimi byli głównie ludzie. starszego pokolenia, urodzeni w siedemdzie­ siątych, dziewięćdziesiątych latach X I X wieku, a więc zebrane dane odnoszą się głównie do końca XIX i początków X X w. W mniejszym zakresie, dla porównania, przeprowadziłem rozmowy z informa­ torami, których lata młodości przypadły na okres późniejszy — między pierwszą a drugą wojną świa­ tową . Celem wywiadów było uzyskanie z jednej strony danych o znajomości cech różniących poszcze­ gólne gatunki ryb (kształt, barwa, kolor itp.), a z drugiej •— zebranie właściwych ocen i opinii wyrażających stosunek do wyglądu ryb. Interesujące było skonfrontowanie wiedzy o zewnętrznych ce­ 2 chach ryb z rzeczywistą wrażliwością na ich este­ tyczne wartości'. Oto kilka spośród zebranych wypowiedzi na temat różnic występujących między poszczególnymi gatun­ kami ryb: „...Jaź burawy na plecach, ciemny, ma grubą łuskwę, najsmacniejsa tłusta ryba. Płotka cyrwune ma ocy, a chuda jak descka . Skocka małe ma sksele"', bilasta, duzo ma mięsa w gzfolecie. Kleń podobny do brzamy, siwsy jeno i więcej okrąg­ ły, a dobra, tłusta ryba."" Koza jek cybuch cernowata, na podobno kiełbia, tylko cienka. Katy długie, śwycące, w tym boku i w tym kolce, nie majo nięsa." „...Murany jek płotki, jeno ocy inne. Carne, nietęgo serokie, ale walnie ugrube. Kiełbzie plecy majo siwe pod bełkiem białe", to suraki. To dobre rybki, nie tsa ich pokryzać." „Scubły to dłuskie, pyski majo walne, a na sobie k s i a t y „ P s i s k o z długi jek żmija, pysk ma jek zaba. Cały bręgowat y . Nięso ma nawet słodkie." Czy wreszcie tego rodzaju wypowiedź: „Ryba to mały robacek, a ma jek cłoziek swój sukmanek." We wszystkich przytoczonych wypowiedziach moż­ na dostrzec wyraźnie reagowanie na barwę ryb —• na kolor ich oczu, płetw, łusek itp. Świadczą o tym określenia w rodzaju: „bziały", „bilasty", „blady", „sary", „siwy", „siwsy", „carny", „cyrnowaty". (np. „jek cybuch" czy „sadze"), „ciemny", „żółciuchny", „śwycący", czy też „cyrwune ocy", „cyrwune sksele", „wielkie łby", „małe sksele", „gruba łuskwa", „w bręgi", „bręgowaty", „w ksiaty" itp. Jednocześnie to­ warzyszą im określenia, które charakteryzują kształt ryb, jak np.: „seroki", „okrągły", „więcej okrągły", „nietęgo seroki", „ale walnie ugruby", „jek descka", „płaski", „cienki", „długi", „długowaty", „ma zgarb" itp. Charakter wszystkich tych określeń potwierdza znaną prawdę, że ludność chłopska odznacza się dużą spostrzegawczością i lapidarnością sformułowań. Jakiego znaczenia nabierają na tym tle wypowiedzi, w których zostało wyrażone nie tylko odczucie kształtu, barwy i koloru, ale również ocena ryb pod kątem ich wartości estetycznych i materialnych? Opinie, które podam, są odpowiedzią na następu­ jące pytania kwestionariusza: „która ryba ma ładny wygląd zewnętrzny?" oraz „która ryba jest smacz­ na (dobra)?" — Oto kilka spośród zebranych wypo­ wiedzi rybaków: „Ryba najładniejsa cy najsmacniej­ sa l i n . Liny to som ładne, bo tłuste, takie aż się świecą." „Najładniejsy to lin krótki, a i z kilo wazy, a scubeł dłuski i mało wazy." „Najładniejsa ryba kiełp, bo ona tłusta i ma w sobie nięsa." 4 7 8 10 11 1 3 14 15 16 17 18 19 1 73 �„Najlepiej mi się podoba scupak, ona ma najlepse nięso." „ N i e to najlepsa ryba węgorz, bo ona najtłustsa. Toć on scupak tez dobry, ale on chudsy. Wszystkie ryby dobre jek ełoziek zdrowy... Jek duza, to każda ładna. Nieraz karp wlizie, to taki seroki... Każda ryba ma wygląd, jak ona je walna." „Najładniejsa to jest ryba lin, bo jest zółciuchna, jekby ufarfoowana, a inne brzydkie, bo majo duzo ości w sobie." W przytoczonych wypowiedziach dostrzega się, że kryterium walorów estetycznych ryby jest przede wszystkim jej wartość materialna. Najładniejsza czy najpiękniejsza ryba to ta, która ma najwięcej tłusz­ czu, której mięso jest najbardziej pożywne i smacz­ ne. Takimi rybami są najczęściej liny i kiełtoie. Nie należą do nich płotki, szczupaki czy jazie. Tego rodzaju odczuwanie wartości wyglądu ryb było wśród badanej grupy rybaków najbardziej po­ pularne na przestrzeni kilkudziesięciu ubiegłych lat. Wyraźne natomiast reagowanie na estetyczny wygląd ryb spotyka się o wiele rzadziej. Wypowiedzi, w któ­ rych ten moment znalazł swe odzwierciedlenie, są szczególnie interesujące. „Najlepsy po świętej praw­ dzie węgor i okoń. Scupak to suchy. Najładniejsa ryba to scupak, bystry, chyży, fest." „Lin cy jaź to smacniejsy, ale on taki bury, a scupak to taki biały." „Ze wszystkich ryb najlepsy węgorz... ka­ wałek zji i można chodzić. Najsykowniejsy to chyba scupak, bo ma ksiaty po sobie." „Najlepiej m i się podobuje lin, bo on jest najsmacniejsy. A na wygląd to scupak, bo łun jest ładniejsy. Inne to takie łuski majo, a scupak to ma takie ksiaty jek jepka , a płot­ ki to majo łuskwiny." „Najładniejsy z wyglądu karaś, bo ma jakiś złoty kolor. W ocy świci jek złota blacha." W tym wypadku wskaźnikiem oceny wyglądu ryb są określenia w rodzaju: „biały" jako przeciwień­ stwo „burego", „świci jek złota blacha", „ma ksiaty po sobie", „ma ksiaty jek jepka", „bystry", „chyży", „fest" itp. Przy użyciu tego rodzaju określeń za ład­ ne uznane zostały ryby mniejszej wartości material­ nej, głównie szczupak i w pewnym stopniu karaś. Występowanie wśród badanej grupy rybaków kur­ piowskich tych dwóch skrajnych stanowisk w ocenie wyglądu ryb nasuwa następujące uwagi. Wyrazicie­ lami opinii, w których nie zwrócono uwagi na este­ tyczne wartości wyglądu ryb, są przeważnie rybacy starsi, osiemdziesięcio-sześćdziesięcioletni, a w mniej­ szym stopniu rybacy średniego pokolenia. Rybacy zaś młodsi (w Wieku do 35 lat) reagują już inaczej, kryteria ich ocen nie są już tylko pod kątem ma­ terialnym, użytkowym. Może to świadczyć o stop­ niowej zmianie poglądów estetycznych w kręgu lud­ ności Kurpiowszczyzny. Czy zmiana ta dotyczy wszelkich dziedzin świata przyrody — trudno jest stwierdzić, zebrany materiał jest na to niestety zbyt nikły. Nasuwa się pytanie — w jakim stopniu wypowie­ dzi tych młodszych rybaków mogą stanowić podsta­ wę do wnioskowania o wrażliwości estetycznej chłopstwa. Odpowiedzieć na to pytanie jest trudno. 2 2 23 21 25 28 27 28 20 30 31 74 Właściwa interpretacja przedstawionego materiału wymaga znajomości całego szeregu dodatkowych wy­ powiedzi, w których wyraziłby się sposób reagowa­ nia na wartości estetyczne innych dziedzin świata przyrody. Szczególnie konieczne byłyby tu wypowie­ dzi oceniające przedmioty czy zjawiska, które nie posiadają wyraźnych wartości materialnych, względ­ nie które szczególnie jaskrawo manifestują swe pięk­ no. Jest zupełnie prawdopodobne, że ci sami ryba­ cy, którzy nie dostrzegali wartości estetycznych w wyglądzie ryb, potrafiliby żywo reagować na pięk­ no np. kwiatów, na barwę upierzenia ptaków śpiewa­ jących, czy chociażby na zwinność niektórych dra­ pieżników leśnych. Wrażliwość chłopstwa na war­ tości estetyczne poszczególnych dziedzin świata przy­ rody nie przedstawia się jednakowo. Tak samo zresz­ tą jak prawdopodobnie nie jednakowy, lecz stale zmienny jest zespół wartości w przyrodzie, który wzbudza przeżycia estetyczne. Nie podlega jednak dyskusji, że u niektórych przedstawicieli chłopstwa, a szczególnie u ludzi star­ szych, występuje całkowita niewrażliwość na pewne wartości estetyczne przyrody. Znamienne przy tym jest, że nie wypływa ona np. z niedostrzegania prze­ jawów owych wartości. Wypowiedzi podane na wstę­ pie świadczą bowiem o znacznej wiedzy rybaków jeżeli chodzi o barwę, kolor czy kształt ryb. Jednak z innych wypowiedzi wynika, że ci sami rybacy nie mają żadnego uczuciowego stosunku do tych przy­ miotów zewnętrznego wyglądu ryb. Pod względem estetycznym są im one zupełnie obojętne. Mimo to zdarza się, że dostrzeganie przez chłopów formal­ nych wartości zjawisk przyrody uważa się za wy­ starczający dowód ich odczuć estetycznych. Tego rodzaju rozumowanie w świetle przedstawionego tu materiału wydaje się pozbawione racji. Powszechność omawianego stanowiska w ocenie wyglądu ryb nie stanowi zjawiska wyjątkowego wśród rybaków z Puszczy Zielonej, wiążącego się np. z opóźnieniem rozwoju historycznego tych te­ renów. Można na nie natrafić również wśród ryba­ ków zamieszkujących obszary sąsiednie. Nawet na Mazurach, bez porównania mniej zacofanych spo­ łecznie, pojęcia: ryba „ładna", „piękna" i „smacz­ na" — są dzisiaj jeszcze wśród wielu rybaków jed­ noznaczne . Warto przy tym dodać, że rybacy ma­ zurscy, w porównaniu do kurpiowskich, wyróżniają się na ogół wyższym poziomem umysłowym. Wydaje się, że niejednokrotnie czynnikiem, który oddziały­ wał na utrzymanie się tak prymitywnych poglądów i ocen, nie był bezpośrednio poziom umysłowy okreś­ lonych ludzi, lecz obiektywne właściwości warun­ ków ich życia. To znaczy, przede wszystkim wieczna walka o zdobycie środków do życia, względnie bez­ ustanne pomnażanie posiadanych materialnych środ­ ków bytowych. 32 Na tle omówionego wyżej stanowiska rybaków kurpiowskich w stosunku do wyglądu ryb, szczegól­ nej wagi nabierają opinie uznające rzeczywiste ich wartości zewnętrzne, jak ogólny koloryt, kształt, bar­ wa poszczególnych części, czy też zwinność. Wyra* �zicielami tych opinii są co prawda przede wszystkim rybacy młodsi, którzy dzięki lżejszym warunkom życia (możliwość ukończenia szkoły, kontakt z szer­ szym niż rodzime środowiskiem za pośrednictwem służby w wojsku, radia, prasy, książek, migracja do miast itp.), mogli zerwać z tradycyjnymi poglą­ dami. Ale poglądy takie — chociaż raczej rzadko — występują również i u ludzi starszych . 33 PRZYPISY 1 Rybołówstwo w kurpiowskiej Puszczy Zielonej uprawiano do ostatniej wojny. Istniały ku temu sprzyjające warunki naturalne. Przez Kurpiowszczyz­ nę przepływają trzy niewielkie rzeki (Pisa, Omulew i Orzyc) oraz liczne strugi. Kilkanaście lat temu na obszarach między rzekami i strugami znajdowało się wiele małych zbiorników wody stojącej, tzw. „wądołów", oraz rozległych bagien, które obfitowały w ryby błotne. Rolnictwo czy też hodowla nie za­ spokajały potrzeb bytowych większości rodzin kur­ piowskich. Zmuszało to do szukania dodatkowego źródła pożywienia i utrzymania, również i w rybo­ łówstwie. Większość ludności kurpiowskiej trakto­ wała je jako jedno z wielu dodatkowych zajęć po­ zarolniczych. Rybacy należący do tej grupy zajmo­ wali się łowieniem ryb w chwilach wolnych od pracy w gospodarstwie. W końcu X I X i prawie że jeszcze na początku X X w. nie było na terenie Kurpiow­ szczyzny bodaj ani jednej wsi, w której nie zajmowanoby się w ten sposób rybołówstwem. W tym samym czasie byli również rybacy, którzy trakto­ wali rybołówstwo jako .główne źródło utrzymania. Tworzyli oni jednak mniej liczną grupę. Zamieszki­ wali pojedynczo, a niekiedy kilkuosobowymi gru­ pami, wsie położone nad rzekami i strugami. W okre­ sie międzywojennym liczba zarówno jednych jak i drugich poważnie zmalała. Po ostatniej wojnie już tylko w bardzo nielicznych wsiach zachowali się lu­ dzie, którzy sporadycznie uprawiali to zajęcie. Mimo że łowienie ryb dzisiaj już nie występuje powszechnie w Puszczy Zielonej, trwa wśród miej­ scowej ludności żywa o nim tradycja. Wielu ludzi dobrze pamięta, jak wybierano się na połów z pry­ mitywną kłonią, zwykłym koszem, ością, czy nawet bez żadnego narzędzia, licząc jedynie na własne ręce. Ogółem przeprowadzono rozmowy z 50 informa­ torami, w tym z 18 informatorami młodszymi. Niniejsze opracowanie opiera się na materiałach zebranych na marginesie badań terenowych prowa­ dzonych w latach 1956/58 nad zajęciami pozarolniczymi w Puszczy Zielonej. Badania zostały przeprowa­ dzone przez autora w ramach pracy w Zakładzie Etnografii I H K M PAN w Warszawie. „Descka" — deseczka. „Sksele" — płetwy. ' Inf. Piotr Jermacz, ur. w 1874 r., rybak nieza­ wodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Kozioł, pow. Kolno. ' Dotyczy cybucha fajki. Inf. Józef Skonieczny, ur. w 1873 r., rybak zawo­ dowy, gospodarz niezamożny, w. Dąbrowy, pow. Ostrołęka. „Bziałe" — białe. Inf. Józef Szlachetka, ur. w 1889 r„ rybak za­ wodowy, gospodarz niezamożny, w. Szafranki, pow* Ostrołęka. ! 3 4 5 8 9 10 11 „Scubły" — 1. mn. od „scubeł" — szczupak. majo na sobie ksiaty" — mają na sobie kwiaty, dotyczy cętek na skórze szczupaków, „Psiskorz" — piskorz. „Bręgowaty" — pręgowaty. Inf. Stanisław Koprek, ur. w 1897 r., rybak niezawodowy, gospodarz zamożny, w. Klimki, pow. Ostrołęka. „Cłoziek" człowiek. Inf. Stanisław Gwiazda, ur. w 1871 r., rybak niezawodowy, gospodarz zamożny, w. Wolkowe, pow. Ostrołęka. Potwierdzenia stosowania określeń nie wystę­ pujących w przytoczonych wypowiedziach można znaleźć w wypowiedziach podanych niżej. Inf. Józef Serowik, ur. w 1874 r„ rybak zawo­ dowy, gospodarz zamożny, w. Łacha pow. Kolno. Inf. Bolesław Banach, ur. w 1885 r., rybak za­ wodowy, gospodarz zamożny, w. Łacha, pow. Kolno. Inf. Władysław Zalewski, ur. w 1881 r., rybak zawodowy, gospodarz zamożny, w. Gontarze, pow. Ostrołęka. Inf. Piotr Kołodziejski, ur. w 1897 r„ rybak niezawodowy, gospodarz niezamożny, Chorzele. „Nie" — mnie. Inf. Józef Szlachetka, ur. w 1889 r., rybak za­ wodowy, gospodarz niezamożny, w. Szafranki, pow. Ostrołęka. Inf. Jan Puchalski, ur. w 1872 r„ rybak nieza­ wodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Zalas, pow. Ostrołęka. Inf. Józef Skonieczny, ur. w 1873 r., rybak za­ wodowy, gospodarz zamożny, w. Dąbrowy, pow. Ostrołęka. Inf. Piotr Piaścik, ur. w 1869 r., rybak nieza­ wodowy, gospodarz zamożny, w. Jurki, pow. Łomża. Inf. Stanisław Chojnicki, ur. w 1872 r., rybak niezawodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Tartak, pow. Ostrołęka. „...ma takie ksiaty jek jepka" — ma takie kwiaty jak jabłka. Inf. Józef Szczygieł, ur. w 1905 r., rybak zawo­ dowy, gospodarz niezamożny, w. Wyszel, pow. Ostro­ łęka. Inf. Mieczysław Jermacz, ur. w 1925 r„ rybak zawodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Kozioł, pow. Kolno. „Którna ryba najpiękniejsa ja nie ziem, mnie najbardziej się podobuje lin, bo niętki, i stynki, i muranki, bo jek jejusko takie niętkie". (Ludwik Faleński, w. Pogubię, pow. Pisz). „Najlepsa ryba lin, smacny mocno, najgorsa płotka. Lesce to ładne, białe, fein ryby! Wszystkie rybki ładne, tylko jak się wynieskną [wytrą] to chude. Ja rybki łubie!" (Fryc Pacia, w. Piasutno, pow. Szczytno). „Najlepsa ryba lin, mało łościów ma. Łowte ryby smat łościów mają, to kolące. Najładniejsa, którna nie ziem, bo wsystkie złości ni majo i nie pokąsajo nikogo." (Wilim Jabłądzki, w. Rudka, pow. Szczytno). Faktem jest, że niektórzy spośród starszych rybaków mieli również możność zetknięcia się z od­ miennym niż rodzime środowiskiem. Jedni z nich w poszukiwaniu pracy byli w Ameryce, inni służyli w wojsku w odległych krajach Rosji carskiej. Nie­ którzy, bezrolni, wędrowali po pobliskich miastach często zmieniając swój zawód. Wydaje się jednak, że wszystkie te kontakty miały mniejsze znaczenie — jeżeli chodzi o zmianę poglądów — aniżeli kontakty za pośrednictwem szkoły, radia, książek, prasy, z któ­ rymi zetknęli się ludzie młodsi. 11 15 11 15 19 17 18 19 20 21 22 2 3 24 2 5 2 8 27 28 29 30 31 32 ! 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a544192b82b145c337b97148a93ccd1.pdf 84cfa51d16aaf01d59ebf867affc7602 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2785 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2594 Title A name given to the resource Oui, j'en crois / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.65-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Oui, j'en crois J a c e k Olędzki Ryszard Kapuściński, Heban, Czytelnik, Warszawa 1998 Książki Ryszarda Kapuścińskiego to klucz do poznania dzisiejszych czasów. Wypowiedź Andrzeja Wajdy w filmie Filipa Bajona, „Poszukiwany Ryszard Coś związanego z religią, z siłami nadprzyrodzonymi, ze światem obrzędu i ducha, z czymś, czego nie można zobaczyć ani dotknąć, ale co przecież istnieje, i to istnieje bardziej re­ alnie niż wszelka uzewnętrzniona materialność - wywołuje tu natychmiastową reakcję szacunku, powagi, respektu i trochę - lęku. To fragment Leniwej rzeki w zbiorze 30 reportaży z Afryki Ryszarda Kapuścińskiego, Heban. Posłuchajmy dal­ szych uwag znakomitego pisarza na temat kardynalnego za­ gadnienia we wszelkich kulturach, które zachowały wiele ze swej postaci pierwotnej. Wiadomo zas', że kraje współczesnej Afryki, taką postać kultury pielęgnują i z prawdziwą życzli­ wością użyczają obcym. Wiemy, jak kończy się wszelkie igra­ nie z czymś wyższym a tajemnym, panującym a nieodgadnionym - kończy się zawsze źle. W istocie jednak chodzi o coś więcej. Rzecz dotyczy bowiem pytania o źródło i istotę bytu. Myślenie Afrykańczyków, tych z którymi się latami stykałem, jest głęboko religijne. - Croyez - vous en Dieu, monsieur? (Czy wierzy Pan w Boga?). Zawsze czekałem na to pytunie, bo wiedziałem, że padnie, bo mi je zadawano tyle już razy I wiedziałem, że ten, kto mi to pytanie stawia, będzie się w ta­ kim momencie uważnie we mnie wpatrywać, śledzić każde drgnienie na mojej twarzy. Zdawałem sobie sprawę z powagi tej chwili, z sensu, jaki w sobie niesie. I przeczuwałem, że sposób, w jaki odpowiem, rozstrzygnie o naszych wzajemnych stosunkach, a już na pewno o stosunku pytającego do mnie. I kiedy mówiłem: Oui, j'en crois (Tak wierzę) - widziałem po jego twarzy, jaką to przynosi mu ulgę, jak rozładowuje w nim towarzyszące tej scenie napięcie i trwogę, jak go to ze mną brata, pozwala przełamać bariery koloru skóry, statusu i wie­ ku. Afrykanie cenili sobie i lubili łączyć się z drugim na tej wyższej, duchowej płaszczyźnie kontaktu, która często nie da­ wała się zwerbalizować i zdefiniować ale której istnienie i wartość każdy przeczuwał istynktownie i spontanicznie. Na ogół nie musiał to być żaden konkretny Bóg. Taki, którego można by nazwać, a jego wygląd czy cechy jakoś opi­ sać. Chodziło raczej o co innego, o niezłomną wiarę w istnie­ nie Istoty Najwyższej, tej która stwarza i panuje, a także prze­ poją człowieka substancją duchową wynoszącą go ponad świat bezrozumnych zwierząt i rzeczy martwych. Ta pokorna i żarliwa wiara w Istotę Najwyższą sprawia, że jej wysłanni­ ków i ziemskich przedstawicieli również otacza szczególne po­ ważanie i pełna rewerencji akceptacja. Przywilej ten rozciąga się zresztą na całą liczną tu, warstwę duchownych najprze­ różniejszych wyznań, wiar, Kościołów i zgromadzeń, której mi­ sjonarze katoliccy stanowią tylko niewielki procent. Niezliczo­ ne są bowiem w Afryce rzesze mułlów i marabutów islamskich, ministrów setek sekt i odłamów chrześcijańskich, a także ka­ płanów afrykańskich bogów i kultów. Mimo pewnej konkuren­ Kapuściński". cji tolerancja w tym środowisku jest zdumiewająca, a uznanie wśród prostych łudzi - powszechne. (Heban, s. 276-277) W pisarstwie Ryszarda Kapuścińskiego, ten rodzaj refle­ ksyjnej relacji, i zarazem - jak wspomniałem - która doty­ czy kardynalnego zagadnienia w kulturach, cenię sobie naj­ wyżej. Jako niegdysiejszy badacz Afryki, również Kameru­ nu, do którego odnosi się bezpośrednio cytowany tekst z He­ banu, dobrze wiem jak niebywałego doświadczenia, wiedzy, zdolności empatycznych, a najważniejsze talentu literackie­ go trzeba mieć w sobie, aby powstał ów poruszający do ży­ wego przekaz. Przekaz głęboki, poznawczo najwyższej wa­ gi. Ujmuje on nas jeszcze jedną cechą, tą mianowicie, że występuje w nim warstwa osobista, stały zabieg formalny w książkach Kapuścińskiego. Obok ważnych spostrzeżeń, dodajmy uchodzących uwadze nawet wytrawnych antropo­ logów (choćby na temat chodzenia Afrykanów gęsiego), ist­ nieje zawsze kontekst mówiący o samym Autorze, o jego lo­ sie, o okolicznościach gromadzenia przedstawianych wiado­ mości. Dzięki temu, kształtuje się wyrazista dramaturgia w poszczególnych relacjach, a sam Autor staje się bohate­ rem kolejnych zdarzeń. Wiadomo zaś, jakie są najczęstsze zdarzenia w reportażach „korespondenta wojennego"... Lu­ bimy, niestety krwawe opowieści. Stąd też czyta się Kapu­ ścińskiego jednym tchem. I dopiero po zakończonej lektu­ rze, po pewnym czasie, przychodzi moment zastanowienia i uwolnienia się od czarodziejskiej magii dobrej literatury, wartkiej narracji, mocnych rytmów zwięzłych zdań, a także równie silnie uderzających czytelnika słów. W Hebanie taki­ mi słowami są, najczęstsze dwa: piekło oraz panika. Niewąt­ pliwie u wielu, szczególnie tych, którym nie dane było prze­ bywać w Afryce, albo będąc już w niej unikali zbliżenia się do niebezpieczeństw tego kontynentu łatwo jest wywołać zamierzone stany przerażenia i grozy. Ale ujmujący nas cza­ rodziej, bywa że - chcąc nie chcąc - powoduje proste i szczere zadziwienie. Jak to, przestraszyłeś się kobry, która, jak ty nasz bohaterze, schroniła się w opuszczonej przez pa­ sterzy - koczowników lepiance? Przecież, można było ją by­ le czym przegonić! Wydaje się jednak, że Autor chyba wie­ dział o owym najskuteczniejszym i zarazem bezpiecznym pozbyciu się gada. Jednakże skorzystał z ukazania błahego epizodu w taki sposób, by jedni się lękiem napawali, a inni przeżyli wzruszenie, może nawet współczucie skierowane na osobę pisarza. Spotkanie z jadowitym wężem, uśmierza­ nie go za pomocą blaszanego kanistra itd. (fragment repor­ tażu Serce kobry) posłużył wydawcy, szacownemu Czytelni­ kowi do przyozdobienia tylnej okładki, pięknie, w najlep­ szym guście wydanej książki. Przypuszczam więc, że w tym wszystkim kryje się wysokiego kunsztu sprawdzona prakty65 �Tanzania, Masajka reperująca dach domu ulepionego z krowiego łajna. Fot. J. Olędzki ka, jak można i należy zdobywać czytelnika. W Polsce nie mającej najlepszej orientacji o Czarnym Lądzie, a o Murzy­ nach pogłębionej wiedzy, z góry można założyć, że pomysł z jadowitymi stworzeniami chwyci. Natomiast w krajach za­ hartowanych w podbojach kolonialnych opisy przygód z ko­ brami czy skorpionami, może nie byłyby przyjęte jak u nas. Coś o tym wiem. Obserwowałem młodych Anglików i Fran­ cuzów wędrujących przez Afrykę. Zachowywali się tak jak­ by podróżowali po własnym kraju. Byli zaskakująco obojęt­ ni na wszystko to, co dla nas wciąż jest groźne i niezwykłe. Na widok skorpiona reagowali tak jakby widzieli biedronkę lub jakąś liszkę. I zapewne walorem pisarstwa Kapuściń­ skiego jest owa żywa, szczera, zabarwiona grozą reakcja na osobliwości przyrodnicze Afryki. Najwyraziściej ujawnia Autor tę postawę w opisach klimatu, skwaru (piekielnego), piekła duchoty czy wyładowań atmosferycznych, które ma­ ją postać nie znaną Europejczykom: (...). Afrykanin cały czas czuje się zagrożony. Na tym kontynencie natura przy­ biera tak monstrualne i agresywne postacie, nakłada tak mściwe i budzące trwogę maski, takie zastawia na człowie­ ka pułapki i zasadzki, że żyje on w poczuciu niepewności ju­ tra, w lęku i trwodze. Wszystko występuje tu w formie zwie­ lokrotnionej, rozpasanej, histerycznie przesadzonej. Jeżeli jest burza - pioruny wstrząsają całą planetą, a błyskawice rozrywają niebo na strzępy, jeżeli ulewa - z nieba wali się li­ ta ściana wody, która za chwilę zatopi nas i wgniecie w zie­ mię, jeżeli susza - to taka, która nie zostawia kropli wody i umieramy z pragnienia. W stosunkach natura - człowiek nie ma tu nic, co by je łagodziło - żadnych kompromisów, stanów pośrednich, gradacji. Cały czas tylko zmaganie, wal­ ka, bój na śmierć i życie. Afrykanin to człowiek, który od urodzenia do śmierci przebywa na froncie, walcząc z wyjąt­ kowo nieprzychylną naturą swojego kontynentu, i już sam fakt, że żyje i potrafi przetrwać, jest jego największym zwy­ cięstwem. (Heban s. 333, ostatni rozdział, W cieniu drzewa, w Afryce). To przepiękny, poetycki opis odrębności afrykań­ skiej natury. Autor dużą wagę przywiązuje do tych natural­ nych uwarunkowań i nie omija ich w wywiadzie, jakiego udzielił Gabrieli Łęckiej POLITYKA, nr 9 (2182), 27 lutego 1999, s. 46-48, Opisuję stany ducha: (...). I ciągle się boi (Afrykanin, JO), i ma rację, że się boi, bo bez przerwy mu coś zagraża. Kiedy przychodzi burza tropikalna, gdy trza­ 66 skają pioruny, to te w Europie przypominają, w porównaniu z nimi, małe iskierki. To wspaniałe porównania, przepiękny język wieloletniego korespondenta PAP, Ryszarda Kapuścińskiego. Sugestywność tego języka, głęboko emocjonalny stosunek Autora do ukazywanej rzeczywistości, sprawia, że Cesarza czy Heban „się połyka", czytając z niesłabnącym zainteresowaniem od pierwszej do ostatniej stronicy. Ale przyjrzyjmy się dokła­ dniej piorunom w Afryce i Europie, a raczej w obszarze Eu­ roazjatyckim. Owe pioruny zajmują mnie od niepamiętnych czasów, albowiem stanowią w kulturach pierwotnych, ale również w świadomości co wrażliwszych reprezentantów formacji kulturowych naszych czasów, najbardziej komuni­ katywny, a często również wiarygodny i niepodważalny do­ wód o istnieniu Najwyższej Istoty. Jak Bóg grzmi na niebiesie, jak włada gromami, to bezcenne dane, pozwalające lu­ dziom kultur pierwotnych na kształtowanie swych wierzeń, a najważniejsze, wyobrażeń o naturze samego Boga. Według Kapuścińskiego pioruny tropikalne w Afryce wstrząsają całą planetą. W porównaniu z nimi, wyładowania atmosferyczne w Europie, to małe iskierki. Jednakże, to właśnie one - jako najczęstsze, wyładowania pionowe - zabijają ludzi, zwierzę­ ta, wzniecają pożary od których płonęły lasy, całe wsie, a tak­ że kościoły. W strefie tego rodzaju wyładowań - najstraszliw­ szych w obszarze stepów azjatyckich - od zarania tworzyli ludzie obraz Boga bezwzględnego, niemiłosiernego i nielitościwego... Katolicyzm powołał Matkę Boską Gromniczną oraz dwoje świętych Agatę i Floriana, aby ich opiekuńcza po­ winność chronienia od piorunów, ognia z niebios, łagodziła wyobrażenia o Bogu. Natomiast, w tropikalnej Afryce, pioruny wstrząsające całą planetą mają najczęściej charakter wyładowań pozio­ mych, na znacznych wysokościach, takich, które nie sięgają ziemi, a więc nie zabijają ludzi i zwierząt, a także, nie powo­ dują najgroźniejszych pożarów. Masajowie, kiedy pioruny wstrząsają całą planetą, nie kryją się ze strachu w swoich, bezpiecznych, lepionych z łajna krowiego domostwach! Roz­ radowani stają naprzeciw tych piorunów, wznoszą ramiona do niebios dziękując Najwyższemu za deszcz, za wszystko. Goryle w tym czasie tańczą w dżungli. Zatem, powody do lęku, strachu, przerażenia - bania się w czasie burzy - o czym pisze sugestywnie Kapuściński - �w większej mierze mógł mieć chłop europejski, pasterz ze stepów azjatyckich, aniżeli mieszkaniec Afryki w strefie tro­ pikalnej. Przyjmując taką ocenę strachu, „słusznego bania się", na­ rzuca się wcześniej już sygnalizowany wniosek. Można by tak go sformułować. W kulturach pierwotnych (w Europie chłopskich) różny jest wizerunek Istoty Najwyższej. O tym wizerunku decydują - między innymi - śmiercionośne i nieśmiercionośne wyładowania w czasie burz, pioruny. Ludy pierwotne wyraziściej, pełniej i z przekonaniem swą ufność do Pana Niebios wyrażają właśnie tam, gdzie burze chociaż mają charakter „kosmiczny" ale nie powodują śmiertelnych ofiar wśród ludzi oraz ich żywego mienia, stad zwierząt. Tam też - jak się wydaje - aspekt miłosierdzia i litości w obrazie Najwyższego Boga sam się narzuca. I wydaje się również, że tam, gdzie pojawiają się zabici i zgliszcza od piorunów, ów obraz Istoty Najwyższej kształtuje się inaczej, rodzi się pe­ wien dystans religijny, a także zjawisko oszukiwania Boga... Można więc, w naturze nieśmiercionośnych piorunów odna­ leźć pewne, chociaż tylko rudymentarne, wyjaśnienie owej żywej, przepojonej ufnością religijności, o której mówi Ka­ puściński w cytacie od jakiego rozpocząłem mówienie o bar­ dzo ważnej książce. Niekwestionowaną, w pełni odkrywczą metodą w Heba­ nie przedstawiania natury jest to, co można by nazwać cał­ kowitym odejściem od adoracji jej uroków. Nie ma więc w tej książce estetyzujących opisów przyrody, tak częstych w beletrystyce. Kapuściński - chyba jak nikt wcześniej, albo może mało kto pośród największych - odsłania nam bodaj najważniejszą stronę tejże natury. Jest nią złowrogi charak­ ter żywiołów, klimatu czy osobliwy związek między dniem i nocą. Jak wiadomo, w Afryce, im bliżej równika, nikną po­ ranne brzaski i wieczorne jutrznie. Słońce pojawia się i zni­ ka nagle. Nastaje noc, która w Hebanie często, a nieraz tak­ że zawsze jest ciemna, że oko wykol. I oczywiście, taka noc potęguje lęki, a nawet wielki strach. Sprzyja taka noc rodze­ niu się widmowych wierzeń i demonicznych wyobrażeń. Ale wiemy wszak, że nad Saharą i Kalahari, chociaż nie tylko, świecą gwiazdy i księżyc jaskrawością w Europie nieznaną. To, między innymi dzięki tej jaskrawości, głębi widzenia otchłani nieba, mieszkańcy płaskowyża w okolicach Wagadugu, Dogonowie z Górnej Wolty, zdobyli wiedzę astrono­ miczną, która wciąż zdumiewa i stanowi przedmiot niewy­ czerpanych, uczonych interpretacji, jak również fantastycz­ nych spekulacji. * Brak miejsca nie pozwala, aby dalej prowadzić zapropo­ nowaną, uważną analizę frapującej książki. Pozostaje piszą­ cemu te słowa tylko zasygnalizować bogactwo i rozmaitość ważnych kwestii i wciąż aktualnych problemów. Oto niektóre z nich: pochłaniające setki tysięcy ofiar wojny międzyplemienne (autor z wielkim znawstwem historii odległej i naj­ nowszej dostarcza danych, pozwalających zrozumieć feno­ men afrykańskiego Homo necans). Paradygmat być i mieć. Dramat istnienia we współczesnej Afryce. Europejski wy­ miar czasu obiektywnego i afrykański czas subiektywny, kul­ turowe konsekwencje tych odrębności. Pułapki otwartej i nie­ kontrolowanej przestrzeni. Afrykański Homo viator. Miasta złudnych nadziei. Autor z właściwym sobie darem wnikliwej obserwacji drobiazgów oraz poetyckim ich waloryzowaniu, wprowadza pomiędzy owe pryncypialne kwestie i problemy współcze­ snej Afryki niewielkie szkice. Mogą one dotyczyć zniszczo­ nej koszuli (s. 172) i ósmego cudu świata, jedenastu wyku­ tych w litych skałach kościołów (Lalibela '75, s. 144), walki jaszczurek z moskitami na suficie (s. 98) i promieni słońca uderzających z siłą noża (s. 129), adorowania proroctw Jere­ miasza w Kościele Apostolskim (s. 304-305) kiczowatych malowidłach pełnych fantazji (s. 19). Oczywiście, są w Heba­ nie nowe dane na temat cmentarzy słoni (s. 67). Dzięki tym „drobiazgom" pisarstwo Kapuścińskiego zyskuje walory cie­ pła, bezpośredniości, zbliżenia. Opisem godnego zachowania Ducha Afryki - słonia przy... stole wigilijnym, kończy Ryszard Kapuściński swoją kolejną arcyciekawą relację o rzeczywistości mistycznej, odkrywanej nieopodal nas, obecnie. Nigeria, Zaria. Dom mieszkalny z cegieł. Fot. J Olędzki 67 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f1ac31ae6e90ed4ca0068c48ae7a397e.pdf ad84141036f9ed7dc03930cd9b81bd84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2268 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2104 Title A name given to the resource Konsolacja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.35-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki KONSOLACJA Z a m a l o w y w a n i a na czarno złocistej p o d s t a w y i złocistej puszki łością! Religijne p r z y z w o l e n i e na taką demonstrację - w czasie kulistej krzyża na w i e ż y kościoła ś w . A u g u s t y n a w W a r s z a w i e niesakralnym uznaną za naganną, czy w r ę c z przejaw szaleństwa w 1 9 5 8 r o k u , w d n i a c h t z w . c u d u na N o w o l i p i a c h , d o k o n y w a l i - p o s p o ł u z nastrojem r a d o s n y m , lub t y l k o p e w n e j ulgi, z p o w o d u w i ę ź n i o w i e p i l n o w a n i przez s t r a ż n i k ó w . Gładka powierzchnia p o k o n a n i a p o ł o w y s u r o w y c h obostrzeń p o s t n y c h , m o g ł o sprzy­ smoły, chociaż czarna, p o d o b n i e jak p o p r z e d n i o złocista, nadal jać s p o n t a n i c z n e m u po zapadnięciu j e s i e n n e g o wszelkie o b r z ę d o w o ś c i śródpościa zupełnie n i e z w y k ł y c h z a c h o w a ń , nie ś w i a t ł a miejskie. P o w t ó r z o n o w i ę c zabieg, ale d o użytej mikstury mających już nic w s p ó l n e g o z samą ideą p o s t u , d o n i o s ł y m aktem zmroku nieźle odbijała rozwojowi w chłopskiej czy plebejskiej d o s y p a n o śmieci, piasku, w i ó r i t r o c i n , tak aby p o w ł o k a farby nie religijnym. W j a k i m ś m o m e n c i e r o z k w i t u obrządku miała już w ł a ś c i w o ś c i o d b l a s k o w y c h . Koczujących p o d koś­ z p o p i o ł e m b y w a z a s t ę p o w a n e p a s k u d z t w e m (połączenie p o p i o ­ naczynie c i o ł e m p ą t n i k ó w pierwsza próba, połączona z porażką, u r a d o w a ­ ł u ze smarem a n a w e t ekskrementami z w i e r z ę c y m i ) , a zamiast ła. A l e sukces p o w t ó r z o n e g o zabiegu m ó g ł przerazić. Wszak t o garnka rozbijane są butelki. Rozbijający t r i u m f u j ą jeśli im się uda w l u d o w e j ojczyźnie sam l u d , j e g o najbardziej l u d o w a ( c h ł o p s k a ) roztłuc naczynie poza p r o g i e m , w e w n ę t r z u d o m u , n a w e t nie reprezentacja, odkryła w sobie fascynację z g o d n ą z nieelitarnym w sieni, lecz w k u c h n i . Satysfakcja jest t y m większa im p o w a ż ­ r o z u m i e n i e m p r a w d wiary. I o t o postarano się, aby p r a w d y te po niejszego d o k o n a n o spustoszenia. Zdarzało się, że p a s k u d z t w e m plebejsku u n i c e s t w i ć ! o b m a z y w a n o ościeża, aby d o m o w n i c y p o b r u d z i l i sobie ubrania! Stykanie się w naszym dosyć szarawym życiu z p o d o b n y m i zdarzeniami w y w o ł u j e k a ż d o r a z o w o zastanowienie nad ich c z y n ­ nikami s p r a w c z y m i , lecz nie t y m i bezpośrednimi (na przykład z zakresu braku w y o b r a ź n i w s z e l k i c h g o r l i w y c h f u n k c j o n a r i u s z y ) , ile p o ś r e d n i m i , głębiej u s y t u o w a n y m i w naszej tradycji i zarazem o b e j m u j ą c y m i szeszy krąg zagadnień z w i ą z a n y c h z o b l i g u j ą c y m i nas zasadami w s p ó ł ż y c i a . Pojawiają się w ó w c z a s pytania d o t y ­ czące p r a w d z i w o ś c i p o g l ą d u o „ p o l s k i e j t o l e r a n c j i " i t y m s a m y m 0 posiadaniu szczególnych z d o l n o ś c i ( o p a n o w a n i a reguł p o ­ stępowania fatywnego i e m o t y w n e g o ) . A mówiąc innymi słowy z d o l n o ś c i p r z e c i w s t a w i a n i a się regule „ u d r y na u d r y " , jak też nie uleganie z w o d n i c z e m u u r o k o w i p r y n c y p i a l n o ś c i . Powiadamy: polskie piekiełko. Właśnie piekiełko, a nie piekło! A l b o w i e m , jak p r z e k o n a m y się przy analizie j e d n e g o t y l k o z a c h o w a n i a ( w s p ó ł ­ czesnego, r e l i g i j n o - s p o l e c z n o - p o l i t y c z n e g o ) , stać się o n o może r ó w n i e ż działaniem artystycznym i niekiedy niezłej próby. a t y m s a m y m ułagodzić konflikt, o d c z u c i e grozy No („piekło") przekształcić w ś w i a t ż y c z l i w y ( „ p i e k i e ł k o " ) . W chrześcijańskiej o b r z ę d o w o ś c i dorocznej W i e l k i Post roz­ p o c z y n a j ą c y się w n e t po Z a p u s t a c h w Środę P o p i e l c o w ą i t r w a ­ j ą c y przez kilka t y g o d n i aż d o porannej Rezurekcji, miał s w ą konsolację, którą w y z n a c z a ! dzień d o p o ł o w y przebytego w y rzeczyska. Rozbijany stary garnek g l i n i a n y na p r o g u domu s ą s i a d ó w s t a n o w i ł o b r z ę d o w ą f o r m ę rozgłoszenia n o w i n y . Czy­ n i o n o t o p o d wieczór. Popiół, s y m b o l c z ł o w i e k a ( „ z p r o c h u p o w s t a ł e ś i w proch się o b r ó c i s z " ) , a także przemijania, marności t e g o świata (vanitas vanitatum et omnia vanitas, Koh 1,2; 3, Jeden z moich nieocenionych komentatorów lokalnych zwy­ c z a j ó w w M u r z y n o w i e , dzisiaj już czterdziestoparoletni Z d z i c h o , w s p o m i n a , że w p ó ł p o ś c i e ( k o n i e c lat pięćdziesiątych lub p o ­ czątek sześćdziesiątych) tak zapaskudzili k u c h n i ę w jednym d o m u , że s p o w o d o w a l i g o n i t w ę za sobą w z b u r z o n e g o podarza. Przewidując j e d n a k taki o b r ó t s p r a w y , gos­ porozciągali wcześniej nisko, p o n a d ziemią w poprzek d r o g i pułapki z d r u t u i g o n i ą c y g o s p o d a r z nie t y l k o nie zdołał s c h w y t a ć wesołych p s o t n i k ó w , lecz z w i c h n ą ł sobie n o g ę i p o w a ż n i e się p o t u r b o w a ł . W repertuarze figli p ó ł p o s t n y c h w w i o s k a c h ś r o d k o w e j Polski w y s u w a j ą się na czoło o s o b l i w e działania, w k t ó r y c h o b i e k t a m i zainteresowania stają się w a ż n e narzędzia pracy. Ukrycie i c h , z u c h w a ł e przemieszczenie, s t a n o w i ł o p o w t a r z a j ą c y się w ą t e k dramaturgiczny wciąż tego samego obrzędku półpostnego. W w i e l u miejscach w s p o m i n a się j a k o najbardziej e m o c j o n a l n i e poruszającego psotę - w i d o k na d a c h u (na szczycie strzechy) c u d z e g o w o z u lub c h o c i a ż b y p ł u g a . Z d e m o n t o w a n i e komuś w n o c y w o z u i z m o n t o w a n i e g o w ł a ś n i e na d a c h u , w y m a g a ł o nie lada przebiegłości i zręczności. Stąd częściej o w e g o u k r y c i a -przemieszczenia d o k o n y w a n o poza zagrodą i niekoniecznie w pionie... Grząski w ą d ó ł l u b p a r ó w c a ł k o w i c i e o d p o w i a d a ł y p o w z i ę t y m zamiarom. Więcej - jak się okazuje - m o g ł y przy­ sporzyć d o d a t k o w y c h emocji r a d o s n y c h . O t o z r e k o n s t r u o w a n y dialog (okolice Płocka) prowadzony o świcie po nocnych Gospodarz A (właściciel s i e w n i k a u t o p i o n e g o w parowie) obchodach półpościa: 1 9 - 2 0 ) , rozsypany u s a m e g o wejścia d o d o m u d e m o n s t r o w a ł akt zapytuje w y r o s t k ó w błąkających się n i e o p o d a l . - Czyj t o s i e w n i k zanieczyszczenia, zbrudzenia miejsca d a r z o n e g o szczególną d b a ­ w tej parowie? - T o s i e w n i k gospodarza B, o d p o w i a d a j ą p o n u r o Ш II. 1 . „ K r a c o k i " 35 �m ł o d z i e ń c y . Na to, p o d n i e c o n y radośnie g o s p o d a r z A. - O j , dobrze żeście tej głupiej skuzie zrobili! D o w c i p i rozmach w p o m y s ł a c h jeszcze d o n i e d a w n a z zapa­ łem r e a l i z o w a n y c h na w s i przy o b c h o d a c h p ó ł p o ś c i a , w y w o ł u j e z a s t a n o w i e n i e nad k r e a t y w n y m i z d o l n o ś c i a m i m ł o d o c i a n y c h r e p r e z e n t a n t ó w k u l t u r y c h ł o p s k i e j . Skąd bierze się początek t y c h d o s y ć o r y g i n a l n y c h p o m y s ł ó w ? Dlaczego p o w a g a i w z n i o s ł o ś ć o b r z ą d k u mającego s y g n a l i z o w a ć ulgę w d o p e ł n i e n i u części religijnego wyrzeczenia przeradza się w z a b a w ę , a następnie w drakę? Jeśli ten w ł a ś n i e kierunek r o z w o j u jest często w y ­ stępującą w ł a ś c i w o ś c i ą o b r z ę d ó w polskiej w s i , rodzi się pytanie zasadnicze: dlaczego takie akurat emocje, p r o w o k a c y j n o - l u d y c z ne, d o c h o d z ą d o g ł o s u , rozwijają się, przesłaniając całkiem samą istotę d o b r o w o l n e g o p o ś w i ę c e n i a się. A l e natychmiast w y ł a n i a się następne pytanie, czy jest t o w y b ó r d o b r o w o l n y , p r z e k o n y w u ­ jący, d o g ł ę b n i e a k c e p t o w a n y ? P o w s t a ł e t u rozterki (pytania zasadnicze i d r u g o r z ę d n e ) p o m a ­ gają n a m r o z w i j a ć - przynajmniej c z ę ś c i o w o - w i a d o m o ś c i o poście, jakie o d n a j d u j e m y u kronikarzy obyczaju w d a w n e j Polsce. N i e o c e n i o n e stają się t u opisy ks. Jędrzeja K i t o w i c z a . W y n i k a z n i c h , że w XVIII w . i n t r y g u j ą c y nastrój f r y w o l n o ś c i towarzyszył o b c h o d o m s a m e g o Popielca, Ś r o d y P o p i e l c o w e j z w a n e j też W s t ę p n ą , Śmiertelną Niedzielą, Białą Niedzielą, Czar­ ną Niedzielą, a w i ę c rozpoczynania W i e l k i e g o Postu. D o w i a d u j e ­ m y się też o d K i t o w i c z a , że „ g o r s z ą c e " dziś nas z a c h o w a n i a w c a l e nie zrodziły się na w s i , lecz w mieście, c h o c i a ż b y w samej Warszawie: „Zaś w W s t ę p n ą Środę, po miastach, c h ł o p c y , s t u d e n c i k o w i e c z a t o w a l i na w c h o d z ą c ą d o kościoła białą płeć, której przypinali na plecach kurze n o g i , s k o r u p y o d jajec, indycze szyje, rury w o ł o w e i inne t y m p o d o b n e materklasy; tak zaś t o s p r a w n i e robili, że się t e g o osoba dostająca nie czuła, b o t o p l u g a s t w o b y ł o u w i ą z a n e na sznurku lub nici, d o k o ń c a której była p r z y p r a w i o n a szpilka z a k r z y w i o n a jak w ę d k a , w i ę c c h ł o p i e c d o takich f i g l ó w w y ć w i c z o n y , byle się d o t k n ą ł o w ą szpilką sukni, raz i figla na osobie zawiesił. A ta ni o czym nie w i e d z ą c , pięknie przybraną i w i e l e razy będąc d y s t y n g o w a n ą p o s t ę p o w a ł a w koś­ ciół z d o b r ą miną, g d y tymczasem w i s z ą c y m na plecach k a w a l c e m p u s t y m g ł o w o m ś m i e c h z siebie czyniła, k t ó r y m się i sama, na koniec o d k o g o r o z t r o p n e g o u w o l n i o n a o d wisielca, zarumienić musiała..." 1 Dzięki K i t o w i c z o w i d o w i a d u j e m y się jaką postać s y m b o l i c z n ą w ś r ó d g a w i e d z i uzyskał w X V I I I w . popiół, substancja mająca oznaczać c z ł o w i e k a , marność nad marnościami, przemijanie: „ N i e f a t y g u j ą c księży s w a w o l n a młodzież sama g o ( p o p i ó ł ) sobie r o z d a w a ł a , trzepiąc się p o g ł o w a c h w o r k a m i p o p i o ł e m napeł­ n i o n y m i albo też w y s y p u j ą c zdradą j e d n a d r u g i m o b o j e j płci na g ł o w y pełne miski p o p i o ł ó w (...). Druga ceremonia nie kościelna, ale ś w i a t o w a b y w a ł a d ł u g a w u ż y w a n i u p o miastach i w s i a c h , która zawisła na t y m , że jakiś m ł o k o s przed p r z e c h o d z ą c y m mężczyzną rzucał na ziemie garnek p o p i o ł e m r u d y m n a p e ł n i o n y (...) c o z r o b i w s z y s w a w o l n i c a lub s w a w o l n i k z a w o ł a w s z y : p o ­ pielec! u c i e k a ł . " 2 W Dziejach obyczajów w dawnej Polsce, wiek XVI-XVIII, J a n S t a n i s ł a w Bystroń stwierdza: „ Z Popielcem łączy się też z a b a w y z p r z y w i ą z y w a n i e m d o k ł o d y dziewcząt, które zamąż nie w y s z ł y w czasie zapust." A u t o r zauważa c h ł o d n o , że „ R ó ż n e f o r m y miała ta z a b a w a (podkr. J O ) ; najczęściej c i ą g n i o n o przez w i e ś spory kloc i każdą d z i e w c z y n ę , która nie zdołała się zawczasu ukryć, ł a ń c u c h e m d o ń p r z y w i ą z y w a n o , każąc jej kłodę ciągnąć d o karczmy, gdzie n a s t ę p o w a ł w y k u p i z w o l n i e n i e ; w miastach p r z y w i ą z y w a n o małe klocki d r e w n i a n e . " Bystroń przeczy j e d n a k sobie, kiedy p o w o ł u j e się na „ p r o t e s t a cję przekupki w s t y d l i w e j R e g i n y Gołka z B i e c z a " . Protestacja p o c h o d z i z ksiąg g r o d z k i c h t e g o miasta i d o t y c z y 1 6 4 2 roku. J a k się okazuje, p o s z k o d o w a n a nie została u w i ą z a n a d o „ m a ł e g o klocka d r e w n i a n e g o " : „...oto ci w ś r ó d strasznego krzyku i wrzasku całemi zastępami d o protestującej (mającej s w ó j kram p o d k o ś c i o ł e m - J O ) przypadli, jedni z nich udający n i e d ź w i e d z i , d r u d z y przebrani za N i e m c ó w (...) inni za kobiety i d z i e w c z ę t a , a reszta, w liczbie o k o ł o dwudziestu, z pomalowanymi twarzami, z rogami u głowy, odziana w skóry koźle, tak, że im t y l k o ś w i e c i ł y zęby i oczy na kształt d j a b ł ó w , o g r o m n y p n i a k d ę b o w y (podkr. J O ) , d ł u g o ś c i sześciu, g r u b o ś c i czterech ł o k c i , o b w i e d z i n y żelaznymi ł a ń c u c h a m i , a na ten cel umyślnie p r z y g o t o w a n y , przywlókłszy, protestującą (...) u b r a w s z y naprzód w p o w r ó s ł a słomiane, nie uproszeni jej uprzejmymi p r o ś b a m i , siłą i przemocą ją p o r w a l i , p r z y w i ą z a w s z y ł a ń c u c h e m d o p n i a , i w ł ó c z y l i d o ratusza z n a j ­ wyższą obrazą i straszną boleścią, tak, że o m d l a ł a na siłach, biegnącą zaś, bez ż a d n e g o w z g l ę d u p o p y c h a j ą c , d o d ź w i g a n i a ciężaru t w a r d e m i biczami z m u s i l i . " Wiązanie niezamężnych dziewcząt d o k ł o d y - chcąc nie chcąc - musi się kojarzyć z p o w s z e c h n ą n i e g d y ś na w s i praktyką zawieszania k r o w o m na szyi blisko m e t r o w e j d ł u g o ś c i g r u b e g o koła, albo w ł a ś n i e k ł o d y . M i a ł o t o zapobiegać l a t o w a n i u się zwierzęcia, czyli n i e s f o r n e m u z a c h o w a n i u , przede w s z y s t k i m oszalałej g o n i t w i e , p o d s k o k o m oraz n a p a s t o w a n i u i n n y c h z w i e ­ rząt. W czasie b i e g u kół obijał się k r o w i e o n o g i . U t r u d n i a ł też jej II. 2 4 . P r z e m a l o w a n e z n a k i , , S o l i d a r n o ś c i " , W a r s z a w a 36 3 4 �II. 5. P r z e m a l o w a n y n a p i s „ S o l i d a r n o ś ć " , W a r s z a w a - G r o c h ó w . - skoro nie została w porę d o p u s z c z o n a d o byka - s y m u l o w a n i e p o k r y w a n i a , czyli w d r a p y w a n i e się na zad drugiej k r o w y . I tak o t o w i d z i m y , że d o w z n i o s ł e j o b r z ę d o w o ś c i p o p i e l c o w e j znanej n a m już kłodzie. „ N a Rusi z w y c z a j k l o d k i mial znacznie bogatsze f o r m y ; tutaj cały t y d z i e ń zapustny maślanycia, p o ­ ś w i ę c o n y był r o z m a i t y m p r a k t y k o m z k ł o d ą , którą p r z e d s t a w i a n o przeniknęły całkiem przyziemne praktyki związane z prokreacją w ludzi i zwierząt. i pogrzeb." Siedemnastowieczni poeci Kasper M i a s k o w s k i i Stanisław ludzkiej postaci (podkr. J O ) , o b c h o d z ą c jej urodziny 6 N i e w ą t p l i w i e ludzka postać kłody ruskiej dystansuje n i e f i g u r a - Serafin J a g o d y ń s k i s k w a p l i w i e ó w aspekt prokreacyjny t o w a r z y ­ Iną kłodę polską! Wszelako nasza kłoda uzyskiwała szący p o s t n e m u wyrzeczysku w y c h w y t u j ą i w s t o s o w n y c h u t w o ­ o s o b l i w i e głębokie znaczenie: rach, o b o k u w a g i p o ś w i ę c o n e j p i j a t y k o m , czynią p r z e w o d n i m . O t o f r a g m e n t u t w o r u z a t y t u ł o w a n e g o Popielec Kaspra M i a s k o w - skiego. Śmiało też można uważać, że zawarty w u t w o r z e „ m a t e ­ riał o b s e r w a c y j n y " o d n o s i się d o c z a s ó w m ł o d o ś c i autora, a w i ę c ostatniej ć w i e r c i XVI w.: Kto z ludzi nie c h c e , z p n i a k a m i musi żyć, niebożę. I t a k i m pień d a w a j ą w ł ó c z y ć pospolicie, Dając znać, że bez d r u h a już nie d r w a , nie życie. 7 Właśnie, d r w a (czyli ś m i e r ć ) , nie-życie. O b r z ę d o w o ś ć Półpościa, j a k o ciąg dalszy Popielca, na różne s p o s o b y w kraju t e n B o zjadwszy zur, kapustę i m o c z o n e śledzie. w ł a ś n i e w ą t e k , opozycji życia i śmierci, przemijania i t r w a n i a W s t a n ą zaraz o d s t o ł ó w i już p o obiedzie. s p o w i j a z a c h o w a n i a , które w y d a w a ć by się m o g ł y , jak p o w i a d a Ale u d r u g i c h (a k t o tak w i e l e p o l i c z y ) , Bystroń, „ n i e w y m y ś l n ą p s o t ą " . W licznych o p r a c o w a n i a c h roku Jeszcze skrzypki i d u d y słyszeć na ulicy; o b r z ę d o w e g o w Polsce z a r ó w n o d a w n i e j s z y c h , jak też n a j n o w ­ Ci g o n i ą d z i e w k i , c o je w kloce zaprzęgają, szych, k t ó r y c h o s t a t n i o sporo przybyło, p o m i j a n a jest c a ł k o w i c i e A o n e się nie bardzo w i d z ę ociągają; rodzima postać wizualizacji p ó ł p o s t n e j , prokreacyjnej, a w y r a ż a ­ Ci c h ł o p a w g r o c h o w i n y ubrawszy p r o w a d z ą , jąca się nie jak na Rusi w A d o której g o s p o d y w p r z ó d iść mają radzą; Ten w k u f l u drożdże d ź w i g a , ó w gorzałkę m a ń k ą Pokazuje w y s o k o i potrząsa z bańką; człowieka), lecz w rzeźbiarstwie ( k ł o d a w malowidłach naściennych. p o w o d u m o g ę już w y j a w i ć w i e l c e s z a n o w n e m u kształcie I z tego też Czytelnikowi zasadniczy p o w ó d p o w s t a n i a niniejszego tekstu. Więcej p o w i e m , Ci krzyczą o d p r a w u j ą c mięsopust szalony, W a b i ą c d r u g i c h d o ordy, c n o t ą u s t a l o n y . również tekst niniejszy w małej zupełnie mierze pretenduje d o analizy 5 t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ń , które w p o l s k i m kalendarzu o b r z ę d ó w W ś w i e t l e ustaleń Bystronia polska o b r z ę d o w o ś ć p o p i e l c o w a d o r o c z n y c h zajmują d o s y ć w a ż n e miejsce. Z a c h o w a n i a te o tyle u s t ę p o w a ł a znacznie o b r z ę d o w o ś c i ruskiej. Szczególnie wyraziś­ mnie zainteresowały i ostatecznie stały się przez c h w i l ę przed­ cie o w a różnica j a w i ć się miała w znaczeniach m i o t e m u w a g i , o ile m o ż n a z n i c h w y ł u s k a ć w i a d o m o ś c i , służące nadawanych 37 �z r o z u m i e n i u całkiem w s p ó ł c z e s n e g o zjawiska graffiti, i o d razu karano d o m o w n i k ó w , w ś r ó d k t ó r y c h z n a j d o w a ł a się panna na d o d a m , z w i ą z a n e g o z nim w wydaniu, zamalowywaniem Polsce o s t a t n i c h lat sposobu w a p n e m okien. Symbolikę tego ukrywania (zamalowywania i przemalowywania) pojawiających działania m o ż n a objaśniać następująco. Skoro d o t ą d ( w czasie się w miastach, g ł ó w n i e j e d n a k w W a r s z a w i e , ulicznych (za­ Z a p u s t ó w ) nie wypatrzeliście dla panny kawalera, nie będziecie zwyczaj w y s t ę p u j ą c y c h na m u r a c h ) haseł, n a p i s ó w , z n a k ó w . N i m za karę w i d z i e l i niczego przez o k n a , które służą - jak w i a d o m o jednak przedstawię intrygujący mnie materiał n a ś c i e n n y c h m a l o ­ - łączności ze ś w i a t e m . w i d e ł , konieczne jest p o w r ó c e n i e d o p r z e r w a n e g o wywodu o rodzimej wizualizacji, związanej z Postem. Na sąsiednim, W s c h o d n i m Mazowszu natomiast czyniono p e w n e u s t ę p s t w o . Nie z a m a l o w y w a n o c a ł k o w i c i e szyb. Właśnie R o z s y p y w a n i e p a s k u d z t w a w k u c h n i , o k t ó r y m pisałem na na nich albo na ścianach c h a ł u p y w y m a l o w y w a n o s m o ł ą s y m ­ p o c z ą t k u , d o k o n y w a n o nie w każdym d o m u . O p i s y w a n y przypa­ boliczną postać, w y o b r a ż a j ą c ą mężczyznę, o w e g o dek zdarzył się w M u r z y n o w i e u n a j u b o ż s z y c h , w rodzinie nie który w i n i e n uczynić pannę mężatką, a k c e p t o w a n ą przez całą mającej h e k t a r ó w , j e d y n i e s k r a w e k ziemi przy chałupinie. A l e s z a c o w n ą z b i o r o w o ś ć w i o s k i czy miasteczka. F r y w o l n y malunek, w zwany rodzinie tej aż 6 p a n i e n i panienek czekało na w y d a n i e ! kawalera, k r a с о к i e m , w i n i e n posiadać wyraziście zaznaczone Ucalenie ich ( s ł o w o o d ocalenia, o c h r o n i e n i a przed p o n i e w i e r ­ przyrodzenie k ą ) , czyli w y d a n i e za mąż, s t a n o w i ł o dla ojca ( z g o d n i e z o b y c z a ­ szczegółu w e w s z y s t k i c h kracokach o n e g d a j j e m większą p o n o s z ą c e g o o d p o w i e d z i a l n o ś ć niż m a t k a ) ciężki d o z szyb i ścian d o m ó w t o d l a t e g o - jak m o ż n a przypuszczać - ze spełnienia o b o w i ą z e k , cięższy o c z y w i ś c i e , aniżeli w w ostatniej c h w i l i z a w i o d ł a p s o t n i k ó w o d w a g a . rodzinach (il. 1 c ) . Jeśli nie dostrzegamy t e g o ważnego przerysowanych g o s p o d a r s k i c h . Fakt ten m ó g ł b y uśmierzać zakusy p ó ł p o s t n y c h O k n a u d a w a ł o się, w p r a w d z i e z t r u d e m , oskrobać z w a p n a . s w a w o l n i k ó w d o czynienia sobie z a b a w y z nieszczęsnych. M ó g ł ­ Natomiast kracok p o z o s t a w a ł d ł u g o w s t y d l i w y m piętnem, szcze­ by budzić w s p ó ł c z u c i e , może n a w e t litość. Tymczasem nie, g ó l n i e w ó w c z a s , jeśli n a m a l o w a n o g o na ścianie. Z szyb tez s t a n o w i ł w ł a ś n i e zachętę i w y z w a l a ł p o m y s ł o w o ś ć , aż p o nie­ m o ż n a b y ł o t o m a l o w i d ł o zeskrobać, ale z belek czy desek s p o t y k a n ą często w tej w s i staranność, p o ł ą c z o n ą z przebiegłoś­ szalunku nie b y ł o s p o s o b u . Rzadka smoła lub smar g ł ę b o k o cią, a służącą z w y k ł e j t y l k o uciesze. C h o d z i - jak sobie p r z y p o m i ­ w s i ą k a ł y między słoje. namy - o p u ł a p k ę z d r u t ó w przeciągniętych w poprzek d r o g i . W tę Kiedy przed p o n a d ć w i e r ć w i e k i e m o g l ą d a ł e m w Karczewie czy p u ł a p k ę miał w p a ś ć ojciec córek, g o n i ą c y za s p r a w c a m i najścia w i n n y c h miasteczkach i w s i a c h M a z o w s z a kracoki na ścianach d o m u . M i a ł o n rozkwasić sobie nos a l b o n a w e t złamać rękę. c h a ł u p , ani przez c h w i l ę nie p r z y c h o d z i ł o mi d o g ł o w y , że o b c u j ę W M u r z y n o w i e użyto p a s k u d z t w a t y l k o d o pomazania ościeży, z faktami d ł u g i e g o t r w a n i a , że dane mi będzie o b s e r w o w a ć na tak aby m o g l i się d o m o w n i c y t y l k o pobrudzić. Natomiast gdzie p o d s t a w i e ż y w o t n o ś c i w y o b r a ż e n i a k r a c o k o p o d o b n e g o , zjawis­ indziej mazanie i malowanie zwyczajem, wspomnianą wapnem się k o o w e j ciągłości i zmiany p r o b l e m u n a u k o w e g o , tak n i e z w y k l e z ruskim ż y w o z a j m u j ą c e g o naszych s o c j o l o g ó w , badających uczestnict­ oraz smołą stało wizualizacją, k o n k u r u j ą c ą o b y c z a j e m człekokształtności p o p i e l c o w e j kłody. Na Podlasiu w o w kulturze. II. 6. Z a m a l o w a n y i p r z e m a l o w a n y znak „ S o l i d a r n o ś c i ' 38 �Jest rzeczą niezwykle charakterystyczną, że k r a c a k o p o d o b n e kłuło w oczy, wszelako zajadła dbałość z a m a l o w y w a n i a „ n i e o d ­ f o r m y lokalizują się w Warszawie w ścisłym i zarazem o g r a n i c z o ­ p o w i e d z i a l n y c h " n a p i s ó w z d u m i e w a ł a . U zbiegu Długiej i M i o ­ n y m k r ę g u . " Nie są b y n a j m n i e j rozproszone p o c a ł y m mieście. d o w e j w Warszawie, zajadłość ta przyjęła n i e w ą t p l i w i e najwyższy Daremny t r u d p o s z u k i w a n i a ich na M u r a n o w i e w p o b l i ż u Pałacu s w ó j w y m i a r . Zdarzało się, ze napisy jeszcze nie w y s c h ł y , g d y M o s t o w s k i c h (są t a m na s ł a w n y m m u r a n o w s k i m osiedlu inne, s p r a w n i d o z o r c y już je z a m a l o w y w a l i , nikt nie m ó g ł w i e d z i e ć , c o bardziej abstrakcyjne f o r m y , p o prostu f a s z y s t o w s k i e ) . N i e m a ich tutaj z m a l o w a n o , w ł a ś n i e z m a l o w a n o , b o plebejski charakter na W o l i , M ł y n o w i e i J e l o n k a c h . Nie ma ich r ó w n i e ż na Ż o l i b o r z u t y c h działań nie m ó g ł w y k l u c z y ć radosnej s w a w o l i , " p r a w d z i w e j i M o k o t o w i e , Bielanach i U r s y n o w i e . W s a m y m Ś r ó d m i e ś c i u draki" . 8 m o ż e m y odnaleźć z a l e d w i e j e d e n ( R y n e k N o w e g o M i a s t a ) , może d w a znaki s o l i d a r n o ś c i o w e p r z e m a l o w a n e w taki s p o s ó b , aby zwracały naszą u w a g ę . Wszelako nie są t o w pełni k r a c a k o p o d o b ­ ne f o r m y . M o ż n a p o w i e d z i e ć , że są b a ł w a n o p o d o b n e . Natomiast na Saskiej Kępie, G r o c h o w i e , G o c ł a w k u , a także na B r ó d n i e i T a r g ó w k u - czyli najbliżej o d d z i a ł y w a n i a W s c h o d n i e g o M a z o w ­ sza - o d n a j d u j e m y p r a w d z i w e b o g a c t w o i r ó ż n o r o d n o ś ć przemal o w a ń znaku Solidarności Walczącej przypominają przedstawionego ( S P V ) , iż d o wcześniej kracoka złudzenia (il. 5-7). Wszystkie te p r z e m a l o w a n i a j e d n o c z y zamysł ludyczny, p o g o d ­ ny, nie zaś ostentacyjnie l i k w i d a t o r s k i (poprzez zdrapanie a l b o pokrycie prostokątną plamą) czy k a r k o ł o m n i e fałszujący litery, z czypi s p o t y k a m y się n a g m i n n i e z a r ó w n o w kraju, jak i za granicą, wszędzie - zawsze t a m , gdzie zabrakło wyobraźni, a n a d g o r l i w o ś ć z n i e w o l i ł a u m y s ł y . , Obserwacje A u t o r a c z y n i o n e były jeszcze przed legalizacją „ S o l i d a r n o ś c i " w k w i e t n i u 1 9 8 9 r. Graffiti na w a r s z a w s k i c h ulicach, tak jak znaki i hasła o p o z y c j i politycznej, nie t y l k o mają s w o j ą wyrazistą lokalizację przestrzen­ ną, lecz r ó w n i e ż ich p o j a w i e n i e się, szczególny r o z k w i t , w p r o s t erupcja, uzależniona jest od... pór roku. W y d a j e się, że zima i w i o s n a , a najbardziej przejście między t y m i porami roku, a następnie jesień u a k t y w n i a j ą a n o n i m o w y c h a r t y s t ó w ( t y c h c o ryzykują) i o c z y w i ś c i e służby p o r z ą d k o w e (które nic nie r y z y k u ­ j ą ) . Jeśli jest tak istotnie, można by i t u d o p a t r y w a ć się ciągłości i tradycji, d a w n y c h z a p u s t n y c h i p o p i e l c o w y c h oraz p ó ł p o s t n y c h obrządków. I pewnie również a d w e n t o w y c h . „ P o p i e l e c - stwierdza Bystroń - był przede w s z y s t k i m uroczys­ tością kościelną, d o której znaczną p r z y w i ą z y w a n o w a g ę ; b y ł o - przyp. red. R ó w n i e ż p o g o d n y , ludyczny charakter posiada p r z e m a l o w a n y napis „ S o l i d a r n o ś ć " , znajdujący się na ul. C h ł o p i c k i e g o , na G r o c h o w i e w p o b l i ż u t ę t n i ą c e g o życiem bazaru, vis a vis kościoła. A u t o r p r z e m a l o w a n i a skorzystał z „ p r z e k o n y w u j ą c e g o " w y o b ­ rażenia rogatej g ł o w y , a w i ę c s a m e g o diabła. I rzędem jedenastu w i z e r u n k ó w szatana p r z y o z d o b i ł banalną ścianę obskurnej ka­ m i e n i c y (il. 5 ) . Kiedy przed laty zobaczyłem t o iście polskie graffiti, d o ś w i a d c z y ł e m p r a w d z i w e j konsolacji, a w i ę c szczegól­ nej ulgi pocieszenia, jakie p o j a w i a się p o stanach nadmiernej żałości. Co ją s p r a w i a ł o każdy dobrze w i e d z i e ć p o w i n i e n , m i m o w i e l k i c h nieraz różnic - w j e d n y m t y l k o mieście - w s p o s o b a c h k o n t r o l o w a n i a w y g l ą d u m u r ó w i ścian naszych d o m ó w . M o g ł o w n i c h nie być ani ciepłej, ani zimnej w o d y ; z zimna albo upału groziło postradanie z m y s ł ó w , b r u d i zaniedbanie na każdym kroku coś e f e k t o w n i e teatralnego (podkr. J O ) w t y m geście, z k t ó r y m nie w y t r z e ź w i e n i jeszcze po nocy biesiadnicy szli d o kościoła, a b y g ł o w y p o s y p y w a ć p o p i o ł e m . N a j w i ę k s i p a n o w i e nawet nie zawsze o niedzielnem n a b o ż e ń s t w i e pamiętający, u d a w a l i się d o kościoła; chorzy prosili księdza by d o domu zajechał z p o p i o ł e m . " M a t k o moja rety, d o d a m o d siebie, wszak 9 w c i ą ż t o samo, c h o c i a ż czasy się zmieniły. W s p ó ł c z e ś n i p a n o w i e - kiedy im t y l k o ogłoszą p l e n u m ( p o p i e l e c ) r w ą się natychmiast d o s w e g o kościoła. „ Ś r o d a ( P o p i e l c o w a - J O ) - uzupełnia Szczypka - docierała m o z o l n i e ze s w ą metafizyką przemijania, zdając się być jeszcze jednym dniem radości." względem 1 0 w c i ą ż t o samo. Święte słowa, również i pod No b o cóż powiedzieć o tym haśle u m i e s z c z o n y m w ś w i e t l i c y Zakładu C P L i A w O p o c z n i e w 1 9 7 8 г.: P R Z E C I W S T A W I A M Y SIĘ C H I Ń S K I E M U H E G E M O N I Z M O W I . S p o r z ą d z o n o t o ze specjalnego kartonu p o k r y t e g o złotą folią. * Obserwacje Autora czynione były jeszcze przed legalizacją „Solidarności" Tak, złotą! Tej złocistości nie s p o s ó b b y ł o b y c z y m k o l w i e k z a m a ­ l o w a ć , p r z e m a l o w a ć a l b o przerobić c h o c i a ż b y na serwetkę. w k w i e t n i u 1 9 8 9 r. - p r z y p . red. PRZYPISY Jędrzej K i t o w i c z , Opis obyczajów za panowania Augusta III, W r o c ł a w 1 9 5 1 , s. 5 5 1 ; za "Ewa F e r e n c - S z y d e ł k o w a , Rok kościel­ ny a polskie tradycje. Księgarnia Św. W o j c i e c h a Poznań 1 9 8 8 . Tamże, s. 5 5 2 . J a n S t a n i s ł a w Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, wiek XVI-XVIII, W a r s z a w a 1 9 3 2 , t. II, s. 4 3 - 4 4 . * Tamże, s. 4 4 - 4 5 . Kasper M i a s k o w s k i , Zbiór rymów ( w e d ł u g w y d a n i a z 1 6 2 2 ) , Kraków 1 8 6 1 , s. 2 9 6 . Bystroń, op. cit., s. 4 5 . S t a n i s ł a w Serafin ( S e w e r y n ) J a g o d y ń s k i , Poezyje, podaje za B y s t r o n i e m , op. cit., s. 4 4 . 1 2 3 5 6 7 W i a d o m o ś ć z a w d z i ę c z a m Ryszardowi Ciarce i M a ć k o w i J ę d r u s i k o w i . Osoba pierwsza z a d z w o n i ł a d o mnie z informacją: d o o k o ł a pana d o m u aż p o Instytut Sztuki n a m a l o w a n e są hasła i znaki na ścianach. Kiedy zaraz po telefonie zszedłem w s z y s t k o b y ł o z a m a l o w a n e . Osoba d r u g a - mieszkająca na sąsiednim osiedlu - o p o w i e d z i a ł a jak b y ł o o d p o c z ą t k u . A d m i n i s t r a c j a osiedla nie opłaciła należycie malarzy o d n a w i a j ą c y c h klatki s c h o d o w e . Malarze ukarali administrację d o d a t k o w y m w y s i ł ­ kiem, malując na ścianach i na klatkach s c h o d o w y c h hasła Solidarności. B y s t r o ń , op. cit., s. 4 3 . Józef Szczypka, Kalendarz polski, PAX Warszawa 1 9 8 4 , s. 55. 8 9 1 0 Rysunki i fotografie - A u t o r 39 �I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a57260592e0759846dcbcd4356f3255e.pdf 337f0248ec8fbe94c54c3d382720b286 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4569 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne wota Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4242 Title A name given to the resource Wota lwowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.5-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki WOTA LWOWSKIE Poszukując wotów w sławnych ośrodkach kultowych w k r a j u nieczęsto natrafia się n a zbiór p o k a ź n i e j s z y . O wielu cijaństwa, nych mieście wiekach permanentnie klęski pożóg przechodzącym wojennych, w daw­ dewastowanym jednak o ś r o d k a c h istnieją wzmianki, a nawet coś więcej — i g r a b i o n y m , w o t a nie t y l k o g i n ę ł y w n i e z n a n y c h okolicz­ obszerne r e j e s t r y c u d o w n y c h z d a r z e ń . S a m e z a ś w o t a n o ś c i a c h , lecz s ł u ż y ł y z a s w o i s t y p i e n i ą d z o d k ł a d a n y i spo­ tych zdarzeń rejestrowano świadectwem. Stąd ich nieraz troskliwie. W rodzaj pewnych i były wielkość przypadkach wota służyły tylko w i ę k s z e m u rozgłosowi ośrodka, w i n n y m ż y t k o w a n y z n a s t a n i e m c z a r n e j godziny. Oto j e d e n z z a ­ c h o w a n y c h d o k u m e n t ó w u k a z u j ą c y s p o s ó b obchodzenia s i ę z wotami w krytycznych momentach n a d a n i u m u s z c z e g ó l n e j r a n g i — s a n k t u a r i u m . B y ł to j a k b y „Spis niektórych wotów dziejowych: znajdujących się w s t e r e o t y p w y k o r z y s t y w a n i a w o t ó w . Ale z d a r z a ł o s i ę , ż e w i ą ­ OO. zano ze z b i o r a m i w o t ó w r o l ę d o d a t k o w ą . P e w n e a n i w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j z a s o b ą nie m a j ą c , po dzenia zakonne wykorzystywały własnych świętych tylko uwag do o i wota do błogosławionych. j e d n y m , lecz zgroma­ powoływania Ograniczmy najpotężniejszym się u nas Bernardynów dzonej we Lwowie, które d e t a k s a c j i przez z n a w c ę potrzebie wyzłocenia ani upoważnionego kielichów i kościele starożytności, innych poprze­ w nagłej niezbędnych potrzeb k o ś c i o ł a s i ę s p i e n i ę ż a j ą . " D a l e j w s i e d m i u rubry­ zakonio b r a c i m n i e j s z y c h , j a k i m i s ą oo. b e r n a r d y n i . Z a k o n k a c h (1. l i c z b a p o r z ą d k o w a , 2. opis w o t a , 3. w a g a , 4. p r ó b a , ten s ł u s z n i e u w a ż a n y z a „ o t w a r t y " , a n g a ż u j ą c y s i ę w s p r a w y 5. cena r e a l n a i 6. c e n a w e d ł u g k u r s u w M . K . , 7. u w a g a ) d u s z p a s t e r s t w a w ś r ó d rzesz l u d o w y c h , p o s z c z y c i ć s i ę m o ż e wyliczone s ą w o t a — ł ą c z n i e 85 s z t u k . Oto w y b r a n e p o z y c j e najpokaźniejszą w tym liczbą własnych, bo bernardyńskich g o s ł a w i o n y c h ! . Ł a d y s ł a w z Gielniowa, Szymon z bło­ „15—2 J a n z D u k l i oraz R a f a ł z P r o s z o w i c to b ł o g o s ł a w i e n i , k t ó r z y byli bernardynami. Trzech spośród wymienionych błogos­ ł a w i o n y c h p o d l e g a ł o procesom b e a t y f i k a c y j n y m , w k t ó r y c h ogromną rolę odegrały dokumenty cudownych łask — w o t a , srebrne i z ł o t e . P o d o b n i e i d z i ś prowadzone s t a r a n i a 0 oficjalne zatwierdzenie błogosławieństwa Bafała z Pro­ szowic opiera s i ę o d o w o d y m a j ą c e c h a r a k t e r w o t ó w . S ą n i m i s p o r z ą d z a n e n a k a r t k a c h p a p i e r u przez w i e r n y c h w y z n a n i a (prośby i dziękczynienia). systematycznie w O d paru lat s k ł a d a n e kościele oo. bernardynów są w one Warcie. Z n a j d u j e s i ę t a m grobowiec z m a r ł e g o w 1623 r. b ł . R a f a ł a z Proszowic, sławionego powszechnie w ziemi spisie. Lipnicy, sieradzkiej 2 1 okolicach . serca cena 1,40 ( Maryanny razem strzałą przeszyte—1,4/8 ). 17 — D w a s e r c a z k a r t e c z k ą Jakubowskiej 1833 31 łuta, przylepioną Maja 14/8 łuta c e n a 1.40. 18 — D w a S e r c a r a z e m z p ł o m i e n i a m i z n a p i s e m : B o ż e pospiesz 19 — Serce k u w s p o m o ż e n i u m e m u — 2,2/8 poncerowane wewnątrz z łuta, roku 2,37; 1842 — 1,6/8 ł u t a ; 2,6 1/5 c e n a . 20 — Serce z n a p i s e m J u l i a 1822 — 4/8 łuta; 00,35 cena. 2 i — Serce z n a p i s e m Bóg złączył A . S . — 6/8 ł u t a ; 00,52 c e n a . 22 •— Serce z n a p i s e m w d z i ę c z n e serce z a d z i e ń 23 w r z e ś n i a 1847. 6/8 ł u t a ; 00,52 c e n a ( 72 — M a t k a z 2,37 73 — K l ę c z ą c e cena. 1,35 ( dziecięciem ). k l ę c z ą c a . . . — 2 2/8 dziecię w łuta; woalu—1,3/8; ). 78 — K l ę c z ą c a osoba we f r a k u — 8 ł u t . , ( n a j w i ę k s z e i n a j c i ę ż s z e J O . ) . C a ł o ś ć niniejszego 9,20 wyliczenia P r z e j d ź m y z kolei do u w a g o stanie w o t ó w w n a j g ł o ś ­ k o ń c z y : R a z e m 162,46 1/2 (cena r e a l n a ) . T a k o s z a c o w a ł e m niejszych o ś r o d k a c h kultowych. O t ó ż w samej tylko W a r c i e n a d z i o ń 24-go m a j a 1852 i p o d ł u g t e y t a x y z w r a c h o w a n i e m w okresie od X V I do X V I I I agio z a p ł a c i ł e m g d y ż p u ź n i e y s i ę dopiero p o k a z a ł o i ż d u ż o w. złożono przy grobowcu bł. R a f a ł a setki cennych w o t ó w ' . D z i ś natomiast nie ma z a w a ł k ó w b y ł o doleno gorsze srybło. w t y m m i e j s c u a n i jednego w o t u m . P o d o b n i e rzecz przeds­ t a w i a s i ę w W a r s z a w i e . N i e m a w stolicy a n i w św. Anny dyńskim (pobernardyńskim), kościele ani w kościele Michał Ostrowski a k t u a l n y m bernar­ na Czemiakowie w o t ó w dawnych, Sądowy taxator." 3 sła­ w i ą c y c h b ł . Ł a d y s ł a w a z G i e l n i o w a . T y c h s a m y c h spostrze­ żeń dostarcza wyposażenie kościoła oo. Wcześniej bernardynów zaś podobne akty „spisywania wotów" w K r a k o w i e , gdzie b y ł i j e s t c z c z o n y b ł . S z y m o n z L i p n i c y . z i n w e n t a r z a k o ś c i o ł a z n a j d o w a ł y s i ę w gestii z a k r y s t i a n . D o d a j m y , ż e w i n n y c h o ś r o d k a c h b e r n a r d y ń s k i c h i pober- Może nardyńskich j a k to c z y n i ł o f i c j a l n y t a k s a t o r , ale n i e w ą t p l i w i e b a r d z i e j łaskami (pozostańmy cudowne tylko wizerunki przy Matki n i c h ) , gdzie Boskiej i słyną rzadziej P a n a Jezusa, chociaż zdarzają się zbiory cennych wotów ( S k ę p e , Ś w . A n n a k. P r z y r o w a , R z e s z ó w , nawet Leżajsk, wówczas radykalnie do opłacenia 870 „spisywano" wybierano egzemplarze p i l n y c h potrzeb. z polecenia starannie, najodpowiedniejsze 16-go Października W . K s . Kustosza (Justyna Szaflarskiego) wartość artystyczna i dokumentacyjna k o r a l e z a 64 Z ł r . z a k t ó r e to p i e n i ą d z e s p r a w i ł o s i ę t r o c h ę ustę­ K s . Rudolfa „Dnia równie a (zabytkowa) obecności wot K a l w a r i a Z e b r z y d o w s k a ) , i l o ś ć i c h , a co n a j w a ż n i e j s z e — p u j e z d e c y d o w a n i e t e m u , co zgromadzono w t y c h m i e j s c a c h w nie Wagi sprzedałem wszystkie bielizny k o ś c i e l n e j . p r z e d s t u k i l k u d z i e s i ę c i u c z y d w u s t u laty->. Br. Edward Rzepina W ze takim Lwowa zestawieniu okazuje zbiór omawianych się i m p o n u j ą c y znaczeniu. N i e z w y k ł y w całym tu wotów tego słowa Zakrystianin" jest s a m f a k t u r a t o w a n i a s i ę t y c h w o t ó w , j a k o ż e w ł a ś n i e L w ó w b y ł b a r d z i e j n i ż inne o ś r o d k i „ D n i a 4 go S t y c z n a 872 z polecenia i w o b e c n o ś c i P r z e w i e n a r a ż o n y n a tragiczne d z i a ł a n i a niszczycielskie. W lebnego K s i ę d z a J u s t y n a S z a f l a r s k i e g o s p r z e d a ł e m t e ż o ś r o d k u n a l e ż a ł o do z w y c z a j u s y s t e m a t y c z n e ze z b i o r ó w tych wotów, które uznano każdym usuwanio za niezbędne z d o b y c i a cennego k r u s z c u . A we L w o w i e , bastionie od P a n a J e z u s a , M a t k i B o s k i e j i B ł . J a n a (złotych wotów krzy­ dla ż y k ó w 8, z ł o t ą k l a m e r k ę ) i ś r e b n y c h r ó ż n e j f o r m y 23 s z t u k chrześ­ za 60 Z ł r . , k t ó r e to p i e n i ą d z e u ż y ł o s i ę n a z a p ł a c e n i e r o b o t y 5 �П . 1. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i w p r z e s t w o r z a c h n ą d L w o w e m . W o t u m ufundowane przez p a t r y c j a t m i a s t a , 1648 r. srebro, 7 3 x 4 1 c m . I I . 2. S t y g m a t y z a c j a Ś w . F r a n c i s z k a , pol. X V I I I w . srebro, 1 9 x 1 6 c m . dwóch ornatów złotem t k a n y c h przeniesionych na nową m a t e r y ą przez S i o s t r y M i ł o s i e r d z i a u M a r y i i Magdaleny. c z ą t k u X X w . P o z y c j a s p o ł e c z n a f u n d a t o r ó w wot oraz i c h intencjo w dostatecznej liczbie przypadków możliwe do o k r e ś l e n i a n a w e t bez o d w o ł y w a n i a s i ę do ź r ó d e ł Br. 1877 r . " 6 Edward Rzepka ( k o ń c o w a d a t a z a p i s ó w w tej k s i ę d z e ) . walnych. kilka Kilkanaście można ośrodkami W o t a z k o ś c i o ł a oo. b e r n a r d y n ó w we L w o w i e (pod wez­ waniem ś w . A n d r z e j a ) przeniesione zostały po I I wojnie ś w i a t o w e j do R z e s z o w a oraz L e ż a j s k a . W t y m d r u g i m o ś ­ r o d k u (w m u z e u m p r z y k l a s z t o r n y m ) zlokalizowano 7 P r z e z 27 l a t w o t a to p r z e c h o w y w a n o pakowanych paczkach przeprowadzonych na strychu poszukiwań, kościoła. w nie roz­ W wyniku zainteresowań liczba piszącego wotów obecnie wotów osobami (bez m a znaki złotnicze, w identyfikować rzemieślniczymi konkretnymi oraz w złotników. znaków z paru przypadkach Przeważająca złotniczych) tym określonymi to jednak wytwórczość partaczy'. 3 naj­ cenniejsze obiekty z c a ł o ś c i z b i o r u z n a j d u j ą c e g o s i ę w R z e ­ szowie . z już są archi­ Lwowski zbiór w o t ó w Chociaż możemy nigdy odnaleźć nie b y ł wzmianki opracowywany. o pojedynczych e g z e m p l a r z a c h i to w r o z p r a w a c h a m b i t n y c h , j a k n p . : Zlot10 nictwo lwowskie , w którym Władysław Łoziński z ł o t n i c t w o we L w o w i e od. X I V do p o ł o w y X V I I omawia w. J a k o te s ł o w a , w o t a lwowskio chronione s ą od 1971 r. w s p i ż a r n i p o w ó d ograniczenia s w o i c h r o z w a ż a ń t y l k o do rzeszowskiego tego stulecia a u t o r w y m i e n i a m . i n . u p a d e k s z t u k i z ł o t n i c z e j , si się tylko k l a s z t o r u oo. b e r n a r d y n ó w . U w a g a t a odno­ do części różnego rodzaju d a r ó w lwowskiego zbioru. Blisko tysiąc (w t y m z n a c z n a c z ę ś ć w o t ó w b r y c z n y c h z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ) fa­ znajduje się nadal n a s t r y c h u . N i e jest w y k l u c z o n e , ż e p o ś r ó d nie r o z p a k o ­ siedemnas­ k t ó r a jeszcze p r z e d s t u l a t y ś w i ę c i ł a we L w o w i e p r a w d z i w e szczyty „dobrego smaku, wykwintnej sztuki". Swoją pracę k o ń c z y Łoziński fotografią wotum, które m a poświadczać ó w u z n a n y p r z e z a u t o r a regres u m i e j ę t n o ś c i i potrzeb a r ­ w a n y c h d o t y c h c z a s s p r z ę t ó w ze L w o w a s ą i n n e jeszcze w o t a . t y s t y c z n y c h . W o t u m to nie z a g i n ę ł o . Z n a j d u j e s i ę we w s p o m ­ Ogólna n i a n y m m u z e u m p r z y k o ś c i e l n y m w L e ż a j s k u . O d tego t e ż liczba tych, które udało się przejrzeć wykracza z n a c z n i e p o n a d 1000 s z t u k . S p o ś r ó d tej i l o ś c i w o t ó w b r a n y c h z o s t a ł o 287 egzemplarzy. 8 d o k u m e n t a c j i . 50 w o t ó w S t a ł y s i ę one wy­ podstawą (w liczbie t y c h 287) to srebrne wotum można b y r o z p o c z ą ć nasze r o z w a ż a n i a . I niechaj b ę d z i e ono d l a n a s z n a m i e n i e m s z c z ę ś l i w e g o t r a f u i s y m b o ­ lem przeobrażeń upodobań, kryteriów wartościowania plakietki z w y o b r a ż e n i a m i repusowanymi lub rytowanymi. d z i e ł a s z t u k i (il. 1 i o k ł a d k a ) . P o z o s t a ł e l w o w s k i e w o t a Wartości dzieła d u j ą s i ę — j a k b y ł o j u ż powiedziane — w R z e s z o w i e , albo­ s z t u k i . A l e — w y d a j e s i ę — ż e o k r e ś l e n i a tego nie n a l e ż a ­ w i e m t a m zlokalizowano po wojnie relikwie b ł . J a n a z D u k l i , ł o b y z a w ę ż a ć w y ł ą c z n i e do l i c z b y 50 egzemplarzy. P o b r a n a k t ó r y b y ł p a t r o n e m lwowskiego próba pozwala d a t o w a ć całość zbioru. Najstarsze wotum S a m e z a ś w o t a w z n a c z n e j mierze b y ł y z w i ą z a n e z k u l t e m pochodzi Jako można tego b e r n a r d y ń s k i e g o z a k o n n i k a . formalne z XVIII pozwalają w. uznać te w o t a jako siedemnastowieczne u z n a ć nie w i ę c e j n i ż 2—3 w o t a . W o t ó w osiemnastowiecz­ Błogosławionemu ośrodka znaj­ bernardyńskiego. temu p o ś w i ę c o n o k i l k a różnej war­ n y c h w całości zbioru jest kilkadziesiąt, w t y m kilkanaście tości o p r a c o w a ń . Nie wszystkie uznane w t y c h opracowa­ c e n n y c h plakietek. P r z e w a ż a j ą j e d n a k w o t a z X I X i po­ niach 6 wydarzenia, związane z postacią błogosławionego, �I m o ż n a przyjąć jako w pełni wiarygodne". dane są jednak krótko, bezsporne. dołączając Postaram wiadomości o Najważniejsze się przedstawić kościele i je klasztorze zofii i teologii, pisanie d z i e ł — oto b y ł y z a j ę c i a O O . B e r ­ l a n a r d y n ó w l w o w s k i c h " . M o ż n a by w i ę c p o w i e d z i e ć , że dzia­ ł a l n o ś ć i n t e r e s u j ą c e g o nas k l a s z t o r u p r z e b i e g a ł a w sposób oo. b e r n a r d y n ó w w e L w o w i e , gdzie ż y ł i gdzie r o z w i n ą ł s i ę u n o r m o w a n y , w e d ł u g u s t a l o n y c h z a s a d . I n a w e t s t a ł e nie­ k u l t J a n a z D u k l i . K o r z y s t a m t u przede w s z y s t k i m z m a ­ pokoje teriałów kościół opracowanych przez znanego d z i e j o p i s a r z a N o r b e r t a Golichowskiego. n ó w lwowskich pobudowany bernardyńskiego Kościół bernardy­ z o s t a ł w I I p o ł . X V w. J u ż w d z i e s i ę ć l a t po w z n i e s i e n i u tej b u d o w l i (1470 r.) p r z y b y w a zajaśniał". W Golichowski w jego 12 z Dukli. tego „ G r ó b jego c u d a m i pełnego". Boskiej, ś w . Wincentego lwowskim kościele oo. nych śmierci bł. Szymona z Lipnicy, w szczególności zaś Rafała cieszył się kult jezusowy w ulegał spowodowały 1733 r. n a s t ę p u j e b e a t y f i k a c j a s ł a w n e g o j u ż c u d a m i Z a j a ś n i a ł " . P o d o b n i e rzecz s i ę m i a ł a w p r z y p a d k u 13 nie K u l t bł. J a n a z D u k l i , Chrystusa (Serca Matki b ł o g o s ł a w i o n ą ... G r ó b bernardynów, w całym kraju męża „cnót torze t y m p r z e b y w a ł a ż do ś m i e r c i w 1484 r. J a k p o w i a d a śmiercią lwowskich c z y m stała się śmierć J a n a do k l a s z t o r u l w o w s k i c h b e r n a r d y n ó w J a n z D u k l i . W k l a s z ­ „umarł ze s t r o n y n a j e ź d ź c ó w , liczne p o ż a r y , j a k i m nim wotów. oraz bernardynów Największą Jezusowego), św. Teresy całość jednak skupiał gromadzo­ popularnością i maryjny. N a trzecim dopiero z P r o s z o w i c . W k r ó t k i m czasie po ś m i e r c i t y c h c z c z o n y c h miejscu w y m i e n i ć m o ż n a p o s t a ć bł. J a n a z D u k l i " . P o z y c j a o s ó b dzieją się zdarzenia n i e z w y k ł e , uznane jako cudowne ta i przypisane bezpośrednio powiernictwu k o ś c i ó ł b e r n a r d y ń s k i w c z a s a c h swojej ś w i e t n o ś c i m i a ł j u ż tychże świętobli­ jest niewątpliwie poważna, tym bardziej że lwowski w y c h postaci. P r z e d ś m i e r c i ą a n i J a n z D u k l i , t a k j a k i R a f a ł osiemnaście ołtarzy i tym samym jakby odrębnych z Proszowic, czy Szymon z L i p n i c y k u l t u . S w o j ą w y s o k ą rangę bł. J a n z Dukli uznawanych j a k o cudowno. nie d o k o n u j ą M o ż e nieco inaczej aktów przedsta­ 1 6 f a k t o w i p r z y p i s y w a n i a m u s z c z e g ó l n y c h p o r u c z e ń w obronie wia się historia bł. Ł a d y s ł a w a z Gielniowa. W r ó ć m y jednak Lwowa do obrońcy chrześcijaństwa błogosławionego lwowskiego. Według wspomnianego przed n a j e ź d ź c a m i , łączenia jego p o s t a c i i ostatecznie s ł u ż e n i a Golichowskiego, p r a c a d u s z p a s t e r s k a b e r n a r d y n ó w ze L w o w a n y m m o t y w o m s t a b i l i z a c j i p o l s k o ś c i n a wschodniej k r a j u . Bodaj identyczne t y k o w a n y c h oraz n a w y j ą t k o w y c h , z w i ą z a n y c h ze s z c z e g ó l ­ treści odkrywamy w z ideą patriotycz­ u p ł y w a ł a n a z a j ę c i a c h powszechnie przez t e n z a k o n p r a k ­ miejsc zawdzięcza rubieży oficjalnym k u l c i e S z y m o n a z L i p n i c y czczonego d z i ś przede w s z y s t k i m n y m p o ł o ż e n i e m o ś r o d k a : „ I c h praca b y ł a czysto duchowna w że czczony w k o n f e s j o n a ł a c h , n a ambonie, w obozach. R ó ż a n i e c w r ę k u w Warcie jako b ł o g o s ł a w i o n y R a f a ł z Proszowic ogromną i p r z y g o d y w obozach, w y p r a w a c h w o j e n n y c h obok r y c e r z y c z ę ś ć swego ż y w o t a p o ś w i ę c i ł ochronie w s c h o d n i c h (co z w a n o t a ń c e m ) , k s z t a ł c e n i e m ł o d z i e ż y zakonnej w filo­ przed n a j e ź d ź c a m i , w szczególności tureckimi. ośrodku krakowskim. Dodajmy jeszcze, granic I I . 3. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a w grobie, pocz. X I X w . srebro i p o z ł o t k a , 1 0 , 5 x 6 , 5 c m . I I . 4. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i , p o ł . X I X w . srebro, 7 X 5,5 c m . 7 �I I . 5. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a n a K r z y ż u . P r a w d o p o d o b n i e X V I I I w., srebro, 1 4 , 8 X 1 0 c m . I n i c j a ł y z ł o t n i k a — K . B . I I : 6. C h r y s t u s 'na k r z y ż u , koniec X V I I I w., srebro, 1 5 x 1 0 , 7 c m . N a odwrocie n a p i s a t r a m e n t e m . Wotum, o którym wspomnieliśmy na początku, uka­ Trzeba też powiedzieć, że sztuka złotnicza w o t ó w podlegała zuje bł. J a n a z D u k l i u n o s z ą c e g o się w o b ł o k a c h nad L w o ­ swoistym w e m . N a p i s w y r y t y w dolnej p a r t i i p ł y t k i w y r a ź n i e o k r e ś l a wyobrażeń, i n t e n c j ę i sens tego w y o b r a ż e n i a . J e s t to w o t u m d z i ę k c z y n n e p r y m i t y w n e j formie r y t u l u b t r y b u n k u . L e c z w ł a ś n i e te co- uwarunkowaniom, naiwności wizji które a sprzyjały barbaryzacji nieraz wprost wyjątkowo m i e s z c z a n l w o w s k i c h ufundowano w 1648 r. z o k a z j i s z c z ę ś ­ c h y formalne p o w o d u j ą nasze s z c z e g ó l n e zainteresowanie s i ę liwego p r z e t r w a n i a przez m i a s t o przedmiotem. Oto wspomniane n a j a z d u Chmielnickiego. uwagi Ł o z i ń s k i e g o o tym wotum: ,, t a b l i c a ze s r e b r a , w o t u m m i a s t a L w o w a , k t ó r e nosi Dlaczego tak O p r ó c z przedstawionego datę jest p o s t a r a m już wotum się uzasadnić. w zbiorze lwow­ s k i m z a c h o w a ł o s i ę jeszcze t y l k o k i l k a , n a k t ó r y c h u k a z a n y f a t a l n ą 1648 r. U r o c z y s t y s t y l d e d y k a c j i , n a z y w a j ą corona został bł. J a n z Dukli obsidionalis; m i a s t o p o ś w i ę c a j ą b ł . J a n o w i z D u k l i z a u r a ­ bardziej n i ż inne z w r a c a u w a g ę . J e s t to n i e w i e l k i c h r o z m i a ­ towanie od Joanni ciężkich Duclano salutam. Tablica wojsk ob niebezpieczeństw urbem extremo oblężenia: obsidionis t a o f i a r o w a n a z o s t a ł a z a r a z po oblężniczych, za Divo może r ó w rytowana p ł y t k a srebrna. O b y d w a wota z w y o b r a ż e ­ periculo niem b ł o g o s ł a w i o n e g o odejściu formalnych, burmistrza dr Marcina Anczow- (il. 4). J e d n o z t y c h w o t ó w (il. 1, 4) o k r e ś l a j ą s k a l ę umiejętności technicznych możliwości twórców omawia­ nego z b i o r u . W zestawieniu z d r u g i m w o t u m k u n s z t pierw­ skiego, a w y k o n a n i e jej t a k jest n i e d o ł ę ż n e i n ę d z n e , ż e wie­ szego jest z n a c z n i e w y ż s z y , bodaj m i s t r z o w s k i . A l e s k r o m n y r z y ć s i ę nie r y t tego drugiego nie p o z b a w i o n y chce, aby to b y ł o pierwotne votum miasta jest swoistego w d z i ę k u , L w o w a i n a s u w a s i ę podejrzenie, ż e j e s t to t y l k o p ó ź n i e j s z a a poprzez swą. l a p i d a r n o ś ć w z r u s z a . L i r y c z n o ś ć tego wize­ podobizna runku odkuta przez jakiegoś lichego partacza (...) jest oczywista. Podobnie rytowanych różnych j a s k r a w i e j nie m o g ł a b y i l u s t r o w a ć u p a d k u s z t u k i z ł o t n i c z e j w y o b r a ż e ń j e s t w i ę c e j . L e c z to w ł a ś n i e w y r ó ż n i a s i ę zdecy­ we L w o w i e od r o k u 1648, dowanie h a r m o n i j n o ś c i ą i ł a d e m dionalis. tak niedawno tylu znakomitych mistrzów nie było już komu które mieście, aniżeli ta biedna corona które dzieła, W jako votum publiczne jeszcze miało obsi­ liczyło wykonać świadczyć po­ 1 7 t o m n y m o w d z i ę c z n o ś c i ocalonego g r o d u " . Podejrzenie Łozińskiego, że wotum miasta Przeważająca część w o t ó w kompozycyjnym. jest ze s r e b r a . Kilkadzie­ s i ą t r a z y powtarza się p r ó b a 1 2 - ł u t o w e g o srebra. A l e zda­ r z a j ą s i ę r ó w n i e ż w o t a ze s t o p ó w i m i t u j ą c y c h srebro i w o t a m o s i ę ż n e . G r u b o ś ć b l a c h y t a k ż e jest r o z m a i t a . Z d a r z a j ą s i ę Lwowa egzemplarze „ g r u b e " z b l a c h y p o n a d d w u - i t r z y m i l i m c t r o - j e s t p ó ź n i e j s z ą k o p i ą o d k u t ą przez lichego p a r t a c z a w y d a ­ wej, j a k t e ż „ c i e n k i e " z blachy cieńszej niż milimetr. Prze­ j e s i ę nie do p r z y j ę c i a . W o t u m to jest s y g n o w a n e w a ż a j ą w o t a stosunkowo znakami rzają ze s t e m p l i p o ś w i a d c z a j ą c y c h a u t o r s t w o . k o ś c i o ł a b e r n a r d y ń s k i e g o we L w o w i e o d n o t o w y w a n a N i e s t e t y , nie po­ się pokaźniejsze. m a ł y c h r o z m i a r ó w , chociaż zda­ z ł o t n i c z y m i , a j a k w i a d o m o p a r t a c z e nie k o r z y s t a l i n a o g ó ł Wielkość wotów w inwentarzach była t r a f i m y u s t a l i ć do kogo n a l e ż ą owo z n a k i z ł o t n i c z e . A l e j a k z całą s k r u p u l a t n o ś c i ą . D a w n i skrybowie notowali: p r z e k o n a m y s i ę dalej n a tle i n n y c h w o t j a k i e p r z e t r w a ł y małe", do n a s z y c h c z a s ó w owo „ n i e d o ł ę ż n e i n ę d z n e " d z i e ł o „ d u ż e " , „ w i e l k i e " , „ w i ę k s z o " ' . S ą to o c z y w i ś c i e o k r e ś l e n i a wy­ r ó ż n i a s i ę w a r t o ś c i a m i a r t y s t y c z n y m i i nie l a d a k u n s z t e m . 8 „maluńkie", „malunicczkie", „wotum „pomniejsze" oraz 8 nieścisłe. Dlatego wskażemy, że wymiary najmniejszych �11. 7. C h r y s t u s n a K r z y ż u , p o ł . X I X w., srebro, 1 0 , 6 x 8 , 2 c m . I I . 8. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a n a K r z y ż u i m a t k i z d z i e ć m i P r a w d o p o d o b n i e X V I I I w . , srebro, 1 4 , 8 x 1 0 c m . I n i c j a ł y z ł o t n i k a — K . B . egzemplarzy wynoszą a największych od 5,5 X 4,5 od 50 x 30 c m do cm do 0,5 X 5,5 73 x 40 c m . cm, Szczegóły, k t ó r e t u p o d a j ę , nie s ą bez z n a c z e n i a . J a k s i ę p r z e k o n a m y , m o g ą one s ł u ż y ć do p r ó b y o k r e ś l e n i a s t a t u s u społecznego w a n i e r z e m i o s ł a . D r u g i e w o t u m (il. 3) to p o s t a ć ze skrzyżowanymi rękami. Jest to jedno Chrystusa z częstszych w ikonografii w z o r c ó w p r z e d s t a w i e n i a C h r y s t u s a w grobie. W zbiorze w o t ó w lwowskich znajdują się 2 egzemplarze f u n d a t o r ó w , a nieraz n a w e t i c h c e c h osobowych. W opisach w t a k i s p o s ó b potraktowanego t e m a t u . Sama, p o s t a ć C h r y s ­ inwentarzowych t u s a — to odlew ze s r e b r a wzbogacony p o z ł o t k ą . P ł y t k a z a ś , figurują również wzmianki o wykonania w o t ó w . W y m i e n i a się wota „dęte", ne", „wybijane" („z okrągło wybijanymi sposobie „wytłacza­ floresami"), 1 „ w o t a z w y r y c i e m " i „ w y r y t e " ' . I te s z c z e g ó ł y również n a której zamontowano f i g u r ę , m a w czterech rogach p r y ­ mitywne ryty wobrażające anioły, z których dwa m o g ą b y ć przedstawieniami dusz czyśćcowych. Wotum to zwraca nie s ą bez z n a c z e n i a . O k r e ś l a j ą one z a z w y c z a j k u n s z t rze­ u w a g ę nie t y l e przez oryginalne u j ę c i e t e m a t u , ile u m i e j ę t ­ miosła złotniczego i jak m o ż n a sądzić cenę nością przez f u n d a t o r ó w W zamawianych skontrastowania różnych i wyczucia malarskich walorów ofiar. świetle źródeł archiwalnych, d o t y c z ą c y c h różnych technik (rytu i tworzywa odlewu) (barwy srebra i złocenia). ośrodków bernardyńskich, kult wotywny jaki rozwinął się Pozostałe wyobrażenia Chrystusa, s t a n o w i ą z b i ó r n a j b o g a t s z y i t y m s a m y m s ą one n a j b a r d z i e j m o ż n a s ą d z i ć , k a ż d e w y k o n j r w a ł i n n y z ł o t n i k . W o t a te s ą informatywne. P o z w a l a j ą w s p o s ó b d o k ł a d n y p o z n a ć oma­ trybowane wianą dywidualnych rozległej skali. Intencjo Z jednej ofiar dotykają spraw stronj^ t r e ś c i o w a d z e wej i z n a c z e n i u h i s t o r y c z n y m dosyć państwo­ (il. 1), a z d r u g i e j — p r y ­ ma lub rytowane. inaczej m ó w i ą c wiedzi obserwujemy skrajnymi istnienie motywami ofiary treści głębokiej problemy religijne, a (il. 35). wotywnej Między odkryć możemy wiary, zaangażowania także ślad tymi w najskrytszych ważne przeżyć osobistych. Swobodne korzystanie z podstawowych odlewu technik oraz n i a o b s e r w u j e m y w s p o s ó b n a j p e ł n i e j s z y w zestawie z wyobrażeniami Chrystusa (il. 2,3,5-10). Na jest twarz Chrystusa. Artysta korzystał wotów pierwszym z tej g r u p y w o t ó w ( s t y g m a t y z a c j a ś w . F r a n c i s z k a ) na złot­ punktowa­ z repusowania, u j a w n i a j ą c przy t y m wysokiej klasy ukaza­ techniki opano­ do n a j b a r d z i e j m u odpowiadającej i jak albo głównych przywiązania formy wypo­ w c a ł y m o m a w i a n y m zbiorze lwows­ kim. Jest kilka w o t ó w w y k a z u j ą c y c h świetne opanowanie t e c h n i k i p u n k t o w a n i a . S ą to w o t a n i ż s z e j „ r e l i g i j n i e " r a n g i , bowiem osób n i c z y c h r y t o w a n i a , ropusowania, z tych dwu technik — r y t u i t r y b u n k u . T a k i e t e ż cechy poty paznokciom rozwiązali, artysty — akcentowanie rozwijanie którejś artysty obierającym się O b s e r w u j e m y — z a l e ż n i e od i n ­ doświadczeń w a t n e , t a k drobne i w y d a w a ł o b y s i ę m a ł o w a ż n e , j a k k ł o ­ z powtarzających ukrzy­ żowania. dziedzinę. Nie to w y ł ą c z n i e we L w o w i e nie n a l e ż y do w y j ą t k o w y c h . A l e w o t a l w o w s k i e nie m a n a n i c h w y o b r a ż e ń postaci boskich. Wzorcowymi przykładami świętych czy poszczególnych t e c h n i k s ą w p r z y p a d k u r y t u — woturn n a i l . 21, t r y b u n k u — w o t u m n a i l . 1,2, p u n k t o w a n i a —• w o t u m n a str. t y t . Na wielu wotach z a c h o w a ł y się notacje Umieszczono je n a odwrocie. atramentem. Oto tylko n i e k t ó r e : serce, „ L u t ó w w a ż y p o ł ó w p ó ł p i ą t a . I m X Wotum Sieniawińskie- go (...) g r e k ó w U n i t o (...) tego n a o b r z ą d e k Ł a c i ń s k i Votum Roku dane 1798 D n . 11 J a ( n u a ) r i s . " W o t u m seice po- 9 �I I . 9. C h r y s t u s n a K r z y ż u oraz w y o b r a ż e n i e k o b i e t y i m ę ż c z y z n y , X V I I I w., srebro, 14 X 11,5 c m . dwójne, „ I n i t i o P r z y m w i e d n y m dwoia S e r c a z k t ó r e m i t u stoi. N a T w o y o ł t a r z . G r z e s z n i l i gros. A w s w y c h p r o ś ­ b a c h z y s k odnosili. M i e y go w opiece. N i e odstopui 1876 (...) p r z e b ł a g a y z a zbrodnie moie B o g a w s z a k s ą w a ż n e m o d ł y T w o i e , o d d a l c h o r o b y z a r a z y . P i o t r a z a c h o w a y od s k a z y , c z y ń у s t a r a n i u p r z y s k o n a n i u . S. V i n c e n t y " " . Oto z e s t a w w o t ó w s t o s u n k o w o n a j l i c z n i e j s z y c h z w y ­ obrażeniem tych wotów łatwo do Chrystusa na, k r z y ż u (mam tu na odczytania. Na z o s t a ł a p o s t a ć kobiety dopełniona jednym PRZEZ RATUI Z a p e w n e jest to w o t u m ufundowane NAS ZE jącą się z wychowaniem dzieci napisem WYPUSZCZAY K a ż d y z t y c h n a p i s ó w istnieje w s p o s ó b j a k b y samo­ SŁYNĄCY Intencje są na z wyobrażeń z dwojgiem wyrazistym 5 — - 10). (il. fundatorów) P ł y t k a 6,5 X 5 c m . „ B o ż e nie opuszczaj n a s i B ł o g o s ł a w D z i e c i naszo". W o t u m serce, „ S W I E N T I WINCENTI NAS*'2i. „JEZU jest myśli (il. na WSZYSTKIE SWEY ogół ukazana 8). Całość powierzchni: WIEKI NIE- OPIEKI. J.E.S.O." przez m a t k ę b o r y k a ­ potomstwa. Podobne wota często istny. Nie d o p e ł n i a j ą ich konkretyzacje plastyczne, okreś­ z n a j d u j e s i ę w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h . P o c h o d z ą one od kobiet, lone w y o b r a ż e n i a . nawet k t ó r y c h m ę ż o w i e umarli lub w y r u s z y l i n a d ł u g o l e t n i e Sens zaś samych wyznań w t y m nielicznym wyliczeniu jak się wydaje jasny. były Okazuje się, że motywy nieraz a k t o m kować XIX ły twierdzenie, że rozterki omawianym śmiano duchowe występować i s t n i a ł a silna potrzeba w w ofiar wotywnych świętej. Można bliskie też zaryzy­ okresie ( X V I I —• w.) w ś r ó d lwowskiej s p o ł e c z n o ś c i wiernych pojawia­ się nie spowiedzi jest dostatecznie modlitwie, lecz dziękczynnej, wotum. zaprzątających przed natury, z którymi konfesjonałem. To znów aktu wiary wyrażonego nie tylko właśnie proszalnej Jeśli przyjmiemy nych, m o ż e m y szczególnej w czy owej przebłagalnej, t a k i e rozumienie nas i zainteresowań lecz społeczność. spraw, Dodajmy fundatorów tu Ukrzyżo- wań i ujawniają zasadniczo różne rozumienie ostateczne t r a k t o w a n i e tego najpopularniejszego w ikonografii c h r z e ś ­ c i j a ń s k i e j t e m a t u . W tej o d m i e n n o ś c i t r u d n o d o p a t r y w a ć s i ę działania przypadku. Zbyt rozwiązania, dojrzałe aby i można konsekwentne było mówić ż e m y dostrzec ś l a d ś c i e r a n i a s i ę k o n c e p c j i — ś m i e r c i lub Człowieka, śmierci najstraszliwszej i w swej i bezimienni z ł o t n i c y , ich u m i e j ę t n o ś c i . Nie trzeba d o d a w a ć , d o ś w i a d c z e n i a s t y l i s t y c z n e c z y t y l k o techniczne że wypowiedzi. ściśle z mentalnością z zakresem spraw ideowych rali 10 się dać mniej lub tych twórców, i artystycznych, k t ó r y m bardziej świadome sta­ świadectwo. Zwraca chyba najpełniejsze ukazane uwagę najgłębszą, doznania n a i l . 6. J e s t to budząc emocjonalne dzieło złotnika, są ich dyspu­ tach p o ś w i ę c o n y c h naturze śmierci Jezusowej. I tak, o p t y m i s t y c z n e j —• odkupicielskiej. M i e s z a j ą s i ę t u s i ę one o zorientowani w t o c z ą c y c h się ó w c z e ś n i e rozmaitych sporach czy wot. R ó w n i e w a ż n i —• j e ś l i nie b a r d z i e j — s ą d l a n a s i m i e n n i łączyły samych złotników. Otóż wszystkie z przedstawionych p r z y p a d k o w o ś c i . W y d a j e się, że artyści byli było wotyw­ wspomnia­ artystycznych jakim ofiar od r a z u , ż e nie o g r a n i c z a m y jej w y ł ą c z n i e do nych umiejętności poszczególne dalej z w i e l k ą ś m i a ł o ś c i ą d o c i e k a ć interesującą w a n y m nie od s t r o n y i n t e n c j i f u n d a t o r a , manifestacji swoistej boje wojenne. S p ó j r z m y j e d n a k n a t e n r o d z a j w o t ó w z U k r z y ż o ­ mo­ Boga grozie również możhwiści zarazem Ukrzyżowanie którego prace �lwowskich wotów t y l k o do nie o g r a n i c z a j ą s i ę w zbiorze jedynego przedstawienia. Ukrzyżowali ó w złotnik runków Matki rodzaju wyobrażeń Udało się ustalić, że z a j m o w a ł się trybowaniem Boskiej z Dzieciątkiem. jego t e c h n i k a W tym trybunku wize­ k o s z a , f a n t a z y j n y c h z a k r ę t a s ó w n ó g jego p o d s t a w y i z r y t mizowanych pasa spowijają­ cego n i e m o w l ę . N a d c a ł o ś c i ą p o z o s t a w i ł p u s t ą przestrzeń. W drugim świetnie z całością prezentowanym w t y m szkicu omawianych intencji m a c i e r z y ń s k i c h . W pierwszym przy­ padku temacie zadziwiającej d ł o n i e w z n a n y m powszechnie h a r m o n i i t r e ś c i i f o r m y . W o t u m to w y d a j e z arcydzieł sztuki złotniczej stosunkowo ukryto zostały one w oryginalnie Niepokalanego Poczęcia. dobnie w o t u m to ufundowane się przerażającego wego zepsucia „ d o b r e g o s m a k u " . Ukrzyżowanie, oszczędnością o którym środków mówimy, wyrazowych. zwraca uwagę Jego powagi i głębi rozwiązania upoważniają nas tematu, inne Fundatorzy dopisku. r o w a l i zgodnie tywnie potraktowane przez złotników perizonium, detale - - d e k o r a - mnogość atrybutów Samo brzemienia. sposoby Boskiej. Prawdopo­ z o s t a ł o na i n t e n c j ę Do szczęśli­ przypuszczeniu ukazywania tego interesującego s z c z e g ó l n i e w ł a ś n i e to, j a k i e u k a z u j e i l . 13. nic nie z a k ł ó c a . N i e m a n a n i m z b ę d n e g o s z c z e g ó ł u , ozdoby, T a k lubiane wznosi zaś wyobrażenie Dzieciątka Jezus złotnik w y r y ł w części centralnej w i z e r u n k u , n a ł o n i e M a t k i dopatrywał Boska geście opiekuńczym. inąd Łoziński potraktowanym Matka p ó ź n e g o okresu, tego w ł a ś n i e , w k t ó r y m nieoceniony s k ą d ­ Władysław wotów powiedzieć ł o s i ę t e m u a r t y ś c i e w temacie U k r z y ż o w a n i a d o j ś ć do t a k się jednym wyborze d w a egzemplarze (il. 12 i 13) o d k r y w a j ą i n n ą jeszcze s t r o n ę b r u t a l n ą b a r b a r y z a c j ą . A l e m o ż e w ł a ś n i e d z i ę k i niej u d a ­ mi ukosów zas­ wprost kakuje s w o i s t ą t r y w i a l n o ś c i ą , m o ż n a b y nawet tego oprócz (niewątpliwie małżeństwo) z obowiązującą l u d o w y m —• c z y uboższym swoje konwencją troski w m i o j s k i m —• nie skie­ środowisku bezpośrednio czy p r z e p i ę k n e symbole słońca i księżyca, do M a t k i B o s k i o j , lecz do p o w i e r n i k a . W n a s z y m p r z y p a d k u nie m ó w i ą c j u ż o ozdobnej bordiurzo ( j a k n a i l . 6) z o s t a ł y j e s t n i m b ł . J a n z D u k l i . U k a z a n y on z o s t a ł w w y m i a r z e inęki pańskiej przez m i s t r z a po p r o s t u c a ł e j p o s t a c i z gestem b ł o g o s ł a w i e ń s t w a i z m i a r k o w a n y m zlekceważone. O d r ę b n y z a s ó b trości p r z e d s t a w i a j ą wota, k t ó r e ogólnie łączyć dzieci możemy a także z intencjami płodnością. macierzyńskimi, Interesujące są zdrowiem obowiązujące słownym rystyczna odpowiednikiem esowata wstęga tego gestu. J e s t n i m c h a r a k t e ­ wijąca s i ę od strony głowy b ł o g o s ł a w i o n e g o ( n a w y s o k o ś c i jego u s t ) k u g ó r n e j k r a w ę d z i t u konwencje, u m o w n o ś ć plastycznych r o z w i ą z a ń . D o naj­ p ł y t k i . Z lowej z a ś s t r o n y tej k o m p o z y c j i w y r y t e c z ę s t s z y c h w y o b r a ż e ń zaliczy г n a l e ż y dziecko w p o w i j a k u . popiersie Bywa p r z y j r z e ć , to m i m o sumiennego i g ę s t e g o s z r a f u n k u n a sza­ to wyobrażenie smnoistne lub przyporządkowano kobiety ze z ł o ż o n y m i dłońmi. Jeśli zostało s i ę dobrzo n i m b y ć Chrystus, Matka t a c h k o b i e t y (rytowane r ó w n o m i e r n i e k w a d r a t y ) , d o j r z y m y B o s k a , p o s t a ć ś w i ę t e g o l u b , j a k to z d a r z a s i ę w innych pod l e w ą joj r ę k ą , c z y l i od serca w d ó ł , p o w ś c i ą g l i w i o w y r y t y kościoła — sanktuarium. z a r y s postaci l u d z k i e j . J e s t to w y o b r a ż e n i e p ł o d u . N i c w n i ­ naczelnemu zbiorach symbolowi. wotów, Może wizerunek W l w o w s k i m zbiorze do n a j w a r t o ś c i o w s z y c h w tej „ m a c i e - k a j ą c w w a r t o ś c i formalne tego w o t u m , w y p a d a rzyńsko-rodzinnej" p o m y s ł o w o ś ć rozwiązania tematu u c h o d z ą c e g o z a wstydliwy. grupie tematycznej wotów zaliczyć n a l e ż y w y o b r a ż e n i e d z i e c k a w k o ł y s c e (il. 11). N a powierz­ W chni ekrytość niewielkiej kołyskę z stosunkowo dzieckiem, Nie płytki złotnik zaniedbał wyrył tylko d e t a l u — plecionki a p o r ó w n a n i u j e d n a k do w o t u m poprzednio czy wstydliwość tym samym ściślejsza omawianego jest t u z d e c y d o w a n i e konkretyzacja podkreślić mniejsza, intencji. Można U . 10. C h r y s t u s n a K r z y ż u i w y o b r a ż e n i e d z i e c k a w p o w i j a k u . X I X w . , srebro, 11,3 X 9,2 c m . I I . 11. W y o b r a ż e n i e d z i e c k a w k o ł y s c e . 2 p o ł . X I X w . , srebro, 8,3 X 7 c m . 11 �П . 12. W y o b r a ż e n i e Niepokalanego P o c z ę c i a , p o l . X I X w . , srebro, И х 8,5 c m W y k . prawdopodobnie z ł o t n i k l u b e l s k i , i n i c j a ł y F G P . przypuszczać, że zdecydowały o t y m momenty otwartości czy t e ż bezpośredniości, dzieliśmy, można Podobnych lwowskim łączyć rozwiązań jest kilka ze tego swoistej k t ó r ą , j a k j u ż powie­ środowiskiem skrytego plebejskim. tematu i najprawdopodobniej w zbiorze tego samego twórcy. p o j a w i a j ą s i ę n a odwrocie p ł y t e k solidnie napisy: w i e " , albo „ N I E T R A C Ą C wygrawerowane POTOMSTWA. Małżonko­ NADZIEI"". W o t u m — twarz m ę ż c z y z n y (il. 14) i k o b i e t y (il. 15) to d z i e ł a w y r ó ż n i a j ą c e s i ę ze z b i o r u . S z c z e g ó l n i e z W s p o m n i e l i ś m y o pewnej j a w n o ś c i w y o b r a ż e ń w s p r a ­ „NA UPROSZENIE wymienionych egzemplarzy przypominającym lapidarnością archaiczne konwencje pierwsze modelunku, plastyczne, wy­ wach uznawanych jako wstydliwe. A l e b y l i b y ś m y w błędzie w o ł u j e wielkiej m o c y d z i a ł a n i e . D o d a j m y , ż e w o t u m to od­ sądząc, ż e w wotach lwowskich owa j a w n o ś ć powtarza się działuje w niem b a r w y s r e b r a i z ł o t a . T w a r z i o b r z e ż e n i e j e s t z ł o c o n e . i n n y c h t r u d n y c h do w y p o w i e d z e n i a sadnione opory do j a w n e j w y p o w i e d z i kolejnych w o t ó w . Wybraliśmy 22 intencjach. poświadcza z kilkunastu Uza­ zestaw egzemplarzy dodatkowymi w a l o r a m i •— u m i e j ę t n y m zestroje­ I n n e g o c h a r a k t e r u — c h o c i a ż z w i ą z a n e zapewne z po­ dobnymi intencjami s ą wota, których fundatorami były j e d n o r o d n y c h t y l k o c z t e r y (il. 14, 15, 18, 19). N a j b a r d z i e j z a ­ osoby z a m o ż n i e j s z e (il. 1 8 — 19). P i e r w s z e z w y m i e n i o n y c h gadkowo w y d a ł y s i ę p o c z ą t k o w o d w a pierwsze •/, tej g r u p y . wotów S ą n i m i repusowano w y o b r a ż e n i a g ł ó w — m ę ż c z y z n y i k o ­ nie biety. Dodajmy, że w zbiorze-—wota tego r o d z a j u n a j ­ zaopatrzone zostało n a odwrocie budzi najmniejszych wątpliwości, (zamożniejszymi) byli fundatorzy: w napis, że właśnie „Z Żukowice który takimi Od J W . c z ę ś c i e j s ą r y t o w a n e . P ł y t k i te w y d a ł y s i ę n a t y l e enigma­ Ryszczewskiey t y c z n e , ż e p o j a w i ł a s i ę k o n i e c z n o ś ć p o s z u k i w a n i a analogii, J a n u a r i o , A n n o D n i 1790. W a ż y L u t ó w 20". J e s t to w a g a z innego m i e j s c a i c z a s u . S ą d z ę , ż e nie b ę d ę w b ł ę d z i e , j e ś l i pokaźna. posłużę Fundator w y m ó g ł na złotniku położenie pozłotki na całej rednio się tu wyjaśnieniami związanymi najdobitniejszymi i bezpoś­ z identycznymi wizerunkami. Pocho­ Kasztelanowy Lubaczewskiey. I n I r o z m i a r y tego w o t u m powierzchni płytki. A samo nio n a l e ż ą do m a ł y c h . przedstawienie, to d z ą one z c z a s ó w , g d y o p ó r w u j a w n i a n i u s k r y t y c h t r e ś c i j a k w c z e ś n i e j opisywane w y o b r a ż e n i e a k c e n t u j ą c o ofiary wotywnej z o s t a ł p r z e ł a m a n y . D o d a t k o w y m uzasad­ nika i brzemienność n i e n i e m s k o r z y s t a n i a z tego r o d z a j u p o m o c y n i e c h a j b ę d z i e s t r ó j postaci, fakt, wyszukaną że objaśnień dostarczają wota pochodzące również z miejsc b e r n a r d y ń s k i c h . I tak, n a d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h (samoistnych j a k lwowskie) wyobrażeniach twarzy męż­ c z y z n i kobiet, a p o c h o d z ą c y c h ze S k ę p e g o oraz L e ż a j s k a 12 kobiety, pawiment, draperię (w Mensę. nie — powier­ lecz „ w s k a z a n i e " n a b o g a t y na którym partii klęczy górnej). kobieta Całość oraz dopełnia T dekoratyw ne o b r z e ż e n i e . Już nieco skromniejsze jest wotum przedstawione n a i l . 19. W p r a w d z i e z ł o t n i k n i e p r z e o c z y ł m o d n e j f r y z u r y �u fundatorki i nie ominął zgodnie z p a n u j ą c y m s p l e n d o r u w d r a p e r i i , ale z l e k c e w a ż y ł zarówno stylem pawiment i p a ł a c o w ą pod nim p o s a d z k ę , j a k t e ż d e k o r a t y w n ą diurę. Najważniejsze jednak — w p r o w a d z i ł (w sensie k o m p o z y c y j n y m ) bor- równorzędną dla reprezentacyjnej draperii i bordiury treść naczelną Oko Opatrzności. Jeśli że w owym nieskrępowaniu pozycją społeczną dodamy fundatorki plastycznymi bardziej złożonych treści. Kiedy płaszczyzn, których pola służą jakby wotum — w gór­ nej dolnej zwierzęta. P o ś r ó d w y o b r a ż e ń ludzi znajduje się p o ś r o d k u wizerunek partii u k a z a n i zostali ludzie, a w dziecka. M o ż n a zatem o d c z y t y w a ć treść całej w n i e w ą t p l i w y sukces a r t y s t y c z n y . Kończąc opisywanie macierzyńsko-rodzinnej, j e d n y m egzemplarzu Nie musimy obiektów nymi pochodzenie czych. chyba z grupy zatrzymajmy się że w i ę k s z o ś ć z jeszcze przy z cechowych ideowo-formal- warsztatów zapowiedziane uwagę. przedstawionych zdradza swymi walorami Natomiast tematycznej zasługującym na wyjątkową podkreślać, dotąd wotum, rzemieślni­ to przykład w y b i t n i e „ p a r t a c k i e j " d z i a ł a l n o ś c i (il. 10 i 20). wpatrywaniu się w to wotum cisną się lubiane Przy przez n i e k t ó r y c h b a d a c z y o k r e ś l e n i a j a k : „ c z y s t y styl l u d o w y " i t d . Z a n i e c h a j m y j e d n a k t y c h ocen. teresujące reprezentuje t a k i oto dziękę, wotów Albowiem coś więcej aniżeli „czysty wówczas pozostaje d z i e ć jedno, ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e do w i ę k s z o ś c i omawianych w o t ó w — to w s ł a b y m t y l k o stopniu nie ujmujmy przejęcia jego się w ł a ś n i e cechuje kontrolowaną twórcy zawodem. poprzednio spontaniczność, przez a r t y s t ę . świadomości Przeciwnie, powie­ w Ale posłannictwa, przypadku w ł a ś n i e wotum p u n c a z ł o t n i c z a , a zatem potrzeba tego nieano- Pierwsze wyobrażeń samych przypisywanego fundatorów. wyobrażeniom Wspomniane a g n u s k i to również woskowe powszechnie wyobrażenia hodowane. pospolitszych o f i a r o w y w a n e w Europie. na naszym cech się nawet Znaku tego nie m o ż n a w sposób ośrodków uznać bardzo złotnictwa jako nie firmowałby o p a r t a n i n i o tej możemy podobnej dziś w i e l k i e j , bo n i e w y d u m a n e j zwierząt, które z a l i c z a n e do naj­ 2 w i e j s k ą ' . M o ż n a t e ż u z n a ć w o s k o w e a g n u s k i j a k o sj'mboliczne d l a t r e ś c i g o s p o d a r c z y c h , u t y l i t a r n y c h . T r e ś c i tych, j a k j u ż m o g l i ś m y s i ę p r z e k o n a ć , nio p o m i j a n o w wotach srebrnych. Niechaj t e ż d o p e ł n i e n i e m tutaj będzie okazale wotum korporacji lwowskich murarzy i kamieniarzy. U f u n d o w a n o j e z o k a z j i 400-lecia ś m i e r c i b ł . J a n a z D u k l i . Na to, czy bliskie kartuszu znacznych sprawom korporacji t a k , ż e nie od intencji rozmiarów staje się ukazano lwowskich razu przy- oczywista. ogromniaste serce g o r e j ą c e i spowite k o r o n ą c i e r n i o w ą . N a k r a w ę d z i a c h żaden , ,partaniny". powiedzieć też tylko jedno — p r z y c z y n i ł a s i ę do p o w s t a n i a d z i e ł a w y j ą t k o w e g o , dzieła te oficjalny gruncie z t y c h p r o s t y c h p r z y c z y n , ż e złotniczy Ale kojarzący tych Wota b y ł y n a j c z ę ś c i e j przez l u d n o ś ć pospolitość z najsławniejszych samoistne (jak m o ż n a s ą d z i ć z i n n y c h ziemność chociaż znaczenia s ą ich n i ż l w o w s k i e p r z e k a z ó w ) nie t y l k o f i g u r y b a r a n ó w c z y owiec, wrocie z jednym Świadectwem zwierząt 2 skomponowano bliski nie skowych agnusków '. rzemieślników, ficjalny, ale musiało z w y c z a j s k ł a d a n i a w l w o w s k i m k o ś c i e l e z n a c z n y c h i l o ś c i wo­ p o s ł u ż y ł s i ę z n a k i e m „ d z i e w i ę c i o g r o n u " , u k r y ł go n a od­ s i ę , ż e jest to z n a k nieo­ drugim, gos­ p r z e d s t a w i e n i a n a p ł y t k a c h s r e b r n y c h (il. str. t y t u ł o w a ) oraz Wotum (il. 17). W y d a j e po­ z bytowymi, podporządkowują n i m o w o ś c i w y r a z i ł a s i ę ze s z c z e g ó l n ą m o c ą . A u t o r w o t u m płytki rodzinne je s i ę b y ć w i ę k s z a , a n i ż e l i w r y s u n k u (sposobie r y t o w a n i a ) były to intencje b y ć s f o r m u ł o w a n e z n a c i s k i e m , skoro z ł o t n i k z d u ż ą s t a r a n ­ ale problematyki, swoje kompozycji lub s k ł a d a j ą n o ś c i ą u k a z a ł figury — k o n i a i k r o w y . S t a r a n n o ś ć t a w y d a ­ m o ż e ono n i e s p r o s t a ć . J e ś l i z a ś s t a r a ć s i ę o p o d j ę c i e przepastnej łącząc proszą, p o m n i e j s z a j ą c ich znaczenia. Ż ą d a n i e f u n d a t o r ó w s t y l l u d o w y " . Z a r a z e m t e m u , co z a s t y l c z y s t y s i ę u w a ż a , tej s p o s ó b : fundatorzy podarczymi. d z i e ł o nas in­ tylko całkiem o d r ę b n y m wizerunkom. N a omawianym ukazać jego te sprostać, w p r o w a d z a j ą c charakterystyczne podziały równo­ ległych m ó g ł swobodniej, a nawet z w d z i ę k i e m i s w o i s t y m h u m o r e m detale s t r o j u , w y r a z u t w a r z y — z r o z u m i e m y treści s w o j ą z ł o ż o n o ś c i ą bliskie s ą e p i c k o ś c i , t w ó r c a s t a r a s i ę i m programowo piękności P r a g n ą c j u ż c a ł k i e m w y c z e r p a ć uwagi o treści w o t ó w , 11. 13. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i i k o b i e t y c i ę ż a r n e j 2 p o ł . X I X w., srebro, 10,3x9,3 c m . I I . 14. W y o b r a ż e n i e t w a r z y m ę ż c z y z n y , pol. X I X w., srebro i p o z ł o t a , 10,8x8,5 e m . I I . 15. W y o b r a ż e n i e t w a r z y k o b i e t y , p o ł . X I X w., srebro i p o z ł o t a . 7x0 c m . u k a z u j ą c y c h ó w c z e s n y c h f u n d a t o r ó w i z ł o t n i k ó w od s t r o n y ich m n i e j l u b b a r d z i e j s k r y t y c h s p r a w , postaw i p o g l ą d ó w osobistych, p r z y j r z y j m y s i ę jeszcze t y l k o j e d n e m u w i z e r u n ­ kowi. Jest nim w y o b r a ż e n i e m ł o d e g o m ę ż c z y z n y w nym s t r o j u — we fraku. Postać przyklęka na mod­ jednym kolanie, d ł o n i e zgrabnie unosi p r z e d s o b ą , a w a r g i j a k b y z w d z i ę k i e m w y p o w i a d a ł y p r o ś b ę l u b d z i ę k c z y n i e n i e (il. 21). Z ł o t n i k , n i c z y m w s p ó ł c z e s n y fotograf-retuszor, ś w i a d e c t w o owej osobliwej przystojność i elegancja m i o s ł a artystycznego postaci jest nakazem tego rze­ i służyć m a niczym zaklęcie w wia­ domej sprawie — powodzenia czy podobania się. F a k t w i t r y n o w e j elegancji nie u s z e d ł u w a g i n a w e t rządzającego przedstawił sztuki portretowania, w k t ó r e j rejestr w o t ó w lwowskich, tej s k r y b y spo­ który odnotował 2 4 z c a ł y m n a c i s k i e m : W o t u m - m ę ż c z y z n a we f r a k u . D o d a j ­ my, ż e inne dawniejszo stroje, choćby nawet cenniejsze i w y s z u k a n e , nigdy nie b y ł y p r z e d m i o t e m uwagi s p o r z ą d z a ­ j ą c y c h rejestry. A l e t e ż p r z y s t r o j a c h t y c h (w p r z y p a d k u mężczyzn) figurowały inne (uznane) s y m b o l e męskości — p a ł a s z e l u b szable (il. 23). N a t o m i a s t r e p r e z e n t a n c i s p o ł e c z ­ ności koło chłopskiej chudoby, Ostatnie (ale nie wołów z tylko) żądali przedstawiania się łub koni czy nawet wymienionych krów w o t ó w — dzieło (il. 22) zapewne partacza — służyć m o ż e jako przykład powtarzających się w r ó ż n y c h k u l t u r a c h swoistych zasad w y r a ż a n i a środkami 13 ���U. 10, ] 7. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y z d z i e c k i e m p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , pol. X I X w., srebro, 12x9 c m . N a odwrocie z n a k zlot niezy. U. 18. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y k l ę c z ą c e j , koniec X V I I I w., srebro p o z ł a c a n e , 23,3x17 c m . całości umieszczono sądzie, że k a ż d y osobne figury z nich dzierży aniołów. atrybut Można męki by żenia, pańskiej. ale też i wybaczenia, Ale p r z e l i c z a j ą c bardziej dociekliwie d ź w i g a n e przez a n i o ł y kościoła a t r y b u t y d o j ś ć t r z e b a do w n i o s k u , ż e s ą t u n a r z ę d z i a b l i ż ­ ludzi. sze n a j w z n i o ś l e j s z y m — religijnym, tym, uznane jakich symbole używają kamieniarze chrystusowej. i murarze, To aniżeli parafialnego, Ołtarz ukrycie intencji nego pod o f i c j a l n y m i i n a j b a r d z i e j u z n a n y m i z n a k a m i dewocji społeczności p o b u d z a do męki zastanowienia. zbiorzo grupa wotów: wyobrażających ludzkiego. W y d a j e s i ę , ż e b y ł o b y z n a c z n y m najpokaźniejsza organy ciała uproszczeniem z rodzaju zdarzeń, P o z o s t a ł a n a m jeszcze do o m ó w i e n i a w wiernych. musiały „odczytywane". wyłącznie powodu symbolicznych określonych dziękczynień, cierpień cielesnych. bowiem jako sobie służył był również aktualnych właśnie instytucji najbliższych eelom szczegól­ zdarzeniach odzwierciedlenie przez I w t y m zakresie nie m a tę tyeh społeczność najmniejszych w ą t p l i w o ś c i , ż e ieh sens analizowano bacznie. J e ś l i d o d a m y , ż e i n t e r e s u j ą c y n a s z w y c z a j r o z w i j a ł s i ę w czasie hołowiem, z tak alo o Wota, być nóg jako tylko informatorium napięć społecznych, itd. nie wyrozumiałości swoistości miejsca s p o t k a ń wotami t r a k t o w a n i e t y c h w o t ó w : oczu, n o s ó w , u s z u , d ł o n i , r a m i o n , składanych względnie Nie musimy przecież podkreślać w społecznych, okresie funkcjonowania wówczas nasze praw wieloznaczności omawianej dowodowe . Natomiast jako fakt oczywisty u z n a ć m o ż e m y , religijno, w k t ó r y c h d o m i n u j e ż e w o t a te w swej m n o g o ś c i b y ł y odbiciem niskiego s t a n u gorące pomyślnych przekonanie rozwikłali o bez­ chorobowych u t r a p i e ń z i n t e r w e n c j ą o s ó b boskich, ś w i ę t y c ł i i błogosła­ wionych. Ale jeśli przyjmiemy, cielesne m i e w a j ą swoje że określone ź r ó d ł o nie t y l k o w na­ poważne podstawy 27 ówczesnej nękających cierpienia działaniu uzyskują o i t o ś c i t y c h w o t ó w . W s k a z u j ą n a to ż y w e do dzisiaj p o s t a w y związku wotów osobliwycłi domysły bez- N i e w ą t p l i w i e cierpienia b y ł y p o d s t a w ą m n o g o ś c i i r o z m a ­ pośrednim grupy r siln\ ch o k r e ś l a n y c h nieraz a n a r c h i ą l u b medycyny, stałych epidemii i ciężkich chorób człowieka. Próbując zrekapitnlować zgromadzone dotąd spos­ t r z e ż e n i a , t a k i e oto r o d z ą s i ę refleksje. W s z y s t k o w s k a z u j e , t u r a l n y c h c z y n n i k ó w c h o r o b o t w ó r c z y c h , lecz r ó w n i e ż w n a j ­ że rozmaitszych konfliktach społecznych, w ó w c z a s u c z u ć religijnych i parareligijnych, k o m p e n s u j ą c y c h dopuścić dodatkowe, czy odrębne należałoby rozumienie w o t ó w w y o b r a ż a j ą c y c h o r g a n y c i a ł a ludzkiego. intencji Być może ofiary wotywne były osobliwym środkiem wyrażania usta­ lony, a b y nie p o w i e d z i e ć o b w a r o w a n y r o z m a i t y m i r y g o r a m i zestaw najważniejszych w katolicyzmie sposobów kon­ niektóre z tych w o t ó w b y ł y swoistą manifestacją ukierun­ taktowania k o w a n ą w s t r o n ę w i n o w a j c ó w . I w ó w c z a s kontekst intencji t o t a m i . Z e s t a w t e n nie b y ł ubogi. W o t a s t a n o w i ł y w n i m znacznie s i ę p o s z e r z a . T a k w i ę c nie m o ż n a w y k l u c z y ć swoisty n i e n i a w tej m a n i f e s t a c j i 16 pierwiastków skargi czy ist­ oskar­ służyć się wiernych z czczonymi „wentyl" pozwalający r o z s t r z y g a n i u nie postaciami, regulować, rozwiązanych czy czy is­ po prostu przez inne formy �ż e j e s t to dziedzina f r a p u j ą c a . A l b o w i e m k i e d y ś n a pewno p o t r a f i k t o ś w y p e ł n i ć te s k r o m n e p r z e j a w y s z t u k i w n i k l i w ­ szą analizą. S p ó j r z m y jeszcze n a o c a l a ł y z b i ó r , s t a r a j ą c s i ę o d c z u ć jego walory ideowo-formalne. Nie wiemy jakim on w c z a s a c h d l a niego n a j ś w i e t n i e j s z y c h , w okresie od był XVII do k o ń c a X V I I I w. W o c a l a ł y m zestawie p r z e w a ż a j ą egzem­ plarze m a ł y c h r o z m i a r ó w i p o c h o d z ą one g ł ó w n i e z X I X w . M i m o sporej i l o ś c i d o k u m e n t ó w a r c h i w a l n y c h , nie wiemy d o k ł a d n i e c z y pierwotnie t a k i e w ł a ś n i e w o t a — n i e p o k a ź n e pod w z g l ę d e m w i e l k o ś c i — gromadzono w k o ś c i e l e ś w . A n drzeja aby we Lwowie. przypuszczać, Istnieją że jednak poważne wielokrotnym aktom powody, przetapiania u l e g a ł y wota r o z m i a r ó w p o k a ź n i e j s z y c h . Dlatego t e ż niechaj czytelnik wybaczy lwowskich monumentalności. sztuki piszącemu, złotników wotywnej tak, że aby fotografował wydobyć cechy dzieło T jego W y d a j e się, ż e fakt niedoceniania u nas uzasadnia ten zabieg, odbiegający od z a s a d w i e r n e j d o k u m e n t a c j i . M i m o z m i a n w k r y t e r i a c h oceny dzieła od czasów Władysława Łozińskiego, d a w n a s z t u k a podlega d o s y ć c z ę s t o nie w p e ł n i cym się s z t y w n y m zainteresowaniom nadal tłumaczą­ (ustalonymi dziedzi­ nami twórczości) i w i ą ż ą c ą się z t y m s w o i s t o ś c i ą surowych ocen. Przy tej surowości n i e z b ę d n a — j a k się wydaje - - doza t o l e r a n c j i w s y s t e m i e w a r t o ś c i o w a n i a d z i e ł p o j a w i a s i ę p r z e w a ż n i e w s t o s u n k u do t y c h d z i e d z i n t w ó r c z o ś c i , jak architektura, rzeźba, malarstwo i niektóre artystyczne s ą u nas d o g ł ę b n i e badane i ('elowość. pełniejszego zainteresowania w y p ł y w a nie t y l k o z antropologicznej popularyzowane. się sztuką postawy W y d a j e się, ż e twórczość wotywna — złotnicza, j a k m a l a r s k a (malarstwo wotywne) które rzemiosła wotów piszącego. podobnie stanowi d o s y ć zwartą, w y o d r ę b n i a j ą c a ; s i ę d z i e d z i n ę , ale t e ż w i ą ż ą c ą s i ę z i n n y m i I I . 19. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y k l ę c z ą c e j p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , pocz. X I X w., srebro, 9,5 X 8 c m . I I . 20. W y o b r a ż e n i e postaci k l ę c z ą c e j . N a p i s — PRZY JM MOJE INTENCJE, 2 p o ł . X I X w . , srebro, 9 , 3 x 7 , 8 c m . zachowań kultowych spraw, które nurtowały wiernych w r ó ż n y m n a t ę ż e n i u i formie. A l e w o t a m i e ś c i ł y s i ę w sys­ temie s t r u k t u r a l n e j z a l e ż n o ś c i —• u z a l e ż n i e ń od zachowań kultowych rygorami. Dlatego zazwyczaj też ustalonych obwarowanych rygory obowiązujące ścisłymi inne akty w i a r y p r z e n i k a ł y r ó w n i e ż do p r a k t y k w o t y w n y c h . T y m t e ż niewątpliwie należy tłumaczyć zarówno ezoteryczność jak i enigmatyczność wotywnych przekazów, rozwój nych stałych, powtarzających się rozwiązań pew­ kompozycyj­ nych, sposobów wypowiadania określonych treści, jednym s ł o w e m •— s e m a n t y c z n o ś ć i n t e r e s u j ą c e j nas s z t u k i i nie t y l k o sztuki. Kamuflowanie niektórych intencji, przy niepoz- b a w i e n i u i c h z n a c z n e j p o m y s ł o w o ś c i , ale t e ż p r z e w r o t n o ś c i , prowadzącej formalnych do w wieloznacznych wyobrażeniach rozstrzygnięć plastycznych ideowo- wotów, jest bez w ą t p i e n i a p r z e j a w e m z a l e ż n o ś c i o m a w i a n e g o t u p r z e d ­ miotu od całości praktyk religijnych ukształtowanych w i n t e r e s u j ą c y m n a s systemie i d e o w y m . C o w y p a d a , a czego nie n a l e ż y — generalna formalnych Sposób wotum złotniczej rozwiązania serc zasada sztuki intencji podwójnych, tej idei wotywnej w które emanuje i jej omówionym na z cech pogranicza. powierzchni wcześniej niczego nie z d r a d z a j ą , a n a odwrocie zaopatrzone z o s t a ł y w g ł ę b o k i e , obszerne w y z n a n i e f u n d a t o r a , n i e c h a j b ę d z i e t u t a j a k c e n ­ t e m z a m y k a j ą c y m nasze u w a g i (il. 27). P r z y j m u j ą c z w i ą z e k strukturalny wotów z całością zasad obowiązujących w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h p o w o ł a n y c h przez k o ś c i ó ł k a t o l i c k i m u s i m y p r z y j ą ć , ż e w p r z y p a d k u wielu w o t ó w nigdy dowiemy się o ich intencjach, uczuciach fundatorom. nie towarzyszących A l e w ł a ś n i e dlatego o ś m i e l a m s i ę p o w i e d z i e ć , 17 �pielęgnowanymi wota, których jako r o d z a j a m i s z t u k i religijnej. Z d a r z a j ą cechy symboliczne ideowo-formalne dla sensu mogą owych być się uznane uprzywilejowanych dziedzin w y p o w i e d z i a r t y s t y c z n e j , k t ó r e w y r o s ł y z i n s p i r a c j i chrześcijaństwa. Natomiast nie t r z e b a c h y b a pełniejszych u z a s a d n i e ń , b y s t w i e r d z i ć , ż e wiele w o t ó w i to t y c h w y d a ­ wałoby się najmniej ciekawych formalnie (owe standar­ dowe w y o b r a ż e n i a oczu, n o s ó w , n ó g , r a m i o n , serc i d ł o n i ) s t w a r z a poprzez s w ó j m n i e j l u b bardziej j a w n y s u r r e a l i z m (ale mi nie tylko) p ł a s z c z y z n ę tendencjami Można sztuki jednak dla powinowactwa współczesnej przyjąć, z o s t a n ą zakwestionowane. że z pewny­ (il. 28-30, 34-36). przedstawione sugestie W ó w c z a s i n t e r e s u j ą c y nas p r z e d ­ m i o t swobodnie p o m i e ś c i s i ę w r o z l e g ł e j sferze s z t u k i n a z y ­ wanej p r y m i t y w n ą c z y n a w e t l u d o w ą . W ó w c z a s t e ż nale­ żałoby u j m o w a ć p r o b l e m a t y k ę w o t ó w z pozycji p r z y r ó w n u ­ jących j ą do innych rodzajów wypowiedzi artystycznej, w i ą ż ą c e j się z nieoficjalnymi nurtami rozwojowymi sztuki. Zarysowuje się tu sporo szczegółowych zagadnień, któro w y m a g a j ą z b a d a n i a . Oto t y l k o n i e k t ó r e : o s o b l i w o ś ć t w o r z y ­ wa, umiejętności twórców, dzieł — zachodzące ich s t a t u s s p o ł e c z n y , relacje. Przystępując do funkcja wstępnych uwag, jakich dostarcza analiza w o t ó w , część spośród tych z a g a d n i e ń s t a r a ł e m s i ę j u ż o m ó w i ć . W s k a z y w a ł e m n a swoiste paradoksy ność 2 8 uzależnień: tych fundator — t w ó r c a . uzależnień potwierdzają Paradoksal- również materiały l w o w s k i e . A l e w ś w i e t l e z w a r t o ś c i i pewnej n a w e t jednorod­ n o ś c i z b i o r u ze L w o w a m o ż n a p o k u s i ć się o skromne pełnienie dawniejszych do­ uwag. O t ó ż wydaje się, że wota są tą dziedziną sztuki sakralnej, w k t ó r e j silniej nieraz n i ż w j a k i e j k o l w i e k innej u j a w n i a s i ę sens c h r y s t i a n i z m u jako sprzymierzeńca człowieka. u ł o m n o ś c i •—• g r z e s z n o ś ć , r o z t e r k i duchowe, dości do (nie m ó w i ą c pryncipiów potrzeba już o takim czy innym doktrynalnych Kościoła), przywiązaniu wreszcie s p o ł e c z n a — „ d i a l o g u " z Bogiem, są tych spraw bezpośrednim jednostek, ideą — w wymiarze postaw różniących się indywidualnie, p o c h o d z ą c y c h z o d r ę b n y c h środowisk czy warstw społecz­ n y c h . Ale wspomniane ekspozycji wotów j u ż w c z e ś n i e j funkcje b y w a ł y •— j a k można ołtarzowych przypuszczać — c z y n n i k i e m p o b u d z a j ą c y m w k a ż d y m c z ł o w i e k u te n a m i ę t ­ ności, które niewiele mają w s p ó l n e g o . J e ś l i p r z y j ą ć to d u a l i s t y c z n e rozumienie sensu wotów, z pojęciem wówczas miłości bliźniego rodzi się dodatkowa zachęta do dalszej p e n e t r a c j i l i c z n y c h i nie z b a d a n y c h o ś r o d k ó w tej t w ó r c z o ś c i w kraju. PRZYPISY 1 Literatura poświęcona zakonowi oo. bernardynów jest d o s y ć obszerna. N a j p o w a ż n i e j s z ą d o t ą d p o z y c j ę z a j m u j e d w u t o m o w e d z i e ł o x . K a m i l a K a n t a k a , Bernardyni Lwów 1933. W s p o m n i e ć t e ż m o ż n a jedno o p r a c o w a ń , A d a m C h r u s z c z e w s k i , Zakony XVIII wieku, (w:) Księga t. 1, L u b l i n 1969, s. ' P o r . Prośby tysiąclecia z polscy, najnowszych w Polsce katolicyzmu XVII— w Polsce, z Proszowic, rkps. 110—116. i ofiary do Ы. Bafala J e s t to w i e r n y spis p o n a d 100 c u d o w n y c h z d a r z e ń . A r c h i w u m P r a c o w n i S z t u k i Nieprofesjonalnej I S P A N w Warszawie. P o z w o l ę sobie z a c y t o w a ć t y l k o j e d e n opis z d a r z e n i a z 1965 r . : 18 11. 2 ] . P o s t a ć m ę ż c z y z n y k l ę c z ą c e g o p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , 2 p o ł . X I X w., srebro, И X 7,5 c m . na ołta­ odzwierciedleniem i co jest w a ż n e — odzwierciedleniem konkretnych stała stały się p r z e w o d n i ą t w ó r c z o ś c i w o t y w n e j . W o t a wieszane rzach Jego cierpienia i r a ­ I I . 22. W y o b r a ż e n i a postaci l u d z k i c h i z w i e r z ą t , pocz. X I X w., srebro, 8 , 2 x 7 c m . �19 �П . 25. W y o b r a ż e n i e m ę ż c z y z n y z s e r c e m g o r e j ą c y m , koniec X V I I I w . l u b pocz. X I X w . , srebro 8 x 9 , 3 U w o l n i e n i e od oszczerstwa, r a t u n e k w s ą d z i e . Franciszka cm. o t r z y m a ł a m wezwanie do s ą d u n a r o z p r a w ę i proces s ą d o w y . K a r o l c z y k z a m i e s z k a ł a w Z a b r z u u l . D w o r c o w a 8 m . 18 — Moje modlitwy c z ę s t o p r z e b y w a j ą c a u s w y c h k r e w n y c h w W a r c i e zeznaje O . R a f a ł a o r a t u n e k . W czasie procesu n a ł a w i e co n a s t ę p u j e : nych p r a w i e ż e nie s p r a w a , k t ó r e j s i ę o b a w i a ł a m i m y ś l a ł a m , ż e z niej nie w y b r ­ o mnie nę. 0 . R a f a ł m ó j opiekun stoi przy mnie i całą t ę s p r a w ę r. 1965 s p o t k a ł a mnie bardzo przykra O t ó ż pewnego d n i a p r z y s z e d ł do m n i e do m i e s z k a n i a młody Ja W mężczyzna, starsza i przedstawiając sama kobieta s i ę , ż e jest użalałam się z ORMO. do co sam nie u s t a w a ł y , pytano, prowadzi. I słuchałam ale wciąż rzeczywiście modliłam s i ę n a d a l do b ł . rozprawy. miałam oskarżo­ Odpowiadałam przeczucie, ż e b ł . bł. Rafał cudownie on mnie niego u r a t o w a ł . N a t y m procesie z o s t a ł a m przez s ą d c a ł k o w i c i e o swoich stosunkach sąsiedzkich, o t y m żo u s u n i ę t o mnie u n i e w i n n i o n a , u r z ę d o w o z r e h a b i l i t o w a n a , a n a s t ę p n i e unie­ z mieszkania d a j ą c mieszkanie z przeciekami. P o c z ę s t o w a ­ w i n n i o n a w opinii s p o ł e c z e ń s t w a w Z a b r z u . ł a m go ś n i a d a n i e m . J a k s i ę p ó ź n i e j o k a z a ł o r z e k o m y c z ł o n e k ORMO okazał się złodziejem i przed paroma godzinami u k r a d ł sąsiadce p i e n i ą d z e . P o s ą d z o n o mnie, ż e w ł a ś n i e j a p r z e t r z y m a ł a m go i s t a ł a m s i ę jego w s p ó l n i c z k ą . r a z y t ł u m a c z y ć s i ę , niestety bezskutecznie. Moje z e z n a n i a Komendzie MO nie pomogły. Wniesiono oskarżenie do s ą d u . W t y m czasie c h c ą c o c h ł o n ą ć i u s p o k o i ć s i ę p r z y ­ j e c h a ł a m do r o d z i n y do W a r t y . W k o ś c i e l e oo. b e r n a r d y n ó w codziennie g o r ą c o m o d l i ł a m s i ę do b ł . O j c a R a f a ł a i b ł a g a ­ ł a m go o r a t u n e k w tej p r z y k r e j d l a m n i e s p r a w i e . P r z e z dwa tygodnie codziennie ze łzami w oczach błagałam b ł . R a f a ł a o p o m o c w s ą d z i e o uwolnienie m n i e od oszczerstw, o u n i e w i n n i e n i e m n i e w procesie s ą d o w y m . Wróciłam 20 do Zabrza, a drugiego d n i a po publiczne bł. Rafałowi za tę wielką łaskę najser­ i ratunek opiece." O p i s ten s p o r z ą d z i ł i u d o s t ę p n i ł m i o. Z e n o b i u s z F l i s . Tą 3 drogą składam P o r . Archivum Observantium snmptum 1, s. 4 Por. nardinorum, 5 ad anno M u najserdeczniejsze conventus Beatissimam Domini 1726, Varihensis V. M. Rkps podziękowanie. ordinis Minorum A S S U m p t a m rea- A P B sygn. X V I — 75—82. Akta tarze r. powrocie składam podziękowanie m i o k a z a n y i p o l e c a m s i ę n a d a l jego p r z e m o ż n e j Oskarże­ nie to w n i ó s ł n a m i l i c j ę j e d e n z s ą s i a d ó w . C h o d z i ł a m k i l k a na Niniejszym deczniejsze Archivum conventus 1629—1916, klasztoru 1785—-1920. oo. Bessoviensis patrum ber- s. 56 i n . bernardynów Uporządkował we Lwowie. Inwen­ o. H o n o r i u s z R ą c z k a , K r a k ó w 1959. R k p s A P B s y g n . X X I I - j - 3 , s. 417 i n . �I I . 26. F r a g m e n t w y o b r a ż e n i a k o b i e t y z d z i e c k i e m p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , p o ł . X I X w., srebro. C a ł o ś ć a w e r s u i r e w e r s n a i l . 16 i 17, 21 �27 I I . 27. W z o r c e w o t ó w : serco p o d w ó j n e z i n s k r y p c j ą n a odwrocie i p ł y t k a z w y o b r a ż e n i e m t w a r z y m ę ż c z y z n y i d w ó c h serc. I I . 28. W o t a — w y o b r a ż e n i a o r g a n ó w c i a ł a i s y m b o l e d e w o c y j n e . I I . 29. W o t u m — oczy, p o ł . X I X w . , srebro, 5 x 9 c m . I I . 30. W o t a — n o s y , p o ł . X I X w., srebro, 9 , 5 x 8 , 5 c m . 28 22 �23 �* Registra lectilis Eclesia Conventus Apostolum Severini Patrum Ryszkowski diani CONSCRIPTA Anno Domoni s. Sacrari Custodialis et Reliquae Leopoliensis Bernardinorum L.J.D.H. ad sub 1775 4 Octobris. Supeł- S. Andream Regimine profunc Capitidam Omnis ad. AR Custodis et Solcalii Pris Gwar­ celebrandum R k p s A P B sygn. XXII-j-2, 72—73. 7 obrazie. Naswietsza Panny tabliczek wotów pragnę najserdeczniej podziękować oj­ c o m •— p r z e o r o w i k l a s z t o r u oo. b e r n a r d y n ó w w R z e s z o w i e — C y p r i a n o w i Ż y w o t o w i i .Sekretarzowi W i c e p o s t u l a t u r y B e a ­ r tyfikacji i Kanonizacji tanowi tablica iedna (...) Prow . oo. b e r n a r d y n ó w mgr K a j e ­ Grudzińskiemu. 8 Por. S z c z e g ó ł o w a dokumentacja w Archiwum P r a ­ s N a o b e c n y m etapie b a d a ń nie m o ż n a jeszcze m ó w i ć Sztuki Nieprofesjonalnej I S P A N w Warszawie. z c a ł ą p e w n o ś c i ą , ż e b r a k z n a k ó w z ł o t n i c z y c h ś w i a d c z y o po­ Władysław wiekach, ч Lwów 1484 do r. 1 2 Łoziński, Zlotnictwo 1384—1640, L w ó w lwowskie 1911; t e g o ż , Cuda 1908, L w ó w w daw­ 1889. 1 6 N . G o l i c h o w s k i , Kościół 00. Bernardynów „ W i e l k i o ł t a r z , m a j ą c y w gloryi b ł . J a n a z D u k l i , OO. Bernardynów bł. Jana z Dukli od Por. O. Czesław 1 4 1 5 z Proszowic Bogdalski, (Stanisław ' czasem Wielebny Budek), G o l i c h o w s k i , op. cit., s. Z Sługa Lwów 7 W . Ł o z i ń s k i , op. cit., s. Eclesia jednakże — jak można składanych wotów na Jw. Por. zdjęcie inskrypcji na t y m wotum w archiwum I S P A N oraz i l . 27. Wskazy­ poszczegól­ 1733-— ' Wota z napisami tego rodzaju stanowią wyraz j u ż nie t y l k o p r ó ś b lecz b ł a g a ń . J e ś l i p r z y j m u j e m y o k r e ś ­ lenie w o t a proszalne, to n a l e ż a ł o b y r ó w n i e ż m ó w i ć o w o t a c h d a t a b e a t y f i k a c j i b ł . J a n a z D u k l i . A l e j u ż znacznie w c z e ś ­ przebłagalnych niej w z r a s t a w y r a ź n i e p o p u l a r n o ś ć t e g o ż o błogosławionego. Registra 1 9 2 wielość 98—99. op. cit., s. 76 i n . 2 0 sądzić — kult n y c h o ł t a r z a c h . Momentem p r z e ł o m o w y m jest rok conventus op. c i t . , s. 69 i п . , i i n . 121. do togo s t o p n i a , ż e staje s i ę p i e r w s z o p l a n o w y m . n a to Archivum Boży 1933. b ł . J a n a z D u k l i w z r a s t a w k o ś c i e l e ś w . A n d r z e j a we L w o w i e wałaby Dukli." 1909. G o l i c h o w s k i , op. cit., s. 8. O. Rafał stanął a z drugiej s t r o n y od w s c h o d u u r n a s r e b r n a z r e l i k w i a m i bł. J a n a z 1 8 1 3 op. cit., najważniejszego: o k o ł o r o k u 1733. P r z e c h o w u j e s i ę n a n i m N . S a k r a m e n t , O . N o r b e r t G o l i c h o w s k i , Kościół we Lwowie, r. Agnusek N a obrazie. S . Antoniego T a b l i c z e k c z t e r y " . N a t o m i a s t w t y m ż e d o k u m e n c i e j u ż n a d a l s z y c h s t r o n a c h (s. 2 6 ) : , , U N a s w i ę t s z e y P a n n y M a r y e y n a obrazie (...) T a b l i c z e k t a k m a ł y c h i a k у w i e l k i c h o k u l a r o n nozek 118 (...)". N a t o ­ miast: „ W o t a u Grobu B ł o g o s ł a w i o n e g o J a n a . Tabliczek w s z y s t k i c h 260 (...)". N i e c o z a ś dalej (s. 44) w y l i c z o n o „ U G R O B U B . J A N A Z D U K L E " w o t ó w 311. I n n ą z a ś r ę k ą dopisano „ I n n u m e r i T a b l i c z e k u G r o b u B ł o g o s ł a w i o ­ nego J a n a . 354". s. 21. O p i s o ł t a r z y r o z p o c z y n a a u t o r od 1 0 dziesiat. N a obrazie. S . A n n y T a b l i c z e k 5 zescy (...) N a obrazie. S . M i c h a ł a t a b l i c z k a 1 N a obrazie. S . F r a n a s z k a T a b l i c z e k c z t e r y . p i ą t y . (...) c h o d z e n i u w o t ó w z w a r s z t a t ó w p r o w a d z o n y c h przez p a r t a c z y . nych krzizikow Coralie w s z y s e t c i c h w liczbie szesc Z a p o m o c o k a z a n ą w odnalezieniu i o p r a c o w y w a n i u lwowskich cowni Na у Agnoskow. lub takich właśnie błagalnych. motywach Często uznawane jednakże są jako ofiary przejaw (...) o g ó l n e j p o s t a w y d z i ę k c z y n n e j . I n a j c z ę ś c i e j t e ż powiada s i ę : L e o p o l i e n s i s F F . B e r n a r d i n o r u m ads. A n d r e a m Apostolus. w o t a d z i ę k c z y n i e n i a . S p r z y j a t e m u swoista s y m b o l i k a form Oto wybrane z a p i s k i z : Inventarium rerus Capituae A n n o d m . 1624. R k p s A P B s y g n . X X I I - j - 1 . : „ U . G R O B U . ( d ł o n i e , s e r c a i t d . ) , a t a k ż e w ogromnej B. p a d k ó w ukrywanie intencji. Jana tabliczek s r e b r n y c h m a ł y c h у w i e l k i c h n a wota oddanych t a k ż e krzizikow у Agnoskow wszysetcich a wszysetcich w liczbie Tablica wazy cistych Tabliczek sto czterdziescy czerwonych złotych. srebrnych dwie. 6. Tamże Dziesięć. у sczerozłota Tamże Decima zło­ korolowa. 2 2 większości przy­ I n t e r e s u j ą c y c h — j a k s i ę w y d a j e -—• s p o s t r z e ż e ń dos­ t a r c z a j ą losy w o t ó w w y o b r a ż a j ą c y c h piersi kobiece. W i n ­ nych krajach Grecja) katolickich (Włochy, w o t u m —- piersi jest I I . 31, 32. F r a g m e n t y w o t ó w — serca, i n i c j a ł y I H S , po). X I X w., srebro, 1 0 x 9 równie Hiszpania, popularne a także jak nasze cm, 11,5x8,3 cm. 32 �I I . 33. Wyobrażenie złotników — w Matki B o s k i e j z D z i e c i ą t k i e m i r a m i e n i a , pocz. X X w., srebro, 1 0 x 8 o w a l u oraz p u n c a z ł o t n i c z a z n a p i s e m o k r ę ż n y m — J O A N E S napis a t r a m e n t e m z 1903 w o t a — s e r c a , d ł o n i e , nogi. W ły się przypadki Poświadczają to przedstawiająca zbiorze l w o w s k i m ofiarowywania zapiski owych archiwalne: piersi"; „ B l a c h a zdarza­ w o t ó w — piorsi. „Blacha srebrna srobrna s 10, p o z y c j a dziękczynny s i ę b y d ł o w i o d ł o p r z y s ł a n o przez j a k i e g o ś k s i ę d z a or­ d. 10. stycznia 1857 r." Wszystkie te wota zaginęły. 2 3 P o r . D o k u m e n t a c j a fotograficzna w o t ó w ze S k ę p e g o w Archiwum IS PAN. 10 2 4 P o r . Registra i 21. N i e s t e t y , w zbiorze j a k i p r z e t r w a ł do n a s z y c h c z a s ó w 2 5 A g n u s e k — od ł a c . A g n u s D e i , to s z c z e g ó l n y rodzaj nie L w o w i e , sygn. X X I I - j - 6 , N a odwrocie r. miańskiego przedstawiająca g ó r n ą c z ę ś ć c i a ł a k o b i e t y " ; por. W o t a w k o ś c i e l e O O . B e r ­ n a r d y n ó w we aby cm. Z n a k cechu lwowskich DUCLANO. z n a j d u j e s i ę a n i j e d n a z t y c h b l a c h s r e b r n y c h przed­ wotum. O Eclesia „Agnuskach" op. cit., s. 69, p o z y c j a dowiadujemy się tylko z 13. najw­ s t a w i a j ą c y c h „ g ó r n ą część ciała kobiety". W o t a takie b y ł y cześniejszych zapisów archiwalnych, sporządzanych w koś­ i s ą u w a ż a n e u nas j a k o w s t y d l i w e . J e ś l i s i ę p o j a w i a ł y — ciele oo. zawieszano n i e w a ż j u ż w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h i n w o n t a r z a c h nie je na przetrzymywano ołtarzach w w schowkach miejscach niewidocznych, zakrystii, a ostatecznie bernardynów pisywano we tych wotów, Lwowie można (por. sądzić, p r z y p i s 15). że zwyczaj Po­ za­ zanikł przetapiono. T a k i t e ż zapewne los s p o t k a ł w o t u m — piersi w c z e ś n i e j , prawdopodobnie pod koniec X V I I I w. A g n u s k o m m a ł e : „ J ó z e f a K a s l e r o f i a r o w a ł a v o t u m piersi n a S r e b r n e i sporo blase m a ł e " . Registra Staropolska Eclesia op. cit., s. 71, poz. 21. L e k c e w a ż o n o t a k ż e z a s a d n i c z o i n n y rodzaj w o t ó w — wyobrażenia krów. Wprawdzie do lwowskiego s k ł a d a n o t a k i e w o t a . P o ś w i a d c z a j ą to z a p i s k i kościoła archiwalne: „ k r o w a I " , „ k r o w a I " , albo z d o p i s k i e m p r z y obliczeniach „krowa I = 1", por. A P B r k p s , s y g n . X X I I - j - 7 , s. 50—51. W i n n y m dokumencie (Registra Eclesia zanotowano: „Dwa woły z jakiejś op. cit., s. 70) kompozycji — wotum uwagi Autor poświęcił grafika przyrównuje w XVII Tadeusz ludowa, agnuski w i o k u p r z y s z ł y do „charaktery", tj. znaki Seweryn Warszawa do nas tzw. 1956, w publikacji: s. 162—165. charakterów: „Już z zachodu drzeworytowe magiczne, k t ó r e n a postrach de­ m o n o m lub zarazie nosili ludzie p r z y sobie, dzieciom w k ł a ­ dali pod Zazwyczaj poduszkę lub „charaktery" krzyż Zachariasza, przybijali nad zaopatrzone drzwiami były w domu. magiczny p o s i a d a j ą c y dwie przecznice rozwidlone 25 ���u końców (idź precz (...) i napisy w rodzaju: Vade retro satane! a g n u s k i w y m i e n i a n e s ą j a k o ostatnie. A l b o inaczej m ó w i ą c , rejestrowane s ą n a s a m y m k o ń c u l i s t y w o t ó w szatanie), F u g i t o p a r t e s adversae! (uciekajcie w r o g i ) , C r u x sacra składanych p r z e d o k r e ś l o n y m obiektem k u l t u . N a t o m i a s t , j e ś l i nie z a ­ sit m i h i l u x , n o n d r a c o sit m i h i d u x (niech k r z y ż b ę d z i e m i kwestionuje ś w i a t ł e m , a nie s z a t a n p r z e w o d n i k i e m ) i inne podobne.(...) robiono Podobną się stwierdzenia T . Seweryna, że „ w j u ż a g n u s k i w X V I w i e k u " — to n a l e ż y Polsce również poświęconego p r z y j ą ć , ż e — j a k o wota z t a ń s z e g o n i ż srebro, bo z w o s k u w R z y m i e w o s k u z niedopalonej ś w i e c y z w a n e j p a s c h a ł e m , s u r o w c a — p o c h o d z i ł y od r e p r e z e n t a n t ó w u b o ż s z y c h w a r s t w r o z m i ę k c z o n e g o oliwą z dodatkiem balsamu i wody społecznych. rolę pełniły agnuski odlewane z krzyż- Solidną mowej. A g n u s k i p o ś w i ę c a ł dawniej p a p i e ż w s i ó d m y m roku może swego r z ą d z e n i a i co siedem l a t . p r z y c z y m i l o ś ć p o ś w i ę c e ń wotywnego (Jasna a g n u s k a z w i ę k s z a ł a jego moce n a d p r z y r o d z o n e . i w (...) M i a ł y b y ć fakt, XVII w. podbudową że w dla takiego najsławniejszych Góra) wniosku ośrodkach składano takie znacznych ilościach. Wota wota te w kultu XVI traktowano one z a b e z p i e c z a ć d o m p r z e d p o ż a r e m i g a s i ć o g i e ń s k u t e c z ­ j a k o surowiec do w y r o b u ś w i e c k o ś c i e l n y c h . Z w y c z a j t e n — niej n i ż s ó l ś w . A g a t y , c h r o n i ć p r z e d z ł y m d u c h e m i n a j ś c i e m już w t a m t y c h czasach — s p o t y k a ł się z s u r o w ą c h o r ó b . (...) W P o l s c e robiono a g n u s k i j u ż w X V I w i e k u , ( o f i c j a l n ą ) ; p o r . : zalecenie c h r o n i e n i a t y c h w o t ó w , przeds­ ale r z y m s k i e b y ł y zawsze w i ę c e j cenione." tawione przez S t a n i s ł a w a R e s z k e w et ordinationes Do tego okrojonego ( „ w y kropkowanego") rejestru 1585 г . : krytyką Visitationes 1577—1747, A r c h i w u m J a s n o g ó r s k i e n r 2407, s. 15. P o n a d t o — w y d a j e s i ę t u nie bez z n a c z e n i a — f a k t , z n a c z e ń przypisywanych agnuskom m o ż n a b y tylko d o d a ć , że ż o b y ł y w o t a m i . A w i ę c f o r m ą w y p o w i e d z i , albo o c h a r a k ­ utrzymał terze interwen­ zentantów agnusków o p ó ź n i o n y c h w rozwoju s p o ł e c z n y m . Por.: Jacek Olędzki, dziękczynnym, cyjnym. Jednakże albo proszalnym — czyli inter w e n c y j n o ś ć wotywna zwyczaj b y ł a — j a k s i ę w y d a j e —• c z y m ś z a s a d n i c z o i n n y m , a n i ż e l i Pierwiastki interwencyjność ludu jemy tak zdecydowanie z opisu a g n u s k ó w magiczna, j a k ą przedstawionego pozna­ przez T a d e u s z a Seweryna. 2 6 Podstawą siednie, do takiego twierdzenia są dokumenty archiwalnych, dotyczących ośrodka lwowskiego włoga tradycyjne wiejskiego, w kościołach naszych czasów społeczności wiejskich, we wotów zaliczanych współczesnym zamieszkującego woskowych wyłącznie wśród do repre­ tzw. światopoglądzie tereny popuszczańskie i są­ (w:) „ R o c z n i k Z i e m i M a z o w i e c k i e j " , 1962, s. 2 8 9 — 303; t e g o ż : l w o w s k i e (por. p r z y p i s 15), j a k t e ż inne ś w i a d e c t w a . W z a ­ pisach składania s i ę do Wielka, Symboliczne Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzyno­ „ P o l . S z t . L u d . " , R . X I V , 1960, n r 1, s. 3 — 2 2 ; ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, tamże, R . X V I , 1962, n r 2, s. 9 2 — 9 6 ; t e g o ż , Wota woskowe i srebrne w wiejs- I I . 34. W o t a — r a m i ę ( w y s . 18 c m ) i serce ( w y s . 11 c m . ) , k o n i e c X I X w . , srebro. I I . 35. W o t a — d ł o ń ( 1 4 X 6,7 c m . ) i palec ( 5 , 4 x 4 , 9 c m . ) , srebro. N a „ d ł o n i " — podpis z ł o t n i k a : T o s i u n . i 28 �П . 36. W o t u m — d ł o ń , koniec X I X w., srebro 7,7 X 14,7 c m . Mej obrzędowości 1968, s. 2 7 religijnej, „ B o c z n i k Socjologii W s i " , t. V I I I , 171—188. Można by odwołać się tu do wielu znakomitych o p r a c o w a ń p r z e d m i o t u . A l e i c h w i e l o ś ć i r o z m a i t o ś ć nie poz­ w a l a p i s z ą c e m u w s k a z a ć sprawiedliwie c h o c i a ż b y n a p o z y c j e główne. Pragnie jednak w s p o m n i e ć tylko jedną, niezrów­ nanego z n a w c y w kręgu l w o w s k i m . M y ś l ę o W ł a d y s ł a w i e Ł o z i ń s k i m , autorze Sztuki lwowskiej, Prawem Złotnictwa i lewem, 23 Wota nr 2, s. dawnej kultury ukształtowanej lwowskiego Lwów srebrne, ale t e ż w s p a n i a ł e g o d z i e ł a : 1931. „Pol. Szt. Lud.", Pv. X X I , 1967, 67—92. Fotografował I rysował: Autor Obiekty z klasztoru o.o. bernardynów w Rzeszowie. I I . 3—26, 28—36. Obiekty z Muzeum o.o. bernadynów w Leżajsku—il. 1, 2. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fbdf7874e8ba4ad3dd8c28b8d4efd03.pdf dc5f3ceec56fdca441e960cd50cfd1cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4723 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Kurpie - sztuka ludowa rzeźba drewniana Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4384 Title A name given to the resource Rzeźba w drewnie z północnej Kurpiowszczyzny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.135-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki R Z E Ź B A W D R E W N I E Z PÓŁNOCNEJ KURPIOWSZCZYZNY „Figur na Kurpiach jest tyle, ile skrzyżowań dróg wiejskich i gościńców. S ą wsie, które posiadają po 5 lub 8 figur i krzyży" — pisał Adam Chętnik w 1914 r . 1 Od tego czasu ilość tych o b i e k t ó w uległa znaczne­ mu uszczupleniu w w y n i k u zabierania figur do ko­ lekcji prywatnych, a t a k ż e z powodu usuwania sta­ rych rzeźb przez ludność m i e j s c o w ą . Do niedawna jeszcze należało do zwyczaju palenie starych figur przed kościołem w czasie Wielkanocy oraz wyrzucanie ich na cmentarz kościelny albo do ogrodu plebanii. Mimo tych strat, dziś jeszcze we wsiach Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej natrafia s i ę bez w i ę k s z e g o t r u ­ du na zabytki rzeźby drewnianej, świadczące ż e była to dziedzina sztuki zajmująca bardzo istotną pozycję w dorobku artystycznym tego terenu. Nie obrazują tego jednak ani eksponaty rozproszone po różnych muzeach w k r a j u , ani luźne wzmianki o rzeźbie, jakie m o ż n a spotkać w dawniejszym czasopiśmiennic­ twie krajoznawczym, czy opracowaniach popularno­ naukowych kultury ludowej Kurpiowszczyzny. W nowszej literaturze przedmiotu wiadomości nie w y ­ kraczają poza analizę pojedynczych obiektów, prze­ w a ż n i e zresztą dość przypadkowych. Brakuje o m ó ­ wienia twórczości współczesnych rzeźbiarzy kurpiow­ skich. I 2 3 4 W tej sytuacji w y p a d ł o oprzeć się w przedstawio­ nej t u pracy na badaniach terenowych, które prowa­ dziłem w ramach stałej pracy w Zakładzie Etnogra­ fii I H K M P A N w Warszawie, w latach 1958—1963. Zwiadem rozpoznawczym objęte zostały wszystkie większe wsie Kurpiowszczyzny, a wywiadami te­ renowymi — informatorzy, głównie ze środkowej czę­ ści Kurpiowszczyzny — obszaru działania zawodowych rzeźbiarzy ludowych. Materiał, jaki rozpatrzę, stanowią dzieła p o w s t a ł e na przestrzeni około stu ostatnich lat. Trudno jest powiedzieć w jakim stopniu rozwój rzeźby w drewnie na tym terenie wyprzedza dolną granicę ( p o ł o w ę X I X w.) rozpatrywanego okresu. Dopiero w przeka- } < II. 1. Krzyż sosnowy, 1. pol. XIX w. Laski, pow. Kolno. zach z początku X V I I I w. w y s t ę p u j ą wzmianki o krzy­ żach przydrożnych — „bożych m ę k a c h " . Źródła te nie podają jednak w y g l ą d u krzyży. B y ć może, iż po­ dobne one b y ł y do o b i e k t ó w z pierwszej p o ł o w y X I X w., jakie zachowały się w niektórych wsiach Kurpiowszczyzny, hp. w Lipnikach, Gadomskich i Laskaoh (il. 1). O istnieniu w dawnej zagaj nicy kapliczek przydrożnych nie mamy żadnych danych. Występujące powszechnie do dziś na terenie K u r ­ piowszczyzny archaiczne formy kapliczek s ł u p o w y c h i zrębowych pochodzą z okresu od 2. poł. X I X do początku X X w. (il. 3). Istnieją jednocześnie powody, aby przypuszczać, iż kapliczki takie nie b y ł y wzno­ szone powszechnie w okresie w c z e ś n i e j s z y m . 5 8 Rzeźby w drewnie postaci ś w i ę t y c h i boskich na­ zywane są powszechnie na terenie Kurpiowszczyzny „figurami". Dopiero w ostatnich czasach zaczęto n a ­ zywać je również „osobami", „osóbkami" lub „wierz- Mapa miejsc występowania figur zawodowych rzeźbiarzy: A. Kaczyńskiego (trójkąty), Ł. Raczkowskiego (prostoką­ ty) i J. Sęka (kółka). 135 �bami" (od czasownika wierzbie — rzeźbić). Najstarsi z moich informatorów, urodzeni w latach 70-ych, 80-ych ub. wieku nie u ż y w a l i tych ostatnich nazw. Znamienne jest przy tym, ż e nazwą figura określa się też całą budowlę kapliczki, krzyże przydrożne drewniane i późniejsze krzyże żelazne. Występowanie tej nazwy przy desygnatach mających osobne nazwa­ nia można tłumaczyć jako świadectwo wyprzedzania w jakimś momencie budownictwa wszelkich krzyży, czy też kapliczek, przez figuralną rzeźbę w drewnie. Nie jest wykluczone, że pierwsi osadnicy głównej fali kolonizacyjnej Puszczy (z 2. poł. X V I I w.) posiadali rzeźbione w drewnie figury ś w i ę t e ustawiane w do­ mu, a rzadkie b y ł y wypadki wznoszenia przez nich przydrożnych krzyży i kapliczek. Przy istnieniu m a ­ łych skupisk wiejskich i luźnej więzi społecznej wśród osiedleńców potrzeba wznoszenia takich budowli nie występuje silnie. Należy również w s p o m n i e ć o tradycji stawiania na omawianym terenie figur kultowych nie chronio­ nych w n ę k ą słupa, specjalnie montowanym dachem czy też budowlą kapliczki. Jeszcze przy k o ń c u X I X i na początku X X w. częste b y ł y wypadki stawiania przy drodze na słupie lub słupku nie osłanianych niczym Chrystusów Frasobliwych, św. J a n ó w Nepo­ m u c e n ó w lub ś w . Florianów (il. 2). U ż y w a n i e nazwy „figura" w odniesieniu do tak stawianych rzeźb było w pełni uzasadnione. I dlatego też trzeba dopuścić możliwość rozwoju niekapliczkowyeh rzeźb kultowych już w okresie masowej kolonizacji Puszczy Kurpiow­ skiej, tj. od p o ł o w y X V I I do X V I I I w. Przechodząc do analizowanego w pracy okresu, zastajemy na interesującym nas obszarze wielorakie formy ekspozycji rzeźby sakralnej, a przede wszyst­ kim silne nasycenie jej obiektami zarówno miejsc kultu masowego (kościół, cmentarz, drogi), jak i miejsc kultu o w ę ż s z y m zasięgu (dom, zagroda). W odniesie­ niu do tego czasu m o ż e m y również m ó w i ć o istnieniu, chociaż w nikłych tylko przejawach, rzeźby w drew­ nie nie służącej celom kultowym, o tzw. rzeźbie ś w i e c ­ 7 kiej. Mam tu na myśli przede wszystkim niektóre drewniane zabawki oraz pewne elementy przystroju b u d y n k ó w mieszkalnych, mebli i wreszcie lasek (il. 4, 5). Biorąc pod uwagę, że kultura materialna Kurpiów kształtowała s i ę na bazie obfitych zasobów drewna jakie d a w a ł a Puszcza, biorąc też pod u w a g ę szczegól­ ne znaczenie jakie przywiązywano do w y r o b ó w w drewnie na omawianym terenie, oraz szeroko rozpo­ wszechnione tam umiejętności obróbki drewna — wydaje się celowe p o s z u k i w a ć autorów rzeźb pośród, rzeszy miejscowego chłopstwa. Jednocześnie wiadomo, że o zajmowaniu się rzeźbą nie decydują tylko odpo­ wiednie umiejętności techniczne. Dlatego też jednym z g ł ó w n y c h zamierzeń tej pracy będzie próba ustalenia jakie znaczenie m i a ł y owe umiejętności w rzeźbiar­ skim procesie twórczym u artysty ludowego, jakie było ich miejsce i rola na tle innych czynników po­ wodujących rozwój omawianej dziedziny sztuki. Szczególnie istotne dla tych badań było wydoby­ cie z zapomnienia nazwisk słynniejszych rzeźbiarzy oraz odtworzenie ich życiorysów. Udało się uzyskać wiadomości o d w ó c h wielkich indywidualnościach: A n ­ drzeju Kaczyńskim i Łukasizu Raczkowskim — których twórczość przypada na 2. poł. X I X i początek X X w. A n d r z e j K a c z y ń s k i urodził się w dwudzie­ stych latach X I X w. we wsi Jeglijowiec w pow. Ostrołęka. Data jego urodzin nie jest znana. Wiado­ mo, że zmarł w 1902 r. mając około 80 lat. Pochodził z rodziny luźniaków, a b y ć m o ż e nawet w y r o b n i k ó w — najuboższej warstwy miejscowej ludności. Podobno dzięki krewnym, czy też znajomym z Warszawy udało się mu zdobyć w stolicy umiejętności mistrza budowy organów. Po zdobyciu zawodu osiedlił się w pobliżu Kadzidła we wsi Krobia. Dlaczego nie wrócił do wsi rodzinnej trudno jest powiedzieć. Możliwe, iż zade­ cydowały o tym jakieś ważne w jego życiu wyda­ rzenia. W Krobi pobudował Kaczyński duży czteroizbowy dom, którego urządzenie i wystrój zwracały powszech8 11. 2. Figura św. Jana, 2. poł. XIX w. Kierzek, pow. Ostrołęka. II. 3. Typy kapliczek kurpiowskich z 2. poł. XIX w,: a — Wach, pow. Ostrołęka, b — Turośl, pow. Kolno, c —• Gołanka, pow. Ostrołęka, d — koniec XIX w. Wykrot, pow. Ostrołęka, e — pocz. XX w. Płoszyce, pow. Ostrołęka, f — 1875 r. Dudy Puszczańskie, pow. Kolno, g — koniec XIX w. Wolkowe, pow. Ostrołęka, h — pocz. XX w. Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, i — 1906 r. Krysia/ci, pow. Ostrołęka, j — pocz. XX w. Dąbrowy, pow. Ostrołęka. �ną uwagę. Z drobnych szczegółów, jakie Utrwaliły się w pamięci informatorów, można sądzić, iż wśród ó w ­ czesnych mieszkań, urządzanych schematycznie, z d ą ­ żeniem do najpraktyczniejszego ich wykorzystania dom Kaczyńskiego wyróżniał się pomysłowością urzą­ dzenia wnętrza i znajdujących s i ę w nim s p r z ę t ó w . Kaczyński zadomowił się w Krobi na trwałe. Żenił się dwukrotnie. Pierwsza jego żona umarła w m ł o d y m wieku. Druga — córka gajowego z Manistych, u k o ń ­ czyła szkołę gminną, co na owe czasy u dziewcząt kurpiowskich należało do rzadkości. Kaczyńscy mieli 3 córki i jednego syna. Po śmierci ojca wszystkie dzieci w y e m i g r o w a ł y do Ameryki. W zajęciach Kaczyńskiego należy w y m i e n i ć na pierwszym miejscu prace z zakresu zawodu organmajstra. Wiadomo, że budował on organy w kościo­ łach w Kadzidle i Zalesiu. P r z y j m o w a ł również za­ mówienia z odległych miejscowości. U siebie, w Krobi sporządził komplet piszczałek, miech i inne urządze­ nia organów do kościoła w Dubotyni. Kaczyński trud­ nił się (podobno sporządzaniem m i e c h ó w nie tylko do organów, ale również m i e c h ó w kowalskich oraz spe­ cjalnych m i e s z k ó w do harmonii pedałowych. N i e w ą t ­ pliwie wszystkie te prace stanowiły ipodstawę jego utrzymania. Można jednak sądzić, że drugim źródłem jego dochodu była rzeźba, ponieważ znane są nam nazwiska fundatorów figur wykonanych przez K a ­ czyńskiego w wielu wsiach, czasem nawet odległych od Krobi, co świadczy, że b y ł y to rzeźby wykonane na zamówienie. 9 Rolnictwem Kaczyński nie zajmował się — nie miał ziemi — a tylko niewielki plac przy domu — wykorzystywany na dobrze zadbany sad i pasiekę. W wypowiedziach o Kaczyńskim wszyscy informa­ torzy 'podkreślają jego wielką indywidualność, zwra­ cając u w a g ę w pierwszym rzędzie na jego zdolności rzemieślniczo-twórcze, wysoko ceniąc jego przedsię­ biorczość i p o m y s ł o w o ś ć , a także dowcip i pogodne usposobienie. Informatorzy, pamiętający jeszcze K a ­ czyńskiego, w s p o m i n a j ą go jako starca z siwą brodą, 10 11 noszącego się po miejsku i utrzymującego krzepką postać mimo sędziwego w i e k u . Przyglądając się fi­ gurom św. Jana, ś w . Floriana, Chrystusa i Boga Ojca (il. 6—10) o twardo zarysowanych kwadratowych twa­ rzach, jednakowo ściętych i sfalowanych brodach przychodzi na myśl, że autor nadawał im cechy w ł a s ­ nego wizerunku. Trudno zidentyfikować dzieła K a ­ czyńskiego w ś r ó d zachowanych zabytków rzeźby K u r ­ piowszczyzny. Przy 15 obiektach autorstwo K a c z y ń ­ skiego nie ulega w ą t p l i w o ś c i , w pewnych wypad­ kach poświadczone jest przez informatorów („Sw. Trójca" w Krobi i Golance oraz „Sw. J a n " w Dudach Puszczańskich). Do tego zespołu rzeźb należą prace 0 powtarzających s i ę tematach (np. „Trójca Święta") 1 jednolite pod w z g l ę d e m formalnym. Tylko część tych rzeźb jest datowana. N a j w c z e ś ­ niejsza data odnosi się do 1870 r. (Św. Trójca" w K r o ­ bi), a najpóźniejsza do 1885 („Sw. Jan" w Dudach Puszczańskich). Można w i ę c przypuszczać, iż naj­ intensywniejszy okres działalności rzeźbiarskiej K a ­ czyńskiego przypadł na siedemdziesiąte — osiemdzie­ siąte lata X I X w. W tym czasie Kaczyński miał już za sobą okres zdobywania zawodu organmajstra, cięż­ kich przeżyć rodzinnych (m. in. śmierć pierwszej ż o ­ ny), trudy znalezienia domu i założenia rodziny. Nie można natomiast ustalić, kiedy Kaczyński zaczął rzeź­ bić. Najwcześniejsze z jego datowanych dzieł posiada cechy świadczące, że musiały istnieć już przedtem pewne warsztatowe próby. U d a ł o się odnaleźć rzeźbę ś w . Jana noszącą cechy jego prac (w sposobie przed­ stawiania twarzy), a jednocześnie przez liczne uprosz­ czenia zdradzającą mniejsze umiejętności techniczne autora (il. 11). Być m o ż e więc, iż to właśnie jest jedna z najwcześniejszych prac K a c z y ń s k i e g o . 12 13 11 Brak jest natomiast wśród rozpoznanych obiektów takiej rzeźby datowanej na początek X X w., która by mogła przypominać znane prace rzeźbiarza. Nie jest w i ę c wykluczone, że Kaczyński na długo przed ś m i e r ­ cią przestał rzeźbić, utrzymując się w y ł ą c z n i e z robót organmajstra. �II. 4. „Troc" — zabawka, wys. 70 cm. Wyk. 1960 r. Józef Staśkiewicz. Strzałki, pow. Ostrołęka. Wł. Muz. Kult. i Szt. Lud., Warszawa. II. 5. „Konie" — zabawki z korzenia sosny: a — wyk. ok. 1950 r. Józef Kowal­ czyk, Golanka, pow. Ostrołęka, b — wyk. ok. 1920 r. Piasecznia, pow. Ostrołęka, c — wyk. ok. 1940 r. Todzia, pow. Ostrołęka. i nigdzie nie miał własnego domu, nie m ó w i ą c o zie­ mi. Odnajdujemy ślady jego dłuższej bytności w K a ­ dzidle, Myszyńcu, Jazgarce oraz w Łysych. We wsiach tych przebywał jednak nie dłużej niż rok do 3 lat i to raczej pod koniec życia. Jeśli przyjąć, że po­ chodził z Nowogrodu, w ó w c z a s należałoby szukać miejsc jego wcześniejszego pobytu we wsiach w po­ bliżu tego miasteczka. T e częste zmiany miejsc za­ mieszkania Raczkowskiego w y n i k a ł y ze stałych poszu­ k i w a ń odbiorcy dla jego rzeźbiarskich prac. W poszu­ kiwaniach tych w ę d r o w a ł od wsi do wsi. Często też korzystał z mieszkania i pomocy zleceniodawcy. B y ć może w ę d r o w a ł on po domach z gotowymi rzeźbami względnie sprzedawał je na odpustach. W czasie pobytu w Jazgarce znalazł Raczkowski towarzyszkę życia w kobiecie podobnie jak on samot­ nej i prawdopodobnie także bez majątku. Z ' żoną przywędrował z Jazgarki do Łysych. Już wcześniej nie cieszył się dobrym zdrowiem. Przebywając w Ł y ­ sych stale chorował. Mimo to nie przerywał swej pracy rzeźbiarskiej. Pomagała mu żona zdobywając zapłatę od zamawiających. Raczkowski umarł w Ł y ­ sych około 1920 r. Jak twierdzą informatorzy, miej­ scowy proboszcz odmówił udziału w jego pogrzebie i podobno w y d a ł nawet zakaz pochowania go na cmentarzu. Pochowano jednak zmarłego rzeźbiarza na cmentarzu w Łysych lecz w nocy, w tajemnicy przed księdzem. Raczkowski, jak twierdzą informatorzy, nie chodził do kościoła. Poza tym nie dawał do p o ś w i ę ­ cenia wyrzeźbionych figur. Zjawisko niereligijności świątkarzy ludowych często notowane jest przez ba­ daczy. Być może, iż również Raczkowski b y ł jednyj*f<X z tych niewiernych sług kościoła. ^ Z opowieści informatorów o Raczkowskim rysuje się postać samotnika, słabego fizycznie, o usposobieniu zamkniętym, a przy tym, n i e w ą t p l i w i e , człowieka o bo­ gatym życiu w e w n ę t r z n y m . Wśród zinwentaryzowanych w czasie badań rzeźb około 18 obiektów jest niewątpliwie dziełem Racz­ kowskiego. Potwierdzają to w pierwszym rzędzie sami informatorzy, pamiętający w ę d r o w n e g o rzeźbia­ rza. Mimo braku dat na tych rzeźbach, można dzięki pamięci informatorów ustalić w przybliżeniu czas, w którym zostały one wykonane. Według tych danych najstarsze rzeźby pochodzą z dziewięćdziesiątych lat X I X w., najmłodsze zaś z 2 dziesiątków początku X X w. (ii. 12, 16). W wyniku przeprowadzonych poszukiwań w okoli­ cach Nowogrodu, skąd pochodził Raczkowski, udało się odnaleźć dwie figury mające cechy znanych rzeźb tego autora (il. 13, 14). Stan zachowania tych figur pozwala przypuszczać, że powstały przed końcem X I X w. Być m o ż e w i ę c s ą one dziełem Raczkowskie­ go, wykonanym w początkach jego kariery rzeźbiar16 5 1 7 O drugim z kolei s ł a w n y m rzeźbiarzu kurpiowskim Łukaszu R a c z k o w s k i m , chociaż młodszym i dłużej żyjącym niż Kaczyński, zachowało się nie­ wiele wiadomości. Raczkowski pochodził z „ludzi przychodnych" rodem spod lub z samego Nowogrodu nad Narwią. Do jego dalekich krewnych należą ż y ­ jący dziś w Kadzidle Raczkowscy. Pamiętają oni jesz­ cze swego dziadka — garbarza, który przybył do K a ­ dzidła z Nowogrodu. Jakie więzy pokrewieństwa ł ą ­ czyły go z Raczkowskim — rzeźbiarzem nie wiado­ mo. 1 5 Według informatorów, Raczkowski zmieniał wielo­ krotnie miejsce zamieszkania. Prawdopodobnie nigdy 138 1 8 �skiej, w tym czasie kiedy w ę d r o w a ł on z Nowogrodu do wsi położonych w środkowej części Kurpiowszczyz­ ny (por. mapka). Kaczyński i Raczkowski nie byli jedynymi rzeź­ biarzami jacy działali na terenie Kurpiowszczyzny w 2. poł. X I X w. Jako następnego pod w z g l ę d e m po­ pularności wymieniają informatorzy Czerwiń­ s k i e g o . Żył on w drugiej poł. X I X i na począt­ ku X X w. Pochodził z rodziny żydowskiej, za­ mieszkałej w k t ó r y m ś z pobliskich miasteczek. Przez jakiś czas mieszkał w Dylewie, po czym przeniósł się do Kadzidła. Wiadomo, ż e Czerwiński praktykował u w ę d r o w n e g o cieśli i stolarza pochodzenia mazur­ skiego. Zajmował się t e ż przede wszystkim ciesiel­ stwem i stolarstwem. Ale również, jak twierdzą i n ­ formatorzy, rzeźbił figury ś w i ę t y c h do kościoła w K a ­ dzidle oraz dla gospodarzy. Umarł w czasie I wojny ś w i a t o w e j w Kadzidle. Żył samotnie. K r e w n i jego są nieznani. chłopi. Jeszcze do niedawna wielu gospodarzy podej­ m o w a ł o się prac snycerskich czy wyrobu zabawek. Na uwagę zasługiwałyby wspomniane już konie na biegunach wykonywane z korzeni sosny oraz rucho­ me figury „trący" (il. 4, 5). Prace snycerskie repre­ zentowałoby tu popularne zdobnictwo mebli . oraz przedmiotów gospodarstwa domowego. Z tego rodzaju pracami nie wiązano korzyści materialnych. Wykony­ wano je dla siebie lub dla najbliższych. Można przy­ puszczać, iż w niektórych częściach Kurpiowszczyzny, dokąd nie docierały w dostatecznym stopniu wyroby rzeźbiarzy zawodowych, owi uzdolnieni snycerze i autorzy zabawek podejmowali się również rzeźbienia figur kultowych. Warto przytoczyć opinię starszego informatora o umiejętnościach rzeźbiarskich, jakie zdarzały się ponoć dawniej u ludzi w jego wsi i w bliskim sąsiedztwie: „tu rzeźbić umiał lada kto, kto ksyne miał w głowie. Specjalistów takich to tu nie było." W czasie b a d a ń udało się odszukać 2 figury, które informatorzy określają jako dzieła Czerwińskiego. Należy wreszcie w s p o m n i e ć o W i n c e n t y m E j m i e ur. w 1874 r. i zmarłym po I wojnie ś w i a ­ towej. Ojcem E j m y b y ł stolarz, Mazur spod Chorzel. Ejma, podobnie jak Raczkowski i Czerwiński, należał do tych bezdomnych rzemieślników-artystów, którzy w poszukiwaniu pracy stale wędrowali, zmieniając miejsce pobytu. Razem z żyjącym dziś rzeźbiarzem B o l e s ł a w e m Polakiem, E j m a zajmował się budowa­ niem d o m ó w i niektórymi pracami stolarskimi. Jak m ó w i o nim Polak był on: „... trochę cudok w życiu. Nic nie chciał, ani rodziny zakładać, ani broń Boże trzymać majątku. Ale wreszcie się pobrał z w d o w ą z gospodarką, lecz wszystko posprzedawał, krowy na powrozach do Kadzidła pozaprowadzał. Umiał dobrze czytać i pisać... Kiedy zachorował wzięli go do śpitala to uciek. Przyszedł do mnie, żeby mu dać jeść. Miał raka na szyi. Prosił o naczynie, które można cisnąć. Gdzieś potem zniknął. Osiadł pod Kolnem i tam umarł. Robił wolno, niewprawnie. Na korunach robił ptaszki, esa floresa. Jak osiadł pod K o l ­ nem, to chwycił się tego rzeźbienia, ale nie miało to zbytu i zbankrutował." Od I wojny ś w i a t o w e j aż do dzisiaj spotykamy na obszarze Kurpiowszczyzny rzeźbiarzy, którzy s w ą pra­ cę rzeźbiarską rozpoczynali od przypadkowych dłubań na pastwisku i długo nie traktowali swej pracy za­ wodowo jako źródła utrzymania. Należy w y m i e n i ć tu w pierwszej kolejności J a n a S ę k a z Płoszyć, na­ stępnie K o n s t a n t e g o Chrostka z Jazgarki, F r a n c i s z k a G o l a n a z Golanki oraz B o l e s ł a ­ w a P o l a k a z Lipnik. Wszyscy ci czterej rzeźbiarze zamieszkują wsie centralnej partii Kurpiowszczyzny (mapka) i jako członkowie Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w Kadzidle mogą uchodzić za najściślej związanych z omawianym terenem. Należałoby r ó w ­ nież wymienić niedawno zmarłego rzeźbiarza K o n ­ stantego Chojnowskiego z Jankowa* M ł o dzianowa oraz mało znanych: B a r s z c z a z Lasek i B l o c h a z Gadomskich. Każdy z nich w y m a g a ł b y osobnego opracowania. Na tym miejscu ograniczę się do charakterystyki tylko wybranych postaci: Jana Sęka, Franciszka Golana, Bolesława Polaka i K o n ­ stantego Chrostka. 19 2 0 83 2 4 Poza tymi czterema rzeźbiarzami o znanych na­ zwiskach działali na terenie Kurpiowszczyzny w 2. poł. X I X w. jeszcze inni. W okolicach Myszyńca odnajdu­ jemy prace gajowego z C h a r c i e j b a ł d y (il. 17, 18). Koło Baranowa i Jednorożca (w zachodniej części Kurpiowskiej Puszczy Zielonej) spotykamy liczne fi­ gury Matki Boskiej Skępskiej o takim samym stylu, wskazujące, iż ich autorem był ten sam r z e ź b i a r z . Bardzo podobne w sposobie budowania bryły i kształ­ towania twarzy i postaci są figury Matki Boskiej z Chrystusem z Dłużewa (il. 19), Chrystusa Frasobli­ wego z kościoła w pobliskiej Dąbrówce, jak też Chrystusa ukrzyżowanego z Kadzidła w domu szewca Aleksandra Trzcińskiego. Wszystkie te figury są nie­ wątpliwie dziełem jednego rzeźbiarza. Należy wreszcie wspomnieć o dębowych, dużych figurach ś w . ś w . Janów we wsiach nad S z k w ą i Rozoga (il. 21, 22). Jan S ę k urodził się w Płoszycach w 1876 r. Jego dziadek należał do zamożnych gospodarzy (po­ siadał 2 włóki ziemi). Ojciec Jana Sęka odziedziczył całą włókę. Nagła jego śmierć nie pozwoliła jednak, aby Jan S ę k miał lekkie dzieciństwo. Gospodarstwo po zmarłym objął stryj i wypędził w d o w ę z gospo­ darki. Jan Sęk z matką i rodzeństwem poszli na służ­ bę do obcych ludzi. Sęk pasł gospodarzom krowy. Wtedy właśnie zaczął po raz pierwszy rzeźbić. W tym też czasie w pobliskiej Dąbrówce urządzano w n ę t r z e w przeniesionym na miejsce kaplicy starym drewnia­ nym kościele z Kadzidła. Prace stolarskie prowadził tam Sosnowski wraz z dwoma synami. Jan Sęk, w ó w ­ czas już kilkunastoletni chłopiec, znalazł przy maj­ strach zatrudnienie i zarazem możliwość zdobycia praktyki stolarsko-rzeźbiarskiej. S a m m ó w i o tej praktyce: „Znałem deski i odrabiałem figury z pierwsego wióra. Wszystek mu towar p r z y g o t o w y w a ł e m . Tylko do tocenia wożono kolumny do tokarni w Ostrołęce, gdzie był kierat." Obok tych rzeźbiarzy, traktujących swą pracę za­ wodowo, działali niezawodowi rzeźbiarze — miejscowi Mając 17 lat rozpoczął Jan Sęk starania o zdobycie utraconej ojcowizny. Dopiero jednak wczesny ożenek 21 22 139 �w 19 roku życia w p ł y n ą ł ostatecznie na odzyskanie ziemi. Od tego momentu, tj. od 1895 r. aż do śmierci żony w czasie I I wojny ś w i a t o w e j , a w i ę c w ciągu 50 lat Jan S ę k zajmował s i ę pracą na roli i przy gos­ podarstwie, nie podejmując żadnych robót rzeźbiar­ skich. Uciążliwa praca oraz liczne obowiązki rodzinne wpoiły niechęć do lenistwa, umiłowanie czynnego ż y ­ cia. Mawiał: „Ja bez roboty nie m o g ę żyć i mnie tak prędzej dzień schodzi." Podczas I wojny ś w i a t o w e j służył jako artylerzysta w wojsku carskim. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m miał okazję b y ć bodaj dwukrotnie w Warszawie. Z podróży pozostały mu wspomnienia oglądanych kościołów oraz kina. Pobyt w wojsku, a b y ć może także podróże do Warszawy, gdzie musiał radzić so­ bie w nieznanych sytuacjach, utwierdziły go w po­ czuciu własnej zaradności czy nawet wartości: „ja kiedyś byłem cwany, ale dzisiaj nie ma i p o ł o w y tego", albo inna w y p o w i e d ź : „ja wszystko odrobię, jak tylko zechce." Przed samą w o j n ą zetknął się Jan Sęk z książką. Nie umiejąc ani pisać, ani czytać, przychodził na głośne czytanie książek do miejscowej biblioteki. Na spotkaniach czytano o tunelu kolei średnicowej w Warszawie, a także o „królu Kościuszce, Batorym Ste­ fanie, prorokach i człowieku co kontrował z Panem Bogiem." Wrażenia z tych spotkań nie pozostały bez w p ł y w u na jego późniejszą twórczość. Wydarzenia z czasu I I wojny ś w i a t o w e j i okresu, 7 który bezpośrednio po niej nastąpił, zadecydowały o powrocie Jana Sęka do porzuconego w młodości rzeźbienia, mimo podeszłego już bardzo wieku. Jan Sęk w y c h o w a ł 4 s y n ó w i jedną córkę. Dzieci jego, już w czasie wojny, były dorosłe. Wszyscy oni oczekiwali założenia w ł a s n y c h rodzin. Dramat walki o prawo do ziemi powtórzył się w rodzinie. Nie miejsce tu, aby wnikać w wydarzenia jakie rozegrały się między dziećmi i ojcem. Wystarczy powiedzieć, że Jan Sęk przestał wtedy zajmować się gospodarstwem i stracił słuch. Wraz z niewidomym synem Marianem opusz­ czają dom. Zajmując się sprzedażą słoniny, mięsa, a także w s t ą ż e k i guzików przemierzają wsie K u r ­ piowszczyzny. Do domu sprowadza Sęka śmierć żony. Wkrótce potem Marian Sęk zostaje zabity w czasie jednej z wędrówek. Nie wraca również z wojny drugi syn. Jan Sęk dzieli po wojnie pracę na gospodarstwie z jednym spośród dwóch pozostałych synów. (Drugi — osiedlił s i ę na ziemiach odzyskanych). Opuszczony przez wszystkich, w zaniedbanym domu zaczął znowu Sęk rzeźbić. Gospodarstwo przejął na siebie syn T a ­ deusz. Ożenił się i p o b u d o w a ł nowy dom. Jan Sęk tłumacząc się przystąpieniem do skrytego zakonu ojców misjonarzy zajął izdebkę w chlewie i tu miesz­ kał z dala od bliskich. Rezygnując z pomocy finanso­ wej rodziny, starał się znaleźć źródło zarobku w pra­ cy rzeźbiarskiej i malarskiej. Po zniszczeniach z cza­ sów wojny otwierały się w tym zakresie duże możli­ wości. W czasie zimy, nie wychodząc prawie na świat, zamknięty w swej izdebce, nie dojadając, Jan Sęk rzeźbił. Z nastaniem wiosny wyrzeźbione „śtucki", �Rzeźby Andrzeja Kaczyńskiego. (fragm.). ŁyseTjfów. Kolno. II. T. liczki przydrożnej. Wykrot, pow. . Święta Trójca, lipa, ok. 1870 r., II. 6. Sw. Florian Sw. Florian z kap­ Ostrołęka. 11. 8, 9. wys. 75 cm. Łyse. narzędzia i farby zabierał ze sobą i wyruszał w w ę ­ drówkę po okolicznych wsiach, czasem na parę mie­ sięcy. Chodząc od domu do domu oferował gotowe fi­ gury lub usługi konserwatorskie. „Oj co j a s i ę po świecie nachodził, miałem tyle roboty, ze nieraz ty­ dzień spałem w jednym miejscu. W Wyku siedziałem z tydzień, to do jednego domu znosili mi stare obrazy l zierzby. Reperowałem, temu rękę, temu n o g ę . W Szafami i Obierwi to najwięcej figurów nazostawiałem. Byłem i w Świdwiborku. Poszedłem szukać Chrystusa Frasobliwego, bo tu był taki pan z War­ szawy, to mi powiedział, ze tam znajdę takiego j a ­ kiego w całej Polsce nie ma, ale nie z n a l a z ł e m . " W swych w ę d r ó w k a c h szukał jednak Sęk nie tylko figur wskazanych mu przez miejskich miłośników sztuki. Świadczy o tym jego dobra znajomość zacho­ wanych w okolicy dawnych obiektów rzeźbiarskich. Z tych wszystkich w ę d r ó w e k wracał zawsze bogatszy we wrażenia i nowe pomysły. B y ł y to w pewnej mierze podróże artystyczne. Mówi np. „jak posedłem to sobie zobacyłem i odrysowałem." Nie stronił r ó w ­ nież od k o n t a k t ó w z innymi rzeźbiarzami. „U Golana pare dni byłem." W czasie tego pobytu prowadził z Golanem dyskusję, jak i co należy rzeźbić. Oto re­ lacja Franciszka Golana: „Sęk kiedyś tu ze mnie żartował, oj ty tu paskudzis, dłubies, zamiast raz, raz i zrobić. Bo ja w o l ę posiedzieć dzień, dwa i odro­ bić dokładnie." 8 5 tradycji dawnych umiejętności ludowych. Dzięki opie­ ce ze strony Wydziału Sztuki Ludowej Minister­ stwa Kultury i Sztuki mógł brać udział w różnych konkursach, kilkakrotnie zdobywając nagrody. Obec­ nie jest Sęk członkiem Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w Kadzidle. W ostatnich latach zapadając ciężko na zdrowiu rzadko z a j m o w a ł się rzeźbieniem. Coraz mniej, jak m ó w i , jest u niego siły. Nieprzyzwyczajony do bezczynności, jeśli nie rzeźbi, w ó w c z a s plecie ko­ sze. Ale może nie tylko dlatego, że mu brak siły do rzeźby, lecz i dlatego, że figury jego nie u wszystkich cieszą się równą p o p u l a r n o ś c i ą . w 26 Dzięki swej robocie Jan Sęk zyskał wkrótce roz­ głos nie tylko wśród ludności miejscowej, lecz r ó w ­ nież u czynników zainteresowanych w reaktywowaniu Posiadamy dostatecznie dużo danych o rzeźbach, aby było m o ż n a scharakteryzować ogólnie ich tema­ tykę i cechy formalne. Początkowo, tj. bezpośrednio po wojnie, rzeźbił Sęk prawie w y ł ą c z n i e „Pasyje". N a ­ stępnie wzbogacił s w ą robotę o dwa dodatkowe te­ maty: św. Jana, którego nazywa niekiedy Niepomucenem lub Niepomukiem , oraz Matki Boskiej Niepo­ kalanego Poczęcia (por. il. 25). Te trzy tradycyjne te­ maty od kilkunastu lat bez w i ę k s z y c h zmian domi­ nują w twórczości Jana S ę k a . Natomiast twórczość ta w formie ulegała w y r a ź n y m przeobrażeniom. Ostat­ nie prace różnią się od pierwszych rzeźb zarówno sposobem budowania bryły, jak odmiennością pro­ porcji, a nawet ornamentyką. Tylko drobne szczegóły, takie np. jak sposób przedstawiania źrenic w oczach lub mięśni na rękach u Chrystusa ukrzyżowanego po­ zostały bez zmian (il. 24). Dla odbiorców miejscowych Jan Sęk rzeźby swoje maluje, dla C P L i A pozostawia je, jak m ó w i : „czyste" albo „gołe". 28 2 9 141 �10 Franciszek Golan urodził się w 1898 r. w Golance w pow. Ostrołęka, gdzie mieszka do dzi­ siaj. Pochodzi z rodziny małorolnych. Brał udział w wojnach w 1920 i 1939 roku, przebywał też w tym czasie w różnych krajach: „dzie ja nie obsed, to ze mnie wrona kości nie zniesie." Pobyt w odległych krajach rozwinął w nim zainteresowania światem, chłonność wiadomości o wszelkich wydarzeniach, szczególnie politycznych. Z wielką np. uwagą słucha zawsze wiadomości radiowych. Radio jest dla niego symbolem dnia dzisiejszego, który ocenia jako lepszy niż czas miniony: „starodawny naród nic dobrego nie uzył" (w ten sposób kwituje korzyści jakie mu daje wysłuchanie informacji radiowych). Ciężkie warunki życia nie pozwoliły mu nauczyć się czytania. Powo­ duje to u niego gorycz, a jednocześnie pobudza am­ bicję wykazania swych umiejętności, czy nawet w a r ­ tości w innych dziedzinach, m. in. w rzeźbieniu. Rzeźbiarstwem 142 zajął się właściwie dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j . Przedtem zdarzało się, że w młodości pasąc krowy strugał ptaki. Na krótko przed w o j n ą wyrabiał na zarobek krzesła. Bywało, że zgod­ nie z z a m ó w i e n i e m w y r z y n a ł dekoracyjne oparcia i nogi u mebli. Po wojnie wizyta Adama Chętnika w p ł y n ę ł a decydująco na kierunek jego późniejszej pracy. P o s t a n o w i ł „rzeźbić krzesła". Początkowo po­ k r y w a ł zapiecki i siedzenia zdobinami o motywach roślinnych, z czasem wprowadził przedstawienia ludzi i zwierząt. Obecnie rzeźbi na krzesłach sceny z życia wsi kurpiowskiej i historii narodu. Wszystkie wyobra­ żenia stara s i ę przy tym jak najbarwniej p o m a l o w a ć . Do rzeźbienia osobnych figur (il. 26, 27) skłoniła go przede wszystkim chęć znalezienia odbiorcy dla swo­ ich prac. Dzięki opiece, głównie ze strony Wydziału Sztuki Ludowej M K i S , mógł stać się rzeźbiarzem, a obecnie — jednym z najpoważniejszych d o s t a w c ó w rzeźb do Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w K a ­ dzidle. 3 0 �II. 10. „Pasyja",wys.90 cm. Wyk. ok. 1880 r. Andrzej Kaczyński. Wł. Józefa Racz­ kowskiego, Kadzidło. Il.~H7 Sw. Jan, wys. ok. 1 m. Wach, pow. Ostrołęka (obiekt skradziony). II. 12, 12a. Sw. Jan, wierzba, kloc niełupany, wys. 150 cm. Jazgarka, pow. Ostrołęka. Wyk. pocz. XX w. Łukasz Raczkowski. 12a Mówiąc o pobudkach, które skłoniły go do rzeź­ biarstwa, podkreśla konieczność szukania zarobku i nieoszczędzania się: „somsiad dziesięć lat ode mnie młodsy i wiecnie odpocywa, żeby nie synowie to by umarł." Jednocześnie duże znaczenie w tym wyborze drogi życiowej miała dla niego ambicja: „u mnie to 0 charakter cłowieka chodzi, cy ja cłowiek bez skół potrafię to zrobić" (np. wyrzeźbić frapującą go scenę z życia otoczenia). B o l e s ł a w P o l a k urodził się w 1904 r. w Podgórnem koło Turośli w pow. kolneńskim. Ojciec jego był gajowym. W Lipnikach, gdzie ma obecnie dom 1 gospodarstwo, mieszka od ósmego roku życia. Miał dziewięcioro rodzeństwa. Po śmierci matki i powtór­ nym małżeństwie ojca oddany został na służbę do krewnych w Nasiadkach. Miał w ó w c z a s 21 lat. Pasł tam krow^_ i w ó w c z a s to zaczął rzeźbić. Ukończył tylko 1 odział szkoły podstawowej. W późniejszych latach praktykował u wspomnianego już stolarza- 12 rzeżbiarza Wincentego Ejmy. Razem z nim wykony­ w a ł w różnych miejscach Kurpiowszczyzny prace cie­ sielskie i stolarskie. Z czasem usamodzielnił się i za­ łożył w ł a s n y warsztat stolarski. Wykonując już przed wojną oprawy feretronów dla kościołów, rozwijał umiejętności rzeźbiarskie. W wolnych chwilach rzeź­ bił cygarniczki, popielniczki, próbował również rzeź­ bić figury świętych. Pod koniec okresu m i ę d z y w o ­ jennego ożenił się. Dziś ma troje dorosłych dzieci (2 córki: pielęgniarkę i nauczycielkę oraz syna — inżyniera). Rzeźbieniem, podobnie jak Franciszek Golan, zajął się na stałe dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j , w wyniku zamówień. Dziś należy do Spółdzielni C P L i A „Kur­ pianka" w Kadzidle i w tych ramach trudni się rzeź­ biarstwem. Syn jego maluje (uczęszczał w czasie stu­ diów do ogniska plastycznego). Od syna nauczył się szkicowania i umiejętność tę wykorzystuje w swej obecnej pracy (il. 30, 31a, b). Chociaż nie ukończył 143 �II. 13. Chrystus Frasobliwy, lipa, klocek niełupany, szkoły, interesował się bardzo książkami. Nauczył się sam dobrze czytać, zna też wiele programowych po­ zycji rodzimej beletrystyki. Interesują go ż y w o prob­ lemy społeczno-kulturalne. W jego postawie ś w i a t o ­ poglądowej można dostrzec podobieństwo do innowierstwa dawnego rzeźbiarza tych stron, Łukasza Raczkowskiego. Wszystko to miało poważny w p ł y w na pracę rzeź­ biarską Bolesława Polaka. Wprawdzie pozostaje on w kręgu tradycyjnej tematyki „Pasyj" i Św. Janów, niemniej jego robota zawiera znacznie więcej zna­ mion sztuki profesjonalnej — uczonej aniżeli twór­ czości ludowej. Konstanty Chrostek jest najmłodszym spośród omawianych rzeźbiarzy. Urodził się w Jazgarce w 1910 roku. Pochodzi z rodziny rzemieślniczej. Dziadek jego był cieślą i stolarzem, ojciec — kowa­ lem. Ukończył 4 odziały szkoły podstawowej. Spośród licznego rodzeństwa wyróżniał się skupieniem, powol­ nością i rozwagą w działaniu, stronieniem od swawoli i zabaw. Jak nam o sobie m ó w i : wolał iść na ze­ branie Związku Młodzieży Ludowej lub czytać, ani­ żeli jak inni, iść na zabawę. W ten sposób poznał książki Prusa i Sienkiewicza, a w rezultacie doszedł do sporej wiedzy o świecie i wykształcił w sobie dużą 31 144 wys. 45 cm. Durlasy, pow. Ostrołęka. wrażliwość na jego uroki. Jego sposób myślenia znacznie odbiega od tradycyjnych pojęć środowiska. Jak wielu o m ó w i o n y c h już rzeźbiarzy, s w ą t w ó r ­ czość rzeźbiarską rozpoczynał przy pasieniu krów. Początkowo rzeźbił tylko cygarniczki i oprawki do krzesiwek. Pierwszą rzeźbę Chrystusa Frasobliwego w y k o n a ł pod w p ł y w e m bezpośredniej namowy ba­ wiącego na praktyce geodezyjnej w jego wsi studenta Politechniki Warszawskiej Romualda Kozła. Od tego czasu zaczął wiele rzeźbić. Na organizowanym przed ostatnią w o j n ą w Myszyńcu kiermaszu sztuki ludo­ wej był jedynym autorem, który w y s t a w i ł prace rzeź­ biarskie. Zdobyte uznanie pobudziło go do dalszej pracy. Odbiorcami jego figur były przeważnie muzea, księża, a na ostatnim miejscu różni przypadkowi l u ­ dzie miejscowi. Obok umiejętności rzeźbiarskich zdobył Konstanty Chrostek umiejętności ślusarskie i mechaniczne. Dzi­ siaj uchodzi za znanego w okolicy naprawiacza wszel­ kich mechanizmów, a także instrumentów muzycz­ nych, jakie można spotkać na wsi. Posiada on rzadką umiejętność sporządzania s m y k ó w do skrzypiec. Bezpośrednio po wojnie ożenił się i przeniósł do Lipnik. Żona jego zajmuje się tkactwem i, tak jak on, jest członkiem Spółdzielni „Kurpianka". W pierw­ szych latach po wojnie Chrostek rzeźbił stosunkowo �15 IZ. 15. Sposoby modelowania Andrzeja Kaczyńskiego i Łjiz kasza Raczkowskiego: a — św. Jan z" W uchu, prawdopodobnie A Katyńskiego, b — Bóg Ojciec — w rzeźbach Trójcy Świętej — A. Kaczyńskiego, c — Chr^stut frasobliwy z Durlas — prawdopodobnie _Ł. RaczkcamkJ£3P, d — Chrystus Biczowany z Kadzidła — Ł, Raczkowskiego. II. 16. Sw. "Roch (fragm.), lipa, wys. 1 m. Wyk. ok. 1920 r. Ł. Raczkowski. Łyse, pow. Kolno. ~~ II. 14. Matka Boska Bolesna z Jezusem, lipa, wys. 80 cm. Dobry Las, pow. Kolno. dużo. Obecnie obowiązki wychowania pięciorga dzieci oraz trudne warunki mieszkaniowe nie pozwalają mu znaleźć, jak m ó w i , spokoju do roboty, którą najbar­ dziej miłuje, a która wymaga dużo czasu i namysłu. Figury Chrystusa Frasobliwego, zaczętej przed paru laty (il. 32), nie kończy. Utrzymuje się obecnie prawie wyłącznie z prac naprawczych, stolansko-ślusarskich. Dla wszystkich z o m ó w i o n y c h współczesnych rzeź­ biarzy kurpiowskich, podobnie jak dla ich poprzed­ ników: Kaczyńskiego, Raczkowskiego, Czerwińskiego czy Ejmy, twórczość rzeźbiarska m i a ł a w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu znaczenie zajęcia uprawianego zawodowo, tzn. będącego podstawowym źódłem utrzy­ mania. Oczywiście nie z tym nastawieniem rozpoczy­ nali swą twórczość. Rzeźbienie stawało się zajęciem zarobkowym stopniowo, w miarę zdobywania do­ świadczeń i znajomości rzemiosła. Można też powie­ dzieć, iż o odchodzeniu stopniowym czy przerywaniu uprawianej twórczości także decydowały w z g l ę d y za­ robkowe. 3 2 Przystępując obecnie do o m ó w i e n i a narzędzi i spo­ sobów pracy stosowanych przez miejscowych rzeźbia­ rzy dawniej i dzisiaj należy stale mieć na uwadze zachodzące w tej dziedzinie zmiany, zależne od okresu twórczości, a także od różnic indywidualnych a zmie­ rzające do zapewnienia m o ż l i w i e największej ekono145 �II. 17. Chrystus Zafrasowany, lipa, wys. 70 cm, 2. pol. XIX w. Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka. Cichej. II. 18. „Pasyja". Wys. 110 cm. Koniec XIX w. Charciabałda, pow. Ostrołęka. mii pracy. Proces ten u rzeźbiarzy traktujących s w ą twórczość jako źródło zarobku zachodził w sposób szczególnie widoczny. Na Kurpiowszczyźnie przy jej zadrzewieniu w i ę k ­ szym niż w innych rejonach, a przy tym dostatecz­ nie zróżnicowanym, nie istniał problem trudności s u ­ rowcowych. Dlatego też nie znajdujemy tutaj figur rzeźbionych w drewnie o rzadkich słojach czy w su­ rowcu trudnym do obróbki (sosna, świerk, jesion). Spotykamy natomiast rzeźby z najrozmaitszych drzew 0 ścisłych słojach (głównie lipa, rzadziej brzoza 1 wierzba oraz olszyna). We wczesnych latach oma­ wianego okresu u ż y t k o w a n o także dąb, rzeźbiąc w nim dużych rozmiarów figury stawiane na otwartym po­ wietrzu (il. 21, 22). Stosowanie tego surowca, jak wia­ domo bardzo odpornego na działanie czasu, miało zapewnić długowieczność figurze. Dla tych samych powodów stosowano lipę, która jest łatwiejsza do obróbki niż inne twarde drewna, ale, jak m ó w i ą rzeź­ biarze, przez długie lata „nie ciepie się jej robak". 33 Siedząc rodzaje stosowanego drewna przez daw­ nych rzeźbiarzy, np. Kaczyńskiego i Raczkowskiego, dostrzegamy, jak na przestrzeni długich lat swej twórczości zmieniali oni rodzaje surowca. Pierwsze prace wykonywali w drewnie twardym lub bardzo twardym (nie wyłączając dębu), natomiast w później­ szych latach przechodzili na materiał łatwiejszy do obróbki. Oczywiście wchodziły tu w grę czynniki o których w s p o m n i a ł e m na wstępie. Ale miała chyba także znaczenie zdolność rzeźbiarza do obróbki twar­ 146 Wł. Antoniny dego surowca. Raczkowski np. pod koniec życia kie­ dy był już bardzo słabego zdrowia, rzeźbił często w miękkiej wierzbie i to nawet duże figury, które miały stać na powietrzu nie chronione dachem kap­ liczki (il. 12). W pracy współczesnych rzeźbiarzy trud­ no jest m ó w i ć o podobnych zmianach, ponieważ t w ó r ­ czość ich rozkłada się na mniejsze wycinki czasu, poza tym nie mają oni już okazji a nawet potrzeby korzystania z najtwardszego drewna — dębu. Proceder suszenia drewna stosowany przez żyją­ cych dzisiaj mistrzów jest tak rozbudowany, że z pew­ nością musiały go kształtować doświadczenia długiej tradycji. Nasuwa się jednak pytanie czy owe złożone zabie­ gi przygotowania tworzywa były dokonywane każdo­ razowo przez wszystkich dawnych rzeźbiarzy. Można bowiem przypuszczać, że niektórzy z nich, ci przynaj­ mniej którzy wędrowali, musieli w wielu wypadkach posługiwać się materiałem w tym stanie, w jakim b y w a ł im dostarczany na miejscu przez zleceniodaw­ cę, a w i ę c wykonywali czasem swe rzeźby w drewnie niedostatecznie wysuszonym. B y ć może, że w y j ą t k o w y stopień zniszczenia niektórych z dawnych rzeźb t ł u ­ maczy się właśnie nieodpowiednim przygotowaniem surowca, niedostatecznym uodpornieniem go na dzia­ łanie deszczu i słońca. Nasuwa to uwagę, że na pod­ stawie stanu zachowania trudno jest oceniać wiek rzeźby. 31 Zabezpieczenie rzeźby przed pękaniem brane jest pod u w a g ę również i w przygotowaniach samego �klocka do rzeźbienia. Licząc się z właściwością rozsychania się drewna promieniście od rdzenia do warstw zewnętrznych, niektórzy ze współczesnych rzeźbiarzy chętniej rzeźbią nie w pełnym klocku z rdzeniem w środku, lecz w takim, który uzyskano z rozłupania pnia względnie konaru czy gałęzi na po­ ł o w ę lub ćwiartkę. Oczywiście owo łupanie m o ż l i w e jest w ó w c z a s kiedy rzeźbiarz dysponuje drewnem odpowiedniej grubości. Z przeglądu rzeźb dawnych rzeźbiarzy wynika, iż podobnie jak dzisiejsi rzeźbili oni zarówno w kloc­ kach pełnych, jak i stanowiących cząstkę rozłupane­ go pnia. Należy t a k ż e stwierdzić, że Kaczyński często korzystał z grubej deski. Natomiast z rzeźbiarzy dziś żyjących tylko Golan z w y k ł rzeźbić chętnie z deski i na desce. Nie ulega wątpliwości, że charakter klocka narzu­ ca rzeźbiarzowi określony sposób obróbki drewna. Często w czasie rzeźbienia kształt klocka, struktura słoi wyznacza kierunek cięć i prowadzi do formy zgodnej z jego b u d o w ą (il. 25, 33, 34). Jednocześnie, w miarę doskonalenia się w swym rzemiośle, rzeź­ biarz w coraz mniejszym stopniu poddaje się owemu działaniu właściwości tworzywa. Z czasem przy opa­ nowaniu materiału łamie jego pierwotną strukturę uzyskując dzieło zasadniczo nieraz odbiegające od kształtu użytego klocka (il. 31b). K u temu może zmie­ rzać także stosowanie miększego surowca oraz nie pełnych, lecz rozłupanych klocków. Fakt, iż większość spośród omawianych rzeźbia­ rzy w y w o d z i ł a się spośród cieśli i stolarzy nie po­ II. 19. Matka Boska Bolesna, wys. zostawał bez w p ł y w u na rodzaj stosowanych przez nich narzędzi. I tak wydaje się, że już dawniejsi rzeźbiarze używali obok narzędzi powszechnie stoso­ wanych na wsi do obróbki drewna (siekiery, Cieślicy, skoblicy i noża) również ośnika, struga, a także sze­ rokich dłut oraz świdra. Przypuszczenie to potwier­ dza przegląd samych rzeźb. Odnajdujemy w nich śla­ dy użycia nie tylko dłuta ciesielskiego czy świdra, lecz zupełnie specjalnych narzędzi, takich np. jak struga do fazowania czy cyrkla . \ . Wszystko to Wskazuje, iż niektórzy rzeźbiarze już w najwcześniejszych latach omawianego okresu po­ sługiwali się bogatym i rozmaitym zestawem narzędzi. Korzystali także zapewne ze specjalnych dłut rzeź­ biarskich o odpowiednio profilowanych i ściętych ostrzach, na co wskazują zarówno ślady cięć na rzeź­ bach, jak też narzędzia u ż y w a n e przez współczesnych już rzeźbiarzy. I tak np. Chrostek, dopóki nie zdobył dłut fabrycznych, posługiwał się wykonanym przez kowala oryginalnym kompletem narzędzi do rzeźbie­ nia (il. 29). Ich forma wskazuje, że były powtórzeniem wcześniej już znanych wzorów. 35 Dzisiejsi rzeźbiarze kurpiowscy mają do dyspo­ zycji komplety fabrycznych dłutek do rzeźbienia. Ale należy stwierdzić, że nie wszyscy chętnie nimi się posługują. Golan jeszcze do niedawna całą podstawo­ w ą robotę w y k o n y w a ł scyzorykiem. Podobnie w pra­ cy Sęka nóż odgrywa podstawową rolę. Natomiast Chrostek tylko przy ostatecznym w y k a ń c z a n i u twarzy figury korzysta z noża, który służy m u w tych celach już przeszło 20 lat. Zupełnie w y j ą t k o w y zestaw na- 85 cm. 2. pol. XIX w. Dłużewo, pow. Kolno (por. s. 119). �4$ K \ 20 rzędzi posiada Sęk. Ważne wśród nich miejsce zaj­ muje specjalny, zakrzywiony nóż, przypominający narzędzie u ż y w a n e przy wyrobie łyżek czy przy czysz­ czeniu kopyt koniom przez kowali. Posługuje się r ó w ­ nież wespół z ręczną piłką nożem, będącym k a w a ł ­ kiem taśmy z resora, skośnie na końcu zaostrzonej . 38 Określając sam proces rzeźbienia wypada powie­ dzieć, iż jest to proces stanowiący w y p a d k o w ą nie tylko rodzaju użytego klocka (jego kształtu i gatun­ ku drewna) oraz zestawu narzędzi, lecz również o k r e ś ­ lonych umiejętności twórcy, w ł a ś c i w e g o jemu sposo­ bu planowania i realizowania kolejnych zabiegów technicznych. Przebiegu tego procesu u dawnych rzeźbiarzy kurpiowskich nie m o ż e m y niestety odtwo­ rzyć. Nie znajdziemy także dla niego analogii w twórczości współczesnych rzeźbiarzy. Żaden bowiem z dawnych rzeźbiarzy kurpiowskich nie pozostawił ucznia ani nie miał innych okazji przekazania swych doświadczeń i wiedzy. Współcześni zaś rzeźbiarze, po­ za jedynym Polakiem, dochodzili do swej sztuki pra­ wie wyłącznie drogą własnych dociekań. Stąd też musimy ograniczyć się do rozpatrzenia przebiegu pracy rzeźbiarskiej wyłącznie u t w ó r c ó w współczesnych. Ale i w tym wypadku zależnie od rzeźbiarza, a także okresu jego twórczości, inny b ę ­ dzie zarówno przebieg w s t ę p n e j obróbki klocka, jak i w ł a ś c i w e g o modelowania figury. Stosunkowo naj­ mniej złożony w tym zakresie jest warsztat Sęka. Rzeźbi on najczęściej w pełnym niełupanym klocku z gałęzi lipowej. Średnica podstawy wyrzeźbionej przezeń figury zachowuje zazwyczaj wymiary klocka. Masa całej zaś rzeźby nieznacznie tylko mniejsza jest od bryły tworzywa. Znaczy to, że z całości klocka przy obróbce usunięta zostaje tylko niewielka część zbędnego materiału. Po odcięciu klocka od odpowiednio wysuszonej gałęzi Sęk przystępuje od razu do w ł a ś c i w e g o mode­ lowania. Nie stara się nigdy ani ociosać z grubsza, ani ostrugać powierzchni drewna. Jego naturalną gładkość, jaką ono ma pod korą długo zachowuje na tych częściach klocka, których nie dotknął ostrzem 148 za pierwszym razem. Pracę rozpoczyna zawsze od g ł o w y figury. Jest przy tym tak zaabsorbowany, że zaczynając rzeźbić g ł o w ę nie liczy się czy mu wy­ starczy materiału na całą postać. Zdarzyło mu się w y b r a ć miejsce na g ł o w ę tak daleko od krańca kloc­ ka, że gdy z tej strony odciął k a w a ł drewna piłą, z drugiej strony nie starczyło miejsca na nogi, które z konieczności musiał w y k o n a ć w zbyt m a ł y c h pro­ porcjach. Kształt głowy, podobnie -jak innych trud­ nych f r a g m e n t ó w (np. dłoni) najpierw szkicuje o ł ó w ­ kiem (il. 33). Następnie w o k ó ł narysowanego owalu twarzy wybiera drewno cienkimi warstwami przy pomocy owego noża przypominającego narzędzie do dłubania łyżek. Gdy g ł o w a jest już wyodrębniona od całości, kształtuje ją różnymi narzędziami (piłką i no­ żem z resora oraz dwoma z w y k ł y m i nożami, szerszym i węższym). Na pierwszym etapie swej pracy nie rzeź­ bi jeszcze szczegółów takich jak oczy, usta, uszy. Po uformowaniu bryły g ł o w y przechodzi do rzeźbienia korpusu, nadając przy tym od razu w ł a ś c i w y gest (np. u ś w . Jana Nepomucena układ rąk przystosowa­ ny do dzierżenia krzyża i lilii), na końcu rzeźbi sto­ py, ale także nie uwzględniając jeszcze detalu. Do­ piero gdy bryła całej postaci jest ukształtowana, przy­ stępuje Sęk do rzeźbienia szczegółów, zachowując przy tym tę samą co uprzednio kolejność: od g ł o w y do stóp. Posługuje się wtedy silnie zaostrzonym no­ żem, który ostrzy na osełce marmurkowej, a na ko­ niec gładzi na równych płaszczyznach rzeźbionej fi­ gury (np. na plecach, które zachowują naturalną po­ wierzchnię klocka). Po w y k o ń c z e n i u detali stara się zgodnie z panującą obecnie modą zatrzeć ślady cięć, by upodobnić powierzchnię swego dzieła do cieszących się najwyższym uznaniem figur gipsowych. P o s ł u g u ­ je się przy tym kawałkami szlkła i papierem ścier­ nym. Na tym też etapie pracy następuje zdobienie figury. Sęk jest jedynym spośród żyjących obecnie rzeźbiarzy, który chętnie korzysta z tradycyjnego ł ą ­ czenia w sztuce ludowej tendencji realistycznej z ten­ dencją dekoracyjną. Niektóre partie ubioru rzeźbio­ nych figur, a nawet podstawkę, pokrywa często pro- �stym ornamentem geometrycznym, przeważnie linią łamaną, krzyżykami oraz jodełką. Czasem w jego pracy dochodzi jeszcze jeden etap przeznaczony na osobne wykonanie pewnych części, jak np. atrybutów przynależnych świętej postaci, które po ukończeniu zostają zmontowane z figurą . Sęk rzeźbi swoje osóbki w stosunkowo krótkim czasie. T a k np. praca nad figurą ś w . Jana Nepomu­ cena, w y s o k o ś c i około 30 cm, zajęła mu 6—7 dni. Szybkość jego pracy wynika jednak nie tyle z m i ­ strzostwa, ile z pasji z jaką swe dzieło tworzy, a tak­ że z organizacji całej roboty w oparciu o niezmiennie powtarzane zabiegi w e d ł u g przyjętego w jakimś mo­ mencie schematu. Sęk przystępując do rzeźbienia fi­ gury przerywa przy niej pracę w ł a ś c i w i e tylko na czas spania i jedzenia. Po tych przerwach nie rozwa­ ża długo co i jak ma robić. Natomiast każde jego cię­ cie jest niezwykle powolne, czasami nawet robi w r a ­ żenie działania niezdarnego, przy którym rzeźbiarz zdaje się odczuwać duży opór tworzywa. A l e za tą pozorną niezdarnością kryje się poszukiwanie w ł a ś c i ­ wych kierunków cięć, zgodnie z biegiem słoi, kształ­ tem klocka. Dlatego też w czasie pracy S ę k zmienia stale jego położenie, przytrzymując klocek między kolanami, obraca nim i dobiera odpowiednie na­ rzędzie. 37 W podobny sposób jak Sęk pracował Golan, dopóki nie zaczął korzystać z miary i dłuta. Aby ustrzec się II. 20, 21. Sw. Jan (jragm.), dąb, wys. 145 cm. 2. pol XIX w. Golanka, pow. Ostrołęka. 11. 22. Sw. Jan, brzoza, wys. 110 cm. 2. poi. XIX w. Szafranki, pow. Ostrołęka. przed pomyleniem proporcji, przemierzył sobie kie­ dyś z jakiegoś obrazu czy fotografii wymiary postaci ludzkiej i obecnie odpowiednio do wielkości w y b r a ­ nego klocka sporządza na nim każdorazowo „miarę", tj. zaznacza przy pomocy miarki centymetrowej i ołówka odpowiednio przeliczone długości głowy, korpusu, r ą k i nóg. Posługiwanie s i ę dłutami pozwoliło m u uzyskać nawet w figurach stojących prześwity w bryle oraz osiągnąć drobniejszy modelunek nie tylko detali, lecz całych partii rzeźby. Twórczość jego zaczęła s i ę od zdobienia krzeseł: najpierw płaskim ornamentem a następnie — w y p u k ł y m i rzeźbami figuralnymi. Dla­ tego w porównaniu z S ę k i e m ma Golan za sobą znacznie większą s k a l ę doświadczeń w cięciu drewna, łatwiej też znacznie przychodzi m u przezwyciężenie struktury klocka. Oto jak rzeźbiarz opisuje przebieg swojej roboty: „Wyściepie sobie z pnia ćwiartkę, bo od muchy lubi się ściepać [od rdzenia — J . O.]. W ćwiartce to juz jest śtybne, ale i z okrągłego nieraz robię. Z okrągłe­ go robię jak nie mam ćwiartki. Potem rozmiar się bierze. Na centymetry obmierzam wysokość, g ł o w ę robię podług ramion — to juz z wejrzenia — zeby nie za duza i nie za mała, ale ręce to musowo rozmierzyć. J a tylko spojrzę na obrazek i podług ramion głowę mam, potem podług korpusa nogi. Nad tym więcej się głową pracuje niż rękami, rozmiary trzeba w g ł o w i e mieć. I trzeba m i e ć o ł ó w e k i cyntymetr. A potem juz tylko nożykiem — jak juz się robi to bez n a m y s ł u się znie i znie — wszystko nożykiem. D ł u t e c ko biorę, dzie noza nie m o g ę włożyć." Chrostek, od początku swej kariery rzeźbiarskiej posługuje się dłutami i w związku z tym duże zna­ czenie dla jego pracy ma przygotowanie klocka, do­ stosowanie go do pracy tymi narzędziami. Nigdy nie rzeźbi w klocku obłym, lecz zestruguje go, doprowa­ dzając do formy graniastosłupa, najczęściej czterobocznego. U ż y w a do tego celu struga stolarskiego. Płaskie powierzchnie, jak twierdzi, ułatwiają mu pro­ wadzenie w drewnie dłuta i noża. W przeciwieństwie do Sęka rzeźbi nie kolejno poszczególne partie, ale równocześnie całość figury. Dzięki temu pracując nie traci poczucia proporcji, co z kolei pozwala mu w ł a ­ ściwie gospodarować masą tworzywa i panować przez cały czas nad całością opracowywanej figury. Pierw­ sze warstwy drewna zbiera grubym dłutem oraz no­ żem. Większe k a w a ł k i podcina piłą. Bryłę klocka sta­ ra się Chrostek rozłożyć na drobniejsze formy kubiczne i geometryzując w ten sposób Wizerunek postaci stwarza sobie dogodne pozycje do prowadzenia w drewnie noża lub dłuta. Zabieg ten, podobnie jak wstępna obróbka klocka obłego w formę graniasto­ słupa, oszczędza konieczności częstego manewrowania klockiem przy pracy, a jednocześnie wyrównane płaszczyzny pozwalają na swobodne powtarzanie ko­ lejnych cięć. W dalszej kolejności Chrostek w y d ł u b u j e przy po­ mocy wąskiego dłuta wszelkie konieczne prześwity. Na koniec zaś bardzo ostrym nożem (o którym już była mowa) modeluje twarz oraz takie detale, jak np. palce rąk i stóp. Panuje nad rzemiosłem dostatecz­ nie, by kształtować określony wyraz twarzy czy po- �staci, by zróżnicować jej w y g l ą d w zależności od płci i wielku. Kończąc s w ą prace. Chrostek nigdy nie za­ ciera śladów pozostawionych w drewnie przez na­ rzędzie . Zasadniczą odrębność pracy rzeźbiarskiej można zauważyć u Polaka. Omówieni dotąd rzeźbiarze różnili się między so­ bą sposobem modelowania, jednak w komponowaniu postaci wszyscy przestrzegali zasady układu piono­ wego. Taki bowiem układ był wyznaczony przez kształt klocka i artysta, nawet rzeźbiąc pochyloną postać Chrystusa Frasobliwego, usiłował m o ż l i w i e „prostować" jego plecy, by nie odbiegać zanadto od pionowej ściany klocka. U Polaka tylko w n a j w c z e ś ­ niejszych pracach można zauważyć tę zasadę. Obec­ nie wykonanie każdej rzeźby poprzedza on studium rysunkowym własnej postaci oglądanej w lustrze. Przybierając pozycje figur, które zamierza rzeźbić, stara się podpatrzyć i narysować odpowiednie układy ciała. Gotowe szkice, sporządzone przeważnie na twardym kartonie, wycina tuż przy konturze, uzys­ kując w ten sposób rodzaj szablonów. W trakcie rzeź­ bienia spogląda od czasu do czasu na odpowiedni szablon. Przy tej metodzie jego rzeźbienie niewiele zachowało cech dawnej roboty. Posługując się zawsze dłutkami, rzeźbiąc od razu całość figury a nie ko­ lejne fragmenty, pozwala sobie na swobodne jej układy, nie przyporządkowane pionowi bryły klocka (il. 31). 3a W zestawie tematów występujących w rzeźbie Kurpiowszczyzny należy wyodrębnić 2 podstawowe typy: tzn. sakralny i świecki. Obydwa występują od najwcześniejszych lat omawianego okresu. T y m nie­ mniej od połowy X I X do początków X X w. tematyka świecka była tu reprezentowana słabo i w wytwo­ rach niezupełnie odpowiadających temu, co rozumie­ my przez rzeźbę, bo tylko w niektórych zabawkach (konie na biegunach, ptaki i in.) oraz w przystrojach sprzętów, głównie w specjalnie modelowanych zakoń­ czeniach lasek pasterskich. Występują tu w y o b r a ż e ­ nia zwierząt, jak koń, jeleń. Występuje także figura ludzka, np. w zabawce zwanej „troc" (tracz). Wszyst­ kie te prace były dziełem raczej niezawodowych twórców, zajmujących się podobną robotą tylko do­ rywczo i ubocznie. Tak np. wszystkie „konie" (na biegunach) i „troce", jakie miałem możność oglądać w czasie badań, b y ł y dziełem o j c ó w lub krewnych dzieci, dla których zostały zabawki te przeznaczone. Po I wojnie ś w i a t o w e j tematy świeckie przenika­ ją do twórczości rzeźbiarzy zawodowych i to nie pod postacią tradycyjnych zabawek czy przedmiotów użytkowych (jak laski), lecz w obiektach o charakte­ rze p a m i ą t k a r s k i m . Większe jednak znaczenie zdo­ bywa sobie tematyka świecka dopiero w ostatnich czasach. Przed kilkunastu laty w twórczości nie­ których rzeźbiarzy, pod w p ł y w e m w y r a ź n y c h za­ m ó w i e ń z zewnątrz, pojawiły się prace przedstawia­ jące życie wsi oraz sceny nawiązujące do przeszłości narodowej. Największe w tym zakresie osiągnięcia ma Golan. Początkowo rzeźbił on na krzesłach ż y w o trwające w jego pamięci sceny wojskowe (np. ułanów na paradzie), następnie popularne wesela kurpiow­ skie, a wreszcie w ostatnich latach podejmuje tematy zaczerpnięte z życia codziennego wsi, o co dopomina­ no się u niego w kierownictwie Spółdzielni. P o j a w i ł y się w jego rzeźbach motywy gęsi na pastwisku, ko­ biety z gęsiorem, postaci młócących zboże itp. 3S Sęk wracając wspomnieniami do wydarzeń histo­ rycznych, zasłyszanych na owych głośnych czytaniach książek, wyrzeźbił „króla Kościuszkę i Batorego". Właściwą tematyką rzeźby tradycyjnej były oczy­ w i ś c i e postaci osób ś w i ę t y c h i boskich, one też do dziś stanowią źródło najsilniejszych natchnień rzeź­ biarzy. Jednak stosunek do tej tematyki na przestrze­ ni rozpatrywanego okresu 'podlegał w y r a ź n y m prze­ mianom. Można dostrzec stopniowe zmniejszanie się popularności jednych tematów, przy jednoczesnym wzroście znaczenia innych. Tak nip. słabło zaintereso­ wanie t w ó r c ó w dla postaci Matki Boskiej z Dzieciąt­ kiem, Piety, św. Rocha oraz św. Floriana. Z przeka­ zów badaczy Kurpiowszczyzny 2. poł. X I X w. wyni­ ka, że np. figury ś w . Floriana należały w ó w c z a s do w y j ą t k o w o popularnych °. Ze stanu ilościowego za­ chowanych zabytków figury św. Rocha można wnosić, 4 23 II. 23. Jan Sęk z Pło­ szyć, pow. Ostrołęka. Ił. 24. „Pasyje" z 1945, 1948, 1961 r. Wyk. Jan Sęk. Ił. 25. Sw. TarT Nepomucen, lipa, klo­ cek nielupany, wys. 40 cm. Wyk. 1962 r. �24 że święty ten cieszył się niegdyś u rzeźbiarzy r ó w ­ nież dużą popularnością. Z czasem obydwie te po­ staci ustąpiły całkowicie z panteonu osób ś w i ę t y c h i boskich zaprzątających u w a g ę twórców. O spadku popularności w i z e r u n k ó w Matki Boskiej z Dzieciąt­ kiem i Piety świadczyłby fakt, że nie udało się zna­ leźć tych przedstawień w rzeźbach późniejszych niż z końca X I X w. U żadnego spośród dzisiejszych rzeź­ biarzy nie dostrzegamy zainteresowań dla tych dwu tematów, które kiedyś były niewątpliwie natchnie­ niem do najwyższych osiągnięć twórczych (il. 14, 19). Nawet w twórczości Raczkowskiego, którą cechuje w y j ą t k o w a wprost rozmaitość tematyki, brak jest w późniejszym okresie przedstawień Matki Boskiej z Chrystusem. Te same uwagi dotyczą, chociaż w mniejszym stopniu, również tematu Chrystusa Frasob­ liwego. Nie zmniejszała się natomiast w ciągu całego analizowanego okresu popularność w i z e r u n k ó w C h r y ­ stusa Ukrzyżowanego oraz św. Jana Nepomucena. Do dziś należą one do t e m a t ó w najczęściej podejmowa­ nych tak przez starszych, jak i młodszych rzeźbiarzy. 41 Sęk, Golan i Polak rzeźbią chętnie tylko Matkę Boską Niepokalanego Poczęcia. Pod tą postacią Mat­ ka Boska w dawnej rzeźbie kurpiowskiej nie w y s t ę ­ powała. Pojawiła się tu ona dopiero na początku X I X w., niewątpliwie pod w p ł y w e m działania w z o r ó w fabrycznych figur gipsowych. Najstarszym przykła­ dem tego wizerunku, jaki udało się odnaleźć, jest rzeźba Raczkowskiego z początku X X w. Ustępowanie pewnych t e m a t ó w i pojawianie się nowych było zjawiskiem o b e j m u j ą c y m twórczość ogółu rzeźbiarzy. Znamy jednak w y j ą t k o w e przypad­ ki pojawiania się i zanikania tematu w twórczości jednego tylko rzeźbiarza. Przykładem może być tu przedstawienie Wniebowstąpienia Matki Boskiej, wy­ stępujące pod mianem Trójcy Ś w i ę t e j . W czasie ba­ dań terenowych zinwentaryzowano kilkanaście takich figur, niewiele różniących się między sobą. Są to wy151 �26 pukle rzeźby na grubej lipowej desce przedstawiają­ ce trzy postacie w obłokach (Bóg Ojciec, Chrystus, w środku Matka Boska), z unoszącą się nad nimi gołę­ bicą. Wszystkie wykonane są tą samą techniką, przy użyciu dłut, o czyim świadczą nie zatarte ślady ostrza tych narzędzi. Wszystkie te obiekty reprezentują identyczny model ikonograficzny (il. 8, 9) i co naj­ ważniejsze — zbieżne walory formalne, wskazujące na pochodzenie z jednego warsztatu. Szczegółowe do­ ciekania pozwoliły ustalić, iż autorem tych prac był Andrzej Kaczyński. W Krobi, gdzie jak wiadomo rzeźbiarz mieszkał, znajduje się jedna z tych figur a na słupie podtrzymującym kapliczkę widnieje na­ pis: „Święta Tróica Jediny Boże zmiłuj się nad Nami 1870". Nasuwa się tu oczywiście pytanie, dlaczego scenę Wniebowstąpienia Matki Boskiej autor nazwał Trójcą Świętą. Pewne światło rzucają na to wypo­ wiedzi informatorów, z których żaden nie nazwał tych figur Wniebowstąpieniem, tylko każdy Trójcą Świętą. Przy dalszych indagacjach okazało się, że wielu spośród starszych informatorów rozumie przez Trójcę Świętą zespół osób Świętej Rodziny. Nie trze­ ba podkreślać, jaką ten fakt posiada w y m o w ę . P y ­ tanie tylko czy Kaczyński, wykonując swe rzeźby pod tym nazwaniem, nie miał niezbożnego zamysłu pod­ trzymania błędnych wyobrażeń, aby zyskać odbiorców dla swego dzieła. Jego wielka indywidualność, a przy tym wiedza w innych dziedzinach może skłaniać do przypuszczenia, iż rzeźbiarz czynił to z pełną świa­ domością. Oprócz Kaczyńskiego żaden z późniejszych rzeźbia­ rzy nie starał się przedstawiać sceny Wniebowstą­ pienia ani też w ł a ś c i w e j Trójcy Ś w i ę t e j . Nie ulega kwestii, że nie każdy potrafi się podjąć tak złożonej kompozycji wielofiguralnej. N i e w ą t p l i w i e jednak tak­ że i czas odegrał tu rolę. Wśród przyczyn ustępo­ wania pewnych tematów z rzeźby ludowej nie bez znaczenia były zmiany zachodzące w światopoglądzie 152 27 zarówno twórców, jak i odbiorców ich dzieł. Posta­ cie św. Floriana, św. Rocha m o g ł y poruszać twórczą wyobraźnię tylko wówczas, kiedy przywiązywano większe znaczenie do patronatu tych świętych, chro­ niących z boskiej poręki od zarazy, pomoru bydła i pożogi. Jeśli nie stracił swej popularności ś w . Jan Nepomucen, to m o ż e dlatego, że klęski w y m i ę k a n i a p l o n ó w są nadal częste na Kurpiach i sama ich aktualność podtrzymuje przywiązanie do postaci ś w . Jana, chociaż dziś już bardzo rzadko szuka się u nie­ go konkretnej pomocy. B ł ę d e m byłoby, oczywiście, poprzestać tylko- na tych tłumaczeniach. Wystarczy przypomnieć, że de­ waluacja znaczenia ludowej twórczości artystycznej we w ł a s n y m środowisku ma swe źródło nie tylko w zamieraniu ideowego sensu, ale także w rosnącym zobojętnieniu, a nawet uprzedzeniu, wobec wszyst­ kiego co nosi znamiona minionego czasu i jego stylu. Rozpatrując wartości formalne rzeźby w drew­ nie z Kurpiowszczyzny należy przypomnieć o wspomi­ nanym na początku niniejszej pracy: a) w y s t ę p o w a ­ niu na tym terenie dzieł wykonanych głównie przez zawodowych rzeźbiarzy ludowych, b) o dużym zróżni­ cowaniu ich indywidualności, c) a także o różnicach zachodzących w stosowanych technikach i sposobach rzeźbiarskich zależnie od czasu oraz od warsztatu określonego twórcy. Przyjmując, że wszystko io są czynniki oddziału­ jące na właściwości formalne rzeźby, nie można jej tu traktować jako zjawiska jednolitego. N i e w ą t p l i w i e muszą istnieć różnice między warsztatem rzeźbiarza zawodowego, który uprawia swe rzemiosło stale, dochodząc dzięki temu do sprawności kształtowania, ale także i do pewnego .manieryzmu — a warsztatem rzeźbiarza niezawodowego, podejmującego swą t w ó r ­ czość dorywczo, a w i ę c bez tych konsekwencji do j a ­ kich prowadzi ciągłość pracy i rutyna. Te różnice warsztatowe pociągają za sobą różnice formalne. W �II. 26. Franciszek Golan z Golanki. II. 27. Kapliczka ze św. Antonim, lipa, wys. 34 cm. Wyk. 1958 r. Franciszek Golan. II. 28. Konstanty Chrostek z Lipnik. II. 29. Narzędzia kowalskie używane przez K. Chrostka do rzeźbienia. twórczości rzeźbiarza zawodowego forma bardziej rozbudowana bliższa jest poprawnemu czy też wier­ nemu odtworzeniu rzeczywistości, w ó w c z a s gdy prace niezawodowego rzeźbiarza odznaczają się formą bar­ dziej uproszczoną, a w i ę c przejrzystą, bardziej su­ g e s t y w n ą (czy jak kto woli ekspresyjną), bardziej też przyporządkowaną materii i kształtowi klocka. Oczy­ wiście twórcom tej kategorii nie zawsze udawało się osiągnąć w swej pracy poprawną kopię rzeczywistoś­ ci, złożonej i mającej ustalone prawidłowości u k ł a ­ dów wizualnych, jednak te w ł a ś n i e dzieła najsilniej poruszają naszą wyobraźnię. Przykładów takiej rzeźby znajdujemy na terenie Kurpiowszczyzny stosunkowo niewiele. Należy do nich chyba figura św. Jana Nepomucena (il. 2), rzeźba która pod w z g l ę d e m formalnym nie znajduje analogii wśród innych obiektów i której „niepoprawności" po­ zwalają przypuszczać, że nie w y s z ł a z warsztatu rzeź­ biarza zawodowego. Podobne cechy formalne w y s t ę ­ pują w początkowych pracach rzeźbiarzy zawodo­ wych. Wprawdzie znamy pierwsze prace niektórych tylko spośród tych rzeźbiarzy, są to jednak przykłady wystarczające do stwierdzenia, ż e każdy rzeźbiarz ludowy inaczej kształtował swe figury w okresie pierwszych prób, niż po uzyskaniu pełnej sprawności w swym rzemiośle. Rzeźby Jana Sęka z lat 1945—1962 są widomym tego dowodem. Gdyby nie informacja samego twórcy, nigdy nie skojarzyłyby się badaczowi z tym samym warsztatem owe wczesne Chrystusy ukrzyżowane, ze sztywno trzymanymi dużymi g ł o w a ­ mi i późniejsze — bliższe powszechnej konwencji z głowami w ł a ś c i w e j wielkości wciśniętymi między ramiona (il. 24). Osobne zagadnienie przedstawia twórczość dojrza­ łych już rzeźbiarzy zawodowych. Jeśli nie odnajdu­ jemy w niej tych najjasikrawszych cech „surowego prymitywu", „naiwnego widzenia świata", to m o ż e ­ my natrafić na inne właściwości niekształconej sztu­ ki. Fascynują tutaj najbardziej cechy indywidual­ ności samego twórcy, przejawiającej się w silniej­ szym o wiele stopniu, niż w dziełach rzeźbiarzy nie­ zawodowych. Swoisty temperament twórcy, jego po­ m y s ł o w o ś ć znajdują wyraz nie tylko w zakresie te­ matyki prac (czego przykładem była wspomniana historia ze Ś w . Trójcą Kaczyńskiego), ale przede wszystkim w samym sposobie kształtowania, budowa­ nia bryły itp. Przykładem tej pomysłowości (zresztą nie bez udziału praktycznych m o t y w ó w ) u t w ó r c ó w utrzymujących się ze swych dzieł są sposoby rozwią­ zywania pracochłonnych detali, jak np. guziki w su­ tannie św. Jana, znaczone jakiegoś rodzaju sztancą lub wbitymi obok siebie kołeczkami (il. 22), czy też sposób wykonania k o s m y k ó w futrzanej pelerynki, no­ szonej przez tego ś w i ę t e g o — za pomocą rzędów r ó w ­ nomiernie pozostawionych na powierzchni drewna na­ cięć dłutem (il. 20). Wydaje się, że prace tych zawodowych rzeźbiarzy przejmują inne jeszcze cechy formalne — mniej uchwytne, poprzez które w jakiś sposób udziela się indywidualność autorów. Takie np. odnosi się w r a ­ żenie kontemplując surowość i pryncypialność spoj­ rzeń postaci w rzeźbach Kaczyńskiego czy swego ro­ dzaju łagodność i dostojeństwo figur Raczkowskiego. Podobne uwagi nasuwają się w wypadku prac w s p ó ł ­ czesnych rzeźbiarzy. C i , którzy są gospodarzami, ojca­ mi rodzin i nie mogą stale uprawiać swego rzemiosła, uciekają do niego myślami, m ó w i ą c słowami Chrostka jako do najmilszego. Jeśli zaś rzeźbią, na pewno w swej robocie pozostawiają wiele z siebie. Sęk, które­ mu świadomość późnego już wieku nakazuje s i ę spie­ szyć, wszystkim swym „osóbkom" zaciska usta, odma­ wiając choćby cienia uśmiechu. Pozostaje jeszcze zastanowić się nad czynnikami, które w p ł y n ę ł y na wielkie zaangażowanie rzeźbiarzy w prowadzoną pracę. Zacznijmy od bliskiego nam za­ gadnienia jakim jest wrażliwość estetyczna. Wywiady 153 �43 przeprowadzone z rzeźbiarzami zgodnie z kwestio­ nariuszem dostarczyły materiału potwierdzającego te­ zą, iż wrażliwość estetyczna ludowych t w ó r c ó w często nie pozostaje w związku bezpośrednio proporcjonal­ nym do osiągnięć twórczych, jest to związek raczej odwrotnie proporcjonalny. Wystarczy, jeśli powiemy, że poglądy estetyczne najpłodniejszych rzeźbiarzy, Golana i Sęka, są niezwykle prymitywne, że tylko bardzo w ą s k i e m u kręgowi wartości przypisują pięk­ no. Z kolei zaś prawie nie rzeźbiący dziś Chrostek widzi świat w wielkiej jego złożoności i w urokach zupełnie niedostępnych dwum poprzednim twórcom Dlatego też należy chyba akcentować inne siły, które w y d ź w i g n ę ł y owe jednostki z ich środowiska, awan­ sując je dziś do miana twórców ludowych. Jestem gotów uznać jako pierwszoplanowe działanie sił społeczno-ekonomicznych, o w ą większą na tych terenach niż gdziekolwiek indziej powszechną potrzebę poszu­ kiwania środków do życia poza podstawowymi zaję­ ciami wiejskimi jakimi są rolnictwo, hodowla lub pa­ sterstwo. W życiorysie każdego prawie z przedstawia­ nych rzeźbiarzy odnajdujemy momenty wskazujące, iż doświadczyli oni trudnych losów ludzi, którzy albo odsunięci zostali od użytkowania ziemi, albo nigdy nie mieli jej w dostatecznej mierze. I stąd u nich ko­ nieczność znalezienia środków do życia w zajęciach pozarolniczych. rza" czy „dobrego gospodarza" . Jeszcze w nie tak odległej przeszłości częste były na wsi kurpiowskiej wypadki pogardliwego traktowania ludzi utrzymują­ cych się z rozmaitych zajęć ubocznych. Na tym tle konflikty jednostki z otoczeniem pobudzały niewątpli­ wie natury ambitniejsze do wysiłków, chociażby w kierunku doskonalenia swych umiejętności, a w w a ­ runkach szczególnego zapotrzebowania na strojną ro­ botę na wsi kurpiowskiej — do wzbogacenia jej o w a ­ lory artystyczne. W tych okolicznościach prace sto­ larskie bliższe często były popisom dekoratorskim, aniżeli solidnemu rzemiosłu. W warunkach daleko sięgającej samowystarczalności miejscowych gospo­ darstw, niejednokrotnie rzemieślnicy musieli wiele w k ł a d a ć w y s i ł k u , aby znaleźć n a b y w c ę swojej ro­ boty. Sądzę, że podejmowanie się rzeźbiarstwa przez stolarzy stanowiło wynik oddziaływania tych wszyst­ kich czynników, natomiast nikłe miała znaczenie owa, często podkreślana przez badaczy twórczości ludowej, wrażliwość twórców na piękno. Wszyscy prawie rzeźbiarze kurpiowscy zarówno dawniejsi, jak współcześni, mają w historii zdoby­ wania umiejętności artystycznych moment zetknięcia się lub uprawiania zawodu stolarza. Nie muszę pod­ kreślać, że zawód ten wymaga od adepta zdolności, jeśli tak można powiedzieć manualnych czy też tech­ nicznych. Sądzę, że w rekrutacji do zawodu stolarza zdolności te obok wspomnianych czynników społeczno-ekonomicznych odgrywały g ł ó w n ą rolę. Osobne za­ gadnienie stanowi przechodzenie owych stolarzy do zawodowego rzeźbienia względnie — łączenia tych zajęć. PRZYPISY Wiadomo, że większość'*zawodów pozarolniczych, w tym również takich jak stolarstwo, nie zyskuje w opinii społeczności wiejskiej podobnego znaczenia jakie przynosi tytuł gospodarza, „walnego gospoda­ Oczywiście zdarzało się, że w grę wchodziły do­ datkowe jeszcze czynniki, choćby takie jak osobiste przeżycia jednostki, wszelkie dramaty familijne. Rzeźbienie pochłaniające myśli koiło nieraz najcięż­ sze p r z e ż y c i a . Potwierdzałyby to historie ż y w o t a Sęka i niektórych dawnych rzeźbiarzy kurpiowskich. 44 1 Adam Chętnik, Z Puszczy Zielonej, „Ziemia", t. 5, 1914, s. 153. N a j w i ę c e j rzeźb z terenu Kurpiowszczyzny po­ siada Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warsza­ wie, a następnie Muzeum w Łomży i Nowogrodzie oraz Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Por. A. Chętnik, op. cit., s. 152—153; tenże, Kurpie, Polska, ziemia i człowiek, Biblioteka Geogra­ ficzna „Orbis", seria I I I , t. 4, Kraków 1924, s. 69—71; W. Grochowski, Kurpie, „Tygodnik Ilustrowany", t. 6, 1870, S. I I , s. 42; K . B. S K . , Szopka w Myszyńcu, „Wisła", t. 9, 1895, s. 112—113. Por. K . Iwanicki, Figura Chrystusa Frasobli­ wego, Warszawa 1933; J . Grabowski, Wystawa kra­ kowska rzeźby, malarstwa i grafiki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, Nr 6—8; R. Reinfuss, J . S w i ­ derski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960, s. 126— 146 i in. 1 3 4 30 31 �5 „[...] Tenże obwiniany y Insze Exessa popełnił iako to kradziestwa zastempy drog pustoszenie puszcz Starostwa Łomzienskiego a n a y w i ę c e y ydąc z karczmy mimo Bozą Mękę. Mówił kiedyś ty Bog cego tu siedzis gadayze. Cosz Mówisz. O czym Wszystkich Ukrzywdzonych ustne poprosicie Uczynione opiewa­ ją [...], Księgi Bartne Nowogrodzkie z 1703, s. 154, Woj. Arch. Państw, w Poznaniu, sygn. m śkr. A - I I I , R 2 (A. B . I I I ) . ' Por. uwagi na temat krzyży żelaznych w pracy mojej Artystyczna twórczość kowalska od końca XIX w. do I wojny światowej na terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, Nr 4. Na podstawie wiadomości uzyskanych od infor­ m a t o r ó w : Rozalii Chrostek, ur. 1883 r., zam. Wyszel, pow. Ostrołęka, S t a n i s ł a w a Gwiazdy, ur. 1871 r., zam. Wolkowe, pow. Ostrołęka, Piotra Jermacza, ur. 1874 r., zam. Kozioł, pow. Kolno, Józefa Mroza, ur. 1867 r., zam. Golanka, pow. Ostrołęka, Józefa Sendrowskiego, ur. 1910 r., Dobry Las, pow. Kolno, Aleksandra Trzcińskiego, ur. 1888 r., zam. Kadzidło, pow. Ostro­ łęka. Przypuszczenie to sugeruje podawany przez wszystkich informatorów fakt zmiany nazwiska i imie­ nia przez rzeźbiarza po osiedleniu się w Krobi. Według informatorów Andrzej Kaczyński nazywał się wcześniej Dawid Niedźwieoki. Według opowieści osób pamiętających K a c z y ń ­ skiego miał on w domu zamontowane w 3 rogach izby ule na pszczoły z wlotami od strony dworu. Ule te były oszklone, aby goście podziwiali pracę pszczół. Miał on też w domu zrobiony przez siebie specjalny krzyż — „taki krzyż co jak przyszła godzina to w y ­ dzwaniał." (Wypowiedź Aleksandra Jąkiewickiego z Kadzidła). „On rozumiał wsio, on wiedział tyle co ksiądz, on bez m a ł a taką śkołę m i a ł jak ksiądz. On się ni­ kogo nie bojał — gadał nieraz do nas, jak zechce to przyprowadzę satana do izby i jek zechce to go wygnam... On na każdej rzecy m ó g ł zagrać, i na skrzypcach i na harmonii, i na klornecie. Oj, to był majster. W Zalesie [sąsiednia w i e ś kościelna — J . O.] nie chcieli mu dać kolendy [za reperację organów — J . O.], to popsuł, to potem do niego przychodzili, prosili zeby odreperował, to tylko się dotknął i zaceły grać... Zawdy jak posedł za swoją robotą, to przyniósł pełne kiesionki pieniędzy." Wypowiedź Piotra Orła z Krobi. „Oj to był p r z e m y s ł o w y cłowiek, oj to był wierzbiarz zawołany, wsystko potrafił od­ robić jak zechciał." Wypowiedź Franciszka Giersa z Golanki. „Chodziłem na katechizm do kościła w K a ­ dzidle, a on reperował organy [było to w 1900 r.]. 7 8 8 1 0 11 Jak w y k o ń c y ł organy to wlozł na dach i wzioł dwa parasole, otworzył, popatrzta dzieci jak j a będę frugał i skiknął, i nic mu nie było." Wypowiedź Alek­ sandra Trzcińskiego z Kadzidła. Wiadomości o A. Kaczyńskim uzyskałem od następujących informatorów: Stanisława Berga, ur. 1890 r., zam. Jeglijowiec, pow. Ostrołęka, Adama P a bicha, ur. 1908 r., zam. Krobia, pow. Ostrołęka, Piotra Orła, ur. 1890 r., zam. Krobia, Franciszka Giersa, ur. 1897 r., zam. Golanka, pow. Ostrołęka, Aleksandra Jąkiewickiego, ur. 1875 r., zam. Kadzidło, pow. Ostro­ łęka, Piotra Trzcińskiego, ur. 1881 r. i Aleksandra Trzcińskiego, ur. 1888 r., zam. Kadzidło. Por. rzeźby: św. Jana w Siarezej Łące, pow. Ostrołęka, Dudach Puszczańskich, pow. Kolno, św. Floriana w Łysych, pow. Kolno i Wykrocie, pow. Ostrołęka, Chrystusa Ukrzyżowanego u Józefa Racz­ kowskiego w Kadzidle, pow. Ostrołęka, Sw. Trójcy w Krobi, Golance, Tartaku, Zalesiu, Dawi (obecnie w Muzeum w Łomży), Tyczku, Wolkowych (na dro­ dze do Dąbrów) w pow. Ostrołęka i Lipnikach, Ł y ­ sych w pow. Kolno, oraz anioły na oprawie feretro­ nu Matki Boskiej w kościele w Myszyńcu. Przed paru laty rzeźbę t ę skradziono. Wywie­ ziono ją z Wachu samochodem. Wiadomości o życiu Łukasza Raczkowskiego uzyskałem od następujących informatorów: Alek­ sandra Trzcińskiego {patrz przypis 9), Bolesława Po­ laka, ur. 1904 r., zam. Lipniki, pow. Kolno, Stefana Lendy, ur. 1905 r., zam. Jazgarka, pow. Ostrołęka, Stanisława Górskiego, ur. 1902 r., Kadzidło, Marianny Raczkowskiej, ur. 1908 r., Kadzidło, Eleonory Dusak, ur. ok. 1905 r., Kadzidło, S t a n i s ł a w a Poręby, ur. 1897 r., Kadzidło oraz Ireny Dziesińskiej, ur. 1907 r., Myszy­ niec, pow. Ostrołęka. „Był on słabowitego zdrowia — m ó w i o rzeź­ biarzu daleki jego krewny Józef Raczkowski — chuderlawy bardzo, niezbyt duży, ściągły na twarzy. Roz­ w i n i ę t y mocno nie był. Cłowiek rozwinięty ma swój ruch i głos mocny, a on tego nie miał. Tylko mlecne rzecy jadł." Por. rzeźby: Chrystusa biczowanego — „stoją­ cego" w Jazgarce, pow. Ostrołęka (u Stanisława Gąs­ ki), w Płoszycach, pow. Ostrołęka, w Kadzidle (na plebanii) oraz w Lipnikach, pow. Kolno (u sołtysa), Chrystusa Frasobliwego w Kadzidle (u Eleonory D u ­ sak), w Lipnikach (na plebanii), por. też figura z Swidwitaorka w pracy K . Iwanickiego, op. cit, fig. 48, Chrystusa ukrzyżowanego w Kadzidle, Golan­ ce i Todzi w pow. Ostrołęka, Chrystusa upadającego w Klimku, pow. Ostrołęka, św. Jana w Kadzidle, Go­ lance, Jazgarce i Brzozowym Kącie w pow. Ostrołęka, św. Józefa (feretron w kościele w Kadzidle), św. Ro­ cha w Łysych i Wolkowych w pow. Ostrołęka, Matki Boskiej w Kadzidle (u J . Raczkowskiego) i w Czarni, pow. Ostrołęka. Wsie Dobry Las i Durlasy leżą na drodze z No­ wogrodu do Kadzidła, a w i ę c w miejscu, które powin­ no być znane Raczkowskiemu. Należy tu też powie­ dzieć, że twarze rzeźb Chrystusa Frasobliwego z Durlas i Chrystusa w Piecie z Dobrego L a s u zbudowane zostały na tej samej zasadzie co twarze innych rzeźb Raczkowskiego, przedstawiających Chrystusa. Zasadą tą jest w y r a ź n y podział owalu twarzy na 5 pól, wy­ znaczonych liniami: nosa, załamań na kościach policz­ kowych i w ą s ó w — co w całości rysuje się wyraźnie jako pięcioramienna gwiazda (il. 13—15). Wiadomości o Czerwińskim uzyskałem od in­ formatorów: Katarzyny Poliwacki, ur. 1883 r., zam. Golanka, Stanisława Puławskiego, ur. 1898 r., zam. 1 2 13 14 15 1 6 1 7 18 19 II. 30. Boleslaw_Bnlak z Lipnik. U. 31. Zmiany w -for­ mie rzeźb B. Polaka: a — Chrystus Frasobliwy z 1920 r., lipa, klocek niełupany. Rzeźba nie poprzedzo­ na szkicem, b — szkic postaci Chrystusa Frasobliwego do rzeźb obecnie wykonywanych. 155 �32 33 Szafarnia, pow. Ostrołęka i cytowanego już Piotra Trzcińskiego. Ozdobne zwieńczenia okien. Rzeźbiarza tego wspominają do dziś w okolicz­ nych wsiach: Swidwiborku, Biełusnym Lasku i Brzo­ zowym Kącie, lecz niestety nazwisko jego nie jest znane. Rzeźba M. Boskiej Skępskiej z Baranowa i Błędowa (obydwie w zbiorach Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie) oraz w kapliczkach w Czarnotrzewiu i Krukowie w pow. Przasnysz. Por. H . Olędzka, Geneza i rozwój zdobnictwa w drewnie na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielo­ nej, rkps pracy magisterskiej, s. 23. Rzeźbić to znaczy zajmować się zdobnictwem w drewnie. Wypowiedź Stanisława Gwiazdy z Wolkowych. W zbiorach Muz. Kult. i Szt. L u d . w Warsza­ wie znajdują się 3 rzeźby Chrystusa ukrzyżowanego (nr inw. 24669—22671), dane mi przez J . Sęka. Otrzy­ mał je kiedyś do „naprawy", ale uznał rzeźby te za „nic już nie warte" i nie starał się ich naprawić (il. 34). Wiadomości do życiorysu J . Sęka otrzymałem od samego rzeźbiarza oraz od jego rodziny: Stanisła­ wa Sęka, ur. 1906 r., Władysławy S ę k o w e j , ur. 1900 r., Henryki Niezgody, ur. 1938 r. i sąsiadów: Feliksa Puławskiego, ur. 1919 r., Józefa Kołodziejczyka, ur. 1920 r., Marii Olbryś-Sucheckiej, ur. ok. 1900 r. „Swęci z duzimi mordami", „smutne Pany J e zusy" albo „chłopki", takich oto określeń używali s ą ­ siedzi J . Sęka w rozmowach o jego rzeźbach. Warto również podać opinie o robocie J . Sęka jego kolegów rzeźbiarzy: „On nie umiał podciągnąć twarzy, żeby ona była żywsza, to ona smutno wygląda. Co z n ó w na ukazanie umęczenia, to pogląd udany podany, bo to cłowiek umęczony śmiertelnie. Ręce za grube, to i atleci takich nie mają. Nie znam tego nazwy [cho­ dzi o perisonium — J . O.], taka przewiązka jak mógł 2 0 2 1 2 2 2 3 2 1 2 5 2 8 2 7 256 tak ją przewiązał, nie widać gdzie zakład, a gdzie przekład, tu widoczności tego nie ma. Troszkę po­ dobizny jest w bziuchu, tu dał trochę podobizny c ł o wieczej". ( K . Chrostek o rzeźbie Chrystusa ukrzyżo­ wanego, i l . 24, figura pierwsza z prawej strony). „Za tęgo zerżnięta głowa, powinna b y ć okrągła. C y z to mozebno, zeby klinem schodziła. Ocy za duze jakby z nieboscyka twarz zdjęta. Syja załachmatna [zbyt szeroka — J . O.], to u męzcyzny, a nie u niewiasty taka jest. Nosek jakzes taki może b y ć prosty, powin­ no być wcięcie jak u grzecnego cłowieka. To so w ł o ­ sy? Włos to musi być włos, a tu jeden włos pięć m i ­ limetrów. A ten k o ń — co to koń ma ocy z przodu? Niech pan pójdzie do stajni, jak nie wierzy i zobacy, ze koń ma z boku ocy, a on jak rybie scupakowi po­ sądzał, z przodu, jak latarnie." (il. 35). Wypowiedź Franciszka Golana. W urabianiu opinii o robocie J . Sęka dużą rolę odegrali księża. Podobno jeden z miejscowych księży chodząc po kolendzie, kiedy przynoszono mu do poświęcenia figury Sęka, tak oto z w y k ł m a w i a ć : „Odnieście to m u albo w kuchnię włóżta." 2 8 „Ten jest innym Janem, on jest księzem bo ma komezkę, albo może pisarcykiem bo psiórko trzyma [chodzi o lilię, którą S ę k zamienił w swych rzeźbach na ptasie pióro do pisania — psiórko — J . O.]. Niepomucen go się nazywa, to nie ten co Pana Jezusa chrzcił, co ma w śródleciu śwęto, jego śwęto po Bo­ żym Narodzeniu. Wypytam — kończy w y p o w i e d ź J . Sęk — księża się jesce, to mi powie wsystko od cego on jest." 2 9 Zupełnie sporadycznie podejmował się J . S ę k rzeźbienia innych figur i tak np. ok. 1948 r. wyrzeźbił konia do laski wartownika nocnego (il. 35), ok. 1956 r. symbole Męki Pańskiej dla biskupa z Poznania, który bawił z wizytą w kościele w Dąbrówce, ok. 1960 r. „Pana Jezusa w m ł o d y m wieku" do kapliczki w P ł o szycach czy, jak ostatnio, ptaszki dla Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w Kadzidle. �II. 32. Chrystus Frasobliwy, lipa, klocek łupany, wys. 29 cm. Wyk. K. Chrostek (rzeźba nie ukończona). 11.33. Szkic twarzy* Sw. JanaTWyk.^JjiiLJiek+Il. 34. Chrystus Ukrzyżowany, brzoza, wys. 27 cm. Płoszyce, pow. Ostrołęka. II. 35. Zakończenie laski wartownika noc­ nego, sosna, wys. 58 cm. Wyk. 1948 r. Jan Sęk. J . O.], bo jest ściślejszy, ściślejszy ma słój." Wypo­ w i e d ź K . Chrostka. „Najważniejsze jest wysuszenie. W drobniejszej robocie to dwa lata wystarczą, a w grubszej, to i pięć trzeba. Zwykle najlepiej suszyć na powietrzu na dworzu, żeby i deszcz, i słońce, bo jak w plewach czy słomie to słój bardziej się drze. Twardsze jest od ro­ baka jak tak fermentuje na dworzu. Ale trochę musi być przykryte, a korę lekko ponacinane, żeby miało wydech, żeby nie zaczerniał środek." Wypowiedź K . Chrostka. Por. sposób wmontowania krzyża oraz wyzna­ czenia ł u k ó w fałd na pelerynie w rzeźbie św. Jana z Todzi, Szafami i Kadzidła (il. 20, 22). Por. dokumentacja w zapisie filmowym: Jan Sęk z Płoszyć, w Archiwum Filmowym Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie, pozycja FL/26. " Jak w y ż e j . Warto również przytoczyć tu w y ­ powiedź samego rzeźbiarza: „Robię zawdy gębę n a j ­ pierw, w y k a ń c a m potem ręce, a dalej korneżkę i trzewiki." Oto jak K . Chrostek opisuje s w ą pracę: „ N a j samprzód patrzy się czy jest pasowna [część z rozłu­ panego pnia — J . O.], potem ociosuje się siekierą i uformuje się od podstawy od razu strugiem. Mam wtedy tył prosty i boki a z przodu tylko podstawkę. Zdzieram potem z grubsza dłutem półokrągłym, a da­ lej w y r ó w n u j ę nożem, a dzie nie m o g ę w l e ź ć z no­ żem to biorę w ę ż s z e dłutko, a na koniec to już tylko w y k a ń c a m nożykiem." Np. K . Chrostek rzeźbił w okresie m i ę d z y w o ­ jennym na jedne z uroczyście obchodzonych dożynek „postać związkowca z ręką pozdrawiającą", a na inną podobną uroczystość „Kurpiaka starego". Por. W. Grochowski, op. cit., s. 42. Por. też przedstawiony wizerunek rzeźby M. Boskiej z Dzieciątkiem w pracach: J . Grabowski, op. cit., s. 24, T. Seweryn, Sztuka ludowa w Polsce, K r a ­ ków 1948, fig. 5. Oto wybrane wypowiedzi o pięknie w przyro­ dzie F . Golana — rzeźbiarza niezwykle aktywnego w swym zawodzie i K . Chrostka, rzeźbiarza o nikłej aktywności. Gólan: „Równina najładniej mi się spo­ doba, a wzgórza to niebezpieczno, czy Pekaesem, czy furmanką to po równinie lepiej i dla rolnictwa przydatniejsa. Na ziemiach odzyskanych na górach różne rośliny, nawet psenica rośnie, ale mi się tam nie 3 4 3 5 3 6 3 8 34 3 8 3 0 Oto rzeźby F r . Golana wykonane w ciągu paru m i e s i ę c y na przełomie 1961 i 1962 r.: 3 figury M. B o ­ skiej, 3 figury św. Jana, 5 figur Chrystusa Frasobli­ wego, 5 figur Chrystusa ukrzyżowanego, 8 figur pta­ ków (bociana, sowy, jastrzębia, gołębia, skowronka, pliszki, wróbla i dzięcioła) oraz 2 figury „Strażaków rzymskich", 2 figury „Kosinderów", 1 figurę „Panny w cółku", 3 płaskorzeźby „Dyngus — wodo się leją", „Jedna gosposia pasie gęsiora", „Męka Pana Jezusa". „Miał pięciu braci wszystkie bystrzejse, a on spokojny, zawstydzony, jakby się stale wstydził. Jek juz posedł na zabawę, to posedł, popatrzył, posłuchał, ale nie zatańcył wcale. On wsystko odrobi. I zegar naprawi i każdą słabsą cęść do masyny odrobi, na co spojrzy odrobi." Wypowiedź Antoniny Kuliś, ur. 1911 r., zam. Jazgarka, pow. Ostrołęka. „On taki robak sobie. Nikomu krzywdy nie zrobi, każdemu usanowanie odda. Z tego rzeźbienia to tyle miał co dla siebie, bo temu papierośnickę zrobił, temu f u jareckę dał." W y p o w i e d ź Stefanii Popielarczyk, ur. 1910, zam. Jazgarka. 32 Prawdopodobnie przez I w o j n ą ś w i a t o w ą nazy­ wano tych rzeźbiarzy „bogorobami". Z nazwą tą nie spotkałem się wprawdzie w czasie badań terenowych, ale wspomina ją A. Chętnik, który miał jeszcze okazję poznania dawnej sytuacji rzeźbiarstwa kur­ piowskiego. Por. Kurpie, Polska, ziemia i człowiek, op. cit., s. 70. Dzisiaj u ż y w a n a jest powszechnie nazwa „wierzbiorz" lub „wierzbiarz", którą też tytułuje się wszystkich obecnie rzeźbiarzy. Tak więc istnienie zawodu rzeźbiarza w społeczności wsi kurpiowskiej miało i ma świadectwo w opiniach — w sferze f a k t ó w językowych. Por. definicja zawodu w pracy J . Szcze­ pańskiego, Zagadnienia wykształcenia ogólnego i za­ wodowego w szkolnictwie wyższym, „Studia Socjolo­ giczne", 1963, Nr 3, s. 40—41. „Lipa ona nie tylko jest mięka, ale ma tę z a ­ letę, że do trzydziestu lat nie ciepie się jej robak. Najlepszy jest lipy odziomek [część od ziemi — 3 1 3 3 4 0 4 1 4 2 �widzi. W ogóle mi się spodoba dzie pole obrodzone, to mnie tam jest ślicńie, ale i nad w o d ą nie powiem, tez ładnie, ale juz nie talk jak w polu. Dzie nie upo­ rządkowane w polu, dzie uorane niedobrze, to^ tam patrzeć nie mogę. Łąkę pokosi, ze euby tylko pościna, to na to mi się tez nie chce patrzeć. J a to juz chce kategoryenie, zeby mnie było ekstra". Chrostek: „Więcej równiejsze tereny mi się podo­ bają, bo te pofalowane, to już nie tak. Takie równe obszary to mają w mym oku wygląd najładniejszy. Bo ja się do tego zżyłem, przylgnełem do tego. N a j ­ więcej też mam zamiłowania popatrzyć na ładny ogród, gdzie wszystko pod kant. I las, tak sosnowy jak liściasty jest dla mnie zachwytny, ale w lecie kie­ dy rozwinięty, bo w zimie, to dziko wygląda. A na łany zbóż to już nie tak łubie patrzyć". Golan: „Najładniejsy kaśtan, co te jepka ma, to­ pola i jesion tez ładne. Lipa to piękna, na niej to się na ziemiach odzyskanych ukazała Matka Boska i liście jak się rozwinie to ma na wyględzie. Brzoza nie jest dobra dla rolnika, ją wsadzić we wogrodzie, to wsystek siok spod owocowych wyciągnie, wsystkie sioki wyciągnie. Jedna brzoza ze wszystkich [drzew — J . O.], to nie mogę na nią patrzeć. Nawet akacja choć ma kolce, to na nią patrzę i nic nie mówię, to drzewo na trzonek do siekiery to niespożyte." Chrostek: „Te drzewa mi się podobają z których mi się da coś zrobić: grabina, dzika grusza, lipa. Drzewo co zgodnie ze s w ą naturą rozwinięte, to piękne, to i sosna mi się podobuje jak nie uschnięta, a takie karły, załamańce to nie." Golan: „Dla mnie tylko podchodzi ś w i a t ranem. Wtedy mi s i ę wsystko podoba. A wiecorem to mi s i ę wsystko w głowie przedstawia i nie m o g ę spać, a r a ­ no bym spał i spał." Rzeźbiarz przyznaje uroki tylko porze wiosennej i latu, natomiast zimie i wszelkim jej przejawom odmawia tych wartości. Chrostek: „Wiosna to jest dla mnie pierwszym r a ­ jem i w śródlecie też jest ładnie, bo jesień, to już jesień, to już smutno, to już najgorzej, bo jak już zima, przykryte wszystko, to też ładnie. Zimową po­ rą, kiedy na drzewa opadną, to cudne takie urocze chwile. U ł a p y w a ć to się zbieram, zeby aparat sobie kupić. Szron na szybach to jest dla mnie zaehwytne. Najmilsze, najwdzięczniejsze poranki. A w śródlecie i wieczorówki. Wtedy ładne zapachy z pól i lasów ciągną." Golan: „Siaranki, chibitne [zwinne — J . O.], cerwoniutkie łubie na nie popatrzeć. Wiewiórecki tez ładne stworzenia, przychodzą mi w o d ę do studni pić. Zajuncek tez ładny. Jednego ja go za usy pod spód ręką do piersi przystaził i niósł do domu, to ocknął sie dopiero jakem drzwi otworzył. L i s to gadzina, zęby scezy. To juz pieska natura, ogon po samej zie­ mi. Tutaj są takie gadziny tchórze, a to skodne, a to margota, corny jek diabeł, cłowiek to az zadrży jek go zobacy, całą farbę z kury wyciągnie. Jez to tez margota, ale on to duzo pomoco jest, duzo robactw wynisca, ale to margota. Sedem raz boso to na niego wlozem. bo to nie ucieka, sie nie rusa ta gadzina tylko się skuli." Chrostek: „Jez, to ładny robak i ze swej budowy i pozytecny. Z w y g l ę d u , to najpiękniejse sarenki i za­ jąc możliwy. Nawet lis to z twarzy jest cudnie zbu­ dowany, taki bystry. Tchórz z w y g l ą d u główki też ładny." Golan: „Jek krowa jek poziomka wypasiona, spod ma dobry, to mleko ma, to piękna. A jek daje jek w ó ł to nie ma na co popatrzeć. Koń. Jeżeli noga do­ bra, nie koślawa, idzie jedna za drugą, nie umarany, wypasiony to lala. A jek głowę nosi nisko to szka­ radztwo. Głowa wysoko to do lotu i pociągu dobry. Maść krowy najładniejsa — holenderka, bo to jest Fot. i rys. — autor. Fot. il. 7 — Marian Pokropek. dobytek spasły. A konie, to kaśtan, wildno żółty, a biały to się wciunz nuza [brudzi — J . O.]." Chrostek: „Krowa może m i e ć dla mnie maść taką i taką. Aby tylko twarz miała ładną i rożki ułożone i może mlika nie tak dawać tobym kupił. Jedna taka spodobała mi się na rynku, to bym ją kupił, choćby mleka mało dawała, ale pieniędzy nie miałem. Piękny koń w y g l ą d a smagły, co do wierzchu, bo te o w a ł y , co do robót, to mi się nie podobają, one i smutniejsze, a tamte żywsze, weselsze. Maść to bez różnicy, ale kasztan najładniejszy, ale i biały dla mnie piękny, tylko musi b y ć utrzymany. Może i dla mnie nie byłby piękny, ale na niego teraz stale zwracam uwagę, bo z o g o n ó w ich biorę włosie na struny do skrzypiec. To już teraz stale takich, z długimi ogonami w y p a t r u j ę i one mi się bardzo podobają." 4 3 Por. K . Zawistowicz-Adamska, Zawody poza­ rolnicze w wiejskiej kulturze tradycyjnej, „Studia Socjologiczne", 1963, Nr 3, s. 99—114; Materiały z konferencji poświęconej socjologii zawodu, zorganiwanej przez Zakład Socjologii Pracy Instytutu Filo­ zofii i Socjologii PAN, Warszawa 1963 (w druku). „Zimowo poro to juz najlepiej wierzbić, w cieple siedzę i wierzbie. W lecie to juz ide na po­ wietrze i do domu mnie nie ciągnie, bo to jek we więzieniu cłowiek musi przy tej robocie siedzieć i ro­ bić... Juz mi się ta robota nie sykuje jek ja usionde w lecie na trzi ćtery godziny [bowiem zdarza się, ż e w tym czasie ma zajęcia w gospodarstwie — J . O.]. Dlatego w lecie nie chce tak robić, zawdy na zime się najwięcej sykuję. U mnie panie tego nie ma zeby przerwać, chyba ze deso i śpik mnie bierze, a co tak co nie ma descu, to ja nie m o g ę bez roboty. Casem spać się chce to zapale, wygwizdani, w y ś p i e w a m i raźniej idzie. W casie roboty przeważnie m y ś l ę , jak to najlepiej odrobić, zeby nie popsuć. To jek usionde to tylko o tym myślę, cyntymetry rozkładam, zeby pokraki jakiej nie wystroić, dzie ręka, dzie korpus uważam. To juz robota jek aptykarz, o tym mus myśleć, trzeba delikatnie jek aptykarz — lejek w ł o ż y i liekarstwo rozliwa. A jak juz muse to pójdę na stronę. Ale nie powiem mogę wierzbić i rozmawiać i śpiewać. A jek końce, to m y ś l ę inny gatunek [inną rzeźbę — J . O.] odrobić, a jak mi się spodoba, to ta­ ka samą drugą odrabiam. J a mam zawdy chęć do wierzbienia, ja na to mam zawdy chęć cego jesce nie robiłem, cy to ja dam rade. J a mam takie do tego zamiłowanie. Jesce zamiarów mam duzo. Pijaka m y ś l ę odrobić. On flachę trzyma, a zona z miotłą. I drwala z siekierą i Matkę Boska z Panem Jezusem. O j , oj, oj, co ja mam w głowie." Wypowiedź F . Golana. J . Sek pracuje w w i ę k s z y m chyba jeszcze skupie­ niu, aniżeli F . Golan, praca pochłania jego myśli. Niekiedy w czasie roboty wraca wspomnieniami do w ę d r ó w e k z rzeźbami na sprzedaż. Ale, jak zrozumia­ łem z jego wypowiedzi, wspomnienia te noszą charak­ ter przede wszystkim kotttentowania się możliwością „obchodzenia świata", „widzenia różnych stron" i jed­ nocześnie pewnej dumy z pełnionej misji. A oto jak K . Chrostek określa siebie w czasie rzeźbienia i warunki konieczne do tej pracy: „ N a j ­ lepsza robota z rana. A najwięcej pracuję w zimie, bo wtedy mam spokój, a czy zimno, czy upał to dla mnie bez różnicy. Dzień przy dniu nie można ustać orzy tafciei oracy. Takie napadają, takie chwile i... I w ł a s n a cheć najdzie i znów stawać do roboty. Naj­ ważniejsze do tego spokój, żeby się człowiek od­ dzielnie znalazł, zamknięte drzwi b y ł y i nikt nie prze­ szkadzał, bo tak dziecko krzyknie, beknie i ręka chybi. P r z e w a ż n i e m v ś l nastswiona jest w tą p ac, a przeważnie przy wykończeniach przy twarzy. A nie­ raz nachodzą przypomnienia — co dobre, co złe. To je?t ulubiona zawodowa moja robota." 4 4 r Projekt i wykonanie mapki — Antonina Hasowa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da3c0cd5fff150af57321108bfe7452b.pdf 74d22eb3326e302473f36d714fce6a17 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3771 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource pożywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3540 Title A name given to the resource Doroczne pieczywo obrzędowe północno-wschodniej Polski/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 3-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki DOROCZNE PIECZYWO O B R Z Ę D O W E P Ó Ł N O C N O - W S C H O D N I E J POLSKI W obrzędowości świąt kościelnych związek l i t u r g i i i zwyczajów wywodzących się z p i e r w o t n y c h wierzeń ludowych jest najczęściej bardzo ścisły. Zwyczaje ludowe, pozbawione na przestrzeni wieków swych oryginalnych treści, w uroczystościach kościelnych pełnią rolę jednej z licznych f o r m — swoiście w p r a w ­ dzie pojętego — k u l t u świętych, czy też, rzadziej — samej istoty Boga. Zdarza się jednak, że związek między t y m i d w i e m a różnymi pod względem pocho­ dzenia w a r s t w a m i obrzędowymi jest p r a w i e l u b z u ­ pełnie luźny. O t a k i m właśnie związku imożna mówić w wypadku pieczenia tradycyjnych, ludowych ciast obrzędowych n a święta kościelne, szczególnie zaś ciast o formie figuralnej łub symfooliczno-wyobrażeniowej, które jeszcze do niedawna służyły zabiegom magicznym, n i e mieszczącym się w kręgu spraw bliskich kościołowi. Na terenie północno-wschodniej Polski ślady tego rodzaju pieczywa zachowały się w obrzędowości świąt: Nowego Roku, Trzech Króli i Zwiastowania N.M.P. W niektórych częściach południowo-wschod­ niego Podlasia na dzień 25 marca (Zwiastowanie N.M.P., prawosł. Błachowieszczynie) pieczono t z w . „busłowe łapy" (nazwa białoruska) łub „bocianie łapy". Na W a r m i i , Mazurach oraz n a terenie k u r p i o w ­ skiej Puszczy Zielonej n a N o w y R o k l u b (rzadziej) na Trzech Króli wypiekano t z w . „nowolatka" l u b „nowe l a t k a " (por. mapkę). Obrzędowe pieczywo noworoczne i na Trzech Króli oraz w y p i e k i n a Zwiastowanie N.M.P. — sta­ nowią główny przedmiot niniejszego opracowania. Obejmuje ono również pokrewne f o r m y tradycyjnych ciast, które występowały l u b jeszcze występują n a omawianym terenie. 0 pieczywie obrzędowym z terenów północnowschodniej Polski (Augustowskie, Podlasie, Warmia, Mazury oraz Kurpiowszczyzna) znajdują się w l i t e ­ raturze przedmiotu nieliczne ogólne w z m i a n k i . O d ­ noszą się one najczęściej d o obrzędowych chlebów weselnych. Jeżeli chodzi o omawiane rodzaje pieczy- I I . 1. Pieczywo „nowe latko", wyobra­ żenie krowy, ciasto żytnie pytlowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1957 r. M. Baldyga, ur. 1885 r., w. Wach, pow. Ostro­ łęka. wa, t o piśmienne informacje istnieją wyłącznie n a temat noworocznych wypieków z Mazur i Kurpiów. Natrafia się n a n i e głównie w pracach Kolberga, Hoflera, Toeppena, Schnippela, Chętnika i Stelma­ chowskiej . W t e j sytuacji podstawą materiałową opracowania stały się w y n i k i badań terenowych . l 2 PIECZYWO N A N O W Y R O K I TRZECH KRÓLI, TEMATYKA I SYMBOLIKA POSZCZEGÓLNYCH F I G U R O R A Z I C H F U N K C J A OBRZĘDOWA Tematyka wypieków w poszczególnych rejonach badanego obszaru była mniej l u b bardziej złożona, nie zawsze jednoznaczna. Ulegała ona p e w n y m zmia­ nom w miarę zaniku samego* zwyczaju pieczenia ciast. To wszystko bardzo u t r u d n i a podanie wyczer­ pujących i n f o r m a c j i o zakresie tematycznym i zna­ czeniowym f o r m tego pieczywa. Można powiedzieć bez żadnych zastrzeżeń, że w każdym w y p a d k u p o ­ szczególne w y p i e k i przedstawiały l u b symbolizowały to, co istniało realnie w życiu Wsi i miało kiedyś j a k najbardziej określone, najczęściej materialne zna­ czenie. Por. O. Kolberg, Lud, Mazowsze, I V , 1880, szawa 1913, s. 136; tenże, Pożywienie Kurpiów, War­ s. 242; M . Höfler, Neujahrsgebäcke, Zeitschrift für szawa 1936, s. 56; B. Stelmachowska, Rok obrzędowy österreichische Volkskunde, I X , 1903, s. 185—205; na Pomorzu, Toruń 1933, s. 74, 208. M. Toeppen, Aberglauben aus Masuren, Gdańsk Badania terenowe objęły ogółem 70 w s i n a 1867, s. 68—71; E. Schnippe!, Ausgewählte Kapitel terenie Kurpiowszczyzny, Mazur, W a r m i i i Podlasia. zur Volkskunde von Ost- u. Westpreussen, Beiträge Prowadziłem j e w latach 1955—1957, w ramach stałej zu einer vergleichenden Volkskunde, Gdańsk 1921, pracy w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w War­ s. 28—83; A . Chętnik, Puszcza Kurpiowska, W a r szawie. 1 2 �„Nowe l a t k a " — tak kurpiowskie, mazurskie, j a k i warmińskie — przedstawiały zwierzęta hodowane w gospodarstwie. Najczęściej były to wyobrażenia krów, wołów, byków i cieląt ( i l . 1, 2, 5), koni, źrebiąt (il. 3, 4, 6, 7, 9, 13), rzadziej baranów, owiec i jag­ niąt ( i l . 10, 11, 12). Dosyć często występowały f i g u r y ptaków ( i l . 14, 17, 19, 22), j a k o ogólne wyobrażenie drobiu, gęsi, kaczek i k u r . Zupełnie wyjątkowo i t y l ­ ko na terenie Mazur zdarzało się przedstawienie świni (il. 15. 16). Wreszcie na Kurpiowszczyźnie popularna była figura przedstawiająca psa — stróża trzody, pomocnika pasterza (il. 11). 3 Zarówno n a terenie kurpiowskiej Puszczy Zielo­ nej, j a k i poza jej obrębem wypiekano przedstawie­ nia najbardziej znanych, bliskich zwierząt leśnych, Na podstawie wiadomości uzyskanych od infor­ matorów oraz własnej obserwacji udaje się ustalić następujące proporcje ilości poszczególnych figur wypiekanych n a święta przez jedną rodzinę: figur wyobrażających bydło — od 5 do 10, konie — od 3 do 6, drób — o d 1 do 5. 3 4 które nie wyginęły i nie należały do szkodników. Były to jelenie ( i l . 25, 26), sarny i kozły ( i l . 27, 30), zające ( i l . 28) i wiewiórki ( i l . 2 9 ) . N a Mazurach sporadycznie zdarzało się wyobrażenie węża oraz r y b y ( i l . 8). Wszystkie rodzaje f i g u r nazywano „nowymi l a t ­ k a m i " . Na K u r p i a c h używano niekiedy nazwy „stwo­ rzenia" l u b „stworzonka". Miały one również nazwy własne. Były więc „byśki", „cielocki", „kunie", „kun i k i " , „barony", „owce", „jegnioki", „kokosze", „guns k i " , „lelenie", „jelunki", „jeglacki", „kozy" i „zajunce". W k i l k u miejscach n a Kurpiowszczyźnie nazwy najbardziej popularnych t a m „byśków" i „kóz" uży­ wano jako określenia ogólne d l a wszystkich w y ­ pieków . 4 5 Na występowanie figury wyobrażającej wie­ wiórkę natrafiłem t y l k o w 4 wsiach: w Przystani i Wachu, pow. Ostrołęka, oraz w Idzbarku, pow. Ostróda, i Rudka, pow. Szczytno. Dotyczy w s i Tatary, Golanka, Kadzidło, St. Myszyniec, Charciabałda, Biełusny Lasek i Zdunek, pow. Ostrołęka. 4 5 �Pieczywo „nowe latko": II. 2. Wyobra­ żenie krowy, ciasto żytnie razowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1957 r. W. Deptu­ ła, ur. 1922 r., w. Dęby, paw. Ostro­ łęka. II. 3. Wyobrażenie konia, ciasto żytnie pytlowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1955 r. Wł. Kolimas, ur. ok. 1890 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. II. 4. Wyobra­ żenie konia, ciasto żytnie pytlowe, wys. 9 cm. Wyk. w 1953 r. W. Olender, ur. 1898 r., w. Charciabałda, pow. Ostrołęka, 11. 5. Wyobrażenie cielaka, ciasto pszen­ ne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Czastrzau, ur. 1872 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 6. Wyobrażenie źrebięcia, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 1875 r., w. Idzbark. II. 7. Wyobrażenie konia, cia­ sto pszenne, wys. 6 cm. Wyk. w 1957 r. M. Laszig, ur. 1874 r., w. Probark, pow. Mrągowo. Nazwa „nowe l a t k o " bezpośrednio dotyczyła j e d ­ nak tylko jednego określonego t y p u pieczywa. Był to albo krążek, n a którym znajdowały się przedsta­ wienia drobiu, gęsi, kaczek, k u r ( i i . 19) , albo też kilka, a czasami nawet kilkanaście wyobrażeń roz­ maitych zwierząt (np. krów, k o n i , baranów, jeleni, zajęcy, k u r , gąsek i psów), niekiedy razem z postacią pasterza, umieszczonych n a okręgu i w środku t a ­ kiego samego j a k poprzednio krążka (11, 20—23) . Wydaje się, że występujący w obydwu odmianach tej figury krążek nie stanowił jedynie elementu kon­ strukcyjnego — w celu połączenia obok siebie roz­ maitych figurek, lecz również miał znaczenie jako dawny symbol kręgu magicznego. Według wierzeń ludowych, krąg magiczny zabezpiecza przed wszelkim złem to, co zostanie wprowadzone w jego obręb . W obrębie krążka „nowego l a t k a " znajdowały się prawdopodobnie symbole życia i płodności — p t a k i Występowanie tej odmiany „nowego l a t k a " za­ notowałem w e wsiach: Charciabałda, Wach, Szwędrowy Most, Tatary, pow. Ostrołęka, Łączki, Serafin, pow. Kolno oraz n a Mazurach w Probarku, pow. Mrągowo. Por. Wł. Kolago, Konkurs na wnętrze chaty kurpiowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", 1949, nr 5, s. 158 (ryc. 3). Odmiana powszechnie znana na K u r p i a c h . Na Mazurach stwierdzono j e j występowanie w e wsiach: Pogubię. Wiartel, Szczechy Wielkie, pow. Pisz, Piasutno, Budka, pow. Szczytno, i w Probarku, pow. Mrągowo. Znana również we wsi Kaimbonro, pow. Olsztyn, na W a r m i i . Por. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 1, ,Kraków 1934. Por. S. Poniatowski, Etnografia Polski, „Wiedza o Polsce", t. I I I , s. 292—294; K. Moszyński, op. cit. s. 543, 547—548, 556—557, 561, 570—574. 6 7 8 7 8 9 8 9 �lub na pewno bardziej konkretne i aktualne symbole płodności drobiu, zwierząt domowych, względnie n a ­ wet leśnych. Tematy poszczególnych f o r m „nowego l a t k a " łą­ czą to pieczywo z hodowlą, w p e w n y m stopniu rów- nież z łowiectwem, względnie t y l k o zainteresowaniem niektórymi zwierzętami leśnymi, oraz na Mazurach — z rybołówstwem. Nie spotyka się natomiast tematów związanych z i n n y m i , równie ważnymi dziedzinami gospodarki, j a k rolnictwo czy pszczelarstwo . W y - W obecnym stanie badań n a d noworocznym pieczywem obrzędowym trudno jest wytłumaczyć przyczyny, d l a których poszczególne jego f o r m y t a k ściśle, a niekiedy wyłącznie wiążą się ze sprawami hodowli. Być może miało n a to wpływ przypadające na okres zimy wzmożenie zainteresowania t y m i spra- 10 • S I0 �Pieczywo „nowe latko": U. 8. Wyobrażenie węża — dł. 4 cm i ryby — dł. 7 cm. ciasto pszenne. Wyk. w 1956 r. A. Czastrzau, ur. 1872 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 9. Wyobrażenie jeźdźca na koniu, ciasto żytnie razowe, wys. 11 cm. Wyk. w 1956 r. przez zięcia M. Deptuły z Dę­ bów, pow. Ostrołęka. II. 10. Wyobrażenie barana, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Bałdyga, ur. ok. 1885 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. II. 11. Ciasto pszenno-żytnie pytlowe: 1 — wyobrażenie psa, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1957 r. W. Jermacz, ur. ok. 1925 r., w. Kozioł, pow. Kolno. 2 —' wyobrażenie barana. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 12. Wyobrażenie ba­ rana, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 6 cm. Wyk. w 1956 r. R. Forbiś. ur. 1886 r., w. Oborczyska. pow. Przasnysz. II. 13. Wyobrażenie jeźdźca na koniu: 1 (z prawej) — pieczywo „kozy prostyńskie". ciasto pszenne. Wyk. w 1958 r., Fr. Brzezińska, ur. 1894 r., Ostrów Ma­ zowiecka. 2 (z lewej) — pieczywo „nowe latko", ciasto żytnie razowe, wys. 10 cm. Wyk. M. Deptuła, w. Dęby. pow. Ostro­ łęka. stępujące sporadycznie n a terenie Mazur wyobrażenie jabłoni, tzw. „jabłonka" ( i l . 18), stanowi jedyny przy­ kład powiązania pieczywa nie z życiem zwierząt, lecz z wegetacją, i t o raczej t y l k o drzew owocowych . Odrębną grupę stanowią tematy łączące się z ży­ ciem rodzinnym. Należą do nich występujące poza granicami kurpiowskiej Puszczy Zielonej wypiekiwyobrażenia: postaci mężczyzny — nazwa gwarowa „kawaler", kobiety — n.g. „panna", dziecka w be­ ciku — n.g. „dzieciok", „lalka", pierścionków ślub­ nych —• n.g. „pierścionek", wszystkie symbolizujące ożenek, następnie wyobrażenia monet, j a k o symbole powodzenia w życiu, wreszcie przedstawienia trupiej głowy, krzyża, drabiny — oznaczające śmierć (il. 31) . W wierzeniach ludowych zarówno Nowy Rok j a k i dzień Trzech K r ó l i uznane były za święta w i e l ­ kiej wagi. Rozpoczynały one n o w y okres wysiłków człowieka w walce z trudnościami bytu. W tych dniach wzmagały się pragnienia uczynienia jutra lżejszym, bardziej pomyślnym. Na obrzędowość świąt otwierających r o k składała się w i e l k a liczba zabie­ gów magicznych, których głównym celem było od­ działywanie na konkretne dziedziny życia, aby uczynić wami w związku z przerwą w pracach rolnych. Obrzędowość Nowego Roku i Trzech Króli, jako świąt zimowych, siłą rzeczy dotyczyła spraw hodo­ wlanych, które w t y m czasie były szczególnie aktualne. Na pieczywo o nazwie „jabłonka", wyobrażają­ ce desygnat tej nazwy, n i e udało m i się natrafić w czasie badań terenowych. Jednak o jego występo­ waniu wspominają: M . Hofler, op. cit., s. 190; B. Stel­ machowska, op. cit., s. 71. Informatorzy: F. Pacia, w . Piasutno, pow. Szczytno, E. Senff, w . Jankowice, pow. Ostróda, M. Sobierajska, w . B a r t n i k i , pow. Przasnysz i i n . n 11 12 13 12 Niegdyś również w samym Kościele święto Trzech Króli miało bez porównania większe znacze­ nie aniżeli dzisiaj. Por. Encyklopedia Kościelna, pg Teologicznej Encyklopedii Wetzera i Weltego, War­ szawa 1907, t. X X X I X , s. 239—241. 13 �ie bardziej pomyślnym, ono będzie. względnie wróżenie, jakie Odtworzenie dzisiaj roli pieczywa w obrzędowości noworocznej jest bardzo trudne. Zebrane informacje z terenu pozwalają co najwyżej mówić o funkcji ciasta w okresie, w którym zwyczaj pieczenia gO' sta­ nowił jeszcze zjawisko żywe. W takiej postaci na W a r m i i i Mazurach zwyczaj t e n występował w d r u ­ giej połowie X I X w., na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej jeszcze w końcu X I X w . II. 14. Pieczywo „nowe latko": 1 (z lewej) — wyobra- w 1956 r. xxx, ur. ok. 1925 r., w. Probark, pow. Mrą­ gowo. 2 (z prawej) — wyobrażenie kury, ciasto pszen­ ne. Wyk. w 1955 r. F. Pacia, ur. 1872 r., w. Piastuno, pow. Szczytno. 1 4 Lepienie i pieczenie ciast odbywało się uroczyście w wieczór w i g i l i j n y przed N o w y m Rokiem lufo świę­ tem Trzech Króli. Czynnościom tym towarzyszył nastrój powagi. Do ławy l u b stołu z przygotowanym ciastem zasiadała nieraz cała rodzina. Główna rola w lepieniu przypadała mężczyznom . Wszystko to świadczy niewątpliwie o przywiązywaniu dużego zna­ czenia do tych praktyk. ls W omawianym okresie lepiono w y p i e k i z dość znacznej ilości ciasta . Można przypuszczać, że ogól­ 16 na liczba wypieków i idh form nie była bez znacze­ nia, jeżeli chodzi o magiczną skuteczność tych p r a k ­ tyk. W w y p a d k u właściwego „nowego l a t k a " , nie ulega żadnej wątpliwości, iż fodzaj i ilość umieszczo­ nych na krążku wyobrażeń miały decydować w n a d ­ chodzącym roku o rozmiarach przychówku koni, bydła, drobiu. „[...] co ukscyli to postazili na t y m kołósku, i l e n a t y m kołósku, t o taki bandzie psychówek w n o w y m r o k u . " „[...] ciasto t a k wydłobili, gniazdko j a k b y kukułków, w środku ustazili kokosz i dookoła kuń, krowa, cielok, łowca, jegnioki, świnia, prosięta, j a k i psychówek chcieli mieć." Część spośród wypieków, względnie tylko właściwe „nowe latko", starannie przechowywano n a cały n a d ­ chodzący rok. Na Mazurach chowano je n a piecu l u b w szafce . Na K u r p i a c h „nowe l a t k a " wieszano w izbie u pułapu. „Na obazanek kacecka, k u r k a psylepsiona i na śnurku uziesona nad stołem." „Robili kołecko, a n a n i m ptoski. Na t s y n i t k i wiesali u p u ­ łapu i palicem l u b chlubką [gałązką] rusył, zeby się krązało." „[...] n a szczecinki sie nakładało, to sie bujały j e k grochy, to i byśki i n o w e l a t k i . " Po upieczeniu figur dzieci otrzymywały je do za­ bawy i zjedzenia. „W w i g i l i j o Nowego Roku to dzieci baziły sie n i m i , j e k sie pozafoazili to pogryźli, dziecko sie długo nie nabazi." „Dzieci wiązali kunie n a n i t k i , bawili się, a potem pożarli [...]" . Nie jest w y k l u ­ czone, że obdarowywaniu dzieci t y m i w y p i e k a m i przyświecały również jakieś magiczne cele. „Wszyst­ kiego stworzeństwa nagnietli i każde z dzieci musiało to spróbować, połamali i każdemu w gembe, żeby każdy musiał zjeść." Być może chodziło t u o zabez­ pieczenie pieczywa przed zbezczeszczeniem. Najbliższe otoczenie miejsca, w którym wieszano „nowe latko", należało w izbie do uprzywilejowanych. Tutaj nie rozkładano się z żadną pracą. Był to ozdo­ biony w y c i n a n k a m i kąt w izbie między o k n a m i , w którym stał stół z pasyjką wśród bukietów pa­ pierowych kwiatów. Nad stołem zwisał z pułapu ozdobny „kieree" — nanizane n a rozpięte n i t k i słom­ k i i grochy. W jego sąsiedztwie zatykano za belki u powały lufo wieszano n a ścianach palmę w i e l k a ­ nocną, „marcinkę" — rózgę poświęconą, którą pa­ sterz przypędzał ostatni raz w r o k u bydło z pastwiska, Informatorzy: A. Krupa, w . Wiartel, L. Faleński, w . Pogubię Średnie, pow. Pisz, W. Grądzki, w. Rudka, K. Olas, w. Piasutno, pow. Szczytno, M. Laszig, w . Probark, pow. Mrągowo, P. Rudzieński i K. Tofel (ur. 1863), w . Kamfoorno, pow. Olsztyn, M. Strzemienna, w. Wykrot, St. Pokornicki, w . Przeczniak, Gwiazda, w . Wolkowe, I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka, A. Wolićki, w . Łączki, pow. Kolno. Na podstawie wiadomości zebranych na K u r piowszczyźnie. Sądząc z faktu, że lepienie figurek „nowego l a t k a " znają starcy z terenów Mazur, można przypuszczać, że zwyczaj ten był powszechny na całym terenie występowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Trudno dokładnie ustalić, j a k i e ilości mąki zużywano na w y p i e k i . Samych zaś wypieków spo­ rządzano zazwyczaj kilkadziesiąt (ok. 20—30 sztuk). Było i c h t a k dużo, że zapełniały powierzchnię stołu, a zebrane razem wypełniały „trafne sito" (duże sito) —• określenie T. K u t y ze w s i Parciaki, pow. Przasnysz. M . Strzemienna (ur. 1867), w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. M . Laszig (ur. 1873), w. Probark, pow. Mrągowo. F. Redyk (ur. 1885), w . Szczećhy Wielkie, pow. Pisz, i A. Kłos (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. A. Czastrzau (ur. 1870), w . Idzbark, pow. Ostróda. Na podstawie wiadomości ze w s i Rudka, pow. Szczytno, i Rostki, pow. Pisz. Por. B. Stelmachow­ ska, op. c i t , s. 71. I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka. A. Kłos, w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. M . Strzemienna, w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. 17 18 19 20 14 15 16 8 21 22 23 24 17 18 19 20 21 22 23 24 �je bardziej ono będzie. pomyślnym, względnie wróżenie, jakie Odtworzenie dzisiaj r o l i pieczywa w obrzędowości noworocznej jest bardzo trudne. Zebrane informacje z terenu pozwalają co najwyżej mówić o funkcji ciasta w okresie, w którym zwyczaj pieczenia gO' sta­ nowił jeszcze zjawisko żywe. W takiej postaci na Warmii i Mazurach zwyczaj t e n występował w d r u ­ giej połowie X I X w., na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej jeszcze w końcu X I X w . 11. 14. Pieczywo „nowe latko": 1 (z lewej) — wyobra­ żenie kaczki, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. xxx, ur. ok. 1925 r., w. Probark, pow. Mrą­ gowo. 2 (z prawej) — wyobrażenie kury, ciasto pszen­ ne. Wyk. w 1955 r. F. Pacia, ur. 1872 r., w. Piastuno, pow. Szczytno. 1 4 Lepienie i pieczenie ciast odbywało się uroczyście w wieczór w i g i l i j n y przed N o w y m Rokiem l u b świę­ tem Trzech Króli. Czynnościom t y m towarzyszył nastrój powagi. Do ławy l u b stołu z przygotowanym ciastem zasiadała nieraz cała rodzina. Główna rola w lepieniu przypadała mężczyznom . Wszystko to świadczy niewątpliwie o przywiązywaniu dużego zna­ czenia do tych praktyk. l5 W omawianym okresie lepiono w y p i e k i z dość znacznej ilości ciasta . Można przypuszczać, że ogól­ na liczba wypieków i i c h f o r m nie była bez znacze­ nia jeżeli chodzi o magiczną skuteczność tych p r a k ­ tyk. W wypadku właściwego „nowego l a t k a " , nie ulega żadnej wątpliwości, iż rodzaj i ilość umieszczo­ nych na krążku wyobrażeń miały decydować w n a d ­ chodzącym roku o rozmiarach przychówku koni, bydła, drobiu. „[...] co ukscyli to postazili na t y m kołósku, ile na t y m kołósku, to t a k i bandzie psychówek w n o w y m r o k u . " „[...] ciasto t a k wydłobili, gniazdko jakby kukułków, w środku ustazili kokosz i dookoła kuń, krowa, cielok, łowca, jegnioki, świnia, prosięta, j a k i psychówek chcieli mieć." 16 17 18 Część spośród wypieków, względnie tylko właściwe „nowe latko", starannie przechowywano n a cały nad­ chodzący rok. Na Mazurach chowano je n a piecu l u b w szafce . Na K u r p i a c h „nowe l a t k a " wieszano w izbie u pułapu. „Na obazanek kacecka, k u r k a psylepsiona i na śnurku uziesona nad stołem." „Robili kołecko, a na n i m ptoski. Na tsy n i t k i wiesali u p u ­ łapu i palicem l u b chlubką [gałązką] rusył, zeby się krązało." „[...] na szczecinki sie nakładało, to sie bujały j e k grochy, to i byśki i n o w e l a t k i . " 21 22 23 24 Po upieczeniu figur dzieci otrzymywały je do za­ bawy i zjedzenia. „W w i g i l i j o Nowego Roku to dzieci baziły sie n i m i , j e k sie pozabazili to pogryźli, dziecko sie długo nie nabazi." „Dzieci wiązali kunie n a n i t k i , bawili się, a potem pożarli [...]" . Nie jest w y k l u ­ czone, że obdarowywaniu dzieci t y m i w y p i e k a m i przyświecały również jakieś magiczne cele. „Wszyst­ kiego stworzeństwa nagnietli i każde z dzieci musiało to spróbować, połamali i każdemu w gembe, żeby każdy musiał zjeść." Być może chodziło t u o zabez­ pieczenie pieczywa przed zbezczeszczeniem. Najbliższe otoczenie miejsca, w którym wieszano „nowe l a t k o " , należało w izbie do uprzywilejowanych. Tutaj nie rozkładano się z żadną pracą. Był to ozdo­ biony w y c i n a n k a m i kąt w izbie między o k n a m i , w którym stał stół z pasyjką wśród bukietów pa­ pierowych kwiatów. Nad stołem zwisał z pułapu ozdobny „kierec" — nanizane n a rozpięte n i t k i słom­ k i i grochy. W jego sąsiedztwie zatykano za belki u powały l u b wieszano n a ścianach palmę w i e l k a ­ nocną, „marcinkę" — rózgę poświęconą, którą pa­ sterz przypędzał ostatni raz w r o k u bydło z pastwiska, Informatorzy: A. K r u p a , w . Wiartel, L. Faleński, w. Pogubię Średnie, pow. Pisz, W. Grądzki, w. Rudka, K. Olas, w. Piasutno, pow. Szczytno, M. Laszig, w . Probark, pow. Mrągowo, P. Rudzieński i K. Tofel (ur. 1863), w . K a m b o m o , pow. Olsztyn, M. Strzemienna, w. Wykrot, St. Pokornicki, w . Przeczniak, Gwiazda, w . Wolkowe, I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka, A. W o l i c k i , w . Łączki, pow. Kolno. Na podstawie wiadomości zebranych na K u r piowszczyźnie. Sądząc z faktu, że lepienie figurek „nowego l a t k a " znają starcy z terenów Mazur, można przypuszczać, że zwyczaj ten był powszechny na całym terenie występowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Trudno dokładnie ustalić, j a k i e ilości mąki zużywano na w y p i e k i . Samych zaś wypieków spo­ rządzano zazwyczaj kilkadziesiąt (ok. 20—30 sztuk). Było i c h tak dużo, że zapełniały powierzchnię stołu, a zebrane razem wypełniały „trafne sito" (duże sito) — określenie T. K u t y ze w s i Parciaki, pow. Przasnysz. M . Strzemienna (ur. 1867), w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. M . Laszig (ur. 1873), w. Probark, pow. Mrągowo. F. Redyk (ur. 1885), w . Szczechy Wielkie, pow. Pisz, i A. Kłos (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. A. Czastrzau (ur. 1870), w . Idzbark, pow. Ostróda. Na podstawie wiadomości ze w s i Rudka, pow. Szczytno, i Rostki, pow. Pisz. Por. B. Stelmachow­ ska, op. cit., s. 71. I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka. A. Kłos, w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. M . Strzemienna, w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. 19 20 14 15 16 8 17 18 19 20 21 22 23 24 �11. 15. Pieczywo noworoczne z okolic Niedzicy, wyobrażenie świni (wg: M. Hófler, op. cit, tabl. VIII, 35). II. 16. Pieczywo „nowe latko", wyobrażenie świni, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Laszig. ur. 1874 r„ w. Probark, pow. Mrągowo. oraz „zianusek" przeciw p i o r u n o m . Umieszczanie obrzędowego pieczywa wśród tych poświęcanych przedmiotów — świadczy o dużym jego znaczeniu. Sam fakt istnienia w domu „nowego l a t k a " miał dodatnio wpływać na rezultaty w hodowli zwierząt na przestrzeni całego roku. Niezależnie jednak od te­ go przekonania często uciekano się bezpośrednio do pomocy pieczywa. Rozmoczone w wodzie podawano krowom, które miały się cielić, k o t n y m owcom, czy też kurom w okresie niesienia j a j . „Jek się k r o w a cieliła, albo kokos niosła, to rozmocyli i d a l i zeby iatowała." „Robzili k r o w y , j e l o n k i , jeglacki i dawa­ li krowom, coby miały dobre cielocki." „Moja m a t ­ ka piekła z ciasta k r o w y , kokoski, dali kokoszom, wmoczyli do picia k r o w o m . Krzyżaki r o b i l i z ciasta i owcom dali pożreć [,..]" . dziej pierwotną warstwę funkcji zwyczaju pieczenia „nowych latek", jaką udaje się odtworzyć na pod­ stawie istniejących danych . Funkcja ta jest u c h w y t n a na całym obszarze w y ­ stępowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Na północo-zachód o d terenów kurpiowskiej Puszczy Zielonej ulega ona poszerzeniu o ważną rolę wróżb noworocznych, na podstawie wypieków o tematyce związanej z życiem rodzinnym. „Robzili z ciasta s i g i e l k i , psieniądze, śimerć, psierścienie- i pod garnki kładli, to dziewcoki i chłopoki wróżyli sobzie. Potem pojedli j e i pokój." „Na Nowy Rok nowelatka piekli, to koza, to baranek leżał, to i lalek narobzili. To w w i l i je robzili, a j e k był ten dzień, to nakładli na stół, u k r y l i płachtą. Dziewcyny i chłopoki wyprosili i potym zgadywali to był t a k i śniech i zart [...]"**. Magiczne praktyki, zabezpieczające zwierzęta przed niepłodnością, stanowią hodowane tę najbar- Na W a r m i i i Mazurach już w osiemdziesiątych l a ­ tach X I X w., a na terenie kurpiowskiej Puszczy Zie- Na podstawie obserwacji przeprowadzonej w e wsiach: Wach, Charciabałda, Wolkowe, Cięck, Szafrariki, Dylewo, Tatary, Kadzidło, pow. Ostrołęka, Serafin, Łyse, Turośl, Zalas, Łączki, pow. Kolno. M . Laszig (ur. 1873), w . Probark, pow. Pisz. L. Piechotka (ur. 1870), w . Machory, pow. Mrą­ gowo, zam. w. Rozogi, pow. Szczytno. E. Senff (ur. 1881), w . Jankowice, pow. Ostróda. Na terenie Kurpiowszczyzny nie udało m i się n a ­ trafić na tak wyraźne określenia magicznego prze­ znaczenia wypieków „nowych latek". Oto niektóre z zanotowanych n a K u r p i a c h wypowiedzi, dotyczące tej kwestii: „Moczono ten w y p i e k i dawano bydłu, żeby Pan Jezus dał i m [bydłu] zdrozie [zdrowie]". (M. Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka). „Jek tsy lata wyzisi [będzie wisiało u pułapu w izbie] to lekar- stwo. A l e do cego nie ziem". (Gwiazda, ur. 1870, w. Wolkowe, pow. Ostrołęka). Fakt, że wśród wypieków „nowych latek" spo­ tyka się wyobrażenia pewnych zwierząt dzikich (np. węża, jelenia, zająca), które w wierzeniach ludowych występują j a k o istoty o mocach nadprzyrodzonych względnie symbole spraw na tory bardziej ogólnej, nie związanych z hodowlą — pozwala domyślać się, że niegdyś pieczywo to pełniło inną funkcję; nie jest wykluczone, że wiązało się z pewnego rodzaju k u l ­ tem tych zwierząt. Sigielki — figielki, w t y m w y p a d k u figurki o „zabawnym" wyglądzie, śmieszne, niepoważne. W. Grądzki, w . Rudka, pow. Szczytno. M . Sobierajska, w . B a r t n i k i , pow. Przasnysz. 25 26 27 2S 25 26 27 28 29 r 30 31 29 30 31 32 .9 �lonej w początkach X X w . nie przypisywano pieczy­ w u właściwości magicznych. Jeśli zdarzało się, że wypiekano „nowe l a t k a " , to wyłącznie d l a tradycji, najwyżej z myślą o dzieciach, d l a których zabawa figurkami i i c h jedzenie stanowiło wielką, świątecz­ ną atrakcję . W tej postaci zwyczaj przetrwał spo­ radycznie na W a r m i i i Mazurach do końca X I X w., a na Kurpiowszczyźnie nawet do I I w o j n y świa­ towej . 33 34 Po wojnie w k i l k u wsiach kurpiowskich zaczęto wypiekać „nowe l a t k a " na konkursy i wystawy sztuki ludowej. Dzisiaj d l a potrzeb C P L i A wyrobem tych wypieków zajmuje się rodzina Konopków z T a t a r . 35 nia. W niektórych miejscach, głównie zaś we wschod­ nich rejonach Kurpiowszczyzny, kiedy zanikło już pieczenie „ nowych latek", nazwę i c h przejęły „fa­ fernuchy" . „Na N o w y Rok to ciastecka do pocęstow a n i a robio, ale nie t a m jakieś konie gnioto. Brełka ciasta jest rozkulana n a t a k i wołecek i wtencas ten wołecek był cienty nozyckami [nożycami do strzy­ żenia owiec] i wychodziły krzyżowe, kwadracikowe, w rodzie kostki c u k r u nowólatka, albo fafernuchy — niały one d w a imiona. To było na przyjęcie." 3S 39 „ K O Z Y PROSTYŃSKIE" — ODPUSTOWE PIECZYWO Z TERENÓW P O D L A S I A , A N A L O G I E Z „NOWYMI L A T K A M I " W ZAKRESIE T E M A T Y K I FORM Warto wspomnieć, że na o m a w i a n y m terenie nie­ zależnie od „nowych l a t e k " pieczono na Nowy Rok tzw. „fafernuchy" — niewielkie, o kształcie romboidal­ n y m w y p i e k i z ciasta doprawionego niekiedy miodem, t a r t y m pasternakiem l u b marchwią oraz pieprzem (il. 33). „Fafernuchy", chociaż w mniejszym stopniu niż „nowe l a t k a " , służyły początkowo również pew­ n y m magicznym c e l o m . Proces zaniku magicznych funkcji tych dwóch rodzajów pieczywa przebiegał równolegle. W w i e l u jednak wsiach pieczenie „fafernuchów" utrzymało się dłużej, aniżeli „nowych l a t e k " . „Fafernuchy". dzięki wyszukanemu smako­ w i oraz prostemu sposobowi w y r o b u , przetrwały jako jedna z tradycyjnych atrakcji świątecznego pożywie- Wydaje się, że tradycyjnie związane z Podlasiem, sprzedawane na odpustach i j a r m a r k a c h tzw. „kozy prostyńskie" stanowią na t y m terenie pieczywo analogiczne do „nowych latek". Tematyka tego pie­ czywa pod wpływem czynników w y b i t n i e komercjal­ nych uległa wyraźnej standaryzacji. Nie dostrzega się wśród „kóz prostyńskich" takiej n p . rozmaitości tematów, j a k a występuje w „nowych l a t k a c h " . Po­ dobnie jednak j a k noworoczne ciasto obrzędowe z Mazur czy Kurpiowszczyzny, w y p i e k i podlaskie to przedstawienia zwierząt, koni, baranów, psów, kóz, jeleni (il. 34—39). Wskazuje n a to cały szereg wypowiedzi i n f o r ­ matorów zarówno z terenów Kurpiowszczyzny j a k i Mazur. W j e d n y m t y l k o w y p a d k u spotkałem się z wyraźnie p o g a r d l i w y m (jeśli t a k można powiedzieć) stosunkiem do atrakcyjności tego zwyczaju. „Nose grudki [dziadkowie] to se madrowali [gnietli] nowelatka. A m y to na N o w y . Rok ciasta napsiekli fein, wódki sie napsili, kiełbasy nawazyli, bo t y m i wypsiek a m i t o b y sie nie najad." (F. Kozicki, ur. 1885, w. Kipary, pow. Szczytno). Dotyczy w s i : Charciabałda, Zdunek, Biełusny Lasek, Brzozowy Kąt, Wach, Piasutno, Siarczą Łąka, Szafarnia, Tatary, pow. Ostrołęka. Por. Wł. Kolago, op. c i t , s. 156—159; K. Piet­ kiewicz, Sztuka ludowa na Mazowszu, 1958, s. 58. Uważano np„ że groch dobrze obrodzi jeśli się napiecze „fafernuchów" (wg M . Golanek, u r . 1890, w. Borkowo, pow. Kolno). Na Nowy Rok w kościele rzucano z chóru „fafernuchami", żeby się szczęściło (wg F. Komosy, ur. 1870, Baranowo, pow. Maków Mazowiecki). Na podstawie wiadomości zebranych w e wsiach: J u r k i , Dobrylas, Gawrychy, Zbójna, Dębniki, pow. Łomża, Cieciory, Turośl, Kozioł, pow. Kolno. Jw. T. Nasiadka (ur. 1876), w . Dębniki, pow. Łomża. Nazwa „kozy prostyńskie" pojawiła się w cią­ gu ostatnich kilkunastu l a t w literaturze przedmiotu. Sami twórcy oraz kupujący te w y p i e k i używają nazwy „kozy". Nazwą „koza", „kozy" — oznacza się często w gwarze rozmaite przedmioty, niekoniecznie przypominające l u b mające jakiś związek z właści­ w y m desygnatem tej nazwy. Używane są te nazwy najczęściej w sensie pejoratywnym. Poza t y m nazwa „koza", „kozy" — to w miejscowej gwarze sarna, sarny. 36 37 33 34 35 36 10 40 37 38 39 40 �11. 17. Pieczywo „nowe latko", wyobrażenie kury w gnieździe wysiadującej kurczęta, ciasto pszenne, wys. 3 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 1875 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 18. Pieczywo noworocz­ ne „jabłonka", z okolic Nidzicy (wg: M. Hofler, op. cit, tabl. VI, 1). II. 19. „Nowe latko", na kręgu wy­ obrażenia drobiu, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, średn. 8 cm. Wyk. w 1955 r. W. Olender, ur. 1898 r., w. Charciabałda, pow. Ostrołęka. II. 20. „Nowe lat­ ko", figura pasterza otoczona wyobrażeniami drobiu, ciasto żytnie, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 21. „Nowe lat­ ko", na kręgu wyobrażenia (od lewej ku prawej): krowy, zająca, pasterza, konia i barana, w środku kura z jajem na grzbiecie, ciasto pszenno-żytnie py­ tlowe, średn. 9,5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Bałdyga, ur. 1885 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. „Kozy prostyńskie" od kilkudziesięciu lat w y r a ­ biane są wyłącznie w Ostrowi M a z o w i e c k i e j . Dla wielu rodzin, rekrutujących się z najbiedniejszej warstwy mieszkańców miasta, wyrób „kóz" jest jed­ nym z sezonowych zajęć z a r o b k o w y c h . Jeszcze na początku X X w . „kozy" piekła na sprzedaż ludność zamieszkująca wsie n a d Bugiem (por. mapkę). Pie­ czywo to pochodzeniem s w y m ściśle związane jest więc ze środowiskiem w i e j s k i m i najprawdopodobniej w t y m środowisku spełniało w jakimś czasie rolę ciasta obrzędowego, służącego magicznym p r a k t y k o m hodowlanym. W czasie badań terenowych nie udało się jednak natrafić na występowanie tradycji używa­ nia omawianego pieczywa do tych celów. 41 42 Centrum sprzedaży „kóz" stała się Prostynia, wieś parafialna, położona nie opodal Ostrowi Mazowiec­ kiej, słynąca n a okolicę z niezwykle l u d n y c h od­ pustów w d n i u św. Trójcy . 43 41 Powstanie i rozwój produkcji pieczywa „kozy prostyńskie" przypada w t y m mieście na pierwsze lata po I wojnie światowej. Na podstawie wiadomości od informatorów zam. w Ostrowi Mazowieckiej: Fr. Brzezińskiej, ur. 1894, E. Zalewskiej, ur. 1893, Z. Skrzecz, ur. 1898, M . Lipskiej, ur. 1899, St. I w a ­ nowskiej, ur. 1896 i informatorów z Prostyni: St. Książka, ur. 1877, F. Sobótko, ur. 1898, M . Wysogrodzkiej, ur. 1882. W Ostrowi Mazowieckiej wyrobem „kóz" zaj­ mują się prawie wszystkie rodziny zamieszkałe w n a j ­ biedniejszej dzielnicy miasta, w pobliżu ulic Małkińskiej i Kacpurslkiej. Ostrów Mazowiecka jest miastem 0 dużych tradycjach handlarsko-janmarcznych. Od­ bywało się t u 6 jarmarków rocznie. Por. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, 1886, s. 696. Prostyń należy do miejscowości słynących c u ­ dami. Pierwsze cudowne uzdrowienia datują się w miejscowym kościele już o d 1511 r. Por. B. T u r ­ ski, Pamiątka z Prostyni, Siedlce 1932, s. 16—42; Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, 1888, s. 63. W samej Prostyni nie pieczono „kóz". Ludność w tej wsi zajmowała się i zajmuje r o l n i c t w e m oraz hodowlą. „W Prostyni to same gospodarze, to i m sie nie opłaci robić." (Z. Skrzecz, Ostrów Maz.). Wielu mieszkańców Prostyni nawet nie orientuje się j a k wyrabiane są „kozy". „Mozę oni jakieś masynki majo 1 nimi robio te kozy ..." (Cz. Rostek, ur. 1918, Pro­ stynia). 2 o 42 43 21 �Pieczywo „nowe latko". II. 22. Na kręgu wyobrażenia: krowy, konia, źrebaka i krowy, w środku kura na gnieździe z kurczętami, ciasto żytnie pytlowe, średn. 13 cm. Wyk. w 1956 r. M. Deptuła, ur. 1887 r., w. Dę­ by, pow. Ostrołęka. II. 23. Figura pasterza otoczona wyobrażeniami drobiu (kogutów, kur, gęsi), ciasto żytnie pytlowe, wys. 7 cm. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 24. Wyobraże­ nie jelenia (wg: K. Moszyński, „Kultura ludowa Sło­ wian", cz. 2, z. 2, Kraków 1939, s. 837). Ił. 25. Wy­ obrażenie jelenia, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1955 r. F. Scibek, ur. 1876 r., w. Zdu­ nek, pow. Ostrołęka. U. 26. Wyobrażenie jelenia, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1958 r. M. Konopka, w. Tatary. �Sprzedaż „kóz" w t r a d y c j i odpustów n a św. Trój­ cę w Prostyni zajmuje ważne miejsce. Wokół zwy­ czaju zrodziła się nawet legenda. Jest ona żywa do dzisiaj wśród zjeżdżających n a odpusty handlarzy i samych mieszkańców w s i . „Pod Ostrołęką, Łomżą to się sprzeda pięćdziesiąt, sto, a w Prostyni t o od­ pust z samych kozów, bo t o dlatego, że św. Trójca na k o z i e do Prostyni p r z y j e c h a l i . " „[...] że to Matka Boska-Swięta Trójca na kozie się objawiła i to jest pamiątka obchodzona co r o k u . " „Ktoś przyjechał n a kozie, p r a w d a to Trójca psez B u g psyjechała i o d tego te kozy pozbadli." „Powiadają, ze kiedyś jakiś jeleń płynął Bugiem i wyratował Świętą Trójcę, która wpadła do wody." „To kiedyś Święta Trójca psejezdzała n a oślicy t a k i e j , woda była olbrzymia w Prostyni i o n i śli i woda się rozstępowała i j a k psechodzili to nazat nachodziła, to był cud, to ludzie sie wzięli n a tę pamiątkę robić kozy w podobiźnie tej oślicy." 44 45 4 6 47 48 4 9 50 Nie ulega wątpliwości, że pierwotnie legenda do­ tyczyła wyłącznie powstania w Prostyni kościoła . Z czasem uzupełniono ją osobnym wątkiem o pie­ czywie. Do połączenia faktów nie mających ze sobą bezpośredniego związku doszło prawdopodobnie d l a ­ tego, że zachodziła zbieżność między m o t y w e m o je­ leniu występującym w historii uratowania znajdują­ cej się w miejscowym kościele, słynącej cudami figury — a przedstawieniami tego zwierzęcia wśród form sprzedawanych wypieków n a odbywającym się co roku odpuście w Prostyni. 11 „Koza", w t y m w y p a d k u sarna — jedna z tych, które wyratowały rzeźbę św. Trójcy porwaną przez prąd Bugu; por. dalsze wypowiedzi. A n n a Dębek, u r . 1901, Ostrów Mazowiecka. St. Iwanowska, ur. 1896, Ostrów Mazowiecka. Z. Skrzecz, ur. 1898, Ostrów Mazowiecka. ChłodoWski, u r . 1879, Prostyń, pow. Ostrów Maz. W ludowej interpretacji p r a w d Kościoła można spotkać się z określeniem trudnej do zrozumienia istoty Trójcy Świętej j a k o Świętej Rodziny. W re­ zultacie często Świętą Rodzinę, względnie Chrystusa, Matkę Boską i Boga Ojca, nazywa się Trójcą Świętą. Na Kurpiowszczyźnie (we wsiach Łyse, L i p n i k i , Zalas, pow. Ostrołęka.) występujące t a m kapliczki z rzeźbami przedstawiającymi wniebowstąpienie Matki Boskiej nazywane są Świętymi Trójcami. F. Brzeziński, u r . 1894, Ostrów Mazowiecka. Legendy podobne do przedstawionych wyżej spotyka się dosyć często na terenie Polski. Tłumaczą one zawsze powstanie w d a n y m miejscu kościoła. Trudno wyjaśnić, dlaczego na Mazurach i K u r ­ piowszczyźnie utrzymywała się t a k długo magia hodowlana, jako obrzędowa funkcja omawianego pie­ czywa, a jednocześnie n a terenie Podlasia nastąpił tak wcześnie jej zanik. Mogło na t o wpłynąć szereg czynników, np. szczególnie duże znaczenie hodowli bydła na K u r p i a c h i Mazurach, utrzymywanie się na Kurpiowszczyźnie —• społecznie i gospodarczo izolowanej — bardzo w i e l u tradycyjnych wierzeń, zwyczajów itp„ a znów n a Podlasiu słabe przywiąza­ nie osadników dawnej szlachty zaściankowej d o wszelkich t r a d y c j i k u l t u r y ludowej. Na podstawie wiadomości uzyskanych od Daniłko Mazaruka (ur. ok. 1880), w . Plutycze, Pawła Szewczuka (ur. 1879), w . Husaki, Tatiany Dąbrow­ skiej (ur. 1892), w . Chraboły, pow. Bielsk Podlaski. 44 Do powstania takiej właśnie w e r s j i legendy mogło dojść jednak przede wszystkim dlatego, że sprzedaż „kóz" na odpustach w Prostyni miała już swoją od­ ległą tradycję. Proces zaniku magicznych funkcji zwyczaju pieczenia figur, zwanych „kozami", musiał zatem nastąpić n a Podlasiu znacznie wcześniej niż zarzucenie pieczenia „nowych l a t e k " jako ciasta obrzędowego na Kurpiowszczyźnie czy M a z u r a c h . 52 P I E C Z Y W O N A Z W I A S T O W A N I E N.M.P. — „BUSŁOWE Ł A P Y " , T E M A T Y K A I F U N K C J A OBRZĘDOWA W Y P I E K Ó W Występowanie zwyczaju pieczenia „busłowych łap" udało się zanotować w k i l k u wsiach powiatu Bielsk Podlaski (por. mapkę). We wsiach tych wypiekano „busłowe łapy" do końca X I X w., niekiedy, t y l k o sporadycznie, jeszcze do I w o j n y światowej . Pamięć o t y m zwyczaju jest już dzisiaj nikła i zebranie w y ­ czerpujących danych napotyka znaczne trudności. Pogarsza sytuację brak j a k i c h k o l w i e k wzmianek o „'busłowych łapach" w literaturze przedmiotu. 53 Podstawową i zarazem właściwą formą pieczywa było wyobrażenie pięciopalczastej łapy bociana, o rozstawionych pazurach ( i l . 42). Zdarzały się poza II. 27. Pieczywo „nowe latko", wyobraże­ nie sarny, ciasto żytnie razowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1953 r. Wl. Kolimas, w. Wach, pow. Ostrołęka. 45 46 47 48 49 50 51 52 i 53 13 �II. 28. Pieczywo dyga, w. Wach, „nowe latko", wyobrażenie zająca, ciasto pow. Ostrołęka. pszenno-żytnie pytlowe, wys. 5,5 cm. Wyk. M . Bał- t y m formy wyobrażające narzędzia rolnicze, stosun­ kowo najczęściej brony (11. 43—44) i znacznie rzadziej sierpy oraz pługi l u b sochy . Jak wyglądały te ostatnie w y p i e k i , nie udało się ustalić. Ciasto przygotowywano w wilię Zwiastowania N.M.P. Lepieniem i pieczeniem zajmowały się wyłącz­ nie kobiety. W y p i e k i dawano do zjedzenia dzieciom. Było jednak w zwyczaju, że przedtem właściwe „busłowe łapy" pokazywano bocianowi, który zdążył przylecieć na Zwiastowanie. Dzieci wynosiły pieczy­ wo na podwórze i tutaj oczekiwały pojawienia się bociana. Kiedy n a d obejściem ukazał się ptak, wzno­ siły one w jego k i e r u n k u w y p i e k i , wołając „busoł, busoł, busoł..." Zdarzało się, że dorośli nieoficjalnie asystowali przy czynności powitania przez dzieci bo­ ciana. „Jak u j r z y bociana i pokacza się po ziemi, to nie będzie siereśnia [kręgosłup] przy sierpie bo- leć." „Jak siedzi, a bocian leci, to trzeba wstać i podlecieć, to n i e będzie ciężki." Zwiastowanie w ludowych wierzeniach n a Podlasiu (szczególnie wśród ludności prawosławnej pochodze­ nia białoruskiego) uznawane było n i e t y l e jako uroczystość święcenia, zgodnie z tradycją ewangelicz­ ną, nawiedzenia M a r i i Panny przez Ducha Świętego, ile jako dzień przylotu bocianów — zapowiedź na­ dejścia w i o s n y . Było to ważne święto doroczne, rozpoczynające okres wegetacji roślin, a pośrednio prac w polu — trwających o d wiosny aż do jesieni. Zwyczaj pieczenia „busłowych łap" stanowił jakby akt powitania przylotu bocianów, a t y m samym na­ dejścia wiosny. „[...] wyglądają bociana i bociana łapy pieką, i brony i sierpy, że to czas w p o l e . " ,.[...] to na przylot bociana, mata busłowe łape [matka mówi do dzieci], bo dzisiaj przyleci busoł." „Na Występowanie wypieków wyobrażających sochy lub pługi udało się spotkać w e wsiach Plutycze, A n d r y j a n k i i Bujnowo, pow. Bielsk Podlaski, sier­ py —• w e wsiach A n d r y j a n k i i Husaki, pow. Bielsk Podlaski. Na podstawie wiadomości ze w s i Plutycze, K n o r y d y i A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. Daniłko Mazaruk (ur. ok. 1880), w. Plutycze, pow. Bielsk Podlaski. Iwanowicz (ur. ok. 1900), w. Plebanowo, pow. Sokółka. Por. S. Matusiak, Święty przeklęty (Bocian), „Lud" X I V , s. 170—178; W. Drozdowska, Obrzędy i zwyczaje związane z gospodarką w Jasieniu, „Pra­ ce i Materiały Muzeum A r c h . i Etnogr. w Łodzi", Seria Etnograficzna, n r 1, s. 107. 54 55 54 55 56 57 14 56 57 5S 59 60 58 I n f . x x x (ur. ok. 1900), w . A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. 59 Daniłko Mazaruk pow. Bielsk Podlaski, 60 (ur. ok. 1880), w . Plutycze, �Zwiastowanie piekli bronę, i sierp, i bociana łapę, bo to bocian przyniósł wszystkiego." Bocian w wierze­ niach ludowych uchodził za opiekuna gospodarstwa. Przypisywano m u nadprzyrodzone moce. Chronił on zabudowania przed piorunami, ostrzegał przed poża­ rem, zapowiadał nieurodzaj r o k u i t p . Bardzo mo­ żliwe, że pieczenie „busłowych łap" stanowiło w j a ­ kiejś mierze a k t symbolicznej ofiary dziękczynnej czy pókłonnej, mającej n a celu zjednanie sobie tego p t a k a . Wypiekanie ciast wyobrażających brony mogło być skonkretyzowaniem tej ofiary, wskazaniem, że n a przylot bociana zostało przygotowane gniazdo . „Brony p i e k l i m dlatego, że zakładają [te narzędzia] na gniazdo." Powszechny jest zwyczaj zakładania bocianom gniazd n a dachu któregoś z budynków l u b na drzewie, w pobliżu obejścia. Używa się przy t y m starych kół o d wozów, a także b r o n . 61 6 2 63 64 65 Występują łap" — obok w zwyczaju pieczenia wspomnianych treści — „busłowych inne, które Paweł Szewczuk (ur. 1879), w . Husaki, pow. Bielsk Podlaski. Por.: „U kogo bocian zrobi gniazdo to się poszczęści. Połóż bronę to c i się poszczęści. J a k zruca bociana [jak stary bocian zrzuca z gniazda młode], to głodny rok, j a k jajko, to urodzaj." (G. Busko, w. Putkowice Nadolne, pow. Siemiatycze). „Latoś bocian śniegu psyniósł n a ogonie." [tzn. sprawił, że mimo wiosny śnieg nie stopniał]. (M. Czarnomys, u r . 1870, w . Plebanowo, pow. Sokółka). „Nie można go zaczepiać, j a k on się zagnieździ, t o już i piorun n i e uderzy... Jak pisklęta wyrzuca, to ktoś naklonuł [rzucił urok]... Jak w y r z u c i j a j k o alfoo bociana (mło­ dego), to na głód, a j a k się przebiera [opuszcza gniazdo], t o pożar." (St. Iwanowicz, u r . ok. 1900, w. Plebanowo, pow. Sokółka). Tego rodzaju poglądy na bociana spotyka się n a terenie całej bodaj Polski. Por. S. Matusiak, op. cit., s. 171—174. sprowadzają się do spraw związanych wyłącznie z rolnictwem. Wskazywałoby n a t o istnienie obok właściwych „busłowych łap" — wypieków przedsta­ wiających narzędzia. Przy obecnym stanie zachowania omawianego zwy­ czaju trudno ustalić, j a k i e było znaczenie tych w y ­ pieków. Można się jedynie domyślać, iż symbolizo­ wały one ważniejsze prace rolne (orkę, bronowanie, żęcie zbóż). Magiczne powiązanie tych symboli z po­ siadającą nadprzyrodzone moce postacią bociana mogło mieć na celu zabezpieczenie, już z nadejściem wiosny, pól przed suszą (utrudniającą orkę i brono­ wanie), względnie przed n a d m i e r n y m i opadami i gra­ dobiciem (uniemożliwiającymi przeprowadzenie żniw, niszczących p l o n y ) . 66 W zwyczaju pieczenia „busłowych łap" dostrzega się reminiscencje k u l t u nadprzyrodzonych mocy bo­ ciana oraz magię, która m a skierować tę moc na za­ bezpieczenie pomyślności w gospodarce rolnej. Wydaje 61 62 Por. S. Matusiak, op. cit., s. 171—174. Por. przyp. 62. I n f . x x x ur. ok. 1900, w . A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. Bardzo możliwe jednak, że w y p i e k i wyobra­ żające sierp, bronę, pług — były symbolami narzędzi posiadających własne (niezależnie o d bociana) właści­ wości apotropeiczne. Wszystkie te narzędzia są że­ lazne, przy t y m ostre, a więc mają cechy w i e l u apotropeionów. Zresztą istnieją konkretne w y p a d k i wykorzystywania tych narzędzi do celów magicznego zabezpieczania człowieka przed wszelkim złem. We wsi Plebanowo, pow. Sokółka, w końcu X I X w . zda­ rzało się, że w czasie wesela młodożeńców sadzano na bronie (podobnie j a k pannę młodą powszechnie sadzało się w dzieży chlebowej) i obwożono po obej­ ściu zagrody. To znów, „aby c h m u r y odwrócić, prze­ wraca się bronę" (zębami w k i e r u n k u chmur). Por. B. Gustowicz, O ludzie podduklańskim, „Lud", V I , 1900, s. 65. Podobnie zabezpieczano przed burzą stogi siana, kładąc n a nich brony do góry zębami. Por. mat. fotograficzne M . Misińskiej, PAE, 1954, w . Pnie­ wo, pow. K u t n o . Gwódź bronny uznany był za szcze­ gólnie skuteczne narzędzie przeciwko upiorom. „Jak ugadzo [zgadną], który będzie wypiór i po śmierci wbijo m u w piersi góźdź bronny i pochowajo twarzo do spodu, to nie będzie chodzić." (Krasnostawskie) — St. Poniatowski, Etnografia Polski, „Wiedza o Pol­ sce", t. I I I , s. 267; por. też.: K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 2, s. 309—310. 63 64 Pieczywo „nowe latko": II. 29. Wyobrażenie wiewiór­ ki, ciasto pszenne, dł. 7,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 2875 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 30. Wyobrażenie sarny, ciasto pszenne, wys. 6,5 cm. Wyk. w 1956 r. Fr. Lenkiewicz, ur. 1871 r., w. Szwendrowy Most, pow. Ostrołęka. 2 •Kai' •Pr MII IH l i ' C f i l tri tilM W. •l^^MBlMb 65 69 15 �się, iż są to dwie w a r s t w y wierzeniowe tego zwy­ czaju, przy czym druga przedstawia wartości wtórne, w swej genezie późniejsze . W czasach, które obejmuje pamięć najstarszych ludzi, zwyczaj pieczenia „busłowych łap" nie pełnił już tych funkcji. Wydaje się, iż jego rola ograniczała się głównie do uświetnienia długo oczekiwanej, u r o ­ czystej c h w i l i nadejścia wiosny. Z dawnych treści zwyczaju pozostało przywiązanie do tradycyjnych f o r m wypieków oraz zdarzające się sporadycznie w y ­ padki, że dzieci wychodziły przed d o m i oczekiwały na ukazanie się bociana. W dwóch wsiach, które kultywowały zwyczaj pie­ czenia „busłowych łap", jeszcze na początku X X w . przygotowywano na Zwiastowanie N.M.P. w y p i e k i wyobrażające ptaki ( i l . 41). Nazywano j e „skowron­ k a m i " . Lepiono i pieczono „skowronki" łącznie z „busłowymi łapami". Nie zachowała się jednak znajomość ani symbolicznego znaczenia wyobrażeń, a n i też pa­ mięć o i c h r o l i obrzędowej w t y m z w y c z a j u . W okolicach Sokółki przetrwał do dzisiaj zwyczaj pieczenia na Zwiastowanie placków zwanych „sucha­ r a m i " l u b „bondami" . „Suchary", t a k j a k „busłowe łapy" czy „skowronki", piecze się z ciasta nie przy­ prawionego, ale obdziela się n i m i całą rodzinę. Bardzo możliwe, że jest to jakaś pozostałość po d a w n y m zwyczaju pieczywa obrzędowego. Zwrócenie większej uwagi na treści magiczne zawarte w zwyczajach pieczenia ciast obrzędowych — stwarza podstawę do przeprowadzenia analizy formy plastycznej poszczególnych wypieków i pozwala ostatecznie podjąć próbę interpretacji jej ogólnych właściwości. Formę t y c h rzeźb w cieście należy bo­ w i e m rozpatrywać w kategoriach i m właściwych funkcji — przede wszystkim jako przedmiotów w i e rzeniowo-magicznych, następnie jako pożywienia, a na ostatnim miejscu — j a k o wytworów, które mają zaspokajać pewne potrzeby rozrywkowe czy nawet estetyczne. m 6S 69 SPOSÓB W Y R O B U POSZCZEGÓLNYCH PIECZYWA FORM „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" pieczono z razo­ wej l u b p y t l o w e j mąki żytniej. Zdarzało się spora­ dycznie, iż zamożniejsi gospodarze używali pytlowej mąki pszennej z dodatkiem żytniej. Natomiast „kozy" pieczono i piecze się wyłącznie z mąki pszennej. Mąkę rozczyniano wodą w niecce. Ciasto czasami solono, niekiedy również kwaszono, względnie dodaWskazywałby n a to fakt, że nazwa tego pie­ czywa — „busłowe łapy" (bocianie łapy) — odnosi się bezpośrednio do najbardziej popularnej f o r m y samych wyobrażeń pięoiopalczastych kończyn bociana. W ludowych wierzeniach skowronek uchodzi za opiekuna pól. Najprawdopodobniej więc zwyczaj pieczenia wyobrażeń tego ptaka na Zwiastowanie N. M . P. był j e d n y m z t a k w i e l u magicznych zabie­ gów o charakterze wegetacyjnym, dokonywanych w okresie wiosennym. N a podstawie badań terenowych we wsiach: Zadworzany, Wierzćhlesie, Ozierany Wlkp., Pleba­ nowo, pow. Sokółka. 67 08 69 �35 II. 31. Pieczywo noworoczne, sym­ bole wróżebne (wg: M. Hófler, op. cit, tabl. VIII, 34). II. 32. Pieczywo „nowe latko", symboliczne wyobra­ żenie panny, ciasto pszenne, wys. 7 cm. Wyk. w 1955 r. F. Redyk, ur. ok. 1880 r., w. Szczechy Wielkie, pow. Pisz. II. 33. Pieczywo „fafernuchy". Wyk. w 1956 r. Marianna Ko­ walczyk, ur. 1876 r., w. Gaczyska, pow. Przasnysz. Pieczywo „kozy prostyńskie": II. 34. Wyobrażenie koni, wys. 4 cm. Wyk. Eleonora Micha­ lak, ur. 1875 r., w. Bużyska, pow. Łosice. II. 35. Wyobrażenia saren, ciasto pszenne, wys. 6 cm. Wyk. w 1959 r. Z. Sienkiewicz, ur. 1915 r., Ostrów Mazowiecka. 11. 36. Wyobra­ żenie jeźdźca na koniu, ciasto pszen­ ne, wys. 5 cm. Wyk. w 1959 r. M. Dąbek, Ostrów Mazowiecka. �Pieczywo „kozy prostyńskie". II. 37. Wyobrażenie je­ lenia, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1959 r. M. Dąbek, Ostrów Mazowiecka. II. 38. Wyobrażenie psa (cecha odróżniająca — zakręcony ogon), ciasto pszen­ ne, wys. 5 cm. Wyk. w 1958 r. F. Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. II. 39. Wyobrażenia jeleni, ciasto pszen­ ne, wys. 6—6,5 cm: 1 (z lewej) — wyk. w 1958 r. M. Brzezińska, 2 (z prawej) — wyk. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. II. 40. Przygotowanie ciasta do lepienia figur „kóz": A. wałek ciasta; B. wałek po­ cięty na cząstki; C. jedna z cząstek wałka, nacięcia ułatwiające formowanie poszczególnych partii figury: a. głowy — „pyscka" lub „dziobka", b. rogów — „rósków", c. nóg przednich — „nosków", d. nóg tyl­ nych — „tylnich nosek", e. ogona — „ogunka". wano do niego trochę drożdży. Nie doprawiano go lub t y l k o trochę przyprawiano, aby w czasie piecze­ nia zapobiec zniekształceniu odpowiednio uformowa­ nych figur. Ciasto wygniatano zawsze długo i staran­ nie, starano się, żeby było j a k najbardziej spoiste i twarde. „[...] na śtybno zagnieść w kopańce, to każdy utworzy [...]" . „Cysta woda i zdziebłecko drożdży to sie zagniecie, to as ręce bolą." „To cięsko gnieść, robienie to n i c n i e skodzi, ale gniecenie to męka." Twarde ciasto nadawało się do modelowania najlepiej, ale nawet najtwardziej zagniecione stano­ wiło tworzywo wiotkie. Ciasto żytnie, a szczególnie razowe, w porównaniu do pytlowego pszennego po­ siada strukturę bardziej gruboziarnistą i kleistą. Stanowi tworzywo łatwe do formowania zwartych brył. Ciasto zaś pszenne, pytlowe, jest konsystencji ciągliwej. Można z niego tworzyć formy delikatne, precyzyjne w rysunku. Faktura ciasta pszennego jest gładka, żytniego (szczególnie zaś razowego) — chropo­ wata. 70 71 72 Wszystkie omawiane rodzaje pieczywa modelowa­ no ręcznie, korzystając niekiedy z pomocy noża, gdy trzeba było rozdzielić bryłę ciasta lub zaznaczyć szczegóły (grzywy u koni, rogi u jeleni, ogony, pazury w bocianich łapach). W wypadku „nowych l a t e k " i „busłowych łap" lepienie każdej z f o r m było zupełnie osobną czyn­ nością, do pewnego stopnia odrębnym aktem rzeź­ bienia. W y r w a n y z bryły kawałek ciasta formowano w rękach w odpowiednią figurę. Niekiedy przypadko­ wy kształt kawałka ciasta narzucał wybór określone­ go tematu w y p i e k u . Na Kurpiowszczyźnie zdarzało się, że formowanie figur zwierząt takich, j a k konie, krowy, owce, jelenie, poprzedzało wytwarzanie w dło­ niach wałka o rozszerzonych nieco końcach, co n M . Strzemienna, w. Wykrot, pow. Ostrołęka. Z. Skrzecz, Ostrów Mazowiecka. Fr. Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. Na podstawie przeprowadzonej obserwacji pod­ czas lepienia „nowych l a t e k " przez M . Konopkę z Tatar, Wł. Klimas z Wachu, W. Olendra z Charciej Bałdy, pow. Ostrołęka, i K. Wolnickiej z Łączek, pow. Kolno. 70 71 72 73 18 �II. 41. „Skowronek", ciasto pszenne, dl. 8,5 cm. Wyk. w 1958 r. M . Szewczuk, w. Husaki, pow. Bielsk Podlaski. II. 42. „Busłowe łapy": 1 — ciasto żytnie, szer. 8 cm. Wyk. w 1957 r. Danilko Mazaruk, ur. 1878 r., w. Plutycze, pow. Bielsk Pod­ laski; 2 — ciasto pszenne, dl. 20 cm. Wyk. w 1957 r. M . Szewczuk, ur. ok. 1885 r., w. Husaki. ułatwiało rozdzielenie masy ciasta przy lepieniu wyobrażeń nóg i szyi. Inaczej lepiono „kozy". We wsiach nad Bugiem toczono z ciasta cienki, długi wałek (o średnicy ok. 2—3 cm i długości 40—60 cm) i skubiąc z niego po kawałku modelowano samą figurkę. „Wałeczek się ukuła, po kawałku się szczypie i robi kozę." Dzisiaj lepienie „kóz" w Ostrowi Mazowieckiej jest jeszcze bardziej usprawnione. Gotowy wałek ciasta tnie się w specjalny sposób nożem, na kawałki d l . ok. 4—5 cm. Niektórzy końce tych kawałków jeszcze nacinają, zaznaczając w ten sposób cząstki, z których zostaną wymodelowane nogi, ogon, szyja, rogi (il. 40). „Wałecek sie zrobi i sie poznie na kawałki, potem sie rożki pseznie, dziubek u c h y l i . " „Inni t o nazynają, ale to so większe, tamte to na ukos zno i nacinajo kuńce, tamci to z dziesięć tysięcy tych kozów robią." 74 7 5 76 Wspólną cechą sposobów lepienia „nowych latek", „busłowych łap" i „kóz" było rozpoczynanie formo­ wania każdej f i g u r y o d ukształtowania jej bryły. De­ tale zaś opracowywano n a końcu. Formując figurę zwierzęcia, w jednej ręce trzymano przygotowany kawałek ciasta, drugą zaś wygniatano zarys nóg i szyi (głowy). W dalszym ciągu opuszkami palców (obydwóch rąk) modelowano korpus i nadawano osta­ teczny kształt nogom i szyi. Już n a końcu formowano lub tylko zaznaczano (najczęściej szpicem noża) takie szczegóły, j a k rogi, uszy, pysk, grzywę u koni czy wymiona u krów oraz ogony. Wreszcie wygładzano powierzchnię ciasta. „Znie się n a cąstki, w y r o b i się nogi, drugi to o d głowy (szyi) zacyna, ugniata się j a k należy i potem się jesce k u l g a . " W figurkach zwierząt „nowych l a t e k " niekiedy zaznaczano jeszcze oczy i pysk ziarnkami p i e p r z u 7 7 „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" po ulepieniu wkładano do pieca chlebowego, czasem jednocześnie 74 Podl. Eleonora Michalak, w . Burzyska, pow. Bielsk M . Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. M . Lipska, Ostrów Mazowiecka. Dotyczy w s i : Tatary, Wach, Charciabałda, pow. Ostrołęka, Łączki, Serafin, Dęby, pow. Kolno, i Przy­ stań, pow. Maków Mazowiecki. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. z chlebem, albo ustawiano na rozgrzanej blasze kuchennej. „Kozy" pieczono t y l k o w piecu chlebo­ w y m , uprzednio jednak warzono j e w wodzie: do garnka z wrzątkiem wrzucano f i g u r k i garścią, a kie­ d y wypłynęły na wierzch, w y j m o w a n o je łyżką. W Ostrowi Mazowieckiej „kozom" po obgotowaniu poprawia się jeszcze zniekształconą we wrzątku formę. „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" rozstawiano luźno w w o l n y c h miejscach w piecu, między bochenkami chleba, a na blasze — pomiędzy garnkami. Pod „bu­ słowe łapy" podkładano wysuszone liście kapusty. Natomiast „kozy" ustawiano rzędami, gęsto jedne obok drugich, w e wsiach nad Bugiem na drewnianej łopacie, w Ostrowi Mazowieckiej na płytkich brytfan­ nach. F i g u r k i n a łopacie l u b blachach wkładano do pustego pieca, umyślnie rozpalonego na tę okazję. „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" pieczono bardzo niedbale, nieuważnie. Często f i g u r k i pękały w piecu, albo też zdjęte z kuchennej blachy pozostawały su­ rowe w środku. Pieczenia „kóz" dokonywano z w i e l ­ ką uwagą, wykorzystując pełną znajomość procesów zachodzących w piecu. „Tseba mocno napalić, żeby je o d razu duch wzioł, to nie popękają." „Do pieca nie może powietse dochodzić, blacho sie z a t k o . " „W ziemie jest lepiej piec, bo nie rosną i t a k nie pękają." 78 79 80 „Nowych l a t e k " i „busłowych łap" po upieczeniu nie poddawano już żadnym zabiegom. Natomiast „kozy" po upieczeniu malowano. Zwyczaj ten powstał w Ostrowi Mazowieckiej przed I I wojną światową . We wsiach n a d Bugiem „kóz" nigdy nie m a l o w a n o . Powstanie, a nawet znaczny rozkwit tego zwy­ czaju przypadł n a okres, kiedy wiele tradycyjnych dziedzin sztuki ludowej już zamierało. Dokonał się w ścisłym powiązaniu z jedną z najbardziej archaicz­ nych dziedzin tej twórczości. Z tych wszystkich po81 82 79 80 75 81 76 77 78 St. Iwanowska, Ostrów Mazowiecka. J . Mierzejewska, Ostrów Mazowiecka. Potwierdzają to wszyscy informatorzy. Fakt ten jest jeszcze j e d n y m dowodem, że dzisiejsze odpustowo-jarmarczne „kozy prostyńskie" to dawne pieczywo obrzędowe, związane z magicz­ nymi praktykami wiejskimi. 82 2.9 �Pieczywo „busłowe łapy", wyobrażenia bron: II. 43 — ciasto żytnie, średn. 8 cm. Wyk. Daniłko Mazaruk, w. Plutycze, pow. Bielsk Podlaski. U. 44 — ciasto pszenne, dł. 16 cm. Wyk. w 1958 r. M. Szewczuk, w. Husaki, pow. Bielsk Podlaski. wodów zjawisko, j a k i m jest malowanie pieczywa prostyńskiego, zasługuje na szczególną uwagę. Zrozu­ mienie okoliczności i przyczyn, które zadecydowały o jego powstaniu, wymaga jednak osobnego opraco­ wania, znacznie wykraczającego poza ramy niniejsze­ go szkicu. Przystępując do określenia właściwości formy pla­ stycznej w zestawie przedstawionych wypieków, nie można zapominać o różnicach w sposobie i c h lepie­ nia i pieczenia . Należy również mieć na uwadze 83 Poszczególne figury „kóz", niezależnie od tego kto był i c h twórcą, pełne są ruchu, wyrazu. Naj­ częściej jest to w y n i k i e m procesu powstawania zu­ pełnie przypadkowych efektów w czasie pieczenia uprzednio obgotowanego ciasta pszennego. „On śmesny [chodzi o figurkę baranka], to w piecu tak się zrobi." (Z. Skrzecz, Ostrów Maz.). Jeśli się weźmie pod uwagę pośpiech, z j a k i m lepione są „kozy" (zdarza się, że jeden twórca lepi n a odpust do 2 000 „kóz"), wówczas trudno dopuścić możliwość bardziej dokładnego — według jakichś własnych za­ mierzeń — formowania bryły ciasta. Zresztą na pod­ stawie licznych obserwacji pracy twórców tych w y ­ pieków można stwierdzić, że jeśli na początku (bez­ pośrednio po ulepieniu) są one sztywne, nieznacznie różniące się między sobą, t o po upieczeniu stają się żywsze i pełne wyrazu. 83 �fakt, że poszczególne figury nie zawsze powstawały w tym samym czasie, miejscu, okolicznościach i wreszcie, że ich przeznaczenie było niejednokrotnie odmienne. M i m o tych niebłahych różnic, stosunek zachodzący między rzeczywistością rzeźbiarską po­ szczególnych wypieków a rzeczywistością realnie istniejącą jest, jeśli nie identyczny, to przynajmniej bardzo podobny. Co prawda próba określenia tematu dowolnie w y ­ branej figury, bez uciekania się do informacji twórcy, nie zawsze wypada pomyślnie. Nie znaczy to jednak, że są to rzeźby abstrakcyjne, względnie reprezentu­ jące bardzo symboliczne l u b subiektywne widzenie rzeczywistości. Wszystkie one wyobrażają konkretne obiekty, jeśli nie postacie zwierząt, to przedmioty, narzędzia i t p . Właściwości tych realnie istniejących obiektów inspirowały określone rozwiązania f o r m a l ­ ne, nawet wówczas kiedy w y p i e k i zatraciły z t y m i obiektami swój bezpośredni, magiczny związek. Jeśli zatem występują niekiedy znaczne nawet trudności w ustaleniu co wyobrażają f i g u r y wypieków, jest to już wyłącznie sprawa różnic między współczesnym •— naszym „widzeniem" rzeczywistości, a t y m , które w zmaterializowanej postaci przetrwało w formie plastycznej omawianych ciast. Powtarzająca się w przeważającej większości figur niedoskonałość w przedstawianiu jednoznacznych brył, kształtów itp., operowanie, niezależnie o d charakteru obiektu, t y m i samymi u m o w n y m i formami — stano­ wi główny przejaw takiego tradycyjnego sposobu widzenia rzeczywistości. Zarówno w w y p a d k u „no- II. 45. Pieczywo „busłowe łapy", wyobrażenie brony, ciasto żytnie, średn. 8 cm. Wyk. Danilko Mazaruk, w. Plutycze. pow. Bielsk Pod­ laski. wych latek" j a k i „kóz" — większość figur zwierząt, niezależnie od rodzaju, ma pękate korpusy, krótkie, ^rube nogi. szyje wznoszące się pionowo, głowy w kształcie małych stożków, takie same krótkie ogony. Umowność tę obserwujemy również w formie wy­ pieków ..busłowych łap". Placki pokryte licznymi stożkami czy k r a t k i z przeplecionych wałeczków nie kojarzą się n a m z obrazem bron laskowych, beleczkowatych, tych narzędzi do bronowania, które używa­ no na Podlasiu. Niewątpliwie właściwości wiotkiego, trudnego do modelowania tworzywa, j a k i m jest ciasto, narzucały w pewnej mierze te wszystkie rozwiązania formalne. Bardzo trudno jest np. formować z ciasta figury zwierząt, które by miały wysmukłe nogi, szyje w y ­ ciągnięte ukośnie do przodu, a nie wzniesione pio­ nowo ponad korpus, a na szyjach odpowiedniej w i e l - MAPKA. Doroczne pieczywo obrzędowe na terenie północno-wschodniej Polski, na podstawie badań terenowych z okresu 1955—2957 i pracy B. Stelmachowskiej „Rok Obrzędowy na Pomorzu", Toruń 1933 r. nek; 29. 16, VIII. Wykrot; 29, 16, IX, Brodowe Łąki; Objaśnienie symboli: 29, 16, X, Charciabałda; 29, 16, XI, Wach; 29, 16, występowanie tradycji pieczenia na Nowy Rok XVI, Siarczą Łąka; 29, 17, VII, Oborczyska; 29. 17, lub Trzech Króli „nowego latka", VIII, Dylewo; 29, 17, XII, Wyszel; 29, 19, IX, Przerawystępowanie tradycji pieczenia na Nowy Rok € dowo; 29, 20, VI, Plusy; 30, 15, VII, Wiartel; 30, 15, lub Trzech Króli „fafernuchów", XI, Zimna; 30, 15, XIII, Dudy Puszczańskie; 30, 15, ośrodki wyrobu „kóz prostyńskich", • XV, Leman; 30, 15, XVI, Łączki; 30, 16, IV, Turośl; Prostynia, 30, 16, V, Dęby; 30, 16, VI, Łyse; 30, 16, XI, Pupki; V występowanie tradycji pieczenia na Zwiastowa­ 30, 16, XIV, Popiołki; 30, 17, I, Tatary; 30, 17, III, nie N.M.P. (25.111.) „busłowych łap", Laski; 30, 17, XIII, Przystań; 30, 20, VI, Brańszczyk; jif występowanie tradycji pieczenia na Zwiasto31, 14, V, Szczechy Wielkie; 31, 15, XIII, Kozioł; 31, wanie N.M.P. placków zwanych „sucharami" 16, IV, Zaskrodzie; 31, 16, VII, Borkowo; 31, 17, lub „bandami", I, Dębniki; 31, 17, I, Parzychy; 31, 17, II, Jurki; 31. r\ brak występowania tradycji wymienionych ro18, V, Choromany; 31, 19, VI—VII, Ostrów Mazo­ wiecka; 31, 20, VIII, Prostyń; 33, 15, VII, Ciemnoszydzajów pieczywa. je; 33, 16, X, Mocarze; 33, 17, XV, Zambrzyce Stare; Miejscowości (pierwsze liczby oznaczają slup, dru­ 33, 21, III, Burzyska; 33, 21, XI, Skrzeszew; 34, 13, IV, gie — pas, liczby rzymskie — pole): 21, 13, I, LignoNowinka; 34, 13, XVI, Białobrzegi; 35, 18, XV, Plu­ wy; 21, 14, V, Pieniążkowo; 22, 15, VII, Zawadzka tycze; 35, 19, III, Husaki; 35, 19, XV, Knorydy; 35, Wola; 23, 15, V, Szwarcenowo; 23, 15, XII, Radom20, V, Andryjanki; 36, 15, XV, Zadworzany; 37, 16, no; 24, 15, II, Rozental; 24, 15, XV, Zwiniarz; 24, 16, XV, Plebanowo; 37, 17, IV, Ozierany; 32, 21, VI, Ka­ VII, Kiełpiny; 25, 14, X, Idzbark; 25, 16, II, Jankorolewo; 34, 19, XVI, Kiersnowo; 35, 19, IX, Bujnowo; wice; 25, 17, V, Iłowo; 26, 18, IX, Zurominek; 26, 19, 36, 18, IX, Ryboły; 36, 19, I, Knorozy. X, Dziektarzewo; 27, 14, V, Kamborno; 27, 18, XII, Golany; 27, 19, XIV, Obryte; 28, 13, X, w pobliżu Uwaga: Dane dotyczące pierwszych ośmiu pozycji Biskupca; 28, 15, VII, Rudka; 28, 16, IV, Kipary; 28, oraz jedenastej pochodzą z pracy B. Stelmachow­ 17, I, Krzynowłoga Wlk.; 28, 17, VIII, Parciaki; 28, skiej. W niniejszym artykule nie są szerzej omawiane. 17, XI, Jednorożec; 28, 18, II, Bartniki; 29, 13, XI, Mapka sporządzona na wycinku mapy podkładowej Probark; 29, 15, I, Piasutno; 29, 15, XV, Dąbrowy; 29, projektowanej przez prof. J. Gajka do „Polskiego 16, IV, Wolkowe; 29, 16, V, Czarnia; 29, 16, VII, Zdu­ Atlasu Etnograficznego". L 21 �kości głowy i t p . W każdym z tych wypadków groziło bowiem, że figura ulegnie zdeformowaniu (nogi się wykrzywią, szyja przechyli na bok), zanim jej kształt zostanie u t r w a l o n y w czasie pieczenia. Pod t y m względem ciasto z razowej mąki żytniej znacznie lepiej aniżeli ciasto pszenne nadaje się do modelowania. Między innym? dlatego też najbardziej ja-skrawe przykłady tego, że forma w y n i k a z ogól­ nych właściwości tworzywa, obserwujemy w f i g u r ­ kach „kóz", które modelowano z bardziej jeszcze wiotkiego niż żytnie — ciasta pszennego. 8 4 W masie rozpatrywanych wypieków znajdują się egzemplarze, których forma plastyczna jest jednak nieco inna. Figurki zwierząt M . Konopki z Tatar na Kurpiowszczyźnie (il. 11, 26) mają smukłe, cien­ kie nogi, szyje k o n i są wyciągnięte pałąkowato do przodu, głowy — t o już nie m a l u t k i e stożki, przy­ pominające dziobki ptaków. Przedstawienia koni oraz krów ( i l . 2), wykonane przez W. Deptułę z Dę­ bów, mają duże, tępo zakończone głowy, szerokie szyje, odpowiednio długie ogony . Również w formie wypieków „kóz" Z. Sienkiewicz z Ostrowi Mazowiec­ kiej (il. 35, 39) dostrzega się odejście w p e w n y m stopniu od tradycyjnej konwencji przedstawiania zwierząt. Np. f i g u r k i jeleni, wykonane przez tę twór­ czynię, zadziwiają wysmukłością bryły i precyzyj­ n y m modelowaniem detali, mimo że w figurkach j e j trwają jeszcze pewne konwencjonalne rozwiązania formalne. Do jakiego stopnia można mówić, że są to osiągnięcia odbiegające od powszechnie występujących zasad modelowania, a — co najważniejsze — w pełni zamierzone, niech świadczy wypowiedź Z. Sienkie­ wicz: „koza musi być smagła, musi być prosta, t o ważniejsze niż malowanie, a tak robio, że n a brzuchu chodzi..." . Można przytoczyć więcej tego rodzaju wypowiedzi. I c h autorami zawsze są ci, którzy lepią figurki „do cegoś podobne", „proste", „zgrabniusie". „Moje so zgrabniuśkie, majo ruski i łepki i syjke j e k sie należy." „Robio takie, postawi t a k t o ogon, a tak t o głowa, takie p o t w o r k i . " „Potem zacelim konkurować, to zacelim j e formować, zeby do cegoś były podobne." 85 86 87 8 8 w jakimś stopniu głównym etapom zmian funkcji wypieków. Najprawdopodobniej d l a w i e l u ludzi, którzy w y ­ rabiali „nowe l a t k a " względnie „kozy", umowność w przedstawianiu figur zwierząt nie występowała w sprzeczności z i c h własnym wyobrażeniem o ży­ wych zwierzętach. Nie jest wykluczone, że właśnie takie pękate, o grubych, krótkich nogach przedstawie­ nia zwierząt stanowiły f o r m y zamierzone. Przypomi­ nały one dobrze odżywione, tłuste k r o w y czy konie, a takie przecież miały być zwierzęta w w y n i k u ma­ gicznych zabiegów z pieczeniem ciasta. Poza t y m tego rodzaju f o r m y najlepiej służyły do zabawy dzieciom i wreszcie — były odpowiednie do jedzenia. Przy t a k i m stanowisku nie było rzeczą najistotniejszą, aby głowy, ogony i inne detale miały odpowiednie pro­ porcje względnie kształt. Rozwój w k i e r u n k u bardziej rozbudowanego spo­ sobu plastycznego wyrażania podejmowanych przez twórców tradycyjnych tematów należy wiązać przede wszystkim, j a k się wydaje, z f a k t e m całkowitego za­ n i k u pierwotnych, magicznych treści i f u n k c j i pie­ czywa. W związku z t y m pewna rezerwa w stosunku nie t y l k o już do treści magicznych t y c h wypieków, ale również do całokształtu przez tradycję przekaza­ nych zasad lepienia, pieczenia i użytkowania f i g u r — pozwoliła twórcom znaleźć nowe rozwiązania f o r m a l ­ ne. Popularność nieznanych dawniej wzorów ikono­ graficznych (spotykanych w pismach ilustrowanych, plakatach itp.) niewątpliwie sprzyjała zerwaniu z tradycyjną konwencją plastyczną. Nasuwa się na koniec pytanie, w j a k i m ewentual­ nie związku pozostawało omawiane pieczywo ze spo­ t y k a n y m i w innych rejonach k r a j u f o r m a m i wypie­ ków obrzędowych. W literaturze przedmiotu istnieją na ten temat t y l k o skąpe dane i przyczynkowy i c h charakter pozwala zaledwie częściowo odpowiedzieć na to istotne pytanie. Poza t y m odpowiedź może do­ tyczyć wyłącznie pieczywa noworocznego, albowiem o „busłowych łapach", względnie pokrewnych i m for­ mach, brak jest w literaturze j a k i c h k o l w i e k danych. Istnieją zatem konkretne w y p a d k i radzenia sobie z t r u d n y m tworzywem, uzyskiwania efektów f o r m a l ­ nych nie wynikających bezpośrednio z charakteru jego struktury. Można w związku z t y m mówić o w y ­ stępowaniu dwóch różniących się w jakiejś mierze sposobów przedstawiania f i g u r zwierząt. Wydaje się, że odpowiadają one mniej l u b bardziej rozwiniętemu widzeniu realnej rzeczywistości. Odpowiadają one Według B. Stelmachowskiej, w obrzędowości n o ­ worocznej na K u j a w a c h występował zwyczaj wróże­ nia z figur wypieków wyobrażających zwierzęta oraz ludzi. Tak j a k na Mazurach i K u r p i a c h , pieczywo to nosiło nazwę „nowe l a t k o " . K u j a w s k i e „nowe lat­ k a " stanowiły niewątpliwie odpowiednik omawianych już, tak popularnych na Mazurach symboli wróżebnych. W niektórych partiach Małopolski występuje jesz­ cze do dzisiaj zwyczaj obdarowywania n a Nowy Rok Por.: „Krowa po prawdzie ma duzą jadackę, ale się jej taką małą ukscypie, bo t o ciasto. Jek grubo [odpowiedniej wielkości] zrobzić, to pąka, tseba r o bzić delikatnie." (Marianna Konopka, ur. 1879, w . Ta­ tary, pow. Ostrołęka). W. Deptuła jest młodym mężczyzną. K i l k a k r o t ­ nie opuszczał wieś (służba w wojsku, praca n a Zie­ miach Odzyskanych). Lepienie „nowych latek", według zasad dających zupełnie nowe rozwiązania formalne, jest d l a niego rzeczą równie spontaniczną, naturalną, j a k d l a jego matki-staruszki pozostawanie w świecie tradycyjnych konwencji plastycznych. Bardzo w i e l u twórców w ocenie wyglądu „kóz" wyżej stawia i c h stronę rzeźbiarską niż malarską (czy raczej zdobniczą). A. Dębek, Ostrów Mazowiecka. St. Iwanowska, Ostrów Mazowiecka. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. Por. B. Stelmachowska, op. cit., s. 208. 89 81 85 22 9 0 88 87 88 89 90 �kolędników specjalnymi bułeczkami, tzw. „szczodrakami" . Istnieją dane, które wskazują, że „szczodrak i " były niekiedy wyobrażeniami zwierząt . Być m o ­ że więc, iż pieczywo to — podobnie j a k kurpiowskie czy mazurskie „nowe l a t k a " — wiązało się z magicz­ nymi praktykami dotyczącymi hodowli. Podane przykłady wystarczają, aby przypuszczać, że „nowe l a t k a " z terenów północno-wschodniej Pol­ ski oraz podlaskie „kozy" stanowią jeden z w i e l u reliktów pieczywa związanego z magią hodowlaną, które występowało niegdyś n a rozległych połaciach Polski. Bliskie, a nawet bardzo bliskie analogie do omawianego pieczywa daje się również odnaleźć w rozmaitych formach wypieków spotykanych w obrzędowości (jeśli nie Nowego Roku, t o świąt o podobnym w ludowych wierzeniach znaczeniu ), występujących na terenie Łużyc , Czechosłowacji , Jugosławii , Bułgarii , a nawet w bardziej jeszcze odległej G r u z j i . Jeśli chodzi o obszary Niemiec " , względnie A u s t r i i °, to w ogromnej ilości występu­ jących t a m rozmaitych rodzajów pieczywa obrzędo­ wego — nie znajdujemy bardziej widocznych podo­ bieństw do interesujących nas form i tematów. Wydaje się jednak, że m i m o mniej l u b bardziej wyraźnego podobieństwa noworocznego pieczywa z Mazur, W a r m i i i Kurpiów do szeregu f o r m wypie­ ków obrzędowych występujących w kulturze ludowej Europy, stanowi ono w dużej mierze zjawisko orygi­ nalne, a nawet do pewnego stopnia jedyne w swoim rodzaju. Nigdzie bowiem poza Mazurami, Warmią, a szczególnie K u r p i a m i nie udało się stwierdzić, aby w formach jednego rodzaju pieczywa obrzędo­ wego przetrwał t a k bogaty zestaw tematów, t a k ściśle powiązanych ze światem chłopskiej gospodarki, a przy t y m oparty na niezwykle realistycznej, m i m o swej prostoty, formule plastycznego obrazowania rzeczy­ wistości, i Por. „Prace i Materiały Etnograficzne", t. X , z. 1, Wrocław—Kraków 1952—53, s. 153—155; B. G u stowicz, op. cit., s. 72. Por. M . Kietlicz, Szczodraki w Krotoszynie, „Lud", t. I I I , 1897, s. 160. Często te same treści zawierały ludowe obrzę­ dy, przypadające n a Wielkanoc l u b Boże Narodze­ nie, święta rozpoczynające nowy okres w roku prac gospodarstwa wiejskiego, czy nawet obrzędy w dniu św. Mikołaja, św. M a r c i n a i św. Walentego — tych wszystkich świętych, którzy uchodzą za opiekunów zwierząt. Por. A. Fischer, Etnografia Słowiańska, Łuży­ czanie, Lwów—Warszawa 1932, s. 93: „[...] na Nowy Rok piecze się nowe letka z mąki pszenicznej i róż­ norodne drobne pieczyWka w kształcie zwierząt do­ mowych d l a bydła, a inne znów d l a dzieci i mło­ dzieży." Por. Fr. Lego, Svatebni peciva z jiznich Cech, „Cesky L i d " , V I I , 1898, s. 129—132; tenże, Jindrichohradecke pecivo Mikuldsske, „Cesky L i d " , X , 1901, s. 128—130; Jos. Petrak, Lidove pecivo v Podkrkonosi, „Cesky L i d " , X , 1901, s. 288—291; A. M . Rycbmanova — Kolacova Slavnost na Slovacku, „Cesky L i d " , XII, Lidovd jidla na Podripsku, „Cesky L i d " , X I V , 1905, s. 145. Według prof. M . Gavazziego n a terenie Chor­ wacji występował zwyczaj wypiekania n a dzień św. Walentego wyobrażeń w y m i o n krów i klaczy, które dawano t y m zwierzętom do pożarcia w celu polepsze­ nia hodowli. R. Angiełowa, Bułgarskie pieczywo obrzędowe (rękopis w tece redakcyjnej „Polskiej Sztuki Ludo­ w e j " , s. 2—3); W. Stoilkow, Iz narodnaga kułtura na s. Businci, Trnsko, § 18, Prazdniczni Obiczaj, Izwiestija n a Narodnija, Etnografski Muzej. Sofija, X I I , 1936, s. 143—144. Por. A. S. Chachanowa, Prazdnowanie Nowogo Goda u Gruzin, „Etnograficzeskoje obozrenie", I I I , Moskwa 1889, s. 33, 38—39. M . Höfler, op. cit., s. 185—205; tenże, St. Nikolausgebäcken, „Zeitschrift für Volkskunde", 1902, s. 80, 198; tenże, Gebiłdbrote bei der Geburts-Wo­ chenbettund Tauffeier, „Zeitschrift für österreichi­ sche Volkskunde", X V , 1909, s. 81—111; O. A. Erich, Gesichtspunkte für ein Bildgeschichte der figüralichen Gebäckes, „Oberdeutsche Zeitschrift für Volkskunde, V I , s. 153; K. Speiss, Grundlininen einer Formenund Gestaltenkunde der Gebildbrote, „Jahrbuch für historische Volkskunde", I I I / I V , B e r l i n 1934, s. 391; E. Hoffman Krayer, A. Bächtold-Stäubli, Handwör­ terbuch des Deutschen Aberglaubens, Berlin—Leipzig, t. I I I , 1931, s. 321, 373, t. V, 1932/3, s. 645. E. Burgstaller, Brauchturamsgebäcke und Weinachtsspeisen, L i n z 1957, s. 66—67; tenże, Festtagsbegäcke, österreichischer Volkskunde Atlas, Komentar, L i n z 1959, s. 16—17. Por. materiał w pracach cyt. w przypisach 95, 98—100. 91 92 93 94 96 95 97 91 92 93 91 95 96 Fot: 9 8 9 10 1 0 1 97 98 99 100 101 J. Olędzki, J. Swiderski — U. 23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1486a2d670178b29352a78d580c5be8f.pdf 40d981761dc6487eb84743e3890dcfae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2309 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2142 Title A name given to the resource Gesty nadziei / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.35-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1 P r z e p o j o n e pełnią zaufania dziękczynienie k i e r o w a n e do b o g a przez M a s a j a w c z a s i e w y ł a d o w a ń a t m o s f e r y c z n y c h , które w A f r y c e r ó w n i k o w e j nie grożą porażeniem gromem Jacek Olędzki GESTY NADZIEI Gest Kozakiewicza, zacieranie rąk, „ f i g a " Określenie użyte w tytule pojawiło się w mowie potocznej latem 1980 roku. Nastąpiło to wnet po sukcesie polskiego tyczkarza na Olimpiadzie w Moskwie. Bez precedensu na tej rangi zawodach gest sportowca uzyskał w kraju powszechną aprobatę i niebawem, w ponurych latach stanu wojennego, stanowił jeden z elementów ludowo-plebejskiej terapii narodowej, niczym po­ rzekadło „wrona orła nie pokona". Eufemizm - „pokaż gest Kozakiewicza" (w zamian „wała" lub „takiego") - służył po­ prawie samopoczucia, sprzyjał zachowaniu godności, a ostatecz­ nie - ośmielam się to powiedzieć - pomagał ochraniać tożsamość zbiorową. Na gest Kozakiewicza, skądinąd nieprzyzwoity i jak najbardziej wulgarny, nie krępowały się w tych czasach powoły­ wać albo do tego gestu odwoływać osoby wybredne, wrażliwe i delikatne (chociażby niektóre pracowniczki IS PAN). Upłynęło 10 lat i proszę sobie wyobrazić, studenci etnologii UW, to znów synowie i córki bojowników czasu minionego, słysząc nasze określenie, wydawałoby się funkcjonujące w mo­ wie niczym termin ścisły, nie wiedzą o co chodzi i z rozbrajającą szczerością zapytują: „jaki gest", „ o czym się mówi". Zatem należy powrócić na chwilę do owego, historycznego (sic!) dnia, kiedy nasz tyczkarz ustanowił nie tylko rekord świata ale również przedstawił „świadectwo ideowo-moralnej postawy" w olimpij­ skich zmaganiach. Jak wiadomo, uznane one zostały na świecie za niegodne miana olimpijskich, albowiem ZSRR „udzielił pomo­ cy" Afganistanowi... USA Olimpiadę w Moskwie zbojkotowały. PRL bojkotu oczywiście nie podzielała i poprzez wszelkie moż­ liwe środki przekazu sławiono u nas zbrojną interwencję (nazy­ waną „braterską pomocą") w „zacofanym kraju", który stał się „areną walki zbrodniczych sił imperialistycznych" z „postępowy­ mi dokonaniami afgańskiej rewolucji socjalistycznej." Płyciznę argumentacji i zarazem jej zwodniczość najpełniej mógł ocenić tylko etnolog, który - jako jedynie kompetentny badacz kultur plemiennych - doskonale orientował się z jednej strony w rzeczywistym obrazie tkwiących w nich archaizmów, a z drugiej w bezmiarze szkód czynionych w strukturach tych kultur przez aroganckich wyznawców wszelkiego postępu. Ale nie trzeba było nawet wiedzy etnologicznej, aby przy odrobinie uczciwości i współczucia rozumieć sens i konsekwencje zbrojnej interwencji w kraju, którego naród zechciał się zbuntować i walczyć o swą wolność. Musiałem te komunały napisać, albowiem pozwalają zrozumieć dzisiaj to, co dzięki zachowaniu Władysława Kozakiewicza w Moskwie, zrodziło się nagle i nie­ spodziewanie w naszej współczesnej kulturze. Ujawnię też od razu swoje stanowisko - zaznaczam - w kwestii zasadniczej. Uważam, że gest Kozakiewicza miał pewien wpływ na determina­ cję i najważniejsze, o d w a g ę gdańskich stoczniowców w 1980 roku! Zdarzenia rozdziela trochę więcej niż dwa tygodnie, akurat w sam raz tyle, aby najżarliwsi kibice sportowi jakimi są robotnicy, docenili podwójny, niesłychany wyczyn swego bohatera-idola (Kozakiewicz należał wówczas do zawodników pochodzących z Wybrzeża, z Gdyni). 1 Wracajmy jednak do miejsca skąd wyszliśmy, do stadionów Olimpiady w Moskwie. Oto na jednym z nich 30 lipca 1980 roku po południu, przy osiemdziesięciotysięcznej widowni odbywały się jedne z najbardziej spektakularnych w zawodach lekkoat­ letycznych zmagania; skoki o tyczce (należy dodać, fajberglas35 �II. 2 - 4 . Trzy spośród s i e d m i u g e s t ó w pięciokrotnie w ciągu dnia o d m a w i a n e j modlitwy przez p o b o ż n e g o m u z u ł m a n i n a z Dakaru sowej! - a wiadomo co to znaczy). To nie rzut dyskiem lub oszczepem (co tak doskonale wymyślili i umieli czynić staroży­ tni), to również nie rzut młotem lub kulą, ale sobą... Nie w dal czy wzwyż, lecz w górę. Wreszcie, to nie przeskakiwanie mokradła albo płotu (skoki o tyczce wywodzą się z ludowych sposobów komunikacyjnych i dopiero w 2 poł. XIX w. zostały zauważone i uznane za dyscyplinę sportową), ale „stawienie czoła" doboro­ wej widowni radzieckiej (50 tys. gwiżdżących przeraźliwie osób) dopingujących rodaka Wołkowa. Nasza telewizja z prawdziwym namaszczeniem celebrowała każde sprawozdanie z Moskwy. Dzięki temu - o paradoksie okrutny, lecz jakże sprawiedliwy - mogliśmy zobaczyć w tejże serwilistycznej do cna instytucji przekaz autentyczny (transmisja na żywo, bezpośrednia!), a w nim tak nas interesujący gest Kozakiewicza. W tych stra­ sznych latach hołubienia u nas najordynarniejszych rozrywek zwanych oficjalnie „widowiskami sportowymi", ja unikający TV jak ognia, kupiłem jakiś telewizor za cenę symboliczną i z wyłą­ czonym całkiem dźwiękiem oglądałem transmisję z wielkiego Kraju Rad. I oto nagle zobaczyłem coś doprawdy niebywałego. Jakiś (mnie oczywiście nie znany) zawodnik (tyczkarz) po wspaniałym przejściu (przefrunięciu) ponad poprzeczką i wylą­ dowaniu zgrabnie na macie, zamiast skakać z radości z uniesiony­ mi w górę ramionami, pokazuje ostentacyjnie wszem i wobec „gdzie się zgina ręka". Czynił to z głową uniesioną, triumfalnie. Kiedy dowiedziałem się, o co chodzi, włączając dźwięk w odbior­ niku, długo nie opuszczała mnie zuchwała radość. Jak wielka radość i nadzieja pojawiła się wówczas u nieprzypadkowych widzów, autentycznych kibiców i, najważniejsze, mieszkańców Trójmiasta. Pierwszy złoty medal, no i ten niewiarygodny w swej odwadze gest. 36 2 31 lipiec 1980 rok: „NIEBOTYCZNY REKORD ŚWIATA 5,78! NA KOZAKA NIE MA SIŁY Moskwa, 30.7 (tel. wł.). Wszystko zbladło, wszystko zeszło tego środowego popołudnia na dalszy plan - liczył się tylko skok o tyczce, liczył się przede wszystkim Władysław Kozakiewicz (...) pierwszy człowiek, który przeszedł niebotyczną wysokość 5,78!!!" Dzięki Kozakiewiczowi Polska awansowała z 22 miejsca na 16, po Szwajcarii, Brazylii, Finlandii, Danii, Australii, Kubie, Szwecji, Francji, W. Brytanii, Węgrach, Włochach, NRD i ZSRR (62 złote medale, a Polska pierwszy)." Na zakończenie igrzysk durnowaty emblemat Miszki, ułożony z pionierów, stosownie przebranych i poruszających się, „ronił łzy" na trybunach olimpijskiego stadionu w Moskwie. Z ckliwością donosił o tym „Przegląd Sportowy" i wszelkie inne gazety. 0 łzach w Afganistanie i geście Kozakiewicza, oczywiście mil­ czano. Tymczasem stało się coś doprawdy niezwykłego. Prosta­ cki gest nieuległości, funkcjonujący głównie w porachunkach szumowin, awansujący najwyżej do przekazu między kimś, a nieakceptowanymi osobami, jakąś grupą ludzi, w wydaniu zwycięskiego zawodnika i to na międzynarodowej imprezie, uzyskał sens nowy, symboliczny WZGARDY, przeciwstawienia się totalitarnej tromtadracji (bombastic display of patriotism), totalitarnemu fałszowi, KŁAMSTWU tout court. Ponieważ po­ przedzony został fascynującym wyczynem (w najbardziej nie­ sprzyjających warunkach, nachalne dopingowanie Wołkowa przez radziecką publiczność), podziw dla samego mistrzostwa 1 determinacji musiał rzutować na ekstrawagancję zawodnika. Zachwyt oswajał ekstrawagancję, pozwalał ją akceptować. W mgnieniu oka wywoływał konstatację, że Kozakiewicz ma �absolutne prawo powiedzenia co myśli, i że jego gest okazuje się sposobem jedynym, niezastąpionym pod względem ekspresji. W kontekście stereotypowych, nazwijmy je pokornych, uzna­ nych, sportowych gestów głoszących zwycięstwo (jak chociażby wzniesione do góry ramiona), wszelako zabarwionych często obłudą, to znów rodzących najgorsze skojarzenia, ów niepokorny gest Kozakiewicza, w innych sytuacjach wulgarny i nieprzy­ zwoity, okazał się szlachetnym, uzasadnionym etycznie! Stąd - niewątpliwie - zrodziła się natychmiastowa reakcja społecz­ nego uznania. Nadania mu nowego znaczenia, szerszego niż miał on dotąd. Minęło 10 lat i „niebotyczny rekord świata" stał się wzruszają­ cym wspomnieniem (w redakcji „Przeglądu Sportowego" do­ wiedziałem się, że „Rusek, Bubka, skacze dziś powyżej 6 m"). Dowiedziałem się również w tym miejscu, skądinąd miarodajnym, że nasz bohater przestał już być naszym („teraz Niemcem jest. Sprzedać się i to do Niemców, to nie być człowiekiem."). Wracajmy jednak do rzeczy. Trzeba było czekać również blisko 10 lat, aby w polskiej prasie mógł ukazać się wywiad z Kozakiewi­ czem i abyśmy się mogli dowiedzieć od samego zawodnika, jak to było naprawdę owego środowego popołudnia na olimpijskim stadionie w Moskwie. I tu rozpoczyna się najważniejsza część mego elaboratu, mówiąca już nie tylko o paradoksach zdarzeń historycznych, lecz o figlach, a może nawet szyderstwie historii: z Władysławem Kozakiewiczem w Wedemarku pod Hanowerem, rozmawia Grzegorz Wasylkowski: „- (...). Dlaczego Pan wyjechał z Polski? W powszechnej świadomości funkcjonował pogląd, że kto jak kto ale Władysław Kozakiewicz naprawdę nie ma powodów, by opuszczać ten kraj. Piękny dom w Gdyni, pokaźne konto, zachodnie samochody, prestiż społeczny, sława, mit olimpijskiego zwycięstwa i ten niezapomniany 'gest Kozakiewicza' (podkr. JO), który wtedy, 9 lat temu, był dła nas wszystkich jakąś zbiorową terapią (podkr. JO) w czasach zniewolenia. Może nie! Zacznij­ my od tego gestu. Co się stało wtedy, na stadionie olimpijskim w Moskwie ? - To był istny obłęd. Sam nie pamiętam, kiedy to zrobiłem. Dopiero po konkursie powiedziano mi, że pokazałem widowni zaciśniętą pięść po skokach na wysokość 5.70 i 5.75, dwukrotnie. Moja niechęć do tłumu rosła z próby na próbę. Za każdym razem kiedy tylko pojawiłem się na rozbiegu słyszałem gwizd 50 tysięcy ludzi. Na trybunach zasiadło wówczas 80 tysięcy, może więc pan sobie wyobrazić, co znaczy gdy 50 tysięcy ludzi gwiżdże. A potem był bieg, wybicie, narastający jazgot. Oni mieli swojego Wołkowa i chcieli mnie zagwizdać na śmierć. A ja byłem coraz bardziej rozjuszony. Nienawidziłem tego tłumu. Naprawdę, sam nie wiem kiedy pokazałem im zaciśniętą pięść. Kiedy następnego dnia fotoreporter francuski wręczył mi zdjęcia, gdy dwa dni później na pierwszej kolumnie „L'Equipe" ujrzałem całostronicowy foto­ gram swojej sylwetki w grymasie rewanżu - odtworzyłem sobie wszystko. - Ale przeszło panu na sucho... - Na sucho? Niech pan nie żartuje, już kilka dni po powrocie do kraju Marian Renke dostał telex z Moskwy, od Aristowa, by pozbawić mnie złotego medalu olimpijskiego, i odebrać rekord świata, a wie pan za co? - Za brak powściągliwości w wyrażaniu uczuć? - Nie, za obrazę narodu radzieckiego, dokładnie tak brzmiał ten telegram. - I co na to Renke? - A co on biedny mógł więcej zrobić niż powiedzieć, że mnie tego dnia bolała ręka i po skoku kurczyłem ją z bólu. Wszystko to śmieszne i smutne." Rzeczywiście, w historii gestu Kozakiewicza jest coś smutnego 3 37 �i śmiesznego, chociaż również wzniosłego, mimo że owej wznio­ słości - j a k się okazuje - sam bohater nawet przez chwilę sobie nie zamierzył, że nie był też jej świadomy. Wyjazd z kraju Kozakiewi­ cza, to już akt świadomej r e z y g n a c j i . Skłania to do zadumy, widzenia osoby sportowca, jego decyzji w kategoriach myślenia, bliższego uniwersalizmowi filozofii Dalekiego Wschodu, aniżeli rodzimemu mędrkowaniu w stylu przedstawionych już ocen, jakie usłyszałem w gmachu prasy przy Alejach Jerozolimskich. „Nie należy mylić taoistycznego odosobnienia z buddyjską rezygnacją. Buddysta wycofuje się z żalu nad cierpieniami, które niesie życie, i czyni to z ciężkim sercem. Taoista oddala się z pogardy dla wszystkiego, lecz jest to pogarda bez goryczy, odejście w nastroju pogodnym. Pierwszy jest uosobieniem Po­ wagi, przytłoczony, śmiertelnie poważny, pełen patosu i tragicz­ nych przeczuć. Drugi jest Usamowolnieniem dokonanym przez wirujący taniec i aromatyczne wino. Taoistyczne wróżki są bowiem nieśmiertelnymi o zwinnych stopkach, co na wzór ptaków stąpają po falującej powierzchni płynących chmur, co się śmieją radośnie przy każdym skoku, z rękawami rozdętymi wiatrem, beztroskie, nonszalanckie i całkowicie n i e ś w i a d o ­ me (podkr. JO) roju ludzkiego, który uwija się mozolnie pod nimi."' ZACIERANIE RĄK Poznaliśmy na przykładzie jednego gestu przemianę jego znaczenia w ciągu zaledwie dnia i dokonaną przez pojedynczą, konkretną osobę. Wydaje się, że w dziejach niezwerbalizowanego systemu informowania się ludzi nie jest to - przy całej swej wyjątkowości - fakt odosobniony. Wystarczy przypomnieć pod­ niosły moment wzniesienia dwóch rozchylonych palców przez Winstona S. Churchilla w dramatycznych dniach obrony Anglii. Jak wiadomo, gest ten połączony został przez wielkiego męża stanu z przyrzeczeniem zwycięstwa i do dzisiaj jest na całym świecie jego znakiem. Należy jednak przyjąć, że gesty z reguły powstają anonimowo, że wiele z nich należy do prastarych, być 38 może nawet przedwerbalnych sposobów informowania się. Sta­ nowią komponent zawsze tej samej, powszechnej u ludzi motory czności, zarazem niezwykle ściśle określonej od czasów narodzin (nie mając ogonów nie możemy nimi merdać czy je podwijać). Należą do repertuaru reakcji naturalnych (chociaż nie zawsze), wprost organicznych (jak szerokie otwieranie ust, kiedy z za­ chwytu coś zapiera dech; „rozdziawił gębę, jak wół na malowane wrota", jak wysuwanie języka przy mdłościach i wymiotach). Zatem gesty są raczej rezultatem zbiorowych a nie indywidual­ nych dokonań. No i niestety, dokonania te rozpływają się w nieznanych nam - pod względem miejsca i czasu - odmętach procesów dziejowych. Zająć więc nas może jedynie to, co jest możliwe do opisania i nazwania, osobliwa uroda i ekspresja gestu, jako znaku, jego kontekst, wreszcie jego jedyność, feno­ menologiczna niepowtarzalność. Gest, który nas dłużej zainteresował, w Iraku (szczególnie' w Bagdadzie) nazywa się kitab (list, pismo, książka) i oczywiście należy do jak najbardziej przyzwoitych. Dziś często z niego korzystają petenci w urzędach, aby zasygnalizować właściwemu urzędnikowi, kiedy jest ich wielu w sali, że ma się już gotową (poświadczoną odpowiednimi papierzyskami) sprawę do załat­ wienia. Iracki gest kitab ma się wywodzić z czasów, kiedy do urzędnika przynoszono pismo lub pisma w postaci zwojów przewieszanych na przedramieniu. Rytmiczne poruszanie ręką ze zwojami stanowiło i stanowi niezły sposób wyprowadzenia urzędnika z jego, zawodowego letargu. 5 W Nigrze lud Bororo i w północnej Nigerii lud Nupe przy pozdrowieniach korzystają z pięści (pierwsi wysoko ją wznosząc, drudzy opuszczając, nieraz obydwu rąk). Afrykańskie pięści nie symbolizują bynajmniej gniewu lub woli walki. Mają związek z uległością, z pokorą, niczym mea culpa i uderzanie się pięścią we własną pierś. Początkiem gestu nigryckiego i nigeryjskiego było wbijanie przed pozdrawianym włóczni (na znak uległości, dobrych zamiarów, pokoju) trzymanej w mocno zaciśniętej garści. Nupijczycy wzmacniają wymowę swych gestów uznania i szacunku (w zwykłych, na co dzień czynionych pozdrowie6 �II. 5. G e s t y m o d l i t e w n e m n i c h ó w b u d d y j s k i c h ( ł a m ó w ) z klasztoru G a n d a n w Mongolii: 1 a - l Ь - przywołanie boga; 2 - p o w i t a n i e w o d ą ( o b m y c i e n ó g ) ; 3 - p o w i t a n i e k w i a t a m i lotosu; 4 - o w i a n i e w o n i ą kadzidła; 5 - p o w i t a n i e światłem; 6 - n a m a s z c z e n i e w o n n y m i ojekami; 7 - u g o s z c z e n i e ; 8 a - 8 b - obdarzenie muzyką. niach) wobec drugiej osoby, łącząc nieraz pozdrowienie z przy­ klękiem (obowiązkowo w stosunku do starszych, którzy parok­ rotnie odwiedzili Mekkę) i głębokim pochyleniem się. Najbardziej jednak zdumiewa fason tych ich gestów, by nie powiedzieć mądrość i powaga, kiedy czynione są nie face to face, lecz po minięciu pozdrawianego, za jego plecami. U Wolof w Senegalu, ale zapewne również u innych ludów Zachodniego Wybrzeża Afryki, czcigodny nasz gest zafrasowania i zadumy (podparcie twarzy dłonią) traktowany jest niczym garbienie się dzieci przy stole albo dłubanie przez nie paluchem w nosie. Nasz gest u tych afrykańskich dzieci jest surowo karany, a to dlatego, aby w życiu dorosłym nie ulegały presji zmartwienia, aby nie truchlały przed niepowodzeniami, aby zawsze były pogodne, wesołe i nigdy - broń Boże - nie przypominały Tubabów, ludzi z czerwonymi uszami, czyli nas, białych. Dodam, że tak wychowane dzieci, wiedzą jak dokuczyć nam najbardziej; przedrzeźniają nasze zafrasowanie głupawym wykrzywieniem ust, wytrzeszczem oczu ku niebu i cierpiętniczym dociśnięciem dłoni do brody lub policzka. 7 8 W Chinach gest wysuwania (pokazywania) języka (na przy­ kład przez dzieci w szkole) nie dotyczy kogoś, lecz raczej siebie..., albowiem sygnalizuje zawstydzenie (na przykład z powodu udzielenia błędnej odpowiedzi na pytanie nauczyciela). Zatrzymajmy się na chwilę przy tym mnożeniu przykładów, bowiem nasz rejestr wieloznaczności, a właściwie sprzecznych znaczeń tych samych gestów, można by prowadzić w nieskoń­ czoność. Natomiast istotnym jest uzyskanie w miarę pełnego w danej kulturze czy środowisku zestawu funkcjonujących gestów, uporządkowanych według uzasadnionego kryterium. Wydaje się, że jednym z ważniejszych, może być opozycja między afirmacją i negacją, a pośrednio życzliwością i niechęcią, co w ostatecznym rozrachunku sprowadza się do ustalenia sposo­ bów wyrażania i chronienia swej tożsamości. Stosowanie tego 9 kryterium odnaleźć można w znaczących analizach gestu. Przy okazji należy przypomnieć, że gest stanowi - jak wiadomo - cząstkę (ważną, jeśli nie najważniejszą) tego, co blisko sześć­ dziesiąt lat temu Marcel Mauss nazwał sposobami posługiwania się ciałem. W etnologii polskiej jest to dziedzina wciąż pomijana w badaniach. Niechaj zatem mój tekst będzie jakąś zachętą do poczynań, które zapewniam, dostarczają wiele radości i satysfak­ cji. Niekiedy jednak skłaniają do, niestety, gorzkiej zadumy. Ustalenia z Murzynowa i okolic, aż po rodzinne strony Lecha Wałęsy (dawna Ziemia Dobrzyńska) pozwalają stwierdzić, że badana społeczność korzysta zaledwie z kilku lub kilkunastu (w zależności od wzorca osobowego badanej osoby) gestów, połą­ czonych z powiedzeniami, mającymi sens afirmatywny (demons­ trującymi życzliwość czy przyjaźń). Gesty te czynione są z reguły zdawkowo, tylko w szczególnych sytuacjach - na przykład po pijanemu - wylewnie. Natomiast ta sama społeczność korzysta z około trzydziestu gestów, połączonych z powiedzeniami, a nie­ które z grubymi przekleństwami lub pojedynczymi, ordynarnymi wyrazami (demonstrującymi nieżyczliwość, zdecydowaną nie­ chęć, wrogość, aż po nienawiść). D w u - a nieraz trzykrotną przewagę gestów rodzaju drugiego nad pierwszymi należałoby jeszcze powiększyć, albowiem pierwsze są czynione z rzadka (zdawkowo, automatycznie), gdy drugie znacznie częściej i, co jest istotne, poświęcając im uwagę, nie szczędząc uczuć i emocji. Nowy gest afirmatywny, mający sens życzliwości, przyjaźni itd., czyniony po mszy w kościele jest również zdawkowo. Pierwszy rodzaj gestów ma tendencję zanikania (jak gest odkrywania głowy i wypowiadanie „szczęść Boże"), kiedy dru­ gie wciąż zaskakują swą żywotnością. Przejawia się to między innymi w tym, że przybywa sporo nowych słów, a nawet kunsztownych zwrotów („nie twoja brocha, odp... się", „pole­ czyć musisz sobie sufit, ty ch...", „k... mać, ty mnie żelowałeś'" - przy ramionach wyrzuconych w stronę nieba, itd.). 10 11 12 39 �Opracowanie dla poszczególnych kultur podobnych metryk gestycznych, stanowiłoby - jak sądzę - pożyteczną i chyba sensowną diagnozę, wzbogacającą naszą samowiedzę. Stąd bezwzględna konieczność przeprowadzania działań komparatystycznych. Spróbujmy zatem nasze polskie dane odnieść do danych pochodzących z miejsca, szczególnego w dziejach ges­ tów indoeuropejskich. Tym miejscem są oczywiście Indie. Jak wiadomo, to właśnie w Indiach powstało zjawisko tak wyjątkowe i niezwykłe zarazem, jak modlitwa gestyczna, dynamicznie i eks­ presyjnie odmawiane (a właściwie pokazywane, czynione) dłoń­ mi przez buddyjskich mnichów powitalno-adoracyjne litanie oraz bezsłowna, gestyczno-mimiczno-taneczna gra aktorów, swobo­ dnie radzących sobie z najzawilszymi kwestiami (chociażby rozstrzygającymi problem walki dobra ze złem w nieprawdopo­ dobnie powikłanych dramaturgicznie, zdarzeniach mitycz­ nych). W Keralii, aktorzy przedstawień kathakali, inspirowanych Ramajaną, Mahabharatą i Bhagawatgitą, korzystają z 240-270 gestów. Ta znaczna wszelako liczba nie jest bynajmniej pełna. Podlega ona bowiem przemnożeniu przez 24 odrębne kombina­ cje, które czynią ją odpowiednikiem całkiem obszernego zasobu słów i zwrotów językowych. Dodajmy, że artykułowane są one z niezwykłym wdziękiem, kunsztownością. Pozwala na to tylko taka elastyczność dłoni, w której palce jednakowo swobodnie wyginają się, tak do środka, jak i na zewnątrz. Ludy, które legitymują się takimi zdolnościami, mające zdumiewająco wyrafi­ nowane formy gestu artystycznego (nigdy „teatralnego", chociaż stanowiącego język przekazu dramaturgicznego w teatrze) i reli­ gijnego, mogą - jak się wydaje - z całą, uzasadnioną nonszalan­ cją, korzystać z powściągliwości w gestach na co dzień. Byłby to umiar w nadmiarze, jeden z zasadniczych rysów charakteryzują­ cych kultury Dalekiego Wschodu (a nie nadmiar w umiarze, o którym się myśli w przypadku kultury europejskiej) ? Chyba tak. 13 II. 6. Pasterz z p l e m i e n i a G u d ż a ( I n d i e ) w ę d r u j ą c y d o m i e j s c ś w i ę t y c h . Przekłuty spinką język jest g w a r a n c j ą dopełnienia pokuty milczenia Do tego przekonania skłonić się możemy korzystając z bezcen­ nych danych zawartych w twórczości translatorskiej Juljusza Parnowskiego, pierwszego u nas i dotąd niezastąpionego znaw­ cy języka hindi." Bohaterowie tłumaczonych przez Parnowskiego powieści, nowel i opowiadań - zawsze Indusi - wywodzący się ze średnich warstw społeczności miejskich a także z środowiska wiejskiego (chłopi): NIE WYGRAŻAJĄ PIĘŚCIĄ NIE GROŻĄ PALCEM NIE POKAZUJĄ, ŻE RĘKA ZGINA SIĘ W ŁOKCIU NIE WALĄ PIĘŚCIĄ W STÓŁ NIE WZNOSZĄ RAMION DO NIEBA (błagając o pomstę) NIE TUPIĄ NIE PLUJĄ PO TRZYKROĆ NA ZIEMIĘ NIE STUKAJĄ SIĘ PALCEM W CZOŁO NIE ROZKŁADAJĄ RĄK (w geście „obiektywnej" bezradno­ ści, jak nasi urzędnicy, względnie działacze) NIE DEMONSTRUJĄ ZAFRASOWANIA W NAJBANAL­ NIEJSZY SPOSÓB (podpieranie twarzy dłonią) ponadto: NIE KŁUJĄ PALCAMI W OCZY i nie rozdziawiają ust w zachwycie, nie śmieją się półgębkiem oraz nie marszczą czoła (na znak powagi, dając świadectwo zaprzątnięcia, myślenia). Natomiast: Z A C I E R A J Ą R Ę C E (hath masalna) ZNAK ZMARTWIE­ NIA, ZATROSKANIA, ZAFRASOWANIA!!! SKŁADAJĄ DŁONIE (hath jorna) gest jednakowo kierowany do bogów i ludzi godnych szacunku ZADZIERAJĄ GŁOWĘ (sir asman par hai), dosłownie, głowa jest na niebo, wewnętrzna akceptacja ZE ZDUMIENIA MILKNĄ (muh sukhna), dosłownie, usta wyschnąć WZDYCHAJĄ (sans lena), dosłownie, oddech brać, tylko w sytuacjach trudnych, nigdy w rzewnych ponadto: WZNOSZĄ PALEC WSKAZUJĄCY DO GÓRY, wskazując winowajcę POKAZUJĄ KCIUK, „figę", (thenga) WKŁADAJĄ PALCE DO UST (mężczyźni ze zdumienia - wsty­ du) WKŁADAJĄ RĄBEK SARI DO UST (kobiety ze zdumienia - wstydu) BIJĄ SIĘ KUŁAKAMI PO CIELE (przy nieakceptowaniu sie­ bie) WYRYWAJĄ WŁOSY Z GŁOWY (tylko w przypadku roz­ paczy) PŁACZĄ (tylko z żalu, lecz nie z radości). Przy tych naprawdę stosunkowo nielicznych gestach o charak­ terze negującym (przy tym jest charakterystyczne, pozostających w równowadze między nie akceptowaniem siebie i kogoś) Indusi całkiem miernie przeklinają, podobnie jak inne ludy azjatyckie (Mongołowie na przykład w ogóle nie wykorzystują możliwości nazywania kogoś świnią, krową, kobyłą, osłem itd.). Znają jakiś odpowiednik naszego sk..., lecz jego obecność w potocznym języku w niczym się nie ma do naszych k..., jako spójników i apostrof językowych. Okrzyki w stylu o Jezusie, Maryjo i Józefie święty, tudzież olaboga, o Boże mój, oraz krucafuks i pierunie, pieruna (co według Wł. Antoniewicza jest pozostałością kultu Peruna) mogą jedynie znajdywać jakiś niedoskonały odpowied­ nik w chłopskich Ram, Ram. Nasze ojej, oj, ojoj czy ach, znajduje w Indiach swój odpowiednik ware (skierowanym do mężczyzny) i ari (adresowanym do kobiety). Szczególną powściągliwością - tak jak u wielu rozumnych narodów - nie jest objęte bekanie (dakarna), a nawet puszczanie bąków (padną). Bohaterom utworów literackich wypada to naturalnie czynić, tak jak wy­ trzeszczać oczy w gniewie (ale nie z podziwu, jak to bywa u nuworyszów, arywistów i neofitów), tudzież splunąć komuś w twarz jeśli na to solennie zasłużył. 40 �II. 7. G e s t y k i e r o w c ó w : a - „ m i a ł e m j e d n e g o o j c a " ( M a r o k o ) ; b - „ z l u z o w a n i a d ł o ń " ( H o n o l u l u , H a w a j e ) Zatrzymajmy się jeszcze na chwilę przy unikaniu grożenia czy wymachiwania pięścią, a także przy szczególnym dla naszych rozważań geście zacierania rąk. Napisałem unikaniu, bowiem znane jest hinduskie przysłowie: po któtnipięścią się nie macha! Może to świadczyć, że gest wygrażania pięścią jest Indusom doskonale znany. Natomiast nie korzystanie z niego wskazuje na dojrzałość i rozumność w obowiązującym obyczaju, etykiecie towarzyskiej (nie podleganie rozdwojeniu i hipokryzji w tym stopniu, jak nam, Europejczykom, często się zdarza). Samo zaś przysłowie (odpowiednik naszej przestrogi i niehonorowości powracania poniewczasie do czyichś przewinień, „zła to zupa po kisielu"), świadczy o rozumieniu, w najlepszym tego słowa znaczeniu, godności. Wreszcie spójrzmy na nasz gest zacierania rąk. Wiadomo, że jest to czynność motoryczna, naturalna wśród ssaków dwunoż­ nych, związana ze sposobieniem się, z czynieniem czegoś. Zatem, jeśli tą czynnością o znamionach mobilizacyjnych wyraża się zafrasowanie, czy po prostu smutek, żal, to możemy mówić o rozmyślnym (skutecznym) sposobie nie poddawania się złym nastrojom, podobnie jak to czynią w najlepszej wierze Murzyni, tropiąc i karając u dzieci gest zafrasowania. Ktoś może tu dostrzec elementy magii, działań apotropeicznych. Mnie wystarcza wyłą­ cznie analiza, odwołująca się do wiedzy o ludzkich skłonnoś­ ciach, w pełni racjonalne wyjaśnienie roli (niekorzystnej) wma­ wiania sobie zmartwień, nieszczęść itp., oraz (korzystnego dla ogólnego samopoczucia) wmawiania sobie bez ironii „JEST DOBRZE". Hinduskie tak (ha), wypowiadane w sposób zbliżony do hąąą (długie nosówkowe a), trudno byłoby uznać za akceptację skwapliwą czy nawet jednoznaczną. Towarzyszy ha skłon głowy na lewo ku ramieniu. Ktoś z bardzo spostrzegawczych i dociek­ liwych Polaków, kto mówił mi o swych wrażeniach z Indii, charakteryzował owo hinduskie tak (zaobserwowane na przykład na bazarach wśród handlarzy) jako zbliżone do „bo ja wiem", „może"? Dla Europejczyka przywykłego do szybkich, skutecz­ nych działań w stylu rachuciachu, zachowanie Hindusów wypo­ wiadających po swojemu (z namysłem) tak, może oczywiście denerwować. Wszelako, rzetelniejsza jest akceptacja wyrażona z namysłem, aniżeli skwapliwa, pochopna. Mój nieoceniony przewodnik po Indiach - Juliusz Parnowski - zwraca uwagę, że jego literaccy bohaterowie nigdy nie zwielokratniają h i , na modłę przypominającą nasze taktaktak. A zatem, nie mieliby ci roztropni ludzie swych potakiewiczów, obrzydliwych nadgorliwców? Przeczenie wyraża słowo na. Kilku moich rozmówców nie mogło sobie w żaden sposób przypomnieć gestu towarzyszącego temu na. I chyba świadczy to o czymś dobitnie. Mianowicie o nie rzucaniu się przybyszowi w oczy (trwaniu w ukryciu) gestycznej negacji. Nie muszę mówić o dobroczynnym znaczeniu - w kształtowaniu spolegliwych więzi międzyludzkich - unikania zaprzeczeń, nie demostrowania ich wyraźnie gestem głowy a nieraz również ręki. Stwierdzane tutaj walory i niezwykłości niezwerbalizowanego systemu informacji w kulturze indyjskiej, rodzą pytanie o charak­ terze zasadniczym, jakie czynniki odegrały rolę w tym procesie differentia specifica. Otóż, wskazuje się na znaczenie kastowego porządku społecznego, obowiązującego w Indiach, który ma stanowić gwarancję uznawanych norm etycznych, zasad współ­ życia itd. Mówi się też o znaczeniu oddziaływania sacrum na co dzień (na profanum), funkcjonowaniu w codziennym życiu prawd religijnych wywodzących się z hinduizmu, buddyzmu, także z islamu; w ogóle z filozofii indyjskiej. Wydaje się, że to oddziaływanie następowało na różnych poziomach, przy wyko­ rzystaniu form skuteczniejszych (dojrzalszych), niż znane nam ztradycji chrześcijańskiej. Oto Manu Swajambhuwa, MANUSMRYTI (Traktat o Zacności, czyli rodzaj szczególowego poradnika dotyczącego zasad życia godziwego, a wykorzystywany chyba już od początku naszej ery) oraz Watsjajana MaWanqa, KAMASUTRA (Traktat o Miłowaniu). W Polsce możemy z tymi bezcen­ nymi prawdami zapoznawać się dopiero od 1985 r . l Posłuchajmy jednej z porad-zaleceń, jakże aktualnych w kraju, gdzie zdarza się nawet wykształconym ludziom, że telefonując do kogoś - nim się sami przedstawią - zapytują (twardo i nieustęp­ liwie) o nazwisko rozmówcy: 15 18 Lepszy bramin, który jeno Zna Gajatri i panuje Nad zmysłami, od takiego. Co trojaką poznał Wedę, Lecz nad sobą nie panuje, Gotów wszystko zjeść czy sprzedać. Niech na łożu lub siedzisku Zwykle przez się zajmowanym Nie spoczywa w towarzystwie Tego, który go przewyższa. A gdy spoczął, niechaj wprzódy Podniósłszy się cześć mu odda. 41 �II. 8. P r z e k a z y w a n i e s o b i e złych w i a d o m o ś c i przed kościołem w Jedlińsku koło R a d o m i a FIGA Kiedy starszy doń się zbliża, U młodego siły życia W górę uciec wnet próbują. Przez powstanie, czci oddanie On je w sobie zatrzymuje. 19 20 Kto oddaje cześć i zawsze Starszym usłużyć się stara, Ten pomnaża w sobie czwórkę: Wiek i wiedzę, sławę, siłę. Bramin, który cześć oddaje Temu, kto przewyższa jego, Niech onego pozdrowiwszy, 'Oto tak mnie zowią'Tymi słowy się przedstawi. 21 Kiedy ten, kto się przedstawi. Widzi, że ktoś nie rozumie Słów takiego powitania. Niech mu mądry: 'Jam jest ..." powie. Białogłowa wszelkim także Niech podobnie się przedstawia." W czas witania po imieniu Swoim, niechaj 'bho' - zawoła. Bo w myśl tego, co chcą wieszcze, 'Bho' jest kształtem wszystkich imion. Bramin, gdy mu cześć oddają, Odrzec winien: 'Żyjcie długo, O łaskawi', i ostatnią Samogłoskę w ich imieniu Winien długo akcentować. 18 42 „Figę komu pokazać, co znaczy wydrwić, ośmieszyć." Gest ten znany jest u nas od początku XVII w. . Odnajdujemy go we wszystkich chyba krajach Europy, znany jest, jak już wiemy, w Azji, a także w Afryce. Poprzez kraje i kontynenty, ten wyjątkowo sympatyczny sposób korzystania z zaciśniętej dłoni, z której wysuwa się przez szparę między palcami czubek kciuka, mimo lokalnych, odmiennych znaczeń, posiada zawsze sens podobny, służy samoobronie (poprawia samopoczucie), zabez­ piecza tożsamość osobie. Gest ten, niczym ze srebra wykuta rączka Fatimy (kraje Mahrebu) albo dłoń ze sterczącym kciukiem i małym palcem (Hawaje, il. 7b), dziś produkowany masowo z czarnego plastiku jako breloczek, jest amuletem szoferów, wszelkich kierowców samochodów, gwarantującym jazdę spo­ kojną bez złorzeczeń i przekleństw. Natomiast sportowcy, obok szoferów, najważniejsi ludzie naszych czasów - chociaż mogliby - raczej z niego nie korzystają. Korzystają zaś z wielu innych gestów ochronnych, mobilizujących oraz DZIĘKCZYNNYCH. Właśnie, d z i ę k c z y n n y c h i t r i u m f a l n y c h . „Oblicze nieba umiecie rozpoznawać, a znamion czasu nie potraficie?" (Mat., 16, 3-4). Signum temporis. Ponieważ rozpoczęliśmy nasze rozważania od gestu spor­ towego, wypada na „gestach sportowych" skończyć. Nieza­ stąpioną okazję do poznania istniejących dziś na świecie różnic (etosowych, kulturowych, etcetera) dostarczają międzynarodo­ we mistrzostwa, szczególnie takie, jak Mondiale'90 w piłce nożnej. Śledziłem więc z uwagą (przy skasowanym dźwięku telewizora) zachowania szczęśliwych strzelców bramek, albo­ wiem zwykli oni po takim strzale demonstrować swoje zdolności w kreowaniu figur, szczególnie dziś nośnego języka na świecie - gestów piłkarskich, futbolowych. Przypatrzmy się temu: �18 czerwiec trybunach i wyraźnie komuś konkretnemu przesyła dłonią całusa. Mówi tym gestem wyraźnie TO DZIĘKI TOBIE. D, PR Argentyna - Rumunia ( 1 : 1 ) Argentyńczyk po celnym strzale rzuca się na kolana i wznosi do nieba twarz oraz ramiona. Dłonie ma złożone płasko, modlitew­ nie. PR (pokora-radość) Rumun po golu wyrównującym z twarzą wyrażającą złość (a nawet gniew wściekły) grozi wskazującym palcem, gwałtownie wyciągniętej ręki w stronę bramki (bramkarza?) przeciwnika. GN (gniew, niepokorność) Obaj zawodnicy zwrócili się wyraźnie do swych gestycznych adresatów. Pierwszy, jakby mówił DZIĘKI Cl DOBRY I LITOŚ­ CIWY BOŻE, natomiast drugi JESZCZE Cl POKAŻĘ!, albo CZEKAJ DRANIU. I w ogóle masz mieć wobec mnie respekt. To dla naszych celów najważniejszy mecz, klucz do poznania namiętności (emocji) oswojonych. Występujących w habitusie zdobytych doświadczeń w swoich środowiskach kulturowych. Abraham Maslow doświadczenia takie (zdobyty gol) nazwałby zapewne szczytowymi (Being) i niewątpliwie włączyłby je do kardynalnych kategorii ISTNIENIA. Tego samego dnia Kostaryka-Szwecja ( 2 : 1 ) Kostarykańczyk po celnym strzale pada na kolana, twarz i rozchylone ramiona wznosi do nieba. Odczytuję to, jako DZIĘKI Cl BOŻE, ZWYCIĘSTWO! Nie cieszy się jednak nim, nawet przez chwilę, bo padają nań miłośnie współbracia, gniotąc się wzajem­ nie przy ziemi. D, PR Co było dalej nie wiem. Przyszły dwie dziewuszki w roli inkasenta spisywać stan licznika elektryczności zużytej. 23 czerwiec 22 Kamerun-Kolumbia ( 2 : 1 ) POKORA - RADOŚĆ GNIEW - NIEPOKORA W meczu tym nastąpiło zdarzenie, które przyćmiło wszelkie inne (nawet wyeliminowanie przez Kamerun ZSRR). Oto Kameruńczyk Roger (Artur) Milla (Miller), lat38, nazywany Matuzalemem wśród napastników piłkarskich, po celnym strzale, wznosi charakterystycznie nad sobą ramiona (porównaj il. 1), nie wznosi jednak głowy do nieba (patrzy przed siebie z szerokim uśmie­ chem), następnie pędzi do słupka na kornerze, zatrzymuje się przed nim i mając już opuszczone dłonie do podbrzusza, rusza gwałtownie biodrami po trzykroć, jakby kończył siusianie... Czytaj, szanowny czytelniku, ten gest tak jak odczytuje się zachowania nosorożców, piesków i innych jeszcze rozumnych stworzeń, zaznaczających swoje terytorium w najprostszy spo­ sób. OD TEJ CHWILI BOISKO JEST MOJE! Powiedział Milla tym gestem. W meczu Argentyna-Rumunia spotkały się w najczystszej postaci te dwie zasadnicze postawy (manifestowane po skutecz­ nym strzale). Pierwszą możemy łączyć z DZIĘKCZYNIENIEM, drugą z TRIUMFOWANIEM. W innych meczach (szczególnie drużyn zachodnioeuropejskich) takiej, wyrazistej opozycji nie dostrzeżemy. Zaobserwujemy jednak radość gniewną (dwie pięści wzniesione do góry) R G , pokorę niepokorną (na kolanach, lecz z pięściami, a nie z dłońmi złożonymi lub splecionymi) PN, tudzież fascynujące kombinacje, jak w przypadku Kameruńczyka Rogera Milla. Ponadto, niedziękczynienie, triumf (zadufanie) może być całkiem sympatyczne (w wydaniu zadufka) i zdecydo­ wanie antypatyczne (w wydaniu zadufańca). Zatem spotkamy się z Ufkami i Ańcami, z U i A, jako wyrazicielami nie D (dzięk­ czynienia) tylko T (triumfowania). D oraz TU Brazylia-Szkocja (1 : 0) Gol drugiego Kameruńczyka wieńczy również gest dziękczy­ nienia. D, PR Nastrój karnawałowy, dzięki tańczącym, śpiewającym i grają­ cym kibicom brazylijskim. Brazylijczyk po celnym strzale zwraca się do rodaków na Kolumbijczyk po celnym strzale pada na kolana i wznosi do nieba twarz i splecione dłonie. D, PR 20 czerwiec i » 1 H - - II. 9. M i c h a i ł G o r b a c z o w z Anatolijem Ł u k j a n o w e m 43 �Tego samego dnia Czechosłowacja-Kostaryka ( 4 : 1 ) Pierwszy Czech, po celnym strzale, pada na kolana i wznosi pięść do góry. TU i objąć go nogami w pasie. ZWYCIĘSTWO! I M A M CIĘ OD TERAZ. TU Tegoż dnia Irlandia-Rumunia (karne 5 : 4) Drugi Czech, po celnym strzale, biega jak oszalały po stadionie wznosząc do góry palec wskazujący. TA Strzelił Rumun, trafił i nic po tym nie uczynił. 0 Strzelił Irlandczyk, trafił i wzniósł ramiona do góry. 24 czerwiec RFN-Holandia ( 2 : 1 ) W drugiej części meczu Niemiec strzela pierwszego gola. Po strzale podskakuje radośnie i podrzuca rytmicznie do góry ramio­ na. Postępuje tak, jak zwykły cieszyć się dzieci pogodne. R Pod koniec, również Irlandczycy przestali po celnym strzale cokolwiek czynić. SMĘTNI CA. 0 26 czerwca 25 czerwiec Anglia-Holandia (1 : 0) Włochy-Urugwaj (2 : 0) W drugiej części spotkania Salvatore Schillaci wreszcie strzelił celnego gola. Nie zdołał po tym czegokolwiek uczynić, bowiem zwalili się na niego szczęśliwi koledzy, tworząc „kupę". 0 Aldo Serena strzela drugiego gola. Po strzale biega z rozpostar­ tymi ramionami, aby niespodziewanie wskoczyć na przyjaciela Nudy na pudy. W drugiej dogrywce Platt strzela gola, a następ­ nie pędzi - niczym na kraniec świata - uśmiechnięty od ucha do ucha z ramionami wzniesionymi wysoko do góry. Na drodze staje mu przyjaciel więc skacze na niego aby objąć go nogami w pasie. Do tej radującej się pary dobiegają pozostali Anglicy, aby Platta objąć serdecznie, lub tylko czubkami palców dotknąć go ponad głowami kolegów. CHWAŁA, UDAŁO SIĘ! TU I II, 1 0 . Obraz Erica S c o t a , Moc 44 fallicznego szturchnięcia, 1 9 7 6 r. �Tegoż dnia Wkrótce po tym Włoch celnie strzela karnego. Biegnie, aby przytulić się najpierw do jednego, a po chwili do drugiego kolegi. chyba D i PR Jugosławia-Hiszpania (1 : 2) Po długiej grze, ciągnącej się jak flaki w oleju, przy nie wykorzystywaniu „pełnej przestrzeni murawy" z powodu 40° ciepła, Jugosłowianin Dragan celnie strzela i postrzale biegnie do współtowarzyszy (oni biegną do niego), ginie w ich ramionach. TU W drugiej części meczu Hiszpan strzela wyrównującego gola. Chwytają go koledzy i podrzucają do góry. Pod koniec meczu Utragenio zdobywa dla swej drużyny drugiego gola. Po strzale fika koziołka, ląduje na kolanach, sunie na nich ok. 3 metrów, dzierżąc nad sobą dwie zaciśnięte pięści. NIE MA NA NAS MOCNYCH! PN i TU 4 lipiec Anglia-Niemcy ( 1 : 1 ) Rezultat ze strzałów karnych po bezbramkowych dogrywkach. Wiele niecelnych strzałów. Wreszcie (i u jednych i u drugich) unoszenie ramion do góry, bratanie się z kolegami, ponadto cierpiętnicze podawanie ręki kapitanowi drużyny. j . j 7 lipiec Anglia-Włochy (1 : 2) Mecz o trzecie miejsce. W drugiej części Włoch strzela gola za plecami legendarnego bramkarza Anglii (41 lat). Dzielny Włoch niczego postrzale nie zdołał uczynić. Obłapiony został z czułością przez kolegów. q Platt z trudniejszej o wiele pozycji i z większym swym udziałem wyrównuje rezultat. Następnie z iście agnielską flegmą, jakby z ulgą, spokojnie unosi prosto do góry ramiona (nie rozchyla ich w kształcie V!) _.. 8 lipiec (niedziela) RFN-Argentyna (1 : 0) Do meczu tego Argentyńczycy „trafili drzwiami od zakrystii" - powiedział sam Zbigniew Boniek (przegrali bowiem z Kameruńczykami). Na trybunach, samych Niemców 30 tysięcy. Pierre Littbarski po nieudanym strzale otwiera szeroko usta, wznosi wzrok do nieba i rozkłada ręce. Niektórzy, podobnie się zachowują po sfaulowaniu przeciwnika. Maradona po niecelnym strzale ukazuje rząd górnych zębów. W drugiej części meczu, Thomas Berthold po chybieniu pada na wznak, robi „orła", a następnie wstaje i chwyta się oburącz za głowę. Rudi Voeller również po niecelnym strzale pada na wznak, ale przedtem sunie kilka metrów na siedzeniu. Andreas Brehme kiedy nie trafia, przesuwa dłońmi po twarzy jakby ocierał łzy... Oto pełny rejestr gestów rozpaczy. Wreszcie Brehme strzela celnie karnego. I zaraz zostaje zagnieciony przez kolegów. Niczego nie zdołał pokazać. 0 I tak wraz z zwycięstwem drużyny niemieckiej wysunął się na czoło banalny, kolektywny gest T. Sczezł całkowicie indywidual­ ny gest D. Nowoczesna, w wydaniu zachodnioeuropejskim drużyna futbolowa, nie pozwala swemu zawodnikowi cieszyć się osobno. Ale mimo tych tendencji uniformizacyjnych, albo dzięki nim, zachowania takie jak Kameruńczyka Milla lub Hiszpana Utragenio uznane zostają za czarujące i wzruszające. Białoczerwoni do mistrzostw we Włoszech się nie zakwalifiko­ wali. Wcześniej w spotkaniach z Kostarykańczykami i Szwedami, można powiedzieć, pokazano naszym „figę". Nie mogli więc nasi niczego pokazać na Mondiale'90. Pozostaje zatem rzewnie wspominać gest pewnego zawodnika warszawskiej Legii który potrafił na oczach wygwizdujących go kibiców ściągnąć spodenki i pokazać d... 23 PRZYPISY 1 Władysław Kozakiewicz należał do Klubu Sportowego „Bał­ tyk" w Gdyni. Od 1971 roku reprezentant kadry narodowej! Urodził się 8 grudnia 1953 roku w Sołecznikach pod Wilnem. Wychowując się w rodzinie repatriantów zachował do końca swego pobytu w Polsce skłonność do „śledzikowania" (charak­ terystyczne zaciąganie w mowie kresowiaków). Rodzina Koza­ kiewiczów należała w Gdyni do najbiedniejszych z biednych, ojciec dozorca w porcie, matka sprzątaczka. Władysław ma starszego o 5 lat brata oraz młodszą od siebie siostrę. W1975 roku zdobył w Nicei rekord Europy w skoku o tyczce. Absolwent AWF. Żywiołowy, otwarty, skory do uciech i zabawy, lecz podporząd­ kowujący się surowej dyscyplinie, narzucanej mu przez trenera. 187 cm wzrostu i 82 kg wagi w czasie Olimpiady w Moskwie. Dane te zawdzięczam panom: trenerowi Ryszardowi Tomaszew­ skiemu, fotoreporterowi Leszkowi Fidusiewiczowi („Razem") oraz redaktorowi „Przeglądu Sportowego" Maciejowi Petruczenko. Strona tytułowa „Przeglądu Sportowego", nr 148 (7706) z 31 lipca 1980 roku. „Sportowiec", nr 1 (2022) z 5 stycznia 1990 roku. Z wywia­ du Grzegorza Wasylkowskiego dowiadujemy się ponadto, że Władysław Kozakiewicz wykonał w życiu ok. 25 tysięcy skoków, połamał 26 tyczek, pozostawił w kraju (bez możliwości zabrania ze sobą za granicę) 150 pucharów i 30 kg. medali! „ W latach siedemdziesiątych bez wątpienia należałem do elity kraju. Ale polityką nigdy nie interesowałem się. Byłem sportowcem, miałem skakać, moje życie ograniczało się do treningu, startu, spania..." Jednakże, chcąc, nie chcąc wciągnięty został w sprawy polityki. KW PZPR roztoczył nad mistrzem opiekę. Najpierw zniszczono mu spychaczem samochód, potem (ok. 30 razy), sekretarz KW prosił poszkodowanego na „rozmowy" ... Na zdjęciach Leszka 2 3 Fidusiewicza, Kozakiewicz pokazując pięść na stadionie w Mosk­ wie, ma twarz UŚMIECHNIĘTĄ, RADOSNĄ! Jednak po latach, jakby swojego sukcesu nie chciał w ogóle pamiętać." - Proszę powiedzieć - mówi Wasylkowski - o najprzyjemniejszym mome­ ncie w karierze-Może zdziwię pana, a l e n i e M o s k w a (podkr. JO). Przed rokiem, w Barcelonie, skacząc miernie (a było to 9 grudnia, dzień po moich urodzinach), usłyszałem raptem z głośników swoje nazwisko a potem 15 tysięcy ludzi wstało i śpiewało Happy Birthday. Dopiero ktoś mi wytłumaczył, że śpiewają dla mnie. Był wspaniały tort, feta, gratulacje, uściski. Nic nie zwojowałem, skakałem miernie, a jednak nie przeszkodziło to organizatorom zaskoczyć mnie." Lin Tung-Chi, Umysłowość chińska:Jej taoistyczne podłoże. (w.) Taoizm, „Biblioteka Pisma Literacko-Artystycznego", przekł. Roman Czarny, Kraków 1988, s. 12 Wiadomości zawdzięczam dr Andrzejowi Goryńskiemu, wy­ kładowcy na Uniwersytecie w Bagdadzie na początku lat osiem­ dziesiątych. Na podstawie własnych badań w 1973 roku. Jak wyżej. Na podstawie własnych badań w latach 1976/77 • Wiadomość zawdzięczam pani Hu Pej Fang. Por. Rene Descartes, Człowiek. Opis ciała ludzkiego, przekł. Andrzej Bednarczyk, PWN Warszawa 1989; Marcel Mauss, Socjologia i antropologia (rozdz. Sposoby posługiwania się ciałem, tłum. Marcin Król), s. 533-562, PWN, Warszawa 1973. Ale przede wszystkim, współczesnego autorytetu w znajomości gestów Desmonda Morrisa, Manwatching. A Field Guide to Human Behaviour, London 1977. Autor podaje obszerną biblio­ grafię usystematyzowaną, a w niej: R. Jakobson, Motor signs for 'Yes' and 'No', „Language Social", t. I, 1972, s. 91-96; W. 4 5 6 7 8 10 45 r �Tomkins, Indian Sign Language, New York, 1969; I.E. Cody, Indian Talk, London, 1972; T. Brun, The International Dictionary of Sign Language, London, 1969;D. Moris, Gesture Maps, London, 1978; M. Critchley, Silent Language, London, 1975; R.L.. Birdwhistell, Kinesics and Context. Essays on body motion communication, Philadelphia, 1970; M. Argyle, Bodily Com­ munication, London, 1975; M.R. Key, Para/anguage and Kine­ sics. Nonverbal communication, (65 ss. bibliografii), J . Metuchen, 1975; J . Ruesch i W. Kees, Nonverbal Communication, Berkeley, Los Angeles, 1969; R.L. Saitz i E.C. Cervenka, Handbo­ ok of Gestures, Colobia and The Unitet States, 1972; L. Meri, The Gesture Language of the Hindu Dance. Blom, New York, 1964 Na początku lat siedemdziesiątych rozpoczął u nas badania nad gestem T.M. Ciołek. Ostatecznie w 1977 roku obronił na AN U w Canberze pracę doktorską: Configuration and Context - A study of spatial patterns in social encounters. Wspomnieć też należy, że od kilkunastu lat, tak jak w całej Polsce, w rokickim kościele (do parafii w Rokiciu należy Murzynowo) wymieniany jest pod koniec mszy świętej gest przymierza (zwany też gestem pokoju). Wierni demonstrują ten gest (podo­ bnie jak w kościołach warszawskich) bez większego przekona­ nia, często się zdarza, że czynią go niechętnie... Ten sam gest obserwowałem i doświadczałem na sobie w kościołach Senegalu (podawanie ręki obcym i obowiązkowo szczery, przyjazny uśmiech; obejmowanie się przez bliskich czy tylko znajomych). Podobne, szalenie spontanicznie czynione gesty przyjaźni prak­ tykowane były w autokefalicznym kościele etiopskim na długo przed oficjalnym uchwaleniem gestu przymierza przez sobór papieski. Całowanie w obydwie ręce starszych mężczyzn należy w Etiopii do zwyczaju przestrzeganego nawet poza kościołem. Znaczenia i mocy oddziaływania gestu kościelnego na życie codzienne trudno byłoby nie doceniać, jeśli się zważy, że ceremoniał japoński picia herbaty (staranność wycierania mise­ czki, klękanie przed nią oraz zaklinanie naczynia przed i po samym piciu) łączony jest z ... obecnością w XVI—XVII w. w Nagasaki, portugalskich misji jezuickich. Misterium dokonywane przez kapłana z kielichem na ołtarzu miało zainspirować Japończyków do niezwykłego zupełnie celebrowania powszedniej czynności gaszenia pragnienia. Por. L. Meri, The Gesture Language of the Hidu Dance. Blom, New York; Henry W. Wells, The Classical Drama of the Orient. London 1965 Por. Premczand, Pańska studnia, z języka hindi tłumaczyli Juliusz Parnowski oraz Krzysztof Byrski, Alicja Karlikowska, Andrzej Ługowski, Tatiana Rutkowska, Czytelnik, Warszawa 1971; Sandały, współczesne opowiadania hindi, tłum. z języka hindi Juliusz Parnowski, Czytelnik, Warszawa 1976; W Merigandżu w zwykłej wiosce, tłum. z języka hindi Juliusz Parnowski, Czytelnik, Warszawa 1983; ponadto około dwudziestu tłuma­ czeń opowiadań drukowanych w czasopismach naukowych i społeczno-kulturalnych. 11 12 13 14 15 Mateusz Wierciński, uczestnik dwóch wypraw etnologicznych do Indii, tak charakteryzuje interesujące nas gesty: stosun­ kowo szybki ruch głową w stronę lewego ramienia, a po tym, ramienia prawego (memu rozmówcy kojarzy się to z ruchem „wańki wstańki"), wyraża TAK. Natomiast kiwanie głową w dół i w górę, waraża NIE. Maria Krzysztof Byrski akceptuje charak­ terystykę gestu TAK, natomiast gest NIE uznaje za identyczny z naszym, z tym, że często towarzyszy mu ruch ręką (wy­ kluczający) od siebie w stronę rozmówcy, lub dłonią (wahad­ łowo) z lewa na prawo i na lewo. Manu Swajambhuwa, Manusmryti, czyli traktat o Zacności Watsjajana Mallanaga, Kamasutra, czyli traktat o Miłowaniu, przełożył z oryginału sanskryckiego, wstępem, przedmową, przy­ pisami i słowniczkiem opatrzył Maria Krzysztof Byrski, PIW, Warszawa, 1985 W Murzynowie często się zdarza, dziś w 1990 roku, że gość wita się tylko z mężczyznami! Manusmryti, op. cit. s. 60-61 Nowa Księga Przysłów i wyrażeń przysłowiowych Polskich, w oparciu o dzieło Samuela Ada/berga opracował zespół pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego, PIW, Warszawa 1969, t. I, s. 563-564 Tamże. W krajach Afryki równikowej, głównie w południowej części Nigerii i Kamerunu, rozzłoszczeni (w naszym rozumieniu tego słowa) kierowcy nie wrzeszczą i nie przeklinają innych użytkow­ ników drogi. Jeśli już doszło do czegoś, co wymaga „zdrowej, męskiej reakcji", pokazują z pogodną twarzą (sic!) wyciągniętą przez okienko dłoń z rozczapierzonymi palcami. Ma to oznaczać, że przeciwnik miał... pięciu ojców! W czasie blisko dwuletniego pobytu w Dakarze, często jeżdżąc motocyklem po mieście, byłem świadkiem tylko jednej kłótni kierowców z użyciem stosownych wyrazów. Kłóciło się w niedzielę na opustoszałej całkowicie ulicy, przy skrzyżowaniu, dwóch ... Francuzów. Abraham H. Maslow, W stronę psychologii istnienia, przeło­ żyła Irena Wyrzykowska, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1986 Do niedawna jeszcze dosyć popularny na wsi polskiej gest unoszenia przez kobiety spódnicy, połączony z okrzykiem „poca­ łuj mnie w d...", bohaterom opowiadań, tłumaczonych przez Parnowskiego z języka hindi, nie jest znany! Również M.K. Byrski nie znajduje przekonywujących dowodów, aby Indusi odwoły­ wali się do gestu czy zwrotu językowego, związanego z cało­ waniem D... Warto natomiast zwrócić uwagę, że plebejski (ludo­ wy?) gest „pocałuj... MNIE lub SIĘ" itd., funkcjonuje do dziś - chociaż tylko w postaci zwrotu językowego, powiedzenia, np. szeptanego do ucha - wśród wysoko utytułowanych pań na UW. Stąd nasze rozdarcie - mówi znany pisarz - Nigdy nie wiemy, kiedy przyjdzie nam ją w rękę, a kiedy w d... całować." 16 17 18 19 2 0 21 2 2 2 3 Fot.: il. 1 - 4 , 6 - 8 oraz rys. - il. 5 - J a c e k Olędzki 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af105749887f97cc092b6ccd5e434fd2.pdf afca63eed17070d1fb210e19f9587547 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2317 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2149 Title A name given to the resource Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.9-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki J E Z U S CHODZĄCY PO J E Z I O R Z E G E N E Z A R E T (Zagadnienie czasu mitycznego i historycznego w kulturze chłopskiej) Na jedynym zachowanym w Polsce egzemplarzu pierwszego tłumaczenia z greki na polski Ewangelii św. Mateusza przez Stanisława Murzynowskiego, karty z opisem cudownego zdarze­ nia — chodzenia Pana Jezusa po morzu — nie są ani pokreślone, ani nie mają na marginesach żadnych uwag. Nieco dalej, na kartach następnych roi się od uwag, pisanych po łacinie lub po polsku, chyba czerwonym atramentem, dziś mającym barwę sępi. W uwagach tych uderza przemożna powinność dania świadectwa, że się analizowany przedmiot zna wyśmienicie. Jeśli jedak krytykującym zadrżała ręka przy wypisywaniu swych uwag w części poświęconej zdarzeniu nad Jeziorem Genezaret, mógł — chociażby z tytułu miłości bliźniego swego — pozostawić gdzieś znak podziwu, czy chociażby uznania. Nic takiego nie uczynił. Przyjmijmy zatem, że nasz surowy krytyk, czytając kartę LXVIII (recto i verso) oraz recto karty LXIX tylko spokorniał, zamilkł. Czy dlatego, że tłumaczenie na polski tego fragmentu pisma świętego jest arcydobre? Zapewne. Ale wówczas rodzi się pytanie dla nas zasadnicze, dlaczego Murzynowski tak je wyróż­ nił. Co skłoniło młodego tłumacza do przejęcia się opisem uciszenia wiatrów, burzy itd.? Może wchodziła w grę zaduma nad samym cudem stąpania po powierzchni wód morza. Zauważmy, że wśród cudów Jezusowych ten właśnie należy do zupełnie wyjątkowych, jakby przedłużających ze Starego Testamentu akty ujarzmiania żywiołów przez samego Boga i wreszcie Mojżesza. Wszelkie inne cuda Jezusowe (za życia) mają aspekt przeważnie uzdrowicielski, lub szerszy, wspomaga­ jący człowieka, charytatywny. Dopiero po śmierci i złożeniu do grobu —wniebowstąpienie — zamyka cykl tych działań miłosier­ nych. Natomiast cudowne przemieszczania się w przestrzeni ponad ziemią (z reguły mające charakter pokonywania raczej odległości w poziomie, chociaż również w pionie, czy tylko w pionie, casus Ы. Ładysława z Gielniowa)' odnajdujemy w do­ konaniach Buddy, Mahometa, średniowiecznych świętych chrześcijańskich, doświadczających łaski lewitacji, a także w czy­ nach bohaterów mitów i legend o czarnoksiężnikach, czarow­ nicach i duchach. Natomiast chodzenie po wodzie, wydawałoby się w stosunku do szybowania, jednakowo niezwykłe, w ogóle nie należy do przesięwzięć podejmowanych przez wspomniane istoty. Czy to dlatego, że jest to działanie w kategoriach ich kratofanii „niemożliwe", bo tak łatwo sprawdzalne itd.? Moje dotychczasowe spekulacje nie pozwalają jednak zro­ zumieć do końca stanu ducha tłumacza, jego wewnętrznych motywacji, prowadzących do wyróżnienia ustępu o... małowierności, tak, „ludziach małej wiary". Odsuńmy na chwilę na bok rozważania o spektakularnej stronie zdarzenia nad Jeziorem Genezaret. Może właśnie ten aspekt uniwersalny etycznie, o szerszym znaczeniu niż uzdrowie­ nia, pomnażanie jadła, aspekt zdecydowanie duchowy, odnoszą­ cy się do takich wartości ogólnoludzkich, jak ufność, zaufanie, moc wewnętrznych przekonań, wiara i ostatecznie przyjaźń, inspirował Murzynowskiego do starannego i w efekcie literacko zachwycającego spolszczenia oryginału. Pozostaje jeszcze jeden czynnik — nie wykluczone, że decydu­ jący — który spowodował nadanie opisowi w wersji polskiej spotkania Jezusa z apostołami-rybakami szczególnych walorów translatorskich. Wydaje się, że tym czynnikiem była, doświad­ czona na własnej skórze znajomość zagrożeń z jakimi spotykają się prawdziwi rybacy, narażeni na plagę wiatru, który swą siłę nagłą wzmaga nad wszelkimi większymi akwenami, wreszcie spiętrza fale niespodziewanie. Ale to nie wszystko. Murzynowo przytulone do prawego brzegu Wisły należało do wsi zawsze bardziej rybackich niż rolniczych (ogrodniczo-sadowniczych). 1 2 3 względnie zajmujących się hodowlą.* Kto choć raz przespał wietrzną noc na prawym (właśnie prawym, a nie lewym) brzegu Wisły, w tym jej odcinku, gdzie płynie prawie w poprzek najczęstszych i najdokuczliwszych w Polsce wiatrów południowo-zachodnich, będzie miał w miarę pełne odczucie interesują­ cych nas osobliwości środowiskowych. Niezłą ich charakterys­ tykę odnajdujemy w samej nazwie Murzynowo oraz w nazwach wiatru, kujawa (synonim, wiatr z Węgier, rzadziej węgierka) i części kraju, Kujawy: „Kujawy, nazwa dzielnicy wielkopolskiej (...), jak Bielawy; 'wydma piaszczysta', od kui, 'wichru', cerk. kujati, 'mruczeć'; jest i chujawa, chaja, o 'zawierusze' (...)"*. Murzynowski spędzający dzieciństwo między Murzynowem (dom babci i dziadka) a Suszycami (dom rodziców), w wieku dojrzałym, szukający zapewne w tych miejscowościach na­ tchnienia i nastroju skupienia dla swej pracy, odwiedzający kościół flisacki w Rokiciu, znał na pamięć realia tego co dziś nazywamy frontem burzowym, układającym się nader często jak bieg ze wschodu na północny-zachód Wisły. W Murzynowie, położonym tuż tuż przy rzece, zjawisko nagłego zachmurzenia, połączone z silnym i niespodziewanym wiatrem, mogło nie raz porwać młodemu uczonemu kartki ze stołu, aby równie nagle przeistoczyć się w upragnioną ciszę. Położenie dworku Murzynowskich na wysokim, nadwiślańskim tarasie, pozwalało postrze­ gać świat rozległy, hen po horyzont. Po każdej burzy z tego wyjątkowego obserwatorium miało się wgląd w niezwykły cud natury, przetarcie się nieba, zmieniającą się na oczach barwę toni rzeki — rozpogodzenie. W tamtych, odległych latach, widok raźno uwijających się na brzegu rybaków (jeszcze przed chwilą walczących z żywiołem), szczęśliwych z udanego połowu i wy­ jścia cało z opresji, należał do stałego repertuaru, rozgrywającego się tu od wieków spektaklu. Zapewne pobyt Murzynowskiego w Wirtemberdze i we Włoszech, dalsze studia i praca w Królewcu (mieście przedzielonym Pregołą), nieopodal prawdziwego mo­ rza, pogłębiły jego wrażenia wyniesione z rodzinnych stron. Wracajmy do naszego, przerwanego wątku, gorliwej pracy krytycznej Jana Małeckiego (Jana z Sącza, Sandeckiego). Tak nazywał się właśnie ktoś, kto zapamiętale kreślił i przekreślał stronice pierwszego, polskiego przekładu Ewangelii św. Mateu­ sza* Z powodu tych przekreśleń i uwag poczynionych na marginesach, jedyny, ocalały egzemplarz Ewangelii, zaliczany jest w dziale starodruków BUW do bezcennych cymeliów, unikatów po dwakroć. Można bez żadnej przesady powiedzieć, że Małecki na pierwszej karcie przekładu i kilku innych, po prostu się pastwił. Kreślił je bowiem w kratę, liniami ukośnymi, na przemian, z prawa na lewo i z lewa na prawo (5, 6 kresek). W dalszych częściach przekładu, Małecki zrezygnował z tych osobliwych przekreśleń (w paru miejscach jeszcze do nich powracał), natomiast rozbudował spisywanie uwag krytycznych na niezadrukowanych częściach karty. Nie było to działanie łatwe, albowiem dbały o prawidłowy przekład Stanisław Murzy­ nowski, włączył do swego dzieła oprócz Ortografii Polskiej, uszczegółowienia jej zasad, drukowane w wybranych miejscach na marginesach (zarówno lewym, jak i prawym) każdej stronicy Ewangelii. Postępowanie Małeckiego można w jakiejś mierze rozumieć. Przekład jaki oceniał posiadał cechy, które zaskakiwały — co stwierdzają znawcy przedmiotu (Rosponda, Krzyżanowski, Pepłowski) — n o w o c z e s n o ś c i ą , kształtowaną przez opozycje: rodzimość — obcość oraz literackość — potoczność.* Małecki sam zabiegał u księcia Alberta o uzyskanie zezwolenia na drukowanie własnego tłumaczenia Nowego Testamentu. Suro­ wo krytykując dzieło Murzynowskiego spowodował też wstrzy7 �I manie na krótko wydawania przekładu, firmowanego przez Jana Seklucjana. Ponadto Murzynowski wplątany zostaje w spory teologiczne prowadzone w Królewcu z niezwykłym zacietrzewie­ niem przez zwolenników Fryderyka Staphylusa z jednej strony i z drugiej, zwolenników Andrzeja Osiandra (spór dotyczył między innymi nauki o usprawiedliwieniu). „Morlin, przeciwnik Osiandra, zaczął z kolei zwalczać przedsięwzięcie Seklucjana i Murzynowskiego. Posunął się tak daleko, że wykluczył nawet Murzynowskiego od komunii. Prace wydawnicze w drukarni Aleksandra Augezdeckiego prowadzone były wówczas w tajem­ nicy. I ostatecznie w 1553 roku ukazuje się Testament Nowy Zupełny' . Murzynowski mógł mieć poczucie całkowitego zwy­ cięstwa nad swym bezlitosnym oponentem — dodajmy — star­ szym aż o 36 lat, doświadczonym pisarzem, tłumaczem, wydawcą i na koniec, pastorem. Czym sukces ten był ponadto? Otóż po 1553 roku nie ma już żadnego śladu — wcześniej niezwykle żywej — działalności Stanisława Murzynowskiego... Ks. I. War­ miński na początku tego stulecia w swej nieprawdopodobnie dociekliwej rekonstrukcji zdarzeń przed stuleciami w Królewcu, uznał 1553 rok datą śmierci, mającego zaledwie 27 lat, autora pierwszej Ortografii Polskiej i pierwszego przekładu Nowego Testamentu. W przeciwieństwie do swych ziomków — którym poświęciłem pracę Murzynowo, znaki istnienia i tożsamości — żył krótko, umarł gwałtownie..." Skromne Muzeum — Pracownia —jakim opiekuję się w Murzynowie — poświęcone jest pamięci Stanis­ ława Murzynowskiego. 10 11 11 Jednym z najważniejszych eksponatów, stanowiących pod­ stawę ekspozycji murzynowskiego Muzeum, jest znacznych rozmiarów obraz przedstawiający Jezusa w scenie udzielania ratunku świętemu Piotrowi na Jeziorze Genezaret. A więc obraz dotyczący tego miejsca w Ewangelii św. Mateusza w przekładzie Murzynowskiego, które nie zostało opatrzone żadnymi uwagami krytycznymi przez pastora Małeckiego. Obraz z Muzeum w Mu­ rzynowie to unikatowy zabytek w kulturze chłopskiej nie tylko Polski, lecz — można mniemać — również katolickich Niemiec, Włoch, Francji czy Hiszpanii. Pierwsze wrażenie przy oglądzie malowidła rodzi skojarzenia z malarstwem kościelnym XVIII w., a może nawet wcześniejszym. Zbliżywszy się do obrazu, nie trudno od razu spostrzec, że jest namalowany na dykcie. Powstał w 1946 roku. Oto jego historia: W czasie wojny dwie rodziny z Murzynowa (Szymczakowie i Świdniakowie) często gościły, spokrewnionego z nimi przez małżeństwo, „króla szyprów" z Płocka, Stanisława Małkowskiego. Kiedy Niemcy spalili mu barkę, zbierał siły, aby przetrwać, nie w Płocku, lecz w Murzyno­ wie. Koniec jednak wojny witał w Gdańsku. Mimo bowiem szykan ze strony okupanta, nie przestał być wodniakiem. Po wojnie, razem z synem Zbigniewem, również zawołanym wod­ niakiem, i jak ojciec mającym żonę z Murzynowa (z rodu Karasiewiczów) często z naszą wsią łączyli swoje losy, a poprzez tę wieś z nieopodal położonym Rokiciem, parafią z romańskim kościołem, posiadającym przez swe bliskie, bezpośrednie (nie przedzielone zabudową wioskową) sąsiedztwo z Wisłą, miano kościoła flisackiego, czy wodniackiego. Związek kościoła rokickiego z życiem wodniaków uznać niewątpliwie należy za pra­ stary. W czasie wojny kościół Niemcy zamknęli i zabronili jakichkolwiek przy nim praktyk religijnych. Natomiast wielolet­ niego proboszcza ks. Władysława Bromirskiego zabito w osła­ wionym w tych stronach obozie w Działdowie. Małkowscy, ojciec i syn, Stanisław i Zbigniew, z wielkim 14 19 II. 1. Fragment obrazu Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret, 1946 r. Muzeum w Murzynowie fS ł l 10 �II. 2. Paul Bril, Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret, pocz. XVII w. Kolekcja Porczyńskich zaangażowaniem włączyli się w odbudowę podniszczonego w czasie wojny kościoła. Między innymi zbierali surowiec (mo­ siądz i srebro) na dwa dzwony, które miały otrzymać w zamian za ów akt darowizny imiona dwóch ofiarodawców. * Proboszczem był wówczas ks. Wacław Gałęza. W niedalekim Brudzeniu (siedziba urzędu gminnego) analogiczną opiekę nad tamtejszym kościołem sprawował brat ks. Wacława, ks. Jan Gałęza. Stałym łącznikiem między braćmi księżmi pozostawał ich ojciec, malarz. Zaraz po wojnie poświęcił się on przyozdabianiu zniszczonych kościołów. W kościołach brudzeńskim i duninowskim, dzieło malarza Gałęzy istnieje do dzisiaj, w rokickim — w czasie przywracania mu pierwotnego, zabytkowego wyglądu — zostało usunięte." Malarz Gałęza, ojciec dwóch księży, stał się też autorem interesującego nas obrazu, przechowywanego obecnie w Muzeum w Murzynowie. Do powstania obrazu, według żyjącego do dziś w Płocku Zbigniewa Małkowskiego, syna „króla szyprów", Stanisława, doszło w sposób następujący: Stanisław Małkowski zaangażował się nie tylko w gromadzenie surowca do odlania dzwonów, ale również w namalowanie obrazu bliskiego sercom wodniaków i rybaków do ołtarza, wystawianego trady­ cyjnie przez murzynowiaków w Rokiciu na Boże Ciało. W przeci­ wieństwie do pozostałych parafian (z wiosek Myśliborzyce, Więsławice, Rębielin, Uniejewo i samo Rokicie), zadawalających się jedynie przystrajaniem na Boże Ciało przydrożnego krzyża czy kapliczki (figury), stale znajdującej się we wsi, murzynowiacy montowali — należy użyć tego terminu — ołtarz: podobnego mu nie sposób odnaleźć, korzystając na przykład z wiadomości czerpanych z literatury przedmiotu, archiwum fotograficznego IS PAN, przekazów ustnych itd. Otóż ołtarz ten ustawiano na dwóch rybackich łodziach, specjalnie dowożonych z Murzynowa w po­ bliże kościoła, aby umieścić je przy brzegu (w zależności od roku) wcześniej — Wisły, później — na jednym z trzech, znajdujących się tam do niedawna stawków (kanaików). Sam ołtarz, stół przykryty obrusem, przybrany czterema świecznikami i kwiatami w wazonach, ustawiano na desce łączącej łodzie. Do boków 1 stołu przytwierdzano sieci rybackie, które rozpościerano, jak przy łowieniu ryb, ukośnie, na lewo i prawo. W sieci wkładano deski do krajania, mające zazwyczaj w tych stronach kształt ryby pokaźnej, szerokiej, niczym karp lub leszcz. Dodatkowo jeszcze majono te sieci — zatykając od góry — gałązki zerwane z poblis­ kich krzewów czy drzew. Ponad ołtarzem wyprowadzano, zawią­ zane na masztach łodzi, dwa żagle, dokładnie rozpostarte na rozprzach. W poprzek zaś żagli umieszczano chorągwie (obecnie dwie białoczerwone). Wreszcie po środku, ponad stołem, zawie­ szano obraz. W 1946 roku Stanisław Małkowski sporządził do fundowane­ go przez siebie obrazu podkład z dykty, obramionej profilowaną listwą. Podkład miał kształt wysłużonego w pionie prostokątu u góry zwieńczonego półkolem o podstawie równej połowie szerokości całości powierzchni. Tylko sam kształt tego podkładu (owo półkole u góry) sugeruje związek naszego obrazu z daw­ nym malarstwem religijnym. Jak wiadomo, powierzchnia półkola służyła często przedstawianiu sfery niebiańskiej, a pozostała, ziemskiej. W półkolistej części murzynowskiego obrazu namalo­ wany został początek świetlistej smugi —stopniowo rozszerzają­ cej się — skierowanej na głowę Jezusa. > Gałęza zgodził się namalować Jezusa chodzącego po morzu za... remont posiadanego kajaka. Małkowski kajak wyremon­ tował. I już w 1947 roku murzynowiacy mogli wystawić na Boże Ciało nowy obraz imponujących rozmiarów. Wystawiano go również (ale tylko zawieszając na północnej ścianie kościoła w Rokiciu) w czasie trzech odpustów: w dniach świętych Piotra i Pawła (patronów kościoła), św. Małgorzaty (patronki parafii) oraz Przemienienia Pańskiego. Obraz spełniał swe zadania przez ponad 30 lat. Pod koniec lat siedemdziesiątych — za czasów nieocenionych zasług dla rokickiego kościoła proboszcza ks. Jana Degowskiego — uznano, że obraz powinien zostać za­ stąpiony przez inny, całkiem nowy. Po latach, na moją uwagę, że obraz Gałęzy nie był jeszcze stary i zniszczony, jedna z od- �powiedzi brzmiała: „To tak się mówi, ale on stał na chórze w kościele, a tam, i mysz go nagryzła, i się kurzył..." Kiedy pojawił się nowy obraz, o czym za chwilę, dzieło Gałęzy powędrowało z chóru do przykościelnej, dawnej cmentarnianej kaplicy, w której przechowywano różne rupiecie. I pewnie, przywalony starymi, połamanymi ławkami sczezłby całkiem, gdyby nie drzemiące — chociaż nikłe — pasje muzealnicze piszącego te słowa. Zamówienie wykonania kolejnego obrazu trafiło do nieżyjące­ go od 1987 roku Alojzego Piekarskiego, emerytowanego hutnika szkła, zawołanego wędkarza, osoby o niezwykle bujnym życiory­ sie (wychowywał się na Mołdawance w Odessie) i żywiołowym temperamencie. Nikt z mieszkańców wsi, ani też sam proboszcz, nie brali przez chwilę pod uwagę faktu, że Piekarski był — jak stwierdzał z rozmysłem, bezdyskusyjnie — wyłącznie pejzażystą. Stanowczo też się wypierał, jakoby rozpoczynał od malowania makatek, między innymi z Aniołem Stróżem, prowadzącym dwoje dzieci ptzez kładkę nad rwącym potokiem. Kiedy otrzymał zamó­ wienie na obraz do ołtarza, należał już do grupy jeleniogórskich amatorów, malarzy naiwnych. Do Murzynowa trafiał na wakacje, i nad Wisłą, a potem Jeziorem Włocławskim, zdobywał na­ tchnienie do realizowania się według ustalonych , powtarzają­ cych się schematów malarza „pięknych widoków". Unikał jak ognia portretowania, scen rodzajowych, szczególnie religijnych. Może dlatego, że nie zapomniał swoich pierwszych kroków zarobkowych w sztuce malowania, kiedy poświęcać się musiał przedstawianiu owego Anioła Stróża i słodkiej pary dzieci. Dał się jednak nakłonić do przyjęcia zamówienia-zlecenia za osławione pół litra, jak mawiał, za bańkę. Ogląd dzieła Gałęzy w Rokiciu, którego wcześniej nie próbował wcale poznać (nie chodził do kościoła), przekonał go, że „apostołów wyglądających jak małpy, należy przedstawić kształtniejszymi" (słowa wdowy po malarzu). Co też uczynił, szybko, sprawnie, nim trafiły doń obiecywane przez kościelnego, ś.p. Franciszka Torbickiego, jajka, niezbędne do zagruntowania już nie dykty, lecz płyty pilśniowej twardej. Obraz Piekarskiego, w żywych kolorach, z wyrazistą figuracją, starannym ukazaniem twarzy nawet drugoplanowych postaci, przyjęty został z wielkim uznaniem i do dzisiaj raz do roku pełni swoje kuItowo-obrzędowe zadanie. Ołtarza już nie ustawia się na łodziach przy jakimś stawku, lecz przy pobliskim w stosunku do kościoła, solidnym słupie cementowym, podtrzymującym prze­ wody elektryczne. Spoza tego słupa (w kształcie odwróconego V) rozpościera się widok na rozległą toń Jeziora Włocławskiego — martwy zalew — dawną Wisłę. Ale nadal murzynowiacy, mimo że przestali być wodnikami i rybkami (między innymi z powodu przekształcenia rzeki w jezioro) przystrajają ołtarz na Boże Ciało dwoma żaglami, a także sieciami, w których znajdują się sym­ boliczne przedstawienia ryb. 18 Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret jest tematem w ikono­ grafii religijnej Polski nader rzadkim. Obrazy z Murzynowa I i II (Gałęzy i Piekarskiego) stanowią — jak mi się wydaje — tego tematu najbardziej kwintensencjonalne ujęcie, przy tym — co nie jest bez znaczenia — ukazane w formacie znacznym ( 160x240 cm i 140^210 cm), ułatwiającym percepcję osobie nawet mało zaznajomionej z opisywanymi przez trzy Ewangelie cudami Jezusowymi. Korzystając z Archiwum IS PAN, stanowiącego między innymi zbiór dosyć uszczegółowionych danych, po­ chodzących z systematycznej inwentaryzacji obiektów opraco­ wanych w „Katalogach Zabytków Sztuki w Polsce", odnalazłem zaledwie dwa obrazy, w których występują aspekty zdarzenia o jakim mówimy: w bydgoskiem w Koronowie (kościół pocysterski) aspekt samego uciszenia burzy i wiatrów i w Krośnie w kościele parafialnym na obrazie z XVII w., zatytułowanym Cudowne rozmnożenie ryb, aspekt małowierności św. Piotra, tonącego w odmętach przed Jezusem, stojącym na brzegu (nie na wodzie). Za plecami św. Piotra ukazana została łódź pod zrefowanym żaglem, miotana falami, z sześcioma postaciami 49 12 w środku. Scena ta zajmuje tylko górną część, dokładnie do połowy powierzchni 100*200 cm płótna, wydłużonego w pio­ nie. Natomiast w dolnej partii obrazu, na pierwszym planie, siedzący Jezus w otoczeniu ośmiu postaci błogosławi gestem pankratora małą rybę, leżącą na stole. To są oficjalne świadectwa, udokumentowane w druku. Można mniemać, że jest ich w kraju więcej — nie na tyle jednak, aby należało zmienić wypowiedziany wcześniej sąd o sporadyczności występowania interesującego nas tematu (słabego spopularyzowania go przez malarstwo). Na koniec tych rozważań o naszej zasobności w sakralia związane tematycznie z cudem Jezusowym nad Jeziorem Gene­ zaret pragnę powiedzieć, że w znanych mi krajowych ekspozyc­ jach (Muzea Narodowe w Warszawie, Krakowie, Poznaniu, Diecezjalne w Płocku i Tarnowie), w ekspozycjach malarstwa zachodnioeuropejskiego, bo i w nim należy poszukiwać obecno­ ści analizowanego tu wątku, nie spotkałem się z dziełem, które bezpośrednio czy tylko pośrednio zaspokoiły oczekiwania bada­ cza. Dlatego z prawdziwą radością oglądałem w kolekcji Janiny i Karola-Zbigniewa Porczyńskich dwa obrazy: malowany w po­ ziomie, pochodzący z galerii pałacowej, Holendra Paula Brila, Rzym 1626 (73,5 x 101 cm); oraz malowany w pionie, półkoliście zakończony, pochodzący z wystroju kościelnego, Włocha, Giovanniniego Battisty Pittoniego Młodszego, Wenecja 1767 (74,2x99,6 cm). Oba powstały u schyłku życia artystów. Tytuło­ wane są: Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret. Pierwszy ukazuje zdarzenie w rozległym pejzażu, rozluźniając dziejącą się akcję, natomiast drugi przybliża ją i dramatyzuje. Pittoni zrezyg­ nował z realiów pejzażowych, a także takich detalii jak klepki w łodzi, maszt, zrefowany żagiel itd. Łódź w jego obrazie wypełnia dziesięć postaci — nie zastygłych w akcie podziwu, zdumienia — lecz miotanych namiętnościami walki z żywiołem i jakby mimochodem postrzegających św. Piotra wyciągającego ramiona do Jezusa, który mówi „czemu zwątpiłeś małej wiary". We wcześniejszym obrazie Brila, św. Piotr ukazany jest w znacz­ nym oddaleniu od Jezusa w pozycji unoszenia się nad wodą (jest to moment, kiedy „Piotr wyszedł z łodzi" — na zawołanie Jezusa — 'Przyjdź!' — „i kroczył po wodzie"). W obrazie włoskim, późniejszym, św. Piotr ukazany jest blisko Jezusa, który „podaje mu rękę" w dalszym momencie zdarzenia, kiedy „na widok silnego wiatu uląkł się i gdy zaczął tonąć, krzyknął: 'Panie ratuj mnie'!" Zwracam uwagę na te szczegóły albowiem obraz krośnieński ma swe powinowactwo z wzorcem występującym w dziele Brila (nawet łodzie z podwiniętymi żaglami i charak­ terystycznymi masztami są bardzo podobne; ponadto w jednym i drugim obrazie Jezus ma rozchylone ramiona w geście przywo­ ływania—witania). Natomiast obydwa obrazy murzynowskie, to wyeksponowanie — jak w dziele Pittoniego — ostatniej fazy zdarzenia, najbardziej dramatycznej, w której Jezus zbliża się do św. Piotra. U Pittoniego prawą ręką podtrzymuje dłoń św. Piotra. W obrazie Gałęzy św. Piotr chwyta się rękami Jezusa, a on obejmuje go prawym ramieniem. Piekarski wymyślił całkiem własne rozwiązanie. Jezus i św. Piotr trzymają się oburącz, dwiema dłońmi, mocno zaciśniętymi i wyciągniętymi przed siebie. W obrazach Brila, Pittoniego oraz krośnieńskim Jezus stoi na powierzchni wody (w dwóch pierwszych) i brzegu (w ostatnim), boso lub w sandałach (u Pittoniego). Na obrazie Gałęzy widzimy Jezusa boso stąpającego po powierzchni wody, a na obrazie Piekarskiego, śmiało kroczącego na boska, również nie zanurzając w wodzie nóg. Zachowanie Jezusa kontrastuje z zanurzonym po kolana w wodzie św. Piotrem. Alojzy Piekarski, który umarł mając 74 lata, pragnął żyć jak najdłużej, aby dożyć —jak zwykł mawiać — tej chwili, kiedy ten świat „będzie się rozpierniczał". Mimo więc swoistego kata­ strofizmu, a nieraz wręcz nihilizmu, przedłużył w Murzynowie pamięć o wydarzeniu wzniosłym, optymistycznym, mającym nie tylko wymiar konfesyjny, lecz również uniwersalny, dotyczący ufności, wiary, trwałości i nienaruszalności wewnętrznych sta­ nów ducha, przyjętych zobowiązań, żywionych przekonań. Obrazy Brila i Pittoniego są dziełami mistrzów, przy których obrazy: krośnieński, koronowski i obydwa murzynowskie — ja20 �II. 3. Górna część obrazu Cudowny polów ryb, pot. XVII w. Krosno, kościół parafialny wią się jako poczynania skromne, sprymitywizowane. Ksawery Piwocki przypadki im podobne charakteryzował jako nierozłącznez nurtem rodzimym w rozwoju sztuki w Polsce. Nurt ten w swej malarskiej, szczególnie religijnej, postaci wyróżnia się często ekspresją dosyć sugestywną, lecz naiwną, nieraz intensywnym klimatem, tchnącym wzruszającym prowincjonalizmem. Ale po­ nad tymi formalnymi cechami badacz dostrzega rzecz najistot­ niejszą, żywotność potrzeb powołujących, a nawet wymuszają­ cych w naszych czasach u artystów, bynajmniej nie spowitych mistycyzmem katolickim, służenie mu z całym dobrodziejstwem swego artystycznego inwentarza. Malarstwo kościelne — współ­ czesnych, głośnych malarzy — Przemysława Brykalskiego i J e ­ rzego Nowosielskiego oraz twórczość Stanisława Fijałkowskiego — wydaje się — w pełni potwierdza tę sugestię. Po tych przydługich i nu rżących szczegółami opisach, możemy obecnie przejść do postawienia pytania o znaczeniu zasad­ niczym, ważnym dla rozumienia istotnych dla etnologii kategorii: czasu, przemijania, pamięci, trwania, z jednej strony, i z drugiej, rozumienia (wykorzystywania w pracach etnologicznych) faktu historycznego, procesu przemian i ostatecznie świadomości historycznej a świadomości mitycznej. Pytanie tak by brzmiało: Czy wyjątkowy (niepowtarzalny) charakter praktyki kultowoobrzędowej na Boże Ciało w Rokiciu, zgotowywanej przez murzynowiaków co roku, praktyki, w której ważnym elementem jest możliwość przemyśleń, tudzież doświadczenia krzepiących emocji przed obrazem ukazującym Jezusa chodzącego po Jezio­ rze Genezaret, to zjawisko całkiem późnej proweniencji (związa­ ne z najnowszą historią), mające incydentalny charakter, jak ów akt wykonania bezpośrednio po wojnie przez malarza Gałęzę imponującego malowidła? Czy też nie! Czy przypadkiem, a raczej dosyć niezwykłą, chociaż naturalną koleją rzeczy, nie nastąpiło w 2 połowie XVI wieku, względnie później, po śmierci Stanisława Murzynows­ kiego, autora pierwszego w kraju przekładu na język polski Pisma świętego, sprowokowanie swego otoczenia przez bolejącą rodzi­ nę, może nawet rozpaczającą, ale też w najlepszym tego słowa znaczeniu, dumną z dokonań swego reprezentanta. Czy nie było to nakłonienie przez osoby z murzynowskiego dworu swych poddanych, lecz też współparafian, do innego rodzaju kultu Jezusowego, aniżeli ten, którego pospolicie doświadczamy do dziś zarówno na wsi, jak i w mieście? Nakłonienie do aktu pogłębionych rozmyślań, poważnego zastanawiania się, wręcz kontemplacji i medytacji? Styl, sposób potraktowania tematu w obrazie wykonanym w 1946 roku przez Gałęzę, wskazuje że artysta mógł korzystać z wzoru (innego obrazu) z XIX czy XVIII w., znajdującego się w inwentarzu rokickiego kościoła, nawet z obrazu, z którego korzystali kiedyś murzynowiacy przy wystawianiu swego orygi­ nalnego ołtarza na Boże Ciało. Swoista nonszalancja tej społe­ czności w podmienianiu obrazu obrazem, jeśli pierwszy uznany został za nie spełniający już dostatecznie dekoracyjnej i reprezen­ tacyjnej roli, czyli podmienianie obrazu cenniejszego nie tak cennym, lecz schlebiającym wyobrażeniom i gustom, nakazuje dopuścić, że praktyka do jakiej się odwoływano między 1946 rokiem a końcem lat siedemdziesiątych należała do zwyczaju, że posiadała tradycję. W przeszłości okresy między jedną a drugą 21 13 �II. 4. Giovannini Battista Pitoni Młodszy, Jezus chodzący po jeziorze Genezaret, ok. 1767 r. Kolekcja Porczyńskich podmianą mogły być znacznie dłuższe, wszelako nawiązywały do konkretnego, inicjacyjnego faktu historycznego w odległej prze­ szłości; faktu, który można nazwać, sprowokowaniem, nakłonie­ niem, zadysponowaniem. U samych zaś podstaw historycznego zdarzenia mogła zaistnieć —jak to bywało w zwyczaj u — wotyw­ na fundacja obrazu dokonana na samym początku przez Murzynowskich. Przedstawiłem — jak mi się wydaje — dosyć przekonywujący wywód, wsparty o analizę konkretnych faktów historycznych, próbą wyjaśnienia genezy i rozwoju osobliwego zwyczaju religij­ nego, korzystającego z doniosłej formuły ikonicznej, zawartej w obrazie Jezusa chodzącego po morzu. Nie znalazłem jednak potwierdzenia u moich licznych rozmówców faktu istnienia przed 1946 rokiem adoracji w ołtarzu ustawianym przez murzynowiaków na Boże Ciało obrazu, który przypominałby dzieło malarza Gałęzy. Wypowiedzi jakie otrzymywałem były mniej więcej takie: 22 — Wystawialiśmy obraz j a k i k o l w i e k (moje podkreślenie J O ) , jaki kto dał. — A jakie dawali? — Nie pamiętam. To stwierdzenie „nie pamiętam" (chociaż dotyczy czasu nie­ zbyt odległego, okresu międzywojennego) powtarzane uparcie i z silnym przekonaniem, nigdy nie stwarzało w rozmowie — przy próbie rekonstruowania zwyczaju — rozstrzygnięć alternatyw­ nych, czyli dopuszczających wcześniejszą niż 1946 rok obecność w analizowanym kulcie nie jakiejś formuły ikonicznej ogólnej, lecz ścisłej, z konkretnym cudem Jezusowym związanej, a nawią­ 14 zującej do etosu Kiełbików i Uklejek — mian (przezwisk-przydomków) posiadanych przez murzynowiaków z tytułu ich dawnych zajęć rybackich i wodniackich. I tu wstępujemy w nurt interp­ retacji niezależnej zupełnie od historii, w nurt kształtowania się świadomości mitycznej; rodzenia się mitu na naszych oczach, lekcważącego (nie dopuszczającego do obecności w świadomo­ ści) nawet faktów łatwo sprawdzalnych z teraźniejszościl Proces ten (mitotwórczy) u niektórych reprezentantów badanej grupy Kiełbików i Uklejek, wykluczy nawet istnienie w kulcie na Boże Ciało jakiegoś ważnego obrazu przed tym, który namalował Alojzy Piekarski pod koniec lat siedemdziesiątych! Mniemanie o swym wybraństwie (nie znajduję lepszego słowa na określenie wysokiego stopnia świadomości o posiadaniu przez daną społe­ czność cech wyróżniających się w stosunku do cech swoich sąsiadów), wzmacniają opinie mieszkańców Duninowa, Siecienia, Uniejewa oraz Rokicia. Oto wypowiedź Stanisława Gerwatowskiego z Uniejewa, ur. w 1910 г., brata zmarłego przed laty, cieszącego się wielkim uznaniem księdza, proboszcza w Gos­ tyninie: „Murzynowiacy są inteligentni, dobrzy i uczciwi. Mieli zawsze synów dobrych, grzecznych i inteligentnych... Może tylko Fabi­ szewski (Konstanty, osoba o niepospolitych talentach, pomys­ łach i wyobraźni, wodniak zawołany o niebywale pogodnym usposobieniu — przyp. JO) miał takie swoje kawałki, lubił pomarudzić, pokiepkować (niezłośliwie pożartować — przyp. JO)". Opinia ta i liczne jej podobne, koresponduje z wyjaśnianiem �sobie — w kategoriach mitu — fenomenu murzynowskiego ołtarza na Boże Ciało. Opinie te dopełnia i zarazem wyostrza w istotnym kierunku sąd jednego z murzynowiaków — co jest ważne — z pokolenia młodych. Mówi Mirosław Szatkowski: — Murzynowiacy (w przeciwieństwie do współparafian, uniejewiaków, myśliborzaków, więsławiaków, rębieliniaków, nie mówiąc już o Dworusach-Orzykach, siecieniakach — przyp. JO) UMIEJĄ SIĘ ZORGANIZOWAĆ. A zatem posłuchajmy co — umiejący się zorganizować, in­ teligentni, dobrzy i uczciwi — mówią o swoim obrazie. Zdzisław Caban, ur. w 1948 г., cieśla, stolarz, rolnik. Z tytułu stanu wciąż wolnego, bezpośredniego usposobienia, świadczenia usług (na samą wieś i okolicę), szczery gaduła, uznany być może za pośrednika, czy łącznika wśród swych ziomków w tworzeniu przez nich mitu. Ponadto, właśnie Zdzisław Caban, który dziedzi­ czył po ojcu umiejętności rzemieślnicze i warsztat stolarski, sporządził podkład i ramę II obrazu, namalowanego przez Piekar­ skiego. Półkole na górze ramy przekształcił w łatwiejszy do wykonania... trójkąt. Muzeum w Murzynowie odwiedzał setki razy. Wielokrotnie przyjmowany był w nim przy stole, za którym w odległości ok. 1,5 m wisi na ścianie obraz I, namalowany przez Gałęzę: — J a w Muzeum obrazu z Panem Jezusem nie widziałem (stanowczo, bezdyskusyjnie). — Wisi za stołem, przy którym nie raz siedziałeś. — Możliwie, że tam wisi, ale nie widziałem. Ostatnie zdanie wypowiedział nasz rozmówca z pokornym — dosyć mu charak­ terystycznym zawstydzeniem. Matka Zdzisława, Klementyna, ur. w 1926 г.: — Co jest na obrazie? — Apostołowie. — A pan Jezus? — Pan Jezus jest z nimi. — Gdzie? — W łódce (niepewnie). — I co oni tam robią? — Jak to? Przecież łowią ryby. Przyznasz szanowny Czytelniku, że to dosyć zaskakujące wypowiedzi. Nie ulega kwestii, że słabo przylegają do wywołane­ go na wstępie opisu unikatowej i zarazem doniosłej postaci adorowanego przez murzynowiaków na Boże Ciało ołtarza. Czy wypowiedzi te mogą być uściśleniem pierwszej cechy, jaką społeczność Murzynowa posiada w opinii sąsiadów? A może, przytoczone wypowiedzi uznać należałoby za odosobnione? Jan Wudarczyk, ur. w 1922 г., wieloletni robotnik stoczni płockiej, rolnik, gospodarz najwyższego stopnia zapobiegliwości i dbałości. Jedyny już we wsi, celebrujący systematycznie od­ ławianie, zbieranie i suszenie spławów na opał: — Na tym obrazie, co go Piekarski namalował, to jest Pan Jezus w łodzi. — Co tam robi? — Stoi i łapie ryby sieciąl Krystyna Wudarczyk, ur. w 1926 г., żona Jana, matka trzech wspaniałych córek i jednego syna. Kobieta wielkiej zacności i dobroci, niebywale pracowita: — Przed wojną to murzynowiacy ten obraz nad samą Wisłą na dwóch łodziach wystawiali. Do obrazu samego się nie pod­ chodziło, bo był na wodzie. — Na obrazie był przedstawiony Pan Jezus? — Tak. Pan Jezus stał w łodzi i zarzucali te sieci. — Z kim? — Z apostołami. Bo to jest obraz rybacki, a Pan Jezus i wszyscy apostołowie byli rybakami. Państwo Wudarczykowie są najbliższymi (przez drogę) sąsia­ dami Muzeum. Pani Krystyna w 1989 r. dwukrotnie odwiedziła Muzeum po odświeżeniu wnętrza i zmianie ekspozycji na zatytu­ łowaną: Muzeum Jednego Obrazu. Mogła więc przyjrzeć się z bliska i dokładnie, co on przedstawia. Franciszek Ziemiński, ur. w 1922 г., wieloletni sołtys, niezbyt dbały gospodarz, również sąsiad Muzeum. Zawołany i jedyny zarazem wędkarz we wsi. Odkąd trudno cokolwiek złowić na wędkę, przerzucił się na łowienie ryb siecią. Z tego powodu, codziennie od 3 lat, przychodzi w bezpośrednie sąsiedztwo Muzeum, przy którym cumuje swą łódź. Przyznał z nieskrywaną szczerością, że wzniosłego szyldu, przybitego do szczytowej ściany (którą musi omijać) budynku muzealnego, nie czytał: — Na obrazie jest św. Piotr na morzu. — Co — panie sołtysie — robi? — Siedzi w łódce, może ma sieci... Nie pamiętam. — Z kim jest św. Piotr? — Sam jest w łódce. Jadwiga Ziemińska, ur. w 1930 г., żona sołtysa, prawdziwej zacności kobieta, matka dwóch dzielnych córek i syna, lidera zespołu muzycznego. Sama niegdyś często grająca na skrzyp­ cach. Wielkiej pogody ducha. Jedyna oratorka w majowych śpiewach przed zrekonstruowaną przy Muzeum kapliczką: — Na obrazie Piekarski namalował św. Piotra. — Kogo jeszcze? — Jeszcze może jakiegoś apostoła. Ale św. Piotra na pewno. — I co on robi? — Łowi ryby. Szwagierka pani Jadwigi, Eugenia Karasiewicz, starsza o dwa lata, mieszkająca na drugim końcu wsi, ma odmienną wizję obrazu: — Na obrazie jest łódka na morzu. W łódce siedzi Pan Jezus. — Jest sam? — Siedzi z kimś jeszcze, może ze św. Piotrem. — Czy coś robią? — Nie, nici Siąsiadka Karasiewiczów, Józefa Torbicka, ur. w 1920 г., wdowa po kościelnym ś.p. Franciszku (Biskupie): — Piekarski od męża nie chciał niczego. Bo to do kościoła obraz. — Co jest przedstawione na tym obrazie? — Pan Jezus i św. Piotr. Siedzą sobie w łodzi. — I co czynią? — No, jak to co? Ryby przecież łapią. Zatem często nie ma zgodności między bratem i siostrą, to znów mężem i żoną, sąsiadami, kto jest w łodzi i co w niej robi. Przeważa jednak zdecydowanie pogląd, że łowią ryby, św. Piotr, apostołowie, nie wyłączając samego Jezusa. Czynią to siedząc, w pozycji wygodnej, chciałoby się rzec, relaksowej („siedzą sobie"). Ale interesująca nas redukacja zawiłości tematycznych występujących w obrazie, może zostać rozszerzona na apos­ tołów, a nawet na św. Piotra. I wówczas relacjonująca treść obrazu osoba, mówi tylko o jednej postaci. Felicja Szymczakowa, najstarsza murzynowianka, ur. w 1908 r. Od 1928 г., kiedy przybyła z Siecienia i wyszła za mąż za Józefa, należy do stałych opiekunek ołtarza. Osoba niezwykłej żywotno­ ści i jasności umysłu, jak też pogody ducha. Nie dostrzega ona różnicy — mimo osobistego zaangażowania przy ustawianiu murzynowskiego ołtarza na Boże Ciało — między nim, a przy­ strajanymi figurami przydrożnymi przez rokiciaków i uniejewia­ ków. Dobiero przy pomocy uczestniczęcego w rozmowie wnuka Mirosława Szatkowskiego (krzyczącego w jakimś momencie na babcię, „czy babcia nie rozumie"?) udaje się jej uzmysłowić różnicę między gorliwością jednych i drugich parafian: — Na tym obrazie św. Piotr idzie po wodzie (pierwsza taka wypowiedź!), a Pan Jezus — mnie się zdaje — stoi w łodzi... — Czy to przypomina pani jakąś scenę z Pisma świętego? — Nie, aleja codziennie czytam święte Pismo. Muszę codzien­ nie, nawet dwa razy dziennie chociażby kawałek przeczytać. — No, no, no. (Wyrażam jak potrafię swój szczery podziw). — Pan mi nie wierzy? (I na dowód przynosi Nowy Testament wydany w Płocku w latach sześćdziesiątych. Stwierdza, że ma nawet dwa Pisma święte). Posłuchajmy obecnie rozmowy, w której po raz pierwszy pojawi się stwierdzenie, że „Pan Jezus chodzi po wodzie". Zofia Gurdzińska, ur. w 1918 г., wielkiej kultury osobistej, o bogatym życiu wewnętrznym objętym pogłębioną refleksją. Matka dwóch liczących się we wsi gospodarzy. Wdowa po Henryku, gos­ podarzu i szkutniku, osobie o najwyższym w grupie stopniu świadomości jej dziejów. Oraz wnuczka Martyna, ur. w 1980 г., dziewczynka o dużej łatwości nawiązywania kontaktów. Roz­ mowa odbyła się w środku dnia w lecie po oderwaniu obydwu osób od oglądania w telewizji Wichrów czasu: 15 �— W tym roku nie byłam na Boże Ciało w Rokiciu i obrazu nie oglądałem. — To zapraszam do Muzeum. — To pan go ma? — Tak, ten co się zniszczył. (...) Długie, wymowne milczenie bez wyrażenia chęci od­ wiedzenia Muzeum. Po czym mówi o samym obrazie. — J a nie wiem co on przedstawia. Chyba apostołów. Chyba płyną w łodzi. Nie przyglądam się temu (dosyć butnie). — Czy z apostołami jest Pan Jezus? — Chyba tak. — A św. Piotr? — Na pewno! Chyba są w łodzi. — Wcale nie! (włącza się Martyna). Pan Jezus chodzi po wodzie. — Dlaczego, co to oznacza? — A bo ja wiem (z właściwą sobie pewnością siebie). Córka Konstantego Fabiszewskiego, owego lubiącego pomarudzić, klepkującego murzynowiaka, ur. w 1921 г., Halina Ru­ dzińska, matka dwóch synów (jeden jest wziętym gospodarzem) i córki, inżyniera budownictwa, należy do dwóch osób, które w całej społeczności murzynowskiej, mają prawie zgodną z rzeczy­ wistą wizję obrazu Jezusa chodzącego po morzu. Wyjaśnia tę pełniejszą swą wiedzę o obrazie zasługami ojca, wodniaka. Miał on w zwyczaju zabierać ją ze sobą na barkę — kiedy była dzieckiem — płynąc do Warszawy. Prowadził ją tam do kin i teatru: Tam (na obrazie) jest cud ukazany. Pan Jezus uciszył burzę na morzu. — Na obrazie namalowany jest tylko Pan Jezus? — Nie. Także apostołowie, ale nie pamiętam ilu. Św. Piotr jest na pewno, bo on się bał i dlatego Pan Jezus uciszył burzę. — Jak to wygląda? — Pan Jezus jest w wodzie, ucisza burzę i uspakaja Św. Piotra. — Jak? — Jak? Nie pamiętam... Może go do siebie przygarnia... Nie pamiętam. — A apostołowie? — Oni są w łódce. — Łowią ryby? — Nie, bo była przecież burza. Nasza wyjątkowa rozmówczyni ma Pismo święte i —jak mówi — czasami je czyta. Drugą osobą wyróżniającą się w przed­ stawianiu treści obrazu jest Janina Świdniakowa, ur. w 1920 r. Wdowa po sławnym studniarzu (budował pierwsze we wsi studnie). Niezwykle skromna, żyjąca samotnie. U Świdniaków zatrzymywał się —jak pamiętamy — Stanisław Małkowski, „król szyprów". I może ten fakt miał swoje znaczenie w uzyskaniu przez panią Świdniakowa pełniejszej wiedzy o obrazie. Mówi bez specjalnych indagnacji, z jakimi mógł Czytelnik zetknąć się wcześniej, mówi naturalnie, pełnymi zdaniami, przekazując taką informację: Obraz dawny i Piekarskiego ukazują uciszenie burzy przez Pana Jezusa. Pan Jezus stoi na wodzie. Są też na obrazie namalowani rybacy, apostołowie, św. Piotr, jak w Ewangelii, której nie pamiętam. Ale wiem, że św. Piotr wołał do Pana Jezusa — ratuj I Wszechogarniający racjonalizm przekonań. Wbrew pozorom, świadomość dwóch ostatnich rozmówczyń jest również przypo­ rządkowana dosyć surowemu myśleniu racjonalnemu, racjonali­ zmowi wyznawanemu i głoszonemu przez inne we wsi osoby, ogół murzynowiaków. Myślenie abstrakcyjne — przy którym mógłby być postrzegany element moralizatorski i ostatecznie mistyczny — zawarty w Chodzeniu Jezusa po morzu — nie występuje w żadnym z uzyskanych sądów. Cudowność chodze­ nia po powierzchni wody przez Jezusa dostrzeżona zostaje wyłącznie przez dzieci. Nikt z rozmówców nie wspomina — co jest niezwykle charakterystyczne — o słowach Jezusa o małowierności. Jeśli przywołane zostaje słowo z Ewangelii, to tylko owo „ratuj", łatwo urealniające się we własnych doświadczeniach. Słuchając wypowiedzi mówiących, co obraz murzynowski przedstawia, obcujemy z wizjami rozchwianymi, a przy ustalaniu realiów sprzecznymi ze sobą. Sądzę jednak, że wykształca się mit o dosyć jednoznacznym sensie. Kodyfikują go wrażenia i ostate­ cznie zdecydowanie autorytarne poglądy dwóch osób (jednej po siedemdziesiątce, drugiej po czterdziestce), będących ukrytymi autorytetami we wsi. Obydwie są wykpiwane, a nie otaczane 16 — jakby można oczekiwać — stosownym szacunkiem. Stąd — wydaje się — ich sądy mają mocniejsze podstawy zyskania popularności i ostatecznie uznania. Adam Małkowski, ur. w 1916 r. (przydomki Adalcio i Gramo­ fon), zatwardziały wyznawca gospodarzenia wedle przez siebie sprawdzonych zasad (z reguły bardzo tradycyjnych). Niezwykle surowych wymagań wobec siebie i innych. Regularnie prak­ tykujący, gorliwy katolik: TO J E S T OBRAZ WYŁĄCZNIE RYBACKI I NA NIM NIE MA ŻADNEGO ŚWIĘTEGO! I oto ostatni z naszych rozmówców-opiniotwórców, a można by również ten tytuł uzupełnić o słowo — m i t o t w ó r c a . Bohdan Wojciech Iwański, ur. 1942 r. (W lokalnej balladzie: „syn Roztropnego, uczył g... rosyjskiego"). Aktywny działacz PRON. Redaktor naczelny powstałego w ramach reformy prasy „Nowe­ go Tygodnika Płockiego". Autor scenariuszy filmowych, w tym znakomitego filmu krótkiego o wyobrażeniach dzieci na temat życia pozaziemskiego (prod. 1990 r.) Jedyny we wsi z zarostem (broda do pasa). Miłośnik roślin: — Kiedyś widziałem ten obraz, dawno temu. To nie był obraz Piekarskiego. — No i co pan może powiedzieć o przekazie ideowym zawar­ tym w tym obrazie? — W łodzi jest Pan Jezus z apostołami. — Dużo ich jest? — Trzech, albo czterech. — Dobrze, ale jaki kryje się w tym sens? — APOTEOZA PRACYI BO TO J E S T OBRAZ RYBACKI. Widzimy to, co chcemy zobaczyć, a nie to, co istnieje rzeczywi­ ście. Kiedy to piszę — chcąc nie chcąc — przyjmuję emitowany przez któreś z mediów w pokoju przekaz o fresku z Faras, przedstawiającym krzyż. Uczony z Muzeum Narodowego ujmu­ jącym głosem objaśnia ów krzyż. Widzi drzewo życia w wątlutkich gałązkach u podstawy; nieokreślone zwierzątka а p о к а I i p t y c z n e w lwim, orlim, bawolim i anielskim — wydawałoby się powszechnie wiadomym — symbolizmie czterech ewangelistów; a w sznurach dzwoneczków, zwisających z ramion krzyża, element adoracyjny. Gdyby komentator był etnografem, użyłby jeszcze — w przypadku tych dzwoneczków — terminu apotropeiczne. Badając symbole i mity sami je tworzymy. I ja — niezbyt ufny wobec świata — korzystający nieraz z pocieszeń murzynowiaka, Tomasza Cabana, „bądź ufny", „ufaj" — po­ strzegam jednak w malarskim ujęciu zdarzenia nad Jeziorem Genezaret apoteozę — mającą sens uniwersalistyczny — bynaj­ mniej nie pracy, rybackiej zapobiegliwości, lecz czegoś zupełnie innego, UFNOŚCI, WIARY. I gdyby nie potwierdzające me postrzeganie sądy dwóch, trzech osób oraz wizje kilkorga dzieci, miałbym podstawy mniemać, że tkwię w urojeniu. Tymczasem mogę sądzić z całym przekonaniem, że jedno urojenie spowija mit, tworzący się na mych oczach wokół badanego obrazu. Uczestniczą w nim osoby bez wykształcenia i z wykształceniem, katolicy, jedni gorliwsi inni obojętniejsi. Każdy na swój sposób przyczynia się do powstawania kunsztownej struktury współ­ cześnie (racjonalnie) rozumianego cudu. Posłuchajmy na koniec, jak brzmi w przekładzie Stanisława Murzynowskiego fragment dotyczący cudu na Jeziorze Geneza­ ret z 14 rozdziału Ewangelii św. Mateusza: Oto po nakarmieniu pięciu tysięcy „mężów okrom niewiast i dzieci" pięcioma chleba­ mi i dwoma rybami: „A Jesus natychmiast przymusił ucznie swoie aby wsiedli włódź iiachali przed niem na drugą stronę asz by on odprawił rzesze. A gdy odprawił rzesze wszedł na górę osobno modlić się. A gdy wieczór przyszedł był tam sam jeden, a łódź jusz na śrzód morza była, (dręczona od wałów). Gdzie rei tesz wały bardzo cięszko czynili. Bo był wiatr przeciwny. A Jesus czwartyi straży nocnei szedł do nich (chodząc) idąc po morzu (i) któregoto uirzawszy uczniowie, a on pomorzu idzie wstrwożyli się, rzeknąc iże (mara abo widziało) obłuda iest i od boiaźni krzyknęli. A Jesus hnetże przemówił do nich rzeknąc, bądźcie dobrei nadzieie ia żęm iest nie lekaicie się. A Piotr odpowiadaiąc mu, iest powiedział. Panie, ieśli żeś ty iest, kaszmi przyść do siebie po wodach. Gdzie tesz on rzekł, chodź. A Piotr wy stąpiwszy złodzi, szedł po wodach �chcąc przyść do Jesusa. A gdy baczył gwałtowny wiatr zlękł się i począwszy się pogrążać krzyknął rzeknąc. Panie zachowai mie. A Jesus natychmiast ściągnąwszy rękę zachfycił go i rzekł mu małoufny czemuś (się zmyślą wodził) wątpił. A gdy oni wstąpili włódź, ucichnął wiatr. Ci zaś którzy włodzi byli, przystąpiwszy, dali mu chfałę rzeknąc, prawdziwieśsyn boży iest. I przewióswszy sie przyszli do ziemie Genezareth. Gdzie tesz poznawszy go mężowie mieśca onego, rozesłali po onemu wszystkiem okolicznem kraiu, i (przynieśli abo przyprowadzili) offiarowali mu wszystki którzy się źle mieli, i prosili go żeby się aby tilko dotknęli podołku odzienia iego. A którzy się kolwiek dotknęli a są uzdrowieni" . 23 PRZYPISY 1 Evangelia Święta Pana lesusa Christusa Vedle Matthaeusza Svietego z Greckiego ięzyka na Polski przełożona. W Królewcu Pruskim 1551. Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, Dział Starodruków, Pałac Potockich, sygn. p. 22, mikrofilmy 6009 i 1098. Por. Stanisław Rospond, Kultura językowa w Polsce XVI w. I. Polemika poprawnościowa J . Małeckiego z J . Seklucjanem, „Język Polski", R. XXI1,1937, s. 45—52.11, tamże, R. XXIV, 1939, ss. 115—121; tenże. Kultura językowa na Pomorzu Mazowieckim wXV/w., „Komunikaty Instytutu Mazurskiego w Olsztynie", R. II, 1948, NR 3 (21); tenże, Studia. Rękopiśmienne poprawki J. Małeckiego na egzemplarzach Katechizmu J. Seklucjana oraz na przekładzie S. Murzynowskiego Ewangelii św. (...) wedle Mateu­ sza św. (w:) Wypowiedzi o języku i stylu w okresie staropolskim (do polowy XVIII w.), t. 2: Słownik, oprać. J . Puzynina, pod red. M. R. Mayenowej, Wrocław 1963; Krystyna Podlaszewska, hasło Małecki (w:), Słownik pracowników książki polskiej, PWN, Warszawa—Łódź 1972, ss. 556—557 Jan Murzynowski, ojciec Stanisława, posiadał dwie niewiel­ kie wioski: Suszyce (sześciu chłopów, trzy zagrody i karczma), dziś północna część Włocławka, przylegająca do Wisły (ulica Suszycka), oraz Ruzowska (v. Rusowska, v. Rudzowska, v. Różowska), dzisiaj zwanego Rudusk, nad rzeką i jeziorem Ruziec, par. ruska (wieś Ruże). Z tytułu tych własności zarówno ojciec, jak i syn korzystali z nazwisk: Suszycki, Ruzowski. Ale o trwałych więzach z Murzynowem może świadczyć to, że pozostali ostate­ cznie przy nazwisku rodowym, Murzynowski, lub — kiedy korzystali z nazwiska Suszycki —zaznaczali, że pochodzą z Murzynowa (Stanisław Murzynowski, pisząc list z Rusowska w 1549 r. do księcia Albrechta w Królewcu, podpisał się „Stanisław Suszycki z Murzynowa, szlachcic polski" i wycisnął pieczęć z herbem Ogończyk, mającą inicjały S. M.! (Por. Stanis­ ław Murzynowski, Historyja żałosna a straszliwa o Franciszku Spierze oraz Ortografija Polska, opracowali Janusz Małłek i Fran­ ciszek Pepłowski, Pojezierze Olsztyn 1974 (wyd. drugie 1986), s. XVIII, XX i 101; Antoni Biliński, Szlachta ziemi dobrzyńskiej za ostatnich Jagiellonów. Studium historyczno-heraldyczne. War­ szawa 1932, s. 115—116 i 178; Adolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I, War­ szawa 1883, s. 285 (Źród/a dziejowe, 1.12—13); Zenon Guidon, Jan Powierski, Podziały administracyjne Kujaw i Ziemi dobrzyńs­ kiej w X///-X/V wieku, Warszawa—Poznań 1974, ryc. 2; Z. Guidon, Mapy ziemi dobrzyńskiej w drugiej polowie XVI wieku. I. Podziały administracyjne, II. Rozmieszczenie własności ziems­ kiej, Toruń 1967, s. 66 W każdej z trzech rodzinnych miejscowości, Stanisław Murzy­ nowski miał okazję poznać społeczność rybacką. W Murzynowie i Suszycach mógł też obserwować żywioł wiatru i burzy na dużej wodzie. Śledząc zaś wątki twórczości Murzynowskiego (najsil­ niej ujawnione w Historji żałosnej a straszliwej) odnosimy wrażenie, że autor należał do głęboko refleksyjnych, wrażliwych osobowości, dla których pojęcie zaufania (rozumianego naj­ szerzej) oraz roli Opatrzności w życiu osoby, stanowiło jedno z najistotniejszych zagadnień etyczno-religijnych. Cud na Jezio­ rze Genezaret dotyczy tych właśnie zagadnień. Cud na Jeziorze Genezaret poprzedza: Uciszenie burzy, który wykorzystuje Jezus do wypowiedzenia słów: „Czemu bojaźliwi jesteście, małej wiary?" (Mat. 8,23—27 oraz Mk 4,35—41 i Łk 8, 22—25). Por. Blaise Cendrars, Gwiezdna wieża Eiffla (Nowy patron lotnictwa), PIW, Warszawa 1971 Sytuację tę (społeczno gospodarczą wsi) uściślają miana, Kiełbiki i Uklejki, nadawane murzynowiakom przez sąsiadów. Aleksander Bruckner, Słownik etymologiczny języka pol­ skiego. Wiedza Powszechna, Warszawa 1970, s. 280 K. Podlaszewska, op. cit., s. 556—557 S. Rospond, Kultura języka..., a także inne prace tego uczonego wymienione w przypisie 1. Reprodukcja pierwszej strony Evangelii... w przekładzie Stanisława Murzynowskiego często jest wykorzystywana w specjalistycznych opracowaniach bibliotekoznawczych. Por. Słownik pracowników książki pol­ skiej, op. cit.; Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku, opracowały Alodia Kawecka-Gryczowa oraz Krystyna Korotojowa, tom 4, Pomorze, Wrocław—Warszawa—Kraków, Ossoli­ neum 1962 J . Małłek i F. Pepłowski, op. cit., s. XXXII i następne, dotyczące fonetyki, słowotwórstwa, fleksji, składni, słownictwa 3 3 4 6 6 7 8 9 i frazeologii (s. XLIX) oraz samego tłumaczenia — warsztatu językowego, z jakiego korzystał Murzynowski. Tamże, s. XXVI i XXVIII—XXXI Tamże, s. XXIV. Posiadamy w Polsce tylko 4 egzemplarze Nowego Tes­ tamentu Zupełnego, dwa w Warszawie (w tym jeden niekomplet­ ny). Biblioteka Narodowa, Plac Krasińskich, sygn. XVI Qu 6471 i XVI Qu 218 (bez pierwszych kart), mikrofilm 4067. Pozostałe dwa znajdują się w Krakowie w Bibliotekach Uniwersytetu Jagiellońskiego i Czartoryskich. Dzieło wyprzedzające dokonania Jakuba Wujka o 40 lat! pozostawało do 1906 roku uznawane za pracę Jana Seklucjana, protestanta, groźnego inowiercę itd. Stanowiło zaś rezultat zdumiewającej do dziś aktywności twórczej młodego Stanisława Murzynowskiego. Wiedzę tę zawdzięczymy nieprawdopodobnej dociekliwości, ks. I Warmińskiego, autora księgi: Andrzej Samuel i Jan Seklucjan, Poznań 1906 Robert Musil, Trzy kobiety. Przełożyła Walentyna Kwaśniakowa, Czytelnik 1963, s. 58, 92 Żadne ze znanych mi opracowań europejskiej sztuki ludowej (religijnej) nie ujawnia podobnego kultu. Prace najbardziej kompetentnych w tej dziedzinie autorów, Richarda Andree oraz Rudolfa Krissa, Huberta Krissa-Heinricha (Retenbecka), nie dostarczają danych, pozwalających na weryfikację przedstawio­ nego poglądu. Por. Halina Horodyska-Sadowska, „Kobyli"Kościół w Roki­ ciu. Wędrówki dialektologiczne po Mazowszu, „Notatki Płockie", 1968, nr 5, s. 18—19; Artur K. F. Wołosz, Romański kościół p. w. św. Małgorzaty w Rokiciu, „Notatki Płockie", 1989, nr 1, s. 17—24 Mimo ofiarowania przez Stanisława i Zbigniewa Małkows­ kich ponad 70 kg złomu, mosiądzu i srebra, dzwony otrzymały imiona nie ofiarodawców, lecz patronów kościoła w Rokiciu, świętych Piotra i Pawła, oraz (dzwon drugi) Wacława (imię proboszcza, Gałęzy). Usunięto również elementy barokowego i późniejszego wystroju kościoła, ambonę, liczne feretrony oraz dwa boczne ołtarze z XIX-wiecznymi obrazami na płótnie św. Małgorzaty (obraz w ołtarzu północnym) i Przemienienia Pańskiego (obraz w ołtarzu południowym). Pozostał — jako zasłona — w ołtarzu głównym (wschodnim) obraz, przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem, trzymającym różaniec. Eksponowany jest od ok. 10 lat — w jedynym ołtarzu, głównym — obraz-kopia. Matki Boskiej Częstochowskiej! Wypowiedź Józefy Torbickiej, wdowy po kościelnym, ś.p. Kazimierzu. Por. „Katalog Zabytków Sztuki w Polsce", t. XIII, z. 7, Pow. krośnieński, Krosno, Dukla i okolice, opracowanie Ewa Snieżyńska-Stolotowa i Franciszek Stolot, Warszawa 1977, s. 76, il. 231; tamże, t. XI, z. 3. Dawne województwo bydgoskie, Bydgoszcz i okolice, opracowali Tadeusz Chrzanowski i Marian Kornecki, Warszawa 1977, s. 52, il. 127 Mat 14, 30—31 według Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu, Pallottinum Poznań—Warszawa 1980 Przypuszczenie to wspierają, znajdujące się na strychu plebanii w Rokiciu liczne obrazy, które usunięto wkrótce po wojnie z wystroju kościoła. Najbliższe stylistycznie obrazowi Gałęzy jest Przemienienie Pańskie, obraz pochodzący z dawnego, południowego ołtarza rokickiego kościoła. Ostatnią osobą, pamiętającą istnienie w Murzynowie dwor­ ku Murzynowskich (skromnego, dwuizbowego z sienią, par­ terowego, budynku drewnianego) i tym samym, prastarego rodu szlachty polskiej, był niedawno zmarły Henryk Gurdziński (ur. 1905 г.). Swą wiedzę o lokalizacji dworku, a nawet głębokiej, cembrowanej studni, a także owczarni dworskiej (dziś Mazowie­ ckie Obserwatorium Geograficzne WGiSR UW oraz piekarnia Zenona Żuka) zawdzięczał babce, chłopce pańszczyźnianej. Według danych, pochodzących z Akt Osobowych, Archiwum Rokickiego (obecnie Diecezjalnego w Płocku) — Księga urodzin, zaślubin i zgonów, 1758—1783, Murzynowscy opuścili wieś, kiedy przeszła ona na własność dworu w Siecieniu. Od tego momentu postępował nieubłaganie proces zapominania we wsi o dworze, o swych „panach", potomkach rycerzy, Piotrze i Pawle, Ogonach. Evangelia..., capitulum XIII, karta LXVIII, verso i LXIX recto. W nawiasach umieściłem uściślenia, znajdujące się na mar­ ginesach tych kart. 10 11 13 13 14 15 16 17 18 19 2 0 31 2 2 3 3 Fot.: Autor - il. 1, Witalis Wolny - il. 2-4 17 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4e9704f1cd7acf05c6a31048d58549e.pdf 008fc66d80a67328111ab814e3780d08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3715 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3489 Title A name given to the resource Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek OlędzPci WOTA WOSKOWE ZE WSI BRODOWE ŁĄKI I K R Z Y N O W Ł O G A WIELKA* W l i t e r a t u r z e poświęconej polskiej sztuce ludowej — pochodzeniem stwem, kraju tycznego woskowej wywania wej wotywnej. chłopstwo n i e znalazł Polski krajach rzeźbie przez skowych w Zwyczaj kościołach w opracowaniach wotów w o ­ kultury szerszego o m ó w i e n i a m i m o Europy zagadnieniu ofiaro­ ludo­ iż w i n n y c h t e m u poświęcono szereg prac . pie i związku z t y m w y d a j e dać k i l k a okresie informacji czasu np. zwyczaj Zwyczaj znany wotów ofiary jest w o w tym, w jakim zwyczaj ofiarowywania zwłaszcza zasięgu kościołach. wotywnej w swej wotów rzymskich i ludowych i Słowacji w wielu wypadkach z terenem Najtrudniejsze czy rodzaj z których postaci od dawna sil­ katolickimi, Bawarii, Tyrolu i Słowacji . 3 zwyczaju dree więźniów i — j a k twierdzi czym wiąże zwierząt domowych, A. Gennep się p r o b l e m — tego ludzkiej a n i e m d n i a św. L e o n a r d a ; właści­ wszystkiego, bezradności c z y bezsilności. K u l t t e n w y r a ż a się u r o c z y s t y m obchodze­ w t y m d n i u chłopi się w kościele d o ś w i ę t e g o przedstawiają chodzących wanie zwyczaju ofiary modląc m u symbole może obszarze sięgać zwyczaj katolickiego wotywnej chłopstwo o f i a r y niektóre organa hodowane ciała dree ludz­ kiego . 4 j a k i A . Gennepa, mogą R. Andree Zasadniczy i występować przedchrześcijańskie jednak — według A. Gennepa, pewne — germańskie potencjał czy ideologiczny o b u autorów w elementy nia się k u l t u we Francji. romańskie. a j a k też i i n n y c h b a - z postaci czasów hodowlą w Bawarii wprowadzenia stersów czasu jednak w św. L e o n a r d a Mogło kościoła 7 pojawił się rozpowszechnie­ w jego ojczystym w znacznie później, dopiero świętego się zwyczaju . nastąpić tego możliwie pojawienia zwyczaj okresie przez z a r ó w n o R. A n ­ to kultu niż zwierząt, I I I i I V jest omawianego później, d o p i e r o zwyczaju w n i m za­ wiek granicą Najprawdopodobniej miejscowe, * N i n i e j s z e o p r a c o w a n i e j e s t w y n i k i e m badań a u t o ­ ra, p r o w a d z o n y c h n a marginesie i n n y c h prac tereno­ wych Zakładu Etnografii I H K M PAN w latach 1957—1959. Z e b r a n e m a t e r i a ł y znajdują się w a r c h i ­ w u m Zakładu. F. K r c e k , Rozmaitości, „ L u d " , L w ó w 1910, t . V I , s. 394; M . Z n a m i e r o w s k a P r i i f f e r o w a , Muzeum Etno­ graficzne USB w Wilnie i jego przyszłość, ,.Lud". L w ó w 1932, t . X I ( X X X I ) , s. 5; A . Chętnik, Kalenda­ rzyk zwyczajów dorocznych, obrzędów i niektórych wierzeń ludu kurpiowskiego, N o w o g r ó d 1934, s. 9, 2 1 ; St. P o n i a t o w s k i , Etnografia Polski, „Wiedza o Pol­ sce ', t. 5 / I I I , s. 277; K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, K r a k ó w 1934, cz. I I , z. 1, s. 237, 2 4 2 - 2 4 4 , 248; T . S e w e r y n , Staropolska grafika ludowa, War­ s z a w a 1956, s. 1 6 4 - 5 . - R. A n d r e e , Votive und Weichegaben des katholischen Volkes in Sud-Deutschland, B r u n s w i c k 1904; tenże, Einige Bemerkungen uber Votive und Weiche­ gaben, „Corresponderblatt d e r D e u t s c h e n A n t r o p o l o g i s c h e n G e s e l l s c h a f t " , o c t . 1905; A . G e n n e p , Religions Moeurs et Legendes, c h a p . £a:-Votos Bavarois et Tyroliens, P a r i s 1908, s. 9 9 - 1 0 8 ; J . H o r a k , Fricova „pravdiva pisen o tom, jak cert babu vzal", „Ćesky L i d ' ' , 1955 (R. X L I I ) , n r 3, s. 1 2 1 ; J . O k r u c k y , Żelazne figurky, „Umeni a Remesla", 1958, n r 5, s. 194—5; S t . L . K o s t o v , Votivi, „Izvestja n a N a r o d n i j a E t n o g r a f s k i j M u z e j w S o f i j a " , S o f i j a 1922, R. I I . t . 1 - 2 . - Europie znacznie Według występo­ ludowej pod patronat w o t y w n e j . Według Zachodniej zwierzęta w k t ó r e są jednocześnie g ł ó w n ą treścią składanej w oraz znana o k r e s u d a t u j e się n a t y m związanych Wyobrażają gospodarstwie się ksiąg c u d ó w p o ­ odległych oddawania spraw odległą przeważnie analizy bardziej najbardziej one wywodzi z B a w a r i i , że n a t y m t e r e n i e s w y c h pragnień — w p o s t a c i k u t y c h w żelazie w o t ó w . 1 t a k po­ w poszczególnych p u n k t a c h E u r o p y . R. A n ­ twierdzi n a podstawie I I I — I V w . O d tego b o w i e m warty jest współcześnie w obrządku chrześcijańskim l u d o w a f o r ­ patrona tym i funkcja z Bawarii, j e d n a k do ustalenia jest n i e miejsce ideologii, nie w wotów d o b n a , że n i e sposób zaprzeczyć słuszności t e g o t w i e r ­ N a t e r e n a c h t y c h łączy się o n z k u l t e m św. L e o n a r d a , wie adaptowało d o m a o f i a r y w o t y w n e j , lecz m o m e n t p o j a w i e n i a się t e g o ludowej w i e l u k r a j a c h E u r o p y . Szczególnie n i e w i ą ż e się o n z o b s z a r a m i z t e n ze świata a n ­ i częściowo t y l k o zmieniając obrzędowości''. W a r t o dodać, ż e r o d z a j Tyrolu się c e l o w e , a b y n a w s t ę ­ występował p r z e z chłopstwo a swej s w y m w i ą ż e się z chrześcijań­ które zapożyczyło dzenia 2 W I daczy n i e w s p o m i n a się o s p o t y k a n e j w niektórych p u n k t a c h VI—VII przez w kraju, wieku, okresie zakon cy­ ok. V I I I — X w . . я s. 15—22; E . S t e m p l i n g e r , Antiker Aberglaube in modernen Ausstrachlungen, Leipzig 1922, s. 70, 9 3 ; A . J o h , Sitte, Brauch und Volksglaube in deutschen Westbohmen, R e i c h e n b e r g 1924, s. 293; N . T a r c h i a n i , A . T e s i o , Voto, „Enciclopedia I t a l i a n a " , R o m a 1937/45, t. X X X V , s. 6 0 1 - 6 0 3 ; C. T r a j a n o v i c , Glavni srpski zertveni obiczaji, „Srpski Etnografski Zbornik", t. X V I I , s. 209. A . G e n n e p , o p . c i t . , s. 1.01; J . O k r u c k y , o p . c i t . , s. 194; T . S e w e r y n , Czechosłowacka sztuka ludowa, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a ' , 1949, n r 3 - 4 , s. 96. A . G e n n e p , o p . c i t . , s. 106: R. A n d r e e , o p . c i t . , s. 6, 3 4 ; J . O k r u c k y , o p . c i t . , s. 195. :1 4 W e d ł u g N . T a r c h i a n i , A . T e s i o ( o p . c i t . , s. 602) chrześcijaństwo z a p o ż y c z y ł o z w y c z a j o f i a r y w o t y w n e j od j u d a i z m u . M a o t y m ś w i a d c z y ć s z e r e g w z m i a n e k w B i b l i i n a t e m a t o f i a r y w o t y w n e j . P o r . Biblia to jest księgi Starego i Nowego Testamentu, tłum. z łac. J . W u j e k , L i p s k 1898, G e n e s i s X X V I I , 9 - 1 0 , 20, 2 5 - 2 9 , X X V I I I , 20-22. T h . H o m o l l e , Donarium, Dictionnaire des Antiąuites grecąues et romaines, P a r i s 1892, t . I I , p . 1, s. 362—382; S. E i t r e m , Opferritus und Voropfer der Griechen und Romer, K r i s t i a n i a 1915, s. 72. 5 e A . G e n n e p , o p . c i t , s. 102; R. A n d r e e , s. 39. A . G e n n e p . o p . c i t . , s. 102—3. 7 s op. cit.. ��Na podstawie przytoczonych prac określenie p o j a w i e n i a się w kościele k a t o l i c k i m E u r o p y niej rytuału ofiary wotywnej pozostaje czasu więc torium Polski, z uwagi napotyka n a mniejszą jeszcze większe popularność czaju wśród polskiego trudności omawianego danych, i to zarówno ze źródeł chłopstwo obrzędowości kościoła ofiarowywania jednak powiedzieć, początkowym by dokonywania tyk związanych działalności raczej zakonu przez z chłopstwo hodowlą XIV—XV w., w z tym pewnym wyraźne bydła. okresie rozwojem Mogło się i chłopskiej Sprzyjało temu zwyczaju, samego zwyczaju do nych, z dawien polskie, które to konkretne, nie omawiany w Polsce i 9 w w gospodarki oko­ miał za­ nierogacizny, podobieństwo przy wzmożonej o XVI żadnej w. tego to istnieją wątpliwości w tym stulecia już dane, okresie składanie było zjawiskiem powszechnym. wykonywane ze zasadniczych szlachetnych metali lerię i k u p c ó w , d r u g i e — p r z e z „ b i e d n y c h " , głównie przez magna- najpraw­ chłopstwo . l 0 l u d z i „ b o g a t y c h " i „ b i e d n y c h " różniły się n i e t y l k o p o d w z g l ę d e m materiału, z k t ó r e g o b y ł y nane. N a p e w n o dotyczyły o n e zupełnie spraw, t a k odmiennych j a k najistotniejsze wyko­ W a c ł a w z P o t o k a P o t o c k i , Ogród fraszek, wyda­ n i e zupełne A . B r u c k n e r a , L w ó w 1907, t . I I , s. 375. „Argument na l u t r y Słuchaj l u t r z e , coś w s z y s t k o d o kościoła k r z y w o , G d y c z e k a w żalu, w s t r a c h u i w c h o r o b i e c k l i w o . Ż e w i e s z a n a ołtarzu o b i e c a n e w o t a , U b o g i z w o s k u , b o g a c z ze s r e b r a , ze złota, T y zowiesz zabobonem." "> J w . P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć zbiór w o t ó w s r e b r n y c h z X V I I / X V I I I w . w k a p l i c y M a t k i Boskiej Bolesnej kościoła W s z y s t k i c h Ś w i ę t y c h w C h e ł m i e n a d Wisłą. W M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w e Wrocławiu znaj­ dują się o k a z y w o t ó w żelaznych. N i e s t e t y , b r a k j e s t bliższych d a n y c h dotyczących i c h p o c h o d z e n i a . Nie 9 1 1 1 2 kłopotami, i złote srebr­ dwa rodzaje były symbolami, i Wreszcie dotyczące były zdrowia ludzkiego zasadniczo nie były można inny jako symbolicz­ samych przez ofiarodawców. te których samych religijnego. zapominać, wykonywane wota Różniła stosunek kultu rolę Woskowe przeważnie do tej f o r m y się chłopa. najczęściej l u b przebłagalne. ników, n a t o m i a s t w o t a w o s k o w e łem pod t y m wiązały pracy spełniały krąg życio­ wotów odmienna skala potrzeb, ofiarodawców srebrne były Najczęściej dziękczynnych. upraszające ofiary wąski powodzeniem towarzyszącymi wota, ofiar „bogatych" poza zupełnie osobistego, składane i Inne chłopstwa. powodzenia ludzi one osobistym ne że wota złote zawodowych złot­ były wyłącznie dzie­ Różnica autorstwa tych w o t ó w n a d a w a ł a i m określone piętno f o r m a l n e , które ustalało dowej i c h przynależność artystyczną do s z t u k i l u ­ l u b profesjonalnej. Wszystko to razem przemawia za istnieniem już w połowie X V I w., a może n a w e t i wcześniej, w o s k o ­ rzeźby w o t y w n e j , posiadającej formalne sztuki Brak jest wartości treściowe ludowej. jakichkolwiek danych potwierdzających w y s t ę p o w a n i e w t y m czasie, a także i w o k r e s i e na terenie z kutego żelaza . sowanym tworzywem łatwiej dostępny że wota Polski wotów Prawdopodobnie 12 do niż obróbce s p e c j a l n y c h woskowe powszechnie wyrobu żelazo i wotów był sto­ wosk, nie wymagający umiejętności . ,я znane póź­ wykonywanych były na przy Warto zaznaczyć, terenie Słowacji, B a w a r i i i T y r o l u . J e d n a k zostały o n e w t y c h k r a j a c h (w m n i e j s z y m l u b większym stopniu, a niekiedy kowicie) trwałe zastąpione i w przez wota t a k j a k woskowe apotropeiczne. polskiej To, że żelazne, posiadające podobny kulturze ludowej, fakt stanowi właściwości nie zaistniał jeszcze j e j odrębności, znajdujących źródło w środków ubóstwie i ogólnej cał­ bardziej z w i e l u przejawów jeden swe ograniczoności potrzeb. odmiennych pragnienia z zdrowiem. wota niejszym, składane p r z e z „ b o g a t y c h " , z a p e w n e szlachtę, Wota niektórych całe z e s t a w y pragnień wykraczały chłopstwa tym zaczy­ rolę. występował połowie w prawdopodobnie (złota i s r e b r a ) i w o t a w o s k o w e . P i e r w s z e z n i c h b y ł y dopodobniej ze symbolicznych i O b o w i ą z y w a ł y w t y m czasie w o t a d w ó c h wota czy wej chodzi kościołach rodzajów: i stałymi chłopstwo ulegające że się s y ­ przez ogół ó w c z e s n e g o społeczeństwa k a t o l i c k i e g o w o ­ tów ze rekreacyj­ praktyki zwyczaj na­ charakter nie względem praktyk katolicyzmu jeśli prak­ wiążącym który duże nały p o w o l i tracić swoją p i e r w o t n ą Natomiast był związanych wym u p r a w i a n y c h przez rozmaitych dawna czasie e k s p a n s j i również potrze­ sprzyjająca p e w n i ć pełną pomyślność h o d o w l i bydła, drobiu. Pol­ to polepszenia chłopstwa się znacz­ religijnych h o d o w l a n o - r o l n e j . Była to n a p e w n o d l a przyjęcia w przypuszczać, że społeczno-ekonomicznej liczność przez ten pojawił n i e później, k i e d y p o w s t a ł y b a r d z i e j tuacji wotów z a k o n u cystersów; t r u d n o czy zwyczaj okresie X I I w. Należy stąpić w katolic­ nastąpiło p r a w d o p o d o b n i e — t a k j a k w B a ­ — za p o ś r e d n i c t w e m sce, w że spraw skąpych pisanych, j a k i ba­ jaki Najczęściej Srebrne do kiego w Polsce z w y c z a j u się lić, terenowych. Wprowadzenie w do dzisiaj n y c h w o t ó w , pochodzących m n i e j w i ę c e j z t e g o o k r e ­ zwy­ l u d u , niż w ś r ó d chłopstwa B a ­ w a r i i c z y S ł o w a c j i , a jednocześnie z p o w o d u warii przetrwały su i dzięki t e m u m o ż e m y s t o s u n k o w o dokładnie u s t a ­ Rozstrzygnięcie tego p r o b l e m u , j e ż e l i c h o d z i o t e r y ­ jest kościołach sprawą otwartą. dań t y c h d w ó c h różnych l u d z k i c h ś w i a t ó w . W Zachod­ Już w w X V I w . idea Europie, a również ofiary i w wotywnej Polsce, spotkała z ostrą się krytyką j e s t j e d n a k w y k l u c z o n e , że n a Śląsku z n a n e b y ł y t e g o r o d z a j u w o t a i że w s p o m n i a n e e k s p o n a t y m u z e a l n e pochodzą w ł a ś n i e z t e g o t e r e n u . S t o s o w a n i e d o w y r o b u w o t ó w p r z e z chłopstwo w y ł ą c z n i e w o s k u w i ą z a ć się m o g ł o z p r z e k o n a n i a m i o j e g o s p e c j a l n y c h właściwościach. W wierzeniach ludowych panuje bowiem powszechnie pogląd, że w o s k , szczególnie pochodzący ze s k a p i n i n i e d o p a ł k ó w świec kościelnych, p o s i a d a właściwości a p o t r o p e i c z n e . T y m s a m y m zaś w o t u m w y k o n a n e z t e g o r o d z a j u t w o r z y w a n a b i e r a szczególnej m o c y . W a r t o p r z y t y m dodać, że b a r d z o p o d o b n e pioglądy n a właściwości w o s k u występują w l i t u r g i i kościelnej. P o r . P o d r ę c z ­ na Encyklopedia Kościelna, Warszawa, L u b l i n , Łódź 1916, s. 4 3 - 4 4 . 13 �reformacji '. Prawdopodobnie 1 pod wpływem teczność składania licznych ofiar zamierania wotów upraszających), archaicznego wości, że t o w a r z y s z y ł o ze s t r o n y k l e r u . ideologiczne, ścijaństwa i jest, bierające rozpoczął tę obrządku. N i e u l e g a wątpli­ że wota formę wota istnienie w n i m nie tylko kultu religijnego, możnowładców, fundacji miały ołtarzy, zapewniały kościele dla kleru były wielkie posiadały dla niezbyt chłopstwo w nawet znaczenie. — przez znakiem swe dozna­ one miejsce okolicy, a t y m samym licznych wiernych pod­ wielu wania kościołach wotów, pienie wotów je służba zamożnych danina wosku, na każdego sposobem: powstałe wyrabiała w t e n spo­ przestały spełniać rolę o f i a r y w o s k o w e j ofiary jaja) pieniężne między Zmiany dokonane ofiary wotywnej rze samych ców l u b żywnościowe kościołem a wiernymi w ogólnym osób wych zaś służby kuratela parafii figur potrzeby mogła silniej wiernych, nowej wstrzymało pularności ilości twór­ kościelnej wpły­ formy niż wotów. Bezpo­ przedtem do wosko­ kształtować tradycyjnego tematy. postaci jednak w uprawiania n a d produkcją wprowadzając symboli nowe Nadanie systemie Ograniczenie spośród nęło z a p e w n e n a u j e d n o l i c e n i e średnia na . odbiły się bezpośrednio n a c h a r a k t e ­ rzeźb-wotów. do k i l k u na wymiany (najczęściej 16 le­ zostało z a ­ ofierze procesu środowisku wotywnej zmniejszania chłopskim. W nie po­ się j e j ciągu po­ całego roku podczas w i e k u X V I I I następował stały p r o c e s z a m i e r a n i a tego liczne kościoły zwyczaju. w i e j s k i e posiadały z a p e w n i o n ą stałą dostawę potrzeb­ ku uroczystości kościołowi przekazywana przez s a m y c h ofiarodawców uproszczonym ofiarowy­ kłopotliwe p o t r z e b y kościoła. Stały się one p r z e d m i o t e m szczegól­ wiejskich parafii. przeprowadzoną sposobu n a t y m , że kościelna. O c z y w i ś c i e sób w o t a zestawu i n n e znaczenie, modyfikację polegającą stąpione b a r d z i e j przy­ czy uroczystości. woskowe Była t o s w e g o r o d z a j u przez także, niekiedy widomym m u uczestnictwo wszelkich ważne chrze­ lecz łask i d o k o n a n y c h cudów. Czyniły Wota przesłanki kaplic s r e b r n e , złote, w o s k o w e k u l t o w e s ł y n n y m w najbliższej nie przeciwdziałanie w s z y s t k i m , przesłanki m a t e r i a l n e . W i a ­ Wszelkie czas symbo­ proces mu aktywne formę sku­ się Kierowały całych kościołów, nych jako uznające za zgodną z założeniami a może p r z e d e domo (szczególnie T y l k o z t y m f a k t e m należy w i ą z a ć wystą­ pień r e f o r m a c k i c h o r a z budzącej się n i e w i a r y w o d p u s t o w y c h . Dzięki niej nego materiału d o własnej p r o d u k c j i świec Należy dodać, że systematyczne ofiarodawców wosku ich należało lepieniem wych. Szczególnie nych, którzy na wota do nie zajmowali oraz było się wotywnej, dosyć się kłopotli­ dla tych hodowlą wier­ pszczół, Prawdopodob­ d u ż y m s t o p n i u z t y c h p o w o d ó w — niezależnie lecz Do jakiego przez zajmowanie a więc n i e p o s i a d a l i własnego w o s k u . nie w . zdobywanie czynności absorbujące lr> Wprawdzie zdarzały n i e zmieniły li obecnej wych — niech świadczą przeprowadzonych Poszukiwania objęły miejsc, stosunkowo północną rozległy część P o d l a s i a , wotów — w stopniowe dzisiaj w kościele w o s k o w y c h środowisku zmniejszanie się popularności chłopskim tego zwyczaju. A . G e n n e p , o p . c i t , s. 102; N . T a r c h i a n i , A . Tesio, op. c i t , s. 603; W a c ł a w z P o t o k a P o t o c k i , o p . c i t . , s. 375. W g Wojciecha Gąsiorka ( u r . w 1876 r . z a m . w Dębnie, p o w . N o w y T a r g ) , w sąsiedniej w s i H a r k l o ­ w e j , za j e g o młodości w y s t ę p o w a ł z w y c z a j ofiarowy­ w a n i a w kościele w o t ó w w o s k o w y c h przedstawiają­ c y c h o w c e . W o t a t e p r z e t a p i a n o w kościele w H a r k l o ­ w e j n a świece. W g S t . F i s c h e r a , d y r . M u z e u m w B o c h ­ n i — a n a l o g i c z n y z w y c z a j z n a n y był w e w s i K ą k o lówka, p o w . B o c h n i a . P o n a d t o w g K . W o l s k i e g o , d y r . M u z e u m w Przemyślu, zwyczaj ofiarowywania wo­ t ó w z n a n y był p o d tą postacią w D y n o w i e , p o w . Brzozów, d o o k . 1900 r . ( K . W o l s k i d a n e t e o p i e r a na i n f o r m a c j i uzyskanej od wieloletniego proboszcza p a r a f i i d y n o w s k i e j , k s . кап. M . B a r a . ) P o z a t y m . w g K. Wolskiego, w a r c h i w u m diecezjalnym w Prze­ myślu znajdują się X V I I I - w i e c z n e księgi kościelne z S a r z y n y , p o w . Leżajsk, o r a z z j e d n e j p a r a f i i w L u b a c z o w s k i e m . W księgach t y c h n o t o w a n e są ilości p r z e t a p i a n y c h p r z e z administrację kościelną w o t ó w n a świece. u 15 Z d a r z a ł y się r ó w n i e ż p a r a f i e , które n i e w y k o r z y ­ stywały wotów jako surowca do w y r o b u świec. W t y c h parafiach ofiarowane przez w i e r n y c h w o t a z a w i e s z a n o w kościele n a r a m a c h o b r a z ó w . T a k i z w y c z a j jeszcze d o n i e d a w n a w y s t ę p o w a ł n p . w koś­ ciele B ł o g o s ł a w i o n e j S a l o m e i w S k a l e koło O j c o w a . O tej formie wykorzystywania wotów wspomina rów­ nież W . P o t o c k i w c y t o w a n e j fraszce. 6 dwóch są: B r o d o w e 18 parafiach zwyczaju Łąki w gdzie zwyczaju w zwyczaju ogólnego ofiary stanu . , 7 c z a j u przestało być z j a w i s k i e m p o w s z e c h n y m północne p a r t i e M a z o w s z a składania one stopnia występowanie omawianego o d s a m y c h przekonań w i e r z ą c y c h co d o pożyteczności następowało się jeszcze n a począt­ X I X w. wypadki reaktywowania wyniki tereno­ ostatnich dwóch latach. zwyczaj obszar, ten a część przetrwał, mianowicie: Warmii oraz . W w y n i k u badań — t y l k o zanotowano ofiary w chwi­ badań Mazury, 18 zwy­ wotywnej. występowanie Tymi do parafiami w p o w . Ostrołęka ( z a c h o d n i a część A . Chętnik, op. c i t . , s. 9, 2 1 . P r z y k ł a d e m może być p a r a f i a B r o d o w e Łąki na K u r p i a c h , w której r e a k t y w o w a n o z w y c z a j p r a w ­ d o p o d o b n i e o k . poł. X I X w . „[...] t o p o w s t a ł o w p r o ­ w a d z o n e [ o f i a r o w y w a n i e w o t ó w w m i e j s c o w y m koś­ c i e l e ] n a taką pamiątkę, że się bydło n i e chciało p r o ­ wadzić, i t a k n i e w i e d z i e l i co zrobić, i t a k się d o ­ myślili, ż e b y zrobić d o kościoła t o k r o w ę , t o k o n i a , t o świnię, i t a k j e s t i p o d r u g i e , że mała p a r a f i a , to co zapłatę za t e z w i e r z ą t k a zbierzą t o n a u t r z y ­ m a n i e księdza [...]". ( F r a g m e n t l i s t u „ b r a s t e w n e g o " z B r o d o w y c h Łąk, J . Cichego, do autora). 1 7 N a o b s z a r z e K u r p i ó w p r z e b a d a n e zostały w s z y s t ­ k i e p a r a f i e . N a pozostałych t e r e n a c h b a d a n i a objęły j e d y n i e p a r a f i e , które w m i e j s c o w e j t r a d y c j i słyną z kultywowania dawnych zwyczajów kościelnych. W w y n i k u t y c h badań s t w i e r d z o n o p o n a d t o : 1) w y s t ę ­ powanie omawianego zwyczaju w Baranowie, pow. M a k ó w M a z . d o o k . 1914 r . o r a z 2) w y s t ę p o w a n i e jeszcze d o d z i s i a j w w i e l u p a r a f i a c h z w y c z a j ó w o f i a r ­ n y c h , n i e k i e d y b a r d z o zbliżonych w s w y m o g ó l n y m c h a r a k t e r z e d o z w y c z a j u o f i a r o w y w a n i a w o t ó w . Są t o z w y c z a j e o f i a r o w y w a n i a w kościołach w d n i u Św. R o c h a , p a t r o n a bydła, r o z m a i t y c h p r o d u k t ó w ż y w ­ nościowych ( j a j , masła, mięsa, i t p . ) , o b c h o d z e n i e t r z y ­ k r o t n e ołtarza ze świecą ofiarną i t d . W s z y s t k o t o świadczyłoby o możliwości bardziej powszechnego w y s t ę p o w a n i a niegdyś n a t y m o b s z a r z e zwyczaju ofiary wotywnej. 1 8 �Kurpiowszczyzny) na północny i odległa o kilkadziesiąt zachód, w Przasnyskiem, kilometrów Krzynowłoga Wielka. Ludność t y c h p a r a f i i t o w B r o d o w y c h Ł ą k a c h K u r ­ pie — chłopi zamieszkujący dawną Królewszczyznę, w K r z y n o w ł o d z e zaś — była służba f o l w a r c z n a , chłopi pańszczyźniani szlachty oraz zaściankowej. Obecnie m a ł o - i średniorolnymi poza zajęciami Tereny, parafia w tak obrębie których jak względem Nieurodzajna są się i rozmaitymi trady­ znajdują zacofanych gospodarczym gleba, ośrodków drudzy trudniącymi się krzynowłodzka, do najbardziej pod miast, bydła i dawni drobnej wiejskimi. brodowska wątpienia jedni gospodarzami r o l n i c t w e m hodowlą cyjnymi potomkowie położenie części jak i z dala przemysłowych zarówno należą bez kraju — społecznym. od większych i ważniejszych szla­ k ó w k o m u n i k a c y j n y c h — okoliczności t e n i e sprzyjają ogólnemu r o z w o j o w i t y c h o k o l i c . W y d a j e się. że ne w t e j części P o l s k i w a r u n k i bez wpływu na archaicznego w kościele Brodowe kowo zachowanie zwyczaju, bytowe się jakim woskowych trud­ n i e pozostały właśnie jest tutaj tak ofiarowywanie wotów. Łąki należą d o p a r a f i i p o w s t a ł y c h s t o s u n ­ późno. Kościół w t e j w s i został założony do­ p i e r o n a początku X I X w . . N a t o m i a s t d r u g a p a r a f i a ,9 j e s t o w i e l e starsza. W K r z y n o w ł o d z e W i e l k i e j był erygowany Kościoły pod już w XIII brodowski wezwaniem krzynowłodzki Przemienienia w Krzynowłodze w osobie św. i kościół w . -° Wielkiej posiada Walentego. W znajdują Pańskiego. patrona miejscowościach główne święto p a r a f i a l n e — o d p u s t — obchodzone 6 sierpnia, w Krzynowłodze dzień dodatkowo lentego. Uroczyste gu roku, Przemienienia p o d c z a s których rowywania Wielkiej nych formie. 1 się go nie, wych obydwu W się z w y c z a j cią­ ofia­ Łąkach j a k i Krzynowłodze zwyczaj W nie obydwu Sposób Krzynowłodze, w znacznie Łąkach nej l i c z b i e obchodzi przetrwał nie jest starszej ceremoniałem, mniejszym zaangażowaniu w swej miejscowościach do odprawiania kościołach z większym przy są j e d y n y m i w piętno p r z y s t o s o w a n i a warunków - . kowy. w aktu mimo po­ zmienio­ ofiar­ to jedna­ parafii, dokonuje bardziej jednak niż archaicz­ w Brodo­ wiernych i mniej licz­ uczestników. W miejscu dzisiejszych B r o d o w y c h Łąk w X V I w . została założona n i e w i e l k a osada r u d n i c z a . D o p i e r o zaś w poł. X V I I w . powstała t u t a j wieś. P o r . F r . P i a ś c i k , Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa 1939, s. 24, 26—27. Jeżeli c h o d z i o datę założenia koś­ cioła w t e j w s i , b r a k j e s t bliższych d a n y c h . N a j p r a w ­ d o p o d o b n i e j e r y g o w a n o kościół w B r o d o w y c h Ł ą k a c h p o u p ł y w i e p e w n e g o czasu o d c h w i l i k i e d y stały się wsią. M o g ł o t o nastąpić d o p i e r o w X V I I I w . , w z g l ę d ­ nie nieco później, w p i e r w s z y c h l a t a c h X I X w., j e d ­ n a k n i e później aniżeli w 1826 r . W t y m b o w i e m czasie w B r o d o w y c h Ł ą k a c h n a p e w n o był już k o ś ­ ciół. P o r . M a p a Jeneralna Województwa Płockiego, J u l i u s z a C o l b e r g a . 1826. 19 I N a odpust w B r o d o w y c h Łąkach przybywają tłumnie, p o p o k o n a n i u n i e r a z kilkudziesięciu trów niedostępnych piaszczystych p i o w s k i e j n i e witają (tak j a k to b y w a dróg. W e ludzie kilome­ wsi kur­ przybyłych w świątecznym dniu na odpustach w innych okolicach) k a r u z e l e z muzyką, s t r z e l n i c e czy w i e l k i e l o t e r i e f a n ­ omawiany siada o n wyraźne nego w a wotów. Zarówno w B r o d o w y c h pierwotnej jest Pańskiego, 14 l u t e g o , w dzień św. W a ­ d n i odpustowe przygotowane do obniesienia Łąki. pow. Ostrołęka. Odpust Pańskiego. Kościół ponadto obu się 11. 5. Wybrane wota wokół ołtarza. Brodowe w dniu Przemienienia towe. Z nieodzownych atrakcji odpustowych można w B r o d o w y c h Ł ą k a c h spotkać: j e d y n i e n i e w i e l k i e k r a ­ my z dewocjonaliami dzeniem Tłumy nie tyle potrzeba, ludzi chęć ność sprowadza ucieczki którą n a w e t tu a t r a k c j i pust w i z a b a w k a m i oraz stragany z j e ­ i napojami. n a uroczystość od codziennych skromny program o d p u s t o w y c h jest w Brodowych przede Łąkach wszystkim się p o z a k r ę g i e m ile istniejących s t a n i e zaspokoić. O d ­ zawdzięcza właściwościom zwykłych brodowska kłopotów, atrakcji swą popular­ znajdującym o d p u s t o w y c h . Są Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, ha­ sło Krzynowłoga Wielka, t. I V , W a r s z a w a 1883, s. 796. „Tutejsza p a r a f i a e r y g o w a n a była 1230 r . p r z e z K o n ­ r a d a k s . m a z o w i e c k i e g o [...] P a r a f i a n i e przeważnie szlachta, t. zw. «ciemne mazury^. W o b y d w u p a r a f i a c h w o t a w y r a b i a n e są p r z e z służbę kościelną. P o n a d t o n i e o b w i e s z a się nimi obrazów, a n i też n i e służą j a k o s u r o w i e c d o p r o d u k ­ c j i świec. K i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u o m a w i a n y z w y c z a j mógł j e d n a k w y s t ę p o w a ć w t y c h m i e j s c a c h w s w e j p i e r w o t n e j , n i e z m i e n i o n e j p o d w p ł y w e m czasu f o r ­ m i e . P o r . A . Chętnik, op. c i t . . s. 9. 2 1 ; St. P o n i a l o w s k i , op. c i t . , s. 277. 20 21 �n i m i bez w ą t p i e n i a z a b i e g i ną. w Sprowadza głównej do mierze z w i ą z a n e z ofiarą Brodowych i c h głęboki Łąk wotyw­ rzesze praktycyzm ludzi życiowy, same wota. i tutaj, byłyby kościele b r o d o w s k i m , uczestnicząc w wotywnej sprawy, „załatwić" najważniejsze n a które n i e mają mogą s a m i żadnego Przebieg rządek ofiary wotywnej odprawianych w Odbywa się ona określony cały dla nich wpływu. jest przez p o ­ kościele m s z y przez ofierze i dzień nabożeństw. odpustowy, ołtarza przez księdza z ofiarowywaniem wszelkie czynności w o t ó w zostają przer­ akt ofiarowywania 0 świtaniu p r z y g o t o w a n i e cjalnego nieopodal ustawiają przez „brastewnych" go ogrodzenia, prowadzących naręcze n a dziedzińcu w cieniu 2 2 wypełnioną świec po na spe­ wprost jest bierają wota. W kunia, w tutejszych gospodarstwach. Znajdują wyobrażenia bardzo jęci swoją straganie rolą, g o r ą c z k o w o porządkują wota i świece. W pośpiesznie powiedzialne między funkcje: ostatniej siebie rozłożone n a chwili mniej i przyjmującego prze­ rozdzie­ bardziej od ludzi niech W pliwie i gromadzić dokładnie Niektórzy się p r z y do wyszukują rozwiązują nowych toreb za ś w i e c e i w y b r a n e Wierni już składając potrzebne węzełki im świece. odpustowych, żeby zapłacić góry opłaty, tzw. w t e n sposób okres dokonywania płacą aktu za wypożyczenie ofiarowywania w kościele. O c z y w i ś c i e z g ó r y u s t a l o n a wysokość „ofiar" „brastewnym" przy i utrzymanie gwarantuje uzyskanie Trzeba jeszcze dodać, wyższe o d cen wotów. porządku właściwego że ceny ułatwia straganie wynagrodzenia. świec „Brastewni" ich na są znacznie różnicując biorą p o d u w a g ę n i e w i ę k s z y w k ł a d p r a c y z w y k o n a n i e m w o t ó w czy też i c h duże wartości tyczne, jakie lecz przede posiadają Istniejąca że w i e l u wszystkim wartości ceny związany este­ więc się n a „złożenie ofiary" powodem, t y l k o za „Brastewny" — nazwa miejscowa, prawdopodob­ nie pochodna od „bratstwo", „brastwo". (W słowni­ kach Lindego i Karłowicza b r a k objaśnień tego słowa.) Wszystkie rodzaje wotów, występujących t a k w j e d n e j j a k i w d r u g i e j p a r a f i i , n a z y w a n e są p r z e z w i e r n y c h „ o f i a r a m i " . P o n a d t o K u r p i e nazywają w o t a „ o s i a r a m i " l u b „sigurkami w o s k o w y m i " . 2 2 2 3 8 wosku?", Pan „...coście także Bóg cizioka. taka i wysłucha, scera..." . 2A rękach w o t a . N i e k t ó r z y wokół świec. W je przed starają Nowoprzybyli drodze się u m o ­ z a k r y s t i i zapalają sobą w c h o d z ą trzymających świece do p r e z b i t e r i u m . się w o l n o wota dołączają dali. „brastewnego": tak was m o d l i t w a będzie chuda, ni za ołtarzem. P a n u j e ciche uwagi: się i do zwarty skwierczące tutaj „...uważajcie, ścisk. Słyszy uważajcie...", się, b o n i e p o p r y s k a c i e . . . " . Ludzie się „nie obchodzą ołtarz t r z y k r o t n i e . ołtarzu znajduje Zwieńczają gałązek jodły. Po zwracając się go obraz Przemienienia girlandy wyjściu twarze świeżego zza w ołtarza jego Pań­ widłaku ludzie kierunku. klę­ Świece i w o t a , u n i e s i o n e n i e c o d o góry, trzymają p r z e d Ucyń, P a n i e łowa...", Jezu, zeby m o j a „...o, z e b y „...ucyń, P a n i e , mój kuń zeby p a r c h y Modlitwy są zwracają c i , którzy którzy innej 0 przetrwanie ty proszą w trzymają czystości się ze swymi przynieśli o zdrowiu 25 żeby nóg C i , którzy obeszli np. kobie­ Wreszcie się o j e ­ dziewczyn­ towarzyszących ż e b y i m już więcej wychowywać im . Szept m o d l i t w miesza 1 „kuruny proszą modlą cierpień Boga, dzi. zięcej mój, t a k Starsze chłopca, a n i e pozwolił szurgotem mojego — dolegliwościami. wotum-dziecko, zmniejszenie dzieci, wota do wesela. nie się w Panie Dziewczęta p o r o d o w i , proszą w r e s z c i e odbierał ochwatu...'', J e z u , co b y m miał treści. go n a r o d z i n y , o n a r o d z i n y ki, miał miłuję, sobą. n i e była j a ­ upraszam...". tych, cierniowe", nie j e k Ciebie przenienienia krowa n i e t r z y m a l i się d o b y t k u . . . " , „...spraw, P a n i e z różnica c e n j e s t b e z p o ś r e d n i m decyduje idźcie, ludzi pchajcie użytkowe, świece. ta krowa obcho­ „ o f i a r y " , n i e kupują n a własność w o t ó w i świec, l e c z tylko n i śmie...", „... d a j c i e żałować przychówku..." określone udaje wąskie cier­ się­ wy­ ludzi W wota. z pieniędzmi, cierpliwie dzących ołtarz. J e d n i p r z y d r u g i c h w c h o d z ą w skiego. straganie j a k n a d nią, coraz n i e każdemu ciszy, dookoła ołtarza, p r z e s u w a od­ wota. z je korowód kają zaczynają w trzymając i skrzyni z wotami. Nachyleni się O d s t r a g a n u udają się l u d z i e d o z a k r y s t i i . W i Ludzie — ludzie wokoło dajcie to już, układają niądze, pilnującego porządku o r a z donoszącego ś w i e c e najbliżej które cierpień, zwiększającym krowę...", „...cemu tylko wasa pie­ wota. wotów, doznanych t o n i e s i n i a ! " Słychać przejście dzieci. Przed p r z y b y c i e m l u d z i „brastewni", wyraźnie gają i „...idźcie cować się też w ś r ó d n i c h s p e c j a l n e krążki, gałki o r a z , rzadko, przecie i wota­ W panującym „...brastewny, i wyrobu) zwierząt wszystkich najważniejsza ścisku składają woskowymi opłacają i c h n i e stać. się docisnąć d o s k r z y n i z w o t a m i . stole brzegi tych symbolami potrzeb. potrzeb (własnego są t o p r a w i e w y ł ą c z n i e p r z e d s t a w i e n i a hodowanych lają już że niektórzy b a r d z i e j tłoku p r z y s t r a g a n i e , myśląc, która z l i c z n y c h kościelnym, drzewa, do z a k r y s t i i . N a grubych, ciemnych 1 skrzynię ; rozpoczyna s t r a g a n u . S t r a g a n składa się ze stołu i ł a w y . „Brastewni" drzwi wotów rękami właściwymi musieliście Złożony 2 3 pełnymi niepowodzeń, związane niezwłocznie wane. mi z od w c z e s n e g o r a n a aż d o w i e c z o r a , a l e n a czas c e l e b r a c j i się n a w e t , K a ż d y j e d n a k p r a g n ą ł b y odejść o d s t r a g a n u ze świecą ogarniające i c h przeświadczenie, że t y l k o w t y m d n i u , w Zdarza t y l k o j e d n o w o t u m , ponieważ n a więcej się ze s k w i e r c z e n i e m przesuwającego wypowiedzieli t r z y k r o t n i e ołtarz, już się świec, korowodu l u ­ swoje opuszczają pragnienia kościół. Na Trudne warunki, w jakich notowane były wszystkie z p o d a n y c h w y p o w i e d z i , nie pozwoliły na uzyskanie danych o samych ich autorach. N a p o d s t a w i e wiadomości u z y s k a n y c h o d „bra­ stewnego" J . Cichego, z a m . w e w s i K o p a c z y s k a n i e ­ opodal B r o d o w y c h Łąk, oraz J . B o r k o w s k i e g o (ko­ wala) i Fr. Piórkowskiego (muzykanta) z Brodo­ w y c h Łąk. 2 4 2 5 �i; II. 6. Wotum — „koń". Krzynowłoga Wielka, pow. Przasnysz. 11. 7. Wota — „konie". Wyk. ok. 1950 r. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. II. 8. Wotum — „koń". Krzynowłoga Wielka. �Tl. 9. Wota — „koń" i „źrebak". 11. 10. Wotum — „koń". Wyk. ok. 1955 г. II. 11. Wotum — „koń". Wyk. ok. 1950 r. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. zakończenie udają nych", oddać żeby zostają przerwane bożeństwa. Będą zapadnie pracę się jeszcze d o s t r a g a n u na świece i w o t a . na czas dziedzińcu ..brastewnych''. wota trwania one p o w t a r z a n e Wtedy ofiarne pierwszego aż d o c h w i l i zmierzch na­ kiedy uniemożliwiający „brastewni" do z a k r y s t i i , gdzie p r z e c h o w u j e się je jest wych w dwóch zwyczaj tego z w y c z a j u wyraźnie w dają się z a u w a ż y ć dniu św. najbliższe włodzkiego niczym odpustowy oczekiwany stoją stragany, stowiczów. ni, brak Jedynie zdradzających otoczenie kościoła nie przypomina, przez też j e s t cały ludzi krzynoto dzień rok. Nigdzie gwarnego za kościołem przybycie że j e s t tłumu sąsiednich nic odpu- stoi kilkanaście z kapusty, wieprzowego poranna wotywa W kościele i nabożeństw, w t y m d n i u odprawianych przez proboszczów które wygłosi kazania, nowłodze sprawuje przebywa kościele się wnęce ne w w półkoliście tylnej elektryczna z okolicz­ za wotywnej w od Krzy­ W tym wczesnego ziemi sklepionej kożuch, wnęce, Umieszczona lampa biurowa oświetla kilka wsi. pudlo tekturowe. Do „brastewnym" fabrycznych miejsca, gdzie i we ustawio­ skrzynkę z świec rana. siedzi znajdują­ ołtarza. n a stołkach p r z e d się serca, ścianie tami, paczek rozpoczyna „brastewny". sięgający nie mięsa księży. ofiary w cej domach wyjątkowych, chwytającego Szczelnie o p a t u l o n y w skurczony W w i k a r y c h . Oczekuje t y l k o jeden on tylko można których przybyłych i jeden z przybyłych nad przebiegiem sa­ N i n i e j s z y opis został o p a r t y n a własnej obser­ w a c j i o r a z d a n y c h pochodzących o d c y t . w y ż . i n f o r ­ m a t o r ó w o r a z i n f . i n f . J . K o l i m a s a i M . Bałdygi, z a ­ mieszkałych w e w s i W a c h i i n . P o r . zapis f i l m o w y 6 gotowanej parafii dniu i dnia. okolicznościowego szczególnie zimy domach podczas wódki. Pieczę okres ciepłych przyjęcia, Brodo­ obcho­ w uroczystego zabraknie tego surowy się n a s u t e nych — 14 l u t e g o . czasie o d p u s t u z i m o w e g o — w lutego nastrój oczekuje obcho­ Walentego. 14 odczuć i Istniejące w o m a w i a n y c h p a r a f i a c h różnice w dzeniu oraz szereg m s z y wotywny osobno na kościele do n a ­ terminach: tak jak w Łąkach — 6 sierpnia, oraz przypada samym bowiem Krzynowłodze Wielkiej dzony w zanoszą stępnego o d p u s t u W Odpust „brastew- Czynności wo­ duże puste przebywa ,,bra- poświęcony o p i s a n e m u w y ż e j z w y c z a j o w i p t . Ofiara, F i l m o t e k a Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w War­ s z a w i e ; O. J . J . , Czekam na Twe zmiłowanie, „Argu­ m e n t y " . 1959, n r 31(60), s. 6 - 7 . �stewny", prowadzą bokach ołtarza. mroczny prezbiterium kościoła jeden za powoli do dotykają zapełnia z ofiary wchodzą nimi ciała, Matki wejścia ołtarzem powiek, się za wotywnej. ołtarz przez zębów, wiążą dłońmi t j . tych się ich chore ba, p o dotknięciu ołtarza czynią niektórzy korytarzyka, i składają czyźni podają ofiarę otrzymują osłaniając Kobiety je w żądane płomienie opłat, w y d a w a n i a choro­ po­ wyjmują z to­ pieniądze. wota świec i i Za świece. Męż­ złożoną Odchodzą trzymając zaciśnięte w dłoniach w o t a . W s z y s c y w o l n o kierują się d o w y j ­ ścia, w zza dalszym ołtarza ciągu ocierając znajduje zbita z grubych mają trzymali się p r z y wyjściu do ściany wyłącznie do n i e j d r o b n e s u m y ci wszyscy, prośbę brodowskim, ołtarz. P r z y przymocowana desek s k r z y n k a n a o f i a r y pieniężne. W k ł a d a j ą którzy się d o św. W a l e n t e g o , lecz nie za­ „brastewnym". T a k j a k w kościele tak i tutaj obchodzą ludzie ołtarz trzy razy. Przed frontem ołtarza skupienia, o chorobach i a u na wielu dolegliwościach, Wszyscy ludzi niektórych pojawia twarzach wyciskają lesnej troski. świec figurki d z i e c i . P a r ę osób t r z y m a p r z e d s t a w i e n i a rząt. M o d l i t w y , tyczą głównie uzdrów klękają. wota rękach klęczących do kuchni na a b y p o skończonej odprawianego nowłodzkim kościele sprawy Patronem bowiem liturgii nieważ jednak świętego choroby ". z tytułu tywnej rząt zwracają są dla życiu nie zdrowie...", błagam, „...o, ś w i ę t y proszę, Walenty, powrócił chorych, módl się moje daj m i w n u k a do­ b r e g o i z d r o w e g o . . . " , „...o, ś w i ę t y W a l e n t y , wszystkich za mówieniu m o d l i t w l u d z i e wracają opiekunie nami...''. Po od­ za ołtarz, żeby o d ­ dać „ b r a s t e w n e m u " ś w i e c e i w o t a . Przed „brastewnym" składają jaja i 1 świece. W c i ą ż ołtarzem w z za przesuwający uniemożliwia skrzynce przebierać nadal pieniądze, gromadzą które się w ludzi zatrzymywanie Dlatego t y l k o składa nikt nie opłatę, wota za się próbuje i z tymi, Z a b i e g d o t y k a n i a ołtarza w i ą ż e się z p r z e k o ­ n a n i e m , że k o n t a k t m i e j s c a c h o r e g o z ołtarzem, n i e ­ kiedy poprzez starcie z niego „prochu", „kurzu" ( w j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u ze s w e g o rodzaju apotropeionem) — powoduje zmniejszenie cierpień, a n a w e t u z d r o w i e n i e , „...ja t o n i e muszę t y c h o f i a r obnosić, m n i e w y s t a r c z y , j a k m n i e b o l i g ł o w a , śro­ d e k ( ż o ł ą d e k ) , czy pęcherz potrzeć ręką ( p o d o t k n i ę ­ c i u nią ołtarza) i m i o d r a z u p r z e j d z i e . . . " — w y p o ­ w i e d ź j e d n e g o z uczestników o f i a r y w o t y w n e j , m ę ż ­ c z y z n y w średnim w i e k u . K . Radoński, Świeci i Błogosławieni Kościoła lecz w jednak w wotów zdrowia wo­ dla Sprawy zwie­ gospo­ Pomyślne ich Wielkiej wiąże pośrednio, spra­ poświęcony Pań­ uczestnicy możliwości od­ dokonania „przemian". należą ofiarnego d o stałego posiadają zbiory ogól­ T y m też Łąkach, o wotów w się j e w zakry­ ok. kilkaset kościoła w krzynowłodzkim oby­ wyposażenia ich po są u ż y w a n e brodow- pełnym ze­ korzysta się i c h części. Ze stopniem wykorzystania i tym ofiary również, czasie rytuału kościele z niewielkiej nowłodze na w na Przemienienie cudownych kościoły Jeśli tylko że sprawom z n i m wiążą s k i e g o p o d c z a s odpustów to zdarzają cierpiących zdrowia. odpust przekonanie używane Obydwa stawie, tyl­ krzynowłodzcy jednak, Brodowych miejscowościach sztuk. ludzkim. Walenty. dawna kościoła. P r z e z cały r o k p r z e c h o w u j e stii. krzyprawie uznany uczestników własnego Krzynowłodze Wota ludzie, odbierają się k o r o w ó d dłuższe wotami. wotach, tak jak i dwu od opiekuna bytowych, sobie t y m dniu w już parafianie najważniejsze. się w m i więcej zdrowiem j e s t s a m św. gospodarstwie. chłopa trudności w te spośród w ludzi. w są się jaja, t o n i e t y l k o usunięcie istniejących zapewnienie wom, ofiarnego poświęconym d o św. W a l e n t e g o , d o ­ abyś j a ciebie nych na się z prośbami o z d r o w i e hodowanych darcze jest już świe­ udaje 14 l u t e g o Znamienne niektórzy i H jako L> ołtarz. wota przyjmować dniu ze wię­ brzegi. n a padaczkę i p o d a g r ę - , p o ­ rzadko, traktują coraz po jest o n w p r a w d z i e choroby raczej ludzkiego, w związane wszelkie Walenty, do c h r o n i e n i a naczynie ponownie tych spraw kościelnej tutaj dniu, milczeniu obchodzić nowe rytuału k o za p a t r o n a c h o r y c h się czynności w skrzynkach po mszy Intencją wyłącznie przestają w plebanię głębokie „...o, święty Swoje i świec o r a z do wpływać pieniądze. Następnie pustu 0 2 7 jaja, liczy zwie­ zęby, o litościwy, o słodki, przy układa skie i przede w s z y s t k i m zdrowia: m i te p o w i e k i , żeby bo­ spadały...", ,,...o, święty W a l e n t y , co porządkuje nogi, — oczy, serca, które kierują spraw W piętno oprócz widać się myśli wotów ce, W ludzi. się przyjmowania się s u m a . L u d z i e rozwiązanie wyraz do Duże pudło w y p e ł n i o n e j e s t n i m i Zbliża „brastewnego", przeciwieństwie potłuczeniem. J a j zaś p r z y b y w a „Brastewny" dzieciom się o ołtarz jedynie przed cej. wszystkich t e k t u r o w y m pudle. ,,brastewnemu" napierających Wolno c i e r p i e n i a -'. żadna zachowanie jaj w k u r p i o w s k i c h , nie stara ogranicza z n a k krzyża. W mijając z tłumu przystają. jaja na się w tłum obchodzących ołtarz. krzynowłodzki, którzy wejście miejsca c a ł y m ciałem. C i zaś, których n i e t r a p i rebek „Brastewny" wiernymi. t r z y m a n y m n a rękach. N i e k t ó r z y ocierają długości które otrzymał, w c i s k a ołtarz ocierają p a l c e o ściany którymi przecierają lowie po wąski, się p i e r w s i l u d z i e , obnoszenia drugim z l e w e j strony. Mijając części dwa za „brastewnych" pobliżu ołtarza zbierają przystąpią i łączy korytarzyk. Nawa W z Wejścia p r z e z kościoły w i Brodowych się bezpośrednio Łąkach sprawa Krzy­ posiadanych ich produkcji autorstwa. W Brodowych stewnych". W Łąkach istnieje Krzynowłodze obecnie k i l k u kilkanaście lat „bra­ temu Katolickiego, „Encyklopedia Hagiograficzna", Księ­ g a r n i a S w . W o j c i e c h a , 1947, s. 482. Prawdopodobnie również i w Krzynowłodze św. W a l e n t y słynął j a k o o p i e k u n c h o r y c h n a p a d a c z ­ kę. Z a c h o w a ł a się b o w i e m w e w s i ż y w a jeszcze t r a ­ d y c j a o d o z n a n i u łaski w m i e j s c o w y m kościele w i e l u cierpiących n a tę chorobę. N i e s t e t y , b r a k d a n y c h n i e p o z w a l a określić czasu w y s t ę p o w a n i a w K r z y n o w ł o ­ dze k u l t u t e g o ś w i ę t e g o j a k o o p i e k u n a e p i l e p t y k ó w . (Na p o d s t a w i e wiadomości u z y s k a n y c h o d M . Piór­ k o w s k i e j , u r . w 1900, B . C i c h o c k i e g o , u r . w 1880, W . B i e l s k i e j , u r . w 1872 г.). 2 9 �13 U. 12. Poszczególne fazy fazy lepienia wotum — lepienia wotum „krowy". również a o b e c n i e funkcję nego" było i c h k i l k u , sprawuje „brastewni" nowłogi t u tylko jeden kurpiowscy, j a k i — t o chłopi „Brastewny" datkowo kołodziejstwem. ców w s i n i e wyróżniają zaufaniem proboszcza ki posiadanym cechom dziej niż chować inni energicznych cechom W tacę. Jeżdżą wyrób niejszym aktem Okres Na pewno parafii czasie już ich wsi dzię­ zaś Mają zaszczytną nabożeństw zbierają ofiary wotów jak imprezy wotów wokoło sprawowania i kierowanie odpustowej, proboszcz. swych Jeżeli „brastewny" obowiązków, zostaje n i m ktoś inny ze spośród ogółu więc jest, parafian oraz obowiązków zdolności w niczym że wybór szczególnie „brastewnych" sprawowanie nie wiąże plastycznych. zrozumiałe, o d p u s t u lepią Jest to zaś jeśli Wszystkich brodowscy mocy pin" związanych z tytularnych się z posiadaniem do pewnego chodzi o stopnia Brodowe niedopałków świec u l e p i e n i e kilkudziesięciu t y m czynności kościelnych. kunastu innych jeszcze przedstawień dzieci). całość włożenie przez przedstawień figur Nowy Rok był dziećmi, przedstawień podstawowych modelowania również do zwyczaj n i e czynnością tą z a j m o w a l i lepienia zwierząt. tworzywie pow­ z ciasta Niejednokrot­ się, n a r ó w n i z k o b i e t a ­ i mężczyźni. umiejętności niedawna Posiadanie rzeźbienia (cieście w czy więc łatwym wosku) do było naturalną. ilości ich tego r o d z a j u zwyczaj za pamięci wosku i nie w s p o m n i a n y c h Jedyni miarodajnie Brodowych umiejętności ludzie mogliby we synem 12 dawnego cennych swojej jak i sąsiedniej „brastewnego". ojca. wy­ najbardziej wypowiedzieć, już n i e żyją. O b e c n y zam. w danych posiada­ n i e b y ł o rzeczą w s i , którzy się n a t e n t e m a t sami „brastewni", dzisiaj Sałkowski, Łąkach, wiosce Mógłby mowania. Z wyrobionej do Uzyskują wrzątku. mniejszych i łoju. bryły kawałki i z n i c h w y g n i a t a j ą wskazującym czy jedną ilościach Miękką dokładnie masę wygnia­ i kciukiem wyszarpują dwoma — niewielkie tylko palcami — zamierzone przedsta­ wienia. złożony jest jedynie sposób modelowania przedstawień f i g u r a l n y c h — k o n i , k r ó w , świń i o w i e c . proste i wygniatanie jednocześnie symbolicznych gałek, krąż­ d r o b i u i dzieci jest t a k przypadkowe, że nie wymaga omówienia. Przed przystąpieniem „bra­ bydła, k o n i , n i e r o g a c i z n y Bąki, wytaczają on do­ w wody, k ó w czy n a w e t przedstawień tak jak w kil­ świec stapiają w Natomiast i tutaj, one na zwierząt i gałek niekiedy czy czości Nagromadzo­ tają, starając się uczynić ją b a r d z i e j podatną d o f o r ­ Bardziej Krzynowłodze starczyć dokonują w t e n sposób masę, która s t a n o w i mieszaninę: w p r z e ­ żyjących l u d z i n i e był z n a n y . T r u d n o j e s t p o w i e d z i e ć , jest nowe. (krążków, Resztki jeszcze stewny" wota „ska- i z ciepłej jątkową. całości z po­ wyjmują kultywowany jeszcze Nato­ każdorazowo żadnych narzędzi. J a k o s u r o w c a u ż y w a j ą a W w Łąk „ b r a s t e w n i " ręcznie, n i e korzystając parafiny, Kurpiowszczyzny, rzeczą obecnie starych. Do- wotów. ważającej i się wotów Dzięki t e m u można w i ę c dokładnie poznać samą t e c h ­ stearyny, mi zajmuje Brodowych licach na kościoła „brastew­ czy w y t a r t e f r a g m e n t y . z Ł ą k i . W e w s i t e j , p o d o b n i e zresztą j a k w w i e l u o k o ­ szechnie dzieło ne w s p o r e j ilości w ciągu r o k u , wystarczają Znamienne życia pieczę n a d r y t u a ł e m w o ­ krzynowłodzki i m n p . ułamane nikę w y r o b u się przeważającej na okres zaś w o t a wyłącznie drobnymi reperacjami dniem parafian. z „Brastewny" najwyżej przed nie wywiązuje lat. Wszystkie sprawujących najważ­ sam datować kilku­ nieżyjących tywnym. „brastewni" z góry u s t a l o n y . O czasie j e g o t r w a n i a d e c y d u j e po powstania więc stanowią miast „brastewnego" n i e jest w tym to, poza spuścizna Czas kilkudziesięciu lepia ołtarza. funkcji nich na jest Krzynowłodze można po­ jakim niechętnie. t y c h „ b r a s t e w n y c h " , t j . w przybliżeniu n a o k r e s o s t a t ­ n y c h " dzisiaj „bra- w „brastewnych". większości niezwykle podać żadnych konkretnych informacji. kościoła ce­ t y m właśnie udziela n i e można egzemplarzami, brodowskiego ludzi funkcję z bar­ powinna o n i opinię temat bardziej Wota zdolnoś­ ten ich podstawie nastoma mieszkań­ z księdzem p o kolędzie. I m zostaje wierzony obnoszenie mieszkańców rzetelność. w rol­ się d o ­ i n t e l i g e n t n i . Cieszą się i przedsiębiorczych. Dzięki pełnią stewnych". i Krzy­ c h a r a k t e r u . Są o n i m o ż e pobożni. i c h duża zakresie trudni ogółu na z n a codzień Spośród macji Na się a n i s p e c j a l n y m i c i a m i , a n i też n i e są b a r d z i e j oni się Poszczególne Zarówno „brastewny" krzynowłodzki U. 13. „brastew- człowiek. zajmujący nictwem. — „konia". wałek, w do lepienia otwartych, sztywnych zwężony w środku, g r u b s z y zarówno o historii twór­ cu. G d y wałek jest gotowy, Niestety, wszelkich infor­ grubszy na t r z y części przedstawień — „brastewni" każdorazowo dłoniach, na jednym rozdzielają krótki koń­ j e g o końce — i cieńszy n a d w i e (ił. 12, 13). �I i . 14. Wota. — „krowa" i „świnia". Wielka, pow. Przasnysz. Z pierwszych trzech nogi zwierzęcia wę (w łych części i szyję w r a z w y p a d k u przedstawienia dwóch mowane części według wyobrażenia wygniatają tego różnych bardziej krowy jak niż partie zwierząt wie pyska, mało oczu nie i itp.), u krów było z i d e n t y f i ­ się w ulepić 30 grube czy o grzy­ za­ (np. o t w o r u końcem paznokcia przedmiotem. przy zwracają Dokonują wyrobie szczególną tego t y m łączą przedstawienia, płynne f o r m y tak wymaga szczegółów tego tworzywa na uwagę, jest opuszkami t a k aby po palców. precyzowa­ wystygnięciu ono miękkie, . N i n i e j s z y - o p i s został o p a r t y n a w ł a s n e j o b s e r ­ wacji oraz n a d a n y c h u z y s k a n y c h od „brastewnych" z B r o d o w y c h Ł ą k . „...Robim t e z w i e r z ą t k a t y l k o r a z w r o k , w przeddzień o d p u s t u , w miesiądzu s i e r p n i u . G d y robią j e n a o d p u s t t o cały dzień się posługują, aż t e n dzień p r z e j d z i e . I n i e r o b i m aż w d r u g i m r o ­ k u z n ó w n a o d p u s t . K a ż d y b r a s t e w n i r o b i d o ogóła t a k i e s a m e z w i e r z ą t k a i t a k s a m o , k t o co p o t r a f i t o „brastewny" ustalenie, w J . Sałkowski. jaki Krzynowłoga sposób były k r z y n o w ł o d z k i e , ze zrozumiałych lepione powodów jest n i e m o ż l i w e . W i a d o m o , że d o i c h w y r o b u użyto w o s k u . Poza t y m n i e u l e g a żadnej w ą t p l i w o ś c i , że wszystkie wota z Krzynowłogi, t a k j a k z B r o d o w y c h Łąk, wyrabiane jalnych ręcznie, bez pomocy były j a k i c h k o l w i e k spec­ form. Niektóre w o t a k u r p i o w s k i e oraz w o t a krzynowłodz­ k i e , w y k o n a n e p r z e z żyjącego o b e c n i e „brastewnego", posiadają wygniecionego, świeżego kolor i fakturę w o s k u . Większość mocno jednak wotów z Brodo­ w y c h Ł ą k i K r z y n o w ł o g i W i e l l u e j j e s t zupełnie inna. Wota mają brodowskie nieregularne, w wotów, jeszcze posiadało wota przedstawieniu i baranów dokonują z zabiegiem stwardnieniu for­ schematu n a t o t w o r z y w a . Oczywiście n i e zabiegiem wygładzenie. formy też starają widocznych „brastewni" Niekiedy się n p . k o n i o m szyję i n o ­ czy jakimkolwiek ostrym który można pozosta­ nogi. A b y Jeśli któreś p r z e d s t a w i e n i e Końcowym ich brzucha o rogach u koni. znaczenia lub krowom tylko wystarcza zapominają świni), a z tylne Szczegółowe przednie l u b t y l k o gło­ powtarzającego kować, „ b r a s t e w n i " w y c i ą g a j ą gi wygniatają z głową Ok. 1958 r. wyk. są szarooliwkowe, ciemne smugi czasie s t a p i a n i a i Wota mają ślady dzieło nieżyjących najczęściej natną, którą n a d a j e po w y r a b i a n i a różnych krzynowłodzkie, stewnych", — niektóre barwę i m nagromadzony łączeniu surowców. już „bra­ ciemnobru­ przez lata n a i c h p o w i e r z c h n i b r u d . N i e posiadają o n e r ó w n i e ż t a k gładkiej tym powierzchni bardzo knięciu twarde. sprawiają j a k wota b r o d o w s k i e . Są Niekiedy przy wrażenie, że pierwszym zostały przy zet­ wykonane r o b i , aż zrobią t y l e co już miarkują że będzie. J e d e n może l e p i e j robić, a d r u g i g o r z e j , b o j a k i k t o m a t a ­ l e n t d o czego, a l e chociaż i słabiej, t o t a k s a m o się używa d o sprzedaży. Z d a r z a się n i e r a z , że m o ż e r o ­ bić t e o f i a r y żona, d z i e c i , b a b c i a l u b d z i a d e k , a b y t y l k o k t o potrafił, b o w c a l e n i e j e s t p r z e s z k o d a , ż e b y kto i n n y robił". ( F r a g m e n t l i s t u „brastewnego" J . C i ­ chego d o a u t o r a ) , 13 �z gruboziarnistego się kamienia bezpośrednio Najwyraźniej wątpienia W ( i l . 18). T a wiekiem daje się ją cecha poszczególnych zauważyć w łączy wotów. wotach omawianych zestawach się niektóre s y m b o l e . Wota wotów powta­ zabezpieczające d o w l ę k o n i , bydła, d r o b i u , t a k w j e d n y m j a k i w gim ośrodku reprezentowane egzemplarzy. Mimo jeszcze, mniej lecz krzynowłodzkie jednokrotnie wszystkim wśród i w ważnych największą różne. głównych cech w to przede że w s z y s t k i e wotów odbicie w właściwości gospodarce i w talności t e różnice brodowskich nasileniu niektórych istniejące wspól­ pewnym przede wszystkim stopniu również w społecznego rejonów — Kurpiowszczyzny i Przasnyskiego. również w stępujących i w Brodowych Naczelne stopniu odbiciem historii Łąkach miejsce tema­ stanowią s a m e g o środowiska jakimś podlega w i krzynowłodzkich tkwiących ich Różnica t a niejednakowym n y c h przedstawień ( n p . o w c e czy k r o w y ) . N i e tyce nie­ jednoczesnym w j e d n y m i d r u g i m zbiorze wotów dyskusji, wota przedstawień zestawie z Krzynowłogi. w innych treści pewnych kurpiowskich, przy również ilością i się kościołów (czas wśród tych men­ dwóch w wy­ Krzynowłodze patronat z Brodowych itp.). Łąk i K r z y n o w ł o g i W i e l k i e j , szczególnie wśród t y c h o s t a t ­ nich, zajmuje przedstawienie 11), n a j b a r d z i e j cia w chłopskiej Bardzo dowskie, potrzebnego, wyobrażane są jeżeli jałowych) dla i przy chodzi krowy, o w c e ( i l . 14, 15, 16). H o d o w l a warunkach zwierzę­ gospodarce. często, zwłaszcza piowszczyźnie, k o n i a ( i l . 6, 7, 8, 9, 10. najcenniejszego jednocześnie i bro­ rzadziej t y c h zwierząt n a K u r - wyjątkowo rozwoju o wota cielęta rolnictwa dużych nie sprzyjających (duża ilościach ilość łąk, gleb pa- M . B i e r n a c k a , Gospodarka hodowlano-pasterska iv Puszczy Zielonej od końca XIX w. do pięćdziesią­ tych lat XX w., „Etnografia P o l s k i " , W r o c ł a w 1959, t. I I , s. 243, 245; St. K o p c z y ń s k i , Powiat przasnyski, „ M a t e r i a ł y d o m o n o g r a f i i przemysłu i s z t u k i l u d o w e j w P o l s c e " . W a r s z a w a 1930. :!1 14 itp. — stanowi wę utrzymania Łatwe 31 do dla w i e l u gospodarstw podsta­ . zidentyfikowania wyobrażenia świń ( i l . 17) występują, t a k w j e d n y m j a k i d r u g i m z e s t a ­ wie te wotów, są więc bardzo wyjątkowo tury religijnej ich przed na r ó w n i rzadko. Jak wiadomo, cenione zastanowienie Prawdopodobnie przez t a k mała wypływa do ciaż znacznie obiekcji na­ powstrzymujących zwyczaju kościelnego, tego podobnych głębiej Budzi i c h przedstawień. tematami, symbolu przykładem tkwiących ilość wotów, wprowadzeniem z innymi zwierzęta chłopstwo. to z p e w n y c h u twórców cia. W y r a ź n y m w zwierzę­ obiekcji, związanych złem z zabezpieczeniem psa. P i e s , wobec przywiązany przed do każdego obcego, w i e r n y cho­ świadomości d o w i s k a , jest niewłączenie do o f i a r y w o t y w n e j śro­ spraw jakimkolwiek swego pana, srogi stróż g o s p o d a r s t w a — t r a k t o w a n y j e s t n i e j e d n o k r o t n i e n a r ó w n i z niektóry­ mi zwierzętami mimo swych wszechnie niegodne Są o n e odrębności założenia, wotów ho­ dru­ wspólnych, wyrażają Przejawia nieobecności występowaniu się są tych brodowskie bardzo wotów wyraża jednak stwisk bez najstarszych. obydwu rzają z dostarczającymi licznych za stworzenie boskiej Bogato (bardziej nie gęsi odbicie scowych są w zestawie wotów jednak popularności tego sąsiadujących z zwierzęcia granicą kupcom z w prawie ogromne Mazur. miej­ lat temu na „pruską" hodowano wy­ t o bezpośred­ g o s p o d a r s t w a c h '•>•'•. K i l k a d z i e s i ą t sprzedaż krzy­ Brodowych występuje ( i l . 18. 19, 22). S t a n o w i Kurpiowszczyźnie na po­ samym d r o b i u ( i l . 18, 19, 20, 2 1 , 22, 23). na gęsi tym niż w ś r ó d w o t ó w z terenach całej a jest , 2 t a m najpowszechniej obrażenie Jednak uznawany opieki . Łąk) przedstawienia tu i pożywienia. pies „nieczyste", reprezentowane nowłodzkich I zalet ilości Krzynowłoga dzięki położeniu n a d samą granicą p r z o d o w a ł a w t y m handlu. Jeżeli wieniach nich chodzi drobiu tematy o wota brodowskie, wyczerpują związane ze się to n a przedsta­ występujące sprawami wśród gospodarczymi. N a p o d s t a w i e w y p o w i e d z i następujących i n f o r ­ m a t o r ó w : W . B i e l s k i e j , F. N a s i a d k i , J . S a ł k o w s k i e g o . J. Cichego i i n . Por.: k o t , pies — z w i e r z y n a n i e podchodząca d o kościoła, k o t t o już w r ó g ludzkości" (M. Piórkowska, w . Krzynowłoga W l k . ) . ••* M . B i e r n a c k a , op. c i t . , s. 243, 245. 3 2 �//. 15. Wotum — „krowa". Wyk. ok. 1H55 r. 11. 16. Wotum — „cielak". 11. 17. Wotum — ..sinia" (świnia). Wyk. ok. 1956 r. Brodowe Laki. рои: Ostro­ łęka. Zbiory krzynowłodzkie bardzo rzadko obejmują używane ponadto wota dzisiaj dotyczące już pszczelar­ stwa. przed tzw. częściej dziej się", roje pszczele wymarznięciem, urokiem przedstawienia uli pszczół zabezpieczającymi „zgnilcem", „niedarzeniem wszelkim w kło się i, jest kościele przypisać, padkach, z nią że fakt uważać odbicia Najnowsze jęciami stanu w badania tego teren samych rodzaju pozarolniczymi (i Kurpiów okresie hodowli ostatnich na kilkudziesięciu nizacji powszechnym w n a d za­ danych, wyjątkowej tym terenie lat. W wyniku P u s z c z y d o czasu kolo­ krótkim okresie p o do połowy X V I I I w . zaś kilkudziesięciu o s t a t n i c h l a t zajmowały najzamożniejsze znacznych sobie się głównie gospodarstwa. stosunkowo Zajęcie to gospodarstwa biedne, może, dobna że w ostatnich sytuacja w okolicach 8 5 ich wymagało spotykane- naj­ Krzynowłogi dziedzinie lat hodowli zdrowia oczywiście związanych stanowi potrzeb wszechnie i Wielkiej istniała po­ pszczół. Nie nie­ grupą w bez porównania ze s p r a w a m i zwany w Brodowych nikiem wśród g i c z n e g o , który kiedy krzynowłodz- życiu mniej symbole ludzi. niż „zianuskiem", Jest wotów wotów w po­ z Krzynowłogi jak bliskim ludowej m a właściwości „kuruną jednakowo Łąk. Jest o n b a r d z o tak popularnego głów­ gospodarczymi. „kółkiem", zarówno pszcze­ w powszechnym. zbiorach i powodzenia przy­ z okresu, c i e r n i o w ą " i „ b i g i e l k i e m " •""> w y s t ę p u j e odpowied­ m a g i i kręgu m a ­ zabezpieczania przed w s z e l k i m złem p r z e d m i o t u czy o b i e k t u , z k t ó r y m stanie zo­ związany. Najczęściej jednak wotum-krążek uznawane jest i w K r z y n o w ł o d z e i w B r o d o w y c h Ł ą k a c h za s y m b o l sób, w człowieka jaki Kurpianki wokół ołtarza. Jeszcze zywał on powszechnie. wotum kilkudziesięciu zupełnie zabezpieczający J . Olędzki, Materiały do wybranych tradycyj­ nych zajęć pozarolniczych na Kurpiów szczyżnie. „Etnografia P o l s k a " , W r o c ł a w 1959, t. I I , s. 250. N a z w a „ k ó ł k o " występuje w o b y d w u p a r a f i a c h . N a z w y pozostałe u ż y w a n e są w y ł ą c z n i e w Brodo­ w y c h Łąkach. „ Z i a n u s e k " — w i a n u s z e k , „ b i g i e l e k " — nazwa obwarzanka, w t y m w y p a d k u w o t u m o po­ d o b n y m kształcie. M Odrębną głowy. W i d o m y m p r z e j a w e m 4 okresie o tematyce pszczół była jeszcze zajęciem nieliczne, częściej n a t y m t e r e n i e °' . Być odzwierciedlenie już posiadały b y ł y jeszcze Wielkiej pszczelar­ ś r o d k ó w m a t e r i a l n y c h , n a które n i e m o g ł y pozwolić Krzynowłodze mierze Krążek rolniczej tego t e r e n u i w okresie najprawdopodobniej nie dotyczące k o l o n i z a c y j n y m , a więc najwyżej stwem Łąki więc badań można stwierdzić, że h o d o w l a pszczół b y ­ ła zajęciem Brodowe k i c h i b r o d o w s k i c h są w o t a przedstawiające związanych dostarczają pszczół w hodowla wotywnym? prowadzone był Krzynowłodze pow­ innych wy­ które p o d w a ż a j ą p o p u l a r n e p r z e k o n a n i e o powszechności wo­ tym wotywnej osadą rudniczą a n i e wsią. M o ż n a w i ę c larskiej zwy­ szczególnie tu, jak w terenowe kiedy puszczać, że w y s t ę p o w a n i e w o t ó w gospodarki zwyczaju uprawiany w rza­ braku za czasie, kościoła, k i e d y nej nie spotykamy potrzeb) tym istotnym w ofiary uli pniowych, sporadycznie, k u r p i o w s k i m . Kurpiowszczyznę bowiem w o bardzo zwyczaj wielką szechnego w y s t ę p o w a n i a h o d o w l i pszczół. C z e m u w że naj­ ( i l . 25, okładka). tów W zapominać fakcie, je i t p . Stanowią dawnych skrzynkowych Zastanawiający tych jednak najprawdopodobniej Są o n e s y m b o l a m i w można wypadku n a czole, w przewiązują przed wszelkimi bólami t e j właściwości był obnosiły wotum lat temu obowią­ kilkanaście Polegał na umieszczaniu fałdzie spo­ omawiane chustki, którą tego Kurpianki g ł o w y '". D r u g i m w s p ó l n y m w o t u m d l a o b y d w u ośrodków są tzw. „gałki", „kulki", czy „grucoły"Mają one ** N a p o d s t a w i e w i a d o m o ś c i u z y s k a n y c h o d F r . Piórkowskiego, J . Borkowskiego oraz zakrystiana kościoła w B r o d o w y c h Ł ą k a c h . •'" N a z w y „ g a ł k a " , „ k u l k a " u ż y w a n e są w o b y d w u parafiach, nazwa „grucoły" — t y l k o w Brodowych Łąkach. 15 I �U. 18. Wotum - „gęś". II. 19. Wota - „gęsi". ta — „kaczki". Krzynowłoga Wielka, pow. 11. 20. Wotum Przasnysz. „kogut". II. 21. Wo- �"I U. 22. Wota — „gęsi" i „kaczka". Krzynowloga Wielka, pow. Przasnysz. II. 23. Wo­ ta — „kogut" i „kura". Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. przedstawiać tknięte W oczy rozmaite gruczoły występują jeszcze i n n e do­ wota. nieznane zupełnie w „zdrowot­ Brodowych Łąkach. Są t o w y o b r a ż e n i a serc, szczęk z zębami, nóg i — b a r ­ dzo r z a d k o — rąk ( i l . 4). zestawu dzenia wotów dotyczących prawdopodobnie wiąże się fian pozostaje fakt krzynowłodzkich zupełnie różnego niż znacznie zdrowia nie t r o n a t e m ś w i ę t e g o o d chorób. W y d a j e wpływu b l i s k i e były, a w tylko bardzo określonego, lone ideały mowa, głosu wśród w mieszczaństwa. potrzeb zwyczaju Sprawy niż zaś, o wotywnej, wotów para­ tym się zwykłe­ okreś­ których zajmowały do na- wo­ pochodzących wymienić w o t u m - d z i e c k o . W 38 krzynowłodzkich j e s t , że w o t u m t o w W o t u m - d z i e c k o m a w B r o d o w y c h Łąkach n a ­ zwę gwarową „dzieciak", „dzieciok", w Krzynowło­ dze oprócz t y c h — n a z w ę „ l a l k a " . W o t u m przedstawiające d z i e c k o było w Krzyno­ w ł o d z e także s y m b o l e m człowieka dotkniętego e p i и Należy wreszcie z pa­ wyobrażeniowych wiernych z miast. ono t e j w a r s t w y , dochodzących ofiary przez ( i l . 27, 28, 29). W przy ogóle spośród należy Składa bardziej p r a g n i e n i a czy w jedyne licznie przez K u r p i e środowiska. bodaj ofiarowywanych szer­ się, że n i c bez reprezentowania każdym razie chłopstwu, p e w n e to powo­ i nań w i e l u p r z e d s t a w i c i e l i d a w n e j s z l a c h t y . G r u p i e t e j mu tów rach I s t n i e n i e w kościele k r z y n o w ł o d z k i m szego czelne m i e j s c e . P r z e d s t a w i e n i a , serc, czy też nóg, r ą k itp. Krzynowłodze ne'' względnie chorobą. niedawna do nie ono zbio­ bardzo z b i o r a c h zaś k u r p i o w s k i c h najrzadziej było występuje spotykanych. Znamienne kościele b r o d o w s k i m jeszcze d o w ogóle ofiarowywane. jeszcze j e g o o f i a r o w y w a n i u s p r z e c i w i a się Dzisiaj proboszcz. J e d n a k n a s k u t e k bezpośrednich próśb s a m y c h o f i a r o ­ dawców „ b r a s t e w n i " n i e o f i c j a l n i e w p r o w a d z i l i d o ze­ s t a w u w o t ó w r ó w n i e ż i p r z e d s t a w i e n i e d z i e c k a ( i l . 28). P e ł n e p o z n a n i e cech charakteryzujących formę p l a ­ styczną w o t ó w pochodzących z t y c h d w ó c h wymaga rzyszyły określenia w przedtem Przasnyskiem przekształceniu się ośrodków warunków, j a k i e i twórczości na towa­ Kurpiowszczyźnie figur wotywnych leps.ją. P r a w d o p o d o b n i e d l a t e g o też t a k p o p u l a r n e jest t o w o t u m w k r z y n o w ł o d z k i m kościele. N a p o d ­ stawie i n f o r m a c j i uzyskanych o d : M . Piórkowskiej, M. Gajek i in. �w zjawisko natury myśli istniejącą skim tradycję dobnego miały artystycznej. M a m t u głównie na w rejonie wykonywania do w o s k u oraz wypełniać Spośród w twórczości w swym dobną strukturę techniki wano zatem jaką używało chłopstwo najbardziej zbliżonym g l i n a i c i a s t o , ze w z g l ę d u na po­ stosowania Zarówno i jednak Przasnyskiego żeby istniał tej na nie jakiegoś bliskiego, w Puszczy jednym ulepionych (głównie z zwierząt hodowanych żyjących w Nowy z tych Kurpiowskiej, lesie. Rok; w żytniego w ciasta) gospodarstwie Zwyczaj dniu było rząt i p r z e c h o w y w a n o i Używane na ułatwiać nośność siąt l a t t e m u o b c h o d z o n o łej Kurpiowszczyzny, Łąkach. L e p i e n i e więc porównywaniu przedstawień ność w dzy zwraca formą wotów plastyczną w y p i e k ó w dostrzegamy Wszystko natomiast przemawia w za niem form wykorzystano zwyczaju przy był na zwie­ morem, wypadkami. miały wpływać kilkadzie­ było powszech­ nowszym i mniej znacznie uproszczeń jest zewnątrz, kiedy w Łąk — i w wykonanych przedstawieniach cieląt tych z ciasta. Wałkowaty prowadzona z niego wałkowate, bardzo stercząca grube tego schematu. Tłumaczy kim jest s u r o w e stosowanie krów, Mówiąc stycznej można z lepie­ wotów — powszechnym. tego ciasto samych gruby pionowo nogi go Brodowych zwierząt tułów, szyja, — oto główne miękkie w cechy tworzywo, czy g l i n a , z a s t a n a w i a schematu wy­ równie figurach ja­ jednak lepionych do ciasta krzynowłodz­ jest w sposób i jednocześnie — m i m o realistyczny; w przed­ konturowato beciku, z okryciem potraktowana po­ rękami ( i l . 29). jest przypominając czas Łąk mają gdy na Nie­ świadomie np. pionki rza większe wykonane do pla­ muszą w Krzynowłodze jest rodzaju innego, — wówczas ją zasta­ materiału jednak do z w y c z a j u się пр., że domagają używać braku rozrzutność Tłumaczy „brastew­ wotów świec, m . i n . w swego ofiarodawców wyrobu surowca wota Brodowych 12—14 c m , p o d ­ z parafii do mia­ wotów niż w 6—7 c m . Jeśli się z w a ż y , że lepieniu wotów. samych formie rodzaje wysokość koni odpowiedniego nawiająca przy znacznie konie i niedopałków bardziej w mało i s t o t n e j s p r a w y , przeważnie wysokość kurpiowscy skapin różnicach Poszczególne są Np. nie przekracza ni" pozornie i c h rozmiarów. Łąkach powszechne z k u r p i o w s k i c h i krzynowłodzkich, n i e pominąć zbież­ form zaś płasko, o występujących wotów Krzynowłogi. na Kurpiach) z figura umowny, przypomi­ sukmanach wykonanych — bardziej dziecka najczęś­ g i e r ( i l . 27). stosunek wotywnego. się o n i o d Zda­ „brastewnych", a b y w y r a b i a l i w o t a n i e żałując s u r o w c a , t a k a b y b y ł y one np. koni, zaś w wotach nie skrępowanymi sposób przed figurach figura liczne, dziecko. się tułowiem, rozwiązywana najczęściej Brodowych nie na różnorodny pewnych powta­ wych bardziej traktowana odznacza pasterzy ( i l . 34). W dziecka półko­ bardzo (okładka). nieforemnym stawiona wosko­ należy zauwa­ Znajdują wyobrażającym umieszczano postać tłumaczyć najprawdopodobniej które kich wotum przedstawienia z mię­ z wałkowatym, rzający się t e n s a m s c h e m a t k o n s t r u k c y j n y w Tym się drobiu. wreszcie, kurpiowskiego z krzynowłodzkich). od d a w n a jest wotum wy­ woskowych n a w y k i związane powtarzających daje przedstawień ptaki ofiary zwyczaju się, że sztywnych, ( i l . 22), jeszcze i n n e — o tułowiu Podobnie Brodowych wyrabianiu woskowych znacznie nóżkami .,nowolatkach" niektórych t y m , że p o d o b i e ń s t w o (znane mi nich i i w wotach f o r m a l n y c h wyraźnie rozwiązaniach nającym podobieństwa wotach i tradycyjne z ciasta w ziemi, a formą nie jest t u p r z y p a d k o w e . W y d a j e umiejętności żyć ciej zachodząca (takiego tych się schematów nowicie nie tyle s u r o w y c h , t w a r d y c h kształtów. w wypiekanie na terenie ca­ noworocznego Łąk Brak Forma i l e istniejące p o d o b i e ń s t w o z Brodowych nich mianowicie się, tworzywa. które j e ograniczają, n i e £ą t a k miękkie, w i ę ­ w na grzbietach f i g u r a l n y c h z rytuałem uwagę ich funkcji, cej z zagłębieniami znaną p r a w d o p o d o b n i e Przy czyzny, bezpośred­ gospodarstwie. piekania wotywnej również plastycznym nóżkach z c i a s t a przedstawień z w i e r z ą t umiejętnością nie w każdym zatem właściwościom ( i l . 19), c z y t e n jeszcze powszechnie one z mały­ wyobrażenia np. k r o w o m cielenie k u r itp. Zwyczaj są K o r p u s y f i g u r k o n i i krów są b a r d z i e j płaskie, płasz­ na wysokich, grubych do specjalnych zabiegów magicznych ponadto wane przedstawień nieszczęśliwymi indy­ ( i l . 18), i n n e o w y p u k ł o s k l e p i o n y m g r z b i e c i e j e przez; cały r o k — miały o n e wszelkimi formy liście w y g i ę t y m zabezpieczać trzodę i d z i c z y z n ę p r z e d n a g ł y m zarazą brodowskich, charakter bardziej można ten obchodzony t y m pieczono wotów mają w i d u a l n y , w znacznie większym s t o p n i u podporządko­ woskowych rejonów, znane do z Krzynowłogi się w ś r ó d i n p . g l i n i a n y c h ptaszków, k o n i k ó w i t p . Natomiast przeciwieństwie terenie 3 9 się W wotów zanoto­ t a m jakikolwiek bar­ niego związku między c h a r a k t e r e m f o r m y w samej ośrodek rzeźby c e r a m i c z n e j . N i e doszukiwać wotów rzeźby. wosku jak dotychczas, funkcję, woskowe do rzeźbiarskiej. żywy po­ — tworzywem wymagającą Kurpiowszczyzny dziej których przasny­ tworzywa pojętą charakterze j e s t bez w ą t p i e n i a z miejscach plastycznej ogólnym rzeźb szeroko tych materiałów, w kurpiowskim i „duże", niu, łatwo ołtarzem. że symbole, przez zwyczaj mógł i łatwiejsze prośba istnieje przylepiania przed je ołtarzem łatwiej patrywaniu łatwe do źródło w wotów spostrzec. tej cechy zostanie ofiarodawcy. (nieznany wysoko, w do świec przed Wydaje wotów „pokazania" przeświadcze­ do zobaczenia t y m skuteczniej Boga kurpiowskiej ich to swe i m większe woskowe chana widoczne, Ma będą wysłu­ Stąd w e w s i Krzynowłodze) i trzymania sobą — a b y Bóg się, że roz­ przy kurpiowskich wkracza­ z w o s k u , t w o r z y w a znacznie bardziej twardego i spoi­ m y bezpośrednio j v krąg jeszcze ż y w o t n y c h , bez w ą t ­ stego ( i l . 7, 31). pienia najbardziej pierwotnych wyobrażeń o istocie boskiej. St. Kopczyński, op. c i t . , s. 1 1 , 36; B . Zielińska, Garncarstwo w Puszczy Zielonej, rkps w archiwum Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w W a r s z a w i e . 9 18 Byłoby nie w jednak obydwu wielkim zestawach uproszczeniem wotów dostrzega­ t y l k o cech różnią- �I I . 24. W o t a — „pszczoły". II. 25. Wota - „ule". I I . 26. Wo­ ta — „konie". Krzynowłoga Wielka, pow. Przasnysz. �cych i najbardziej sze l u b większe wiem najwyraźniej styczna wiele go wotów, cech widzenia niących we jednych jak i wypływających rzeczywistości to różnic, przez forma z nie umiejętności. przejawia się przede kryje identyczne­ twórców przedstawianych wości chom się, że i c h twórcy szczegółowe przedstawień masą. m n i e j Stąd oddziaływa l u b więcej przede obiektów pełnego konia W jedynie określenia swego o wyprężonej zdrowej krowy całość, niezbędne szyi ściśle i sztywnych silnego n o g a c h , tłustej, itp.). koni i — zaskakują krów, swoją umownością, wyobrażone nieznacznie zazwyczaj spo­ dłuższej s z y i — p r z y p o m i n a j ą c e g o aniżeli wyodrębnionego ptaka i c h ce­ Identyczny występuje nego dużą, ciężką głowę, pieczywa w z formie stoż­ krótszej krótki lub dziób charakterystyczną sposób p r z e d s t a w i a n i a również w ujęcia j a k np. głowy raczej d l a t y c h z w i e r z ą t ( i l . 6, 10, 1 1 , 15). De­ bardziej (np. N a s k u t e k t e g o sposobu w i d z e n i a — niektóre właści­ bryłą. związane, dla pierwowzoru ka swoją z nią akcenty, Np. większość wszystkim skonkretyzowaną zaś, w t o p i o n e stanowią róż­ wszystkim obiektów. przeważająca tale wprost podporządkowali przedstawianych zasadniczym. bo­ pla­ drugich, poziomem widzenia mniej­ Mimo w s z y s t k i c h o m a w i a n y c h rzeźbach w o s k o w y c h strzega 20 tak się n i e m a l sposobie plastyczne. widocznych wspólnych, Podobieństwo w ogólnie charakteryzujących i c h wartości głowy zwierzęcia figuralnych formach noworocz­ obrzędowego na Kurpiach, czy też �no 31 II. 30. Sarna „koza", jeleń, baran. Noworoczne pieczy­ wo kurpiowskie. 1957 r. Wyk. M. Bałdyga. Wach, pow. Ostrołęka. II. 31. „Jelonek", ciasto malowane. 1957 r. Wyk. Maria Brzezińska. Ostrów Mazowiecka. 11. 32. „Jeździec na koniu", tzw. „Tatar", ciasto chle­ bowe. 1956 r. Wyk. M. Deptuła. Dęby, pow. Ostrołę­ ka. II. 33. „Jeździec na koniu", tzw. „Tatar", ciasto chlebowe. 1956 r. Wyk. zięć M . Deptuły. Dęby. 11. 34. „Nowelatko", ciasto chlebowe. 1957 r. Wyk. M. Konopka. Tatary, pow. Ostrołęka. 32 �rzęcia — można prześledzić kształtowanie się u m i e j ę t ­ ności rzeźbiarskich twórców Łąk i Krzynowłogi wotów z Brodowych W i e l k i e j , napotykających pracy, podejmowanej w podobne masie trudności. W tych samych w swej warunkach, na wotów bowiem, zarówno b r o d o w s k i c h j a k i z K r z y n o w ł o g i , znajdują się oprócz wotów krów i koni również i inne. W nym z głowami w formie stożków — wotach tych głowy w s w y m charakterze są znacznie bardziej ogól­ zbliżone do kształtu n a t u r a l n e g o . P r z e d e w s z y s t k i m n i e są t o l e d ­ wie z a z n a c z o n e stożki. kiedy Mają proporcjonalne do większe całości rozmiary, figury ( i l . 13, 14, 15, 18). N i e k t ó r e o g r a n i c z o n e równymi płaszczyznami, wielkich żuchw koni nie­ zwierzęcia są s z e r o k i m i , tak charakterystycznymi dla i krów. Na podstawie faktury i b a r w y — w o t a w t e n sposób f o r m o w a n e należy z a ­ liczyć powstałych w do egzemplarzy wyniku niedawno twierdzałaby również precyzyjnego najnowszych, nabytych umiejętności, widoczna przedstawiania dążność co po­ do bardzo poszczególnych detali, w t y m r ó w n i e ż i p a r t i i g ł o w y . W y r a ż a się o n a już n i e tylko w w próbie u k a z a n i a głów odpowiednich k o n i , k r ó w , świń i t p . p r o p o r c j a c h , lecz również w zazna­ c z a n i u z a r y s u o t w o r u g ę b o w e g o , oczodołów i t p . T r z e ­ ba dodać, dostrzec że w identyczną ewolucję przedstawieniach formy możemy figuralnych w kurpiow­ s k i m p i e c z y w i e o b r z ę d o w y m ( i l . 3 1 , 34). Znikomy formami nami, П. 35. Kubek z uchem wyobrażającym głowę barana. Młodsza epoka kamienna, ok. XXVI w. p.n.e. Ćmie­ lów, pow. Opatów. II. 36. „Wołki w jarzmie". Młod­ sza epoka kamienna, ok. XXVI w. p.n.e. Krężnica Jara, woj. lubelskie. tów formach w t z w . „kozach w t y m s t o p n i u n i e występuje tych pieczywa gałęziach plastyki konikach, pieskach tyczna zasada wieniach baranów kształt jarmarcznego prostyńskich" w zwierząt z i wołów plastycznej, wojową krótkich, epoki — jaki Wydaje w stożka występuje w neolitu. Tak złockiej przedsta­ np. mają nieproporcjonalnych do głowy wyłącznie całości fi­ z Nie w głowy zwierzę­ nieproporcjonalnie właściwości użytego małego tworzywa w wypadkach byłby głównie funkcji nego sztuce dzięki cel chłop­ p o w i n n y być poświęcone rzeźby badań. wotywnej, Polski. Wota ludowej miejsce. mogą przejawów się, że wyłącznie — wyodrębnione przeznaczenia woskowe zajmują mi — kultowo-magicznej Na skutek odzwierciedlać utylitar­ stosunek chłopstwa d o różnych s p r a w . W o t a w o s k o w e są dzo roz­ określić, ludowej. Wydaje plastyki swej ewolucję tych i n n y c h częściach to jedyny elemen­ konwencji estetycznych ośrodkami dziedzinie oraz dziedzi­ sposób o s t a t e c z n y między i n n y m i w — przetrwanie poglądów nad wotywną i n i e pogłębionej pewnych ogóle w badania rozległej nym krótkiego, nie w y n i k a czy w temu celowi ceramicznych zaś j e s t , że i d e n ­ dostrzegamy rozwoju które p r z e t r w a ł y się w i ę c , że p r z e d s t a w i e n i e formie w rozwinię­ np. rzeźbą obrzędowego j e s t ogólny c h a r a k t e r i m i e j s c e twórczości w g u r y stożków ( i l . 35, 36). cia a w dalsze bardziej nad ciasta — nie pozwala Natomiast ludowej, z kultury Podlasia których ( i l . 6, 32). itp. Znamienne modelowania z badań mało r o z b u d o w a n e j stwa w stan figuralnymi jedy­ tego r o d z a j u p r z y k ł a d e m , ś w i a d c z ą c y m j a k b a r ­ chłopstwo z w i ą z a n e jest z pracą w g o s p o d a r s t w i e . swymi zainteresowania­ Nie natrafiamy bowiem w i n n y c h t r a d y c y j n y c h dziedzinach sztuki ludowej na (ciasta, g l i n y czy w o s k u ) , l e c z z n i e p o g ł ę b i o n e g o i n i e próby p r z e d s t a w i a n i a w rozbudowanego spraw n a codzień chłopstwo — w t a ­ sposobu widzenia konkretnej wistości p r z e z t w ó r c ę , a jeśli c h o d z i o w o t a najprawdopodobniej oddziałała tu rzeczy­ woskowe, tradycja przeka­ Na przykładzie tego sposobu niedrugorzędnego plastycznego fragmentu k i m zakresie lepsza rozwiązywa­ postaci zwie­ formie plastycznych symboli j a k w rzeźbie w o t y w n e j . W y d a j e się, że znajomość zwoliłaby zana z p o k o l e n i a n a pokolenie. nia zaprzątających znacznie tej dziedziny rozszerzyć sztuki naszą ludowej po­ dotychczasową w i e d z ę o środowisku chłopskim, a także o k i e r u n k a c h j e g o zainteresowań i uzdolnień plastycznych. Fot: St. Biniewski - il. 35, 36; Jacek Olędzki - il. 1, 2. 3, 4, 5, 8, 16, 17, 18, 27, 28, 29, 32, 33; Jan Swiderski - il. 6, 7, 9, 10, 11, 14, 15. 19, 20, 21. 22, 23, 24. 25. 26. 30, 31, 34. Rys. Jacek Olędzki - il. 12, 13. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40ef97f1ce30c78786eb01b7aeb665a2.pdf 39aef6bde04ad424690a0f24d8b7d4b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3104 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2906 Title A name given to the resource Świadomość mirakularna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.147-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki ŚWIADOMOŚĆ Ml RAKULARNA „Wchodząc już tedy za granicę, każdy według swojej intencyi swoje Bogu poślubił wota. Zaśpiewało wszystko wojsko polskim trybem 0 gloriosa Domina!" Jan Pasek, Pamiętniki, Ossolineum 1979, s. 15 Dosyć rozmaitą dziedzinę wotów dawnych i współczesnych można podzielić na dwa podstawowe rodzaje — wotów p r o s z a 1 n y c h albo, mówiąc inaczej, ślubowanych oraz wotów d z i ę k ­ c z y ń n у ch. Co oznaczają z jednej strony pojęcie prośby, a z drugiej dziękczynienia w strukturze sumienia osoby religijnej, jak również w wyznawanych prawdach każdego człowieka? Otóż — o ile się dobrze orientuję — to prastare zagadnienie etyczne najdosadniej i zarazem przystępnie rozstrzygają mędrcy talmudyczni. Wskazują na różnice między braniem (prośbą) i dawaniem (dziękczynieniem) czy, wybiegając myślą dalej, posiadaniem oraz istnieniem, prawie jak w formule Gabriela Marcela — być i mieć : 1 „Cztery są rodzaje ludzi. Jest taki, co twierdzi, że 'moje to moje, a twoje to twoje'. Oto cecha średnia. Są tacy, co określają ją mianem sodomickiej (w przypisie: chodzi o ludzi, którzy nie chcą sprawić przyjemności innym). 'Moje to twoje, a twoje to moje'. Oto cecha właściwa prostemu ludowi. 'Moje to twoje, a twoje to twoje' — oto cecha pobożnego. 'Twoje to moje i moje to także moje' — oto cecha niegodziwego. (...) Cztery są rodzaje dobroczyńców: Jeden chętnie sam daje jałmuż­ nę, ale nie chce, aby inni dawali. Taki jest zazdrosny o zasługi innych. Drugi chce, żeby inni dawali jałmużnę, a sam nie chce dawać. Taki jest skąpy i nieżyczliwy. Trzeci daje i chce, żeby inni też dawali.Ten jest mąż prawy i pobożny. Czwarty sam nie daje i nie chce, by inni dawali. Ten jest występny." To tylko niektóre mądrości Pirkej Awot, które bezpośrednio przybliżają nam złożone pojęcie proszą­ cych (biorących) i dziękujących (dających). Wota dzisiejsze to najczęściej, a nieraz wyłącznie dziękczynne, gdy dawniejsze to zarówno proszalne (ślubowane, tak jak sama etymologia słowa oznacza), jak i dziękczynne. Podział, jaki tutaj wprowadzam, wiąże się z określonymi — właśnie poprzez intencję prośby czy dziękczynienia — przejawami wiary, jej rodzajem albo, mówiąc inaczej, wiąże się z systemem przekonań w kategoriach przekazu: wierny — istota czczona, istota czczona — wierny. Wotum proszalne, czy też ślubowane, prowokuje zdarzenie, które nazywam mirakularnym. Wotum dziękczynne takież zdarze­ nie tylko dokumentuje, choć nieraz ukrywa też intencje tożsame z tą charakterystyczną dla wotum proszalnego. W pierwszym przypad­ ku wotum jest wizualną informacją (rzeźbiarską, malarską, zdobni­ czą itd.) o charakterze prośby — modlitwy. Natomiast w przypad­ ku drugim dominuje podzięka, nieodłączny składnik istnienia, ro­ dzaj zachwytu, jak wiadomo, szczególnego stanu ludzkiej egzysten­ cji. Jedne i drugie wota przyjmować mogą postać daru, ofiary symbolicznej, będącej nieraz cenną materialnie podporą dla określo­ nego kościoła. 2 3 Wota proszalne materializują intencję (w przekazie: wierny — istota czczona), wota dziękczynne materializują akty łaski, akty doznań cudownych (a więc w przekazie: istota czczona — wierny). W wotach pierwszych fakt cudownych zdarzeń, cudownych interwe­ ncji jakby nie istniał lub był pewną oczywistością. Wota te są rodzajem — można by tak rzec — pospolitego monologu osoby o zmyśle praktycznym, zatroskanej o sprawy podstawowe, bytowe (w przeszłości troska o sprawy gospodarcze, pomyślność w hodowli zwierząt itd.). Natomiast wota dziękczynne są jakby znakami cudowności, utrwaleniem w działaniu plastycznym zdarzeń o charak- terze cudownym. Są te wota zazwyczaj przejawem wyrafinowanej świadomości religijnej, przesyconej dewocją, spowitej egzaltacją albo, mówiąc inaczej, są przejawem świadomości wspieranej mniej lub bardziej wzmożoną wrażliwością mirakularną, a nie wyłącznie zmysłem praktycznym. W przeszłości przedstawione opozycje najwyraźniej rysowały się w tym, że były na przykład wota woskowe, symbole próśb ludzi ubogich (przeważnie ludności chłopskiej) i kunsztowne arcydzieła złotników albo wizje malarskie fundatorów zamożnych. Oczywiście zdarzały się również plebejskie wota srebrne czy ludowe obrazki wotywne. Zdarzało się, że o to samo prosił, a nie dziękował, zagrodnik, kmieć i wielki pan na włościach. Różnice występowały jednak w tym, że ubodzy swoje woskowe koniki i krowy tylko ukazywali albo obnosili w kościele, natomiast zamożni fundowali wota, które zawisały na ołtarzu. Dzisiaj podobnych sytuacji nie obserwujemy. Wota współczesne nie stanowią — tak jak dawne — dzieł sztuki. Są jednakże nadal cennym źródłem poznania jednej z ważnych cech kultury religijnej, religijności, która utrwaliła się w urzekającym zjawisku właśnie dawnej sztuki wotywnej. Tą cechą, jakby stałą i niezmienną, jest oscylowanie między tym, co nazwałbym wrażliwo­ ścią mirakularną, pragnieniem cudowności, czy tylko niezwykłości, a dążeniem praktycznym, zmysłem praktycznym, potrzebą rzeczy nader konkretnych, niezbędnych, aż pospolitych. Jest to oscylowa­ nie między powściągliwością i egzaltacją, umiarem i niepohamowa­ niem, gorliwością i nadgorliwością. Wota współczesne to bardzo rozmaite dobra, czy też obiekty. Oto one: fabryczne wyroby nawiązujące do paru dawnych symboli zdrowotnych w wotach metalowych; biżuteria, zegarki, różańce (wykonywane z rozmaitych przedmiotów, poczynając od szyszek, na cukierkach skończywszy), pewne przedmioty symboliczne, takie jak tarcze szkolne, odznaczenia i ordery, ale także kieliszki; wreszcie najbogatsza grupa, którą nazywam inskrypcjami (mogą to być tabliczki metalowe z wyrytymi napisami, zapisane kartki i całe księgi w rodzaju ksiąg pamiątkowych i albumów). W informacji tej wykorzystuję materiały z kilkudziesięciu ośrod­ ków kultowych, w tym z Częstochowy, Czerwińska, Leżajska, Midniewic, Kalwarii Pacławskiej i Zebrzydowskiej, Kodnia, Koziebrodów, Skępego, Warszawy oraz Warty w Sieradzkiem. Pragnę zatrzymać się dłużej tylko przy jednym miejscu, jakim jest właśnie Warta —jeden z najstarszych klasztorów oo. Bernardynów i znajdu­ jące się przy nim sanktuarium. Nie wiąże się ono z najpopularniej­ szymi w kraju kultami. Swój rozgłos zawdzięcza błogosławionemu Rafałowi ż Proszowic. Był on w X V I wieku prowincjałem oo. Bernardynów, swój bogaty i niezwykły żywot ukończył w Warcie. W miejscowym kościele tegoż zakonu wzniesiony został sarkofag poświęcony jego osobie. Sarkofag znajduje się w przedniej części nawy głównej przed prezbiterium. Powierzchnia marmurowa sarko­ fagu lśni od pocierania. Jest w zwyczaju obchodzenie tego grobowca wokoło i dotykanie go dłońmi. W pobliżu znajduje się skrzynka, do której składane są wota. Są to kartki, przeważnie z zeszytów szkolnych, na których ręcznym pismem wypisana została prośba lub obszerniej opisane zostało dziękczynienie. Poważniejsze z dziękczy­ nień bada komisja złożona z przedstawicieli zgromadzenia. Następ4 5 147 �И. 1. Ozdrowiony, który odrzucił kule. Fragment drzeworytu ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie nie wybrane zdarzenia uzyskują oficjalny opis, sporządzony na maszynie w paru egzemplarzach. Wszystkie otrzymują odpowiednie podpisy i pieczęcie. Oficjalne relacje-dziękczynienia (wyłącznie dziękczynienia, albowiem prośby nie poddawane są tej administra­ cyjnej procedurze) znajdują się w miejscowym archiwum i Archi­ wum Prowincji oo. Bernardynów w Krakowie. Co jakiś czas opisy ważniejszych wydarzeń są odczytywane z ambony. Od 1963 do 1972 roku zarejestrowano w Warcie 82 cudowne zdarzenia. Miały one zdecydowanie indywidualny charakter, nie były to zdarzenia, w ja­ kich uczestniczy zbiorowość. Ale dzięki staraniom — zorganizowa­ nym zgodnie ze współczesnymi wymaganiami — poszczególne zdarzenia stają się własnością ogółu i co więcej, przez swój rozgłos (odczytywanie z ambony, nakłanianie do składania kartek) przyczy­ niają się do pojawienia wciąż nowych zapisków. Dostrzegam w tym nie tylko fakt niepomiernego wprost pomnażania się owych współ­ czesnych wotów, lecz również, jak przekonamy się dalej, znacznego rozszerzenia pola cudownych interwencji bł. Rafała. W polu tym znajdują się obecnie sprawy błahe, takie które, wydawałoby się, nie powinny zajmować niebios. Jednakże określenie błahe sprawy ma sens bardzo względny (to co dla jednego jest dostępne dla drugiego bywa nieosiągalne). Dlatego też użyłem tego określenia. Trzeba też powiedzieć, że istnieje pewien zakres spraw ważnych (chociażby związanych z otrzymaniem domu, mieszkania, stabilizacją życiową), które nie pojawiają się zupełnie ani w prośbach, ani w dziękczynie­ niach. W tych współczesnych wotach nawet nie napomyka się o chlebie powszednim. Przypatrzmy się dokładniej treści kartek pochodzących z Warty. Przed tym pragnąłbym zwrócić uwagę na poetykę, wartości zdecy­ 6 148 dowanie literackie tych niewielkich zapisków, wyznań. Być może jest to wyłącznie moje, subiektywne odczucie. Ale jeśli tak nie jest, wówczas należałoby stwierdzić, że również współczesne wota zacho­ wały elementy twórczości artystycznej, chociaż nie plastycznej, lecz tylko literackiej: Ojcze Rafale weź siostrzenicę w swą opiekę sprowadź ją ze zlej drogi. Błogosławiony Ojcze Rafale proszę o nawrócenie ojca pijaka i nawrócenie go do Boga. Błogosławiony Ojcze Rafale proszę cię o zdrowie dła dziadziusia, babci i prababci. Pewna uczennica prosi Błogosławionego Ojca Rafała o dobrą pamięć w nauce. Błogosławiony Ojcze Rafale —proszę Cię o pomoc abyś przyczy­ nił się za mną i dopomógł mi w tym, aby on się nawrócił i sumienie nie dało mu spokoju i zawarł ze mną ślub kościelny. A ta przeszkoda która jest, abyś ją Błogosławiony Ojcze Rafale odwrócił. Błogosławiony Ojcze Rafale opiekuj się mną i wyprowadź mnie z tego przejścia w którym się znajduję na prostą drogę, aby za Twoją przyczyną i za Twoją pomocą doszło do pojednania i zgody między nami. Błogosławiony Ojcze Rafale proszę Cię o wyleczenie męża z nałogu pijaństwa i o zdrowie i zgodę w rodzinie. Błogosławiony Ojcze Rafale! opiekunie nasz. Dziękuję Ci za otrzymane laski i opiekę nad nami, ale proszę Cię abyś uprosił łaskę dła moich dzieci, ażeby w jego moc wierzyły przez spowiedź i świętą komunię i szybkie przystąpienie do tych sakramentów. Prosi Cię o to Twoja wierna sługa tej parafii, stroskana matka. �П. 2. Dziękczynne wotum kajdan przy ołtarzu cudownej Matki Boskiej w Smardzewie, okolice Płońska Proszę bł. Ojca Rafała o laskę dla mojego męża i synów, aby mogli odwyknąć od tego strasznego nałogu. Błogosławiony Ojcze Rafale proszę Cię o dobrą pamięć, światłość umysłu i chęć do nauki. W taki sposób formułowane są w Warcie prośby. Chociaż jest to rodzaj wotów nie różnią się one w swej istocie od powszednich modlitw. Inaczej rzecz się przedstawia w przypadku dziękczynień. Rzadko się zdarza, aby były to podziękowania zwięzłe, sprowadzone do kilku zaledwie wierszy. Najobszerniejsze zawierają wielostroni­ cowe opisy. W każdym z tych opisów występuje wątek cudownej interwencji bł. Rafała. I , co jest rzeczą niezwykle charakterystyczną, interwencje te odnoszą się zarówno do sytuacji trudnych, w których mogą zawodzić ludzkie starania, jak też takich, w których zwykłe starania zawodzić nie powinny. „Otrzymał za przyczyną i przemoż­ ną opieką", „za cudowne uzdrowienie", „za tę wielką łaskę", „za opiekę i wszelkie wyjednane łaski", „za otrzymane łaski", „za cudowny ratunek" oto najczęstsze, powtarzające się zwroty w tych dziękczynieniach. „W dniu 11 czerwca 1970 r. zgłosiła się do klasztoru oo. Bernardynów w Warcie p. W. W., stanu wolnego, lat 76, zamieszkała w Warcie, od 50 lat należąca do I I I Zak. św. Franciszka, obecnie przełożona, i złożyła następujące oświadczenie: W r. 1930, gdy przełożonym klasztoru w Warce był o. Piotr Wilk-Witosławski, miało miejsce cudowne uzdrowienie oka małej, sześcioletniej dziewczynki — za przyczyną bł. Rafała z Proszowic. Rodzice tej dziewczynki, pp. К. zamieszkali wówczas w Warcie. Ojciec był z zawodu urzędnikiem. Któregoś dnia matka dziewczyn­ ki, zajęta pracą kuchenną, trzymała w ręku długi, ostro zakończony nóż. W tym momencie wbiegła do izby córeczka, by przywitać się z matką. Nie zauważyła jednak w ręku matki noża, który nieszczęśli­ wym trafem przebił dziewczynce oko. Zrozpaczona matka przybieg­ ła za chwilę do mnie (mieszkałam po sąsiedzku), niosąc na dłoni oko dziewczynki i wołając: 'Ach, ja nieszczęśliwa, zabiłam moje dziec­ ko...' Rzeczywiście na dłoni widać było białą ciecz, która wypłynęła z przebitego oka. Poradziłam matce, by co prędzej dziecko odwiozła do szpitala w Sieradzu. Lekarz w Sieradzu zrobił opatrunek, zawiązał miejsce gdzie było oko. Dziewczynka pozostała w szpitalu na obserwacji. Po dziesięciu dniach przyjechała matka, by odwiedzić dziecko. Lekarz zwrócił się do niej ze słowami: 'Do kogo pani modliła się — bo oko dziewczynki jest całkiem pełne i zdrowe?' Matka odpowiedziała, że w momencie, gdy oko wypłynęło zawołała: 'Błogosławiony Rafale ratuj!' Rzeczywiście po zdjęciu opatrunku okazało się, że oko jest całkiem zdrowe i dziewczynka dobrze widzi. Lekarz upatrywał w tym wydarzeniu działania sił wyższych, nad­ przyrodzonych, gdyż medycyna była bezsilna i nie mogła pomóc dziewczynce. Dziecko obnoszono po salach, z radością całowano, uznając wyraźny cud. Widziałam dziewczynkę, gdy rodzice przywieź­ li ją całkiem zdrową ze szpitala. Niedługo potem rodzice z wdzięcz­ ności przybyli do kościoła klasztornego w Warcie, leżeli krzyżem przed ołtarzem bł. Rafała oraz złożyli wotum dziękczynne (naszyj­ nik). Przed wybuchem drugiej wojny światowej rodzina K . wyjecha­ ła z Warty. Wiarygodność powyższych zeznań potwierdzam własno­ ręcznym podpisem." Opis ten dotyczy zdarzenia sprzed półwiecza. Ale we wspomnianej kronice kościoła oo. Bernardynów w Warcie znajduje się kilka relacji o wydarzeniach podobnych, które rozegrały się przed paru zaledwie laty. 149 �go starania samej jednostki i osób bezpośrednio włączonych w jej los. Relacje między tymi, jakby można powiedzieć, staraniami oczywistymi (racjonalnymi), a interwencją cudowną, najprzejrzyściej ilustrują dziękczynienia związane z postępami w nauce, zdoby­ waniem kolejnych stopni wykształcenia, wiedzy czy kwalifikacji. W przypadku tym wszystko mogłoby rozstrzygać się przy uwzględ­ nieniu szans w systemie powszechnego nauczania oraz samych już zdolności, pracowitości, uporu itp., reprezentowanych przez jednos­ tkę. Tak jednak nie jest. „Pomoc w zdaniu matury i dostaniu się do szkoły wyższej. W. G. gimnazjalista gorliwy ministrant w kościele oo. Bernardy­ nów w Warcie długo i gorąco błagał bł. Rafała o pomoc w zdaniu matury i później prosił św. Patrona Warty o pomoc w dostaniu się do wyższej szkoły. Za przyczyną Św. Opiekuna Warty wszystkie te dobrodziejstwa otrzymał od Boga, zdał szczęśliwie maturę w Techni­ kum Mechanicznym w Zduńskiej Woli, gdzie uczęszczał do tej szkoły średniej dojeżdżając PKS-em z Warty przez 5 lat, dostał się do szkoły wyższej do Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, otrzymał miejsce dobre w akademiku oraz państwowe stypendium. Obecnie bardzo dobrze uczy się w tej wyższej uczelni. II. 3. Woskowe wota proszalne — ule. Krzynowłoga Wielka, woj. ostrołęckie. Wykonywane jeszcze w latach sześćdziesiątych „Uzdrowienie z ciężkiej choroby. M . B. uczeń V I I I klasy szkoły podstawowej bardzo dobry i gorliwy ministrant w kościele oo. Bernardynów w Warcie, w marcu 1970 r. zachorował na ciężką chorobę grożącą śmiercią. Na głowie jego na mózgu utworzył się guz 'złośliwy nowotwór'. 20.III. matka jego zawiozła go do szpitala Akademii Medycznej w Łodzi. W wiel­ ką sobotę dnia 28.III. poddany został bardzo ciężkiej i niebezpiecz­ nej operacji. Adiunkt dr Z. P. przez operację trwającą 5 godzin usunął z lewej półkuli mózgu na jego głowie guz nowotwór złośliwy. Operacja i dalsze dwumiesięczne leczenie całkowicie się udały. Maciej został wyleczony. To nadzwyczajne i cudowne uleczenie Maciej zawdzięcza bł. Rafałowi. Przed operacją i po operacji w szpitalu Maciej stale błagał bł. Rafała o ratunek i uleczenie. Błagali o uleczenie, ratunek i opiekę dla M . B. jego matka, brat A., dziadkowie, ciocia, ojcowie klasztoru, ks. proboszcz z Warty, koledzy i koleżanki ze szkoły. W tej intencji rodzina jego i inni oddani mu odprawiali nowenny do bł. Rafała, modlili się w domach swych przed obrazkiem bł. Rafała, prosili bł. Rafała o ratunek dla M . B. w kościele oo. Bernardynów w Warcie przed jego ołtarzem. Prośba i błagania o ratunek (...) zostały wysłuchane przez Boga za przyczyną wielkiego Opiekuna Warty. M . B. został wyleczony, obecnie jest zdrowy. Niniejszym M . B. gorąco dziękuje bł. Rafałowi za ratunek za uleczenie, opiekę i wszelkie łaski wyjednane mu u Boga w szpitalu i teraz w domu w czasie rekonwalescencji oraz poleca się Jego przemożnej opiece na dalsze życie." Sprawy zdrowotne są tematem odwiecznym i nieraz zasadniczym w kulcie wotywnym. Zwraca uwagę, że w każdym z dziękczynień występuje zupełnie nowy wątek, niezwykle charakterystyczny dla miejsca i czasów w jakich rozstrzygały się poszczególne zdarzenia. W naszym przypadku wątkiem tym jest korzystanie z fachowej pomocy lekarskiej, korzystanie z osiągnięć współczesnej medycyny. Ale jednocześnie pomoc ta w niczym nie przysłania i nie pomniejsza roli właściwej interwencji cudownej. W każdej sytuacji dramatycznej pozytywne rozstrzygnięcie jest rezultatem interwencji cudownej. Natomiast fachowa pomoc lekarska, tak jak każde racjonalne działanie, jest zaledwie jednym z elementów zawsze bardzo złożone­ 150 Niniejszym gorąco dziękuje bł. O. Rafałowi za wszystkie te wielkie łaski uproszone dla niego u Boga i serdecznie poleca się Jego dalszej Opiece. Warta, 18.XII.1967 r." „Pomoc w zdaniu matury. ... uczennica Liceum Medyczno-Pielęgniarskiego... przygoto­ wując się do egzaminu maturalnego długo modliła się o to przed ołtarzem bł. Rafała, prosiła o pomoc modląc się w domu przed obrazem bł. Rafała i odmawiając litanię do tegoż św. Opiekuna. Maturę w Sieradzu szczęśliwie zdała za przyczyną bł. Rafała. Niniejszym dziękuje za tę pomoc i opiekę bł. O. Rafałowi i poleca się lego dalszej opiece." Przedstawione prośby i dziękczynienia obejmują bodaj całość najważniejszych spraw, z jakimi łączy się życie większości mieszkań­ ców Warty. Poznajemy tu jedyny tego rodzaju dokument współczes­ nych problemów i trosk zaprzątających społeczność małego miasta. Przedstawiony rejestr ukazuje zarazem troski, z jakimi spotkać się można w każdym innym miejscu Polski. Oto one w kolejności ich znaczenia, częstotliwości pojawiania się w zapisach miejscowego kościoła oo. Bernardynów: 1. Sprawy związane ze zdrowiem. Wyleczenie z ciężkich scho­ rzeń lub obrażeń spowodowanych w czasie różnych wypadków, głównie drogowych; 2. Sprawy związane z nauką. Starania o zapał i chęć do nauki, 0 „jasność umysłu i dobrą pamięć", zdanie odpowiednich egzami­ nów, dostanie się na wyższą uczelnię, otrzymanie stypendium, internatu, akademika itd; 3. Sprawy związane z pożyciem małżeńskim i rodzinnym. Stara­ nia o szczęśliwe zamążpójście, o serdeczne więzi rodzinne i nienagan­ ne pożycie wzajemne; 4. Sprawy związane z wiarą. Starania o pojednanie się z Bogiem najbliższych członków rodziny, o dopełnienie sakramentu ślubu kościelnego i spowiedzi świętej; 5. Starania o wyzbycie się nałogu pijaństwa; 6. Sprawy związane z zagrożeniem życia lub wolności osobistej, głównie w czasie ostatniej wojny; 7. Sprawy związane z godnością własną. Starania o anulowanie niesprawiedliwych wyroków, pomówień czy posądzeń. Tak więc relacje o zdarzeniach cudownych, prośby i dziękczynie­ nia z sanktuarium w Warcie przedstawiają się dosyć jednorodnie, ukazują one tę samą postawę, mimo że jest reprezentowana przez osoby starsze i młodsze, osoby bywałe w świecie, jak też takie, które nie opuszczały okolic Warty. Jest to postawa zapobiegliwości, starań 1 troski o pewien ściśle określony zakres spraw doczesnych. Do zakresu tego nie włączane są sprawy materialne, związane bezpośre­ dnio z poprawą bytu, a więc środkami do życia, mieszkaniem itd. Przedmiotem zainteresowań są natomiast sprawy związane z ochro­ ną życia, zdrowiem fizycznym i duchowym, sprawy etyczne, godnoś­ ci osobistej, wolności i prestiżu społecznego. Jest to postawa, której nie można by nazwać bezinteresowną, ale też nie interesowną w wymiarze potrzeb elementarnych, bytowych. Częściowo tylko ten 7 �schemat ograniczonej interesowności zmienia się w przypadku próśb i dziękczynień związanych z nauką. Pojawiają się wówczas prośby i dziękczynienia odnoszące się do stypendiów i mieszkań w akademi­ kach. Niemniej można tu mówić o pewnym trwałym, powtarzają­ cym się schemacie czy stereotypie. Nawiązuje on do wzorca moral­ ności, zgodnie z którym rzeczą wstydliwą, nie propagowaną oficjal­ nie, są zainteresowania materialne, bytowe. Wzorzec ten obowiązy­ wał większość najgłośniejszych sanktuariów w Polsce. Pewnym odstępstwem od niego były w przeszłości prośby i dziękczynienia związane z gospodarstwami, z rolnictwem i hodowlą. Najsilniej dawały one o sobie znać w niewielkich ośrodkach kultowych ludności chłopskiej. W ośrodkach tych zdarzało się, że dominowały w praktykach wotywnych — proszalno-dziękczynnych — wyłącznie troski materialne o trzodę i plony. Ale i w tych nawet przypadkach określone praktyki odbywały się jakby poza oficjalną działalnością władz kościelnych. Były to praktyki tolerowane, lecz nie propagowa­ ne. W społeczności mieszkańców Warty o podobnej sytuacji mówić nie można. Zapisane na rozmaitych kartkach prośby i dziękczynie­ nia — rodzaj współczesnych wotów — są przejawem oficjalnie propagowanej przez ojców Bernardynów postawy moralnej. 8 Co jest szczególnie interesującego w tej postawie, czy też sposobie jej manifestowania przez wiernych? Przede wszystkim nie oddzielanie wszelkich jak najbardziej racjonalnych zabiegów od bezpośredniej interwencyjności mocy boskich, patronatu osoby błogosławionej. Kontakt z błogosławionym Rafałem poprzez mod­ litwy, pisane prośby i dziękczynienia (wota) jest też rodzajem treningu duchowego. Wydaje się, że może on wpływać na rozwagę i dbałość zarówno o sprawy drobne, jak i większego znaczenia. Sprawy te załatwiane są oczywiście przy wykorzystaniu realnych możliwości. Ich charakter jest ziemski, społeczny (związany z realiami życia w Polsce Ludowej), w ostateczności racjonalny. Trening duchowy, o jakim wspomniałem, powoduje, że sprawy jednostki wplecione zostają w życie najbliższej wspólnoty religijnej a tym samym uzyskują rangę spraw publicznych. Sprzyja to niewątpliwie zaangażowaniu ogółu w losy jednostki. Ostatecznie sprzyja, aby problemy jednostkowe, prywatne, miały wsparcie społeczne: rozstrzygnięcia pozytywne. Uzyskują też one miano rozstrzygnięć cudownych. We współczesnych relacjach z Warty nie spotykamy opisów wskrzeszania zmarłych, odzyskiwania życia przez topielców. Nie ma też w ostatnich kilkudziesięciu latach w Warcie zanotowanych cudownych uleczeń wzroku i słuchu. Nie zmienia to jednak w więk­ szej mierze postaci rzeczy. Albowiem i tak poznajemy dostatecznie dużo opisów zdarzeń niezwykłych. A określenie to ma przecież umowne znaczenie. Jak się okazuje może ono przysługiwać każdemu zdarzeniu, zarówno takiemu, które nie uzyskało, jak takiemu, które uzyskało wyjaśnienie racjonalne. Taki też sens mają zapisane w Warcie liczne współczesne zdarzenia cudowne. Wrażliwość mira­ kularną wiernych z Warty nie wyklucza — przeciwnie — w pełni uznaje sensowność racjonalnych zabiegów lekarskich, sądowni­ czych, egzaminacyjnych w szkołach czy najpospolitszych na co dzień. Niemniej pozytywne rozstrzygnięcia, pomyślny przebieg zdarzeń przypisywane są w pierwszym rzędzie nie tym racjonalnym zabiegom, lecz bezpośredniej interwencji bł. Rafała. Przypomnijmy jeden ze zwrotów, jaki został użyty przy opisie rozprawy sądowej, na której rozpatrywano współudział staruszki w kradzieży 100 zł: „Była F. K. sądzona niesłusznie w sądzie. Bł. Rafał w sposób nadzwyczaj­ ny p o k i e r o w a ł procesem, że publicznie F. K . została w sądzie uniewinniona". W innym miejscu o tym samym zdarzeniu: „w sposób nadzwyczajny i cudowny została uniewinniona". Społeczność związana z kultem bł. Rafała znajduje podstawy dla rozwoju wrażliwości mirakularnej nie tylko w nieszczęściach spowo­ dowanych chorobą, niesprawiedliwymi posądzeniami, nieodpowie­ dzialnym zachowaniem bliźnich w najrozmaitszych sytuacjach ży­ ciowych. Prawdziwymi nieszczęściami okazały się stany ducha bliskich osób, które utraciły wiarę, odeszły od uświęconych wzorców życia rodzinnego czy stały się ofiarami nałogów. Pochodzące z Warty opisy współczesnych zdarzeń cudownych, jak też sporządzane na piśmie prośby są dosyć reprezentatywne dla innych ośrodków kultowych w Polsce. Nie znajdujemy jedynie w tych dokumentach świadectwa pewnej, kształtującej się obecnie, II. 4. Obraz wotywny z wizerunkiem cudownej Matki Boskiej. Znajduje w Wambierzycach. Ol/deska, 2 poł. X I X w. postawy, którą nazywam umownie jako b e z i n t e r e s o w n ą , względnie w dużym stopniu bezinteresowną. W postawie tej nie ujawnia się potrzeba czy pragnienie doświadczenia konkretnej łaski, mającej znaczenie utylitarne w wymiarach osobistych, prywatnych. I jeśli prośby i dziękczynienia w sprawach zdrowia, nauki, godności osobistej itd. są kontynuacją idei zawartych w wotach proszalnych, to postawa bezinteresowna nawiązuje do idei formułowanych tylko przez niektóre dawne wota dziękczynne np. wota niefiguratywne, których intencje były ukryte w symbolach adoracyjnych inicjałów IHS i N M P . Tę nową, bezinteresowną postawę najwyraziściej wyraża wotum z 1970 roku, znajdujące się w kościele św. Krzyża w Warszawie, w pobliżu ołtarza św. Tadeusza Judy: „Św. Tadeuszu Judo / Pokornie dziękuję za szczęśliwy / powrót na ziemię astronautów / amerykańskich ,Apollo 13' / J. Lovella F. Haisela J. Swigerta / Z. Ł. [...] W-wa 17.IV. 1970." Wśród kilkuset tabliczek wotywnych w kościele św. Krzyża w Warszawie jest jedno podziękowanie tej treści . Wotum Z. Ł. należy niewątpliwie do wyjątkowych. Ale nie znaczy to, że postawa fundatora tego szczególnego wotum należy również do wyjątko­ wych. Można się z nią stosunkowo łatwo zetknąć wśród pielgrzy­ mów do miejsc cudownych objawień, głośnych wydarzeń, w których uczestniczyły tysiące osób. Tu chciałbym ograniczyć się jedynie do przedstawienia zdarzenia niezwykle kameralnego, „cudu indywidu­ alnego". „Wieść gminna" wydarzenia takie nazywa cudownym odnowieniem się obrazu. W naszym przypadku chodzi nie tyle o obraz co reprodukcję fotograficzną Matki Boskiej Czerwińskiej, jedną z wielu jakie sprzedawano na odpustach. Na zdjęciu, pocho­ dzącym prawdopodobnie z początku tego stulecia, obraz Matki Boskiej z Czerwińska ukazany jest w otoczeniu licznych zabytko­ wych wotów. Jest to szczegół nie bez znaczenia, albowiem, jak przekonamy się dalej, każde z tych wotów w cudownych wizjach będzie pełniło określoną symboliczną rolę. Ponieważ wydarzenie cudownego odnowienia się obrazu Matki Boskiej Czerwińskiej wydawało mi się niezwykle ważne dla przedmiotu naszych tu zainteresowań, starałem się poznać bliżej biografię, charakter osoby obdarzonej niezwykłymi doznaniami. Osobą tą jest osiemdziesięcio9 151 �II. 5. Plakietka z blachy srebrnej. Wotum proszalne Ioana Georga Tomasa z 1726 г., rzeźnika poznańskiego; il. 6. Obraz malowany na płótnie z końca X I X w. Wotum dziękczynne wozaka, który ocalał przy nieszczęśliwym przewożeniu karpiny. W górnym rogu wyobrażenie cudownej Matki Boskiej Wambierzyckiej letni emerytowany kolejarz z Płońska. Rozmowę z nim przeprowa­ dziłem w 1974 roku: „Należę do PZPR. Należałem do PPS od 1921. Należałem do A L od 1943 r. Potem przeszedłem do PPR. Na koniec należę do PZPR. Byłem prezesem Z Z K . Urodziłem się pod Pułtuskiem we wsi Pieścierogi. Tu przyjechałem pracować na kolei w 1927 г. I też tu pracowałem do emerytury jako bagażowy, a na koniec jako nastawienniczy. W czasie wojny to zamiatałem stację, paliłem w piecach i nosiłem bagaże. Dom mam drewniany przywieziony ze wsi, gdzie go kupiłem. Tu go postawiłem na wprost dworca i tu chciałbym dokończyć życia. Zonę poślubiłem ze wsi Sarbiewo w 1928 roku. Dom kupiłem na Opinogórze przed samą wojną i tu go furmankami przywiozłem. Mamy syna marynarza i mieliśmy cztery córki. Jedna umarła w czasie wojny na krwawą dezynterię. Te, co żyją, są urzędniczkami. Mój dziadek był człowiekiem bardzo religijnym. Umarł na cholerę. Miał on książkę o objawieniach Matek Boskich w Grywał­ dzie, w Opacinie, Koziebrodach, we Skępem. I tam, w tej książce były obrazy Matek Boskich i daty. Kiedy i jak się objawiła... Babka była kobietą pańszczyźnianą... Zaś ojciec, jak dokupił ziemi, to mieliśmy 7 ha. Było nas dzieci dziesięcioro... Dziadek był też za potajemnego nauczyciela. Uczył czterech działań arytmetycznych, no i pisać, i czytać. Matkę moją nauczył pisać! A ja nauczyłem się sam z siebie czytać. Za Niemców, przed tamtą wojną, raz, jedną zimę chodziłem do szkoły... Potem, jak miałem siedem lat, poszłem na służbę... Modliłem się już, jak tylko wyrosłem na nogi. Kiedy jeszcze nie wiedziałem co to Polska... Modliłem się o zdrowie babki, bo więcej ją lubiłem niż matkę. Zawsze wyciągnęła nam kawałek chleba spod siennika. Całowalim ją po rękach, jak wracała z kościoła... Modliłem się i o to żebym wyrósł... Kiedy dowiedziałem się od Babeckiego, starszego chłopca, co to Polska, co to rozbiory, wtedy zacząłem się modlić za wolność. Modliłem się na polu. Klękałem na 152 ziemi... Za Niemca, jak pracowałem na kolei i nieraz widziałem te okrucieństwa, to szedłem do piwnicy i leżałem krzyżem... Nasz kraj to nieszczęśliwy. Nasz kraj to autostrada. Każdy przychodzi i coraz to coś nowego narzuca. W czasie wojny zginęło mi siedmiu kolegów, kolejarzy. Kiedy obiecywali mi folksdojczostwo, zagroziłem, że rzucę się pod pociąg. Banszuce, kiedy się o tym dowiedzieli, bili mnie tak, aż krew puściła się ustami. Do tej pory mam szum w głowie. Uratował mnie sierżant z Wermachtu... W Płońsku mieszkało przed wojną 10 tysięcy ludzi, w tym aż 8 tysięcy Żydów. Kiedy likwidowano getto, gnano wszystkich na stację... Podstawiali wagony wysypane wapnem... Dzielili zebranych na trzy grupy, mężczyzn, kobiety i dzieci... I bagnetami upychali ich do tych wagonów... Krzyk słychać było na 8 kilometrów... Nie mogłem tego wytrzymać... Poszedłem do miasta, powiedziałem, że jestem chory... Przedtem próbowałem, co mogłem. Piekłem chleb u siebie i po kryjomu rozdawałem. Nosiłem Żydom... Byłem w Gwardii Ludowej. Zajmo­ wałem się sabotażem. W taki sposób, że do wagonów z amunicją idących na wschód dołączałem wagon z paszą. I do tego wagonu podkładałem taki samozapał, który się tlił powoli... Udało mi się wysadzić w powietrze cały skład, pod Nasielskiem. Trzy dni stacja tam nie była czynna. Nikogo nie rozstrzelali, bo komisja uznała, że był to samozapłon, tego siana... Dostałem za to po wojnie Krzyż Kawalerski, a potem jeszcze Medal Zwycięstwa. A za udział w wojnie w 1939 roku Medal za Obronę Warszawy... Mam też Odznakę Grunwaldzką i Wzorowego Kolejarza... ... W 1968 r. poszedłem na emeryturę. W rok później wydosta­ łem obraz cudownego przedstawienia Matki Boskiej Czerwińskiej. Powiesiłem go nad łóżkiem. Obraz znalazłem u sąsiadów porzucony na strychu. Odkupiłem go za sto złotych. Wkrótce jak go powiesiłem nad łóżkiem, sam się odnowił! Kiedy zacząłem się pierwszy raz �1 mocno modlić i gorąco płakać, to widziałem promienie, które biły od Matki Najświętszej. Zobaczyłem kwiaty czerwone, kwiaty zielone. Przeistaczały się. Jasność sięgała do ściany i na lipki w donicach, znajdujące się w pokoju. A na obrazie były drobne czerwone, zielone, raz takie, raz takie. J rano spojrzałem i zobaczyłem, że obraz jest odnowiony. Sam się odnowił. A myślałem, jak go kupiłem, jak go odnowić... I dzisiaj, kiedy sam jestem w ciszy, przeważnie o dwunastej w nocy, to promienie biją z obrazu i pojawiają się na nim kwiaty czerwone... Modlę się o 12, bo to jest godzina duchów złych i dobrych. I ja się za nich modlę. Za wierzących i niewierzących... Na lewym rogu obrazu jest taki zaciek, a na prawym zeszło i w tych miejscach również widzę promienie... Widzę też Króla Jagiełłę (jest to na sukience srebrnej M . Boskiej ukazany wizerunek fundatora — JO) na koniu z chorągwią (załamania i ornament kwiatowy sukienki — JO). A tam — pokazuje palcem — są dwa miecze zdobyte przez Jagiełłę od Krzyżaków (w istocie są to wota — wyob­ rażenia nóg). A tam Pan Jezus trzyma Europę i w niej oznaczona jest Polska. Dlaczego jest taka duża? Bo Polska była od morza do morza... (to co interpretuje rozmówca jako obraz Europy, jest plakietką prostokątną, umieszczoną w pobliżu dłoni Jezusa; w pros­ tokącie znajduje się owal z jakimś wizerunkiem i jest on dla rozmówcy wyobrażeniem Polski). Polska była kiedyś wielka! ... Przypuszczam, że człowiek jak umiera, to dostaje tablicę od Anioła Stróża. Jest to tablica sprawiedliwości. Jest ona przepołowio­ na na połowę zła i dobra. Połowa dobra, to zasługi. No i kiedy człowiek umrze, to zostaje duchem. Część duchów trafia do niebios. A część jest wśród nas i może nas teraz słucha... U Boga w niebiosach duchy dostają ciało, takie jak mieli za życia. Nawet takie garbate, jeśli byli garbate... Bóg niektórych dobrych duchów rozsyła jako Aniołów, jako rycerzy... Ale są też upiory, które pokutują, pukają, kołaczą... Ja to uważam, że trzeba kochać najdrobniejsze nawet zwierzę. I takie rośliny. 1 gwiazdy. Wszystko, co stworzył Bóg. ...Najbliższa jest mi Trójca Przenajświętsza, Matka Boska, Pan Jezus i święty Józef... Bliska mi jest też św. Elżbieta, bo to kuzynka Matki Przenajświętszej i matka Jana, który ochrzcił Jezusa... św. Piotr, św. Józef, św. Paweł, św. Andrzej, św. Stanisław, św. Teresa od Dzieciątka Jezus, św. Agata od spalenia, św. Małgorzata, św. Weronika. Oni wszyscy są ważni! ... Opuszczam Mszę tylko wtedy, kiedy idę zarobić. Ale wtedy modlę się w domu. Najważniejsze to dobry uczynek... Nie chcieli tu nie tak dawno przyjąć dzieci do technikum, to pomogłem... Ja się modlę i do Mojżesza i Abrahama. Mojżesz wysłany został przez Boga i ustanowił przykazania... Historię biblijną pamiętam, przede wszystkim z dzieciństwa... Chodziłem słuchać do starszych klas nauki religii. No i z ewangelii czytanej w kościele kiedy tam chodzę... Nic nie mogłem dorobić się... Mogłem dostać coś lepszego, ale kocham to co moje. To co moje, jest mi miłe (chodzi głównie o dom drewniak przywieziony z Opinogóry na stację w Płońsku). Jest to ważniejsze niż pałac. To mi kontentuje. Jestem człowiekiem niewymagalnym, skromnym, wszystko opieram na prawdzie. Z człowiekiem, który kłamie, z takim nie rozmawiam. Kocham ojczyznę i wolność. Bardzo się gniewam, jak ktoś komuś prawa ukraca. Bo Chrystus Pan miał krzyż za cały świat, za wszystkich ludzi wierzących i niewierzą­ cych. Był pierwszym komunistą na świecie i sprawiedliwym. I ukocha­ łem Go. Jego siły i mocy jeszcze nikt nie zbadał i nie zbada!" Cudowne doznania emerytowanego kolejarza z Płońska znacz­ nie rozszerzają nasze rozumienie przyjętego tu określenia — wrażli­ wość (świadomość) mirakularną. Wrażliwość jego należy niewątpli­ wie do szczególnych, nieczęsto spotykanych. Koncentruje się wokół stałego, zarazem skromnego symbolu religijnego, starej fotografii cudownego obrazu Matki Boskiej Czerwińskiej. Może właśnie między innymi dlatego jest to wrażliwość tak niezwykła, rozwinięta, pogłębiona. Tego ostatniego przymiotnika używam z całym przeko­ naniem mimo jawnej mylności czy naiwności odczuć, tłumaczeń poszczególnych zjawisk, formułowania informacji o cudownych 153 �II 7. Figura cudownej Matki Boskiej Swarzewskiej. Świadectwo popularnego na Pomorzu kultu maryjnego, wokół którego nie powstały jednak praktyki wotywne widzeniach, jakich doznaje kolejarz z Płońska. Jego wrażliwość kryje elementy myślenia zdecydowanie abstrakcyjnego. Wprawdzie bazu­ je ono na wyraziście realistycznych faktach (zakup zniszczonej fotografii, o którą ktoś przestał dbać, zawieszenie „obrazu" nad łóżkiem, codzienne adorowanie go w modlitwach nocnych), jednak­ że nie prowadzi do określonych postanowień, czy też działań mających konkretne, utylitarne znaczenie. Poprzez cudowne widze­ nia kolejarz nie stara się niczego rozstrzygnąć w swym życiu, niczego „nie załatwia" modląc się pełen uniesienia. Wszystko, co miał do rozstrzygnięcia, załatwienia, zdążył już dopełnić, głównie dzięki cechom charakteru, odwadze, wielkiej rozwadze, głębokiemu odczu­ ciu dobra i zła, połączonych z wielką aktywnością życiową. W czasie cudownych widzeń nie stara się formułować jakichś aktualnych w jego obecnym życiu próśb, ślubowań, a także dziękczynień. Odmawia podstawowe pacierze, modlitwy o sensie ogólnym. Widze­ nia jakich doznaje wypełniają go jednak ogromną siłą duchową i najprawdopodobniej ułatwiają mu zachowanie właściwej mu energii, optymizmu, chęci troszczenia się o los innych. I niewątpliwie zachodzi tu zależność między wyjątkowymi — w sensie pozytywnym — cechami osobowości, budzącą najwyższe uznanie etyką jednostki a jej wrażliwością mirakularną, charakteryzującą się kameralnością, zintymizowaniem, abstrakcyjną formą korzystania z dobrodziejstw, jakie można z nią łączyć. Mówiąc o zależnościach zachodzących między ogólną postawą życiową jednostki a jej szczególnym i osobliwym niewątpliwie światem doznań o charakterze mirakularnym, nie można pominąć rzeczy —jak się wydaje — dosyć istotnej. Jest nią rodzaj posiada­ nych wiadomości. Kolejarz z Płońska jest wprawdzie analfabetą, lecz czy określa to dostatecznie jego wiadomości? Zetknął się w młodości ze szkołą i z tym, czego w szkołach uczą. Przyjaźnił się z chłopcami, którym dana była możliwość uczenia się. Wystarczyło to, aby zachował na całe życie prawdziwy szacunek dla wiedzy, umiłowanie jej. A oto inny rodzaj zdobywania wiadomości, może szczególnie mu bliskich. Chodzi o wiedzę religijną. Stara się dostatecznie często uczęszczać do kościoła. Z uwagą słucha kazań... Jednakże to, co w nich usłyszy — przetwarza, na swój własny sposób 154 II. 8. Wizerunek fotograficzny cudownej Matki Boskiej Czerwińskiej w posiadaniu kolejarza z Płońska interpretuje prawdy wiary. Zdarza się, że opuści mszę niedzielną, ale będzie potem starał się odkupić to wzmożoną modlitwą w domu przed „obrazem", który uznał jako cudowny. Podobnie, nie sam oryginał cudownego obrazu, lecz jego skromna, przestarzała kopia fotograficzna stała się źródłem doznań zdecydowanie mirakularnych. Zaskakujące przy tym jest, że nigdy nie był w Czerwińsku i nie zamierzał udać się tam kiedykolwiek. A zatem, nieograniczony na swój sposób zakres wiadomości przy oryginalnych, nie często spotykanych cechach osobowych spełniać zaczął ważną rolę w zaspokajaniu potrzeby „głodu wiedzy". Zrodziła się chęć stałego zastanawiania się, pewnego rodzaju medytacja, prowadząca do poszukiwania odpowiedzi na liczne, zaprzątające go pytania... Należał do osób, które — dzięki wojennym i politycznym zasługom — zdobywały zasadniczo inny standard bytowania, aniżeli ten z jakiego korzystał (mieszkanie w blokach, stanowisko z awansu społecznego itd.). Wybrał sposób życia w warunkach najskromniej­ szych w jego środowisku. Być może gdyby emerytowany kolejarz z Płońska zdobył inne (wyższe) niż posiadał, szkolne przygotowanie do życia, jego wrażliwość nie byłaby równie podatną, rodzącą niezwykle złożony i sugestywny obraz przeżyć wewnętrznych. Przypadek cudownych doznań kolejarza z Płońska, jego życie duchowe, podporządkowane służeniu każdemu bliźniemu w potrze­ bie, uświadamia zanikanie dziś tej formuły religijności, która owocowała i nadal się rozwija w kultach wotywnych. Okazuje się, że można być głęboko religijnym i nie odczuwać potrzeby ujawniania publicznie swych pragnień, jak też dziękczynień. Byłby to przejaw całkiem nowej, czy też kontynuacja istniejącej również w przeszłości postawy? Wydaje się, że odpowiedź powinna skłaniać się do tego drugiego przypadku. W motcie niniejszego szkicu znajduje się wyznanie Jana Chryzos­ toma Paska i jego charakterystyczne — „każdy według swojej intencyi Bogu poślubił wota". Co to oznacza? Otóż, chyba to mianowicie, że w X V I I w. było w zwyczaju żołnierzy, aby przed przystąpieniem do bitwy, sposobieniem się do walki, a więc w sytua­ cjach szczególnie ciężkich, krzepić się pieśnią, modlitwą, w której zawierało się owo ślubowanie wotów. Niekiedy były to obietnice �II 9. Cudami słynąca figura Pana Jezusa na Krzyżu (w tle wota ze srebrnej blachy) w kościele św. Jana w Toruniu pielgrzymki do uznanych sanktuariów połączone właśnie z fundacją wotów, specjalnym zachowaniem (przejście na klęczkach, przejście z kamykiem w bucie, leżenie krzyżem, biczowanie, poszczenie itd.), a więc obietnice materialne, konkretne. Ale zdarzały się niewątpliwie inne jeszcze przyrzeczenia, mające charakter zobowiązań niespektakularnych, głębiej i poważniej obligujących o s o b ę . Niestety ślubo­ wania dokonywane we własnym sumieniu pozostają tajemnicą. 10 Można jedynie przypuszczać, że bywały one równie przejmujące swą szlachetnością, umiłowaniem świata, jak dokonania kolejarza z Płońska, któremu objawiają się w „godzinie duchów dobrych i złych" świetliste kwiaty czerwone pośród promieni. Wyznania kolejarza z Płońska, które nie są przypadkiem jednos­ tkowym, albowiem podobne wynurzenia nieraz można usłyszeć od osób o pogłębionych przeżyciach wewnętrznych, były przez niektó155 �rych moich konsultantów potraktowane jako przejaw dewiacji, domagającej się oceny o charakterze psychologicznym. Nie umniej­ szając w niczym sensu takich analiz, ośmieliłbym się jednak mówić, że na płaszczyźnie wyłącznie analizy socjologiczno-etnologicznej „osobliwości" reagowania na świat zewnętrzny, czucia i myślenia a ostatecznie postępowania stają się dostatecznie zrozumiałe, umo­ tywowane. To, co kwalifikujemy jako „osobliwość" nie jest choro­ bą, lecz cechą kultury, oczywiście określonego modelu kultury. Być może, ta sama „osobliwość" w innych warunkach (na przykład cywilizacji wielkomiejskiej itp.) staje się dolegliwością. Warto rów­ nież przypomnieć, że etnologia dawno już wyjaśniła pozorny paradoks, że tak zwane społeczności (ich reprezentanci) opóźnione w rozwoju nie były zuniformizowane wewnętrznie, że identyczność w zewnętrznych przejawach (ubioru, mieszkania, zachowań itp.) ukrywała niejednokrotnie wielkie bogactwo i rozmaitość typów osobowych, tym samym postaw, dążeń i pragnień — sposobów istnienia. Jak wiadomo, kult wotywny jest rodzajem ofiary symbolicznej, stanowiącej opozycję w stosunku do przede wszystkim ofiary krwawej. W dziejach wierzeń reprezentuje nurt (proces) humanizacji istot czczonych. Kult ten znany jest w religiach świata antycznego, a także we wszystkich religiach światowych, rozwijających się obecnie. Najściślej jednakże kult ten związany jest z dziejami katolicyzmu, a najbujniejszy jego rozwój przypada na czasy kontrre­ formacji. W Polsce i niektórych krajach katolickich Europy Zachod­ niej rozwijał się również intensywnie w czasach późniejszych, w okresie od X V I I I do końca X I X wieku. W niektórych ośrodkach wiejskich Polski przetrwał do naszych czasów kult wotywny w po­ staci mało różniącej się od tej jaką znamy z X V — X V I wieku. Jednocześnie pojawiły się całkiem współczesne formy tego kultu w różnych miejscach, niezależnie od tego, czy uczestniczą w nim środowiska wiejskie, czy miejskie, a nawet wielkomiejskie (Warsza­ wa, Kraków, Lublin, Rzeszów). Cechą charakterystyczną współcze­ snej formy tego kultu jest rezygnacja z przekazu symbolicznego (plastycznego) na rzecz piśmiennego, mającego cechy przekazu poetyckiego czy literackiego. Wielofunkcyjność wotów, ich zróżnicowanie pod względem rozmaitości i rangi idei zawartych w określonych symbolach czy przekazach pisanych można uporządkować według zaproponowa­ nej na wstępie klasyfikacji: wota proszalne z jednej strony i z drugiej wota dziękczynne. Współczesne wota polskie pisane (wota, które starałem się pobieżnie scharakteryzować, korzystając z materiałów z Warty), to najczęściej wota dziękczynne. Wyrażają one postawę, którą nazwał­ bym ograniczoną interesownością (w przeciwieństwie do jawnej interesowności chłopskich wotów proszalnych — w sprawach gospodarczych i mieszczańskich — głównie zdrowotnych). Zarazem można mówić o postawie bezinteresownej. Poznajemy tę postawę w najrozmaitszych przejawach indywidualnych doznań o charakte­ rze mirakularnym, a także w zbiorowych psychozach religijnych, znanych pod nazwą cudów (współczesnych zdarzeń o charakterze cudownym, w których uczestniczą większe zbiorowości. Ten ostatni nurt współczesnej religijności stanowi osobny przedmiot, domagają­ cy się szczegółowych badań. W ludowej kulturze artystycznej Polski reprezentuje on zagadnienie z pogranicza obrzędu i zdarzenia dramaturgicznego, swoistego teatru, misterium, które dzięki swej żywiołowości, spontaniczności stanowi przejmującą, niezwykle współczesną formułę wypowiedzi. PRZYPISY 1 Por. Gabriel Marcel, Być i mieć, przełożył Piotr Lubicz, Pax, Warszawa 1986; Marian Rusecki, Wierzcie moim dziełom. Funkcja motywacyjna cudu w teologii XX w., Księgarnia św. Jacka, Katowice 1988 Sentencje ojców (Pirkej Awot), przełożył z hebrajskiego 2 Michał Friedman, „Literatura na Świecie", nr 4 (189), 1987, s. 23 Szkic niniejszy nawiązuje do wcześniejszych prac moich i innych autorów, stanowiących od ponad trzydziestu lat stały już w „Polskiej Sztuce Ludowej" temat badawczy. Oto niektóre pozy­ cje: Jacek Olędzki, Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowlo3 II. 10. Dziękczynienie przed ołtarzem św. Judy Tadeusza w kościele Św. Krzyża w Warszawie 156 �1 ga Wielka, R. X I V , 1960, nr 1; tenże, wota srebrne, R.XX1,1967, nr 2; lenże, Wota lwowskie, R . X V I I , 1973, nr 1; tenże, Pieśni wotywne, R.XXIX,1975, nr 4; Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy, XVIII-wieczny ludowy strój biłgorajski na obrazach wotywnych z Puszczy Solskiej, R.XV,1961, nr 2; Anna Kunczyńska-lracka, Obrazy często­ chowskie, R.XX,1966, nr 2; Stefania Krzysztofowicz, Ewa Snieżyńska-Stolot, Obrazki wotywne z kościoła Bożego Ciała w Krakowie, R.XXI.1967, nr 1; S. Krzysztofowicz Źródła ikonograficzne przed­ stawień «Ока Opatrzności» R.XXII.1968, nr 3; Ryszard Brykowski, Sukienka — volum metalowe z Parczewa, R . X X V I , 1972, nr 1; Anna Kunczyńska-lracka, Woskowe wota z Krypna, R.XLI,1987, nr 1—4, s. 65—80. Ponadto, mego autorstwa, Kwietlechy z ohelu Elimelecha w Leżajsku. Prośba i dziękczynienie w judaizmie i katolicyzmie, R . X L I I I , 1989, nr 1—2 (w druku). * Znaczną część materiałów zawdzięczam grupie byłych stu­ dentów Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, przede wszystkim Andrzejowi Hemce, następnie Magdzie Lipińskiej, Ma­ riannie Ignatowicz, Krzysztofowi Stanisławskiemu, Tomaszowi Strączkowi, Magdzie Zowczak. W 1975 roku w grupie tej prowadzi­ łem zajęcia proseminaryjne: Wybrane zagadnienia kultury religijnej w Polsce. Bł. Rafał zmarł w 1534 roku. Marmurowy nagrobek ufundo­ wany został w 1640 roku przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana Lipskiego. W kościele znajduje się również płyta nagrobna zmarłego wcześniej (w 1480 roku) również bernardyna bł. Melchizedecha. Por. Katarzyna Szczepkowska, Powiat Sieradzki, „Katalog Zabytków Sztuki w Polsce", t. I I , Warszawa 1954, s. 318. Bł. Rafał nie zos­ tał dotychczas beatyfikowany. Oficjalny tytuł z jakiego korzysta — sługa boży. Por. O. Kajetan Grudziński, Rafał z Proszowic, (w:) Hagiografia Polska, pod red. O. Romualda Gustawa O F M , t. I I , Poznań 1972, s. 261—270 Nie zachowały się w kościele wota zabytkowe. W Archiwum oo. Bernardynów w Krakowie odnalazłem jednak poświadczenie blisko stu wotów ufundowanych w czasie ponad 150 lat. Por. wyciąg z Archiwum kościoła oo. Bernardynów w Warcie, Archiwum Pracowni Sztuki Nieprofesjonalnej IS PAN. Najgłośniejsze zdarze­ nia związane z życiem i cudami bł. Rafała, a pośrednio również z niektórymi dawnymi wotami, są treścią polichromii z 3 ćwierci X V I I I w. na przęsłach sklepienia nawy. Malowidła pędzla Walente­ go Żebrowskiego. Współczesne 82 cudowne zdarzenia w czasie 10 lat stanowią liczbę imponującą. Por. przypis 9 W kościele św. Krzyża w Warszawie, o czym piszę dalej, pojawiają się często prośby związane z mieszkaniem (także z zamia­ ną mieszkań), a nawet zdarzyło się wotum proszalne za zdrowie ciężko chorego pieska. Proboszcz kościoła św. Krzyża, któremu serdecznie dziękuję za informacje, uznaje ten rodzaj spraw za „niedostatecznie beznadziejny", aby mogły one stanowić treść tabliczek wotywnych umieszczanych w kościele. 5 6 1 8 Z określeniami tymi najdosadniej zetknąłem się w czasie rozmowy z proboszczem kościoła we Władysławowie. W rozmowie chodziło o percepcję ze strony wiernych nowoczesnej budowli oraz użytych w niej środków wyrazowych. Otóż, abstrakcyjna rzeźba Ukrzyżowanego w głównym ołtarzu (i zarazem jedynym) nie zadowalała do tego stopnia, że powstała konieczność urządzenia osobnego ołtarza (przed którym gromadzili się ci wierni), przypomi­ nającego w nastroju skromne kapliczki wiejskie. Inne szczegółowe przypadki rozmijania się życzeń wiernych i władz kościelnych w odniesieniu do praktyk wotywnych podaję w pracach cytowanych na początku. Pojawienie się i rozwój kultu św. Tadeusza Judy w kościele św. Krzyża w Warszawie jest osobistą zasługą jego proboszcza w latach powojennych x. Tadeusza Olszańskiego. Najstarsze wota składane przed obrazem świętego pochodzą z lat pięćdziesiątych. Praw­ dopodobnie kult ten datuje się z czasów ostatniej wojny, łączy się on z obrazem św. Tadeusza Judy namalowanym przez Pia Górską ok. 1938 roku. Por. Elżbieta Kowalczykowa, Kościół Św. Krzyża, PWN Warszawa, 1975, s. 74, 100 W Pamiętnikach zapisuje Pasek dwa swoje ślubowania wo­ tów, obydwa w 1658 roku: pierwsze przed przekroczeniem z wojs­ kiem Czarnieckiego granicy państwa (patrz motto), drugie przed szturmem na zamek w Klodyndze. Dopełnia tych ślubowań dopiero w 1662 roku w czasie kolejnych odwiedzin wioski rodzinnej. Udaje się wówczas pieszo na Jasną Górę: „Prosiłem się pptym (króla prosił Pasek — JO), żebym mógł do domu odjechać na Święta Wielkanoc­ ne, mil 12 od Warszawy, powiedając votum solenne żem obiecał, za morzem będąc, chwałę Bogu oddać za dobrodziejstwa w tamtych okazyjach (...). Odpocząwszy w domu, proposuimus explere votum do Częstochowy (postanowiliśmy wypełnić ślub — JO.); wybraliśmy się tak, żeby na Boże Wstąpienie tam stanąć. Jechała matka, jam szedł piechotą, a konie za mną prowadzono, na których miałem nazad powracać (...). Spowiedałem się też w Częstochowie za tą bytnością i prosiłem rozgrzeszenia ex voto promissi (jakom wyżej napisał) z jedną damą matrimonii, które że nie doszło, a stanęło protunc temerario ausu (wówczas nieroztropną odwagą — JO), a po prostu mówiąc, z zakochania. Rozgrzeszono-ć mię wprawdzie, ale pamiętam i długo pamiętać będę zadaną pokutę i egzortę, którą usłyszałem, i dziesiątego nauczyć bym umiał, jako to z tym wyrwać się słówkiem: „Ożenię się z tobą". Pamiętniki, s. 328—329. Tak więc Pasek wypełnił swoje ślubowanie wotywne w akcie pielgrzymki i spowiedzi świętej. Nie pozostawił na Jasnej Górze żadnego wotum w rodzaju metalowej plakietki czy jakiegoś symbolicznego przed­ miotu. Niewątpliwie był to z jego strony wybór poważnie umotywo­ wany. Wskazuje na to fakt znaczenia jakie przywiązywał do niekonwencjonalności daru przywiezionego z zagranicy do Polski pannie Teresie Krosnowskiej. Darem tym były „trzewiki drewniane lipowe", Pamiętniki, s. 98 9 1 0 Fot.: H. Gordon — il. 9; Jacek Olędzki — 2—5, 7, 8, 10, 11; Krzysztof Sabak - - il. I; Witalis Wolny — il. 6 11.11. Stopy. Fragment sarkofagu bł. Rafała w kościele oo. Bernardynów w Warcie. Lśniące od dotykania przez wiernych � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e15e3a941f032f8b2644fc7add32fc66.pdf 7b9c362be4f76cc2613531499e0ac640 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:402 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:363 Title A name given to the resource Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć pozarolniczych na Kurpiowszczyźnie / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.247-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JACEK OLĘDZKI M A T E R I A Ł Y D O W Y B R A N Y C H T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH NA KURPIOWSZCZYŻNIE Obszar K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej na skutek niesprzyjających warunków dla r o z w o j u r o l n i c t w a pozostawał do połowy X V I I w . p r a w i e nie osiedlony \ Utrzymywała się na n i m puszcza z wyjątkowo rozwiniętą siecią rzek, s t r u g i s t r u m i e n i . Bogactwo j e j — pszczoły, drobna zwie­ rzyna, r y b y , d r e w n o i r u d a darniowa, obficie występująca na rozległych łąkach — znajdowało się do dwudziestych l a t X V I w . we władaniu ksią­ żąt mazowieckich, a następnie we władaniu królewskim. R o l n i c t w o , za­ początkowane w puszczy dopiero przez kolonizację w d r u g i e j połowie X V I I w., zostało poprzedzone rozwojem szeregu zajęć wyzyskujących tak cenne w t y m czasie „naturalne środki wyżywienia i p r a c y " , a więc b a r t n i c t w e m , łowiectwem, rybołówstwem, kuźnictwem, s m o l a r s t w e m oraz młynarstwem zbożowym, obsługującym sąsiednie t e r e n y rolnicze i n i e ­ liczne miasteczka rozsiane wokół puszczy, nie posiadające t a k rozwinię­ tej sieci rzecznej. Rozwój w s p o m n i a n y c h zajęć, a następnie rozwój r o l n i c t w a na t e ­ renach k u r p i o w s k i c h wpłynął na kurczenie się n a t u r a l n e j bazy p r o ­ d u k c y j n e j , jaką była puszcza. Z k o l e i zaś w końcu X V I I I w . i na po­ czątku w i e k u X I X nastąpił p r a w i e całkowity upadek łowiectwa, b a r t ­ n i c t w a , kuźnictwa i smolarstwa (dziegciarstwa) . Utrzymało się j e d y n i e węglarstwo, obsługujące już nie kuźnice, lecz d r o b n y c h k o w a l i , oraz r y ­ bołówstwo i młynarstwo, które w szczątkowych f o r m a c h istnieją do dzisiaj. 2 Do X V I I I w., k i e d y nastąpił na obszarze Puszczy Zielonej rozwój r o l ­ n i c t w a i h o d o w l i bydła, wyżej w y m i e n i o n e zajęcia musiały stanowić po1 L . K r z y w i c k i podaje, przynosi że p i e r w s z e wiadomości o wsiach w l u s t r a c j a z 1660 r. ( L . K r z y w i c k i , Kurpie, Puszczy „Biblioteka Zielonej Warszawska', R. 52, t. 3: 1892, s. 456. 2 Wyjątkowo silnie wpłynęło n a u p a d e k t y c h zajęć przejście K u r p i o w s z c z y z n y pod zabór p r u s k i . Stworzyło to w a r u n k i d l a m a s o w e g o w y r ę b u lasów p r z e z Niem­ ców i zamknięcie k u r p i o w s k i c h kuźnic, konkurujących z n i e m i e c k i m i n a M a z u r a c h . �JACEK OLĘDZKI 248 ważne źródło u t r z y m a n i a miejscowej ludności». W X I X w. miejsce to zajęło całkowicie r o l n i c t w o . N i e m n i e j nadal rybołówstwo, hodowla pszczół, węglarstwo, k o w a l s t w o i młynarstwo spełniały rolę zajęć ubocz­ nych, które łagodziły trudności gospodarcze panujące w Puszczy. Rolnic­ t w o b o w i e m , m i m o upowszechnienia się wśród całej ludności, na skutek tego, że opierało się w s w o i m r o z w o j u o słabe gleby, nie mogło w pełni zaspokoić istniejących potrzeb. W początkach X X w., a szczególnie w okresie międzywojennym, zajęcia, które jeszcze mogły istnieć (rybo­ łówstwo, pszczelarstwo) l u b rozwijać się (kowalstwo), ratowały w i e l u Kurpiów, pozbawionych odpowiedniej ilości ziemi, przed s k r a j n y m ubó­ stwem. W m o i m opracowaniu p o m i j a m inne jeszcze, występujące na t y m terenie zajęcia pozarolnicze, j a k o r y l s t w o , obróbka drzewa, t k a c t w o , garncarstwo i b u r s z t y n i a r s t w o . O m a w i a j e w swych pracach A. Chętnik. Są one również t e m a t e m badań moich kolegów z warszawskiego Za­ kładu E t n o g r a f i i I H K M P A N . Na bazie wszystkich w y m i e n i o n y c h zajęć tworzył się zasadniczy zrąb k u l t u r y Kurpiów. Z i c h u p a d k i e m szedł w parze zanik głównych c z y n ­ ników różniących kulturę ludności t y c h terenów od obszarów sąsiednich. Rola t y c h zajęć, podobieństwo w i c h ogólnym charakterze, wynikłe m . i n . z oparcia o jednakowe n a t u r a l n e środki rozwojowe, oraz w y ­ stępowanie w j e d n y m zasadniczo okresie, względnie reprezentowanie jednakowego etapu rozwojowego przemawiają za łącznym na nie spojrze­ niem. Tematem mego sprawozdania są przede w s z y s t k i m badania terenowe, poprzez które starałem się wydobyć z dzisiejszej k u l t u r y w s i k u r p i o w ­ skiej wiadomości pozwalające na uzupełnienie obrazu rozwoju tej k u l ­ t u r y w okresach dawniejszych. Włączenie do sprawozdania również omó­ w i e n i a źródeł pisanych ma na celu ogólne zasygnalizowanie możliwości kryjących się w nich dla pełnego opracowania w y m i e n i o n y c h zajęć. W źródłach pisanych dotyczących Kurpiowszczyzny istnieje w porów­ n a n i u do i n n y c h dziedzin k u l t u r y najwięcej wiadomości o b a r t n i c t w i e , łowiectwie, kuźnictwie, młynarstwie i smolarstwie, a nieco m n i e j o r y b o ­ łówstwie. Wiąże się to przede w s z y s t k i m z t y m , że w y m i e n i o n e zajęcia rozwijały się w ramach własności królewskiej, objętej inwentaryzacją 3 Por. F . P i a ś c i k, s. 24—27. A u t o r Osadnictwo przytacza fragment w Puszczy Kurpiowskiej, z lustracji starostwa Warszawa ostrołęckiego 1939, z 1789 r. (s. 27—29), z którego w y n i k a , że j e s z c z e w drugiej połowie X V I I I w. zajęcia rolnicze stanowiły bardzo ważną rolę w życiu mieszkańców P u s z c z y . ,W ; poza­ starostwie t y m całym w c a l e iuż podnieść i n t r a t y nie można było, którego w s i e na groncie t a k podłym [...] zasiadły [...] j e s t t y l k o te s t a r o s t w o nasiadłe w mieszkańców, h a n d l e m różnym y furmaństwem trudniących się niżeli z grontów więcev żyiących". �MATERIAŁY Ryc. DO T R A D Y C Y J N Y C H - ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 1. Wieś W y s z e l , pow. M a k ó w M a z o w i e c k i . Zwójek, c z y l i samołówka 249 na kuny, jedno z n a j s t a r s z y c h narzędzi łowieckich. O k . V- w . n.: A — wieko; B — dusa; C — knybelek; D — zanenta Rys. J. Olędzki i l u s t r a c j a m i . Stąd specjalną grupę, wiadomości o t y c h zajęciach stano­ wią przekazy zawarte w lustracjach i w inw e nt a rz a c h z X V I i X V I I w. W źródłach X V I I I - w i e c z n y c h , zresztą bardzo ubogich, nie znajdujemy wiadomości o o m a w i a n y c h zajęciach. W i e k X I X przynosi n o w y t y p źró­ deł, pierwsze ogólne zestawienia wiadomości o k u r p i o w s k i e j k u l t u r z e . L i t e r a t u r a tego okresu, zwracając uwagę przede w s z y s t k i m na archaizmy k u l t u r o w e , t y m s a m y m dostarczała najwięcej materiałów do w y m i e ­ n i o n y c h zajęć. W początkach X X w. i w okresie międzywojennym zainteresowania badaczy K u r p i o w s z c z y z n y wyraźnie przesunęły się na inne dziedziny k u l t u r y . Poza n i e l i c z n y m i artykułami A. Chętnika, dotyczącymi r y b o ­ łówstwa i kuźnictwa, okres t e n nie wniósł zasadniczo nic nowego do poznania o m a w i a n y c h zajęć. Badania terenowe rozpocząłem w 1954 r., prowadziłem w dalszym ciągu w 1955 i 1956 r. Zebrany materiał cechuje na razie jeszcze duża niejednolitość. Dotychczasowymi badaniami, trwającymi ogółem 80 d n i , objąłem obszar między r z e k a m i Omulwią i Pisą, a dawną granicą pruską i Narwią. Na t y m obszarze przebadałem 20 w s i . Oprócz tego zebrałem wiadomości w 6 p u n k t a c h południowej części Mazur. Uzyskane przeze m n i e materiały dotyczące rybołówstwa pozwalają �250 JACEK OLĘDZKI R y c . 2. Wieś K r y s i a k i , pow. Ostrołęka. C h o b o t n i a . O k . '/u w . n. Rys. J . Olędzki S I - 1 ; na odtworzenie wszystkich narzędzi i t e c h n i k połowu stosowanych na t y m terenie oraz na uchwycenie zmian, jakie zachodziły w i c h używaniu. Pozwalają również na określenie zmiennej w różnych okresach r o l i r y b o ­ łówstwa w życiu Kurpiów. Zebrano również materiał dotyczący ludo¬ wej wiedzy o r y b a c h i rybackiej m a g i i . j | i Materiał do łowiectwa jest znacznie uboższy. Pozwala na odtworzenie t y l k o n i e l i c z n y c h miejscowych narzędzi i sposobów łowieckich, a m i a n o w i c i e łowienia k u n i tchórzy zwojkiem, w y d r żakiem, lisów i borsuków r o z k o p y w a n i e m i c h j a m l u b lisów i wilków łowieniem [] ; w doły albo też lisów w żelazne samotrzaski. Jeżeli chodzi o znaczenie łowiectwa i zachodzące w t y m zakresie zmiany, to zebrane wiadomości \ j wystarczają j e d y n i e na stworzenie obrazu słabo zarysowanego z ostat n i c h l a t X I X w., k i e d y łowiectwem zajmowano się wyjątkowo w bardzo l '* n i e l i c z n y c h wsiach. Obraz ten jest zupełnie niewystarczający dla szu¬ kania w n i m analogii do wcześniejszych okresów historycznych, k i e d y j łowiectwem zajmowano się powszechnie. i j; Wiadomości dotyczące h o d o w l i pszczół wystarczają na poznanie tego zajęcia i ocenę jego znaczenia w życiu w s i t y l k o w okresie stosowania u l i , w czasie ostatnich kilkudziesięciu l a t . O b a r t n i c t w i e nawet w pamięci najstarszych informatorów nie zachowały się p r a w i e żadne wspomnie- t ! ,j I | ¡1 \\ X i I nia. Natomiast do m a g i i pszczelarskiej istnieje dosyć obszerny materiał, który może być odniesiony do czasów, k i e d y istniało b a r t n i c t w o . Siadami po d a w n y m kuźnictwie na K u r p i a c h są dziś j e d y n i e pozostałości po śluzach i fundamentach kuźnic w postaci p a l i sterczących na łąkach l u b w k o r y t a c h rzek, groble stawowe oraz nazwy łąk i pól, takie j a k : amernia, ruda, zuzel, śluzka, staw — w miejscach gdzie istniały kiedyś kuźnice. Poza t y m o jednej z kuźnic (we w s i Przystań n a d rzeką O m u l e w ) , która pracowała do osiemdziesiątych l a t X I X w., zachowała się żywa pamięć, pozwalająca na uzyskanie wiadomości o wyglądzie narzę­ dzi i urządzeń, o i c h rozplanowaniu, o przedmiotach i sposobie p r o d u k c j i oraz niedokładne wiadomości o właścicielu, r o b o t n i k a c h i wysokości płac. �MATERIAŁY DO T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 251 R y c . 3. Wieś Przystań, pow. M a k ó w M a z o w i e c k i . R e k o n s t r u k c j a r o z p l a n o w a n i a kuźnicy n a podstawie informacji n a j s t a r s z y c h mieszkańców wsi: A — paleniska; B — kolo młyńskie; C — wał; D — młoty; D — koła palczaste poruszające młoty; E — pnie z kowadłami; F — miechy; G — koła palczaste poruszające miechy; H — pasy transmisyjne; I — most i śluza t Rys. J. Olędzki Jeżeli chodzi o pozostałe kuźnice, można na podstawie t r a d y c j i ustnej zdobyć się na próbę określenia przynależności społecznej właściciela kuź­ nicy i czasu zaprzestania p r o d u k c j i . Do tej p o r y przebadano zagadnienie kuźnic w 6 p u n k t a c h Kurpiowszczyzny. Pozostają do przebadania jeszcze ślady kuźnic w 5 wsiach. Wiadomości uzyskane do k o w a l s t w a wykazują, że między n i m a kuźn i c t w e m istniał wyraźny związek. Kuźnictwo wpłynęło na określenie p r o d u k c j i k o w a l s t w a w siedemdziesiątych i osiemdziesiątych latach X I X w . i na u t r z y m y w a n i e w starych wsiach i n s t y t u c j i k o w a l a wiosko- �JACEK 252 Ryc. OLĘDZKI 4. C z a r n o t r z e w , pow. Ostrołęka. M ł y n zbożowy. We współczesnych n i a c h śluzowych i t r a n s m i s y j n y c h młynów zbożowych przetrwały f o r m y występujące w urządze­ techniczne młynach-kuźnicach: A — obudowa koła młyńskiego; B — młyn; C — druga; D — stawidło; E — stawidło tzw. śluzy jałowej Rys. J. Olędzki wego, zobowiązanego do naprawiania z d a r t y c h sośników całej wiosce, do której należał, za tzw. skupiznę . Występowanie kowalstwa do c h w i l i dzisiejszej pozwala na odtworze­ nie współczesnych i starszych narzędzi i t e c h n i k pracy, na uchwycenie zmian w wytwórczości oraz zmian w r e k r u t a c j i społecznej k o w a l i w okre­ sie ostatnich kilkudziesięciu l a t . Jeśli chodzi o przetwórstwo d r e w n a na dziegieć, potaż i węgiel, udało m i się dotychczas uzyskać materiał j e d y n i e do węglarstwa i smolarstwa. Materiał ten składa się z luźnych, f r a g m e n t a r y c z n y c h wiadomości i nie pozwala na odtworzenie pełnego obrazu o w y c h zajęć. Do przetwórstwa zbóż na mąkę i kaszę zebrany jest wystarczająco o b f i t y i stosunkowo j e d n o l i t y materiał. Wiąże się to bez wątpienia 7. tym,, że do dzisiaj stosowane są na Kurpiowszczyźnie wszystkie w y ­ stępujące t a m dawniej f o r m y przeróbki zboża. Cały uzyskany w czasie badań materiał nie wystarcza na jednakowo 4 * Skupizna lecz zbożem. była to f o r m a opłacania k o w a l a za wykonaną pracę, nie pieniędzmi, �MATERIAŁY DO T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 253 t ' R y c . 5 (z lewej). D o b r y l a s , pow. K o l n o . Wolne koło w młynie R y c . 6 (z p r a w e j ) . Poredy, pow. P r z a s n y s z . Sposób u m o c o w a n i a wodnym sieci w „saniach" Fot. J . Olędzki pełne ujęcie poszczególnych zajęć. Rybołówstwo, hodowla pszczół w ulach, k o w a l s t w o i przeróbka zbóż na mąkę i kaszę mogą być odtworzone w ich pełnym h i s t o r y c z n y m r o z w o j u . Natomiast materiał do łowiectwa, kuźn i c t w a , smolarstwa i węglarstwa będzie mógł być przedstawiony j e d y ­ nie w f o r m i e p r z y c z y n k o w e j . Rozwój w y m i e n i o n y c h zajęć nie jest j e d n o l i t y . Starano się uchwycić etapy r o z w o j u dla poszczególnych typów zajęć. Wysunięto roboczo d a t y szczegółowe jako podstawę do przeprowadzenia periodyzacji zmian. Są to w p i e r w s z y m rzędzie daty z przełomu X I X i X X w. oraz początku względnie ukończenia obu ostatnich wojen. �254 JACEK OLĘDZKI Jeżeli chodzi o zróżnicowanie regionalne w w y m i e n i o n y c h okresach, można zaryzykować twierdzenie, że na przestrzeni całej dawnej Puszczy Zielonej procesy rozwojowe w y m i e n i a n y c h zajęć przebiegały analogicz­ nie. Natomiast porównując materiały z t e r e n u M a z u r z materiałami z t e ­ r e n u K u r p i o w s z c z y z n y stwierdzamy zasadnicze różnice. Wyrażają się one wcześniejszym o kilkanaście l a t występowaniem na terenie M a z u r t y c h samych, co na Kurpiowszczyźnie, etapów rozwoju, ponadto większą przez cały t e n okres powszechnością w y m i e n i o n y c h zajęć wśród ludności k u r p i o w s k i e j . Wynikało to z wyższego poziomu r o l n i c t w a na terenach mazurskich, nie t a k rozdrobnionego i rozwijającego się na lepszej bazie glebowej. Ponadto w obrębie poszczególnych zajęć na Mazurach i K u r p i a c h w y ­ stępują różnice w narzędziach i technikach pracy, wynikłe z różnic śro­ dowiska geograficznego i krzyżowania się różnych wpływów k u l t u r o ­ wych. W k i e r u n k u uchwycenia t y c h wszystkich różnic pomiędzy K u r p i o w ­ szczyzną a t e r e n a m i z nią sąsiadującymi prowadzone są dalsze prace tere­ nowe. I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95a58de1b2697e5d68aa7e0d6c7e0b25.pdf f391b9e4a6bd1af5fac59d26e0720807 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2761 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2571 Title A name given to the resource "Zgredy rule" i ulotna sztuka niewinności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.138-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zgredy rule i ulotna sztuka niewinności Jacek Olędzki Tramwaje i autobusy. Pociągi, kolejki dojazdowe i me­ tro. Kto korzysta z tych środków komunikacji? Tłumy ludzi. Kim oni są? Ponieważ wielu i coraz więcej przemieszcza się własnymi środkami lokomocji, odpowiedź jest w jakiejś mierze ułatwiona. Z publicznych środków komunikacji rzadko korzystają właściciele aut. Wiadomo zaś, że auta są drogie. Zatem w interesującym nas tłumie przeważać po­ winny osoby niezamożne. A spekulując dalej można stwier­ dzić, że osoby niezamożne nie należą do ludzi sukcesu. Z kolei nie trudno dopowiedzieć, że ludzie sukcesu należą do pewnej kategorii społecznej, którą wypada nazwać wy­ brańcami, między innymi bożymi. I dlatego w autobusach i tramwajach bardzo rzadko spotyka się księży. Częściej już w tych niewygodnych środkach lokomocji spotkać można siostry zakonne, ale nie kapłanów, bo powinnością sióstr nie może być zaszczytne dostojeństwo oraz ten rodzaj sakralności (namaszczenia), jaki jest zarezerwowany wyłącznie dla mężczyzn. Nie spotyka się w TiA (tramwajach i autobu­ sach) innych reprezentantów najwyższego stopnia powagi i dostojeństwa, czyli gangsterów, polityków, wysokich urzę­ dników państwowych, prezenterów i prezenterki TV, pań z agencji towarzyskich oraz bardzo wielu moich znajomych, wysoce przyzwoitych ludzi (wszyscy z wyższym wykształ­ ceniem i z tytułem przynajmniej magistra). Nie dostrzeże się w tłumie pasażerów TiA umundurowanego policjanta, umundurowanego strażnika, jakiegoś ochroniarza czy ofice­ ra WP. Zdarzają się natomiast kominiarze. I tylko na pomo­ stach pojazdów. A więc, albo z tyłu autobusu, albo z tyłu i przodu drugiego wagonu tramwaju. W świetle powszech­ ności w kraju aut osobowych, w których się podróżuje tyl­ ko wygodnie siedząc, wszyscy ci (jak kominiarze) przemie­ szczający się na stojąco, to reprezentanci jakichś osobli­ wych umiejętności, dziwnego statusu społecznego, rzec można mało reprezentatywni dla aspiracji istniejących w narodzie. Usprawiedliwieni w tym godzeniu się na nie­ wygody są tylko przedstawiciele grup przejścia, a więc uczniowie, studenci oraz chorzy i emeryci. Natomiast pozo­ stałą resztę zaliczyć należy do nieudaczników, ludzi bez wymagań, ograniczonej woli, nikłych aspiracji tudzież sła­ bego ducha. Ubolewam, że do takiej właśnie zaliczam się części mego narodu. Do niej też adresowane są autobusowe nalepki albo ina­ czej nazywane wlepki, vlepki, vlepcy (słowa z rodziny nazw takich, jak krzyżówki, układanki, zdrapki), ręcznie wykona­ ne niewielkie obrazki i napisy, szczególny rodzaj twórczości. Jej potencjalnymi odbiorcami są w ogólności ludzie smutni, zatopieni w swoich myślach, otępiali i bierni pasażerowie au­ tobusów. Ale to tylko mniemanie. Pewne jest natomiast, że ja- Pinokio przed Bristolem. Od lewej: Krzysztof Sidorek, Robert Czajka, Marian Libel. Fot. J. Olędzki 138 �kimiś rzeczywistymi odbiorcami tej twórczości są jedynie młodzi, w dodatku gapowicze, którzy lokują się blisko tylne­ go i środkowego wejścia, skąd najłatwiej czmychnąć przed kanarem. Spowija tę twórczość rodzaj dziecięcej niewinno­ ści, naiwności i , co tu dużo mówić, nieodpowiedzialności, której źródłem jest nadmierna ufność. MOJA M A M A YEST 1 NAYLADNIEJŚA . się na cały świat, że jajko zniosła, ale kurę zdumioną. To zna­ komity pomysł, wesoły i zdecydowanie rodzący poważne za­ stanowienie. Nie wszystkie wlepki Lolasa, a jest ich ponad 2 tysiące, mają tę samą siłę wyrazu. Zdarzają się w jego twórczości pra­ ce banalne, a nawet kiepskie. Wszelako w tej ogromnej licz­ bie dokonań każdy znajdzie coś dla siebie miłego, artystycz­ nie dojrzałego i przekonującego. NISZCZ To nalepka już sprzed paru lat, jedna z najstarszych. Poja­ wiła się niespodziewanie w mieście grozy, oszałamiających wydarzeń, gwałtów, nieoczekiwanych wyzwań, szalonych aspiracji, przygnębiających decyzji i odgórnych postanowień. Młodociany autor zapewne nawet nie przypuszczał, jaką uru­ chamia lawinę dobrych uczuć, pogodnych myśli, sensownych wyznań. W trywialnym świecie interesów i spraw zagościła niewinność. Pojawiła się poezja. Kpina z politycznych wyda­ rzeń stanu wojennego oraz osobliwości końca lat osiemdzie­ siątych i początku lat dziewięćdziesiątych, którą poznaliśmy w erupcji iście rodzimego graffiti z szablonów, ma swoją kontynuację od około 3 lat w Warszawie w autobusowych wlepkach. Kpina i żart przenoszące nasze odczucia z ponurej rzeczywistości w świat nadrealny. Oto rysunek (bez jakiego­ kolwiek podpisu) zastygłej w bezruchu kury. Pod kurą jajko. Całość na niewielkiej żółtej karteczce i podpisana. LOLAS. Chcąc nie chcąc wpatruję się w kurę, postrzegam w niej zdu­ mienie czy zaskoczenie. A za oknem widoki z Krakowskiego Przedmieścia porażające dostojeństwem. Pałac prezydenta, Bristol. Tutaj wysiądę, będę mijał hotel i Bank Gdański, ale przez cały czas Kura i jajko artysty Lolasa - goszczącego wielu swymi dokonaniami w intemecie - będzie mi towarzy­ szyła, napawając mnie pogodą i śmiałością. Moc bowiem od­ działywania przekazu plastycznego w autobusie, gdzie panu­ je atmosfera aresztu, chociaż dobrowolnego, jest wyjątkowa. Myślę więc o cudzie natury, znoszeniu przez kurę jajka. A ją samą wciąż mam przed oczyma, nie gdaczącą, nie szczycącą RASIZM Napis ten uzupełnił Lolas rysunkiem przytulających się pieska i kotka. W stosunku do znaków najczęściej spotyka­ nych, wieszania na szubienicy swastyki oraz deptania jej woj­ skowym butem, pomysł ukazania obok siebie odwiecznych wrogów - psa i kota - nie dość, że jest oryginalny, to najważ­ niejsze, że rozwija poetykę, jaką w swej twórczości wypraco­ wali wlepkowicze. Cechuje ją niedosłowność, łagodność, puentowanie pryncypialnych treści w napisie obrazkiem o charakterze zaskakująco pogodnym. W wielu przypadkach słuszny protest czy wysoki stopień emocjonalności łagodzo­ ny jest żartem, dowcipem, a nie gniewnym oburzeniem czy surowym szyderstwem. Ten styl u Lolasa mają jego wlepki poświęcone zrywaczom i zmywaczom, których nazywa insek­ tami. Chodzi oczywiście o sprzątaczki autobusów w zajez­ dniach oraz wielu dbałych kierowców, by w ich pojazdach panował „ład i porządek". ZERWIJ NAKLEJKĘ INSEKCIE! Zrywający przedstawiony został w zabawnej pozycji przyle­ gania podeszwami butów do ściany pionowej karoserii auto­ busowej (il. 2). Lolas kwestii zrywania dzieł wlepiaczy po­ święcił jeszcze jedną wlepkę. Ukazuje ona księdza w birecie z krzyżykiem i w sutannie z uniesionym palcem wskazują­ cym. Podpis pod rysunkiem oznajmia, że zrywający wlepki nie otrzyma rozgrzeszenia. Praca męskiej czes'ci zespołu Pinokio, Pinokio wśród ludzi. Szablon najczes'ciej odbijany na czarno. Wym. 18x26 cm. 1998 r. 139 �Inni autobusowi artys'ci swój protest wobec zrywaczy ograniczyli do samych napisów: ZRYWACZE ZRYWAJCIE SIĘ Z TEGO AUTOBUSU NIE ZRYWAJ MNIE Podpis pod rysuneczkiem Koziołka Matołka. Oburzenie zrywaczy (zapewne sprzątaczek) wyraża wylepka byle jak wypisana odręcznie: KAŻDY MA DO SWOJEJ Anna Pochmara i Marian Libel. Fot. J. Olędzki OTWARCIE DŁUGICH: NQSOU CZAPECZEK Robert Czajka rysunek, tekst zespołowy. Pinokio otwarcie sezonu... Na żółtym tle czarne litery i czarny rysunek. Wym. 5x8 cm. 1996 r. PRAWO GŁUPOTY Przy końcu lutego 1998 roku w autobusie 195 znalazłem obok nalepki choinki bożonarodzeniowej nalepkę DŻEPETTA z lipca 1997 roku: Z R Y W A C Z E R Ó B C I E CO C H C E C I E WSZYSTKICH NAKLEJEK I TAK NIE ZERWIECIE Wokół tych dwóch długo już istniejących nalepek widać liczne siady po innych dosyć starannie usuniętych (zachowa­ ły się tylko charakterystyczne, prostokątne, różnej wielkości plamy po kleju). Aby się zorientować, jakie usunięto nalepki, sięgnąłem do swego notatnika z 1997 roku. Otóż w kwietniu tego roku w autobusie 195 zarejestrowałem obecność wlepek, które niewątpliwie dotyczyły ich usuwania (zmywania): T r z e b a p r a ć i j e s z c z e raz p r a ć samo s z o r o w a n i e i m y c i e nie w y s t a r c z y ! W tymże autobusie 195 znajdowały się również wlepki z rysunkami. Wychudzony golas pod prysznicem. Można przypuszczać, że autor zauważył szczupłość kierowcy z tego autobusu. UJ 2 WZIOŁ PRYSZNIC I TYŻ NIC WARSZAWA 131 POCZTOWA 34 Magdalena Tomkowicz, Wieczne pragnienie... Na żółtym tle czarny rysunek, kwadraty i trójkąty zielone. Wym 8x8. 197 r. K. Sidorek, Każdemu świat... Twarz niebieska, usta i napis czerwony. Wym. 5x7. 1996 r. 140 Sprzątaczkom ktoś poświęcił wlepkę łaciatego byka z po­ tężnym przyrodzeniem. Niewątpliwie zwyciężyła irytacja, bowiem wlepkowicze nie świntuszą i nie korzystają z treści obscenicznych. Można więc przypuszczać, że wiosną ubie­ głego roku rozegrała się między wlepkowiczami a ich prze­ ciwnikami sroga bitwa. Przetrwanie wlepki DŻEPETTA, ja­ ką wcześniej przedstawiłem, to zwycięstwo obydwu walczą­ cych stron. W subkulturach rzecz możliwa, w kulturach ra­ czej niespotykana. To bardzo pouczające doświadczenie w kontakcie z twórczością wędrownych galerii autobuso­ wych. Dewiza życiowa często powtarzana przy byle okazji przez najważniejszego urzędnika zajezdni przy ulicy Inf­ lanckiej: TO M I WISI I POWIEWA, mogła się udzielić służ­ bom porządkowym oraz surowym wcześniej w swych osą­ dach kierowcom autobusów. Stąd obecność przez wiele na­ wet miesięcy jakichś wlepek, między innymi tej o wzrusza­ jącym przekonaniu wlepkowicza o potrzebie nieustępliwego tworzenia mimo drastycznych aktów niszczenia najwarto- �ściowszych prac. Uroczy DŻEPETTO w jednej ze swych wlepek dopiekł kierowcom, zwracając uwagę, w jakich cho­ dzą butach („na pewno nie w trampkach, prędzej w gumiach") i że do zdrapywania jego prac używają niewątpliwie śrubokręta. I pewnie takim narzędziem zdrapano w autobusie 195 wylepki LEPCEGO, wyróżniającego się artysty wędrownych galerii autobusowych w Warszawie. Oto jakiego rodzaju pra­ ce LEPCEGO mogłem oglądać w autobusie przemierzającym stolicę od Młocin do Natolina: MOSTY TONĄCE WE MGLE Napis ten znajdował się na nalepce, starannym maluneczku, ukazującym w fioletowej poświacie trzy zwężające się czterościany. Oglądałem tę wlepkę o szóstej rano czwartego kwietnia 1997 roku w zabłoconym jelczu jadącym w deszczu Miodową i Krakowskim Przedmieściem... WIĘC SKRYWANE KRAINY KWITNĄ POD LAMPĄ GDY PAPIER JEST LUSTREM DUSZY A. Pochmara. Człowiek myślący... Tło żółte, rysunek czarny. Wvm. 7,5x8,5. 1997 r. Artysta skomponował ten napis z dwóch części. Więc skrywane krainy kwitną umieścił w lewym górnym rogu kartki, a pozostałą część tekstu w prawym dolnym. Między tymi dwoma zdaniami narysował ukośnie pióro ze stalówką i kleks... Podpisał się LEPCY. WYDAJE NADAJĄ SIĘ, ŻE ŻYCIU CZŁOWIEKA FORM NIE LUDZIE LECZ POSTACIE Z KSIĄŻEK. GRAHAM GREENE LEPCY ma na swoim koncie również taką wlepkę: SŁOŃCE ZACHODZI NAD MORZEM MOJEJ NIEMOŻNOŚCI. Wyznanie to uzupełnia pejzażyk w charakterystycznej dla artysty tonacji fioletowoniebieskiej. Ale za najciekawszą uznałbym taką nalepkę LEPCEGO: NOCĄ: ZASTĄPIŁA PRZEMĄDRZAŁE ŚWIATŁO JAŁOWA CIEMNOŚĆ. SZEDŁ ULICĄ ZAPALEŃCÓW. Sam zaś rysunek przedstawia postać nagiego mężczy­ zny widzianego od tyłu, który przemieszcza się w nijakiej przestrzeni. Delikatne prowadzenie czarnej, wątłej kreski. To już początek tego roku, autobus 174. Mój ulubieniec eksponujący prace w 195, 116 i 174 (ten ostatni ma pętlę na Konwiktorskiej) mieszka niewątpliwie na Nowym Mie­ ście. Cieszę się z tego, bo pewnie mieszka po sąsiedzku i będę mógł śledzić rozwój jego dojrzałych, poruszających pomysłów. Poważne i przemijające treści, jakimi zajmuje się Lepcy, wzmacniają nalepki żartownisiów i zwięzłe wyznania. Oto R. Czajka, Utrzymujący równowagę... Zielona kreska. 1997 r. Lezą na stole dwa duże mol© obok tych moli X T V e r a do w o l i , d u E e leszcze a dalej jeszczeią Jakto' yjstko zjesz poIb M. Tomkowicz, Leżą na stole... (dziecięca wyliczanka). Żółte tlo tekst i rysunek czarny. Wym. 5x7,5 cm. 1996 r. 141 �To iście edycja komputerowa, to świadectwo oswojenia się z komputerem, podstawowym dziś narzędziem pracy inte­ lektualnej i również artystycznej. Takich treści i form w muraliach nie ma. CO SIĘ GŁUPKU WEŹ PISAKA KURCZĘ I COŚ GAPISZ? NAPISZ! Wlepkowicz HERMAN wyraźnie przybity niszczeniem znakomitych jego wlepek, aby się jakoś pocieszyć, przylepiał karteczki małe jak znaczek pocztowy z wypisaną prośbą: NA­ RYSUJ COŚ. Ktoś narysował mu kaligraficzny zygzaczek, a ktoś inny kreskę, a ponad nią stateczek przypominający ry­ backi kuter... LE PIŁEŚ LE PIŚ PIŚ R. Czajka, Spojrzałem... Żółte tło, rys. czarne. Wym. 7,5x10 cm. 1997 r. żółtymi inicjałami J. B. podpisał się autor na białej kartce z umieszczonymi, czarnymi wyrazistymi literami drukowa­ nych: V L E P I A M , WIĘC JESTEM ! Uzupełnić to możemy serią takich informacji, przeważnie anonimowych: NALEPY TO TAKIE TAGI Jest to wylepka z autobusu „195". Widziałem ją w maju 1997 roku, a więc w niedługim czasie po brutalnym likwido­ waniu w tym pojeździe swawolnej twórczości. W zachęcie do pisania sformułowanej w drugiej osobie postrzegam gest so­ lidarności z pokrzywdzonymi wlepkowiczami i zarazem coś z samopocieszenia. Szacunek do słowa ich adorowanie, to ważna cecha twór­ czości wlepkowiczów. Oto o poranku wiosennym w „175" mogłem rok temu przeczytać: Patrzaj cię się dziwuj, ruszaj obdarzą ładnymi Wcześniej w tymże autobusie chyba tą samą anonimową ręką został wykonany rysuneczek nagiej, rozmarzonej dziew­ czyny i taki napis: Są miłośnicy dostarcza 142 twórczości radości co Jednakże najbardziej urzeka mnie w tej batalii, prowadzo­ nej przez kierowców ze śrubokrętami, pastwiących się szcze­ gólnie brutalnie nad zalepionych powierzchniami ich autobu­ sów, rodzaj wylepek nadrealistycznych, abstrakcyjnych, gło­ szących treści „ni z gruszki, ni z pietruszki": A Indianie wciąż śpiewają Albo niezwykła zupełnie wlepka, przedstawiająca fajkę i brodę wyłaniającą się spod daszka czapki kapitańskiej i ta­ ki oto napis ostrzegawczy: Kapitanie! R U С Y T А С Y O Z R A I А С Y jak AUTOBUSOWE Autor tego wyznania głosząc swój pogląd miał niewąt­ pliwie pełną świadomość istniejących różnic. Wiadomo bo­ wiem, tagi z graffiti malowanych na murach, ścianach ko­ lejek dojazdowych i w innych miejscach, to wyraz jednej przemożnej potrzeby uwidocznienia swego ja, a tym sa­ mym rodzaj rozwięzłej chęci zaistnienia, przepojonej py­ chą obecności. Stąd w graffiti ubóstwo treści i powtarzanie w kółko agresywnych liter swego wymyślonego w manii naśladowczej sztucznego, pretensjonalnego imienia - TA­ GU. W graffiti nie występują bezinteresowne, pogodne gry literowe: К P R В gałkami słowami. Chyba toniemy. A tuż obok wylepka, prawdopodobnie wykonana przez niedościgłego LEPCEGO, ukazująca chaos spiralnych, czar­ nych kresek. I napis: �W przenikaniu światów uważaj zawroty na głowy! Inny natomiast wlepkowicz ciężką pracę kierowcy zdrapywacza spostponował trzema obrazkami trzech zwierząt, podpisując je starannie: KROWA WIELBŁĄDEK KANGUREK Ów jawny infantylizm w ponurej rzeczywistości brudne­ go jelcza „195" odbierałem niczym kojące działanie balsa­ mu. Wszelako wlepki to potrzeba dzielenia się pewnego ro­ dzaju młodzieży - niewątpliwie tej najciekawszej, najwarto­ ściowszej (będącej wrogami skinów-nazistów-faszystów, szalikowców, pospolitych, młodocianych bandziorów i skre­ tyniałych chuliganów) - swymi odczuciami, poglądami, my­ ślami: JEDYNYM SENSEM TY JESTEŚ Pogodny, barwny malunek pary obejmującej się. Chłopak - biały, dziewczyna - czarna. Uśmiechnięci. Na jego głowie włosy sterczą jak u panków, u niej zwinięte są w rzędy kule­ czek. Murzyneczka unosi ponad głowę palce w victorii: N A J P I E R W SĄ L U D Z I E POTEM NARODY Różowa karteczka. Na dole rysunek lisa z puszystym ogo­ nem. Ponad lisem narysowany wieszak-ramiączko. Całość ukazana bardzo realistycznie. Obydwa znaki podkolorowane: Wolę biegać niż wisieć Wlepkowicz FIGER w jednej ze swoich nalepek podjął te­ mat opieki zdrowotnej. Na żółtej kartce ukazuje łóżko szpi­ talne z zaznaczoną na nim abstrakcyjnie kotłowaniną czar­ nych kształtów. Pod rysunkiem wypisany stosunkowo długi wywód o przybywaniu na ziemi wciąż nowych pokoleń i niewychodzeniu ze szpitali ludzi zdrowych. W innej wersji nazywa szpitale umieralniami. W świetle przedstawionych dotąd - z konieczności jedy­ nie wybiórczo - tekstów-wlepek, podejmowanych w nich kwestii społecznych, intelektualnych wyznań, żywych reakcji na dewastację, przyjąć należy, że poznajemy środowisko młodzieży legitymującej się wysoką wrażliwością, budują­ cym respektem dla spraw w życiu naczelnych. Przy tych nie­ wątpliwych cnotach raduje, że autorzy nie utracili cech przy­ pisywanych młodości: pogody ducha, przedniego dowcipu oraz zdolności do zuchwałego żartu. W ostatnich dniach 1997 roku pojawiły się w autobusie „175", najżyczliwszym wylepkowiczom, dwa rysuneczki na białych karteczkach wielkości dużych znaczków poczto­ wych. Oto one. Na pierwszym na wprost tylnego wejścia rysunek, który można by zatytułować „Wykład". Na pierw­ szym planie słuchacze, dostojni mężczyźni w garniturach. Na drugim planie dostojny wykładowca pod krawatem z pałeczką w ręce. Jest on skierowany w stronę olbrzymiej główki śruby, na której zaznaczone zostało charaktery­ styczne dla śrub wcięcie. W stronę tego wcięcia skierowa­ ne jest ostrze wielkiego śrubokręta. Czytaj: wykładowca objaśnia, do czego służy śrubokręt, a pilni słuchacze z uwa­ gą przyswajają cenne wiadomości. Po przeciwnej stronie ten sam autor zamieścił wlepkę, na której narysował lądo­ wanie pojazdu kosmicznego. Z pojazdu wychodzi grupka pasażerów przypominających swym wyglądem osoby z pierwszej wlepki... Mógł przedstawić nam te dwie ekstre­ malne sytuacje wspomniany już FIGER, który ma wielką łatwość rysowania, ale również cięty język i wyrafinowany dowcip: Mój pies w ł a ś n i e p r z e s z e d ł z j e d n e j i z b y do d r u g i e j Wiadomość tę FIGER przekazał pod koniec upalnego lipca 1997 w autobusie „174". I być może tenże dowcipny autor zafundował nam „wiejskie rozkosze" w autobusie „175": rysunek kolorowy ukazujący palec w dziurce nosa i taki podpis: Z NOSA M U C H Y P Ł O S Z Ę I M A M WIEJSKIE ROZKOSZE Możemy - jak sądzę - przejść już obecnie do uwag ogól­ nych o interesującym nas zjawisku. Pojawiło się ono 2-3 lata temu w okresie triumfowania tromtadracji SLD i nie wygasło po zwycięstwie AWS. Mo­ że stanowić rodzaj odreagowywania stresów kształtowa­ nych przez polityków rządzących krajem. Ponieważ polity­ cy traktowani są z pogardą, we wlepkach się o nich nie wspomina. Wlepki nawiązują do iście rodzimej sztuki ulicy - szablo­ nów, które miały zdecydowanie polityczny charakter i rozwi­ jały się bogato i rozmaicie głównie w brzemiennym czasie ponurych zdarzeń stanu wojennego w Polsce. Zachowują wlepki elementy działania konspiracyjnego, niejawnego i nieoficjalnego. Znajduje ta twórczość zajadłych przeciwników, głównie wśród kierowców i służb porządko­ wych w zajezdniach autobusów. Ale ma również swoich ci­ chych zwolenników wśród niektórych kierowców i pracowni­ ków zajezdni. W stosunkowo krótkim czasie w twórczości autobuso­ wych wylepkowiczów pojawiły się artystyczne i n d y w i ­ d u a l n o ś c i , mające honor sygnowania się własnym tagiem, dbające o własny, oryginalny styl, jak również rodzaj zainteresowań. Tylko w śródmieściu Warszawy, w sześciu au­ tobusach nr 174, 175,179, 116, 122, 195 możemy od 2-3 lat poznawać prace stałych artystów. Oto oni: LEPCY, LOLAS, FIGER, DŻEPETTO, ROBAL, REYTAN, HERMAN, J. B. Do nich dołączają twórcy anonimowi. I oni mają swoją ważną ro­ lę w rozwoju interesującego nas zjawiska. Oho, kapła chwilka. 143 �Zatem, nasza wlepka oscyluje między szyderstwem lub kpiną, sympatyczną drwiną a egzystencjalną z a d u m ą , pozorną błahos'cią treści a niezwykle budującym osądem: LUDZIE, MYŚLENIE NIE BOLI!!!!! Optymizm sąsiaduje z gorzką refleksją: N A K L E J K I STAŁY SIĘ JUŻ TAK GŁUPIE JAK L U D Z I E K T Ó R Y C H M I A Ł Y Z M I E N I A Ć Wlepkowicze wypracowali swój własny etos. Jego cechą podstawową jest niekorzystanie z wulgaryzmów, nieużywa­ nie słów ordynarnych, nieprzyzwoitych (niewinność, od której rozpocząłem ten komunikat). Wędrowne galerie wlepkowiczów w autobusach nawiązu­ ją do szerszego zjawiska przyozdabiania pojazdów, głównie ciężarówek, ale również rowerów, motorowerów, riksz, łodzi. Z pasji tej słyną Indie, ale również kraje Afryki , Azji Połu­ dniowo-Wschodniej, Ameryki Środkowej i Południowej. Ale w żadnym z tych miejsc na świecie nie występuje znane nam z kraju zjawisko, aby same osoby prowadzące pojazdy (ich gusta i zachowanie) prowokowały do rozwoju całkiem im ob­ cej twórczości. 2 N I E L I C Z NA K I E R O W C Ę SIĘ SAM ZABIJ NATOLIN Malowanie po kryjomu graffiti przez wrajterów na ścianach budowli zasługujących na całkowitą cześć, zamalowywanie przez tych artystów wagonów metra i kolejek podmiejskich również jest dokonywane - jak w przypadku wlepek - wbrew kierowcom czy użytkownikom wymienionych obiektów. Ale tylko w wylepkach pojawia się nieustający dyskurs z przeciw­ nikiem. Stanowi on niezwykle ważny czynnik inspirujący. Wlepkowicze w swojej twórczości korzystają z tradycyj­ nych już środków wyrazu, powszechnie dostępnych (długo­ pis, pisak, piórko, tusze, kredki oraz kartki samoprzylepne) jak też z grafiki komputerowej oraz przekazu w internecie. W autobusie „175" 5 marca 1998 roku przeczytałem efektow­ nie wydrukowaną komputerowo wlepkę. Cały napis „mach­ nięty" ukosem, a litery potrójnie cieniowane: CO Z TOBĄ ROBI BÓL? Pod tym pytaniem podpisała się pierwsza mi znana wlepkowiczka, KASIA Z GRÓJCA. Autorka zamieściła pod swoim imieniem adres do korespondencji, numer skrytki pocztowej w Grójcu. Możliwe, że autorka widziała wlepkę Lepcego poświęconą umieraniu w szpitalach czy inną tegoż artysty z rysunkiem śmierci dzierżącej kosę oraz sypiącą groszami: ŚMIERĆ NIE WYDAJE RESZTY Najlepsze wlepki wskazywałyby, że ich autorzy mogli czerpać inspirację z dzieł znanych artystów rodzimych i ob­ 144 cych. W wlepce barwnej FLEPKO SYLVA (kompozycja w kratkach wyobrażeń różnych kształtów i obiektów rzeczy­ wistych) postrzegam coś z pomysłów Miró. Zalecenie Woj­ ciecha Młynarskiego aby robić swoje, (RÓB SWOJE) wyko­ rzystał w jednej ze swych grafik Henryk Tomaszewski, a tak­ że wlepkowicz. Ten drugi słuszne zalecenie uzupełnił foto­ grafią... Klossa. Z kolei w grafikach Andrzeja Strumiłły Mój dziennik, przewspaniałych pracach pokazywanych obecnie w podziemiach Zamku Ujazdowskiego, wyczuwam klimat ulotnej sztuki niewinności i dobrych myśli, którą rozwijają najlepsi wylepkowicze w wędrownych galeriach autobuso­ wych. Wlepkowicze to sympatyczni reprezentanci najlepszej części młodzieży szkolnej w Warszawie. Nie przynależy ta młodzież do budzących grozę wszelkiej maści młodocianych bandziorów, wandali, chuliganów; czyli kiboli, szalikowców, dresiarzy, skinów i innych żałosnych nieszczęśników. Wiele wlepek jest adresowana wyraźnie do tej nieszczę­ snej części młodzieży. W jednej z wlepek LOLASA znaleźć można szczegółowy opis dresiarza, bohatera nie tylko przedmieść, odległych peryferii, ale również centralnych w stolicy blokowisk (chociażby z ulic Andersa i Solidarno­ ści). Tenże LOLAS rodziców dresiarzy, skinów itp. nazywa ZGREDAMI RULAMI. Słowo ml, mlek, jest łagodną formą srała, sralka. Zgredy rule w wylepkach LOLASA ukazywani są w strojach dziecięcych, jako istoty bardzo z siebie zado­ wolone, kochające swoje wcielenia w pysznych i dumnych dresiarzach; dzieciach o których „nic złego powiedzieć nie można". Istotą wlepki jest błyskotliwa zwięzłość i dosadność. Do­ tyczy to zarówno tekstów, jak również obrazków. Dojrzali wlepkowicze korzystają z humoru sytuacyjnego. Sprzyja mu stała, ponurawa atmosfera panująca w autobusie. I każdy żart z wlepki reflektowany jest przez ów nastrój. Ale DŻEPETTO i pewnie ktoś jeszcze, stara się stworzyć nieoczekiwane, kon­ trastujące sytuacje. Otóż wieloma swoimi wlepkami przy­ zwyczaił odbiorców, że interesuje go wyłącznie przeszłość. Sumiennie przedstawia daty ważnych zdarzeń w dziejach oj­ czyzny. Bolesław Chrobry, Bolesław Śmiały, Zygmunt Stary, Mieszko. Oto postaci, którym DŻEPETTO poświęca uwagę. I nagle u tego autora pojawia się data z przyszłości i dwie osoby wlepkowiczów. 2008 ROBAL & REYTAN BUDUJĄ ŁUNOCHOD Zakres tematyczny wylepek jest rozległy. Poszczególne tematy mniej lub bardziej wyraziście się wyodrębniają. Za­ pewne historyzm to temat indywidualny wspomnianego DŻEPETTO, podobnie, jak drobiazgowo opisywana co­ dzienność życia szkoły, przedstawiana przez autora KO­ CHANEGO PAMIETNIQA Ale w wlepkach odnajdziemy również poważne tematy społeczne, polityczne czy doty­ czące... bytu, sumienia, samotności, refleksji nad losem człowieka, wiary i samego Boga. Oto wybrane teksty z wlepek „religijnych", jednosłowna i rozbudowana, wielos łowna: �JEZUS BÓG HONOR OJCZYZNA. OJCZYZNA - ZGNILIZNA. HONOR - CHORUJE. POZOSTAŁ BÓG. KTO NIE WIERZY W BOGA TEN W R Ó G ! RELIGIA TO RZECZ LUDZKA Pojawiają się również pytania: Czy miałeś objawienia? Przyznasz Szanowny Czytelniku, że tego rodzaju pytanie w smutnym, pustawym jelczu o świcie czy zapchanym do granic możliwości w godzinach szczytu albo późnym wie­ czorem, to poruszająca „kwestia i problem". To niezwykle zuchwałe wtargnięcie w świat stereotypów informacyjnych, reklam, ogłoszeń, zaleceń oraz rzeczowych pouczeń. Wlepki powoli znikają. MZA wycofuje stare jelcze i wprowadza luksusowe pojazdy nisko zawieszone. W auto­ busach tych, tylną część pojazdu - umiłowaną przez wlepkowiczów - wypełniają wygodne siedzenia. Nie ma już w tych autobusach sprzyjających okoliczności dla sztuki, która roz­ kwitała jeszcze przed rokiem. Pozostał internet, zupełnie no­ wy i nieoczekiwany świat pełen wyzwań i możliwości twór­ czych. Niektórzy, warszawscy wlepkowicze są już w nim obecni i całkiem bezpieczni. Kierowca ze śrubokrętem, pani sprzątaczka ze ścierką już im nie zagrażają... Wszelako, zda­ niem DŻEPETTO: A U T O B U S BEZ V L E P E K JEST NIEWAŻNY ! wie) oraz starszy o dwa lata Krzysztof Sidorek (student I I I roku Instytutu Krajów Rozwijających się Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych UW). Swoją działalność rozpoczęli wczesną wiosną 1996 roku. Z PINOKIEM współpracowała wówczas Anna Pochmara, obecnie na anglistyce UW, a także Magda Tomkowicz, lice­ alistka. Z nastaniem wiosny 1997 roku PINOKIO rozpadł się na dwie frakcje: Libel, Pochmara, Tomkowicz, korzystający ze znaku LEPCY oraz Sidorek, Czajka i wcześniej nie poja­ wiająca się, licealistka Joanna Rudnicka. Druga grupa swo­ je prace sygnuje znakiem graficznym, trójkącik w kole stero­ wym. Prace podpisane LEPCY dobrze pamiętamy. Natomiast dziełka Sidorka, Rudnickiej, Czajki to: CHODZĄ PO­ GŁOSKI ŻE TONIEMY KAPITANIE, JEDYNYM SEN­ SEM JESTEŚ TY, KAŻDEMU ŚWIAT MRUGA INACZEJ (Sidorek), PRZEPAŚĆ WŚRÓD CIENI (Rudnicka), WZNIOSY NAD MIASTEM, KANAŁEM CICHO SUNIE WĄŻ, czy obrazek abstrakcyjny, plątanina czarnych kresek, dwa zabarwienia powierzchni, czerwień, błękit, brak podpi­ su, to dzieła Czajki. W 1998 ponownie trzej artyści się jednoczą, przywracając do życia w nowym kształcie i z ambitniejszym programem twórczym instytucję o nazwie PINOKIO. Ponieważ w tym programie uzupełniono nalepki plakatami (przylepianymi gdzie się tylko da na ulicach stolicy) oraz malarstwem przez PLĄDRUJEMY Marzec 1998, autobus 174. PS. O nalepkach autobusowych znane mi są następujące prace: Piotr Rogacz, Rusz ze mną lśniącym, czerwonym auto­ busem, „Raster", nr 3, marzec 1997; tenże, Naklejki, czyli pa­ sażer kreatywny, „Machina", nr 6 (15), czerwiec 1997, s. 26; Jarosław jot-Drużycki, / ty możesz spotkać królową Anglii w autobusie, „Życie", 24 lipca 1997; Szymon Niemiec, Vlep­ ka po oczach, „Życie Warszawy", 18 grudnia 1997; Harald Kittel, Uwaga! Autobus bez hologramu nie ważny, „Gazeta Stołeczna", 18 marca 1997. POŁ ROKU PÓŹNIEJ Po długich staraniach (pisaniu listów na skrytkę pocztową PINOKIA) udało mi się dotrzeć do autorów najciekawszych nalepek w tym osoby podpisującej się LEPCY. Okazał się nim Marian Libel, student pierwszego roku pedagogiki!, mie­ szkający w pobliżu pl. Zbawiciela, a nie - jak przypuszcza­ łem naiwnie - w sąsiedztwie mego domu, w pobliżu ulicy Długiej, Miodowej czy Bonifraterskiej. PINOKIA powołali do ambitnej działalności zimą 1995 roku trzej warszawscy licealiści: wspomniany Marian Libel ur. w 1978 roku, jego rówieśnik Robert Czajka (obecnie stu­ dent I roku malarstwa w Akademii Sztuk Pięknych w Warsza­ R U I N Y RZ^Z¥NISTQ|gl Tekst M. Libel, grafika R. Czajka. Plądrujemy miny rzeczywistości. Napis biały, tło niebieskie. Silodruk, jako naklejka wym. 8x12,5 cm, a jako plakat 25x33 cm. W nocy Niedzieli Palmowej rozklejono w mieście tych plakatów 1500 egzemplarzy. 1998 r. 145 �szablon (na ścianach budynków, głównie w Śródmieściu) użyłem określenia instytucja. Jej ambitne osiągnięcia zdu­ miewają. W nocy 4 kwietnia, z soboty na niedzielę (NIEDZIELĘ PALMOWĄ!) na krańcowych przystankach wielu autobusów miejskich przy Dworcu Centralnym PINOKIO zgromadził 13 nalepiaczy (przyjaciele i zaprzyjaźnieni naklejkowicze). Cztery „brygady" rozjechały się na sposobiące się do snu miasto. Akcję zakończono około czwartej, piątej rano. Nalep­ ka PLĄDRUJEMY RUINY RZECZYWISTOŚCI (2 tysiące sztuk), powiększona do wymiarów 30x40 cm, jako plakat, zaistniała w liczbie 1500 egzemplarzy na ulicach Warszawy. Rozlepiono również 700 egzemplarzy plakatu CZY OBIET­ NICA W ŚWIECIE ZDRADY JEST LEPSZA OD SZUKA­ NIA? Z nastaniem Wielkiego Tygodnia mogłem oglądać pla­ katy PINOKIA w zwykłych, uznanych miejscach (na słu­ pach ogłoszeniowych), jak również w miejscach całkiem nieoczekiwanych. Oto niektóre z nich: betonowe zwalisko przygniatające figury powstańców warszawskich na pl. Krasińskich; czarne tablice na klepsydry przy Minister­ stwie Kultury i Sztuki oraz przy kościele OO. Kapucynów; szyby budki telefonicznej na Krakowskim Przedmieściu. Dzieło PINOKIA można było podziwiać na Targówku i Ursynowie, na Bielanach i Bródnie... Część plakatów usu­ nęli pracownicy służb porządkowych miasta (jak w przy­ padku budki telefonicznej) resztę pochłonęły działania za­ wodowych plakaciarzy, jak również łatwe do przewidzenia czynności informacyjne osób czy to z kościoła czy z Mini­ sterstwa KiS. Po trzech miesiącach widuję tylko jeden osa­ motniony plakat PLĄDROWANIA... na sławnym budy­ neczku przy wejściu do ul. Koziej. Wszelako, można po­ wiedzieć sobie, że kwietniowa akcja plakaciarska PINO­ KIA przyjęta została w mieście z pewną życzliwością, bez żółci, czyli wzburzenia. Inaczej rzecz się miała z szablona­ mi. Na początku swej działalności PINOKIO korzystał z szablonu, który przyjęty został obojętnie i można ten do­ kument (stylizowana głowa z długim nosem) w przybru­ dzonej czerwieni oglądać tu i ówdzie, między innymi na węgle przy wejściu do MKiS na Krakowskim Przedmie­ ściu. Natomiast po latach nasi trzej artyści, wzbogaceni o doświadczenia opanowania autobusów i ulic miasta wy­ startowali z zasadniczo innymi wzorcami, rzec można, zde­ cydowanie prowokacyjnymi: SZTUKA ALBO ŻYCIE ŚMIERĆ W z NAWIASIE Między górnym i dolnym napisem znalazły się, po lewej, abstrakcyjne smugi (inspiracja z form na zdjęciu rentgenow­ skim złamania nogi), a po prawej realistyczny wizerunek lampy biurowej z czarną żarówką, bo w takim kolorze wyko­ nany został cały szablon. Oglądam go codziennie na ścianie w pobliżu Katedry Polowej. W HOŁDZIE SZABLONOWI PINOKIO 146 Rysunek M . Tomkowicz, tekst M . Libel, Nocą przemądrzale światło zastąpiła jałowa ciemność.. Szedł Ulicą Zapaleńców. Na białym lub blękitnawo-fioletowym tle czarny rysunek. Podpis Lepcy. Wym. 8x11 cm. 1996 r. Tekst M . Libel, rysunek A. Pochmara, Więc skrywane krainy kwitną nocą - pod lampą gdy papier jest lustrem duszy. Podpisane Lepcy (czytaj jako liczbę mnogą). Rysunek i napis czarny, tlo żółte. Wym. 5,5x1 l e m . 1997 r. Między napisami trzy torsy męskie. Twarze identyczne i nakrycia głów takie same... czapki tureckie. Natomiast trzeci szablon i jego wersja w ręcznym, wiel­ kim napisie (węgieł ściany od strony Traugutta przy wejściu do ASP), tudzież liczne, autobusowe nalepki: ANTYCHRYST BĘDZIE ARTYST spotkały się wszędzie z prawie identyczną korektą społeczną. Słowo antychryst, zostało zamalowane, a w nalepkach, oddarte! Nalepka, plakat i na koniec trwały malunek z szablonu ANTYCHRYST BĘDZIE ARTYST-jak mi powiedzieli sa­ mi artyści spod znaku PINOKIA - skojarzony został na mieście z działalnością jeśli nie satanistów (sic!), to jakieś sekty (zasłyszana reakcja w autobusie). Można więc rzec słowami Sidorka, że czulsza część mieszkańców Warszawy odebrała wyznanie artystów jako oświadczenie o swych związkach z samym Księciem Ciemności (artyści są diabła­ mi)^. Takiego przyjęcia ANTYCHRYSTA artyści nie przewi­ dzieli... �Pomysł wprowadzenia tego napiętnowanego pojęcia po­ chodził od Mariana Mariusza Libela i , jak w przypadku starszego Krzysztofa Sidorka (mającego na swych studiach stałe zajęcia poświęcone uwarunkowaniom kulturowym) nie został przyjęty bezkrytycznie. Już znacznie wcześniej, kiedy jego hasło na nalepkę PLASTIK WSZECHMOGĄCY zilu­ strowane zostało przez Pochmarę i Libela Golgotą (ukrzyżo­ waniem kłamcy jako Pinokia, bajki-czarownicy, telewizora, jako innych) nie miał przekonania do takiego rozwiązania, wyczuwał Sidorek, że pomysł ten skierowany jest do wielu, którzy zdecydowaną dezaprobatą, aby nie rzec oburzeniem, przyjmują wszelkie próby profanowania uznanych w kraju świętych pojęć. Zatem, w zespole PINOKIA występują nieraz ostro ry­ sujące się różnice w rozumieniu przesłań jakie ich twór­ czość winna spełniać w odbiorze społecznym. Wszelako, kiedy dochodzi do realizacji przedsięwzięcia pracochłonne­ go i ryzykownego (nalepianie i malowanie) jednoczą się trzej panowie i z zapałem działają w grupie. Szczególnie po­ ruszająca się historia powstawania dużego napisu ANTY­ CHRYST BĘDZIE ARTYST na ścianie frontowej ASP. Otóż artyści PINOKIA dwójkami, a na koniec trójką przez kilka dni malowali pojedyncze litery przez szablon! Przypo­ minam, że i w tym miejscu pierwsze słowo zostało rychło zamalowane. PINOKIO zaanektował swoją twórczością największe miasto w kraju! Dodać też trzeba od razu, że autobusowych nalepiaczy, wlepkowiczów, naklejkaczy, (LEPCYCH) nie ma w żadnym innym polskim mieście poza waleczną War­ szawą! Nie ma ich we Wrocławiu, mieście mogącym się po­ chlubić działaniami niedościgłej POMARAŃCZOWEJ AL­ TERNATYWY! PINOKIO przesłoniło swymi dokonaniami prace LOLASA, Tomasza Bujnowskiego, podpisującego się В IE (Bardzo Istotny Element), autora przezabawnych pa­ miętników, młodszego Dominika Zachorskiego (N N K), REYTANA, DOCENTA, DŻEPETTO, FIGERA, FLEPKO SYLVA, ROBALA, HERMANA i wielu, wielu innych... PI­ NOKIO, to sześć dzielnych osób, w tym trzy urocze panie. Pozostają one wciąż w cieniu swych mężczyzn... Przygoda z reakcją na ANTYCHRYSTA może spowoduje, że męska część PINOKIA wsłucha się uważniej w podszepty swej żeńskiej reprezentacji. Póki co, posłuchajmy, jak jedyni kon­ tynuatorzy prześwietnej, r o d z i m e j , sztuki szablonu (wyrosłej w ponurych latach stanu wojennego) określają swoje credo. Pamiętajmy, słuchamy nie tylko mistrzów dow­ cipu, ale również autorów stwierdzeń pryncypialnych, SZTUKA ALBO ŻYCIE, OBIETNICE W ŚWIECIE ZDRADY, ARTYSTA EGOISTA, RUINA RZECZYWISTO­ ŚCI, JEDYNYM SENSEM JESTEŚ TY oraz tych, którym dane było igrać z nami surrealistycznymi, czy wręcz nadrea­ listycznymi, to stwierdzeniami, to spostrzeżeniami: Wyszli­ śmy z buntu i walki, naklejka zamiast pieniędzy, religii, za­ bawy! Polityka zawiera się w tych trzech pojęciach. Pań­ stwo, które jest młodszym bratem Kościoła, podlega tym sa­ mym ocenie brata starszego. Byliśmy wściekli, a z czasem zamyśleni. Stąd nasze dewizy, ŚMIECH PRZECIW FA­ SZYZMOWI..., SZUKANIE i PLĄDROWANIE... Wyśmie­ wanie każdej postaci pychy. Dążenie do poznania PRAW­ DY. Walka stała się dla nas nakazem dawania czegoś wza- K. Sidorek. Chodzą pogłoski, że toniemy kapitanie. Czerwony napis, czerwona fajka, biała czapka, broda czarna. Wym. 6x7 cm. 1997 r. N I E ZAB1]A} W T U ZJMĄ NA CHWAŁĘ NIEKRWAWYCH STETtJM i *IN0KI0' P-U BOXVt W-WA 131 ^ : U— A. Pochmara, Nie zabijaj... Na białym tle czarny napis i tak samo ciemna postać strzelająca z rewolweru we własną skroń. Część twarzy krwista i zniekształcona. Wym. 5x7 cm. 1997 r. mian. Czego nie ma w mediach i w garaffiti, w Galeriach i w biłboardach. Anarchistyczne, programowe bluźnierstwo, jest nam równie obce, jak napisy w toaletach, czy wandalizm szalikowców, kiboli. Te roztropne wyznania usłyszałem od Mariana Mariusza Libela przeddzień 3 maja 1998. Krzysztof Sidorek i Robert Czajka - obecni przy rozmowie - milczeli... Ale kiedy minął 1 sierpień, wspólnie nocą, do 6 rano, ustalili: Nigdy nie pisaliśmy i nie zamierzamy pisać żadnych ma­ nifestów. Nasza myśl ciągle płynie i definiowanie jakichś spójnych poglądów byłoby tutaj co najmniej niewłaściwe. Jedakże przedstawiamy fragment nie istniejącego, a co waż­ niejsze, nieprawdziwego manifestu. My, jałowa ziemia, w obliczu spazmów sztuki, intelektu­ alnego zbieractwa, decydujemy się wyjść. Działamy z ko­ nieczności wbrew. Istota kreacji wymusza na nas zanegowa­ nie pewnych pierwiastków kultury. Negacja ta nie jest jed­ nak pustym niszczeniem, ale częścią procesu poznawczego, który staje się niezbędny, przy zastępowaniu w przestrzeni umysłowej obcych elementów własnymi. 147 �USZYSTKIE ROB SWO TUARZE J E I NIE Ц AUTOBUSIE OGLĄDAJ R. Czajka, Wszystkie twarze w autobusie... Żółte tło, czarne litery. Wym. 5x7 cm. 1997 r. My, pasożyci. Żerujemy na schematach, które pozwaają nam odbić się od gładkiej powierzchni bytowania. Samo tyl­ ko subiektywne, twórcze myślenie umieszcza nas w ideali­ zmie, pozwalającym na uzyskanie większej perspektywy epistemologicznej. W świetle początkowych stwierdzeń w przedstawionym tekście (Nigdy nie pisaliśmy i nie zamierzamy pisać żadnych manifestów) ale nie tylko, omawiane zjawisko, przede wszy­ stkim, nalepek autobusowych (ruchomych galerii malarstwa, grafiki i sentencji) udaje się połączyć z nieoficjalnym nurtem współczesnej sztuki demonstracyjnej, która przed kilkudzie­ sięciu laty bujnie rozkwitła w wielu krajach tak zwanego trze­ ciego świata, w krajach Afryki, Azji, Ameryki Południowej i Środkowej. Stając się krajem wolnym, również Polska, swym warszawskim epizodem ruchomych galerii autobuso­ wych może dołączyć do owych osobliwych pojazdów bogato okraszonych, dowcipnymi sentencjami oznakowanych, które Rys. art. piast. Henryka Tomaszewskiego. Reprodukcja z pisma „Pokaz", nr 3(6), 1994 od lat piędziesiątych przemierzają bezdroża Indii, Nepalu, Tajlandii, Kolumbii, Ekwadoru, Peru, czy Nigerii, Gambii, Ghany albo też Togo... Wszelako jak w tych odległych kra­ jach ozdobne pojazdy przewożące ludzi różnią się wyraźnie między sobą, zależnie od swej przynależności państwowej, tak również nasze, warszawskie nie opuściła differentia specifica. W każdym z wymienionych odległych krajów owa mobilna sztuka tworzona była przez samych kierowców (szo­ ferów), lub na ich życzenie przez uznanych mistrzów pędzla. I tylko u nas stało się inaczej. Bo konspiracja to nasze, pol­ skie, trwałe doświadczenie. Kierowca z MZK, to przecież z reguły zaciekły wróg vlepki. Zatem, ile pomysłowości i za­ razem hartu ducha musieli wykazać nalepkowicze, aby prze­ chytrzyć owych przeciwników ulotnej sztuki niewinności, również zuchwałej, także często gniewnej, a najważniejsze, odświeżającej umysł i ducha pasażerów skazanych na korzy­ stanie z autobusowej komunikacji miejskiej. PISY 1 BIE, czyli Tomasz Bujnos wprowadził do nalepek pisownię alfa­ betem czeskim. Od Bujnosa pochodzi słowo vlepka. Swój pomysł uza­ sadniał ... oszczędnością czasu, wszak sylaba „ku" (częsta we współ­ czesnym języku) to po prostu „q", zaś „sz", „cz", to tylko „5" i „ć"! Ale, w pomyśle B!E, postrzegać należy coś więcej. Jak się wydaje serdeczny ukłon w stronę sąsiadów Czechów, którzy poszczycić się mogą wieloma pisarzami najprzedniejszego dowcipu, nie oszczędzają­ cego tych wartości i pojęć, które w innych narodach, a w naszym szczególnie, uchodzą za święte (wszak nie szargać świętości, jest na­ szym przykazaniem jedenastym). Myślałem więc początkowo, skoro wszystko zapożyczamy, że vlepki przyszły do nas z Czech. I chyba 148 całkiem się nie myliłem. Trafiły do nas pośrednio, poprzez poetykę stawnych, czeskich lektur. Jest to krzepiący znak, że nie wszystko we współczesnej kulturze młodzieżowej ma jedno, każdemu dobrze zna­ ne piętno. O ciężarówkach służących przewozowi ludzi, wspaniałych gale­ riach malarskich w Afryce, pisałem w kontekście zastanowień nad współczesną sztuką naiwną poza Europą. Por. Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki, „Polska Sztuka Ludowa", R. X X X : 1976, nr 2, s. 97-114; Etat des recherches sur 1'art non-officiel de lAfriąue contemporaine, „Studies in Art History", Ossolineum 1980; L'Art non officeilau Senegal, „Ethnologia Polona", vol. 7: 1981, pp. 81-87. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7815eabb20123a25098281feb4fae5ef.pdf 7a60382e4d3d0ace7ea1f0c5a3b986c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa estetyka ludowa światopogląd artystyczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4510 Title A name given to the resource Światopogląd artystyczny ludności wiejskiej w świetle studiów nad kulturą Kurpiowszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.139-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki ŚWIATOPOGLĄD W ŚWIETLE ARTYSTYCZNY STUDIÓW NAD LUDNOŚCI KULTURA WIEJSKIEJ KURPIOWSZCZYZNY „Pola ło już nienawidzę. Dla mnie pole ło już ostatnia rzecz..." Dziś n a K u r p i o w s z c z y ź n i e w y p o w i e d z i zdarza się o samej słyszeć natury. sądów A l e różnią estetycznych, w im też opinie się o n e z a s a d n i c z o których Poddając o t a k i e j treści Towarzyszą z i e m i k u r p i o w s k i e j , o j e j k r a j o b r a z i e , o pięk­ nie tutejszej tych często. podstawą od silnego kultury, wych się ciśnieniu teorii sztuki nazwisk), świadczeniach tecznie badawczych, rozbudowanej szczególnie dzaj rozumieć z a s a d n i c z e gospodarstwa, wem tłustość 1 czerstwość. Antyrolnicze „widzenie świata" wiąże się na t y m t e r e n i e z c z a s e m n a j n o w s z y m , z p o k o l e n i e m k t ó r e miało możliwości korzystania szechnej całego tym i Przed byłaby roztoczyły się oświaty szans, w pow­ jakie wyniku przed rewolucji kraju. kilkudziesięciu za dobrodziejstw splotu życiowych pokoleniem społecznej w z laty przeniewierstwo powszechnych w tym niechęć — brak zainteresowań tycznym. postaw Na wcześ­ łoniło naszym się w niej...? A n d r z e j K a c z y ń s k i — rzeźbiarz z 2. poł. X I X w . poszukiwania z nielicznych którym mian jednym zawód n i e r o l n i c z y u majstrów szkolony organmajster bogorobów w rodzinnego (a w udało się Warszawie. potem jeden zdobyć Jako w y ­ z naczelnych t y c h stronach) nie wrócił z W a r s z a w y Jeglijowca. Osiadł w innej wsi i do zmienił Nie starając się rozpoznać zbiorowości wpływających które przez zbiorowość mamy szanse przekonaniu ności spraw, do dziś Od rozważania do co okazuje Nasze stworzył się w żywym, Ale się już nauce możliwym wreszcie do twórczości. że „właściwą niepełna 1033 p o z y c j i z światopoglądem zainteresowań twórcami NIEKONWENCJONALNI, są się z ludzie stylu NIEZALEŻNI. (konstruktywnie!), subiektywni szerokie badań — Są oni sztuki historycznych) Rozwijający rozwiązywania logicznej kierunek t y c h zagadnień w określonych procesów umysłu (względnie i się sprawom. U nas głośne p r a c e Zarówno głównie twórców i w badaniach rozpraw Sobeskiego, twórczości analizy całości twórczości badaniach samej psycho­ organizacji XX w. Dlatego też włączenia do U zainteresowań j a k jego poprzedników, odnosiły nurtu na Bystroń, k t ó r y w mienność w tezę o (można znaczeniu niefiguratywnych, użytych pierwsze Jan czy artystów środkków ludowego Bystronia, od­ ludowych w wyraża w y r a z o w y c h , choćby n a w e t asemantycznych), a nie, j a k t y c z n y s t o s u n e k d o świata. M o ż n a b y s k w a p l i w i e oprzeć się ,na t y c h w n i o s k a c h . D o s z l i formalnych. Drevdahl, Kerr, M a c K i n n o n , Peck, Parloff, m a n , Shannon, V a n Zelst. Niestety, man s t w i e r d z i l i , że dla spraw jeden nie z istnienia badanej oznaczenie 1033 n a j n o w s z y c h „twórcy ludowego" Stanisława nie A 2 odpowiada delowe twórcy ekonomicznych... . dowód Barron, modelu przez zatem mamy rzeczywistości. (tak w przeszłości, do „lasów". wzór Mo­ cechach J a k w i a d o m o , Bystroń p o z o s t a w a ł p o d s i l n y m i w p ł y ­ wami mitym f r a n c u s k i e j szkoły znawcą związanych że p r z e z kultury z życiem tego socjologicznej. Był l u d o w e j , zagadnień wsi. Nie właśnie jest uczonego więc sprawa też znako­ społecznych przypadkiem, światopoglądu artystycznego została p o d d a n a i s t o t n e j k o r e k c i e — z w r ó ­ wynikające cenia na osobowości c ó w , n a i c h społeczne u w a r u n k o w a n i e i o s t a t e c z n i e ( m o ­ jak i n i e miała ekonomicznych, n i e stworzyłaby jeszcze którego twórczej, nie przystaje gdyby zainteresowania twórcy, prac, Bakułowa, Roe, Ross- M a c K i n n o n i Ross- mają nas osobowości Blatt, się określonym t w i e r d z i l i niektórzy k o n t y n u a t o r z y j e g o tezy, w do n i c h : pracy ludowej, odmiennego, Według este­ Stanisław kultury b y dziś dodać — pozornie próby ludowej sztuki się badaczy istnieniu światopoglądu ich na czasie p o ogłoszeniu wśród 4 i este­ wysuwa artystycznego . treści d z i e ł dotyczące twórczości przez filozofów niedługim pierwszy światopoglądu stanowiły artystycznej czoło do ludowej. postęp zdobytych sformułował się oficjalnego a r t y s t y c z n e j , to n i e opierano duży są 3 artystycznej badań nas ukazuje Sobeskiego . niemieckiej, twórczości do poświęconych t y m tych Michała nauki głównie skłaniał badania początkach rozwinięciem kręgu i W filozoficzne prace z zbiorowości, obszernych od­ rozpatrywania o p a r c i u o s t u d i a cech twórczych artystycznego. się s p o r a l i c z b a witalni, zainteresowania to w y ­ na s z e r o k i m t l e psychologiczny niemieckiej, doświadczeń STANOW­ artys­ zagadnienie zaś tyków. stanąć n a — towarzy­ nauce europejskiej, zgoła anglosaskiej dowiadujemy CZY, mają badań n a m służy h i s t o r i a naukowym ludowego. Sobeskiego, „wiodącego", entuzjastyczni, powodzeniem tych narodowego stylu temu lub przyporządkowujemy I przeło­ s z t u k i o d końca X I X w . w się n a m w y ­ odnaleźliśmy ona myślenie a więc kiedy że naszej Można nad per­ ( e l i t a r n e g o ) . Jeśli n a w e t f o r m u ł o w a n o p o g l ą d y nurtu krytyczni któremu Niedosziwina. Sięgamy psychologii na z niechaj międzywojennym l o k a l n y c h stylów istoty Współczesne przodującej W u n d t , W o l f f l i n , a b y z czasem stanowisku żywot­ przedmiot, rozwijają zrozumieliśmy, interpretację", fałszywa. Polsce. małe moim fenomenem grupy to — w uwagę. półwiecza zrozumienia. że coś w danej człowieka, 1 doniosłych z artystycznej nad zjawiskiem poznania, daje, ludowej poświęcić przeszło przekonań są m o r a l n i e wielu światopoglądzie działalności chciałbym oceniane związanych sztuki w ogółu na te zachowania rozumienia przeobrażenia polu gruncie psychicznych nazwisko. jesteśmy zastanowienie ludowym okresie — był badań, przekonań. z własnych przemyśleń, n i e - niegdyś nas do­ t y m dosta­ szyć b ę d z i e hasło „ a k t u a l n e " , że s z t u k a t o ś w i a t o p o g l ą d . uznana jeszcze u przy ideologicznych musi Przypomnieniu świato­ oryginalnych bazy nauce się j e d n a k zaczętych rozwoju magii z m i a n y poglądów p o d w p ł y ­ ciągłości. P r z y k ł a d e m pola A nawet manentnym rezygnowaniem kończenie na zmienność w teorii tylko n i e mając własnej na „historycznych nieuszanowanie środowisku. do podatni m ó w " . Budzić też ukształtowanych przeżycia musiało być z a w s z e : p o l e , p l o n , r ó w n i n a , u r o ­ i rozwój, „wszelka przydatność" d l a światowych (albo obecnie). zainteresowań uwagi glibyśmy egzogeniczne powiedzieć) cechy semantyczną osobowości stronę twór­ twórczości artystycznej. Bystroń n i e rozwinął szerzej swych poglądów. N a j 239 �prawdopodobniej pełniejszego nad wychodził ujęcia określonymi ty, nikt u sferami nas z założenia, problemu nie są życia że warunkiem szczegółowe badania społecznego w s i . N i e s t e ­ próbował rozwinąć tego kierunku zwolennik kierunku poszukiwań. Eugeniusz Frankowski kulturowohistorycznego nienie światopoglądu nych. Kontynuował szych nie — w jako etnologii od strony tym samym — ujmował cech zagad­ antropopsychicz- założenia wcześniej­ s t a n o w i s k , w których kładziono n a c i s k n a p o z n a ­ cech endogenicznych sługiwał chiczny", mość", ,,nakaz „zmroki zmysłowe". ogólnych tury w się o k r e ś l e n i a m i : i wewnętrzny", Określenia te postępu", k r y c i e na tej drodze twórców środowiska swoistościach o jemy w nych spostrzeżeń. pracach omawianego świado­ skojarzenia próbom tłumaczenia służyły „rzeczników kul­ Oczywiście, wy­ twórców . n odmienności w c e c h a c h mniej ludowego życia było tego Frankowskiego Służyć osobowych niemożliwe. środowiska wiele one Po­ psy­ „utajone artystycznych czyli twórców. mechanizm „spotęgowana podświadomości", predyspozycji jej osobowości „specyficzny niezwykle mogą przedmiotu. Wskazywał Nie­ znajdu­ dalszej waż­ analizie on n p . na „zwartą skalę życia l u d u " , n a j e g o z w i ą z e k z naturą, m a n i f e s t u ­ jący się w wiąc o obrzędowości i twórczości „mechanizmie" rotwiązań formalnych, magań. P r z y j m o w a n e wskazywał swoim cemu u k o j e n i a psychicznego, wewnętrznym odzwierciedlają do h a r m o n i j n e g o Pod koniec dziestych w na ładem swoistość jednostki i lat dwudziestych pracach — Piwockiego i na początku i wypowiedziach Władysława tyki Podlachy, wych nie wzbogaciły widzenia oraz rozwiązania wynik ludowego w innych wielu dowych. jako to Na ważne ności dalszych (w dysput podstaw wych tów szym 140 do jako doby razie fragm.), pytanie właś­ Oto pytanie, do dziś ludowych Z artysty formalnych. do zasłu­ zbiorowości l u ­ stanowisko niedawna to o roli wyłoniło do z a g a d n i e n i a przyjmował, Chodziło poświęcił i Piwocki podjął wrażeń w z widzenia stawą jęcia stwierdzenia, widzenia, rzeczywistości abstrakcyj- Piwocki nieczność nie ludo­ o w ma artys­ najlep­ Dobrowolskiego wy- położy wistości świata, w czy i a artyku­ nie o jeśli społecznej doszedł wrażeń być zarazem o danego środo­ określane strukturą poglądów na uzasadniony zainteresowań nacisk różne czasem na k o ­ światopoglądem stosunku twórców do mogą rozpoznanie 3 wszystkim po­ osta­ Piwocki, (nie t y l k o „naturalną" ). Z „Zbadanie pod­ niektóre to wówczas bowiem nawet poznaniem godzić odmienności pozycji innymi, może to i struk­ wszyst­ monograficznym nawet Niemniej, Chodzi pełni społecznej. a przede dwu Sprawom do p e w n e g o s t o p n i a do j a k i c h uzupełnienia artystycznym, Piwocki próbę a n a l i z y czasu zastąpić słowy sfery że od t o było do dziś. co i n n y m i his­ dzie­ tych cennych teoretycznym Piwockiego. Wolfflinowskie struktury użył badań. opracowaniu zależnie Założenie aktualne i o n a została p r z e d e dyskutować, założeniem założeń jakich nas dys­ i „jak się t o niezwykle Zawarta Można ludzi (Wólfflin). różnych zainteresowań wiele okresu wykazanie zaś e t n o l o g i i u nas p i e r w s z ą ludu. samym tego teoretycznych. wyobrażeń-poglądów również istnieją­ interesującego przedmiocie imponującym drzeworytu. się autor wypowiedzi się artystów Polski, wspólnym łów tury określenia kierunków świadomości oczywiście z obszaru twierdzeń przez we z było warsztatowych szczególności lapidarne tym wiska, światopoglądu i dyscyplin kim świadomości oto oznaczenia być prowadzonych badaniach doświadczeń naukowych, w — teczne Dobrowolski Europy. czy badacze, do w dorobek uczonego dla Stanowisko jeszcze współczesnej cyplin zasługuje zasługą łączenia przedmiotu formalnych ludowej. uwagę Wielką konieczności rozwiązań było określania osobną uświadomione). sztuki abstrakcyjny. Na Piwockiego. je" które dążenie i rzeczy r e a l n i e artystów jeszcze się nosiło się l u b o d n o s i do s p r a w artystów Czy się a b s t r a k ­ cych. t o r i i s z t u k i . „ D l a c z e g o t a k się d z i e j e " fizycznych konsekwencjach pełni twórców sztuce. i w sztuce l u d o w e j , w j e j w ł a s n y m środowisku o d ­ określe­ formalnych). artystycznego p y t a n i e , nawiązujące w tych rozwiązaniach wyrażało wysiłku badaczy tle było przez u od pełnej do u z n a n i a w s z e l k i c h działaniach opraco­ pełniejsze i postulowania no­ z nich uwarunkowań. badaczy, udział podtrzymywane w zo­ rozstrzygnięte. takim zamierzone większość zain­ nowych (głównie przyjmowanych Ale w prowadziło I ogół nobilitacji cyjne oraz K s a - samym h i s t o r y c y , a także i n n i stanowisku żonej Jednym odbiegające n i e zostało o s t a t e c z n i e na snuć można w n i o s e k , że t o co n a m w y d a j e dziełach l u d o w y c h , są z a m i e r z o n e , zaprzątało uznawali wiele tym uświadomienia formalne, Wymienieni o poglądów rozwiązań ciwości rzeczy w stanowią (całość Mieczy­ artystycznym rzeczywistości stanu przyjmowanych W się badawczych. sposobu kicree trzy­ t y m czasie b a d a n i a p l a s ­ Zaistniały precyzowania ludowych które W 7 zadań П. 1, 2. Aleksandra Reich, słoma, bibułka kolorowa. głównie dotychczasowych światopoglądem analitycznych. możliwości program rozszerzony . ludowej wań — ludowym stał z n a c z n i e gromady e sztuki teresowań patrzą­ zaś (i t o j e s t sława G ę b a r o w i c z a , T a d e u s z a D o b r o w o l s k i e g o werego wy­ formalne, dostarczają a pośrednio pragnienie Mó­ określonych życia . różnych historyków się są t y l k o te rozwiązania które istotne) artystycznej. przyjmowania stosunku do r z e c z y ­ artysty otaczającej wistości społecznej, p o p r z e z treści z a w a r t e w go do rzeczy­ jego dzie- �le — pozwoli zaliczyć go bądź do twórców ludowych, bądź n i e l u d o w y c h " . Można znacznik w by t u jedynie odrębności n i m zawarte). wiem w dodać, stanowi Zresztą przypadku jest wyznaczników ciu funkcji w analizę życiu środowiska. Przez dłuższy szość dla badaczy nym poszukiwany tylko dzieło ludowej i mamy Albo­ możli­ odrębności w szeroko pojętą opar­ ich rolę nie międzywojennego znajdywała wniosków dostatecznego w specjalnie zgromadzić się n i e u d a . . 1 0 więk­ oparcia zgromadzo­ że takich Tymczasem po­ dla nie, zdobycie tania i nasz świat rozdarta najbardziej i od świata odsłoniło ludowych się wewnętrzne przed życie artystów, nami zo­ najgłębsze, tamtejszej wiejskiej w swej pierwszej w Ile jednak kosztowały zdania, trudu, nieraz ostrożnie Zdarzało te od z nim w ciągu wykradane 2 do że długich dziedziny... mozołu rzeźbiarza, godzin sobie dla laika z ust w i e j s k i c h a b y zdobyć góralskiego dopiero, zjednawszy ny niewypowiedzianego drobne, tak nieporadne się przecież, zwierzenie ile trawę starego, jakieś twórców. lakoniczne Gładysz na hali i kosił potem szedł z n i m , u z n o j o - budzenia języków, pracy, w nich wreszcie chwy­ ufności bezwzględna o t o są najważniejsze autorowi książce zakresie w przygotowa­ wznieść n a szczyty badania sztuki się czyn­ od razu naukowej ludowej..." twór­ Słowa 11 te pisał M o s z y ń s k i 30 l a t t e m u . A l e n i e utraciły w n i ­ czym swego swych te, i dzy jeśli 13 znaczenia. badań . której wczesny ludu, Dotyczy w szkic Udzieli Nie Seweryna Lubeckiego naszej poglądach i zarazem twórczość z do do artystyczna, ówczesnymi Gładysz zajął zującymi do s f e r y Chociaż niezwykle prrejawy wiedzy oraz estetycznej. się n a t o m i a s t wrażliwości sumiennie technicznej. roz­ jej od roz­ tendencjami poświęcił ideowej wie­ dziedziny, W starał się rozpoznać p r z e j a w y społecznej dziś kompendium najtrudniejszej ludowej nauce, o literaturze bezcennym wrażliwości już z a k r e s i e łoże w r a ż l i w o ś c i w Zgodnie w poznaniu magicznej). wyniki Książki ,2 dziedziny jest charakter. głównie i ona metodologicznymi szym są kulturze uzależniona i Gładysz d w u książkach . w uwagi Kazimierza unikalnym poznania Mieczysław opublikował pominąć późniejsze wój sztuki. im pozwoliły które zapamiętanie długoletnie czasu w s z e l k i c h a r k a n ó w serce, niki, zupełnie stała za zapisywaniu — estetycznych lająca zupełne z biegiem rozwiązywania j a w i ł o się dzieło niezwykłe... „ C z y t a j ą c j e g o [Gładysza — oddzie­ i entuzjazm, wierność w J . O.] książkę, o d c z u w a m y w y r a ź n i e , że zasłona się niej chłopstwa czości okresu m a t e r i a l e . F r a n k o w s k i stwierdził n a w e t , materiałów wy­ (treści t o dziś o c z y w i s t e . owej dzieł czas formułowanych że nie twórczości wość p o z n a n i a o Rozmiłowanie cgromny 9 uwagę mniej­ i pod­ (wierzeniowej, poglądami, praktycznej, nawią­ utylitarnej. udokumentował różne �Materiały, j a k i e i zgromadził Gładysz, są t a k szczegółowe, że w y m a g a ł y b y wienia. Łączy się Brak jest dzieła dokonanego z t y m jeszcze dotychczas Gładysza. krytyczne opinie na temat przyjętej przez autora, zgromadzonych dodatkowa jakiejkolwiek przez przy oceny krytycznej wprawdzie „metody pomocy omó­ trudność. Istnieją eksperymentalnej" niemniej jej obszerne o s o b n e g o zupełnie parnych nikt wyników dotychczas nie kwestionował. Gładysz w operowania obydwu mentacyjnym, i wspomnianych wyjątkowo obszernym ograniczył się pracach, do bardzo ostrożnych w n i o s k ó w . W s f o r m u ł o w a n i u wniosków wyręczył Kazimierz Moszyński. Moszyński otwiera roli rozważania znanymi o postępującym tystycznej w niższy spadku postać tym „Oczywiście n i e można twórczości znaczenie, silniejsze biorąc ogólnie niewątpliwie t e g o sądu stosować orientuje — w wielkim, zdobnictwa części k u l i ozdób Boas] niekiedy nawet ogromnym u niezliczonych ludów wszystkich ruchomych, najprzeróżniejszych w dopodobnym kunszcie zdobnictwo niezmiernym obfitym dekorowaniu 3 II. 3, 4. Czesława Konopkówna, groch, pióra gęsie. i w jest czasem w p r o s t starannności, wykonywane, w ogromnej owo który kształtował ilości nym. W nie późniejszych. przyznać sztukom plastycznym bardzo doniosłej r o l i w życiu n i e o ś w i e c o n e j ludzkości, większej może dziwnego niż w życiu n a pozór z j a w i s k a liwość mało, t y m czy Tajemnicę tego już z n a m y . Jest nią f a k t , że estetyczna bardzo z naszym. czy też [podkreślenie raczej nie i n n y m poziomem — ma J . O.] nic kultury; wraż­ wspólnego a podobnie się r z e c z z p o p ę d e m d o a r t y s t y c z n e j twórczości. n o a także cenione mach... idzie czy rozmyślnie dostarczane przez oraz na wzięte Niekiedy wszelkich rzeczy się n a i c h p r z y g o t o w a n i e dących bardzo przekonać ciężką się, j a k b o g a t o beryjskich odbywa zaś, ostiaczek. się gdy zimą chodzi jedną tylko pozio­ daleko ile trudu wio­ z n a s może... do szyi powiedzmy bardzo O.], było u ludów i od dłoni koszule A l e m a ł o k t o w i e . . . że przy o jak oraz nawet o d stóp bywają, i kulturalnych egzystencję. K a ż d y ramion haftowane J. jest uwierzyć, pięknych zużywa do przyrodę, trudno wprost zapotrzebowanie mimo­ [podkreślenie dziką ma P i ę k- [ J . O.] — t w i e r d z i M o s z y ń s k i — t w o r z o n e wolnie, ma sy­ haftowanie skąpym świetle, trwa koszulę, niekiedy rok, stanowiska W okresie wań się g ł ó w n i e d w u przypadkach wić się (całość i iragm.), niepraw­ z jakimi czasu, którą m u się n i e r a z p o ś w i ę c a , t e n a n i n a c h w i l ę zawaha kierec przedmiotów codziennego i odświęt­ użytku, n a d z w y c z a j n y m , całe pojmuje z i e m s k i e j , k t o o r i e n t u j e się w bogactwie nego t a k , j a k go pisze wyjątku; należy p r z y z n a ć m u słuszność. K t o k o l w i e k się rozwoju [to jest jej człowieka. M o s z y ń s k i — do w s z y s t k i c h l u d ó w świata bez ale ar­ człowieka. większe artystycznej, p o w i ą z a n i e z całokształtem życia roz­ sformułował znaczenia rozwoju, temat szczeblach Boas — ludowej na cywilizacyjnego twórczości idących dzieła Boasa wiadomo, miarę r o z w o j u szczebel pełniejsza skromnych plastyce Franza twórczości n a r ó ż n y c h ludzkościJak tezę Im poświęcone doku­ dalej i n s p i r a t o r jego poglądami artystycznej woju Gładysza mimo materiałem nauka w okresie pozwoliłem najwybitniejszych bujnego nasza rozwoju międzywojen­ sobie badaczy przedsta­ w omawianych zachowuje więź czasach zaintereso­ zarówno (Riegl, szkołami g ł o ś n y m i w h i s t o r i i s z t u k i (wiedeńskiej, lejskiej, się w ikonologów). podstawy których udział badań to W o l f f l i n , Boas), z n a r z a m i myśli obcej Równolegle wydarzeniach rodaków jednak funkcjonalnych jako i notować autorów i lumi­ j a k też kształtowały strukturalnych, możemy współ­ współautorów (Bro­ n i s ł a w M a l i n o w s k i , J a n B a u d o u i n de C o u r t e n a y ) . W blemach, jakie kowskiego, zaprzątały Piwockiego i wówczas nistycznych zakresie (o paradoksie!) poważnej bardziej w funkcji w naukach huma­ dopełnia w z i c h dalszej studia naszej nad w tym wykorzystania nowych, doświadczeń badaniach sztuki omawianych naj­ światopoglądem k o n t y n u a c j i . Można że o d t e g o c z a s u zaistniało w i e l e sytuacji pojęcie pro­ Fran­ klęski. D z i ę k i p r z e ł o m o w i t e m u zaangażowani rezygnują Bystronia, Moszyńskiego, n i e występuje... P r z e ł o m i d e o l o g i c z n y ze bazy- by sądzić, sprzyjających funkcjonalizmu środowisk. a l e częściej d w a l a t a i w i ę c e j " . 1 5 W tych kakrotnie który rozważaniach do materiału to materiał m a wskazywać rakter wrażliwości istoty ludzkiej, zewnętrznych, tworzenia. W ludy Moszyński estetycznej. właściwość decydująca 16 o w się Ma kil­ Gładysza, na immanentny cha­ W studiach, jakie lizowane to być właściwość że od czynników jedynej potrzebach artystycznego swym Moszyński wiekopomnym dziele . ich wyżej autorzy w 142 ! został dorobek myśli rodzimej, mieli badawcze. możliwość rodzaju, dzenia, do j a k i c h d o s z l i , mają czenie. Mimo założeń wyraźnego ana­ temu, sytuacji ukształtowanej historii, anachronizmu które w stwier­ szczególne zupełnie nieraz metodologicznych, wiele artys-. Dzięki poznawania swoiście warunkach rodzimej rych tu doświadczenia swoim n a d kulturą starałem się w y k o r z y s t a ć niepowtarzalnych badaczom, Przedstawiony prowadziłem tyczną K u r p i o w s z c z y z n y niezależna t y m też d u c h u c h a r a k t e r y z u j e tzw. pierwotne Człowiek odwołuje zgromadzonego przez zna­ niektó­ przewodziły tym i c h spostrzeżeń, a co najważniejsze — �aparat pojęciowy, dziś swoją dużą Wydaje giwanie mi się wości". jakim się, że szeroko Doświadczenia ograniczane wizualnych średni o uzasadnione pojęciem badawcze, jakie pojęcie że postrzegania o wrażliwości, z „wrażliwości twórczością jednostki czy też życie. A liwości e s t e t y c z n e j " , posłu­ „wrażli­ staraliśmy się to nie może wzrokowego) która ma artystyczną artystycznej" „wrażliwości do t y l k o k a t e g o r i i doznań, n p . Mówiąc k i c h dostarcza o jest jednak, do j e d n e j związek reakcje nadal (struktury estetycznych. zachował — grupy — należy n a całość ale na t e j samej a więc doznań ostatnim mogłyby z się mieścić ideowe; magiczne, a także ralne treści reakcje religijne na różnego polityczne, ii I n . N a t o m i a s t chowań przede Jeśli zaś reakcje chodzi na dwie naturalną nie kultu­ o na dzieła „wrażliwość t y m pod uwagę naszym rzeźby, grafiki społecznych, ciu grupie zarazem t o r i a l n e j , łącznie z j e j s ą s i e d z t w e m , g r u p i e rówieśniczej, zawodowej czy wreszcie w j a k : jednostka bieta, starszy — „Wrażliwość wo 4 najsłabiej excellence szczegółowych —• z b i o r o w o ś ć , tery­ relacjach, t a ­ mężczyzna — ko­ młodszy. utylitarna" osadzonym jest w określeniem naszej stosunko­ literaturze przed­ oraz (wycinankarskiego, że w snycerskiego, wraż­ strukturze tej s u b l i m a c j i doznań) następują wrażliwości tej ostatniej. Wydaje że jeśli przyjmuje ona s w y m wrażliwości. Jednym wrażliwości znajduje odmianach 17 . nader S, I się też, rozwiniętą c h a r a k t e r e m pozostałe t y p y słowem swoje uwrażliwienia którą rozwinię­ U . S z c z e g ó l n i e zaś w U zależ­ ulega i n n y c h rodzajach wrażliwość między prawidłowość, czy postać, z a b a r w i a dzieła różnych poszczególne t y p y podstawowa {pogłębieniu, s w o i s t e j zmiany wy­ i in.). na pewno, występuje — l u b wyłącz­ p r z y p a d k u będą t o ścisły z w i ą z e k zależności. W ności może człowieka. l i w o ś c i n i e mają p o s t a c i s a m o i s t n e j . Ż e z a c h o d z i a w i ę c w r o d z i n i e , społeczności w i o s k o w e j , kich par to na nie tyle wszelkie malarstwa, tkackiego dziś pracy się układach za­ rzeczywistości e s t e t y c z n e ) , lecz g ł ó w n i e zdobnictwa Wiemy kategorie określić m o ż n a t a k : jeśli w r a ż l i w o ś ć E różnych przed­ estetyczną", się z w y t w o r a m i sztuki. W kowalskiego, nimi się mate­ właściwościami r o z u m i e l i b y ś m y r e a k c j e n a w i ę z i 1 napięcia, kształtujące w korzyści czynności, p o s t ę p o w a ń — zasadnicze i wiążącą architektury, treści społeczną" określonymi propo­ okazywało o g ó ł p a n u j e zgodność, że określenie t o o b e j m o w a ć rodzajów wierzeniowe, pewne społecznych. są p r z y rodzaju „wrażliwość z tylko prowadziłem wrażliwości i osobno (chociażby społecznopolityczne, poprzez związane miotów, zjawisk Brane wrażliwości l u b po prostu rialne, jakie wyróżnienie twory zasadzie również typów przydatne zastrzeżenia j a k i e t o o k r e ś ­ wysunąłbym badaniach ja­ l u b „utylitarnej", wymienionych W budzić, o „wraż­ w s z y s t k i m j e d n a k o „społecznej" i „ideowej". W może zycje. czy bezpo­ uwzględniać zatem możemy mówić praktycznej" m i o t u . Stąd też, r o z u m i e j ą c lenie ujmowanym poznać, w s k a z y w a ł y b y być się p o s ł u g i w a l i , przydatność. charakter określenie danego w typu pozostałych �П. 5, 6, 7. kolorowa. W Aleksandra odniesieniu zarówno nie można ona przeobrażeniom wości, i Reich, mówić o ogólnych słoma, miarę niezmiennej. kształtowania określonych zdarzeń obrębie wzoru dowiska, ma tzw. grup wrażliwości. są zawodowy rodzinnych, wioskowych jest łeczności bardziej zamożne, doznań magań i niż różnego się z typu doznania, Źródłem dowiska naszej są wiedzi jego bazę źródeł o tym kręgu mniej aktywne, lub których potrzeb — wy­ Faktem jest w środowis­ sprzyjające często warunki. świecie w doznań tego gromadzone śro­ wypo­ czasie specjalnie (jawnych Uzyskujemy wywołanych, wadzenie analizy w u n i f i k a c y j n e , obejmujące fachowo reprezentantów, wywiadów i nimi natrafiają wiedzy testowych. wę­ spo­ podłoże. szczególnie niewątpliwie nizowanych badań na wy­ rzeźbiarze — znajduje śro­ jaką społecznych, warstwy przedsiębiorcze wiążących ludowych i inne reprezentantów Ale j e d n a k b e z s p o r n y m , że p r o c e s y kach jednolitego jednostka wszak inna jednostki niejednakowe — układów rolników-gospodarzy. odnajdywać oddziaływają wrażliwości bogorób (byli zasadniczo możemy świat Struktura — osobo­ też p o d s t a w , a b y poszukiwać często ze s t e r e o t y p o w y c h drowni) się te, t a k j a k każde zróżnicowane. rzeźbiarz łączona ludowych Grupy grupy, Podlega biograficznych historycznych przemian, jakie n a tę jednostkę czy grupę. N i e m a m y w bibułka d o j e d n o s t k i , j a k też wrażliwości w następstwa kierece, i na które tej drodze pozwalają deklarowanych orga­ niejawnych) oraz solidną na przepro­ poglądów, o p i n i i (spo­ łecznych, i d e o w y c h , e s t e t y c z n y c h , a l e też i u t y l i t a r n y c h ) . Osobną bazę m a t e r i a ł o w ą stane. Składa mujący stanowią się n a n i e w wszystkie (często skutków dzieła w się w ó w c z a s danej wywiad, jest celów nad najczęściej plastyki do są postaci obiegu. życiem. przez W wagi dzieła stwierdzeń, że że tak samo może mieć grupy czy kiem — nie estetycznej, ważny wpływ doznań na Prowadzi jest Bywają swym powiedzieli takiego wolą, jeśli też ostatecznie zjawisku: wielkiej o zostających stosunków cywilizacji. 144 na warun­ sytuacje, (co oczywiście to że właś­ wybredniejsi) nie stają się o n i przynajmniej działania. o owym doniosłości s z t u k i w stosunkowo roli artystyczną jej niskim społecznoekonomicznych, wolę? zadziwiającym życiu szczeblu poziomu grup po­ rozwoju życia — się d o n i e ­ g r u p y ludności chłopskiej, j e j d z i e j ó w z o k r e s u stu ostatnich lat. oparciu o te dane czeniu każdej, nijmy od Zrozumiałe twórczości nawet bardzo dzieł w y r a ż a j ą interesowania związek, w uzyskane analizy Przymujemy Jednym z plastyce Włączając jego możemy zarazem, dążenia, dopatrzyć najdonioślejszych Kurpiowszczyzny do „nowe l a t k a " jej zakresu i wota — do r o z p a t r z e n i a zjawisko że się osiągnięć jest przewodzili też w y r a z jest rzeźbę artystycznych drobną rzeźba. (wypieki ofiary, osiary), m a m y unikalne w wyspecjalizowani skali całego umiejętności, majstrzy. kra­ której Znalazło ważne zakre­ (w XIX obrębie życia dzice — d z i e c i ) . W późniejszym wypieków zanikły funkcje rekreacyjne również mówić estetycznych. magiczną, pełniły rodziny, w czy ludystyczne. o towarzyszeniu Wota czasach zachowały relacji czasie f u n k c j e całkowicie. Rozwinęły ale i w nowszych w. to tych one społeczne końca — wówczas funkcje magiczno-gospodarcze i w skromniejszym sie do to ludowej. w p r o s t o c i e wartości i d e o w o - f o r m a l n y c h Niemal że swoistości niewątpliwie j u . Jest t o twórczość p o w s z e c h n y c h nie Zacz­ funkcji czy też odrębności, z w i ą z a n e j z pojęciem s z t u k i w tłuma­ sytuacji. się n a j d o b i t n i e j p o t r z e b y i z a ­ środowiska, którym że służyć podobnej szczegółowej artystycznej. w funkcji jest, w n i o s k i nie mogą przedstawienia się Do możemy funkcji pierwotną i c h p r z y p a d k u pojawiły elementy natomiast dziś t e j twórczości swą funkcji ro­ magiczne funkcję się w naj­ rekreacyjnych (widowiskowych). A zatem — przykład t y l k o j e d n e j , wąskiej twórczości decydująco n a tę w z m o ż o n ą decyduje pod­ około w rzeźb. środowisku tworzenia, właśnie artystycznego Co z a t e m w p ł y w a Co nie mają środowiska, się szczególnie a k t y w n i a r t y s t y c z n i e . L e g i t y m u j ą wzmożoną to dziedziny nie działalność estetycznych z n a c z y , że są j a k b y ś m y wszelkie że w r a ż l i w o ś ć t a n i e zawsze się w na Moszyńskiego decydującym. wyróżniające nikłością długo­ zmianom. stwierdzamy, j e d n o s t k i , lecz czynnikiem jednostki testów, wrażliwość — legają m n i e j l u b b a r d z i e j z a s a d n i c z y m wrażliwości dobór poglądy do „ k o r o n n e j " tezy tych nabiera ich funkcje jak stają kultury poszczególne że przez studiach funkcji. j e g o s t a n doznań — s z e r o k o pojęta Nawiązując roz­ Istotne o skuteczny Ogromnej wielofunkcyjne, stałej, jest pojmowanych bezpośrednia, d o c i e k a n i e pełnionych inwentarz s t u d i a n a d całością jej choćby w z b o g a c o n y n i e wystarczający. sposoby szeroko za­ obej­ k u l t u r o w y c h , wywołanych kompleksowe trwała obserwacja — najważniejsze i c h społecznym zbiorowości, kompletny — twórczości rekonstrukcja) konsekwencji, sztuki miarę dziedziny dzieł s z t u k i . D l a n a s z y c h poznanie d l a nas źródła D a n e , j a k i e pragnę p r z e d s t a w i ć , odnoszą wielkiej funkcji żenia. suje plastycznej dzieła pozwala i zachodzące Oczywiście, p r o b l e m się jeszcze bardziej w tych ramach w zakres przeobra­ wielofunkcyjności zasadniczo dziedziny prześledzić dzieł rzeźbie n e j — ś w i ą t k a r s t w i e . Szczególnie zaś . w t y m j e g o który wiązać należy wych (bogorobów). z działalnością Początkowo (w rzeźbiarzy XIX i XX ry­ religij­ dziale, zawodo­ w. do �7 I wojny szeroko światowej) darczych), religijne dokumentacyjne. nikną z rzeźbiarstwem pojęte f u n k c j e magiczne funkcje działalność do Później tej łączyły stopnia (w okresie a następnie Pozostają społeczne, międzywojennym) zanika jedynie w ogóle świadectwa w okresie umiejętności najnowszym reaktywowano rzeźbiarskie. P o j a w i l i się b i a r z e ( w początkach l a t sześćdziesiątych w l i c z b i e miu), legitymujący tycznymi, się wyraźnie ciekawymi osiągnięciami zindywidualizowanymi. Nowe Mimo to, a może ono dla samych twórców nać się ono daje do właśnie znaczenie poczucia dlatego, doniosłości a r t y s t o m o spotęgowanej istnienia w sztuce biarstwo i swej dla Sęka, Kamińskiego środowiska, wać spełniać tu określone praktyce, zaczęło mówić o współczesny funkcji rzeź­ zbiorowości dzieł rejestrowane skiej. Rozwijało funkcjono­ szerokim czy ich rzeźbiarstwo rekompensacyjną. społeczne, w też Można łagodzącej jakie bywa uwikłany powiązaniu k u r p i o w s k i e j , przeobrażenia są najpełniej w się n a t y m t e r e n i e rzemieślników, głównie W łączyć twórczości z ży­ funkcji malar­ pisankarstwo stolarzy i w oraz mniej­ X I X w . działali t u r ó w n i e ż obrazów r e l i g i j n y c h i f i g u r pisankarstwem wszystkie środki możemy „świętych". funkcje łączność niektóre z autentyczne, nia o roli temu były w rozmaitej XIX i zasadzie z pojawieniem i kształtują bezpośrednie „rewolucjonizuje" t y m środowisku p o t r z e b y i wyobraże­ sztuki. twórczości początków znajemy się p o d o b n y m z d o b n i c t w a (nie Kurpiów tyczne, przede w wywania przemia­ wyłączając (w okresie stopniu funkcje społeczne. uzyskały artystycznej doniosłą w osądów kształtowania tej innym tle niektóre ponownie dziedzinom — (po rozwojowe. estetyczne. tym otoczenia mieszkańców najnowszych, Na słabo Kurpiowszczyzny grupie. i Twór­ odparo­ (głównie sąsia­ kulturalnym Puszczy. z tradycyjnych I I wojnie świato­ Przewodzą im, po­ twórczości uwagę (np. m a k a t ­ zasługuje osadzonych — — artys­ architektoniczne) rolę szlacheckiego) o poziomie podstawy funkcje na terytorialnej się i n s t r u m e n t e m uśmierzania zdobniczych jak grupy Po­ życie r o d z i n y , Tkanina, kowalstwo szczególności społecznym bogatej się w jednak społecznokulturowej czasach kom) łączą pewnym całej czasie zjadliwych sposobów i Zielonej. tym charakterze dobnie w wszystkim snycerstwo czość t a s t a j e wej) w. wioskowej samowiedzy W XX Puszczy spełniają i plastycznej j e w rozległej s k a l i , obejmującej społeczności się się zainteresowania Makatka jeszcze p r z y j r z e ć wierzeniowe, Tak malar­ w y c i n a n k a r s t w a ) . Otóż z całością t e j szczególnie i oczy­ rekreacji, środowisku szczere w założeniami. kościelne. międzywojennym) w się prestiżu pełniło elementami okresie dzieła Spróbujmy z Dopiero n o m w różnych dziedzinach rozwój magiczne religijne podporządkowane piękna. pewnej manifestacji uroczystości dostępnych wyrazu dów pochodzenia społecznym, w stopniu garncarzy. malarze Z rolę własnego w jakąś więc funkcjonujące twórców, uśmierzającej obiegu ciem szym samych też stwarzały śro­ Polaka o ono jaką (w przemyśleń, tą powszednim, Miało tworzenia, kulturowe Malarstwo makatek Porów­ s t o s u n k u do rodziny. i w rozwijały w i ś c i e f u n k c j e z g o d n e ze s w y m i i d e o w y m i sied­ artysta ludowy. szerokim malatury Dla życiu ważną napięcia i n i e p o k o j e W treści oddziaływania. codziennej nie w społecznego stolarzy z potrzebami pozaestetycznym. j e j u p r a w i a n i e . Rzeź­ lecz n a r o d u . . . Z t w ó r c z o ś c i ą zaczęły zasięgu już powiązaniu t y l k o te ostatnie Malatury skie przekonań o posłannictwie czy też r z e c z - kulturowym, czasem ścisłym uzyskało Chojnowskiego, Z estetyczne. funkcjom świadomości stało się podstawą g ł ę b o k i c h kształtowania nictwie i poprzez Chrostka, rekreacyjne. przeżywaniem wyjątkowe. jakie towarzyszy i mierze rzeź­ artys­ b i a r s t w o n i e uzyskało j e d n a k p o w i ą z a n i a z ż y c i e m dowiska. się gospo­ sztuki. wiadomo, tradycyjne jakiegoś magiczne, rzeźbiarzy. świetności Jak i tym (nie wyłączając takich w form także tradycji wypo- 145 �wtedzi zdobniczej, stroję w lniane jak wyszywanie, dzianinach oraz (zdobne serwety i firanki). j e s t t o twórczość b a r d z o współczesnym często i też „sztuce Łącznie żywa, mocno środowiska. współczesnej hafciarstwo i przy­ c h u s t y wełniane, f a r t u c h y Stanowi ludowej" z makatkami osadzona ona nurt we nieoficjalny, j a k niegdyś świątki wycinanki. w t u został głównych kulturze ludowej pozwala wysiłku twórczym tystycznego. sadnicze ną tej Zarys zarówno grupy, twórców jak plastyki tych w też (najczęściej bogorobowie wielorakie Można że przeo­ dziedzin Kurpiowszczyzny. np. jak dawni rolę zasadniczych różnych twierdzić, wyodrębnionych odgrywały zarys funkcji obrażeń kich prze­ zbiorowym w działalności zawodowych, czy k o w a l e składniki i ta­ cieśle), światopoglądu w 3 za­ Osob­ kategorię w j e uszeregować generalnie ar­ g r u p y — społeczną, i d e o w ą i estetyczną. utylitarny miejsce nych tylko do j e d n e g o Oczywiście, piów w t y m światopoglądzie (praktyczny czy też stanowi re roku dnia łatwością w Ale artystycznym w wymagały sztuce rozrzutności odnajdujemy w dorobku innych na Mazowszu, witości czy południe słynne (Opoczyńskie) nujące p r z e j a w y cerstwie popisowe i w w przykłady hafciarstwie, tkactwie takiej postawy na terenach halańskich W były pracochłonności oraz praco­ dalej równie w koronkarstwie i sny­ zamieszkałych przez górali (pod­ śląskich). twórczości z a w o d o w y c h artystów k u r p i o w s k i c h — k o w a l i , b o g o r o b ó w , m a l a r z y skrzyń i g a r n k ó w — przez „zawołanych" majstrów również owe ograniczenia. Sztuka wystę­ uprawiana była t u podporządkowana Ale znacze­ k r a j u t a k i m c z y n n i k o m , j a k oszczędność środków, pośredni określonej w r a ż l i w o ś c i , które już w sposób tycznym, z niego w manifestowane dziele sztuki, i na koniec w są w w działaniu sposobach szeroko bez­ artys­ korzystania formułowanych o nim niczone silniejszym, możliwości go w y b o r u w przemian w w schemat światopoglądzie znaczenia stycznej tutaj głównych jest grupy, nabywcze wielu niedostatek i (poza wiążąca ekonomiczne, ogra­ większe­ rzeźbiarstwem się i dzisiaj materialne, w obrę­ skiej postaci twórczości a r t y s t y c z n e j wrażliwości arty­ dziedzinami rejonach z t y m słaba zawodowa. wodowe z określonymi innych odbiorców, b r a k ukazania przemian składników powiązaniu próbą w rzemieślników Czynniki Przedstawiony niż wytworów, drewnie) rywalizacja sądach. bie stopniu na impo­ w n i e m elementy grup l u d o w y c h w P o l s c e . Już n i e o p o d a l , w o k o l i c a c h Pułtuska Jest l u b większym też w poświęcaniu czasu. Świadectw, któ­ obecnie. m u z mniejszym Kur­ czy podstawą działań a r t y s t y c z n y c h w przeszłości i towarzyszą te skróco­ artystycznych. dorobku świadectw powały on uniesień czasie nakładu p r a c y . składnik ekonomiczny). święta, się i n n e osiągnięcia, k t ó r e nie odnajdziemy z przededniu tradycyjnym t e j g r u p y znajdują dłuższego w w w większej swobody Przedstawiony brażeń przedsięwzięć. W s z e l a k o j e d n a k przedsięwzięcia miały życiu jednak jakby k r y t y k o w a n y , podobnie w mem silnie ważą organizacyjnoza- na charakterze z cepeliow­ Kurpiowszczyzny. * pla­ styki. Artystyczna znaczny twórczość odcinek dziejów plastyczna służyła poprzez ludności k u r p i o w s k i e j d o w y ­ rażania g ł ę b o k i c h treści i d e o w y c h i społecznych, jakimi Przed wej" pięciu wydała artystycznym Chętnik innych tych •wspomnianym dane całościowe ludowych odłamów ówczesnego było początku do na terenie społeczeństwa, XX w. Polski — którym korzystać z nie dobrodziejstw pisma. Zanik tradycyjnych terpretowanych w y c h (magicznych nia większości wej. więzi przez te społecznych, środowiska i religijnych) się silnie w wierzenio­ usunął p o d s t a w y najważniejszych Rozwijające swoiście i n ­ treści dziedzin XX w. tych kształtowaniu trwa­ jeszcze Chętnik się i tej twórczości plastycznej dołączyła studium regionu We pierwsze Kutrzeba-Pojnarowa żywotności Adam grupy. przedstawił interesujące Ludo­ tradycjom wówczas kultury tradycyjnej wiadomości Puszczy Żył Anna Sztuki poświęcony znawca zeszycie ujęcie „Polskiej zeszyt znakomity Kurpiowszczyzny. do Redakcja Kurpiów. żyła t a g r u p a . P o d o b n i e r z e c z się p r z e d s t a w i a ł a u w i e l u ugrupowań — laty specjalny poświęcone historycznego Zielonej. O d czasu u k a z a n i a się t y c h p r a c zmiany plastyki ludo­ procesie przeobrażeń zainteresowania wały w w i e l u częściach K u r p i o w s z c z y z n y kultury artystycznej w ogólnym w s i następo­ w sposób d y ­ e s t e t y c z n e w p ł y n ę ł y n a u t r z y m a n i e się w p o s t a c i szcząt­ n a m i c z n y , zaznaczając się w y r a z i ś c i e w p o s t a w a c h i dą­ kowej żeniach niektórych pojawienie tradycyjnych się n o w y c h Funkcjonowanie tecznie szczególne warunki do w sztuce życiowe najbardziej tego sJowa z n a c z e n i u nikała dziedzin Owa walki tej grupy. jednak w rzyw, mających nięcia tej (ideowych, również „na Drobne 146 artystyczne powstawały społecznych i ekonomii role. te Etnografii dotyczą obrażeń na UW ośrodka terenie ludności. Wynikiem prace w latach nie Strzałki i obejmowały two­ osiąg­ napięciach ale p r z y ją stałej powiedzenie: pozwolić". imponujących takiemu nieźle z a r y s o w a n y określonym życia w na Ośrodkiem Wszystkie jego gospodarki pracach autorki otoczeniem, zadań mówią do Kry­ Brzo- uzyskaliśmy organizacji pozostającym tradycyjnych zasad między nowego nadal drobno- rolnej. tych znajdujemy analizę s y t u a c j i współczesnego wioskowej, i tym głów­ Szeska włącza dokładniej społeczność podziałowi inwestycji oddziaływania towarowej W a 13 prze­ z n i m wioski, o b r a z z w i ą z k ó w zachodzących centrum wsi obrębie łeczności jaj, wycinankarstwo, to przejawy Dzięki 1968 . obecnie badań w e w s i Strzałki, a zowian. przedsięwzięć, silnych Określa rę­ rozważań w y n i k i między studiów 1963 — Kurpiowszczyzny. i b l i s k o sąsiadujące Brzozówka. Sprawom warszaw­ i c h są najżywszych Kadzidło swych w absolwentek jest styna Bałabanow analizuje Najciekawsze przy praktycznej. — Katedrze Prace niżej sytuacji określonych estetycznych), rzeźby, m a l o w a n i e drukowane Zarazem dla oszczędności, surowej grupy przystroję swoiste się w sobie ciężkiej umiejętności artystycznych. nakazy pełnić co m o ż n a maite rozwojowi przyjmowanie refleksji w ta w y ­ tutejszej badania prowadzone ośrodku e t n o g r a f i c z n y m . też jej sytuacji warunków czasu, wyrażały ją skim innymi szerokim odłamów o s y t u a c j i kadzidlańskiej. M a g d a l e n a t y m zakresie Kurpiów dozowanie w różnych poświęcone były na o byt. ostatecznie działały materialnej one i Możemy grupy, z osta­ natrafiało życiowo. Cecha przywilejów zaradność sprzyjała kodzielniczych społecznych i przedsiębiorczych, społecznej, a l e p r z e d e w s z y s t k i m wielostronnej na tym Kurpiów zaradnych z historycznych plastyki i przejawów. treści i d e o w y c h , estetycznych zaliczać jej grupie roz­ członkowie Spółdzielni artyz­ znaczeniem różnorodnych pierwszą twórcy zawodowej, Cepelia. szczegółową ludowego jaką Zapoznajemy czynników w spo­ tworzą się ze warunkujących �r o z w ó j współczesnej twórczości a r t y s t y c z n e j w t y m śro­ Władysław Krystkowicz dowisku. z nie m a się Z pracy ponadto o potrzeb wyrażających i Hilczer-Pilch arcyciekawej współczesnych dowiska Jadwigi się w sprawie dziedzinie. — estetycznych, najbardziej Jest nią dowiadujemy o charakterze dążeń ważkiej dom, życiowych, w wyborze dociekań spod urządzenie kich stwierdzeń t e m a t u , różnice w pozwoliły wzajemnie się uzupełniających. dojść Warto dodać, że każda z p r a c p r o w a d z o n a b y ł a w n i e c o i że w trakcie gromadzenia ich opracowywania autorki stanowisk. T y m większego zgodności poszczególnych Kadzidło — rza w wania scowej tych więc znaczenia tradycji czaj swoiste wej z innych propozycji innych w stron „życia nabiera fakt kształto­ temu n a osiągnięcia kraju. Łączy podejmowaniu dawnej sztuki osada starsza niż ośrodek Kurpiowszczyzny. się ta dziś silne Myszyńca poczucie rzecz Myszyniec się tej grupy ślady w ma jako kulturowych zachowuje do K u r p i ó w . odrębności sposób Myszyniec, powszechnie myszyniecka przynależności zachowały (artystycznej) uznana historycznych i Parafia również Puszczy? Kadzidło, tradycji ludo­ współczesnych W i e m y , że i s t n i e j e n a t y m t e r e n i e sławny główny zazwy­ się z t y m różnych kulturalnego". Jak częściach W s t o s u n k u do m i e j ­ do Wokół kulturowej najpełniejszy. j e d n a k n i e m a w ł a s n e j Spółdzielni C e p e l i a , chociaż t u właśnie Rozalia Sfcrodzka, działali Anna sławni K o r decka, twórcy l u d o w i •— Waleria Brodzik, i „Kurpianka" przylegającym kontaktów. do Nato­ w rodzaju się Myszyniec naszej mógłby zarówno najżywiej stylu w nie życiu dawniejszej, wzory W Myszyńca w s i , które wymienić Gleba, a we wschodniej szczególną lipniczanie miejskiego czy został p r z e z dopiero Kadzidło. znaczenia, — można się jakie ważnego do rejonie tętnem miejskich wzorów Zbójna i L i p n i k i . T a o s t a t n i a uwagę. Dzięki w nieco w s i a c h , t r u d n i o n o się r o z m a i t y m i warunki L i p n i k a c h , t a k zresztą (pozarolniczymi). n a korzyść żyiniejszej korzystniejsze i dodatkowymi ży­ Jednorożec W innych w. w części z a c h o d n i e j znajdowali XIX tym silniejszym materialne. jętności rze­ wła­ ostatnich dostąpił wyróżniają nawiązywania wieś z w r a c a w z tutaj Kurpiowszczyzny c i a . D o w s i t y c h należą w ziemi tkac­ kulturotwórczego. przeobrażeń, i w światowej życia. zdystansowany rzeczywistości spełniać Oprócz kilka wyrobów Mikołajkach... h i s t o r i i miała s i l n e p o w i ą z a n i a rozwijały ośrodka artystycznej. Towarzyszy uwrażliwienie śnie latach możliwości s t r o n a c h najpełniejsze różnego myszyniecka małomiasteczkowego oraz — stwa­ skup i najnowszej sobą „Kurpianka" się ś w i a d o m e g o , p o g ł ę b i o n e g o aktywność Myszyńca między stwierdzeń. dzięki Spółdzielni innych. miosłem i h a n d l e m . D o I I w o j n y też innym materiałów n i e uzgadniały do wiciu pełniejszych Spółdzielnia C e p e l i a jak sposobie autorkom i Myszyńcem jakichś Społeczność Odmienności terminie rejonem z m i a s t , z d u ż y m p o w o d z e n i e m , o r g a n i z u j e w ś r ó d ludności wystrój. prowadzenia w niego śro­ d l a tego jego Kadzidła A l e o w a różnica w l i p n i c z a n pozwoliła jak zajęciami ma­ i m n a większą a k t y w n o ś ć w t y c h p r a c a c h . L i p n i k i zasłynęły z r o z w o j u chałupnictwa, wanych w szczególności wyrobów tkackich. zaś z m a s o w o W produko­ najnowszych czasach t r u d n i o n o się t u w y r o b e m samodziałów ( n a s z a l i k i i m a ­ zbywano wielkiej rzeszy p r y w a t n y c h krawców w Polsce. L i p n i k i rynarki) oraz włosianki. Wyroby to jedno z najporządniej zabudowanych nie. Przeważają w na modłę te osiedli n a Kurpiowszczyź- tej w s i domy murowane, urządzone małomiasteczkową. Л . 8. Przemiany funkcji twórczości artystycznej w życiu Kurpiowszczyzny: a — funkcje dziel w okresie od końca XIX do początków XX w.; Ъ — funkcje pełnione przez dzieła obecnie. Pierwszy krąg wewnętrzny zakreśla trzy główne kategorie funkcji. Kolejne kręgi na zewnątrz oznaczają określone dziedziny twórczości. Linia ciągła ozna­ cza pełną postać pełnionych funkcji, linia przerywana — postać funkcji zanikającej lub pojawiającej się. 147 T �W w podobnie nieoficjalny Lipnikach — całej rozwijało Kurpiowszyźnie szywanie serwet w wsi i w każdej wyszywaniem. dochód i Z sposób się inne każdym zajęcia W tego jak zarobkowe na — wy­ latach domu zajmowano czerpano na nieraz pokrycie r o l n y c h ) . Z b ó j n a t o j e d n a ze w s i , w k t ó r e j w tkactwo latach pięćdziesiątych bodaj głównie — ostatnich zajęcie firanek. (przeznaczony w się spory prosperowało i serwetami odleglejszych ławia, Katowic, Dane, do nabywców z różnych, naj­ części k r a j u — Gdańska, S z c z e c i n a , jakie Wroc­ Lublina. znajdzie czytelnik w niniejszym zbędne źródło Do rych dziś sławne niejszym z prac w w tutejszym materialne gospodarstwie — środowisku b y ł y niemożliwość wystarczających środków życia. Sens dociekań S z e s k i e j , B a ł a b a n o w i H i l c z e r wadza się d o j a k n a j b a r d z i e j i są uzyskania prac Nie ulega Chociaż cji są się nadal chałupniczego, silna potrzeba lub spro­ miejscowych zajęć nadzorowanych, czości ważny cepeliowskiej. s c o w e j ludności i do g o s p o d a r s t w Stosunkowo znaczny odpływ miej­ do o ś r o d k ó w m i e j s k i c h , p r z e m y s ł o w y c h na ziemiach odzyskanych nie rozwią­ naj­ pisze artystycznej Z jarmarki, oferuje W nie­ sy­ rzeszy jego jest dwie Kurpianki że tutaj Ale przy Cepelia nie za­ rękodzielników, bardzo artystów. tej organiza­ poważne. kierowniczy jakby istnieniu spółdzielczej zwolniona od samokontroli. Gdyby spółdzielnie, więzi można rywalizacji i napięcia by wy­ możliwości jednej tylko Cepelii, niezbędnej istniały społeczne, owa w pozycję w tych awan­ społeczno- tutaj oczekiwać, zespołów, Zespół zajmuje s t o s u n k a c h — j a k pisze H i l c z e r — proces określone personel zamoż­ natężenia pracy... wątpliwości, pełni istniejących na któ­ swym okresie przasnyskim na ten rodzaj organizacji kulturowej by rynku 'najmniejszej w awangardową. j a k m a t o m i e j s c e w t z w . zakładach z w a r t y c h spółdziel­ Przasnyszu Kurpiowszczyźnie „Kurpianki", garda typu z której n i e d a się z a p r z e c z y ć , że zasługi czy utrzymuje na szerszej na stronach Zielonej są w kontraktów w n i o s k ó w . N a całym t e r e n i e d a w n e j k u r p i o w s k i e j P u s z ­ zarobkowych o gospodarstwa. z Kurpiowszczyzny polowych czekują do praktycznych, aktualnych pracy sąsiadom pracę najemną. trudnienia warunki w dofinansowywania ludność łamach, wskazują, że g ł ó w n y m trudne wycinankarek, padkach. wykorzystała jęć r ę k o d z i e l n i c z y c h kraju tuacją taką s p o t y k a m y się często w w i e l u i n n y c h p r z y ­ zeszy­ za­ w szczegółowo Szeska, z n a j d u j e cie, j a k też w i a d o m o ś c i w c z e ś n i e j p u b l i k o w a n e n a t y c h czynnikiem rozwoju t e g o doniosłego p r o b l e m u . J e d n a sławniejszych podatków t y m czasie s p o r e g r o n o h a n d l a r z y . D o c i e r a l i o n i z f i ­ rankami zał o s t a t e c z n i e że chociaż­ nastąpi ukształtują nieodzowne się dla twórczości a r t y s t y c z n e j . PRZYPISY 1 N i e t r z e b a podkreślać, że pojęcie ś w i a t o p o g l ą d u nie jest jednoznaczne i że b y w a różnie definiowane. A n a l i z i e i t y p o l o g i i światopoglądu poświęcono obszerne r o z p r a w y filozoficzne (W. D i l t h e y , K . Jaspers i in.). U nas własną definicję ś w i a t o p o g l ą d u p r z e d s t a w i ł p r z e d l a t y L. Kołakowski, Światopogląd i życie codzienne, W a r s z a w a 1957, s. 30: „ Ś w i a t o p o g l ą d j e s t t o ogół p r z e ­ konań w p ł y w a j ą c y c h n a t e z a c h o w a n i a c z ł o w i e k a , k t ó ­ r e w j e g o epoce są p r z e z społeczeństwo m o r a l n i e o c e ­ niane". 2 A . Strzałecki, Wybrane zagadnienia psychologii i twórczości, W a r s z a w a 1969. 3 M . Sobeski, Uzasadnienie metody obiektywnej w estetyce, K r a k ó w 1910; tenże, Filozofia sztuki, War­ s z a w a 1917, 2 w y d . P o z n a ń 1924; tenże, Myśl a marmur i inne szkice estetyczne, W a r s z a w a 1959, a u t o r w y b o r u i wstępu H . J u n g h e r t z . 4 J . S t . B y s t r o ń , Etnografia Polski, W a r s z a w a 1947, s. 125—126. 5 E . F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa [ w : ] Wiedza o Pol­ sce, t . I I I , W a r s z a w a 1932, s. 357. 6 T a m ż e , s. 353. 7 K . P i w o c k i , Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, „ L u d " , s e r i a 2, t . 10, 1 9 3 1 ; tenże, Drze­ woryt ludowy w Polsce, W a r s z a w a 1934; tenże, Z b a ­ dań nad powstawaniem stylu ludowego, „Przegląd W s p ó ł c z e s n y " , t . 58, 1936, s. 8 9 — 9 6 ; W ł . P o d l a c h a , Hi­ storia sztuki a historia kultury [ w : ] Pamiętnik IV Zjaz­ du Historyków Polskich w Poznaniu, 1925, s e k c j a V , s. 8; T . D o b r o w o l s k i , Śląska rzeźba ludowa w drzewie, K a t o w i c e 1930. 8 K . P i w o c k i , Zagadnienie metody..., w y d . c y t . , s. 2. 9 K . P i w o c k i , P r ó b a d e f i n i c j i kilku pojęć, „ P o l . Szt. L u d . " , R. V I I , ,1953, n r 6, s. 325. 10 E. F r a n k o w s k i , o p . c i t . , s. 355: „...właściwie n a c z e m m o ż e się opierać a n a l i z a p r o c e s u t w ó r c z e g o . O c z y ­ wiście n a a n a l i z i e dzieła, a g ł ó w n i e n a zeznaniach a r t y s t y . Jednakże p r z e p r o w a d z e n i e t a k i c h zeznań j e s t Fot. T i rys. niezmiernie t r u d n e i zwodnicze, a o t r z y m a n y w t e n sposób m a t e r i a ł m o ż e posiadać d l a b a d a c z a jedynie w a r t o ś ć materiału s u r o w e g o . Będą t o t y l k o w y n u r z e n i a subiektywne." 11 K . Moszyński, p r z e d m o w a do p r a c y M i e c z y s ł a w a Gładysza, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, K r a k ó w 1935. 12 M . G ł a d y s z , G ó r a l s k i e zdobnictwo..., w y d . cyt.; tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, K r a k ó w 1938. 13 S. U d z i e l a , Poczucie piękna u ludu ropczyckiego, „ W i s ł a " , t . 3, 1889; K . L u b e c k i , Estetyka, ludowa [w:] Szkice filozoficzne. Księga pamiątkowa ku czci Maury­ cego Straszewskiego, K r a k ó w 1910, s. 121—128. 14 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. I I , zeszyt 2, K r a k ó w 1939, s. 727 i n a s t . 15 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., w y d . cyt., s. 384—385. 16 K . Moszyński, Człowiek. Wstęp do etnografii po­ wszechnej i etnologii, „Biblioteka E t n o g r a f i i P o l s k i e j " , n r 3, W r o c ł a w 1958, s. 572—573. 17 P o r . szersze o m ó w i e n i e z a g a d n i e n i a w m o j e j p r a ­ c y : Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowie­ dziach chłopów kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Pol. Szt. L u d . " , R. X V I I , 1963, n r 2, s. 97—109. W p r a c y t e j sygnalizowałem szczegółowe b a d a n i a poświęcone p r z e ­ m i a n o m wrażliwości środowiska k u r p i o w s k i e g o . W y n i k i t y c h badań z pełną dokumentacją ukażą się w p r a c y : Kultura artystyczna ludności wiejskiej. Przedstawione niżej u w a g i opierają się n a w y n i k a c h t y c h w c z e ś n i e j publikowanych i na danych zawartych w pracy odda­ n e j do d r u k u . 18 P r a c e p o w s t a ł y w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U . W . n a seminarium magisterskim prowadzonym pod kierownic­ t w e m p r o f , d r W i t o l d a D y n o w s k i e g o . A u t o r k i korzystały r ó w n i e ż z l i c z n y c h k o n s u l t a c j i n a u k o w y c h u doc. d r A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j i doc. d r Z o f i i S o k o l e w i c z . A u t o r k i i R e d a k c j a składają n a t y m m i e j s c u w y m i e ­ n i o n y m osobom podziękowania. autor. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f396dcac4fc14071f31a5e53f3005e3.pdf 284fbdbcc4e277cf4d499f9a3d730796 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3013 Title A name given to the resource "Skuś baba na dziada". Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.142-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Jacek Olędzki „SKUŚ BABA NA D Z I A D A " PRZYCZYNEK D O POWINNOŚCI PRZEMYŚLEŃ PERYPATETYCZNYCH W bardzo interesującej lewskiego (Podróże k s i ą ż c o Jerzego S ł a w o m i r a do piekieł. Bzecz o szamańskich Wasi­ misteriach, wowego ź r ó d ł a , a zarazom — j a k w i a d o m o —• k o p a l n i w i a d o m o ś c i 0 naszych archaizmach kulturowych. Indeks dotyczący gier Warszawa 1979) znajduje się pewne s p o s t r z e ż e n i e , k t ó r e zainspi­ 1 zabaw, s k ł a d a j ą c y się a ż z 12 h a s e ł nie u w z g l ę d n i a a n i g r y r o w a ł o m n i e do napisania niniejszego t e k s t u . Oto co z a u w a ż y ł in klasy, a n i w chłopka . i zarazom — t e n niezwykle f r a p u j ą c y etnolog — z i n t e r p r e t o w a ł : u s z c z e g ó ł o w i o n y c h , t a k i c h j a k A d a m a C h ę t n i k a , rzecz przodsta- „ W s p o m n i e l i ś m y j u ż , iż z a r ó w n o d z i e c i ę c a 1 W monografiach regionalnych, najbardziej literatura bajkowa, w i a się i d e n t y c z n i e . Ogromna r o z m a i t o ś ć gier, a w ś r ó d nich ż a d n a t a k t e ż gry i zabawy o p i e r a j ą się w znacznym s t o p n i u na archa­ nie p r z y p o m i n a „ s k a k a n i a p o m i ę d z y p i e k ł o m i n i o b o m " . Dlacze­ i c z n y m zapleczu w i c r z e n i o w o - r y t u a l n y m . A b y nie b y ć gołosłow­ go ? W y d a j e s i ę , żo jodno jest w y t ł u m a c z e n i e I n t e r e s u j ą c e nas g r y 3 n y m , p r z y t o c z m y r y z y k o w n y , lecz k u s z ą c y ze w z g l ę d u na symbo­ nio m a j ą , j a k dopuszcza Jerzy S ł a w o m i r Wasilewski „ a r e h a i c z n o - likę w ę d r ó w k i J.O.) go zaplocza w i e r z e n i o w o - r y t u a l n e g o " . W i n n y c h częściach swej p r z y k ł a d : gra w klasy. Czy skakanio p o m i ę d z y (ipieklom i a ((nio­ k s i ą ż k i a u t o r u ż y w a podobnie dosadnych i jednoznacznych o k r e ś ­ bom » nie jost p o g ł o s o m j a k i o j ś o b r z ę d o w e j p o d r ó ż y w te regiony ? leń Z w a ż m y , że skakanie na jednej nodze (podobnie j a k k u l a w o ś ć ) i t d . ) , w s k a z u j ą c t y m s a m y m na p r a s t a r ą m e t r y k ę sensu zjawisk kojarzono jest powszoełinio z d i a b e l s k o ś c i ą , ze sferami p o d z i e m i . w y ł o w i o n y c h z ocoanu k u l t u r y w z a ś w i a t y Czy z r e s z t ą k r o ś l o n a t u k r o d ą figura ( p o d k r e ś l e n i o moje (podkr. J.O.) « l u d a » nie p r z y p o m i n a c h o ć b y („transformacja wzorów pradawnych", „wielowiekowych" świata. schematyczna Stoję na stanowisku, że „ s k a k a n i e m i ę d z y pioklein a n i o b e m " szamańskiogo w grzo ic kłosy nie jost p o g ł o s e m archaicznych m i t ó w m ó w i ą c y c h b ę b n a , o k s z t a ł c i e c z ł o w i e k a z m o n s t r u a l n ą g ł o w ą albo malowane­ uchwytu 0 w ę d r ó w c e w z a ś w i a t y . Ora w klasy ściśle się w i ą ż e z p e w n y m go na modolem e d u k a c j i podstawowej, k t ó r y to model j u ż w swojej jogo powierzchni antropomorfieznego drzewa kosmicz­ 1 nego?" . istoeio W y d a j e się, żo autor celowo m ó w i c z y m k r e ś l o n y jest ó w zakłada ćwiczenie osobliwych, nieraz karkołomnych u m i e j ę t n o ś c i , u m o ż l i w i a j ą c y c h pokonanio k o l e j n y c h w tej edu­ „ l u d " , a b y d o m y ś l n y c z y t e l n i k j u ż sam sobie d o p o w i e d z i a ł : acha, kacji k r e d ą . T a k ! B i o l u w i e l u l u d ó w oznacza ś m i e r ć . . . w czasio samej g r y s t a n o w i ą odwzorowanie idei takiego rodzaju etapów. D i a g r a m y rysowane na ziemi, reguły przyjęto W t e n s p o s ó b m o ż e m y wszystko w y j a ś n i a ć i o b j a ś n i a ć , nie odukaeji. M o ż n a b y te g r y k ą ś l i w i e n a z w a ć odwzorowaniem staro- w y k l u c z a j ą c sensu c h o c i a ż b y pierwszych drapaczy c h m u r i t y c h świockioj s z k o ł y podstawowej, s t a r o ś w i e c k i c h m e t o d nauczania o s t a t n i c h , najnowszych, w y s m u k ł y c h , ponad c z o r y s t o m o t r o w y c ł i . 1 w y c h o w y w a n i a dzioci. Wszak s ą t o , po p r o s t u , nioantropomorfiezno drzowa kosmiczne, „osio ł ą c z ą c o g ó r ę i d ó l " (czy r ó w n i o ż drzewa ż y c i a , j a k obsesyjnie t y m t e r m i n o m p o s ł u g u j e s i ę w i e l u badaczy?). Nie wiem, czy O d A r g e n t y n y (zaczynam J u l i o Cortazara Grę w klasy), od tego k r a j u aby uhonorować poprzez E u r o p ę , część A z j i , a ż po C h i n y w y s t ę p u j ą o d p o w i e d n i k i i n t e r e s u j ą c y c h nas gier. O d d r u - P a ł a c K u l t u r y i N a u k i n a ł o ż y z a l i c z y ć do drzew k o s m i o z n y c h , gioj p o l o w y X I X w . rozwija się t e ż na świecio idea na powno j e d n a k pierwszy, n a j w y ż s z y d o m w Polsco (obecnio e d u k a c j i . W pierwszej k o l e j n o ś c i k o r z y s t a j ą z niej dzieci miejskie. H o t e l „ W a r s z a w a " ) . N i e tez p o w o d u — z a u w a ż m y — n a z y w a ł P ł y t y chodnikowe wprowadzono w t y m czasio, j a k o nawierzchnia się „ P r u d e n t i a l " . spocjalnycli p r z e j ś ć d l a pieszych, t o f a k t P o w i e m o d r a z u : s w ó j szczery z a c h w y t dla s t r u k t u r a l i s t j c z n o -semiotycznych czasio z refleksją anali? kultury symbolicznej ł ą c z ę po jakimś k r y t y c z n ą , a ż po ś w i a d o m o ś ć f a k t u , że ułoglom powszochnej o j a k i m nie sposób z a p o m i n a ć , z a s t a n a w i a j ą c się n a d g e n e z ą i rozwojem g r y , k t ó r e j podstawą ( i l . 1—7). jest 4 goometryczny diagram wyznaczony na ziemi W Warszawie te m o d e r n i z u j ą c e miasto zabiegi p r z y ­ urzoezoniu m i s t r z o s t w o m s a m y m w sobio (niczym w kontakcie zo p a d a j ą na konioc X I X i p o c z ą t e k X X w . W r ó ć m y j e d n a k do samej s z t u k ą prestidigitatora), z k t ó r y m s z k o ł y z t a m t y c h l a t . O t ó ż , j a k w i a d o m o , b y ł a i jest t o i n s t y ­ to urzoer.oniem badacz nic w s p ó l n e g o m i o ć nio p o w i n i e n , lecz t r a c ą c ten status i zamie­ tucja kojarząca n i a j ą c się w a r t y s t ę ( k a ż d y coś w sobie posiada z a r t y s t y ) , wielo zwanycli u nas k l a s a m i , a w w i e l u krajach ś w i a t a , wzorom angiel­ m i e ć n a ł o ż y . P r o p o n u j ę zatom C z y t e l n i k o w i l e k t u r ę s p o s t r z e ż e ń s k i m , p o k o j o m s z k o l n y m (schoolroom). Pomieszczonia to p o s i a d a j ą w ł a s n y c h o grze w klasy i chłopka, k t ó r y c h t o s p o s t r z e ż e ń nio na drzwiach suohe oznaczenia cyfrowe, w E u r o p i e arabskie l u b sposób powiązać z k t ó r ą ś głośną m o t o d ą b a d a w c z ą , strukturalis- r z y m s k i e J a k daloj p r z e k o n a m y s i ę t e n d r o b n y szczegół nie po­ t y e z n o - s e m i o t y c z n ą , czy Powtarzam, Podróżom fenomenologiczną. zainteresowałem do piekieł. się k a ż d e m u ze s t o s o w n ą ilością pomioszczeń z o s t a ł zbagatelizowany w r y s u n k a c h dzieci. 2 się g r a m i d z i e c i ę c y m i dzięki P r z y z n a m , że w swej p o d ś w i a d o m o ś c i prze- A zatom, gra w klasy to gra, k t ó r a nie p o j a w i ł a się na wiejskich pastwiskach, czy t e ż wiejskich b e z d r o ż a c h lecz w m i e ś c i e . Po­ c h o w y w a ł o m liczne obrazy s z t u k i dzieci (najświeższej d a t y , nie j a w i ł a się stosunkowo p ó ź n o , w niedalekiej p r z e s z ł o ś c i . W Polsce z c z a s ó w d z i e c i ń s t w a ) , s z t u k i o jakiej wraz z rozwojem szkolnictwa, k o n t a k t ó w wsi z miastem wspomina W a s i l e w s k i . Obrazy le z a w d z i ę c z a m s k ł o n n o ś c i o m do sane.tnictwa, perypate- t y z m u i p o l o ż o n i u w o s t a t n i m ć w i e r ć w i e c z u mego d o m u kolo z r e j o n ó w miejskich do wiejskich. Istniojo ogromna trafiła ilość w s i w k r a j u , w k t ó r y c h dzioci przed d r u g ą w o j n ą ś w i a t o w ą n i o z n a ł y O g r o d u K r a s i ń s k i c h . W Ogrodzie; t y m po zaasfaltowaniu ż w i r o ­ gry wych powstał dzieciom, j a k o jedna z naj.'oztropniojszyeh r o z r y w e k . W ocze­ p r a w d z i w y raj dla b a z g r z ą c y c h po ziemi. Zazwyczaj — d o d a j m y k i w a n i u na autobus po s k o ń c z o n y c h leki j ; . c h , g r a j ą przed p r z y ­ — d u ż y m paluchom nogi, а j a k nie palcem to p a t y k i o m . W m o i m s t a n k i e m w klasy, czy chłopka alejek, w czasach w i e l k i c h w Polsco d o k o n a ń , p a i k u stworzono m o ż l i w o ś c i swobodnego p o s ł u g i w a n i a się k r e d ą (nawet k r e d k a m i ) , ale j a k sic o k a ż e , najwspanialsze powstały przy użyciu ułamka z ziemi kamienia, a nawet cegły, jakiegoś spróchniałego kijka, który o asfalt pozostawia ś l a d b r u n a t n y , a nieraz Przystępując realizacjo wygrzebanego potarty brunatno-żóltawy. do w s t ę p n o g o rozeznania p r z e d m i o t u naszych z a i n t e r e s o w a ń z a j r z a ł e m do indeksu rzeczowego „ L u d u " , podsta­ 142 w klasy. N a t o m i a s t obocnie s ł u ż y c z ę s t o w t y c h wsiach ( i l . 7). B u ł g a r s k a gra w klasy ( k w a d r a t podzielony d w o m a p r z e k ą t ­ n y m i ) przechowuje p a m i ę ć s z k o ł y czteroklasowej ( i l . I a ) . K w a ­ d r a t u z u p e ł n i o n y z o s t a ł z czasem o dwa d o d a t k o w e pola i osobne miojsco s t a r t u , co t y m s a m y m z n a c z y ł o , że w s z k o ł a c h b u ł g a r s k i c h z w i ę k s z o n o ilość o l i o w i ą z u j ą c y c h l a t nauczania. D i a g r a m c h i ń skioj g i y w klasy, nazywanej zajmowaniom pokoi (być możo jest t<i n a w i ą z a n i e do a n g l o j ę z y c z n e j n o m e n k l a t u r y w c h i ń s k i c h �I I . 1. D i a g r a m y g r y w klasy, a — z Sofii, b — L o n d y n u , с — P e k i n u (Tiao F a n d z : skakanie po p o k o j a c h ) szkolaeh), w swojej istoeio jost p r a w i o i d e n t y c z n y j a k nasze, N o więc w l a ś n i o , c z y m jest t o n nasz, osobliwy diagram ? Czy zbudowane z szościu t y l k o p ó l . G ó r n a ,,przypomnioniem — j a k piszo Wasilewski — c h o ć b y u c h w y t u część w t y m c h i ń s k i m diagramio nio jest z a o k r ą g l o n a . S t ą d nie s z a m a ń s k i e g o b ę b n a , o k s z t a ł c i e człowioka z m o n s t r u a l n ą g ł o w ą k o j a r z y się od razu z f i g u r ą l u d z k ą ( i l . l c ) . albo malowanego na jogo powierzchni antropomorficznogo drze­ n a j p r y m i t y w n i e j s z e chłopki Gra reguł klasy to przomieszozanio się graczy w e d ł u g ustalonych Podróży do piekieł) w a kosmicznego?" Raczej nio, l u b zdocydowanio n i e ! J e ś l i t a k autor to r ó w n i o ż „ ś w i ę t y c h 7 d u z i m i m o r d a m i " , j a k to c z ę s t o się zdarza po powierzchni ziomi w granicach w y r a ź n i e w figurach r z e ź b y clilopskioj, n a l e ż a ł o b y w ł ą c z y ć do pradawnego (nio t y l k o s k a c z ą c na jednej nodzo, j a k sugeruje miejsca m i t u p o g a ń s k i e g o o w ę d r ó w c e w z a ś w i a t y , obsesyjnego zagadnie­ o r ó ż n y m znaczoniu w grze. B a d a n i a s o n d a ż o w e w y k a z a ł y , żo nia e t n o l o g ó w n i e g d y ś d o s t r z e g a j ą c y c h w s z ę d z i e treści falliczne, na toienio w s p ó l e z o s n e j P o l s k i , p o w t a r z a j ą się przemiennie dwa drzowa ż y c i a , a obocnio esio kosmiczne i ponownio drzewa ż y c i a . ustalonogo diagramu, mającego wyodrębnione swojo d o s y ć zasadniczo r ó ż n i ą c e się w z o r y owego d i a g r a m u : pierwszy w z ó r t o p r o s t o k ą t podzielony na sześć k w a d r a t ó w . Nawot najprostsze zostawionio samych kwadratów, jak Łukowato w diagramie c h i ń s k i m , m o ż e osobie z w y o b r a ź n i ą ł a t w o s k o j a r z y ć p r z y l e g a j ą c o do pierwszogo k w a d r a t u ( I klasy) pole startowo nio- się z f i g u r ą l u d z k ą . Wszak ó w zestaw posiada p o d s t a w ę (nogi) k i e d y nazywane jest p i o k l o m . D r u g i w z ó r , t o k r ą g p r z y l o g a j ą c y i z a k o ń c z o n i o (głowę). Pierwsze od d o ł u w y s t a j ą c e na b o k i k w a ­ do zospolu mniejszej l u b w i ę k s z e j ilości k w a d r a t ó w , k o m p o n o ­ d r a t y m o g ą t e ż u c h o d z i ć za r a m i o n a . P o l s k i d i a g r a m , w a n y c h t y l k o szeregowo, albo s z e r e g o w o - k r z y ż o w o ( i l . 3, 6). T e n w p r o w a d z e n i u k r ę g u (owogo n i e g d y ś nieba, a t r u d n o ż o b y niebo drugi lub b y ł o kanciaste) posiada zdecydowanie cechy aby D o d a m , żo forma w s p ó ł c z e s n y c h warszawskich chłopków diagram chłopem. nazywany jest p r u w i o zawsze chłopkiem M a t e r i a ł y z j a k i c h k o r z y s t a ł e m nie p o t w i e r d z i ł y w grze w k l a s y korzystano z n a z w y lud, d o p . luda.' między najprymitywniejszą Jest r z e c z ą szalenie c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że w ostatnich latach jakby zanikło piekło, niebo. p r z y grach w klasy p o s ł u g i w a n i e się s ł o w a m i Przed kilkuna t u laty w S p o t k a ć m o ż n a b y ł o chłopków Ogrodzie Krasińskich z wypisanym na głowie słowom niebo. Obecnie dzieci g r a j ą c e w chłopka nie w i e d z ą , że takie po- jęcio w tej grze c o ś znaczy. O g ó l n y sehomat g r y a nawet bujnie fię rozwija pod względom przetrwał, ikonograficznym, z prymitywnych dzięki antropomorfiezno. oscylujo postacią rysunku dziecięcego, o k r e ś l o n e g o m i a n e m g ł o w o n o g ó w ( i l . 2, 3), a gro­ t e s k o w y m p a j a c y k i e m ( i l . 4). Z d a r z a j ą się toż w elitarniojszych dzielnicach chłopki wioloramionno o monstrualnie w y d ł u ż o n y c h t u ł o w i a c h , a nie monstrualnie p o w i ę k s z o n y c h g ł o w a c h . W s z y s t k o w t y m diagramio p o m y ś l a n e z o s t a ł o t a k , a b y s k o m p l i k o w a ć g r ę ( i l . 2, 5). Podobnio działo s i ę — m o i m zdaniem — p r z y powsta­ waniu formy najprostszej, skrzyżowania czteroch kwadratów s k o m p l i k o w a n i a r e g u ł i gracji poruszania się po p o s z e z o g ó l n y c h ( u m o ż l i w i a ł o t o l ą d o w a n i e и p o d s k o k u na rozkraczonych nogach, polach a nawet podskolc, o b r ó t i takież, l ą d o w a n i e ) . ( i l . 7 ) . N a t o m i a s t z a n i k ł a zawarta w całości z a c h o w a ń z w i ą z a n y c h z g r ą —• idea t r u d u , czy wprost m o z o ł u przoehodzenia P r z y p r ó b i e w y j a ś n i a n i a a n t r o p o m o r f i z m u drugiego wzorca z klasy do k l a s y , o d najtrudniojszej, czy najgorzoj wspominanej, polskiej g r y w k l a s y b i o r ę pierwszej — P I E K Ł A , po o s t a t n i ą — N I E B A . Wszak od c z a s ó w , czy k i l k u n a s t o l e t n i c h dzieci, c z ę s t o m a j ą c y c h w y o b r a ź n i ę plas­ k i e d y p o w s t a w a ł y g r y w klasy coś się w s z k o ł a c h z m i e n i ł o . Z m i e n i ł t y c z n ą , t a k ą j a k ą dzisiaj s p o t y k a m y p r z e w a ż n i e u c a ł k i e m m a ­ pod u w a g ę u d z i a ł w tej grze k i l k u się s p o s ó b nauczania i t r a k t o w a n i a u c z n i ó w . Z a n i k ł y k a r y cielesne, ł y c h dzioci ( n i e g d y ś m o g ł o to s t a n o w i ć r e g u ł ę ) . N a p i s a ł e m prze- wymyślno znaczenia w a ż n i o , p o n i o w a ż spocjalnio prowadzone przez 5 l a t ć w i c z e n i a ocon, potępianie szczególnio w i n o w a j c y , czy demonizacja t o ż niopomiornie plastyczno z d z i e ć m i w M u r z y n o w i e w y k a z a ł y , ż e u n i e k t ó r y c h o g ó l n y poziom u m y s ł o w y dzieci. S t ą d m i ę d z y i n n y m i m o j e za­ niedostatecznych. Wzrósł dzieci w tej w s i (chociaż bardzo nielicznych), w y o b r a ź n i a j a k ą fascynowanie ż y w o t n o ś c i ą d o s y ć j u ż starej g r y , n i e z w y k ł o ś c i ą z w y k l i ś m y ł ą c z y ć z obrazowaniem z w a n y m glowonogami, kon­ f o r m a l n ą . w y k r e ś l a n y c h z p a s j ą d i a g r a m ó w chłopka. Czy nio jost serwuje s i ę w postaci nieco przetworzonej znacznie d ł u ż e j n i ż to wspaniale, żo z nastaniem w i o s n y p o j a w i a s i ę niezliczona ilość u dzieci miejskich, b y w a żo do 9—11 r o k u ż y c i a a nie do 5—-7 r o k u chłopków ż y c i a , j a k zazwyczaj to się zdarza w ś r o d o w i s k a c h m i e j s k i c h . w c e n t r u m samej Warszawy, nieopodal I S P A N , gdzio m i e ś c i s i ę szanowna, obchodząca d o s t o j n y s w ó j jubileusz ro- Z a t o m m o ż n a p r z y j ą ć , żo osoby w w i e k u z pierwszych klas dawnej dakcja „ P o l s k i o j S z t u k i L u d o w o j " ? N a do niedawna zasypanych s z k o ł y , k i e d y kroślily swojo t y l k o nioco zmieniono ś n i e g i e m alejach, obok n i o u p r z ą t n i ę t y c h jeszcze z jesieni zwalisk g r y w k l a s y (ciągło się ono z m i e n i a j ą ) , p o p e ł n i a ł y stale grzoch liści i b r u d u , chłopki, chłopki i jeszcze raz d ł u g o ś c i fi s t ó p i d ł u g i e a ż na 36 s t ó p . chłopki. Krótkie, diagramy „ g ł o w o n o g o w a t o ś c i " . Dostrzogam to r ó w n i e ż dzisiaj z c a ł ą w y ­ r a z i s t o ś c i ą , a n a l i z u j ą c d i a g r a m y chłopków rysowano przoz dzieci 143 �z rodzin już miejskich, tradycyjnie miejskich, inteligenckich i również Jaki z tyłu lecz niedawno p r z y b y ł y c h zo wsi do miasta, czy toż dzieci miojskich z dziolnic, a raczej d o m ó w „ u p o ś l e d z o n y c h " . W a ż n i o j s z e j o d n a k jost t o , ż e klasy t o gra w ś r o d o w i s k a c h miejskich przedo w s z y s t k i m dziewczynok. W d u ż y c h czy Ma numerek W p i e r w s z y m i d r u g i m p r z y p a d k u podana liczba jest odliczana i wyznacza o s o b ę r o z p o c z y n a j ą c ą g r ę . A l e t ę r y t u a ł i z a c j ę (sta­ tylko wanie w k r ę g u , wskazywanie l u b d o t y k a n i o , czy kłucie palcem) w i ę k s z y c h miastach c h ł o p c y я zasady p o g a r d z a j ą t ą d z i e w c z y r i s k ą m o ż n a jeszcze bardziej u w z n i o ś l i ć . S ł u ż y t o m u w ó w c z a s w y l i c z a n ­ z a b a w ą . I w t y m miojscu niech ł a s k a w y Czytelnik zochce sam k a p r z y k t ó r e j pada p y t a n i e nie o l i c z b ę locz o kolor. Osoba na sobio d o p o w i e d z i e ć , j a k i e znaczenie ten f a k t m ó g ł m i e ć p r z y po- k t ó r ą w y p a d ł o ostatnio s ł o w o , podaje kolor, lecz m u s i zarazem jawioniu w y l e g i t y m o w a ć się p r z o d m i o t e m o w s k a z a n y m się i stosunkowo d ł u g i m j u ż t r w a n i u diagramu gry w klasy p o d p o s t a c i ą o k r e ś l a n ą maskulinarnie (chłopek lecz nie W p a d ł a b o m b a do baba, c h o c i a ż i babopodobna). W s k a k i w a n i e na chłopka, skakanie N a p i s a ł a na t a b l i c y po n i m , rozkraczanie się nad n i m , spacerowanie p r z e z e ń z w y ­ myślną galanterią, wreszcio zeskakiwanio. S K U Ś list J a k i m k o l o r e m ona go p i s a ł a NA J a k o d y g r e s j ę p o t r a k t u j m y u w a g ę , żo w togo rodzaju w y l i c z a n ­ D Z I A D A , S K U Ś , S K U Ś , S K U Ś , t o t o w a r z y s z ą c o grze w w i o l u k a c h u p a m i ę t n i a j ą c y c h w o j n ę , p o j a w i a się coś, co p r ó b o w a ł b y m 6 miejscach k r a j u osobliwe z a w o ł a n i e . BABA kolorzo: piwnicy D o p e ł n i a ono zrozumienio sensu s z c z o g ó l n e g o r o d z a j u g r y w chłopka. n a z w a ć surrealistycznym o s ł a b i e n i e m odczucia t r a g i z m u : W y d a j e m i s i ę , żo pior- N a u l i c y Reja w o t n i o z a c h ę c a ł o do p o d n i e c a j ą c y c h w y o b r a ź n i ę z a c h o w a ń . Zapew­ Z ł a p a l i złodzieja ne to za d u ż o powiedziane — p o d n i e c a ł o — m o ż e n a l e ż a ł o b y po­ A t o n złodzioj b y ł czarodziej s z u k a ć innego, trafniejszogo o k r c ś l o n i a . W k a ż d y m razie z a w o ł a - I powiodzial t a k : N i e m c y m a j ą nio, p o d k r e ś l a m to jeszcze raz, p i e r w o t n i e z a c h ę c a ł o do g r y . A l o A Polacy, cacy, oacy w toj osobliwej z a c h ę c i e u k r y w a ł o się od p o c z ą t k u przewrotne od- psy I wychodzisz t y wracanio u w a g i gracza od p r e c y z y j n o ś c i samych d z i a ł a ń zdocydo- Podobnio rzecz się przedstawia jeśli chodzi o najnowsze t r a g i z m y wanio m o t o r y c z n y c h (na p r z y k ł a d chodzenie z z a d a r t ą g ł o w ą , t a k w świecie d o r o s ł y c h : a b y nio w i d z ą c t r a f i ć w odpowiednie pole nie n a s t ę p u j ą c na l i n i ę ) . D y l u , d y l u na Z czasom t e ż skuś baba na dziada u z y s k a ł o sons c a ł k i o m niodopin- P i o r d y k n ę ł o w Czornobylu g u j ą c y , przeciwnie, s ł u ż ą c y z m y l o n i u . Dzisiaj zredukowane zo­ Raz s t a ł o do s ł o w a skucha l u b kucha, I wychodzisz t y co znaczy p o m y ł k a , pomylonie T się w grzo. Z m \ l e n i u p a r t n e r a w grze s ł u ż ą inne jeszcze z a w o ł a n i a i d z i a ł a n i a , o c z y m dowio się Czytelnik na k o ń c u mego w y p r a ­ cowania- dwa badylu trzy E w e n t u a l n i e : Promieniujosz t y ! S ą to w y l i o z a n k i , k t ó r e na w i o ś p r z e n i k n ę ł y z miasta, w p r z y ­ p a d k u M u r z y n o w a g ł ó w n i e z P ł o o k a , alo t a k ż e z W a r s z a w y . A b y w p o l n i p r z e j ą ć się u r o d ą i sensom zamioszczonych obok N a w i ę k s z ą u w a g ę z a s ł u g u j o w y l i c z a n k a , k t ó r e j t r o ś ć jost zdu­ w y k r e s ó w , p o w s t a ł y c h czy t o na w y j o ż d ż o n e j t r a k t o r a m i szosio, m i e w a j ą c o „ d o j r z a ł a " , j a k b y j u ż z innego niż dziocięcy ś w i a t a : n i g d y nie s p r z ą t a n e j , czy w s c h l u d n y m p a r k u , gdzio o b o w i ą z u j e Na ulicy Kopernika swoisty konwonans d y s t y n g o w a n y c h z a c h o w a ń ( „ r z u ć t o n p a t y k S p o w i a d a ł a się M o n i k a bo się p o b r u d z i s z " — m ó w i cicho t a t u ś w garniturzo do synoczka j a k laleczka; „ K a r o l i n a , K a r o l i n a , P r o s z ę k s i ę d z a , j a nie k ł a m i ę w y d z i o r a się m a t k a do c ó ­ W y j a d ł a m cukier m a m i o reczki, k t ó r a o d e s z ł a na p i ę ć k r o k ó w , a na co t a t u ś , p r z e s t a ń w r z e s z c z o ć , bo j a k cię h u k n ę w b a n i ę " ) , n a ł o ż y Jeszcze t r o c h ę się p o d u c z ę spenetrować I u k r a d n ę k s i ę d z u klucze jeszcze o b r z o ż e g r y w klasy, j a k i m i s ą joj w a r i a n t y regionalne, w t y m w y l i c z a n k i , p o p r z e d z a j ą c e g r ę , b ę d ą c o rodzajom rozgrzew­ P o c h o d z ą c a r ó w n i e ż z P ł o c k a w y l i c z a n k a , k t ó r ą za c h w i l ę zacy­ k i , lecz nie w znaczeniu z a c h o w a ń z a w o d n i k ó w s p o r t o w y c h , locz t u j ę , przedstawia się j a k o j a w n e szyderstwo z t r e ś c i r e l i g i j n y c h , rozgrzewki tajomniczego, lecz ś w i ę t e g o j ę z y k a ł a c i ń s k i e g o : umyslowoj. P r z y b y s z k a z W a r s z a w y na wakacjo do Siodloc szczyci się swoją warszawskością i wyliczanką: mija K r e t ma ryja A lis nore Entliczek, pętliczok Czerwony stoliczek Dzioci miojscowe nie p o z w a l a j ą warszawianco s k o ń c z y ć jej p i s u . W y ś m i e w a j ą n a i w n o ś ć przedstawionej w y l i c z a n k i . nują K r a kre po­ Propo­ b y z r o z u m i e ć sons tego szyderstwa n a l e ż y w y r e c y t o w a ć wyli­ c z a n k ę boz rozdzielania p o s z c z e g ó l n y c h s ł ó w . A więc t a k : 'Kra- kremijs', 'Kretmaryia', 'Alirnoro'. b y ł y p r z o d m i o t e m licznych swoją: 7 Profanacje tego prac J a n a S t a n i t ł a w a rodzaju Bystronia. 8 Eno, duo rabo D z i ę k i n i m w i o m y , ż o wiele c'zisiaj n i e z r o z u m i a ł y c h s ł ó w w w y l i - K o t wyp... żabę c z a n k r c h , t a l ich, j a k ene, due, Eno, duo resz ł a c i ń s k i e raz, d w a i j e d y n y B ó g . I w t y m m i "jscu m j ż n a K o t w y p . . . wosz w ą t p l i w i o o d n a l o ź ć j a k i o ś starszo — n i ż d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e — czy eus deus, to zniekształcone nio- P o d a ł e m p r z y k ł a d najbardziej drastyczny j a k i znam, zdorzenia zaplocze i n t e r e s u j ą c y c h nas zabaw. Sugeruje się z w i ą z k i z k u l t u r ą się r ó ż n y c h w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h s t a r o p o l s k ą , s o w i z d r z a l s k ą , ciosem ucznia, ż a k a : (zgodnie z t e o r i ą owolucjonis- tyczną o zapożyczeniach, akulturacji itd.). E n o , due, r i k o , fako, Torbo, borbo, ó s m ? smake Zdarzonie z Siodloc to historia sprzed p ó l w i o k u . A l o r ó w n i o ż dzisiaj w p o d o b n y m d u c h u r y w a l i z a c j i w s z y s t k i m rywalizacja) k s z t a ł t u j ą (gra w klasy Eus Deus kosmateusz t o przode się k o n t a k t y dzioci Baks pocho­ d z ą c y c h z r ó ż n y c h ś r o d o w i s k . W M u r z y n o w i o k o ł o P ł o c k a prze­ Dzisiaj ta jawnie obrazoburcze w y l i c z a n k a nawet dla ś w i a t ł y c h trwała wyliczanka: o s ó b nic jest z r o z u m i a ł a . Nie dziwota w i ę c , że z w r ó c i ł a u w a g ę Jodzio k a r e t a nawet... p s y c h i a t r ó w . D z i ę k i t o m u dysponujomy Dzwonek na t e n t e m a t u w a g a m i samego A n t o n i e g o K ę p i ń s k i o g o . W swoj dzwoni Policz panno g ł o ś n e j Schizofrenii Tle k o n i czanki w wersji k r a k o w s k i e j , podaje p r z y k ł a d znakomitymi naszej poprzedniej wyli­ w k t ó r e j p i e r w o t n y sens calkiom W y l i c z a n k o t ę u z u p e ł n i a w toj samej wsi worsja u w s p ó ł c z e ś n i o n a , z a n i k ł , c z y n i ą c j ą rzoczywiście dowodem istnienia „ r o z k o j a r z o - k t ó r ą p o s ł u g u j ą się p r z o w a ż n i o c h ł o p c y : nego s t y l u " w toj osobliwoj t w ó r c z o ś c i 144 litorackiej: Jodzio rowerek Ene, due, r i k e , fake, N a spacorok Torba, borba, osme, smake, ��146 �Deus, deus, kosmakeus n y c h . A ł e jest t o j a w n o ś ć pozorna. Najlepiej j ą w y r a ż a f a k t n a s t ę ­ i morele b a k f ! p u j ą c y . W Ogrodzie K r a s i ń s k i c h bez t r u d u , szczególnie z p o c z ą t ­ stwierdzając, k i e m wiosny, n a t r a f i a m y n a ś l a d y g r y w postaci pozostawionych że t a k a w y l i c z a n k a funkcjonuje w ś w i a d o m o ś c i dzieci na szczegól­ w alejkach w y k r e s ó w . A l e trzeba m i e ć p r a w d z i w e szczęście a b y Antoni Kępiński mial oczywiście w pełni rację n y c h p r a w a c h , z b l i ż o n y c h do t y c h j a k i e t o w a r z y s z ą chociażby z o b a c z y ć m o m e n t powstawania chłopka i s a m ą g r ę . N i e ulega n a j ­ nie mniejszej w ą t p l i w o ś c i , że t u , w ś r o d k u Warszawy, dzieci s t r z e g ą m o ż n a z a p o m i n a ć , że obok t y c h n i e z r o z u m i a ł y c h wyliczanek k o ­ swej pasji, w y s z u k u j ą c miojsca „ b e z l u d n e " i t a k i e j c h w i l i , k i e d y rzystano nie m a i n t r u z ó w . B y w a j u ż , ż e z r e z y g n u j ą z samoj g r y , poprze­ wypowiadaniu zupełnie niezrozumiałych zaklęć. J e d n a k ż e zawsze z t a k i c h , k t ó r y c h sens b y ł jasny, o c z y w i s t y ( p r z y k ł a d Spowiadała się Monika). A l o nie r e z y g n u j m y z u w a g dociekliwego znawcy zagadnienia: „Nasuwa się s p o s t r z e ż e n i e , s t a j ą c na n a r y s o w a n i u tego, co w i c h ś w i a d o m o ś c i stanowi wspom­ nienie w s p ó l n e j zabawy z czasów wakacji, w innej zupełnio że t a zabawa (wcześniej a u t o r m ó w i ł o pasji t w o r z e n i a przez jogo sceuorii i z osobami z n a n y m i , p r z y j a z n y m i , t a k i m i s a m y m i j a k nioktórych pacjentów ono a nie to obco, k t ó r e się zaledwie dostrzega w otoczeniu. W n o o l o g i z m ó w w p l a t a n y c h do m o w y po­ tocznej, p r z y p . J.O.) z r ę c z n y m i k o n s t r u k c j a m i s ł o w o t w ó r c z y m i , grze w klasy, swoista i r o n i a i absurdalny h u m o r , spotykane u n i o k t ó r y c h cho- w y l i c z a n k i , u a s t ę p u j o mocne zintegrowanie i j a k w k a ż d e j grze ehorych, c z y n n i k i s ł a b s z e j l u b silniejszej omocjonahiie r y w a l i z a c j i pozwalają wyodrębnić w «stylu schizofatycznym» s t y l « h e b o f r e n i c z n y » (Heb o — uosobionio wiocznoj m ł o d o ś c i , p r z y p . J.O.). Ten ostatni własne mogą tej zabawie n a d a ć sons p o w a ż n y , p o g ł ę b i o n y do granic p o j ę t e j się słowami swoiście k o m u n i i . D o s t ą p i o n i o do niej w y m a g a t e ż o k r e ś l o n e j p o s t a w y e m o e j o n a ł n o j , c h a r a k t e r u i u m i e j ę t n o ś c i , k t ó r o to cechy bawienie w o ś c i m o w y dzieci, n p . w y l i c z a n k i , k t ó r y c h t r e ś ć jost niezrozu­ m i a ł a , n a t o m i a s t s c a l a j ą je r y t m i r y m y " . Z w i ę z ł a f o r m a , swobodne się poprzez «nursory rhymes », osobli­ przypomina Rabelais'go, angielskie nonsonsowno p o c z y n a j ą c o d zapoznawania kojarzenie nie k a ż d y posiada. Najważniejsze, że cech t y c h nie potrafią u j a w n i a ć d o r o ś l i . Zapewne k a ż d e l u b prawie k a ż d o z g r a j ą c y c h 9 słów, c h o c i a ż p r z y p o r z ą d k o w a n y c h rymowi, a najważniejsze zawsze charakterystycz­ n e m u r y t m o w i , p o z w o l i ł a K ę p i ń s k i e m u z n a l o ź ć dla t a k i e j struk­ t u r y literackiej w y l i c z a n k i analogio nie t y l k o w t w ó r c z o ś c i R a ­ belais'go, w u t w o r a c h poezji „ n u r s e r y r h y m e s " , czy w tekstach w klasy dziecko czujo t ę p r z e p a s t n ą r ó ż n i c ę , s t w a r z a j ą c ą o s o b l i w ą s z a n s ę o d c i ę c i a s i ę . o d zgrodowskiogo ś w i a t a i odnalozienia c z e g o ś z p r z y j a ź n i wo w s p ó l n o c i e r ó w i e ś n i c z e j ; w ś r ó d w y b r a ń c ó w , osob­ n i k ó w p r o s t o l i n i j n y c h , spontanicznych, szczerych i t d . P ł a s k i k a m i e ń , k a m y k , u ł a m e k szyby, n a z y w a n y sowizdrzalskich, lecz t a k ż e w programowej d z i a ł a l n o ś c i dada- l u b plitką, szkiełkiem czy kafelek, t o n i e z b ę d n y p r z e d m i o t w grze. Osoba i s t ó w i s u r r e a l i s t ó w . W y l i c z a n k a n o b i l i t o w a n a z o s t a ł a przoz w y ­ rozpoczynająca w o ł a n i e t a k i c h nazwisk, j a k Gerard N e r v a l , F r y d e r y k H ó l d e r l i n , chłopkiem, A n t o n i A r t a u d , czy James Joyce. K o n k l u z j a K ę p i ń s k i e g o spro­ t r a f i ć w piekło wadza się do c h a r a k t e r y s t y k i m o w y osobniczej w j e j przejawach i u t r a t ę k o l e j k i w grze. Z a l e ż n i e o d miojsca i s t r o n y k r a j u r e g u ł y schizoidalnych. g r y s ą m n i e j l u b bardziej skomplikowane, a s p o s ó b ich realizo­ Charakterystyka ta, korzystająca z ustaleń grę, stojąc przed w y r y s o w a n y m i klasami lub m u s i n i m c i s n ą ć w o k r e ś l o n e polo, u w a ż a j ą c a b y nio czy n a linię. Uznaje s i ę t o za b ł ą d (skuchę, kuchę) M . Lorenza, wskazuje ż e m o w a t a k a s ł u ż y nie p o r o z u m i e w a n i u wania się z l u d ź m i , locz przeciwnie, o d c i ę c i u się o d otoczenia. W y d a j e J e d n ą z najprostszych f o r m u ł s t o s u j ą dzieci z W ę g r o w a w Siod- się, ż e K ę p i ń s k i wnika t u w sedno c z y n n i k ó w sprawczych, odpowiednio wyszukany, czy całkiem niowyszukany. leckiem. W p r a w d z i e k o r z y s t a j ą z o b y d w u d i a g r a m ó w , chłopka k s z t a ł t u j ą c y c h zjawiska w r o d z a j u naszej w y l i c z a n k i , l u d y s t y c z - i klas, nogo m e n t l o w a n i a . t y l k o do jednego ć w i c z e n i a , skakania na jednej nodze z p r z e r w ą , Jeszcze bardziej przekonywujące okazują się stwierdzenia Lorenza i K ę p i ń s k i e g o , k i e d y p r z e d m i o t e m proponowanej analizy staje się pewien rodzaj przekazu o charakterze j e d n a k ż e w p o k o n y w a n i u i c h przestrzeni o g r a n i c z a j ą się s t a n i ę c i a n a d w ó c h nogach, podskoku-obrocie i k o n t y n u o w a n i u skakania, kuśtykania. 1 2 plastycznym. Samo skakanie na jednej nodze nie w s z ę d z i e w y g l ą d a t a k sa­ M a m t u na m y ś l i prawie nio r o z p o z n a n ą d z i e d z i n ę k o m p o n o w a n i a m o . W W ę g r o w i e s k a c z ą c nie przesuwano k a m y k a w kolejne pola. na ziemi, u k r y w a n y c h i o d s ł a n i a n y c h t y l k o dja wybranego p r z y ­ N a t o m i a s t w okolicach G ą b i n a czy Ł o m ż y t a k i zwyczaj n a l e ż a ł jaciela sekretów, do p o s p o l i t y c h w y m o g ó w g r y . W Z y w i e c k i e m , K i e l e c k i e m , Ł o m ­ środkowej widoków, klejnotów. Zjawisko t o znane m i jest zo P o l s k i . Oto s z e ś c i o l e t n i R o b e r t w i d z i a n y przez z M u r z y n o w a , nio n i k o g o , w ogrodzie p o d s t o ł e m u k ł a d a ł swój ż y ń s k i e m i w okolicach G ą b i n a , P ł o c k a i w s a m y m P ł o c k u e k w i l i b r y s t y k a poruszauia się w wyznaczonych obrysem chłopka lub sekret. W y k o r z y s t y w a ł w abstrakcyjnej z u p e ł n i e dla nas k o m p o ­ kłas z y c j i k a m y k i , u ł a m k i s z k ł a , s k o r u p y z m a l o w a n y c h n a c z y ń oraz p o s z c z e g ó l n y c h p ó l {fruwanie inne p r z e d m i o t y znaleziono n a d brzegiem W i s ł y . Całość starannio z k a m y k i e m na g ł o w i e , n a r a m i e n i u i przedramieniu, poruszanie p r z y k r y w a ł warstwa, p i a s k u . N i k o m u z r ó w i e ś n i k ó w , z k t ó r y m i się na śłepaka, u t r z y m y w a ł t y l k o konieczno k o n t a k t y , j a k t e ż n i k o m u z r o d z i n y , obskoczenie, nawet babci, nie o d s ł a n i a ł swego sekretu. Ceremonia o d s ł o n i ę c i a n i e s p e ł n a m i n u t ę , ale m o g ł o się p r z e d ł u ż a ć — s z c z e g ó l n i e k i e d y wymagała całkowitego k t o ś nie m i a ł szczęścia — w „ n i e s k o ń c z o n o ś ć " . Obskików odnalezionia osoby godnej zaufania. W o ł a ł j ą do s t o ł u i o d g a r n i a ł p i a c h . Zaskoczenie widza o d b i e r a ł z wyraźną satysfakcją. 1 0 W B i a ł o b r z e g a c h k o ł o Zegrza u k ł a d a ­ n i e m t a j e m n y c h k o m p o z y c j i , n a z y w a n y c h widokami, widoczkami z a j m u j ą się w y ł ą c z n i e d z i e w c z y n k i . R y t u a ł się p o w t a r z a . U j a w ­ nienia t a j e m n i c y widoczku d o s t ę p u j o najbardziej z a s ł o n i ę t e g o na ziemi w a r s t w ą p i a s k u zaufana koleżanka. na r o z p o s t a r t y m liściu l u b p o z ł o t k a c h Widoczki u k ł a d a się dopuszczała: skakanie żabką, przeskakiwanie a ł b ó latanie), chodzenie na sztywnego c z y l i z z a m k n i ę t y m i oczyma i inne. Jednorazowe zwano w Łomżyńskiem obskikiem, mogło trwać fun­ dowano sobie k i l k a czy k i l k a n a ś c i e , a ł e r ó w n i e ż czy t o na u l i c y N a b i e l a k a w Warszawie, czy w Ż y j o n i k o ł o R a j c z y , k i l k a d z i e s i ą t , a nawet p o w y ż e j s e t k i . S p ó j r z m y wreszcie na t o , co w t y m t e k ś c i e jest dla m n i e n a j ­ w a ż n i e j s z e , na d i a g r a m y kłas i chłopka, j a k o z n a k i plastyczne, tworzone z i n w e n c j ą , k t ó r e j cech f o r m a l n y c h z d e f i n i o w a ć , a t y m słodyczy. bardziej p o d r o b i ć nie s p o s ó b . M u s i m y z a d o w o l i ć się n i e d o k ł a d ­ W y s z u k i w a n e s ą specjalne s k o r u p k i z c z y t e l n y m w z o r k i e m , r ó ­ n y m i p r z e r y s a m i . P r ó b o w a ł e m s k o r z y s t a ć z p o m o c y nieocenione­ ż y c z k ą . Obok k w i a t ó w , k a m y k ó w i s z k i e ł e k s t a n o w i ą t w o r z y w o go Wojciecha Marchlewskiogo, lecz p r ó b a nie do k o ń c a s i ę p o ­ tych kompozycji. z opakowań granicach Całość, n i m zostanie p r z y k r y t a piaskiem, na­ k r y t a zostaje k o l o r o w y m i s z k ł a m i . 1 1 w i o d ł a . Rzecz p o ł o g a na t y m , ż e z w y k ł y przerys (kreska czarna Krasińskich na b i a ł y m tle) z n i e k s z t a ł c a i s t o t ę k o l o r y s t y c z n ą i w a l o r o w ą i n t e ­ klejnocikami. r e s u j ą c y c h nas o b r y s ó w . P o n i e w a ż M a r c h l e w s k i znakomicie opa­ R ó w n i o ż z a j m u j ą się t y m t y l k o d z i e w c z y n k i . W a ż n y m t w o r z y ­ n o w a ł t e c h n i k ę drzeworytnicza, s ą d z i ł e m , ż e k o r z y s t a j ą c z j e j ukryte układanki nazywane W Ogrodzie s ą klejnotami czy w e m o b o k k w i a t k ó w i ś z k i o l e k s ą metalowe, z ł o t a w e wąsy, jakie możliwości uzyska się bardziej zbliżony do oryginału efekt. o d s t a j ą z k r a w ę d z i z a k r ę t e k od flaszek.. N i e s t e t y d r z e w o r y t pomaga o d d a ć i s t o t ę całości z n a k u , lecz jego G r y w klasy od p o c z ą t k u do k o ń c a s ą c a ł k i e m j a w n e . Wszak gra s i ę w nie demonstracyjnie na oczach i n n y c h , n a p o d w ó r k a c h , na p r z o j ś c i a c h - c h o d n i k a e h , w p a r k a c h i p r z y drogach publicz­ charakterystyczne cięoia zniekształcają (utwardzają) miękki, swobodny biog k r e s k i . Z a c z n i j m y w i ę c o d tej w ł a ś n i e k r e s k i . J e ś l i k r e ś l o n a jest na ziemi p a t y k i e m , czy k a n t e m k a m y k a ł u b 147 �ptitlci uzyskuje z u p e ł n i e i n n y charakter, a n i ż e l i w ó w c z a s k i e d y sobów może zostać w y k o r z y s t a n y . Czy z w y k ł e powstaje z r y s o w a n i a k a m i e n i e m , c e g ł ą czy wreszcie k i e d ą n a skuś, t w a r d y m p o d ł o ż u p ł y t y chodnikowej w z g l ę d n i e asfaltu. lepiej s i ę r o z ś m i e s z a ł o " ) : Łączy skuś, j e d n a k te r ó ż n i ą c e się sposoby p o w t a r z a j ą c a s i ę z a m a s z y s t o ś ć , S k u ś babko, u t r w a l o n y ś l a d d z i a ł a n i a dokonywanego w p o ś p i e c h u , j a k t o s i ę nieraz m ó w i —• z I nerwem. D a m ci słodkie jabłko. Z t e k s t e m t y m blisko koresponduje t e ż , p r z y p a t r u j ą c się j a k prowadzone s ą kreski-linie, do­ skandowanie czy r o z ś m i e s z a n i e . . . M i a ł o je w y w o ł a ć najlepiej ( „ n a j ­ inny, pochodzący chyba z Węgrowa: strzegamy, ż e o p r ó c z p o w t a r z a j ą c e j się z a m a s z y s t o ś c i , d a j ą z n a ć S k u ś babo d z i e c i ę , 0 sobie dwie t e c h n i k i rysowania, zarazem j a k b y dwie p o s t a w y W y r z u ć je n a ś m i e c i e . t w ó r c z e . Pierwsza t o c h ę ć o d razu opanowania całości d i a g r a m u , W K a l w a r i i i G r ó j c u , w okolicach W a r s z a w y , z a c h o w a ł się o k r z y k , prowadzenie j a k n a j d ł u ż s z y c h , c i ą g ł y c h l i n i i . M o ż n a t a k i efekt k t ó r y p r z e r o d z i ł się w o d r ę b n ą g r ę z p i ł k ą . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , u z y s k a ć w p r z y p a d k u zaznaczenia t u ł o w i a chłopka c i ą g n ą c za 1 3 że ó w o k r z y k t o w a r z y s z y ł grze w klasy i p o w t a r z a n y po t r z y k r o ć , s o b ą p a t y k po ziemi, czy k r e d ę l u b u ł a m e k cegły po t w a r d e j po­ albo w i e l o k r o ć , m i a ł o d w r ó c i ć u w a g ę o d w y p e ł n i a n y c h w i e r z c h n i asfaltu i c h o d n i k a . L i n i a rysowana t a k i m gracza z a d a ń : sposobem n i g d y nie jest sucha, s z t y w n a . R ó ż n e jej n a t ę ż e n i e , falistość Holi, holi, 1 nagłe załamania czynią j ą miękką, żywą. T ę samą technikę H o l i , holi, przez z d r a d z a j ą „ g ł o w y " w y k r e ś l a n e zaledwie d w o m a p o c i ą g n i ę c i a m i , Miasteczko się p o l i . a nieraz c h y b a t y l k o j e d n y m . N a t o m i a s t d r u g a postawa, t o b u ­ W całej Polsce znane jest p r z y grach w k l a s y skandowanie dowanie całości j a k b y z k l o c k ó w , rysowanie oddzielnie k w a d r a ­ masło, prasło, masło, prasło, masło, prasło... P R A S Ł O , P R A S Ł O , t ó w czy w y d ł u ż o n y c h p r o s t o k ą t ó w , s t a n o w i ą c y c h na koniec o d ­ PRASŁO. powiednio ponumerowane nie skleciło s i ę , c z y l i się nie u d a ł o . W czasie u b i j a n i a ś m i e t a n y pola. 1 4 — Słowo p r a s ł o — j a k się w y d a j e — znaczy rozlecieć się, W t y c h s k o m p l i k o w a n y c h nieraz diagramach linie nie zawsze w masielnicy (Deszczyk p a d a s ł o ń c e świeci, B a b a Jaga m a s ł o się s t y k a j ą , t a m gdzie p o w i n n y się z e t k n ą ć . T o z n ó w nieoczekiwa­ kleci...), m o ż e się o k a z a ć , ż e c a ł a praca p o s z ł a na marne. Piana nie p r z e c i n a j ą s i ę . I n n e z o s t a ł y u z u p e ł n i o n e d o d a t k o w y m i , bo p r z y otworze w o k ó ł d r ą ż k a o k a z a ł a się t y l k o p i a n ą . M a s ł o się przy nie s k l e c i ł o . rysowaniu przerwały się. Wszystkie te w z b o g a c a j ą formalnie c a ł o ś ć z n a k u , j a k i m jest niedokładności chłopek. P o z n a l i ś m y zatem n i e z ł y scenariusz t e a t r u - o b r z ę d u . K o r z y s ­ W Ogrodzie K r a s i ń s k i c h w Warszawie p r z y bogactwie roz­ t a n o w n i m z wyszukanej scenerii (na p r z e j ś c i u , na ś r o d k u j e z d n i , m a i t e j r o ś l i n n o ś c i , t w o r z ą c e j w c a ł o ś c i pewien m o n o t o n n y m o n o l i t , p r z y p ł o c i e i k o ł o f o n t a n n y ) , sugestywnego u z u p e ł n i o n y j e d n o s t a j n o ś c i ą ciemnej p o w i e r z c h n i alejek, a stano­ plastycznego i cyrkowo-tanecznych d z i a ł a ń . Stroje s ą zawsze w y ­ w i ą c y c h p o s p o ł u ś w i a t p a r k u , pojawienie s i ę z c a ł k i e m innej rze­ szukane, n i g d y n i e d b a ł o . W s z y s t k o p r z y p o r z ą d k o w a n o c z y w i s t o ś c i z n a k ó w , r o d z i o c z y w i ś c i e odczucie naruszenia ł a d u . t o w n e j d r a m a t u r g i i . J u ż sam p r o l o g w w y l i c z a n k a c h u j a w n i a ł Odczucie t o m o ż e n i e p o k o i ć do pierwszego deszczu, k t ó r y z m y j e m o ż l i w o ś c i przebiegu a k c j i . O d p o c z ą t k u do k o ń c a nic nie b y ł o — d o k u m e n t n i e b r u n a t n e m a l u n k i . P ó k i one s ą u d a j ę s i ę n a spacer j e d n a k — w i a d o m e . Wszak t o gra. N i c z y m ż y c i e , c h o c i a ż ? z radością. Odnajduję korzystną, kontrastującą sytuację w owym Sama z a ś gra m o g ł a p r z e b i e g a ć w t a k i m zderzeniu, k i e d y jeden rodzaj w a r t o ś c i w z m a c n i a znaczenie d r u ­ — tajemniczego k n u c i a , r o z b u d z a j ą c e g o l ę k , gich; — wywoływania g d y c a ł k o w i c i e pierzcha nuda drzemiąca w sztucznym pejzażu. poprzez kunsz­ nastroju: paniczne okrzyki (holi, holi, holi...), Wreszcie chłopka przerażenia niezwykle znaku obok — pobudzania do s k r y t y c h u c z u ć i o g ó l n e g o pomieszania (roz- r y s u n e k psa. M a o n zaznaczone t o , co p r z e k r e ś l o n e zo­ podczas k t ó r e j ś z przechadzek kojarzenia) d w u z n a c z n y m i t e k s t a m i i i m p o d o b n y m zacho­ s t a ł o k i l k a k r o t n i e k r z y ż e m . P r z y i n n y c h chłopkach zaskakuje sam k r z y ż y k t ! — potęgowania Czarny k r z y ż , skandując O c z a r u j ę ciebie d z i ś ! skucha), M a m y w i ę c j u ż p r z y b l i ż o n y obraz tego dziecięcego t e a t r u —• o b r z ę d u . K t ó r e ś z dzieci p r ó b u j e p r z e j ś ć przez chłopka n i a j ą c skuchy, waniem), Czary, m a r y , nie p o p e ł ­ z a ś inne pragnie — j a k t y l k o p o t r a f i — przeszko­ d z i ć i o d p r a w i a czary mary. I s t n i o j e potwierdzenie z wioski poczucia trudności, słowo-zaklęcie demonizowania (prasło, — r o z ś m i e s z a n i a , c z y l i sposobienia prasło..., albo zadania, skueha, do utraconia s a m o k o n t r o l i w stopniu zupełnym. M o ż e m y z a t e m p o w r ó c i ć do pochopnie k r y t y k o w a n e j tozy Jerzego S ł a w o m i r a Wasilewskiego. Zgadza się wszystko. Gra M i c h n y k o ł o Stawisk w Ł o m ż y ń s k i e m , ż e t o z a k l ę c i e w y p o w i a d a n o w klasy, s z c z e g ó l n i e w odmianie g r y w chłopka, w i e l o k r o t n i e , a w y p o w i a d a j ą c a , p r z y k u c n ą w s z y obok w y r y s o w a ­ w i e „ a r c h a i c z n e zaplecze r y t u a l n e " . Czy w t y m e a k a p i ź m i e nio nego d i a g r a m u k r e ś l i ł a do r y t m u ó w „ c z a r n y k r z y ż " . W wiosce zawiera s i ę definicja p o w r o t u ? A m ó w i ą c inaczej, czy w t y m tej znano inno jeszczo z a k l ę c i a i sposoby powodowania m i l c z e n i u (po s k o ń c z o n e j grze) nie m a jej epilogu? skuchy. odsłoni niewątpli­ D l a t e g o , p r z e d r o z p o c z ę c i e m g r y , u m a w i a n o się k t ó r y z t y c h spo­ P R Z Y P I S Y 1 O p . c i t . , s. 225—226 Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z w ł ą c z y ł m n i e do „ n i e ś w i a d o m y c h f e n o m e n o l o g ó w " . Zgadzam s i ę , ż e n i e ś w i a d o m y . A l e czy feno­ menolog? J e ś l i b y ł b y m ś w i a d o m y , t o nie p o t r a f i ł b y m w g ó r a c h s a j a ń s k i c h s f i l m o w a ć , u k r y w a j ą c e g o się w d o z w o l o n y m teatrze, szamana. O n i z a ś u m i e l i (szamani) „ p o s k l e j a ć " n a w e t r o z b i t ą przez ś c i n a n e drzewo na siedem części k o s t k ę . W ś r ó d 102 gier d z i e c i ę c y c h n a terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy 2 3 148 Zielonej nie m a do 1967 r o k u g r y w klasy. Por. A d a m C h ę t n i k Życie puszczańskie Kurpiów, W a r s z a w a 1971, s. 78—92 W L o n d y n i e skakanie po p ł y t a c h c h o d n i k o w y c h datowane jest n a koniec X I X w . Por. R o b e r t Craig Maclagan, The garna diversions of argyłeshire, L o n d o n 1901, s. 133—134 K o r z y s t a m z d a n y c h dostarczonych m i przez s t u d e n t k i i s t u d e n t ó w : K a t e d r y Etnologii i Antropologii Kulturowej ora! Z a k ł a d u Geografii Regionalnej i Z a k ł a d u D y d a k t y k i i K r a j o 4 s �I I . 7. G r a w klasy przed przystankiem P K S k o ł o s z k o ł y , Czermno, gm. G ą b i n , 1986 znastwa TJW. Moim r o z m ó w c o m p r z e k a z u j ę w t y m miejscu po­ dziękowanie. J a n K a r ł o w i c z , Słownik gwar polskich, K r a k ó w 1907, t. V , s. 165: Skusić = »zwieść «, d o ś w i a d c z y ć : » k ę s ś w i a t a p o z n a ł e m «. J . K a r ł o w i c z , A d a m K r y ń s k i i W ł a d y s ł a w N i e d ź w i e d z k i , Słow­ nik..., Warszawa 1915, t. V I , s. 188—199; Skusić 1. skłonić do czego, 2. d o ś w i a d c z y ć , p o p r ó b o w a ć , 3. z w i e ś ć , „ K i e j diabeł s. nie m o ż e , to b a b ę p o ś l e , i baba skusi". W jednym i drugim słow­ niku nie m a „ s k u ś baba n a dziada". Słownik Staropolski, t. V I I I , z. 4 (51), Ossolineum 1980, s. 265, podaje takie znaczenia s k u s i ć : 1. d o ś w i a d c z y ć k o g o ś , p o d d a ć próbie, w y p r ó b o w a ć c o ś , sprawdzić. 2. w y d o s k o n a l i ć , w y ć w i c z y ć , w p r a w i ć się w c z y m ś . 3. przesłuchać k o g o ś , w y p y t a ć . Słownik języka polskiego, P W N Warszawa 1981, Т. I I I , s. 251:1. »kusząc skłonić do c z e g o ś ; p o c i ą g n ą ć , z w a b i ć * 2. >yw j ę z y k u dzieci: p o m y l i ć się w n i e k t ó r y c h grach, z w ł a s z c z a 6 R y s . i fot.: r. w p i ł k ę «. A j a nos t r ę ; 'Ajanostre'. Jest to dodatkowa fraza w tej wyliczance, lecz p o c h o d z ą c e j ze S t a n i s ł a w o w a k o ł o Grodziska Mazowieckiego. W i a d o m o ś ć t ę z a w d z i ę c z a m pani Sylwi Orawskiej. J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń , Tematy, które mi odradzano, P I W 1980, s. 109—168. Ponadto, K r y s t y n a Pisarkowa, Wyliczanki polskie, Ossolineum 1976, s. 26 Op. cit., s. 74—76 Z d a r z y ł o się to w 1981 roku. W i a d o m o ś ć z a w d z i ę c z a m pani E w i e W i ś n i e w s k i e j . W i a d o m o ś ć z a w d z i ę c z a m pani Barbarze Rogowskiej. Przypomnienie pani H a n n y Szewczyk, za k t ó r e bardzo serdecznie dziękuję. W i a d o m o ś c i te z a w d z i ę c z a m panom: M a ć k o w i Sosnowskie­ m u oraz Ryszardowi Ciarce. 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 W . Marchlewski, il. 5, 7; J . Olędzki, il. 1—4, 6 149 �Aleksander J a c k o w s k i z d y r . Krzysztofem M a k u l s k i m n a tle jednej zo ścian w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Fot. Mirosław Krajewski Warszetwie Jego g a b i n e t u � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72a27f73d03678af136b39207265f0e3.pdf fdc539f570462d6137ce6ca602d1ce86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3634 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3411 Title A name given to the resource Izolaty (O spopielaniu świetlanej przyszłości) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.39-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Izolaty (O spopielaniu świetlanej przyszłości) Jacek Olędzki Perypatetykując przed zajęciami ze sztuki społeczeństw plemiennych w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej UW, potrącany przez przechodniów, zastanawiałem się, co też nieszczęsnym słuchaczom powiedzieć. Jak banały 0 swobodzie, dowolności przekazu, niekonwencjonalności, niezależności i odosobnieniu (izolaty) wyrazić, nie wywołu­ jąc obligatoryjnego zainteresowania. To, że na wyspach Samoa, Tonga, Salomona, Admiralicji, Tubuai, Markizach, nie mówiąc już o Nowej Irlandii i Wyspie Wielkanocnej, kształtowała się odrębność (chociaż też przecież jakby przyporządkowana podobnemu sposobowi samookreślenia) jest oczywistością zbyt przykrą, aby się do niej odwoływać. I tak się nieźle zdarzyło, że moje rozterki ustąpiły przed zdumieniem i zachwytem. Oto kiedy doczłapałem do Galerii Brama zauważyłem coś nierealnego. Nie manewrowano Ogromniastymi czy mniejszymi płótnami, owymi wciąż dla mnie zagadkowymi formami istnienia. Wszak każde w blejtram oprawione płótno, obraz, nie jest malaturą na desce, skale, naczyniu albo szafie. Jest tym czym jest. Ontycznie czymś niesłychanie trywialnym. Zaś przez swą zwodniczą manifestację jakże zjawiskiem tragicznym, krańcowym. N i ­ gdy bezkresnym. Niekiedy więc rzeczą piękną lub nawet przepiękną. Wzruszającą, lub nie. I oto w krzątaninie Galerii nic z przenoszenia, dźwigania, rozstawiania lub rozwieszania. Zasadniczo inny nastrój: ustawianie nic nie ważącej konstrukcji, zabawnej, lecz wyma­ gającej niebywałej ogłady, myśli i wyobraźni. Odwołałem zajęcia, pomyślałem trzeba poczekać, aż rzecz będzie gotowa i poprosić studentów do Galerii. Na pokaz dzienny przyszło ich troje, na zasadniczy wieczorny (poza limitem) jeden. Tomek Kuberczyk (obecnie w Izraelu), który autodydaktycznie nauczył się jidisz. W ciemny wieczór zaduszkowy szóstego roku stanu wojennego, w Galerii Brama w Warszawie, Anatol Karoó, z zawodu sufler w Teatrze Powszechnym (nie karany), miał swój pokaz podpalania Pomnika V Międzynarodówki. Pięć 1 głównych członów monumentu wysokości ok. 1,7 m, zlepiomego ze zwykłych sobie zapałek, tak Autor objaśniał: 'Wybuch rewolucyjnych dążeń, kręte drogi rewolucji, kult jednostki (pojedyncza zapałka pod nawisem), pokonane błędy-odchylenia-wypaczenia, wyjście na prostą drogę do świetlanej przyszłości. Karoń zaplanował, że podpalenie nastąpi od podstawy i ogień przeniesie się w górę, tak aby świetlana przyszłość rozgorzała całą swą promienistością. Pomnik stał na czarnym kubusie pośrodku sali. Personel Galerii początkowo całkiem słusznie się obawiał, że może zapalić się od rozgorzałej świetlanej przyszłości strop i wtedy ratuj się kto może... Ale po dokładniejszym przyjrzeniu się temu osobliwemu dziełu, dostrzegli przewężenie (uczynione izapewne nieodpowiedzialnie przez Artystę), przewężenie 'rozpoczynające kręte drogi rewolucji i z ulgą odetchnęli, 'sądząc, że runie misterna budowla nim ogień dojdzie do świetlanej przyszłości. Pewność wzrosła, kiedy się okazało, że nikt nie ma na sali niczego do podpalenia. Że sam artysta, pracujący w zapałkach, zapomniał (?!) wziąć pudełka z niejzbędną draską. Lecz personel się przeliczył. Nie wziął pod uwagę obecności nałogowego palacza i w dodatku wracają­ cego z cmentarza (Zaduszki). Podałem artyście pudełko, a on mógł wręczyć je od razu przycupniętemu przed Pomni­ kiem V Międzynarodówki chłopczykowi-drobince. Wszyscy dorośli dostojnie sta­ li. Domyślili się też, że drobin­ ka (Mateusz) siedzi tam sobie w mroku, prawie ciemnicy (is­ krzyły się tylko oczy), ufna, urzeczona, bo oto ojciec w swej mądrości i dorbroci ulepił chyba z całych tysięcy drewienek to cacko, zamiast zabraniać bezwzględnie dziec­ ku bawienia się zapałkami. W ciemnej całkiem sali, przy ponurym, wymarłym o tej szóstej po południu Kra­ kowskim Przedmieściu, roz­ świetliła się błyskawicznie cala misterna konstrukcja. Zajaś­ niało pod stropem ku przera­ żeniu Personelu. Ale oto zale­ dwie na chwilę, bo świetlista przyszłość potoczyła się na podłogę. Jak powiedziała artystka, Monika Piwowarska-Kulisa - tliła się ta przyszłość długo, przypominając do złudzenia K O R O N Ę CIERNIOWĄ! Żałuję, że nie widziałem już tego zjawiska. Wyszedłem na papierosa do przylegającej bramy (stąd, Czytelniku, nazwa Galerii). Wyszedłem nie tylko zapalić fajkę, lecz aby pozbierać myśli. Uświadomiłem bowiem sobie, że w tej Galerii przed laty Andrzej Goryński miał znakomitą wystawę ZGNIOTY. Przeprowadził dowód, że nie to jest monumentalne, co ogromniaste, lecz to, co drobne ale rozumne. Unaocznił ten sąd widzowi przykładem zgrabnie ściśniętego w garści ciasta, a lepiej jeszcze... sera. Chodzi o fakturę. Na świecie takie monumentalne rzeźby (do zjadania) wyrabiają Monogołowie. Goryński wyeksponował zgniotka w dobrze widocznym miejscu sali, obok zaś na ścianie jego powiększenie na zdjęciu przy zdjęciu tej samej wielkości pomnika ,,ku czci" pewnie Żemły - może Kulona albo Łodzianów, jakich setki brukają naszą świętą, polską ziemię. Dzięki też Anatolowi Karoniowi odżyło wspomnienie ważnego artystycznie zdarzenia, jakie się rozegrało po drugiej stronie ulicy, w podziemiach kościoła św. Krzyża. Wielu artystów zamyśliło się nad mordem ks. Jerzego Popiełuszki. Zamyślenie - najczystsze formalnie i bodaj najostrzej artykułujące problem, wyraził - mym zdaniem - Jerzy Kalina. Oto wniósł do kościoła stosy... prasowanej 39 �1 �roń, rzeźby z zapałek: ił. 1. Pomnik narodówki; il. 2. Otero; ił. 3. Siedzeku; il. 4. Ro&zczepienie osobowości tym teatrze dra Hesse; i l . 5. Martin dźwigający pustkę; il. 6. Modlitwa; emnica ZEN; il. 8. Bez tytułu; II. 9. ; il. 10. Siwa tańczący; i l . 11. Ujeżtny z dzieckiem; il. 12. Ość w gardle; '•weł Leszczyński i Anatol Karoń tańmuzyki Antoniego Braxtona Fot.: Jan Świderski, il. 1-5, 7, 9-14 41 �przez kombajny słomy w ogromniaste kostki. Ułożył z tego piramidę. Każdemu kojarzącą się z kłamstwem. A więc z postacią zła, jak śmierć najboleśniejszą. Dopełnił swoje myśli, kontrastującymi z bryłą piramidy, nie widocznymi prawie wcale czterema nićmi, wybiegającymi z obramowania posypanego piaskiem, a zbiegającymi się w stożek... W pira­ midę. Ci, którzy nici nie dostrzegli, a tym bardziej nie rozumieli ich sensu, objaśniał - jak zawsze z całą swą poczciwością - kłamstwo rodzi się już w piaskownicy. Jest w nas wpisane od urodzenia. Jest cechą naszej boskiej natury. Ponadto, miłuj wrogi swoje... Bowiem w obrzezku piaskownicy ze szkieł i figurynek policjantów (językiem zabaw dzieci) ukazał Włocławską Zaporę Wodną. Kiedy zapalono światło zapytałem Karonia, czy oglądał dzieło Goryńskiego i Kaliny. Z rozbrajającą szczerością odpowiedział - nie, i tym samym ujawnił swą wzruszającą naiwność, a więc uczciwość. Przygotowując pokaz swoich prac chadzał z niezbyt wielkim blejtramem obciągniętym płótnem. Miał go przytroczony do wytartej torby. Blejtram jednak dosyć rozmyślnie przywiązany do tej torby, luźno się dyndał. Będę - powiedział mi - tak długo go nosił, aż się sam namaluje... Dodać można przybrudzi, pozbiera wszelkie ślady z przypadkowej rzeczywistości, jak chociaż­ by zachlapania wywołane przez rozwydrzonych kierowców aut. Pies, czyli 365 dni z życia artysty - to tytuł tego obrazu. Pokaz nie ograniczał się do Pomnika. Otaczała go, pod ścianami pomalowanymi na czarno, ekspozycja 80 rzeźb z zapałek, eksponowanych w szeregu obok siebie, na jednej wysokości, a umieszczonych w specjalnie skonstruowanych osłonach z kartonu, również czarnego. „Przeć. 48" - to nazwa pokazu. Jak wiadomo pudełka z zapałkami mają nieraz taką informację. Ale to, co oglądaliśmy nie było PRZECIĘTNE. I wybierając tytuł wystawy „Przeć. 48", artysta zawiadamiał uczciwie zwiedzającego, że chodzi o za­ pałki. Ale również skorzystał z pewnej artystycznej przewrot­ ności. Jawnie komunikował swym dziełem, że nie chce być przeciętny, że posiada świadomość własnej oryginalności, niepowtarzalności. Bo też kto będzie umiał tak jak ja rozgryzać i rozdzielać paznokciami zapałki?! W istocie, proszę się przyjrzeć formom, zarówno jednym - tym pozornie najprostszym - jak również tym najbardziej złożonym. Tym, w których zawsze jedna zapałka jest roz­ szczepiana paznokciami. Każda z uzyskanych form pozwala artyście na artykułowanie myśli, zapewne stanów emoc­ jonalnych i ostatecznie... propozycji w nazwaniu, w nazwie. Formy znacznie bardziej rozbudowane skłaniają wręcz do narracji, formy prostsze do pojęć, symboli. Zachodzi tu niezwykle rzadko spotykana u artystów w jednym czasie 42 dokonująca się łączność, przenikanie wyobraźni - jak wiadyi mo - nazywanej syntagmatyczną czy paradygmatyczirti Między tym, co pozornie banalne, a tym, co baśnicm i osobiste. :g Artysta uzyskał zupełne prawo do tytułowania swyrti dzieł. Jeśli zapałkę z oderwanym słojem, nieco tylko posii winiętym, nazywa SZTANDAROWOŚĆ, ma ku temuol tylko racje... /t W procesie swych aktów tworzenia wypowie: PAWfy LESZCZYŃSKI I A N A T O L K A R O Ń TAŃCZĄCY i ( muzyki ANTONIEGO BRAXTONA (il. 8). To jest »aj znanie i przekonanie. Przekonanie do tego, co czyni, do tepi co stworzył. Najlepiej jednak posłuchać samego artystę: n „Rzeźby te zrodziły się niejako mimochodem z przykrepi natręctwa, rozdłubywania tego i owego. I zrodziły sięjakrri statystycznie, na zasadzie prawa wielkich liczb, z paru tysitu rozdłubanych musiało w końcu przez czysty przypadej powstać kilka interesujących kształtów. Należało je jedyif wyłapać, zauważyć i ponazywać. Nie przypadkowo jednn zrobione są z materiału tak lichego i pospolitego. Interesit wała mnie sama potencja, sama możliwość. Tkwi ona o! wszystkim co istnieje. Interesowała mnie koncepcja u odwołująca się do pośrednictwa materiału. Chciałem dok ' nać rzeczy niemożliwej, zrobić coś z niczego. Zapałka a może niezupełnie nic, ale prawie nic. Materiał jest i< zredukowany do minimum, prawie do zera. Te rzeźbyss właściwie sama zrealizowana możliwość, prawie czysta i m sublimowana. W gruncie rzeczy każda najmniejsza drobili: materii wypełniona jest nieskończoną ilością tkwiącjtf w niej imanentnie możliwości. Od nas zależy, które z % uczynimy istniejącymi, a które pozostaną na zawsze w sfeifr potencji. a W moich rzeźbach zawarta jest pewna mała prowokacry Prowokacją jest to, że te rozdłubane zapałki, te śmiets wyrzucane przez innych do popielniczek, poważnie nazi wam dziełami sztuki, rzeźbami i wystawiam je w poważnya galeriach jako moją poważną twórczość. Niby jest oczywiste, bo przecież jest to moja jak najbardziej poważa; twórczość, ale okazuje się, że funkcjonuje nadal jeszo stereotyp, według którego prawdziwa rzeźba powinna mic odpowiednią wielkość, odpowiednią trwałość, odpowiedo materiał. Prawdziwa rzeźba w ogóle powinna być odpowie* nia. Nazwanie czegoś tak małego i tak nędznego i taki wszech miar nieodpowiedniego rzeźbą albo dziełem sztiii jest nadużyciem, jest uzurpacją. Do tego dochodzi jeszcz pewien - powiedzmy - ekwilibrystyczny charakter tyt rzeźb. Nasuwają one skojarzenia z hobbystami, sklejającyic okręty z zapałek, czy rzeźbiącymi w ziarnku maku. Jednaka ilość i różnorodność form uzyskiwanych z jednej zapafh 1 �podziela mego osądu i mówi poważnie, odpowiedzialnie: „trzeba zrozumieć tych, co od dawna - zbyt już długo - oczekują takich świadectw pamięci. Zresztą zobaczymy, jak to będzie wyglądało po ostatecznym zmontowaniu". - Oj, będzie wyglądało przez lata i będę musiał na to patrzeć codziennie. Ponieważ rozmowa toczyła się w historycznym dniu dla narodu, Wyborów '89, czwartego czerwca, wieczo­ rem podczas chlapy na dworze, uległem przez chwilę (tylko przez chwilę) argumentacji autora Pomnika V Między­ narodówki, który to pomnik sam artysta ceremonialnie spalił. Karoń rozpoczął swą twórczość tworzenia rzeźb z zapałek w 1984 roku, kiedy - jak powiada - ofiarował pierwszą rzeźbę-zapałkę żonie. Zapałka ma dla artysty znaczenie symbolu, czegoś co może nazwać niczym, czegoś zbędnego i zarazem nieodzownego. Niezbędnego? To drewienko - konstatuje z całym przekonaniem - nie stanowi tego W hołdzie wszystkim rozstrzelanym). Wreszcie ten mój samego czym w działaniach artystycznych jest chociażby przyczynek do pomnikowatości może wyrażać się w formie trawa, włókna wszelkie, liść, ziarno, owoc, czy właśnie wieloznacznej, jak wieloznaczny jest problem pustki w filo­ drewno. Zapałka jest dlań przez swą krzynę fosforu produk­ zofii Martina Heideggera (Martin Heidegger dźwigający tem cywilizacji, jednym z jej rozlicznych elementów. Nie pustkę). stanowi więc części natury, chociaż - co jest szalenie istotne Tematyka moich rzeźb ma też w pewnym sensie charakter - korzysta z niej z tą swobodą jak ci, którym zawdzięczamy pasożytniczy. Pasożytuje na kulturze, wykorzystując ją; nie zdumiewającą rozumność spożytkowywania wszelkich do­ mogąc bez niej istnieć. Dlatego też często tytuł jakiejś rzeźby stępnych tworzyw i substancji pochodzących ze świata jest niezrozumiały, jeśli nie zna się odnośnika. Na przykład przyrody. Poprzez swobodne sięgnięcie do powszechnie rzeźba Duch Salvadora Dali służący jako stół powstała dostępnego surowca, łączy się Karoń z tymi, którzy wy­ z inspiracji obrazem tegoż artysty zatytułowanym Duch Ver czarowywali dzieło ze słomy, łupin, ziaren, wydmuszek itd. Meera służący jako stół. Aby zrozumieć rzeźbę Paweł Zapałka przez posiadanie główki z fosforu zyskuje znacze­ Leszczyński i Anatol Karoń tańczący do muzyki Antoniego nie (jest naznaczona przez tę główkę) sensem jaki posiada Braxtona trzeba znać tę muzykę i wiedzieć jak trudno do niej dynamit, czy zwykły niedopałek w pobliżu lasu w czasie zatańczyć. Rzeźba Rozszczepianie się osobowości w magicz­ suszy. Jest zapałka podwójnie znacząca, jako owo nic i nie nym teatrze dr. Hessego funkcjonuje jedynie w kontekście nic. Poprzez szczególną strukturę analogizuje się ze źdźbłem książki tego autora Wilk stepowy. Eureka odnosi się do i może przez to artykułować heideggerowską nicość, znikorzeźby Jeana Tinguely. Gdy rozum śpi budzą się upiory mość, aż po pustkę. Lecz jako źdźbło, może także kojarzyć nawiązuje oczywiście do Goi". się z myślącą trzciną Pascala. Nie można więc odmówić Anatolowi Karoniowi posiada­ Pierwszą swą rzeźbę z zapałki ofiarował Karoń żonie, nia rzadkiej umiejętności swobodnego poruszania się po której twarz zalęknioną i zarazem ufną poznaję z osobliwego , rozległych i różnorodnych obszarach sztuki, zawsze wyraft- Biletu miesięcznego, konceptualnej realizacji artysty. W rea­ i nowanej, spowitej magią, apelującej do naszych najbardziej lizacji tej każdy szczegół dokumentu-biletu, łącznie z piecząt­ i rozwiniętych intelektualnie zdolności - myślenia, lecz rów- ką przybitą do fotografii osoby w okularach w oprawie I nież tkliwego emocjonalnie odczuwania. I może dlatego drucianej i ostrzyżonej „na zapałkę",, wykonał ręcznie! : duch naszego artysty ulega nieraz zwodniczości właśnie Rzeźbę pierwszą zmiotła z powierzchni stolika teściowa, tmagii, tej chociażby jaka w postaci patriotycznej gości sądząc, że usuwa śmieć. I tak przepadła pierwsza rzeźba i w pomnikach. Powiada mi - burząc moją z artystą komitywę Karonia. Ęt „najlepszy warszawski pomnik, to na Starówce, Małego Jak zrodził się pomysł rzeźbienia z wykorzystaniem zapa­ t powstańca ". A kiedy pokazuję Karoniowi w moim odczuciu łek? Jak wiadomo nie znamy (przynajmniej mnie nie jest 5 bardzo złe rzeźby powstańców Kućmy, oczekujące przy znany) przypadku takiego sposobu - jaki stosuje Karoń i Świętojerskiej ustawienia na betonowych cokołach, nie - wykorzystania zapałek w działaniach artystycznych. Wiewydaje się niewiarygodna. Można powiedzieć, że to wielka sztuka zrobić takie rzeźby, ale określenie 'wielka sztuka' jest tu użyte w znaczeniu - powiedzmy - cyrkowym. I to od razu degraduje te rzeźby w oczach niektórych ludzi. Uznając je za i sztuczkę-magiczkę, nadającą się w najlepszym przypadku do księgi rekordów Guinessa. A przecież cała idea tych rzeźb i polega na tym, aby traktować je jako poważne dzieła sztuki. Wtedy dopiero ma sens ich skala i materiał z jakiego są wykonane. Choć może się wydać to paradoksalne moje rzeźby najbliższe są... pomnikom. Są przyczynkiem do problemu pomnikowatości, jako szczególnego rodzaju sztuki nadętej. Przyczynek ten może przybrać formę ironiczną jak w Po­ mniku wszystkim architektom, konstrukcji, która sprawia wrażenie jakby miała za chwilę runąć, albo formę całkiem inną: intymnego, osobistego hołdu, oddanego jakiejś osobie czy idei bez cienia jakiejkolwiek ironii (Jan Paweł II, 43 �my o kolażach z wykorzystaniem zapałek, czy o budowaniu w butelkach statków, albo Męki Pańskiej i wówczas artyści ucinając główkę zapałce używają jej do zbudowania swych niezwykłych konstrukcji. - Jestem nerwowy i od dawna (rok urodzenia artysty 1957) próbowałem zająć się czymś, gryząc coś w zębach. - Co? zapytuję. - Cokolwiek. Mama Anatola Karonia uzupełni tę wypowiedź wiadomo­ ścią o tym, że nasz artysta mając 5 lat (1962 r.) namalował udatnie swoją wizję (replikę) Słoneczników Van Gogha. A zatem Anatol Karoń reprezentuje sobą ów przypadek przyspieszonego niebywale rozwoju osobowości, przede wszystkim w kategoriach postrzegania i wizualizacji. Rozu­ mienia sensu postrzeganej rzeczywistości na poziomie pojęciowo-plastycznej, potrzebie o niej wypowiedzi. Właśnie potrzebie, a więc wręcz naturalnemu dążeniu i ostatecznie nakazowi. Jednakże - co wydaje się oczywistością - w za­ kresie naocznych, nie zaś słuchowych czy wokalno-tanecz­ nych albo słownych form ekspresji. Trudno się dziwić i zarazem nie zastanawiać się nad cechami granic kondycji. Tej naszej kształtowanej w wymiarach niewielkich pomiesz­ czeń (mieszkań) i ściśniętych szans rozwoju. Wyciszanych aż po głębię myśli i prawdziwych uczuć. Okazuje się, że nawet w takich, albo właśnie takich, warunkach zrodzić się może zjawisko artystyczne bez prece­ densu. Pierwsze działanie rzeźbiarskie Karonia (podarowanie żonie rzeźbki z zapałki) znalazło podatny grunt dla swego dalszego rozwoju, kiedy artysta został suflerem w jednym z najlepszych teatrów polskich, w Teatrze Powszechnym. Gdyby został suflerem w teatrze trzeciorzędnym, w którym rzeczywiście nic się nie dzieje i należy pogrążyć się bez reszty w roli podpowiadacza zawodowego, nie mielibyśmy zjawis­ ka artystycznego, zzapałczanej twórczości, której miano Karoń. Karoń posiada w sobie, na przemian, to wiele skupienia, aż po surową zastygłość twarzy (chociażby kiedy modeluje rozdzieloną już zapałkę), to wcale nie mniej pogody, ożywie­ nia, którego użycza nie tylko twarzy, lecz całemu ciału. Oto jeden z sympatyczniejszych przykładów. Z powodu mego powątpiewania w sensowność praktyk buddyjskich w kraju chrześcijańskim, włącza od razu do tych moich wątpliwości opowieść o zdarzeniu jakiego sam doświadczył. - Właśnie rozpoczynam swoją wieczorną medytację. Usiadłem w pozy­ cji lotosu i wygłaszam znaną sentencję, mającą pomóc oczyścić swe ja: K i m jestem? Powtarzam trzykrotnie. Ale domyślam się, że za drzwiami czatuje sąsiadka, szalona schizofreniczka, oskarżająca mnie, iż prąd ją przeszywa, kiedy wkładam klucz do dziurki. No i odpowiadam, zgodnie z praktyką Zen: Nie wiem, nie wiem, nie wiem. I wtedy PRZ 1 Wystawy indywidualne: 1985, „Ucho Mozarta", Galeria N ; 1986, „Przeć. 48 Zap.", Galeria Brama; 1988 razem z Martą Klubowicz-Różycką, „Poezje", Galeria Rzeźby (1988, „Jazz, Wy­ stawa malarstwa", Jazz Jamboree 88). Udział w wystawach zbioro­ wych: 1985, „Witkacy 85", Warszawa, Lębork, Koszalin, Piła; 1987, 44 rozlega się wrzask na korytarzu. Ty przeklęty sk...synie,l wiesz?! Mówiąc o tym zdarzeniu Karoń uśmiecha się z lekka, i koniec radośnie i podskakuje na ławce w parku plof szpaki i kosy. Taka właśnie pogoda ducha, aż po niezłe wyczucie zjl i dowcipu, przenika całą twórczość zapałczarską. Możmf samo powiedzieć o konceptualnych pomysłach Karci (Samoistnie malujący się obraz przez 365 dni. Prosty przym służący czekaniu, wystawiony na Arsenale 88, Bilet miem ny, Obraz wieloautorowy). Pragnę na koniec ujawnić Czytelnikowi i samemu Artyt swoje najszczersze intencje wprowadzenia tego tekstu! PSL, pisma - jakby tam nie było hołdującego sza nieelitarnej. A przecież każdy postrzega, że zapałki Karol to sama elitarność! Otóż główną przyczyną było to, o ca wspomniałem na wstępie, niezależność artysty wyrażaj się w tym, że potrafi mówić przekonywująco o fascynacji swego środowiska, pokolenia, o fascynacjach własnych pi wykorzystaniu niekonwencjonalnych środków. I włal owe środki, materia zapałek nadaje sztuce Karonia wari niezależności, absolutnej oryginalności. Twórczości tej! można w żadnym przypadku łączyć z pojęciem amatorl (sztuki amatorskiej) i nieprofesjonalności (sztuki nieproj jonalnej). Ale można łączyć ją z pojęciem nieoficjalni (sztuką nieoficjalną), jak też... rzeźby pomnikowej nowi czasów, w których odkrywa się prastare, archetypie! - najgłębsze i najsensowniejsze - rozumienie PAMIlf POTRZEBY P A M I Ę T A N I A I UPAMIĘTNIENIA. I domo zaś, że kultury pierwotne, w tym również ni chłopska, stanowią niewyobrażalną i nieweryfikowalnąl le w kategoriach dzieła plastycznego (użyjmy tego niej fortunnego słowa) skarbnicę pomysłów wypowiedzi ait tycznej, przyporządkowanej owej tak istotnej potrzl ontologicznej, reagowania na to, czym jest rozumienie czJ dychotomia przemijania i trwania. Wypowiedź ta cza! jest ulotną, żywą i doraźną, aniżeli posągową, na zawl Korzysta zatem z nąjdostępniejszych, najzwyklejszych I rzyw - niekoniecznie trwałych, kosztownych itd. Ocieraj o repertuar gestów, nie stroni od rytów mających 1 dramaturgiczny, obrzędowy. Tak się dzieje, kiedy PrzepJ kę stroją żniwiarze i również wówczas, kiedy (w opolski Śpiące Lwy z cementu ostentacyjnie zostają ustawionej słupach bramy, prowadzącej do zagrody. . Pisane między I maja a 4 czerwca 1989 roi „kiedy złoty środek podchodził zgagę do suo] nia" (z wiersza Marty Klubowicz-Różycn który poetka odczytała w TVP po ogłoszą wyników Wyborów). i PISY „Studium czerwieni", Galeria Brama; 1987, „Człowiek Nal Galeria Brama; 1987, „Wystawa pokonkursowa na rysunek] Andriolego", Nałęczów, Lublin; 1987, „Sztuka jako wolnej Koszalin; 1987, „Wystawa pokonkursowa", „Tematy muzw w malarstwie", Tarnów, Sandomierz; 1988, Arsenał 88, Warszd � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94202abbfd73d63b904255aa288fd9ae.pdf 1cd79b3eaef423cdb7036f177eaf8f52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4423 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource Afryka - twórczość rzeźbiarska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4115 Title A name given to the resource Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.97-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. 1. Miojsco upamiętnienia inicjacyjnych aktów obrzezania. Poszczególne słupki, umieszczone pod świętym drzewom, symbolizują 'osoby, któro zostały inicjowano. Niektóro ze słupków mają zaznaczone twarze inicjowanych chłopców i'datę (z ostatnich kilkunastu lat), upamiętniającą cere­ monię. Rzeźby bogato polichromowane. Babula, okolico Kisangani (Zair). Jacek Olędzki SZTUKA DEMONSTRACYJNA WSPÓŁCZESNEJ AFRYKI {UWAGI O NOWYCH KIERUNKACH T W Ó R C Z O Ś C I W tradycyjnej kulturze artystycznej. Afryki rzeźba plemien­ na stanowi dziedzinę stosunkowo najlepiej poznaną i uznaną. Uznanie to przerodziło się w świadomości szerokich kręgów od­ biorców w karykaturalną formę stereotypu egzotyki, której sym­ bolem stały się w Afryce rzeźby i maski plemienne. W wielu kra­ jach afrykańskich całe grupy rzeźbiarzy naginają swój talent i pasję tworzenia do niewybrednych potrzeb białych turystów, którzy chcą koniecznie posiadać „oryginalną sztukę murzyńską". Winę za tę sytuację ponoszą nie tylko przybysze, którzy nie mogą legitymować się ani wyrobionym smakiem, ani znajomością rzeczy. Przyczyny tkwią znacznie głębiej. Wydaje się, że jednym z powodów fałszywej fascynacji są liczno i podobno w swym charakterze publikacjo poświęcone sztuce Afryki. Przedstawiają one sztukę tego kontynentu zaczynając zawsze od rytów i malo­ wideł Tassili i Brandborgu, aby powtórzywszy któryś już raz uznanie dla dawnej sztuki Beninu, Ife, Nupe i Hausa, ukazywać rzeźby i maski — kraj po kraju, rejon po rejonie. W ten sposób w świadomości powszechnej sztuka Afryki utożsamia się z dzie­ łami, któro istniały niegdyś na terenie tego kontynentu, a które obecnie oglądać można na całym świecie w licznych kolekcjach prywatnych i publicznych. Natomiast prawie nic nie wiemy o inicjacyjnych rzeźbach plemionnych, wykonanych z gliny, zgromadzonych w Muzeum Narodowym Dar es Salaam (ił. 2, 4). Stanowią one prawdziwe odkrycie naukowo, poszerzają wiedzę o .sztuce afrykańskiej. Ale poza obszerną informacją Hansa Córy, umieszczoną przy tych rzeźbach, nic o nich nie pisano. Podobnie rzecz przedstawia się w przypadku rzeźb niefiguratywnych, których wielkie bogactwo istnieje w tradycyjnej kulturze Afryki (ił. 1). Ciążenie stereotypu sztuki Afryki sprawia, że w małym tylko stopniu przedmiotem zainteresowań badaczy jest rozwijająca RZEŹBIARSKIEJ O CHARAKTERZE LUDOWYM) się na całym kontynencie sztuka nowa, już nie plemienna, leczautentycznie ludowa, sztuka środowisk wiejskich i miejskich, ściśle powiązana z przełomowymi zmianami społeczno-politycz­ nymi, a w rezultacie i kulturowymi, które nastąpiły na tym kon­ tynencie. Tylko w nielicznych publikacjach natrafić można na ślad tej nowej sztuki, która stanowi przecież zdumiewające zjawisko arty­ styczne. Mogłoby ono zapewne rozwinąć się i osiągnąć jeszcze większą dojrzałość, gdyby istniał właściwy wokół niego klimat, gdyby dzieła te dostrzeżono na czas i akceptowano. Niestety, aprobata koneserów i badaczy spóźniona jest, jak zawsze, gdy chodzi o zjawiska dopiero powstające. Nie ulega najmniejszej kwestii, żo konieczna jest coraz głęb­ sza znajomość dawnej sztuki. Historia i kultura Afryki kryje na­ dal wiele zagadek, w rozwiązaniu których pomocne być mogą badania nad sztuką. Jest ona bowiem wciąż jeszcze nie zastąpio­ nym źródłem wiedzy. Niemniej nasze zafascynowanie dawnością nio powinno przesłaniać jednak nowych form wypowiedzi arty­ stycznej. Wcześniej już starałem się na tych łamach („Polska Sztuka Ludowa", 1974, nr 1) przedstawić nowe zjawiska we współczes­ nym malarstwie (ludowym i naiwnym) Afryki. Obecnie to samo zagadnienie pragnąłbym poszerzyć o pewno przejawy współ­ czesnej sztuki rzeźbiarskiej. Zwrócić też warto od razu uwagę, że w porównaniu z malar­ stwem, rzeźba rozwija się dziś chyba zdecydowanie słabiej. Wy­ daje się, że jedną z przyczyn tego stanu jest to, że afrykańskimi malowidłami turyści i rzesze niewyrobionych odbiorców nigdy nie interesowali się tak żywo, jak rzeźbą. Stąd działania malarskie w mniejszej mierze aniżeli rzeźbiarskie zostały podporządkowa­ ne gustom ludzi z zewnątrz, często kupców i handlarzy. 97 �Rzeźba religijna Od czasów kiedy Arno Lehmann pisał swą pionierską pracę Afroasiatische christliche Kunst, w stosunkach społeczno-poli­ tycznych, a pośrednio religijnych, dokonały się w Afryce zasad­ nicze przemiany. W wyniku odzyskanej niepodległości, chrześ¬ cijaństwo mogło w większości krajów uzyskać rangę religii uni­ wersalnej, a w wielu również przypadkach wprost państwowej, propagowanej przez przedstawicieli niepodległych rządów jako podstawa uznanej oficjalnie ideologii. Problemy, które zaprzątały Lehmanna, straciły swoje uprzednie znaczenie. Tak chyba jest z zasadniczą kwestią w książce tego autora: jakiej rasy była św. Rodzina, a zwłaszcza Chrystus i jakim powinien byó w świadomo­ ści chrześcijan Afrykanów ? Biały czy czarny 1 Jacy powinni byó aniołowie biali czy czarni ? Jakiego koloru ma być diabeł ? Czy można wierzyć w Matkę Boską karmiącą Jezusa białą pier­ sią ? Czy rysy twarzy wizerunków boskich mogą być europejskie ? Zależnie od części kontynentu, wschodniej czy zachodniej, pyta­ nia te brzmiały mniej lub bardziej natarczywie W Afryce wschod­ niej, gdzie stosunek czarnych do białych był o wiele bardziej emoc­ jonalny niż w A.fryce zachodniej niechętny a nawet wrogi pyta­ nia te uzyskiwały znaczenie zasadnicze Al© czas zrobił swoje! Dziś wspomniane problemy z pierwotną ich mocą stawiane są chyba już tylko w niektórych rejonach Afryki południowej W warunkach, w któryoh Afrykanie przestali przywiązywać znaczenie do naturalnego wyglądu wizerunków, przedstawiają­ cych ich samych, a nawet wręcz przeciwnie, zaczęli upodabniać się w tych wizerunkach do białych, poprzez „jasność twarzy" i „nienogroidalność rysów" — zanikł problem, jakiego koloru winien być Chrystus, święci pańscy, aniołowie i diabli. Napoty­ kamy więc przy autostradzie, wiodącej przez zniszczoną w czasio 98 wojny Biafrę, przydrożne krzyże, na których rozpięty jest Chrys­ tus taki sam, jakiego można spotkać w Polsce, na Słowacji czy w katolickich wioskach Bawarii. Rzeźby z Biafry spotkać możn również na wielu innych obszarach Afryki — w Zairze, Tanzanii, Kenii, Rwandzie. W innej już części afrykańskiego kontynentu, w małej kenij­ skiej miejscowości Muranga, gdzie znajdują się słynne malowidła, ukazujące sceny z życia Chrystusa, realia tych scen są afrykań­ skie (ludzie w sukienkach z rafii, osiedla wyglądające jak wsie murzyńskie), ale przestały już chyba mieć to znaczenie, jakie miały przed laty, gdy je malowano. Oto sami Afrykanie — para­ fianie Murangi — mówią o tych próbach urealnienia treści wizu­ alnych przejętej ideologii jako o rzeczy śmiesznej! I jeśli jest tu jakiś problem, to ogólnoludzki, wiążący się z poziomem wiedzy, z zakresem wiadomości posiadanych o Bogu przez wiernych, szczególnie zaś przez twórców jego wizerunków. Problem percep­ cji chrystianizmu istnieje zresztą nie tylko w odniesieniu do Afry­ k i ozy Azji, co dokumentuje Lehmann i Beier (il. 5 9). Wystę­ puje on również w Europie, gdzie Ukrzyżowany ukazywany jest nieraz przez artystów niewykształconych (i to dziś jeszcze) w przybraniu przypominającym bardziej krótkie spodnie, aniżeli perizonium. Pozostał jednakże problem zasadniczy — percepcji ogólnych założeń ideowych chrystianizmu przez określono społeczności i wyrazu tej percepcji w działalności artystycznej. W wielu dzie­ dzinach sztuki afrykańskiej, szczególnie zaś w muzyce i śpiewie, inspiracje chrystianizmem są jeszcze dziś niezwykle żywe. Fakt, że tam, gdzie znajduje się misja katolicka, nie natrafiamy na lu­ dowe figury przedstawiające Pana Jezusa, Matkę Boską i świętych — w żadnym wypadku nie świadczy o trwaniu uprzedzeń raso- �wych do białych i „boga białego", a tym bardziej o powierzchow­ nym czy słabym przejęciu się nową wiarą. Oddziałały tu inno czynniki. Przede wszystkim — istnieją dziś większe i skutecz­ niejsze, niż jeszcze przed kilkunastu laty, formy kontrolowania przez misjonarzy uniesień religijnych. Misje starają się zapobie­ gać wypaczaniu wizerunku chrześcijańskiego Boga, zwłaszcza synkretycznemu łączeniu go z postaciami lokalnych bóstw. Dys­ ponowanie przez misjonarzy każdą ilością „odpowiednich" wi­ zerunków, drukowanych na papierze „obrazków świętych" — pozwoliło zapobiec ewentualnej „pladze" twórczości spontanicz­ nej, samorodnej. Do tego należy dołączyć radykalizm wielolet­ nich starań, aby pod nową formą kultu nie były przemycane dawne treści. A jak wiadomo, rzeźby nowych wyobrażeń reli­ gijnych (chrześcijańskich), w wykonaniu rodzimych artystów afrykańskich, wiele miały cech wspólnych z formą tradycyjnych rzeźb „pogańskich". Staraniom misjonarzy, zwalczających do­ morosłych rzeźbiarzy, sprzyjała wiolość i niespotykana nigdzie na świecie rozmaitość działających w jednym miejscu orientacji, wyznań, sekt. Jeśli zdarzyło się, że w katolickiej części społecz­ ności jednej z wiosek kongijskich lub nigeryjskich powstała po­ trzeba posiadania własnych wizerunków Boga, wykonanych przez rodzimych twórców aby stawiać je w kaplicach przydrożnych i w domach to inna część tej samej społeczności znajdująca się pod wpływami misji ewangelickiej potrafiła taką potrzebę sku­ tecznie ośmieszyć lub nawet wyszydzić W świetle tych faktów, bezcennego wprost znaczenia nabie­ rają wszelkie przejawy samorodnych działań rzeźbiarskich, po­ świadczających przyjęcie przez szersze rzesze afrykańskich spo­ łeczności treści chrześcijańskich. Rzeźb, jakie nas t u interesują, nie znajdziemy nawet w dużych i starannie dobranych kolekcjach muzealnych w Dar-es-Salaam, Nairobi, Lagos, Yaunde czy Nia- H. 2 i 4. Figury ludzi i postaci mitycznych-; służące kapłanom i czarownikom w^brzędach inicjacyjnych do przekazywania wie­ dzy o życiu. Glina suszona na słońcu, wysokość obiektów od 7 do 36 cm. Rzeźby ze zbiorów Muzeum Narodowego w Dar-es-Salaam. I I . 3. Współczesne rzeźby demonów, brąz. Technika traconego wosku. Dahomej. iii) �II. 5 9. Rzeźby ilustrujące przemianj » odczuwaniu barwy skóry osób boskich i świętych. Trzy pierwsze rzeźby przedstawiają: U k n ł żowanego (Kenia), Św. Rodzinę (Nigeria), Św. Franciszka (z teronu nieznanego). Pozostałe rzeźhy pochodzą ze ,.,!,„-.,. •„ , nktu arium tradycyjnych wierzeń afrykańskich Nigerii (pod jednym dachem znajdują się rzeźby Chrystusa i lokalneg ga Ali, nbydwS figury mają twarze białe!). a mey. Pojedyncze egzemplarze znajdują się w kolekcjach prywat­ nych całego świata. Natomiast w Afryce można te rzeźby od­ naleźć w nieprzewidzianych, trudno dostępnych miejscowoś­ ciach prowincjonalnych. Pisząc ten artykuł, opieram się więc na materiałach już publikowanych oraz własnych, zgromadzo­ nych w czasie moich badań. Nie są to materiały obfite, ale nawet z nich można wnosić, że mamy do czynienia ze zjawiskiem arty­ stycznym o znacznych nioraz wartościach ideowo-formalnych. Są to na ogół rzeźby anonimowe, co oczywiście nie znaczy, że wy­ konali je twórcy pozbawieni indywidualności, swoich imion i naz­ wisk. Właśnie formalno cechy ich prac wskazują, że stworzyli je artyści o bogatej osobowości, głębokim stosunku do spraw, w krę­ gu których dane im było żyć. Forma, jak i zakres tematyczny tych rzeźb tworzą jednorodny zespół znaków. Nasuwają skoja­ rzenia z żywą i bezpośrednią, a co najważniejsze aż drama­ tycznie szczerą sztuką żywiołowej ekspresji ,,1'art brut". Rzeźby komemoratywne Rzeźby te, których celem jest przechowanie pamięci zmarłych, stanowią w sztuce afrykańskiej odrębną i chyba najbogatszą dziedzinę. Należą do niej figury i płaskorzeźby nagrobne, wiążące się nieraz bardzo ściśle z kultem o charakterze chrześcijańskim, ale również z lokalnymi kultami wierzeń synkretycznych. W wielu schrystianizowanych krajach Afryki zachodniej natrafiamy na te rzeźby o wyraźnie demonstracyjnym charakterze nie tylko na chrześcijańskich cmentarzach położonych z dala od osiedli, lecz również na niewielkich skupiskach grobów w bliskim sąsiedz­ twie wioski a także i to najbardziej zdumiewa w samym środku wsi czy osiedla, bezpośrednio przy szlakach przejezdnych, a nawet w pobliżu samych mieszkań, nieraz pod okapem dachu, w odległości zaledwie jednego lub dwóch kroków od drzwi domu. Widziałem to w południowej Nigerii, a w największym nasileniu.. ; 100 na obszarze pogranicznym nigeryjsko-kameruńskim. Obserwacji innych badaczy potwierdzają, że podobnie jest w Gabonie, Togj| i na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Rzeźby komemoratywne przeważnie, jeśli nie wyłącznie! mają wysokość człowieka. Wymagało to zasadniczej zmiany t w o i rzywa. O ile bowiem wcześniej wspomniane rzeźby religijne, pal dobnie jak tradycyjne rzeźby plemienne, były na ogół wykonani z drewna, o tyle do figur nagrobnych wykorzystywany jest przedl wszystkim cement, rzadziej glina lub kamień. Współczesne rzeźby nagrobne z Afryki zachodniej na t l i twórczości o charakterze komemoratywnym, wyrosłej pod w p ł j l wem chrystianizmu, stanowią — jak się wydaje — zjawisko bez} precedensu. J u ż na pierwszy rzut oka dostrzega się w nich rezuli tat zderzenia dwóch, zasadniczo różnych, a niezmiernie ważnycM koncepcji śmierci i zależności między żywymi a umarłymi. Mówiąc najbardziej skrótowo, chrześcijaństwo, nadając aktowi śmierci niezwykle wysoką rangę, uznając ją za jedną z podstawowych wartości, jednocześnie nie przyznaje zmarłym miejsca w świecie żywych, w doczesności. Ideologie zaś tradycyjnych religii w Afry­ ce, również nadając doniosłe znaczenie aktowi śmierci, nie eli­ minują zmarfych spośród świata żywych, lecz łączą doczesność z wiekuistością. Żywi i zmarli są po wieczne czasy zintegrowani. Trwałość i żywotność tej koncepcji odkrywamy w demon­ stracyjnej rzeźbie komemoratywnej w wielu krajach współczesnej Afryki. Stawianie w pobliżu drzwi do mieszkań monumentalnych figur wyobrażających zmarłych jest najbardziej dosłowną, choć drastyczną formą tej demonstracji. Demonstracji bazującej na ważnycłi przeciwieństwach społecznych i kulturalnych. Idea obecności zmarłych wśród żywych, wyrażona tak dosłownie w rzeźbach nagrobnych z Afryki, ma niewątpliwie głębokie uzasadnienie w światopoglądzie filozoficzno-religijnym. Nie wda­ jąc się jednak w analizę tego światopoglądu, przejdźmy do opisu samych Tzeźb. �Oto niektóre z nich: w okolicach Enugu w Nigerii, na obsza­ rach sąsiadujących z Kamerunem, gdzie zamieszkuje ludność Efik i Ekoi, w najmniejszej nawet wsi można natrafić na kilka a nieraz i więcej dużych pomników, wykonanych przeważnie z cementu, rzadko' tylko z gliny. Podobnie jest w wioskach kamemńskich, sąsiadujących z Nigerią, zamieszkałych przez ludność Bajangi. Przed wioską Bachwa-Kabwe, w bezpośrednim sąsiedztwie drogi, znajduje się jedna z takich rzeźb (U. 10). Ustawiono ją i zaroślach. Figura z cementu wyobraża człowieka. Kształt i ślady odciśniętych desek po bokach i od tyłu wskazują, że rzeź­ biarz korzystał z prymitywnej, drewnianej formy. Tym też można tłumaczyć stojącą pozycję figury, jej płaskość ozy sche­ matyczny modolunek całości. Ręco nie mają łokci (nie zmieściły tig w formie!), nieznacznie tylko zaznaczony został bark i — walkowato same dłonie. Nogi są podobnie wałkowate i po­ tężne tors spłaszczony, aby ułatwić wypisanie takich słów: I X LOVING MEMORY OF PURE A L . OROT.. D I E D 36. A zatem jest to wyobrażenie młodego mężczyzny, nieżonatego. rzeźbiona jest delikatnie, usta są rozchylone, jedno oko z*ikrvto powieką drugie otwarto W toj samej miejscowości znajduje się inny pomnik (il. 11), usytuowany przy frontowej ścianie budynku mieszkalnego. Grobowiec składa się z trzech głównych elementów: naturalnej wielkości rzeźby, wyobrażającej kobietę w pozycji siedzącej, krzyża — oraz sporych rozmiarów prostokątnej tablicy, łączącej rzeźbę z krzyżem. Na tablicy znajduje się starannie wykonany napis- SIMON ENOW ETA BORN 1923 D I E D 1 St. Oct. 1971. 48 YEAR[S] OLD oraz E N E K E A Y U K BORN 1898 D I E D 3 rd[ ] Oct 1971. 73 YEARS OLD. Jest to grobowiec matki Eneke Ayuk i syna Simona Enow Eta. Rzeźba wyobraża kobietę siedzącą w pozycji hieratycznej. Sztywno wyciągnięte ręce pierają się na kolanach Stopy są duże palce nóg rzeźbione niedbale, nogi nie mają zaznaczonych zwężeń i wypukłości. ^For 9 jest wydłużony, piersi lekko zaznaczone szerokie biodra. Na cienkiej szyi stosunkowo mała głowa a na niej trzy kostki które iiakrywa chusteczka. Figura została ulopiona z cementu. Powierzchnie ma wygładzone, szczegóły zaznaczone przy pomocy twardego narzędzia. Usta nieznacznie rozchylone, oczy otwarte, jakby z lekka przymrużone. Figura jest malowana w białe i brązowe pasy, rytmicznie rozłożone na całej powierzchni. Na twarzy obrysowane zostały bielą: usta, nos i oczy. Do rzeźby dołączona jest laska, szarfa okalająca biodra, naszyjnik i wy­ dłużona, sporych rozmiarów ludzka kość. y ¡1 Inny rodzaj wyobrażeń plastycznych spotkać można w nie opodal położonej Nigerii. W wiosce Eikwe, w pobliżu Enugu, znajduje się zespół cementowych pomników. Pomniki te usy­ tuowane są w oentralnej części wioski, w pobliżu drogi, nie opodal sanktuarium Orugbo (il. 13). Na prostokątnych płytach-podstawach, stojących w niewielkiej odległości od siebie, zamonto­ wano słupy zwieńczone symbolicznymi wyobrażeniami „męskoś­ ci" i „żońskości". Słupów tych bywa w jednym miejscu 4, 6, 8, ale zdarzają się też liczby nieparzyste. Każdy taki zespół jest odrębnym „grobowcem rodzinnym". Wyobrażeniu symbolicz­ nemu mężczyzny towarzyszą odpowiednie symboliczne wy­ obrażenia kobiet w różnym wieku. Symbolem „męskości" jest na tych grobowcach zwężający się ku górze słup, wysoki ponad metr. Słup taki bywa nakryty wyobrażeniem czegoś w rodzaju kapelusza czy kasku tropikalnego Symbole kobiecości" to tarczo okrągłe elipsoidalne oraz romboidalne mające w środku otwór różnych kształtów i wielkości Tarcze wieńczące słupy są na obrzeżeniu zdobione prostymi i półkolistymi wycięciami Przy nie­ których zespołach między sterczące pionowo słupy cementowe wmontowane są półki czy stoły Ustawiane są pod nimi i na ich • zchi ' i vnia z ofiarami (butelki i uarnki) Na renrodu k° a t djęciu grobowca widać tal właśnie u tawioną W f i (Tl A (W a "e d ofiładałen te grobowce w i c T ^ ą s L z t w i e obchodzono uroczystość poświęconą zakon* — Orugb okpo, i' przećcl zn j d ' jącyin ię " w , ob l ' ' czemu z h"lorow sanktuarium mężczyźni z ozy i o laię z zarżnie ego *og Na, żadnym z opisanyci powyżej gro owoow me ma napisów. Pamięć czy tez więź ze zmarłymi wyrażona jest t u przez odP 101 �kondygnacjowa budów In. o charakterze mauzoleum. Na p i e r w a f l kondygnacji umieszczono zostały dwie figury siedzących w foMj telach kobiot. Różnią się one jedynie fryzurami. Obydwie trzjH mają parasolo, mają takie samo stroje, spódniczki w krataK identycznie oznaczony pępek i piersi, a na szyjach mają t a k S same naszyjniki z krzyżykami. Są to figury malowane żywymH jasnymi kolorami. Na dwóch potężnych słupach wznosi gjBj druga kondygnacja, rodzaj kapliczki, w której umieszczoaS zostały trzy figury — dwóch mężczyzn i pomiędzy nimi kobietyii Figura kobiety podobna jest do figur z pierwszej kondygnacji* ma taką samą spódnicę w kratę i parasol w ręku. Figury mężczyżJH przedstawione są w ciemnych kapeluszach i czarnych t u ż u r k a e l ł Zamiast parasoli trzymają laski. Jedna z figur trzyma lewą d ł o f l na kolanie, druga postać wspiera lewą rękę na poręczy ( „ t r i a . Z całoj kompozycji, potraktowanej z rygorem symetrii w ukladziłW akcentów rzeźbiarskich i kolorystycznych, tchnio spokój i dof stojeństwo, niczym z okazjonalnie wykonanej fotografii rodzin' nej. Jest to dzieło prawdziwie wzruszające Tablica umieszczona na froncie podaje nazwiska zmarłych i datę śmierci 1959 Dwukrotnie powtórzony jest na tej tablicy skrót R I P Z przedstawionych skrótowo kilku przykładów wyrażanial uczuć komemoratywnych — i to z jednego tylko rejonu Afryki - M rysuje się dostatecznie wyraziście znaczna rozmaitość funkcjonui jących obecnie wzorów. Wszystkie one jednak wskazują na] doniosłe znaczenie tych uczuć we współczesności afrykańskiej! Są też one jednym z najważniejszych czynników ukierunko¬ wujących rozwój dzisiejszej twórczości rzeźbiarskiej o charakuj rzo popularnym, a więc nie elitarnym, nie oficjalnym. Należy te podkreślić z całym naciskiem, że chociaż twórczość ta konkrety-l żuje się wokół aktu śmierci, jest wyjątkowo ściśle powiązana! z samym życiem. Dodajmy—z życiem współczesnych, nowych] zupełnie grup ludnościowych w Afryce. Podobne zespolenie] ze sprawami, jakimi żyją społeczności ludowe, ujawnia kolejna grupa rzeźb o charakterze informacyjnym. Szyldy i drogowskazy powiocmi symbol i uczestnictwo w dopełnianiu ofiar. Tradycja ustna dodatkowo utrwala pamięć o tych zmarłych. Cmentarz w niewielkim miasteczku Ibefuno w okolicach Beninu. Wszystkie groby na tym cmentarzu zbudowano solidnie, z cegły i cementu. Nagrobki wzorowane są na formach popular­ nych w Anglii w X I X w. Na stelach wykute starannie dokładne dane o zmarłych, za każdym razem zakończone sakramentalnym R.I.P. (Requiescat in pace). Ale i na tego rodzaju cmentarzach natrafić można na oryginalne próby przetworzenia oficjalnie propagowanych wzorów. Oto grobowiec składający się z płyty nakrywającej i steli. We wnęce łukowato sklepionej, od strony zewnętrznej steli, znajduje się popiersie mężczyzny w średnim wieku (ił. 14). Twarz jego ma cechy realistycznego portretu. Widoczny jest także charakterystyczny strój, jaki nosił zmarły i jaki wciąż nosi wielu Nigeryjczyków. Twarz malowana jest w odcieniu jasnego brązu strój jest błękitny i biały. W innych miejscowościach tę samą tendencję do utrwalenia indywidualnego obrazu człowieka wyrażają fotografie, co jest wyraźnym odejściem od tradycyjnej formy anonimowości i sym­ bolizmu. Podobnie jak gdzie indziej na świecie, fotografie te umieszcza się na grobowcach. Zwyczajowi temu towarzyszą przejmowano z całą skwapliwością inne, charakterystyczne dla kultury europejskiej, formy wyrażania pamięci o zmarłych, jak zdobienie grobu kwiatami, wiązankami i wieńcami. Zdarzają się też na niektórych nigeryjskich cmontarzach trwałe wieńce blaszane. Przyjrzyjmy się jeszcze jednemu grobowcowi (ił. 12). Po­ święcony on został w 1943 roku rodzinie wodza, a następnie samemu Akanso Ekaha Enyin, jednemu z wodzów Ibibio. Do­ tychczas mówiliśmy o grobach pospolitych, należących do osób nie wyróżniających się w hierarchii społecznej, toteż przykład grobowca Akanse zasługuje na szczególną uwagę. Jest to dwu- 102 Na obszarach zachodniej Afryki, w większych skupiskach ludzi, żyjących w prowincjonalnych mieścinach lub na przed­ mieściach wielkich miast, a więc pośród odłamów ludności] plebejskiej czy wprost prolotariatu, rozwinęły się nowe i rozmaitej formy informacji wizualnej. Nawiązują one do powszechnie dziś przyjętych sposobów informowania, a więc do reklam, szyldów, napisów i znaków plastycznych. W środowiskach, o jakich mówię, szczególną uwagę zwraca rozwój reklamy pewnej tylko kategorii usług, jak — przede wszystkim usługi fryzjerskie i krawieckie. Od nich założy w stopniu największym możliwość dostosowania się — choćby zewnętrznego jednostki do nowych warunków. Toteż właśnie usługi krawieckie i fryzjerskie roz- i wijają się najbardziej. Łączy się z tym, jak w każdym podobnym przypadku, problem konkurencji, a więc i reklamy. Najpopularniejsze są oczywiście reklamy graficzne i ma­ larskie, o których pisałem w cytowanym już na wstępie artykule. W korzystaniu z tych reklam celują nigeryjscy fryzjerzy z przed­ mieść i osiedli-miasteezok, ale spotyka się je też sporadycznie w Kamerunie, a nawet z drugiej strony kontynentu, w Kenii. Oprócz malarskich szyldów i reklam, pojawiają się także ich odpowiedniki rzeźbiarskie. W Enugu, w Nigerii, poznałem rzeźbiarza specjalizującego się w rzeźbie nagrobnej, który wy­ konywał również wizerunki głów młodzieńców o czerstwych twarzach i eleganckich fryzurach (ii. 15). Głowy takie, zależnie od okazji, wmontowuje w odpowiednio grobowco lub sprzedaje fryzjerom. Wykorzystują je oni zgodnie ze zwyczajem przy­ jętym od europejskich fryzjerów jako reklamę strzyżenia i pomadowania włosów i ozdobę salonu szczególnej elegancji. Popularną reklamą zakładów krawieckich jest rzeźba ukazu­ jąca krawca siedzącego przy maszynie do szycia (il. 17). Ma­ szyna ta — jak onegdaj u jej wiejskich posiadaczy w Europie — urasta do znaczenia fetysza. Jest eksponowana i celebrowana. ��I I . 11. Pomnik nagrobny, katolicki, rodzinny. Wyeksponowana figura matki — przodka rodu. Grób znajduje się przy wejściu do dontffl mieszkalnego. Wioska Bachwa Kabwe, Kamorun. Wyczuwa się t u fascynację przedmiotem szczególnej praktycznośei, lecz nie każdemu dostępnym. W rzeźbach przedstawia­ jących szwacza, jego figurę przysłania zazwyczaj potężna forma ręcznie lub nożnie napędzanej machiny. Żaden z ważniejszych jej detali nie zostaje pominięty. Sama zaś postać, odpowiednio przejęta czynnością szycia, w sztywnym i pełnym elegancji geście, dopełnia całości rzeźbiarskiego wyrazu tych osobliwych reklam. Innym przykładem rzeźby-rcklamy jest samolot z dre­ wienek bambusowych, umieszczony przed sklepem z wyrobami plecionkarskimi (il. 16). Rzeźby mogą mieć różne zastosowania, a więc i spełniać różne funkcje. Widzieliśmy to na przykładzie głów wykonywa­ nych przez rzeźbiarza z Enugu. Opisana wyżej rzeźba krawca, w jednej ze swych wersji wykorzystana została do udekorowania domu kultowego Mbari w Owerri. W tymże sanktuarium bóg niebios, Amadi-Oba, ukazany został przez rzeźbiarza w stroju wzorowanym na uniformie policyjnym, wzbogaconym o szy­ kowny krawat w k r a t ę ! Podobnie przyjmowane są przez zachodnio-afrykańskich rzeźbiarzy wzorce tematyczne europejskiej plastyki odpustowo-jarmarcznej. Gipsowe figury słoni, lwów, koni, kogutów, w nie­ znacznie przetworzonych formach, wykorzystywane są często do wyrażania wzniosłycli intencji komemoratywnych (jako symboliczne ofiary składane na grobach), religijnych, reklamowo- 104 -informacyjnych, a także dekoracyjnych (przy każdej nadarza-§ jącoj się okazji). W pełni oryginalno przejawy samorodnej twórczości rzeź- I biarskiej, pełniącej równocześnie funkcjo informacyjno-doku'.| mentalne, spotykamy w innych rejonach Afryki. W ZairzeJ Ludowej Republice Kongijskiej oraz w Tanzanii rozwinęła s i ę | spontaniczna twórczość o przeznaczeniu świeckim i zarazem publicznym, jak np. budowane w Zairze bramy triumfalne na cześć rządzącej partii MPR oraz samego prezydenta Mobutu. M o odbiegają zresztą od tych dzieł ani stylowo, ani w prostocie, ubóstwie środków wyrazowych, oficjalno przedsięwzięcia pań­ stwowe. Symbolem ich może być obelisk-pomnik na cześć Lumumby w centrum Kisangani. Również w Ludowej Republice Konga, mimo zasadniczych różnic ustrojowych, podobnie bywają wyrażane oficjalne dążenia społeczne i polityczne, jak to widzimy na przykładzie pomnika Andre Matsoua w Kinkala. Wykonany on został z wielkim na­ kładem starań. Ukazane zostały naturalistyczne szczegóły stroju tego męża stanu i polityka. Jest to- ta sama poetyka rzeźby, którą widzimy w jarmarcznych kogutach czy reklamach usług krawieckich. No, ale jeśli symbol usług krawieckich może deko, rować świątynię, to również szczero i jarmarczna stylistyka może służyć głoszeniu treści państwowych. Na tle tych oficjalnych, państwowotwórczych realizacji �rzeźbiarskich szczególnej wymowy nabierają skromne praco anonimowych twórców. Jednym z takich przykładów jest w Tan­ zanii rzeźba służąca do oznakowania przystanku autobusowego. ¡Ná wysokiej tyczce, zatkniętej na poboczu asfaltowej szosy, umieszczona została tablica informacyjna z nazwą przystanku i datą: 1973 ROK, a nad cą tablicą informacyjną wyrzeźbiona :jest kukła z rozpostartymi ramionami. Jest to jedna z naj­ bardziej dramatycznych rzeźb, jakie spotkałem w Afryce. Lśnią sztuczne zęby i oczy, postać odziana jest w płócienny iubiór. Unosi ona w górę ręce, niczym podróżny na szosie, który błaga o zatrzymanie się „publicznego środka transportu". Przed tą kukłą twórca umieścił na drągu figurę żyrafy. W naj­ bliższej okolicy od downa żadnych żyraf nie ma. .Ale twórca myślał roztropnie. Jeśli nie kukła ludzka, to figura żyrafv możo nadać znaczenie przystankowi omijanemu przez autobusy. Oznakowanie takie nie miałoby oczywiście sensu w innych krajach jak np w Nigorii gdzie najpopularniejszym środkiem lokomocji są wysłużone ciężarówki-autobusy eksploatowane przez prywatne przedsiębiorstwa zabiegające skwapliwie o każ5 dego pas&7oi*a Ewenement - Bamilekó i Makonde Współczesna twórczość rzeźbiarska ludności Makonde z Tanzanii oraz rzeźbiarstwo rozwijające się obecnie w rejonie Bamileke w Kamerunie, jednym z najgłośniejszych i najwspa­ nialszych w Afryce ośrodków artystycznych, to tematy za­ sługujące na osobne studia. Zresztą rzeźby z tych dwóch od­ ległych kultur doozekały się już osobnych książkowych opraco­ wań. W komunikacie t y m pragnąłbym więc tylko wskazać na niektóre ogólno tendencje rozwojowe, jakie można dostrzec w tych ważnych zjawiskach artystycznych. Zacznijmy od Ba­ mileke. Bano, jakie przedstawię, dotyczą tylko jednego zespołu architektonicznego, znajdującego się w miejscowości Bałeng w pobliżu Bafoussam (ił. 18 — 21). W rejonie Bamileke po­ dobnych zospołów architektonicznych jest kilkanaście, jeśli nie więcej. Do najsławniejszych należy Bandjoun. Natomiast Bałeng wybrany został dlatogo, że w literaturze przedmiotu posiada stosunkowo najpełniejszą dokumentację. Wynika z niej, że obecnio znajdujące się tam budowle, mieszcząco się na tzw. placu handlowym, położonym w świętym lesie, usytuowane są obecnie inaczej aniżeli w latach pięćdziesiątych czy czter­ dziestych, kiedy to Raymond Lecocj gromadził materiały do swej pracy Les Bamileke, Paris 1953. Wiąże się to ze zmianami, jakie zaszły w ostatnim ćwierćwieczu w usytuowaniu niektórych budowli Przede wszystkim poważnie rozbudowano i zmoderni­ zowano osiedle położono w pobliżu pałacu wodza, a w którym to osiedlu zamieszkuje jego rodzina i służba Niektóre z budowli na wielkim placu przebudowano odremontowano i uzupełniono nowym wystrojem rzeźbiarskim Przy pracach tych zatrudniono wielu miejscowych rzemieślników Zatarła się już pamięć kto jakie prace wykonał, nie znamy więc nazwisk rzeźbiarzy. Prace ich budzą podziw, są imponujące, zwłaszcza wykonane od nowa, bogato rzeźbione odrzwia ośmiu wejść prowadzących do po­ tężnej budowli „teong" (domu zgromadzeń tajnych związków) oraz zdobione odrzwia w dwóch niewielkich budowlach, słu­ żących do przechowywania świętych bębnów. Cały zespół archi­ tektoniczny, położony przy osiedlu szefa (wodza) Bałeng, składa się prócz budowli „teong" z sześciu pomieszczeń przeznaczonych na święte bębny, dwóch przestronnych bram oraz budynków chroniących groby poprzednich wodzów W rzeźbiarskim wy¬ stroju tych pomieszczeń spotykamy motywy tradycyjne • wyobrażenią zwierząt (pantery żółwia słonia) które nawiązują do wątków mitycznych w wierzeniach ludności Baleng a także postacie ludzkie przedstawiające przodków oraz legendy spo wijające historię tutejszej ludności Forma rzeźbiarska nawiązuje do najlepszych doświadczeń tradycyjnego obrazowania Po­ szczególne kompozycjo są genialnie zwarte i wyraziste piastycz nie detale potraktowane umownie Rzeźby sa nolichromowane \ I I . 12. Rodzinny grób wodza plemienia, cement polichromowany. Nigeria. • , matowymi farbami, wykonanymi prawdopodobnie z roztartych na pył kamieni. Zależnie od tematu, użyto barwy czarnej, białej, brązowej, czerwonej i zielonej. Szczególną uwagę zwraca kompozycja tworząca zwieńczenie głównego wejścia prowadzącogo do „teong". Oto na środku ukazana została postać praprzodka. Jest ona obnażona, ramiona wznosi do góry. Po bokach tej figury znajdują się portrety wodzów Balengu. Bliźniaczo potraktowano płaskorzeźby przed­ stawiają krępych mężczyzn przybranych w smokingi. Obecny wódz Balengu jest katolikiem. Podobnie większość mieszkańców tej miejscowości uznaje się za chrześcijan. Mimo to rozwijają się t u wszelkie kulty tradycyjnych wierzeń. Przed świętymi drzewami, które znajdują się w pobliżu poszczególnych budowli, składane są ofiary z ryb i oliwy. Podobne ofiary wlewane są do głębokich otworów w ziemi, gdzie spoczywają zwłoki poprzednich wodzów. Na grobach tych nie ma żadnych oznak wskazujących, że przyjęto jakąś współczesną formę wyrażania pamięci o zmarłych. Nie ma t u żadnych rzeźb. W Balengu widoczne jest niewątpliwie głębokie poszanowanie tradycji, najbardziej jednak zdumiewa żywotność dawnych doświadczeń artystycznych, aktualność tradycyjnego modelu twórczości plastycznej w życiu nowej społeczności. W modelu t y m znajdują się jednak szczeliny. Pozwala to na przejmowanie przez artystów pewnych wątków treściowych i rozwiązań formalnych całkiem współczesnych. Z terenu Balengu nikt nie eksportuje rzeźb dla zagranicz­ nych miłośników pamiątek murzyńskich. Tradycyjne umiejęt­ ności nadal mocno są t u zrośnięte z potrzebami własnego środo­ wiska. I n n ą zasadniczo sytuację obserwujemy w Makonde. Twór­ czość artystyczna przeradza się tam właściwie w produkcję wy- 105 �I I . 13. Groby mężczyzn i kobiet, wykonane z cementu. Pod stołem ofiarnym naczynia z winem palmowym, na wierzchu — miski z je dzeniem oraz gipsowy kogut barwnie pomalowany. Wioska Eikwe, w okolicach Enugu, Nigeria. robów masowych, wykonywanych wyłącznie dla odbiorców z zew­ nątrz, zwłaszcza dla białych przybyszów z Tanzanii. Rzeźby Makonde kolekcjonują biali zamieszkali przez dłuższy czas w Etio­ pii lub w Rwandzie, wspaniałą kolekcję ma też muzeum w Syra¬ cuse w USA, ale ż a d n e j z tych rzeźb nie znajdzie się w zbio­ rach Muzeum Narodowego w Dar-es-Salaam, mimo że muzeum to przywiązuje duże znaczenie do chronienia i propagowania sztuki rodzimej. Rzeźbiarze Makonde mają swoje warsztaty rozrzucono na rozległych obszarach wokół stolicy. Są to miejsca położone w po­ bliżu najbardziej ruchliwych dróg i autostrad, po których jeżdżą samochody turystów. W miejscach tych, w pomieszczeniach bez ścian, a mających tylko dach, gromadzą się rzeźbiarze, nieraz w kilkuosobowych zespołach. Pracują bez wytchnienia. Swoje praco sprzedają na miejscu albo oddają do sklepów zajmujących się handlem dziełami sztuki. Mimo całkowitego oderwania od potrzeb środowiska i jawnego skomercjalizowania, twórczość rzeźbiarzy Makonde wzbudza nawet u piszącego te słowa wielki i 06 podziw i coś więcej niż tylko zainteresowanie zjawiskiem w jego aspekcie socjologicznym. Budzi mianowicie podziw łatwość, z jaką przedstawiciele jodnej z grup, najdotkliwiej upośledzonych pod względem szansy uczestnictwa w dobrodziejstwach współczes­ nego życia, potrafili w nim — mimo wszystko — znaleźć dla siebie godne miejsce. Budzi podziw rozległość wyobraźni tych rzeźbiarzy, ich wielka inteligencja. Potrafili bowiem wnikliwie rozpoznać gust i potrzeby swojej stałej klienteli, przeważnie białych przybyszów. Swobodnie sięgnęli do rozwiązań szczególnie atrakcyjnych, do abstrakcji i surrealizmu, niezwykłości form, które w nikłej lub w żadnej mierze nie wiążą się z tradycyjnym doświadczeniem artystycznym nie tylko ludności Makonde, lecz również innyoh grup zamioszkujących Tanzanię (il. 27, 28). Ważno jest, że pra­ ce tych rzeźbiarzy nasycone są tajemnicą wyobrażeń nie identy­ fikujących się łatwo czy bezpośrednio z czymkolwiek są więc żywo komentowane i interpretowane zarówno przez przypadko­ wych nabywców jak też przez zapamiętałych kolekcjonerów. I nic to że komentarze nie odpowiadają w pełni myślom czy za �I I . 14. Cmentarz w lbeiune w okolicach Beninu. Na pierwszym planie popiersie zmarłego mężczyzny, cement polichromowany. myślom, jakie towarzyszyły twórcom tych rzeźb. Ważne jest, że pobudzają do zastanowienia się osoby nieskore do takiego kon­ taktu z przedmiotom artystycznym. Rzeźba Makonde stanowi dziś jedno z odgałęzień, bujnie roz­ wijającej się w niektórych krajach Afryki, sztuki o charakterze pamiątkarskim, przeznaczonej dla odbiorcy z zewnątrz, na ogół obojętnego na sprawy, jakimi żyje ludność tego kontynentu. Do­ dajmy jednak od razu, że jest to rzeźba jedna z najciekawszych artystycznie, o wyraźnie ukształtowanej poetyce, nie spotykanej gdzie indziej. Rzeźbiarstwo Makonde na pewno znacznie poszerza pole doświadczeń artystycznych znanych w Afryce. Stwierdzenie to dotyczy zarówno wartości formalno-ideowych tej rzeźby, jak rów­ nież jej funkcji. Rzeźby, o jakich mówimy, swym niepokojącym plastycznie wyrazom przekazują pojęcia tak doniosło i zarazem rudymentarne, jak „głód", „macierzyństwo", „pożądanie", „do­ bro i zło" (są to zarazem nazwy konkretnych rzeźb). T y m samym włączają się do jednego z wielkich powołań sztuki — wzbudze­ nia uczuć etycznych. W kontakcie z tak ewidentnymi problemami, jakie kryją te rzeźby, jej odbiorca może odmienić swą naturę „hobbysty pa­ miątek" na postawę człowieka przeżywającego lub chociażby lepiej rozumiejącego sprawy zaprzątająco współczesnych Afry­ kanów. Pomniki pamięci plemiennej i narodowej Rzeźby tej grupy stanowią zupełnie osobną dziedzinę. W nie­ których krajach zachodniej Afryki, jak np. Ghana, Dahomoj, Togo, Nigeria — powstały ogromnych rozmiarów kompozycje architektoniczne, bogato przystrojone rzeźbami nawiązującymi zarówno do symboli dawnych, jak i całkiem współczesnych, jak np. wizerunków uzbrojonych, umundurowanych żołnierzy, kul i luf armatnich, palm oraz dostojników i symboli nowej państwowości. Niektóro z tych rzeźb-budowli nawiązują do obficie występujących w tych stronach reźydoncji-kamienie, wykonanych w stylu prowincjonalnej kolonialnej secesji (ił. 22—26,29). Dzieła, 107 �I I . 15. Twórca i sprzedawca drewnianych głów nagrobnych. Enugu, Nigeria. I I . 16. Samolot z barwionych drewionek bambusowych. Reklama sklepu z wyrobami plecionkarskimi — kosze, maty, podkładki na głowę do noszenia ciężarów. Kano, Nigeria. I I . 17. Figura krawca, glina polichromowana. Niger. �20.9 �II. 18—21. Dom zgromadzeń i sceny plaskorzeźbione w drewnie na portalach. Wioska Bałeng, kraina Bamileke (Kamerun). I I . 18. Widok ogólny domu. U. 19. Scena z przedstawieniami przodków, wyk. po 1956 r. ���I I . 22. Dom-mauzoleum plemienia Asafo, apoteoza lwów, symbol lojalności wobec Wielkiej Brytanii. Ghana, 1958 r. I I . 23. Dom-mauzoleum poświęcone duchowi opiekuńczemu Kutuudubo. Na szczycie małpa, symbolizująca spryt ludu Asafo. Figury skautów i królowej matki. Ghana. I I . 24. Dom-mauzoleum Asafo, nazywane „Potężny Niszczyciel". Ghana. I I . 25. Królowa matka, fragment il. 23 I I . 26. Leopard — symbol królewskiego autorytetu. Na łuku — czarna gwiazda, godło wyzwolonej Ghany. Fragm. ił. 23. o jakich mówimy, zaskakują bogactwem form, alo najbardziej chyba agresywnością barw i zestawień kolorystycznych. Do bu­ dowli tych użyto spore ilości cementu, gliny, cegieł, a także i farb. Pomniki te w niczym nie przypominają posępnych figur z brązu lub szarego cementu, tak często spotykanych zwłaszcza w Euro­ pie. W innych krajach Afryki (np. w Zairze i Kenii) spotkać można na wysokich cokołach pojedyncze posągi osób zasłużo­ nych dla rewolucja Pomniki te, dzieła nieszkolonych rzeźbiarzy, naiwnością formy ratują się od pretensjonalności zapożyczonych wzorów. Zakończenie Przedstawione wyżej przejawy nowej twórczości rzeźbiar­ skiej w skromnym tylko zakresie ukazują rozmiary kształtującego się w Afryce zjawiska. Zjawiska, któremu w pełni przysługuje miano sztuki. Ale nie jest to już sztuka plemienna, sztuka spo­ łeczeństw pierwotnych — chociaż sięga nieraz do pierwotnych środków wyrazowych, właściwych dawnej twórczości. Nie jest nią nawet wówczas, kiedy, jak w przypadku Bamileke, wskrzesza czy też utrwala tradycyjne wyobrażenia i pojęcia o charakterze mitycznym. Jest to natomiast kształtujący się pod ciśnieniem współczesności (czy"' czynników sprawczych niezwykle zróżni­ cowanych pod względem znaczenia i charakteru) nurt twórczości bliskiej temu, co nazywane jest „sztuką ludową", względnie sztuką o charakterze „ludowym". Jest to więc nurt, który wiąże się z potrzebami i możliwościami percepcyjnymi szerokich kręgów społeczności, nurt, którego opozycją jest sztuka współ­ czesna, rozwijana przez artystów „uczonych", a więc „nowo­ czesnych" i „oficjalnych", uznawanych i docenianych w sferze wartości społecznych, kulturalnych i artystycznych, a nieraz nawet politycznych. Nurt zaś, który jest przedmiotem tego komunikatu, nie korzysta z tych przywilejów i oficjalnej apro­ baty. Można go więc nazwać również nurtem sztuki „nieoficjal­ nej". Pozostańmy jednak przy terminie „sztuka ludowa". Nie jest on, jak wiadomo, dostatecznie precyzyjny, ale może właśnie dzięki temu jest on dostatecznie pojemny, a nawet popularny. Jedno jest pewne, że termin ten znacznie bardziej przylega do omawianych tu zjawisk współczesnej twórczości rzeźbiarskiej niż do sztuki dawnej, tradycyjnej, plemiennej. Albowiem żeby mówić, że coś jest istotnie „ludowe", trzeba jednocześnie brać pod uwagę występowanie czegoś „nieludowego". Musi więc być polaryzacja, której jak wiadomo nie było w kulturze afrykańskiej okresu istnienia społeczności plemiennych (tj. do początków, a niekiedy i połowy X X w.). Natomiast dzisiaj, kiedy obserwujemy inne zasadniczo układy i zależności przede wszystkim w stosunkach społeczno-kultu¬ ralnych możemy mówić o ludowości jako o czymś przeciw­ stawnym nieludowości" a więc kulturze oficjalnej" pań­ skiej" a także aspiracjom dorównania czy też utożsamienia się ze współczesną sztuką Istnienie tego podziału niezależnie od tego, jak będziemy oceniali wartość tej sztuki, zmierzającej do „europeizacji" — jest faktem nowym i świadczy o doniosłyoh przemianach cywilizacyjnych w krajach „trzeciego świata". Jeśli jednak wrażliwość naszą angażują właśnie działania uznano tu za przejawy nowej sztuki ludowej (czy o charakterze ludowym), to głównie dlatego, że sztuka ta jest mocniej zrośnięta z niepowtarzalnymi lub jedynymi w swym rodzaju zjawiskami 113 �I I . 27. Głowa, rzeźba współczesna z hebanu, Makonde (Tanzania). kulturowo-społecznymi o charakterze lokalnym. Działania te najpełniej też nawiązują do tradycyjnych doświadczeń sztuki rodzimej, co zawsze sprzyja istnieniu sztuki oryginalnej. W dwóch swych odgałęzieniach (nazwanych t u rzeźbiar­ stwem komemoratywnym i reklamowo-handlowym) sztuka ta utrwala niezwykle ważne we współczesnej Afryce zjawisko kulturowe, jakim jest dążenie do identyfikacji narodowej za­ równo grup społecznych, jak też jednostek. Łączy się z t y m doniosły w etycznych kategoriach proces wyzwalania się jed­ I I . 28. Krzyk, rzeźba współczesna, wykorzy­ stująca naturalną formę konaru hebanu, Makonde (Mozambik). nostki z układów zbiorowych, anonimowych. Proces kreowania własnego (osobistego) znaczenia, nowej świadomości! W przy¬ padku takiej działalności, jaką stwarza rzeźbiarstwo Makonde, proces ton jest jeszcze bardziej zaawansowany i pogłębiony, ujawnia bowiem możliwości zindywidualizowanego, własnego interpretowania aktualnej rzeczywistości. Surrealistyczna for­ muła rzeźbiarstwa Makonde sprawia, że problemy związane z tą aktualną rzeczywistością odzyskują swój drastyczny wyraz, przestają byó obojętne. I I . 6-7 — reprodukcje z: A . Lehman, Afroasiatische christliche Kunst, München 1957; il. 8, 9 — repr. z: U . Beier, African Mud Sculpture, Cambridge 1963; il. 12 — repr. z: M. Luiris, J . Telange, VAfrique Noire. L'univers formes, Paris 1967; il. 17 — repr. z: katalog 3 Triendle insitného umenia, Bratislava 1972; il. 22-26, 29 — repr. z: G . ST. Preston, Perseus and Medusa in Africa, „African Arts", California 1975, nr 3; il. 27. 28 — repr. z : „ T h e Unesco Courier", X I , 1973 Pot.: Autor — il. 1-4, 10, 11, 13—16, 18-21. Kepr.: S. DeptuszewBki — il. 5-9, 12 | p � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0badab8db13de5743a8d1f5aa9e724a6.pdf d6e1964e6e3aaa81e6123f9635a07ae4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3547 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3324 Title A name given to the resource Kwitlechy z Leżajska. Prośba i dziękczynienie w kultach chasydzkich i katolickich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki KWITLECHY Z L E Ż A J S K A P R O Ś B A I DZIĘKCZYNIENIE W KULTACH CHASYDZKICH I KATOLICKICH M a t e i Lea c ó r k a Frydy (prosi) szybkiego w y z d r o w i e n i a , b ł o g o s ł a w i e ń s t w a i szczęścia tych których wykarmiła piersią S a m u e l - C h a i m syn M a t l i Lei (prosi) o z d r o w e c i a ł o i d u s z ę i z a p a ł w nauce ś w i ę t e j Tory B o r u c h A b r a m syn M a t l i Lei (prosi) o z d r o w e c i a ł o i d u s z ę i z a p a ł w nauce świętej Tory Jak niesie wieść 1 gminna, ł a t w o jest rozpoznać dziecko ż y d o w s k i e i polskie j u ż w pieluszkach. Pierwsze kręci g ł o w ą , z d r a d z a j ą c p o w o ł a n i e d o z a j ę ć u m y s ł o w y c h , natomiast polskie wymachuje r ą c z k a m i , u j a w n i a j ą c — ł a g o d n i e — p r z y s z ł e talenty 2 motoryczne. K o r e s p o n d u j ą z t y m rozpoznaniem oceny z a c h o w a ń (emocji), pojawiające się w wielu p r z y s ł o w i a c h . Jak chłop zły, jak Źyd zły, to śpiewa; a pan to chodzi i gwiżdże. diabła w uchu, chłop bije; T u d z i e ż inne: Pan ma w sercu (w gardle), a Żyd 3 w stopach. I tu zbliżyliśmy się do istoty rzeczy, zlokalizowania cech w o l i t y w n y c h w poszczególnych częściach ciała ludzkiego. Badaczki f o l k o r y s t k i w r a ż e n i e , że nie interesują ich podobne d y r d y m a ł y . N a szczęście inne zasadniczo zdanie mieli na ten temat Eliade l u b van der Leeuw. Z a r ó w n o w n a j p o t ę ż n i e j s z y c h i tych najskromniejszych k u l t u r a c h ś w i a t a w y s t ę p u j e c z ę s t o niezwykle wyraziste z r ó ż n i c o w a n i e d o t y c z ą ­ ce uznawanych i nie uznawanych o r g a n ó w czy części ciała ludzkiego, j a k o siedliska w a ż n y c h cech osobowych. Wystarczy p o w i e d z i e ć , że w dawnej kulturze C h i n s ą d z o n o , że n a j w a ż n i e j s z y m o ś r o d k i e m cech osobowych c z ł o w i e k a jest w ą t r o b a , a ściślej m ó w i ą c sam woreczek żółciowy, czyli ó w organ, k t ó r y w Europie d o s y ć niefrasobliwie bywa usuwany przy lada s k a ż e n i u organizmu. D o dzisiaj język chiński przechowuje z w r o t „ d u ż a w ą t r o b a " , da dan, o z n a c z a j ą c y c z ł o w i e k a ś m i a ł e g o , o d w a ż n e g o , n i e z a l e ż n e g o . Natomiast „ m a ł a w ą t r o b a " , to nasz t c h ó r z w znaczeniu charakterologicznym, czyli człowiek bez serca (!), tak j a k notuje to j ę z y k francuski (sans c o e u r ) . Zapewne istnieją k r a i n y , w k t ó r y c h w ł a ś n i e c a ł k i e m uboczne organy, j a k ó w woreczek żółciowy, pięty, czy np. siedzenie, służyć m o g ą symbolizacji w duchu stereotypu cech osobowych. Wszak t y l k o w naszych s u b k u l t u r o w y c h zwrotach k r ó l u j ą epitety-etykiety, w r o ­ dzaju „ c z t e r y l i t e r y " , a t a k ż e h..., k..., p... i c i . . . . Wszelako chyba nie ma k u l t u r y na świecie, k t ó r a w charakterystyce cech osobowych wykluczałaby uczuciowość, tkliwość (serdeczność), poświęcenie itd., aby na koniec cech tych nie ł ą c z o n o w ł a ś n i e z sercem. Stereotypy o s ą d ó w w relacjach s w ó j - o b c y , j a k w kawale p r z y t o c z o n y m na p o c z ą t k u , p o z b a w i a j ą Ż y d ó w u c z u ć t k l i w y c h ( „ ż y d o w s k i e serce zawsze zimne") na rzecz — oczywiście — k a l k u l a t y w n o ś c i , przebieg­ łości i wyrachowania. 6 7 Danuta Tomczyk-Baszkiewicz, Zofia M i t o s e k oraz etnolog W ł a d y s ­ ław Bartoszewski o d k r y l i w r ę c z n i e p r a w d o p o d o b n ą liczbę paraem i ó w i m i n i f a b u ł (świadczą o t y m trzy i czterocyfrowe sygnatury N 1776, B 442) z w i ą z a n y c h ściśle z i n t e r e s u j ą c y m nas zagadnieniem. Chłopa grzeją piersi a Żyda pięty (B 162). Chłopu w piersi, Żydowi w pięty a panu w uszy nigdy nie zimno (B 163). Pan ma ogień w uszach, chłop w piersiach a Żyd w piętach zawsze zimne (B 169). (B 164). Psi nos i żydowskie serce 4 W kulturze chrześcijańskiej n a t u r ę u c z u ć w o l i t y w n y c h (wolicjonalnych) o k r e ś l a serce. M o ż n a p o w i e d z i e ć , że t y l k o serce stanowi siedlisko cech osobowych. 5 Czy w kulturze judaistycznej jest tak samo? Czy m o ż e inaczej, tak aby r ó w n i e ż np. g ł o w a (rozum), brane były pod u w a g ę ? Moje konsultacje z naszymi c z o ł o w y m i hebraistami nie przyniosły w y s t a r c z a j ą c o obiecujących efektów. Odniosłem T r e ś ć kwitlechów ( p r ó ś b ) s t a n o w i ą c y c h przedmiot uwagi w ninie­ jszym zapisie obala c a ł k o w i c i e te k r z y w d z ą c e o s ą d y . O t o wybrane p r o ś b y s p o ś r ó d ok. 70 k w i t l e c h ó w , p o c h o d z ą c y c h z ohelu (hebr. ohel, namiot, t u grobowiec-kaplica) cadyka N o ' a m a Elimelecha w Leżajs­ k u . O t o Josef syn R i w k i A t i a , k t ó r y do L e ż a j s k a p r z y b y ł z A n t w e r ­ p i i , prosi o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o i zdrowie (wyleczenie) nie t y l k o dla siebie, lecz dla dziewięciu i n n y c h jeszcze o s ó b . O t o one: T o w a bat ( c ó r k a ) H i n d a M i l c h a , Joel Simcha, Icchak, R i w k a A t i l , Rea G i l a , M o s k ę Elieker, M i r i a m , J a k ó w E l i Jokel. Przybyli z U S A (z 23 �B r o o k l i n u ) D i n a c ó r k a Majanideli i Szmuel C h a i m Raw, syn A c h y , z ich m a r t w y c h c z ł o n k ó w (sic!), judaistycznych p r z e d m i o t ó w sakral­ p r o s z ą : ona o n a w r ó c e n i e na j u d a i z m , o n o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o dla nych, synagog, k i r k u t ó w oraz g r o b ó w w o g ó l e . całej jego r o d z i n y . W y m i e n i o n y c h jest pięć i m i o n (Jechazkel Szargon u z u p e ł n i a j ą bezcenne m a t e r i a ł y C h . Chajesa czy Iwana F r a n k o . 1 4 Poglądy autorów 1 5 M i m o jednak tych a u t o r y t a t y w n y c h stanowisk p o z o s t a n ę w A c h , A w r a h a m M i n c h a s M a n e h , Johosza czyli Jezus M i r d a c h i Elieazar, M i l c h a M a j n i d e l Chana i jej m ą ż C h a i m ) , przy trzech swych r o z w a ż a n i a c h w y ł ą c z n i e przy p r ó b i e rozumienia aspektu dopisek „ d l a całej jego r o d z i n y " , a przy d w ó c h ostatnich „ w s z y s t k i e ­ mirakularnego ohelu Elimelecha, grobie ż y d o w s k i m , z w i ą z a n y m go najlepszgo dla całej rodziny we wszystkim, zapomnienia o tros­ z o s o b ą n i e p r z e c i ę t n ą , u z n a w a n ą przez c h a s y d ó w za świętobliwą czy kach, powodzenia we wszystkich sprawach, p o m n o ż e n i a spokoju nawet świętą. P o n a d t o — c o jest dla nas szalenie istotne — zachowa­ i licznych d o b r y c h d n i i l a t " . Podobnie p r z y b y ł y z M a r s y l i i Israel ła się p a m i ę ć , że do c u d o t w ó r c z y c h z d o l n o ś c i Elimelecha o d w o ł y w a l i Mosze syn Chany Brich prosi o zdrowe ciało i powodzenie we się nawet n i e k t ó r z y katolicy, kiedy w ciężkich chwilach z a w i o d ł y ich wszystkich poczynaniach dla siebie i najbliższych, dla Pajgi c ó r k i wszelkie inne m o c e : 1 6 Frodeli, Chajma D o d a , syna Pajgi, i jej c ó r k i , Frodeli, a t a k ż e dla Meira Jechiela syna C h a n y Frodeli, „ Z a c h o r o w a ł c h ł o p a k w d o m u mieszczańskim, umierający, ciężko Sary Szefry, c ó r k i Pajgi, chory, g o r ą c z k a . N o przyszedł do tego cadyka (ktoś z rodziny i Benjamina, syna M e r i . B y w a j ą kwitlechy na k t ó r y c h (jak z r o d ó w chorego). —Panie rabin, c h ł o p a k chory, m o ż e by pan uzdrowił. Pyta A t i a , G a r i n a , Peszadil, Rachil oraz Jota i B i l ) wypisanych z o s t a ł o się (rabin) j a k jest, co jest, j a k dawno? Z d e c y d o w a ł się, u b r a ł się 8 p o n a d d w a d z i e ś c i a i m i o n ! I rzecz charakterystyczna, samych t y l k o i poszedł. Wszedł, r o z e b r a ł się. S t a n ą ł przy łożu boleści i patrzy — ten i m i o n , bez o k r e ś l e n i a intencji. c h ł o p a k otworzył oczy, (też) patrzy — o d w r ó c i ł się i wyszedł. N a drugi W kontakcie z t a k ą p r a k t y k ą religijną spotykamy się z n a j w y ż s z ą m i a r ą s o l i d a r n o ś c i , więzi serdecznej, j a k ą t y l k o chyba Ż y d z i zdolni dzień c h ł o p a k wstał. Z d r o w y . — Sugestia — zapytuje siebie pan Józef Depowski i odpowiada — no, jego rzecz, co mnie t a m . " 1 7 byli w y k s z t a ł c i ć w swej s p o ł e c z n o ś c i . Jest to ten n i e z w y k ł y rodzaj D r u g i z zapisanych przez M a r i a n n ę Ignatowicz c u d ó w Elimele­ s o l i d a r n o ś c i , o k t ó r y m m ó w i ć potrafi t y l k o pisarz: „ Ż y d z i z l u d u , cha wydaje się o d s ł a n i a ć w pełni m e t o d ę p o s t ę p o w a n i a znakomitego k t ó r z y , m i m o c a ł e g o k u l t u dla c a d y k ó w , żywią jednak n i e c h ę ć do mędrca: tych w y b r a ń c ó w w jedwabiach i aksamitach, w y c z u w a l i krzy­ „ P r z y c h o d z i do Elimelecha ż o n a w p i ą t e k ... (powiada) nic nie w d ę ( p o d k r . - J O ) w y r z ą d z o n ą j e d n e m u z ich grona (reb. K u n e m u m a m na j u t r o j e ś ć . N i e wiem co to będzie. — R o b i ł a m u wyrzuty, i jego nieszczęsnej c ó r c e — JO), to też c h ę t n i e zapraszali go wraz scenę m u r o b i ł a . O n m ó w i : nic takiego strasznego nie ma, tam 5 z c ó r k ą i p o d e j m o w a l i suto i szczodrze." O t o o d r u c h w s p ó ł c z u c i a (przecież) g ą s i o r chodzi za d o m e m . W y j d ź , on się nie będzie bronił, i litości p r z e m i e n i a j ą c y swobodnie p o s t a w ę niechęci w szczególną złapiesz go, zaniesiesz do rzezaka, będzie co jeść, będzie szabas. I tak życzliwość, r o z r z u t n ą g o ś c i n n o ś ć . I n n i , najwięksi z p i s z ą c y c h u j m ą tę z r o b i ł a . P o s z ł a , jest, g ę ś d u ż a . W s p a n i a ł a , t ł u s t a . Ł a p i e gęś — nic. k w e s t i ę tak o t o : „ - w i d z i pan, j a z Ż y d a m i jestem za pan brat — tak Niesie j ą — nic. N o i wszyscy (gęś) z j e d l i . " 18 mniej więcej w y g l ą d a ł a jego o d p o w i e d ź (Lechonia — JO) — i ze Niestety nie ma relacji o dokonaniach Elimelecha, p o c h o d z ą c y c h mnie spec o d ż y d o l o g i i , t a k i , że m ó g ł b y m t r a k t a t n a p i s a ć . C i co o d samych c h a s y d ó w . Zapewne w i n n y m z u p e ł n i e świetle ukazywa­ Ż y d ó w nie z n a j ą , m y ś l ą że o n i s ą chytrzy, p r z e w r o t n i , wyrafinowani, łyby one cadyka i jego cuda. Z drugiej jednak strony wczytując się z i m n i — a dopiero trzeba n a p r a w d ę z n i m i b e c z k ę śledzi zjeść, żeby w t c h n ą c e autentyzmem opisy chasydyzmu, takie jakie odnajdujemy wiedzieć, że o n i są n a i w n i . A l e c a ł a rzecz w t y m , że to jest n a i w n o ś ć w k s i ą ż k a c h Singersa, rodzi się natychmiastowe p o r ó w n a n i e święto­ doczepiona bardziej b l i w y c h c a d y k ó w z n i e k t ó r y m i postaciami b ł o g o s ł a w i o n y c h i świę­ romantyczni o d Szopena) doczepiony d o trzeźwości, o n i są u w a ż a tych w katolicyzmie. O t ó ż tych pierwszych wydaje się charakteryzo­ pan, n a i w n i e n i e n a i w n i ( p o d k r . — JO) i romantycznie trzeź­ wać, wi." do c h y t r o ś c i a t a k ż e r o m a n t y z m (bo są 1 0 Kim j a k o b y rzadko p o j a w i a j ą c a się u drugich, p r z y z i e m n o ś ć (historia z gęsią), ś w i a d o m a rezygnacja ze wzniosłości, wreszcie tak b y ł cadyk Elimelech, k t ó r e m u z a w d z i ę c z a m y fenomen W i a d o m e są d o k ł a d n i e daty jego narodzin i śmierci, 1717—1787. u d e r z a j ą c a prostota żelaznej argumentacji w udzielanych radach lub teatralizacja w d o b r y m znaczeniu w d o p e ł n i a n y c h w ę d r ó w k i d o jego g r o b u Ż y d ó w z najdalszych stron ś w i a t a ? 11 czynnościach (wszedł, r o z e b r a ł się, s t a n ą ł , patrzy). Nieraz naturalnie tworzone N i m p r z y b l i ż o n a zostanie C z y t e l n i k o w i oficjalna wiedza o d o k o n a ­ opozycje, skontrastowanie niach ś w i ę t o b l i w e g o m ę ż a , w s p ó ł t w ó r c y chasydyzmu, w a r t o o d w o ­ p r z e c z ą c y c h ) w udzielanych radach oraz podobne skontrastowanie ł a ć się d o przechowywanej o n i m p a m i ę c i w ś r ó d w samym p o s t ę p o w a n i u , m o ż n a łączyć z g ł ę b o k i m mieszkańców sądów orzekających (twierdzących i poczuciem L e ż a j s k a . Przed t y m jeszcze k r ó t k a informacja o t y m miasteczku, h u m o r u , a więc ś w i a d o m i e c e l e b r o w a n ą z a b a w n o ś c i ą . Rabinackim j a k i m b y ł o ono przed n i e s p e ł n a p ó ł wiekiem. Pod koniec okresu czy chasydzkim m i s t r z o m s ł o w a , zdaje się, nigdy nie t o w a r z y s z y ł o m i ę d z y w o j e n n e g o m i e s z k a ł o w n i m 4 tysiące P o l a k ó w i 4 tysiące to, co z w y k l i ś m y o g ó l n i e o k r e ś l a ć j a k o ponure namaszczenie i ciężką Ż y d ó w . Ponadto z a m i e s z k i w a ł a Leżajsk bliżej n i e o k r e ś l o n a liczba p o w a g ę , ó w stan c z ę s t o n a w i e d z a j ą c y p r z y w ó d c ó w , fatalnych dyda­ Ukraińców, Rusinów (unitów, greko-katolików, prawosławnych), k t y k ó w i w s p ó ł c z e s n y c h uzdrowicieli, e n e r g o t e r a p e u t ó w , mesmerys- O r m i a n , K a r a i m ó w , C y g a n ó w i chyba T a t a r ó w . Leżajsk tów i in. słynie zcudownego s a n k t u a r i u m Najświętszej M a r i i Panny w i m p o n u j ą c e j , Przedstawione uwagi, zaledwie z a r y s o w u j ą i to g r u b y m k o n t u ­ barokowej bazylice oo. B e r n a r d y n ó w — i z niezwykle skromnego rem niezwykłe, nieprawdopodobnie barwne postaci c a d y k ó w . Przy ohelu, nie m a j ą c e g o ż a d n y c h w a r t o ś c i stylowych. Ó w ohel o c a l a ł na b r a k u lepszych ź r ó d e ł nieocenione o k a z u j ą się t u opisy Singersa: miejscowym kirkucie, prawie d o s z c z ę t n i e zniszczonym. G r o b o w i e c „ W r e s z c i e p o c z ę t o z w r a c a ć się do reb Borucha, owego „ b a b s k i e ­ opromienia k u l t c a d y k a - c u d o t w ó r c y Elimelecha. Przed w o j n ą mias­ go cadyka". to p o s i a d a ł o zabytkowe synagogi, c e r k i e w k ę z 1831 r. i p r o ś w i t ę . specjane amulety m a j ą c e p r z e m ó c z a r a z ę . S p r z e d a w a ł też w worecz­ Ż a d n a z tych b u d o w l i nie o c a l a ł a . N a t o m i a s t ohel Elimelecha kach rozmaite suszone zioła. O d u r o k u m i a ł bursztyn, p o c h o d z ą c y Reb B o r u c h p r a c o w a ł c a ł y m i d n i a m i , wypisując p r z e t r w a ł w o j n ę i jego ocalenie łączy miejscowa l u d n o ś ć z wydarze­ od cadyka z Kozienic ( w przypisie: u w a ż a n e g o za c u d o t w ó r c ę niem c u d o w n y m : w X V I I I w . — JO), k a w a ł k i osmolonego c u k r u z c z a s ó w pradziada, „ W czasie wojny N i e m c y chcieli (ten g r ó b ) r o z k o p a ć , ale nic się nie u d a ł o ; ten co z a c z ą ł k o p a ć — j a t a m nie wierzę, ale — d o z n a ł przestrachu. Z a c z ą ł u c i e k a ć w lasy, w pola. Z w a r i o w a ł . " „W czasie w o j n y trzech e s e s m a n ó w grób p r o r o k a , bo m ó w i o n o , że b y ł o n w z ł o t y m c a ł u n i e pochowany. R o z k o p a l i g r ó b , ale dostali przestrachu, zlękli się czegoś, zaczęli uciekać, a potem z w a r i o w a l i . " opaski i c z a r o d z i e j s k ą oliwę z Safedu. Wszystkie jego c ó r k i (cztery, niewidome — JO) p o m a g a ł y m u przy p a k o w a n i u ziół, nalewaniu 1 2 z a c z ę ł o niszczyć sznury wilczych z ę b ó w , czarne „ d i a b e l s k i e paluszki", jedwabne 1 3 A l i n a C a ł a i W ł a d y s ł a w Bartoszewski niezwykle dociekliwie o l i w y i szyciu opasek. D o b ó ż n i c y w c i ą ż p r z y b i e g a ł y kobiety, o t w i e r a ł y drzwiczki świętych arek z r o d a ł a m i i o c h r y p ł y m i o d nieustannego p ł a c z u g ł o s a m i w o ł a ł y do świętych z w o j ó w pergaminu: — Litości dla mojego dziecka, z m i ł o w a n i a dla źrenicy mego oka! umieszczają przekonania o c u d o w n y m przetwaniu ohelu Elimelecha Z twarzami p r z e s ł o n i ę t y m i c h u s t k ą , u k r y w a j ą c się przed wzro­ w szerszych o wiele mniemaniach o nadprzyrodzonych, czy wprost k i e m m ę ż c z y z n , s n u ł y się po b ó ż n i c a c h , p o d c h o d z i ł y do m o d l ą c y c h diabelskich p r z y m i o t a c h samych Ż y d ó w , to z n ó w sił e m a n u j ą c y c h i płakały: 24 �— Módlcie się, Ż y d z i , za Ł a j ę c ó r k ę C h a n y - D w o j r y ! O d m ó w c i e psalmy z S y m c h ę Majera, syna F a j g i - H u d e l ! " Ż y d z i . W t y m też duchu w y j a ś n i a n a jest geneza k w i t l e c h ó w w oficjal­ nych opracowaniach j u d a i s t y c z n y c h . 19 21 N i e k t ó r z y cadycy, c h r o n i ą c się w ś r ó d swych w y z n a w c ó w przed I z n o w u nieodparcie nasuwa się potrzeba sięgnięcia do singerow- przytłaczającą ich p o p u l a r n o ś c i ą , g o t o w i byli — w e d ł u g Singersa skich o p i s ó w , aby p r z y w o ł a ć obraz religijnych p r a k t y k chasydzkich, — nawet p r z e k l ą ć zbyt n a t r ę t n y c h : w k t ó r y c h w a ż n ą , a nieraz z a s a d n i c z ą rolę o d g r y w a ł y niepozorne „ A gdy k t ó r a ś bardziej n a t r ę t n a (niewiasta) d o m a g a ł a się natychmiastowego b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , cadyk nie cofał się nawet przed p r z e k l e ń s t w e m . — D o kroćset d i a b ł ó w ! — w y b u c h a ł . — C z e g ó ś c i e się mnie uczepiły. Nie możecie p o j e c h a ć gdzie indziej? Wszak nie b r a k c a d y k ó w na świecie." 20 karteluszki, c z ę s t o — z uwagi na p o t r z e b ę (ze strony wiernego) zwielokratniania p r o ś b y i uczynienia ich l e k k i m i , tak aby u n i o s ł y się w podrzucie d ł o n i ą do g ó r y , a n a s t ę p n i e ł a g o d n i e o p a d ł y — tak m a ł e , że t r u d n o b y ł o skrybie w y p i s a ć na nich o d p o w i e d n i tekst: „ D z i a ł o się to dwunastego dnia m i e s i ą c a T a m u z , na przypada rocznica śmierci starego cadyka nieszawskiego, który ojca obecnego cadyka reb M e ł e c h a . Z j e c h a ł o się wielu w i e r n y c h . N a Kwitlech znaczy d o s ł o w n i e karteczka. Wszystkie też przejrzane w ohelu Elimelecha kwitlechy o k a z a ł y się najskromniejszymi karteluszkami, część nawet ś w i s t k a m i papieru n i e d o k ł a d n i e przedartego cmentarzu, nad grobem cadyka, paliły się setki świec, a Ż y d z i rzucali tysiące karteczek (z p r o ś b y m i o wstawiennictwo na t a m t y m świecie — JO). Szamesi siedzieli przy stolikach, pisali k w i t k i i t a r g o w a l i się: czy wydartego z zeszytu. O d n o s i ł e m w r a ż e n i e , że przybysze z najod­ — M i e d z i a k ó w nie w e z m ę , mniej o d k o r o n y nie w e z m ę — m o w y nie leglejszych stron, j a k też chasydzi miejscowi, z n a j ą c y nasze realia, ma! w ostatniej c h w i l i zaopatrywali się w najbardziej d o s t ę p n y papier, K o b i e t y w chustkach n a s u n i ę t y c h a ż na oczy stały na uboczu, nie dzienniczek czy zeszyt w k r a t k ę . Nonszalancja albo nie p r z y w i ą z y ­ m a j ą c odwagi zbliżyć się do grobowca cadyka, gdzie b y ł o t y l u wanie uwagi do spraw d r u g o r z ę d n y c h ? Inaczej zasadniczo, aniżeli m ę ż c z y z n . I m s t a ć przystoi z daleka, j a k ż e b r a k o w i w znanych m i p r a k t y k a c h w o t y w n y c h , przy k t ó r y c h ogromnego o j a ł m u ż n ę w drzwiach. Biedni c h ł o p c y sprzedawali z k o s z y k ó w nieraz znaczenia n a b i e r a j ą w ł a ś n i e d r u g o r z ę d n e cechy przekazu, świeczki, papier, a nawet placuszki i w ó d k ę . Ż y d z i b o w i e m p o p i j a j ą przyjmując p o s t a ć k u n s z t o w n ą , nierzadko w s p a n i a ł ą artystycznie. „ n a z d r o w i e " na c m e n t a r z u . " błagającemu 22 W przypadku wielu w o t ó w m o ż e m y na pewno m ó w i ć , że obcujemy P r z y p o m n i j m y co z n a c z ą s ł o w a , hebr. chasid „ p o b o ż n y , bogobo­ z dziełami sztuki. N a t o m i a s t nic takiego nie s p o s ó b w y p o w i e d z i e ć , j n y " , hebr. cadik „ s p r a w i e d l i w y " . Elimelech n a l e ż a ł do trzeciej j u ż oglądając najstaranniejsze generacji c h a s y d ó w . M a j ą c p o w o ł a n i e rabinackie m ó g ł w otoczeniu nawet p o d w z g l ę d e m pisma kwitlechy. W y s t ę p o w a ł b y t u j a k i ś p o g ł o s o s t r z e ż e ń i z a k a z ó w przed obrazowa­ przekupnych s z a m e s ó w , niem? Być m o ż e tak w ł a ś n i e . A l e nie n a l e ż y w y k l u c z y ć , że do tych Josie religijnych wyznań pisanych, p r z e n i k n ę ł y bezpośrednie wzorce z p o k w i t o w a ń , p r a k t y k kupiecko — h a n d l o w y c h z j a k i c h korzystali Kaleba, takich j a k i c h poznajemy na stronicach z n a j d o w a ć dostatecznie wiele z a c h ę t y , s z c z e g ó l n e g o rodzaju b o d ź c ó w do rozwijania i doskonalenia oryginalnej, własnej d o k t r y n y . Zaliczany jest do chasydzkich a s c e t ó w . N i m osiadł I I . 1. K w i t l e c h y w ohelu cadyka z Radomska. Fot. M o n i k a Krajewska, i l . 2. M o n i k a Piwowarska, z c y k l u „ T r a w y " , frottage z gwaszem 25 �w L e ż a j s k u , wraz z bratem Zusyamem z A n n o p o l a w ę d r o w a ł od wsi zdrowego ciała duszy d o wsi, zjednując sobie z w o l e n n i k ó w p o n a d k a h a ł a m i ( g m i n a m i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a szczęścia ż y d o w s k i m i ) , przypisanymi do r a b i n ó w , uczonych t a l m u d y s t ó w , c z ę s t o g a r d z ą c y c h swymi amoracami (hebr. am ha-arec „nieuk, p r o s t a k " ) . Była t o kontynuacja p r a k t y k t w ó r c y chasydyzmu Baal Szem T o w a . Pierwsze dwa s ł o w a t ł u m a c z o n e są j a k o c u d o t w ó r c a , co jest r ó w n o z n a c z n e z p o j ę c i e m s ł a w n e g o c z ł o w i e k a , a w k o n t e k ś c i e T o w , Pan (lub „ p o s i a d a c z " ) dobrego imienia. W e d ł u g Witolda 2 3 T y l o c h a , m o ż e to nawet z n a c z y ć „ d o b r y c u d o t w ó r c a " . I n i e w ą t p l i wie — ś w i a d c z ą o t y m dzieła cadyka — ideał ten przyświecał Pejaga Dejszel c ó r k a Brochy Rojzel zdrowego ciała duszy b ł o g o s ł a w i e ń s t w a szczęścia Chanineja Joat c ó r k a Brochy zdrowego ciała i duszy b ł o g o s ł a w i e ń s t w a powodzenia w poczynaniach wszystkich Rachil Brajandel c ó r k a H i n d y Elimelechowi w s t o p n i o w y m doskonaleniu g ł o s z o n y c h nauk. W ę d ­ zdrowego ciała duszy rując o d wsi do wsi, rozwijał właściwe rozumienie ascetyzmu. O t ó ż spokoju i p r z y j e m n o ś c i nie w y m a g a ł go o d innych! W y c h o d z i ł z z a ł o ż e n i a , że „ m u s i m y j e ś ć " . błogosławieństwa A więc nie m o ż n a w y k l u c z a ć tego istotnego faktu z egzegezy. Hebr. szczęścia 24 dewekut, „ p r z y l g n i ę c i e , zgłębienie się w B o g u " , w y n i k a j ą c e z dewek u t nakazy d o t y c z ą c e p o w i n n o ś c i doskonalenia życia duchowego, w e w n ę t r z n e g o , p o t r a f i ł g o d z i ć z w y m o g a m i materialnego bytowa­ nia. M ó w i ą c inaczej nie rozdzielał d w ó c h naczelnych kategorii Ten pacierz m o ż n a by p r z e d ł u ż y ć do k i l k u stron i zawsze będzie sią p o w t a r z a ł o — „ c i a ł o " przed „ d u s z ą " . K a ż d ą halachę ( k a ż d e s f o r m u ł o w a n i e prawne w misznie) nieod­ egzystencjalnch, b y ć i m i e ć . W i ą z a ł o się z t y m przekonanie, że parcie kojarzy się z K o r a n e m . W ó w c z a s kiedy czarni muzumanie p o w i n n o ś c i ą baal szema, cadyka, a więc m ę ż a sprawiedliwego jest uczyli mnie w j e d n y m z wielu swoich m e c z e t ó w nie t y l k o piecza nad d u c h o w o ś c i ą powierzonych m u w y z n a w c ó w , liturgicznego śpiewu, p o ł ą c z o n e g o z t a ń c e m , l i , l i , l i i i lach. Wydawa­ lecz r ó w n i e ż zjednoczenie z ich powszednimi troskami. T a k i m i ło m i się też, że p o z n a j ę prawa moralne, ostateczne. P o w s t a ł y one na w ł a ś n i e , j a k i e o d k r y w a m y w leżajskich kwitlechach: kontynencie s ą s i e d n i m . w Dakarze Pod koniec życia Elimelech wycofał się z p o w i e n n o ś c i wobec Barach N a t a n syn H i n d y zdrowego ciała gminy leżajskiej. Poświęcił się r o z m y ś l a n i o m i kontemplacji absolu­ duszy p o s t ę p ó w w nauce T o r y t u , s p o s o b i ą c się do śmierci nie w religijnej ekstazie, lecz w mistycz­ Periada Szefrinda c ó r k a H i n d y n y m d o ś w i a d c z e n i u (hebr. dewekut zdrowego ciała duszy b ł o g o s ł a w i e ń s t w a w Bogu"). powodzenia we wszystkich sprawach „przylgnięcie, zgłębienie się N o ' a m Elimelech w p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w Leżajska z a c h o w a ł A h e r e n C w i syn Jechebeli zdrowego ciała m i a n o d o d a t k o w e , syna Eleazara L i p m a n a . D ł u g o po jego śmierci, duszy b ł o g o s ł a w i e ń s t w a powodzenia w t y m ż e miasteczku k o n t y n u o w a ł n a u k i Elimelecha rebe Meilech w sprawach wszystkich Weisblum. Brocha Rojzel c ó r k a H i n d y Sam zaś Elimelech p o z o s t a w i ł dzieła takie, j a k Va-Yikara, zdrowego ciała duszy spokoju p r z y j e m n o ś c i n a s t ę p n i e Shelah oraz Va- Yera. D o c z e k a ł się u c z n i ó w , w y z n a w c ó w b ł o g o s ł a w i e ń s t w a wszystkim poczynaniom na świecie, a t a k ż e paru o p r a c o w a ń , w ś r ó d k t ó r y c h zwraca u w a g ę , powodzenia A . H . S. B . Michelson, Ohel Elimelekh, Rachel D i n a c ó r k a Brachy Rojzel Elimelekh mi Lyzansk, 1914, czy B. Landau, R. 1963. PRZYPISY 1 T ł u m a c z y ł a z jidisz pani dr A l i n a C a ł a . 2 R w i e się d o ł o p a t y — tak to b r z m i d o s ł o w n i e . 3 W . Bartoszewski, Kategoria ludowej (na przykładzie żydowskiej miejscowej szkoły, Józefa Depowskiego, w 1975 r o k u pani M a r i a n ­ nie Ignatowicz. ,,swój — obcy" w polskiej mniejszości etnicznej), kulturze Warszawa 1 3 A . C a ł a , Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, 1987, s. 136 Etnografii 1 4 U n i w e r s y t e t u Warszawskiego pod k i e r u n k i e m Pana prof, d r W i t o l ­ 1 5 T a m ż e s. 143 da D y n o w s k i e g o . 1 6 W . Bartoszewiski, op. cit., s. 109. A l i n a C a ł a nie podziela tego 1980, 4 s. 81—82, 90; praca magisterska w Katedrze D . T o m c z y k Baszkiewicz, „Zewnętrzne komparatywne nad przysłowiem -macedońskich, (w:) Ludowość etnicznym 5 i stereotypy, badania 1 7 Zapis M a r i a n n y Ignatowicz. Fokłorystyczne. 1 8 Zapis M a r i a n n y Ignatowicz. W r o c ł a w 1974; op. cit. O. H u g o l i n L a n k a m m e r O F M , Słownik biblijny, Katowice 1984, K s i ę g a r n i a Ś W . Jacka, s. 138 6 Wiadomość zawdzięczam stwierdzenia. bułgarsko- z terenów dawniej i dziś. Studia W r o c ł a w 1973; Z . M i t o s e k , Literatura Bartoszewski, i wewnętrzne" T a m ż e , s. 135 1 9 Singers, op. cit., s. 166 2 0 T a m ż e , s. 232 2 1 W . T y l o c h , Judaizm, K A W , Warszawa 1987, s. 248; „ C a d y k a u t r z y m y w a l i jego zwolennicy, k t ó r z y odwiedzali go, aby o t r z y m a ć pani H u Pei Fang. Z chińską o d niego rady lub specjalne zachwalane ś r o d k i pomocy (hebr. k o n c e p c j ą uznawania w ą t r o b y j a k o siedliska u c z u ć w o l i t y w n y c h segullot), koresponduje znaczenie przyznawane n e r k o m w Starym Testamen­ powodzenie i t p . W zamian za to obdarzali go p i e n i ę d z m i (hebr. cie. N e r k i — siedlisko r a d o ś c i (Prz 23, 15), w o l i i sumienia (Ps 16, 7; pidjon 26,2), s m u t k u (Ps 73, 21), p o s p o ł u z sercem, duchowe w n ę t r z e z k r ę g u swych z w o l e n n i k ó w oraz na utrzymywanie swego d o m u . c z ł o w i e k a (Jr 11,20; 17, 10; 20, 12; A p 2, 23). P r o w a d z i ł o to nieraz do tego, że n i e k t ó r z y gromadzili 7 G . van der Leeuw, Fenomenologia 8 Tłumaczyła Alina Cała. 9 Izrael Josne Singers, Josie Kalb, P I W , Warszawa 1961, s. 256 religii, Warszawa 1978 " w y k u p " ) , k t ó r e p r z e z n a c z a ł na wspieranie p o t r z e b u j ą c y c h osobiste bogactwa i żyli niezwykle z a m o ż n i e . W i ę k s z o ś ć jednak c a d y k ó w żyła skromnie i w u b ó s t w i e z d o b y w a j ą c sobie uznanie w i e d z ą i świętobli- 1 0 W . Gombrowicz, Wspomnienia polskie, 1 1 Encyklopedia 1 2 W i a d o m o ś ć przekazana przez h i s t o r y k a L e ż a j s k a , d y r e k t o r a Judaica, o b e j m u j ą c e spisane na k a r t k a c h m a j ą c e z a p e w n i ć zdrowie, Warszawa 1987, s. 166 Jerusalem 1972, v o l . 6, s. 661 wością". 2 2 Singers, op. cit., s. 217 2 3 T y l o c h , op. cit, s. 245 2 4 Przekład: Alina Cała. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57b9750d7fbd90ba607f6b0a98202ddf.pdf 4d31c1ae9de7b28db9afa71a33bf6900 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4377 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa tkanina ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4073 Title A name given to the resource Dywan na suficie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.107-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Zamek-pałae w Strudze. Jacek Olędzki DYWAN NA SUFICIE „Tu sąsiad sąsiadowi kijem od szczotki wyłupił oko... Odwiedziłem żonę tego bez oka, aby zapytać co z t y m co krzywdę zrobił. Mówi m i ona, że we więzieniu. Na to ja, że nie chciałbym być we więzieniu. A ona m i na to, że ja już jestem we więzieniu... I może to i ja już i więzień jaki ? Albo pustelnik ? Ale co to za pustelnik, co do którego ludzie tłumem w a l ą ? " Są to słowa Waldemara Paciuka, mieszkającego samotnie w renesansowym zamku-pałacu w Strudze, w województwie wałbrzyskim. Do „Belwederu" w Strudze „walił t ł u m " dziennikarzy, f i l ­ mowców, mieszkańców wsi, urzędników i rzemieślników, fun­ kcjonariuszy i kontrahentów. Był Waldemar Paciuk zasypywany listami z całej Polski. W listach tych pisano: „Szanowny Panie, nie wiem jak Pan przyjmie ten list, więc dużo nie będę się rozpi­ sywał, krótko chciałbym powiedzeć Panu, że proszę Pana o przy­ jęcie mnie na współlokatora solidarnie partycypującego w kosztach Pana szlaohetnej pracy konserwacji pałacu. Jeśli Panu odpowiada ma oferta będę się bardzo cieszył. Proszę o kilka słów do mnie. Jestem samotny, bez rodziny, mam 36 lat i dużo strasznych prze­ żyć, pragnę spokoju i stabilizacji. Proszę napisać do mnie." Na listy te adresat nie odpowiadał, bo był zajęty ogromem spraw i nie zawsze wiedział co ma odpowiedzieć. T y m bardziej, że piszący byli czytelnikami „Świata Młodych" lub „Nowej Wsi", a on romantycznym bohaterem relacji tych tygodników, który już od б lat nie był w kinie, a kiedyś w młodości był scenografem w teatrach radzieckich, na początku w Brześciu, a potem nawet w Kaliningradzie. „Oto moje zdjęcia... Wszystko przeminęło z wiatrem. Wszystko szybko leci, przemija... To mój Teatr Leninskowo Komsomola Biełorusi... A to mój piesek Miś... Zastrzyk mu usy­ piający dali w 68 roku... A t u cała nasza trójka, mama, siostra i ja. To z 58 roku, kiedy z ZSRR wróciliśmy. Wszystkie zęby miałem, a teraz zaczęły się kruszyć jeden po drugim... A to dziadek. Był popem, umarł w więzieniu. Syna mu rozstrzelali... Moja rodzina to duchowna. Ten pop to miał dwóch synów i dwie córki. Ocalały tylko córki, to jest i moja mama. A ich jeden brat poszedł do Białej Armii, a drugi do Czerwonej. Jeden zginął za młodu, a drugi rzucił się pod pociąg. Mój ojciec za cara ambulansem po­ cztowym jeździł i był Polakiem. Żyje już tylko siostra w Wałbrzy­ chu, ma dwoje dzieci i siostra cioteczna w ZSRR, ona niemiec­ kiego uczy, a jej syn jest instruktorem lotniczym... A ten co rzucił się pod pociąg to przez syna rodzonego to zrobił. W 60 roku życia doszedł do czegoś, wielkim dygnitarzem w ministerstwie został, a syn bradziaga-żulik po więzieniach, to ojca pociąg rozje­ chał. Miał ten syn za dobrze, to się wykoleił... Ojciec był dla niego za dobry... A to fotografia mego taty. (Mężczyzna w garniturze z muszką, ostre rysy twarzy, spojrzenie twarde, stanowcze—J.O.). Mój ojciec ambulansem pocztowym jeździł. Jeździł koniami. Za Piłsudskiego w kawalerii służył. W 1941 roku umarł. Był młody jak umarł, miał 50 lat. Matka moja była nauczycielką, a ojciec urzędnikiem pocztowym i kawalerzystą. Oboje na zapalenie płuc umarli... Jak ojciec mi umarł, to od tego czasu musiałem pracować. Miałem dwanaście lat... Pikolakiem pracowałem w kasynie nie­ mieckim. W kasynie oficerskim pracowałem... Podłożyli tam raz bombę. To pamiętam, to był wypadek straszny. Strasznie kasyno zniszczyli... To jest mój portret, a że w niebieskiej czapce, to co? (Portret wisi w sali recepcyjnej —J.O.). Z mojej ręki nie było pobitych ani zastrzelonych... W 1948 roku wstąpiłem do wojska, do K G B , cztery lata służyłem, w N R D cały czas... Mieliśmy nie­ bieskie czapki... Zaraz jak z wojska przyszłem, to od razu do 107 �3 Dramatycznego Teatru w Brześciu przenieśli mnie aż na dwa lata... Ja byłem kierownikiem dekoracji. Ja to wszystko wymyś­ lałem... Z wojska poszłem na scenę jako pracownik techniczny do ustawiania dekoracji. Ale i wysłali mnie na kurs. Trzy tygodnie tylko na t y m kursie byłem... Inni po dziesięciu latach nauki nie wiedzieli tego co ja... Do tego trzeba mieć dryg. Ja dekorowa­ łem Annę Kareninę; 21 dekoracji, nawet wagony musiały być na scenie; dekorowałem Maskaradę, wszystko w pluszach, francuskie firanki, plusz pozłocisty, błyszczący... A spektakl za spektaklem... Zawsze wymalowałem elegancko farbami na papierze, a reżyser zawsze zatwierdził. Moja specjalność to dekoracje, meble, obicia. Meble z lwami, na łapach, z paszczami... Wszystko było fajnie. Nadawałem się tam! W Maskaradzie było 10 pokoi, sala balowa, tam lody zatrute dawali, scena pogrzebowa też była, śliczne schody kręcone, z tyłu dużo świeczek i ta scena pogrzebowa, czarne firan­ k i . A czarnego materiału wtedy nigdzie nie było. Trzeba było samemu farbować... Ile kolumn, filarów, wszystkiego... Wszys­ tko przeszło. Co z tego... I płacili dobrze, 1100 rubli na miesiąc. To było fajnie, to można było pracować. Ale co robić panie 1! Nie da rady. 900 zł mam teraz renty... Polityką się nie zajmowa­ łem. W Brześciu dwie były otwarte cerkwie. Bo to graniczne miasto. Ale tam kościoła nie było. To aż do Pińska, 100 k m jeź­ dziłem do kościoła. Były takie momenty, że były wyjazdy Teatru do Pińska... Piękny w Pińsku kościół katolicki... W kościele tym nie leżałem krzyżem, ale zaszedłem do niego. Trzeba było zajść do niego i przeżegnać się jak należy..." Przez cały czas tej opowieści Waldemar Paciuk zabawia swego pieska — Azę, rozmawia z nim, karmi babką świąteczną, która nie wyrosła, a których aż trzy napiekł sobie na Wielkanoc, i mnie częstuje ciastem, tłumacząc się, że za dużo masła „nakładł" do mąki. A także podkłada drewna do ognia na kominku w sali, gdzie za stołem siedzimy. „...Azuniu, no masz piesku mój jedyny. Tylko t y mi zo­ stałaś. No jedz, t y mój dobry piesku. Tyś najlepsza..." Paciuk jest obywatelem Polski Ludowej od 15 lat. Do ojczy­ 108 zny swej przybył, kiedy miał 30 lat. Z m a t k ą i siostrą zamieszkał w Wałbrzychu. „Pracowałem w „Dalgazie", w Gazowni Miejskiej w Wałbrzy­ chu. W tej gazowni byłem aparatowym. Regulacja urządzeń po­ miarowych, nic specjalnego. Gdyby gaz nie śmierdział wszędzie, to nawet byłaby to lekka praca... Próbowałem wracać do Polski przez cztery lata. Jakby nie było do ojczyzny ciągnęło. Jakbyś wilka nie karmił, to do lasu pędzi. Dali pozwolenie powrotu, to powróciłem. No i pracowałem w „Dalgazie" normalnie, ale zła­ pała mnie choroba i poszłem na rentę... Dwunastnica mi pękła! Ale jeszcze przedtem poszłem do szpitala, do neurologii... 7 godzin operacji przeszłem. Jak m i pękła dwunastnica cały czarny byłem. Podwójną narkozę mi dali, jakbym 100 litrów wódki wypił. 7 dni trwał kryzys. Ja widać przeziębiłem się na przystankach, a wy­ jeżdżałem o 4.45. No i zapalenie nerwów, już miałem wcześniej, ale nie aż tak! No i blokady m i dawali... Do połowy jesteś znie­ czulony... 500 zastrzyków przez 6 miesięcy. Potem piłem to zastrzyki, aż dziury m i się w kiszkach porobiły. Kazali to pić, to piłem. Wróciłem z tego leczenia, to na schody wejść nie mogłem. Kręgosłup m i przebili! Mlecz m i badali." Aza zlazła z kolan swego pana. Poszła spać do sąsiedniego pomieszczenia, jedynego zamieszkałego i ocieplonego pośród dwu­ dziestu kilku najrozmaitszych komnat „Belwederu" w Strudze. Ogień wygasł na kominku. Siedzimy nad nie wyrośniętą babką wielkanocną w przeddzień uroczystości pierwszomajowych. Salę recepcyjną rozjaśnia lampeczka nocna skonstruowana przez Paciuka. Czerwony abażur, na ozdobnej podstawie z pomalowa­ nego na złoto świecznika. I ta lampa jest ustawiona na dokoracyjnym słupku nakrytym czerwonym pluszem. „ W Wałbrzychu mieszkaliśmy w bloku. W bloku nie było mi źle. Ale dziś do żadnego bloku bym się nie przeniósł. Chcę być sam! W bloku panie nie narzekałem, dzień dobry, do widzenia, do pracy, z pracy... Ale teraz jest dla mnie nie do pomyślenia, żeby mieszkać z jakimiś ludźmi. Nie mam czasu. 6 lat już nie byłem w kinie. A nawet t u w Strudze są podobno dobre filmy." �Waldemar Paciuk po uzyskaniu renty, mając matkę na utrzymaniu, znalazł się bez środków do życia. Postanowił wów­ czas starać się o objęcie opieki nad zamkiem — pałacem w Krze­ szowic Zezwolenie otrzymał od Urzędu Konserwacji Zabytków we Wrocławiu. Budowlę będącą w ruinie wyremontował. Ale przed tym przez dwa lata — od 1968 do 1970 r. — mieszkał w tym zamku i był krzeszowianinem. ,,W Krzeszowie, takiego kościoła jak tam to nigdzie nie ma. Tam jest kościół św. Józefa. Jakie tam malowidła! To cudo! To kościół — mauzoleum. Bolko Świdnicki tam leży z żoną i dziećmi. To bardzo śliczna rzecz ten kościół w Krzeszowie... Ale panie musiałem stamtąd uciekać. W Krzeszowie mieszkałem bardzo krótko, półtora roku. Jesienią 68 r. tam przyjechałem. W t y m pałacu wymalowałem salę przyjęć — na suficie chryzantemy i winogrona... No, ale ten sufit z trzeciego piętra na drugie upadł. Cała posadzka nad korytarzem się zawaliła. To ja panie musiałem stamtąd uciekać. Ludziom nic o t y m nie powiedziałem. Uciekłem. Nie wiem nawet kto tam teraz mieszka. Nie byłem tam od czte­ rech lat... I t u przyszedłem." Aby zamieszkać w Strudze, Waldemar Paciuk wybierał po­ śród 26 oferowanych mu zabytkowych budowli... Na Dolnym Śląsku zabytków wymagających natychmiastowej opieki jest więcej niż 1000. Paciuk wybrał budowlę wzniesioną w pol. X V I w . w Strudze, miejscowości uzdrowiskowej, pięknie położonej pośród wzgórz i strumieni, w której znajduje się kilkadziesiąt gospodarstw rolniczych i „chłopo-robotniczych", znakomicie zaopatrzony sklep GS,PGR — Stacja Hodowlano-Zarodowa, kościół, epitafia właścicieli strudzkiej rezydencji (od 2. poł. X V I w. do X I X w.), cmentarz, na nim grób matki Paciuka, pola, łąki, lasy oraz zamek — pałac, budowla zabytkowa w klasie I I I na Śląsku, a która byłaby zerową na Podlasiu i Mazowszu. Zamek — pałac w ciągu tylko dwóch lat stał się instytucją rentowną. Jest on położony naprzeciwko PGR. Zanim zamek stał się własnością Waldemara Paciuka był w posiadaniu wspomnianego PGR. W Strudze znajduje się ponadto posterunek MO. „Potem była chora matka... Widziałem jak zmarł ojciec i jak matka... To sekundę trwa... Ale jest straszne... Zacząłem do kieliszka zaglądać. Ale wódka nic nie daje... Dużo też czytałem, ale to co mi ktoś przyniósł — chłopak sąsiada przynosi — czasam i do 4 rano czytałem, bo to mnie ciekawiło. Ostatnia rzecz co czyta­ łem to Powrót z oflagu (Mariana Brandysa — J.O.). To mnie ciekawiło... Ale potem musiałem przerwać, bo byłem przemę­ czony i robota od rana... Było m i ciężko panie, ale o samobójstwie nigdy nie myślałem. Żeby o t y m myśleć, to trzeba mieć coś na sumieniu, coś złego zrobić!'' Na cmentarzu grób matki Waldemara Paciuka jest jednym z najskromniejszych. Czarno pomalowany drewniany krzyż i mogiłka, na której rosną bratki. Obok grobowce solidne, wyko­ nane z lastriko... Na każdym fotografia i szczegółowe dane... Paciuk wie, że grób jego matki jest najskromniejszy. Nie chciałby jednak, aby się t y m wyróżniał. Nie wie jeszcze jaki wzniesie gro­ bowiec. Rozmyśla jednak, aby go wznieść. Zbyt jednak dużo spraw do załatwienia ma na zamku, aby mógł zrealizować swoje postanowienie. „...Jest t u na zamku 8 milionów dachówek, które wszystkie należy wymienić. A każda dachówka kosztuje więcej niż jeden złoty... A stropy, a ściany, a oporządzenie... Dziesięć milionów potrzeba na sam surowiec... Panie, ja t u czas na rozmowy tracę a Święto 1 Maja nadchodzi... Każdy musi na 1 Maja jakiś czyn wykonać. Muszę dziedziniec upiększyć i za wieżę się b r a ć ! " I I . 2. Waldemar Paciuk na balkonie pałacu w Strudze. I I . 3. W. Paciuk ze swoim psem Azą. U . 4. Zegar w sali balowej. 109 �— Jak Pan upiększy dziedziniec ? „Na czyn majowy zrobiłem już trzy kwietniki na dziedzińcu i trzy małe fontanny. Ale nie wiem czy zdążę zrobić wszystko jak zamierzam. Wczoraj z cementu trzy słupki ulepiłem. Na nich po­ stawię donice, w których nasturcję pnącą posadziłem. Bo to pa­ suje, pnie się i pnie się i kwiaty ma pluszowe. Różnie kwitnie ta nasturcja pnąca. Kwitnie bordowo, czerwono, żółto i dużo ma zieleni, liści. Dobrze się wyciąga do góry i do dołu..." Rozmawiamy dalej o ludziach samotnych i o żonatych. „ W Rosji nie ożeniłem się, bo byłem w wojsku. I byłem po wyjściu z wojska za młody... I miałem od początku życie pokrę­ cone... Panie, 4 lata służyłem w wojsku! ... Zazdroszczę t y m , ale za późno. Samotny człowiek to jest sam... Nawet nie wiem kim jest naprawdę... W głowie m i się nie mieści. Cholerny to świat, alo dla mnie przesądzony. I w nim jest tak dla mnie lepiej... Tak los człowiekiem pokierował i tak musi być... A pewnież, że tam gdzie są dzieci, rodzina, to lepiej... Szczególnie jak święta przyjdą. Dla samotnego święta najgorsze. Wtedy człowiek dziwnie się zachowuje... Ale się już do tego przyzwyczaiłem. Co zrobić." Paciuk może i ożeniłby się. Ale obserwacja pożycia młodych małżeństw w Strudze utwierdziła go w przekonaniu, że naznaczony jest mu los człowieka samotnego. Bowiem w Strudze — jego zda­ niem— ci „co się ożenią", zaraz „się kłócą i rozwodzą". Wcześ­ niej zaś tak się układał los Paciuka, że nie miał czasu, ani okazji, aby myśleć o małżeństwie. Kiedy mówi mi o t y m , kładzie dłonie na stole. Teraz dopiero dostrzegam tatuaż. Na wierzchu prawej dłoni ma wytatuowane serce przebite szpadą. W środku serca napis: Za izmienu. Na wierzchu drugiej dłoni — nazwa jednostki wojskowej i dwa imiona Witia, Sasza. To drugie to zdrobnienie rosyjskie imienia Aleksander. Paciuk ma takie właśnie drugie imię. Za izmienu — za zdradę. „Niewierność to nie na moje myślenie. Takich dwulicznych to bym rozszarpał... Ja mam t a k ą w sobie mściwość, ale to jest zła rzecz. I wiem o t y m . . . I to już musi być bardzo duża sprawa, żeby się mścić. Ja nie wiem jaka, żeby można było się mścić. To musi być coś bardzo poważnego... Ja mam t u takiego gościa... Fałszywy, chytry. To takiemu wszelkiemi sprawami popsułbym mu wszystko... Wyparł m i się w żywe oczy, że to niby ptaki zjadły przez jeden dzień cztery worki paszy... A 100 zł dawałem mu na dzień, żeby tych ptaków doglądał. A jak by pan do niego przyszedł, to łyżki śniegu by nie dał. A do spowiedzi chodzi... I ja taki sam się stałem. Przychodzili t u wypić, a potem mi zegarki pokradli. Od takich trzeba się odseparować, bo to taki naród, z którym się nie da żyć... Ci młodzi co t u są w Strudze, jak się nie wykoleją, to będą inni niż ich rodzice. Ale ja i t y m młodym nie ufam. Uczciwy człowiek to wyjątek panie! ...Ludzie są panie rozmaici... Jak dobry dla mnie, to i ja go lubię... Ale takich jest mało... Na ogół ludzie są niedobrzy. Jakby mogli skórę by zerwali z człowieka. Ja wielu pomagałem, ale prze­ konałem się, że to nie popłaca... I przez nich nie chodzę t u do kościoła. Muszę chodzić przez nich do kościoła do Wałbrzycha... Tu są ludzie niedobrzy. Chodzą do kościoła, aby plotkować, ocyganić, oszukać... I dlatego chodzę aż do Wałbrzycha. A trzeba się za coś pomodlić... Za umarłych, za ojca, za matkę. O pieniądze się modlić nie będę przecież, bo ich z nieba i tak nie zrzucą... Aza do nogi, nie rusz..." Aza wybiegła z kuchni do salonu. Przez salon przebiegł rudy kot. Aza wróciła do swego pana. I się łasi. „Nie wolno Maciusia gonić... Nie nauczyłem jej, zazdrosna jest... Cały chciałabyś zawojować świat... Pędzi go, ale go nie ugryzie... Jest t u panie i drugi Maciuś, też rudy, ale to kaleka. Do komina spadł z 3 piętra. Poszedł, wszedł — był mały — i upadł. Musiałem ścianę wywalać. W ślepą dziurę wpadł. Panie, to było trzy lata temu, to była tragedia. Nie wiedziałem gdzie on, ale go odnalazłem... Moja ukochana Azuniu tylko pana masz... A była chuda, skóra i kosteczki Szczekać nie miała siły... Jest bardzo mądra. Jak tylko ją przyniosłem do domu, nie chciała na schodach, na korytarzu. Od razu się na kanapie położyła... 110 Daj łapkę, daj kochana moja. Pan cię kocha żeś taka mądra... Mądra jest, tylko po pokojach by chodziła, na kanapie l u b ' otelu by siedziała. Nie jest ona śpic, bo by i służyła... Mądra jest... Tylko łapki podajesz, podajesz... Za ciężka jest, żeby służyła, ale czołgać się umie jak żołnierz... Kładź się na brzuchu i czołgaj się! No czołgaj się, czołgaj! Pies się nie czołga. „Zdenerwowana jest, ale dlaczego?... Przed Wielkanocą poszedłem z nią do lasu na łąkę. Jest tam polanka taka. Z Azunią poszedłem... Na świeże powietrze... Trzeba stąd wychodzić... Trzeba się odlenić. Powiedz panu Azuniu, że nie można stale w takich starych murach siedzieć..." W czasie tego spaceru Paciuk nazrywał kwiatków i po pow­ rocie do zamku włożył je do słoika. Słoik postawił na stoliku w salonie. W czasie rozmowy ten słoik i babka z zakalcem stoją przed nami. „Najbardziej lubię róże, bo najszlachetniejszy, delikatny kwiat. Bez turocki uszlachetniony, co ma takie duże kiście też bardzo lubię i pnącą nasturcję... Moja Azuniu, t y jesteś najmil­ sza... Ona nie nasika, ona łapki podnosi, żeby pan nie nakrzyczał... No daj kochana łapkę. Moja kochana psinka. Dopuście do niej nie dam psa! Bo topić bym po t y m nie chciał!" Aza leży na kolanach swego pana. „...Wódka nic nie daje, ale pół Strugi napiłem, jak miałem za co..." Z czego czerpał Paciuk dochody ? Rozpił „pół Strugi i dopro­ wadził zamek — pałac w tejże Strudze do stanu użyteczności?! I nie tylko użyteczności. Bo „belweder" jest obecnie — za­ ledwie po dwóch latach pracy nad nim — budowlą reprezen­ tacyjną. Instalacja tylko jednego kontaktu wynosi 60 zł. A tych kontaktów miał do zainstalowania Waldemar Paciuk więcej niż 100. Oprócz kontaktów i wyłączników należało zainstalować wodociąg... Należało wyreperować podłogi, zabezpieczyć stropy, usunąć gruz i wzmacniać ściany. No i myśleć o wymianie 8 mi­ lionów dachówek. Otóż pomysł zdobyoia pieniędzy przyszedł sam. Obserwacja i rozmyślania nad niedochodowośoią Stacji Zarodowej PGR w Strudze sprawiły, że „pomysł przyszedł sam". Waldemar Paoiuk założył w pałacu — zamku hodowlę japońskich przepiórek. Postarał się o Wyhodowanie 3 000 ptaków. Pobudował klatki, zorganizował i m dostawę ziarna i zbyt jaj. Zatrudniając tylko jednego pomocnika, potrafił zarabiać dziennie blisko 1000 zł. Przedsięwzięcie to nie udałoby się, gdyby nie wielkie Paciuka rozmiłowanie w tej hodowli, zachwyt i podziw dla japońskich przepiórek: „To mądre ptaki... Po godzinie jak się urodzi je i pije. Taki to m ą d r y ptak. A po 40 dniach już jajka niesie. 3 000 przepiórek japońskich 1 600 znosiło m i jajek. 500 zł kosztowała mnie dla nich pasza, zarabiałem blisko 1 000 zł. Bo za jedno jajko Delika­ tesy dawały 1 zł... Jak jest dużo panie ptaków, to też jest dużo jajek... 10 dni jedna partia niesie, potem odpoczywa dzień, dwa i znowu niesie, a kiedy ta pierwsza odpoczywa, to drugą niesie. To bardzo mądre ptaki... Jak się po 17 dniach wylęgnie małe, jest jak naparstek, małe pluszowe takie. W pudle od margaryny zmieścić się ich może 500 sztuk, taka kupa, że można objąć je dwoma rękami, jak główkę kapusty. Po tygodniu już ich koguty śpiewają, ale inaczej niż zwykłe koguty, po swojemu śpiewają, całkiem inaczej... Czerwonego koloru się boją, a najbardzie, lubią zielony. Jak piały to na kilometr się niosło. Stanął dęba, jak żołnierz na baczność, cały opierzony i pieje. Jakoś tak śpiewa. Jak jeden zaśpiewa, to 150 się dołącza, to trudno rozróżnić, a ko ko kooo, a ko ko kooo... Oczy mają ukośne jak Japończycy. Kogut opierzony a kura jest cała goła, tylko ma skrzydła z pió­ rami, jest goła, inaczej niż kogut biega. Po podłodze biega szybko jak mysz. Jak jajko zniesie, to nie gdacze. A jak upadnie, to zdycha, bo taka ciężka jest. Na wolności nie dałyby sobie rady. Muszą żyć w klatkach. To nie głupie jak kury. Jak jajko zniesie to nie gdacze, czasem tylko piśnie cicho. Strasznie są nerwowe. Kogut zarżnięty — bez głowy — a jeszcze chodzi. Bardzo grzeez- �ne, przywiązują się do gospodarza. Jak swój do klatki podejdzie, to odchodzą w k ą t , żeby zebrał jajka. A jak obcy to szum, nie dadzą... Co raz to 500 zł, co raz to 500, to bez przerwy je, dwa worki dziennie, łącznie 100 kilogramów!!! W książkach pisa­ no, że jedno tylko jo 2 dekagramy. Ale to bzdura. Sto lat trzeba by czekać, żeby jajko zniosła. One stale jedzą! Ale dzięki nim jednak trochę pożyłem. Jak człowiek w t y m belwederze pożyłem... Przed belwederom codziennie ze 3 taksówki stały po jajka. Panie tu bankiety się odbywały... Ale wszystko się skończyło... Panie tu pili na przemian wódkę i jajka na surowo. Bo takie jajko trzyma lepiej niż szmalec. Ja ich nie jadłem. Za dużo w nich witamin. Jedno leczy, drugie nie leczy. Nerwy leczy, serce leczy! Ale przeważnie te jajka to na płuca dobre. Na surowo bardzo dobre. Komendant wypił 10 jajek i mógł pić... To trzyma lepiej niż szmalec... A teraz wszystko się skończyło. Nastała tragedia! Przyszedł lipiec, o Boże. Panie, mam 10 000 jajek, a zbytu nie ma. Co robić ? Ja je gotowałem te jajka i mieliłem ze skorupami i z powrotem dawałem im, żeby żarły". Ostatecznie Waldemar Paciuk musiał zlikwidować swoją hodowlę. Wykopał w lesie dół i w t y m dole pochował zarżnięte przopiórki. Musiał zarżnąć 3 000 ptaków. Wszystko to zrobił w tajemnicy przed mieszkańcami Strugi. Nie chciał, aby dowiedzia­ no się o jego nieszczęściu. Obserwacje przeprowadzone nad dzia­ łalnością innego przedsiębiorstwa w najbliższej okolicy (chodzi o wytwórnię rur kamionkowych w Ziębicach) pozwoliły Paciukowi odzyskać nadzieję, że ponownie uzyska możliwości opłacenia prac przy konserwacji zamku — pałacu. Postanowił Paciuk produko­ wać rurki cementowe do drenowania pól, rurki, na które jest ogromne zapotrzebowanie, a których — prawdopodobnie — ze względu na małe rozmiary („niska masa przerobowa") fabryka w Ziębicach nie produkuje. Mimo tej nadziei, Waldemar Paciuk często boleje nad nieszczęściem, jakie go spotkało: „Z wygodami i m to urządziłem (przepiórkom — J.O.). Ale to wszystko poszło na szmelc. Ale skoro sklepy nie chcą brać już tych jajek, jajka nie idą... Tak Azuniu. Tyś moja. Mądry, grzeczny, dobry piesek." Po wypiciu herbaty — wodę zagrzaliśmy przywiezioną przeze mnie grzałką, woda postawiona przy lampce z czerwonym aba­ żurem wykipiała — poszliśmy spać. Paciuk oddał mi swoje łóżko — szorokie, z pierzyną. Spałem w pokoju a on w kuchni zajmowanej przez lata przez jego matkę. Paciuk spał na łóżku pod obrazem Świętej Rodziny, na którym św. Józef przedstawiony jest z toporem na ramieniu. Ja spałem na jego łóżku, nad którym nie ma żadnego obrazu. Sypialnia Paciuka sąsiaduje z „Salą Ró­ żową", która — jak powiada jej konserwator — była „Śmiertną Komnatą". * Drugi dzień w Strudze rozpocząłem od oględzin wspomnianej „ K o m n a t y " . Puste pomieszczenie, usytuowane na węgle budowli. 111 �Później powie m i jeszcze Paciuk o swoim rozmiłowaniu i ro­ zumieniu kolorów. Wybór różowego na tę komnatę był zapewne też poważnie przemyślany. Bo — jak mówi: „Żółty kolor na przykład, to rozwodny kolor. On ludzi nie łączy, a rozdziela, to żydowski kolor. I dlatego u mnie tylko ko­ rytarzyk żółtowaty. Kanarkowy zaś i saladyna, znaczy się saladynowy, to razem ze sobą się dobrze mają I tak trzeba dobierać kolory, żeby nie było rozbieżności. Kanarkowy gzyms i saladyna na ścianie. To pasuje. Ale już nie pomarańczowa lub czerwona. To byłby zły gust... Tak, Azuniu, moja t y perełko. Tak, moje ty kochanie. Moja perełko malutka, ale że czołgać się zapomniałaś ?! Prawda, panie, t u jeszcze są jadalnie, sale jadalne... Ale to jest nie do pomyślenia, żeby to jedna osoba to wszystko zrobiła. O Je­ zu ! Ale pomału wszystko się zrobi; grunt to nie upadać na duchu. Bo praca, panie, tylko praca uszlachetnia człowieka. Ja też tylko takiego uważam człowieka, co ma charakter do pracy i taki mi pasuje, a nie taki, co by był mądry, choćby najmądrzejszy w so­ bie... Trzeba zawsze coś mieć. Starać się A jak nie wychodzi, to w porę rzucić. O tak!" Paciuk nie ukończył jeszcze ostatecznie swego dzieła. Tym samym nie można poznać go w całej krasie. Wyremontowane i wy­ malowane sale będzie meblował. J u ż obecnie udało mu się zdobyć wielki stojący zegar, czerwoną pluszową kanapę oraz duży rozsu­ wany stół. Tymi trzema sprzętami musiał umeblować aż trzy naj­ bardziej reprezentacyjne sale. Natomiast w Sali Balkonowej po­ wiesił dużych rozmiarów obraz własnego pędzla. Nazwał ten obraz Noc wenecka (il. 6 — 8). о Jasne i wesołe. Paciuk wymalował ściany na różowy kolor, sufit na biało. Na farbie różowej odcisnął wałkiem „srebrny rzucik". Jest to więc obecnie wnętrze pomalowane na różowo w srebrny rzucik, pogodne. Niczym nie zdradzające swego pierwotnego przeznaczenia. I gdyby nie informacje Paciuka, nie domyślibym się, jaką rolę to pomieszczenie pełniło w wielkiej budowli zamku — pałacu. „Tam była sama czerń, już na ścianach namalowana od ziemi. Tam musieli kłaść umarłych. Jak kto umarł, to tam zanosili. Tam musiała być śmiertna komnata. Osiem pokoleń t u mieszkało. Są t u herby (umieszczone na frontonie zamku — J.O.) każdej nowej młodej, którą wprowadzono do zamku... W tej komnacie były namalowane trumny, jakieś kotary i anioły... Mało było widać. Wszystko w strasznym stanie, sufit przeciekał, PGR za­ niedbał." Zapytałem Paciuka, dlaczego tę komnatę pomalował na różowo ? „ J a sobie cenię kolory: róż, błękitny-morski, taki chłodnikowaty uspokajający. Ale różowy uwielbiam. I dlatego tam go dałem. Żeby nie straszyło, bo w takich domach to straszy! No widzi pan, takie buty z cholewami. Panie, w t y m zamku jest tajne przejście podziemne 3 kilometry do Książa. Największy zamek na Dolnym Śląsku — Książ. To przejście jest szerokie, że karetą mogli prze­ jechać. Odkryliśmy to, jak zakładaliśmy t u wodę... T u osiem po­ koleń mieszkało, a ostatni remont prowadzili w 1803 roku. Taka data t u jest wycięta na chorągiewce na głównej wieży. A jak t u przyszłem, to t u było wszystko zniszczono, że lepiej nie mówić. A było co robić... Powierzchnia 1500 m sześciennych, kondygna­ cji 3, czwarty strych, duży jak las. Komnat nie jest dużo, ze dwa­ dzieścia, może jest dwadzieścia trzy: Sala Balowa, Rycerska, Balkonowa, Niebieska albo Kominkowa, Seledynowa (gdzie Aza śpi — J.O.). Jest i Morski Pokoik na styl pompejański, bo tam są firany i tam są kostki pod sufitem, musowo się już dobrze prezen­ tuje. Te wszystkie sale odremontowałem i wymalowałem. Każdy musiał inaczej wyglądać, musi w każdym być coś innego... A ten różowy to prawda, że był trupiarnią. To go na różowo zrobiłem..." 112 „Tam jest duży staw, przy księżycu. Księżyc namalowałem, ale go nie widać. Księżyc m i się nie zmieścił i musiałem zagiąć, bo w ramę się nie mieściła. Po t y m stawie jeżdżą sobie na łódkach pan­ ny, panienki w takim parku z wieżą zameczka... I ten księżyc jest podwinięty na drugą stronę w prawym rogu. Są też dwa łabędzie, zgodna para, no i te samotne trzy Wenecjanki. Jeżdżą sobie na gondoli... Ramę do obrazu dal m i kierownik z restauracji „Polo­ nia" w Wałbrzychu w 1963 r. A w 1965 roku namalowałem do tych ram obraz (ramy przez ten czas trzymał puste na strychu — J.O.) jak się zbierałem z Krzeszowa, żeby nim ustroić zamek — pałac w Strudze. W 1965 r. namalowałem ten obraz na czarnym płótnie, żeby się ładnie reprezentowało. Taka czarna satyna, 18 zł 50 groszy metr. Kupiłem 1,5 m. Taniocha. Farby też tanie, po 3,5 zł tubka, to drukarskie. Takie pakowane jak pasta do zębów. Kredką białą naszkicowałem... Ale to malowanie to głupo­ ta. Teraz to mnie się już nawet nie chce, ręka mnie nawet boli. Tylko jeden obraz namalowałem i jeszcze jakiś, którego nie pamiętam dobrze. Porwał się w drodze, ale był lepszy." Zapytałem Paciuka skąd zaczerpnął pomysł do Nocy weneo kiej. Odpowiedział tak: „Znikąd, ułożyłem sobie w głowie. Bo ja panie mam to wszys­ tko w głowie. Ja cały dywan na suficie namalowałem. Malowałem leżąc na rusztowaniu, wszystko z głowy, wszystko sobie wyobra­ żałem, winogrona, kiście kwiatów, chryzantemy... Na to malowa­ nie nikt nie zwraca uwagi. Zrobiłem to dla siebie. A teraz jak tu malować. Nerwy mam roztrojone. Trzeba myśleć z czego żyć. Żeby malować, trzeba mieć pieniądze... O, drzwi muszę pomalo­ wać." Z przytoczonych wypowiedzi — jak się wydaje — osobowość Waldemara Paciuka rysuje się dosyć wyraziście. Osobowość tę określają najlepiej jego własne poglądy, odczucia, reakcje: „CZŁOWIEK SAMOTNY TO JEST SAM", „NAWET NIE W I E M K I M JEST N A P R A W D Ę ?", , ŚWIAT D L A MNIE PRZESĄDZONY", „ I W N I M JEST T A K D L A M N I E LEPIEJ" „LOS CZŁOWIEKA P O K I E R O W A Ł " , „TAK MUSI BYĆ", „CI CO SIĘ OŻENIĄ SIĘ KŁÓCĄ I ROZWODZĄ", „DWTJLICZNYCH TO B Y M ROZSZARPAŁ", „MAM TAKĄ W SOBIE MŚCIWOŚĆ", „ Ż E B Y MOŻNA S I Ę BYŁO MŚCIĆ, TO MUSI BYĆ COŚ BARDZO POWAŻNEGO", „NARÓD, Z KTÓBYM N I E DA S I Ę ŻYĆ", „OD T A K I C H NALEŻY SIĘ ODSEPAROWAĆ", „UCZCIWY CZŁOWIEK TO W Y J Ą T E K " , „NA ��OGÓŁ L U D Z I E SĄ NIEDOBRZY", „POMAGAŁEM , TO N I E POPŁACA", „ CUDZEGO N I E R U S Z Ę " , „ L E P I E J SWOJE ODDAM", „MŚCIWOŚĆ TO JEST ZŁA RZECZ", „ N I E DAWA­ ŁEM SOBIE W KASZĘ DMUCHAĆ", „ K T O K R Z Y W D Ę ZROBI, TO N I E PRZEPUSZCZĘ", „ J A K DOBRY D L A M N I E , TO I JA GO L U B I Ę " , „CHODZĄ DO KOŚCIOŁA T U , A B Y OCYGANIĆ, OSZUKAĆ", „O P I E N I Ą D Z E MODLIĆ SIĘ N I E B Ę D Ę " , „TRZEBA SIĘ POMODLIĆ ZA UMAR­ ŁYCH", „GRUNT TO N I E UPADAĆ NA D U C H U " , „ T Y L K O PRACA USZLACHETNIA CZŁOWIEKA", „ T R Z E B A ZAW­ SZE COŚ MIEĆ", „ W P O R Ę RZUCIĆ", „ K T O WYSOKO LA­ TA, T E N NISKO SIADA". Dodać można, że Waldemar Paciuk preferuje wartości uznano i znano: „ J a tam lubię muzykę przedwojenną — takie tanga. To lubię słuchać. A tej dzisiejszej, to w ogóle nie rozróżniam. Jakiś pisk, krzyk. Zaraz wyłączam." Ponadto: „ J a k to powiedzieć, ja tam wszystkiego nie zauważam... Ja tam bardzo lubię spokój... I wolę patrzeć na to co zagospodarowane, na pola, a nie na to co sobio samo rośnie. Uważam wiosnę. Wiosna ładnie wygląda, do życia przychodzi. A jesień to mglisto, szaro i niezdrowo. Maj naj­ piękniejszy; wtedy kwitną kasztany... Też jest przyjemnie, jak śnieg pada biało na Sylwestra, jak pada to ładnie, tylko trzeba mieć węgla dużo. A i mróz na szybach ładnie się prezentuje. Ale to chwilowo... O wschodzie to słoneczko ładnie wygląda. A wieczorom to już takie smutne za górą zachodzi." Powiedzieć toż trzeba, że wszystko co przemija, nie radością, locz wielkim i głębokim smutkiem napawa Paciuka. Odwołuje się też do uznanych stwierdzeń „wszystko przeminęło" lub „prze­ minęło z wiatrem". „WSZYSTKO BARDZO SZYBKO PRZE­ M I J A " . Nie brzmi to toż z łagodzącym uzupelnioniem — „na szczęście" czy „chwała Bogu", lecz jako tragiczne „niestety". Ale też ujawnia się w t y m postawa aktywna, twórcza. Albowiem Paciuk świadom jest, że podlega deterministycznym uwarunko­ waniom losu. I dlatego toż tak skwapliwie korzysta z doświad­ czenia ludzi, zbiorowości, które doznawały największej goryczy losu, jego nieubłaganej przewrotności. Postawę i poglądy Paciuka łączyć można z trwałym dziedzictwem bezwzględnej chłopskiej etyki. Podbudował i wyostrzył ją Paciuk, znajdując ku temu obfity „materiał motywacyjny" we własnych doświadczeniach niezbyt długiego żywota. Środowisko, obok którogo istnieje, ut­ wierdza go w najsurowiej i bezwzględnie formułowanych opiniach. Nie tylko utwierdza, lecz ró%vnież zmusza do swoistej aktywności społecznej. Bo istotą tego światopoglądu, w jaki uwikłany jest Paciuk i jego otoczenie, nie jest wprawdzie miłość bliźniego, lecz baczno nim zatroskanie, na ile i w jakiej mierze można mu ufać, obawiać się, mieć pewność, że nie zostanie się obmówionym i przeklętj m, a w najlepszym przypadku wydrwionym. Stąd także znaczenie przypisywane przez Paciuka działaniu pracy, która u s z l a c h e t n i a . I znowu nie kryje się w t y m rozumienie uszlachetniającej roli pracy w kategoriach bezinteresownych (kształtowania ducha i charakteru człowieka), ile całkiem prag­ matycznych, instrumentalnych. Dzięki pracy jednostka wyzwala się z otępienia, lenistwa, bezczynności rodzącej się pod wpływem bezwzględnych osądów otoczenia. Tylko rezultaty niezwykle ciężkiej pracy połączonej z przemyślnością iście diabelską mogą, i tylko na krótko, przociwstawić się skutecznio złu tkwiącemu wśród ludzi. Stąd idea odbudowy opuszczonych pałaców, miesz­ kania w nioh bez wyrzeczeń. r Uzyskany niegdyś przydział do pracy w teatralnym zespole dekoratorów okazał się w życiu Paciuka faktem przesądzającym i bodaj najważniejszym. Spowodował ukształtowanie się w Paciu- ku świadomości artystycznej. Paciuk odkrył w sobie powołanie artystyczne. Obserwacja umiejętności i wrażliwości otoczenia utwierdziła go w przekonaniu o swych zdolnościach i powołaniu. Jakiego formatu musiały być gusta i aspiracje otoczenia, w którym pracował Paciuk, można domyślić się, słuchając wspomnień 0 sukcesach dekoratorskich w teatrach, i obsorwując kontynuację tych sukcesów w drobnych tylko przebłyskach czerwonogo pluszu, dywanów, francuskich firanek itp. którymi zostanie wystrojone wnętrze zamku w Strudze. Te akcesoria „mieszczańskości" i te same umiłowania (rzewnych tańców, tanga, spacerów, przyjaźni z pieskiem i kotkiem) złagodziły i niewątpliwie uszlachetniły plebejską naturę poglądów i postaw reprezontowanych przez Paciuka i jego najbliższe otoczenie. Otoczeniu, z którym trzeba mu liczyć się i z konieczności obcować — nie jest obcy tego rodza­ j u melanż wartości. Przeciwnie, jest on uznawany jako czaro­ dziejskie spełnienie odwiecznych marzeń. Marzenia te potrafi! Paciuk ukazać temu otoczeniu jako gotową realizację w porcji niełatwej do strawienia, odrzucenia czy poddania szyderstwu 1 wzgardzie. Potrafił tej realizacji nadać również estetyczne wy­ miary zarówno malując „dywan na suficie", jako też wieszając obraz tylko jeden, lecz w ramach — jakich mało kto widział; dostatecznie strojny, dostatecznie frywolny, a zarazom dostojny, ucieszny, bo w żywych kolorach, jak też pobudzający do poważnej zadumy pizez swe czarne tło i biel zgodliwej pary łabędzi. Waldemar Paciuk stał się jednakże twórcą dzielą, które oce­ niane będzie nie tylko przez środowisko Strugi. Jedyny konser­ wator i mieszkaniec zamku — pałacu włączony został w niezwy­ kle odpowiedzialne posłannictwo ochrony najcenniejszych dóbr kultury narodowej. Już sam fakt, że Paciuk jest rencistą, osobą samotną, na­ kazuje spojrzeć na jego dokonania zarówno z podziwom, jak też i uznaniem. Może oczywiście ktoś wtrącić, że w ochronie owych najcenniejszych dóbr kultury liczy się tylko i wyłącznie kompe­ tencja, zgodny z „substancją zabytku" program przeciwstawienia się jego zniszczeniu. Niestety, w sytuacji ogromnego zaniodbania, w jakiej znajdujo się wiele jeszcze zabytków na Dolnym Śląsku, nie bez znaczenia stają się paradoksy. Paradoksalnio wprost niepowołany do konserwacji zabytków konserwator wyręcza upo­ ważnioną do konserwacji zabytków służbę konserwatorską. Ale służbie tej nałoży się pochwała, że przyzwoliła Paciukowi na podjęcie się prac konserwatorskich. Bo gdyby nie to przyzwolenie, no i wielki wysiłek samego Waldemara Paciuka, zamek — pałac w Strudze uległby w najbliższym czasie całkowitemu zniszczeniu. Paciuk uratował go w sposób taki, w jaki umiał. Najważniejsze, że uratował. Nie bez znaczenia jest również to, że w „Belwederze" zrodziła się realizacja dekoratorskiej sztuki naiwnej w wymiarach pałacowych, jodyny tego rodzaju dokument aspiracji i dążeń reprezentantów tego nurtu we współczesnej kulturze artystycznej Polski. Na zakończenie rozmów z Paciukiem o teraźniejszości, pojawia się optymistyczny akcent przyszłościowy. Pytam: co potem? „A potem — jak skończę — to koniec, swego dokonam. Komuś się to dostanie... Co t u będzie? Nie wiem. Może muzeum jako pomnik ? Może to będzie pomnik kultury. Ale jakiej to będzie pomnik kultury też nie wiem. Chociaż, mam t u pisemko, to zaraz panu odpowiem. (Wyjmuje paczkę z toaletki z trzema lustrami — J.O.). To byl taki list jednego pana co pisze książki. To był list z Siedlec Musiał o mnie gdzieś wyczytać... Ja muszę to pisemko znaleźć. Masa listów przychodziła..." Po blisko godzinie podał m i list. Fragment tego listu zamieści­ łem na początku niniejszej relacji. Fot.: Autor � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad479617a0b83f6e0fac2b20a7ae1f99.pdf 5c56f0fbb7d0b9a64745d92f3887020a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3186 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2984 Title A name given to the resource Tunbaszi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.273-274 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki TUNBASZI Czyli o przeobrażeniach wyobraźni symbolicznej w paradygmatycznq. I przynależności metodologicznej niezależnej Miło m i b y ł o przeczytać w j u b i l e u s z o w y m numerze P S L sympatyczno wspomnienie moich egzaminacyjnych, stawianych słoń — zapytywał pytań Ludwika Stommy o osobliwości przed k i l k u n a s t u j a k m a się o d ż y w i a ć nie p e n e t r u j ą c t r ą b ą p o ś r ó d owocodajnych k o n a r ó w ? O t ó ż po p r o s t u , bezczynnie s t o j ą c i t y l k o czekając, aż m u m a ł p a wrzuci do samego o t w o r u g ę b o w e g o p o m a r a ń c z ę , czy k i ś ć d a k t y l i . laty: „Dlaczego (przynależność ma trąbę? metodologiczna nieokreślona) Jacek Z a t e m Tunbaszi, czyli Sama P r z e b i e g ł o ś ć l u b w dosadniej- Olędzki i zarówno feno­ szym p r z e k ł a d z i e W i e l k a O b ł u d a , czyli Sama H i p o k r y z j a , to menolog, j a k i s t r u k t u r a l i s t a ( o j , t a k i c h się m i a ł o k i e d y ś wspa­ b ę d ą c s ł o n i e m ( i s t o t ą z t r ą b ą ) , u ż y c z e n i e g r z b i e t u m a ł p i e . A dalej, n i a ł y c h s t u d e n t ó w , sic! — J O ) o k a z y w a l i się bezradni j a k na przedstawieniu, m a ł p a grzbietu z a j ą c o w i , a o n p t a k o w i . wobec tak perfidnie s f o r m u ł o w a n e g o p r o b l e m u . — Dlaczego słoń m a Ptak t r ą b ę ? — ż e b y się F r e u d dziwił. S k ą d i n ą d f a k t e m jest jednak, M ó g ł b y sobie swobodnie l a t a ć , owoce d z i o b a ć , a t u nie. O n m a w tej przyjaznej czwórce jest najciężej doświadczony. że słoń t r ą b ę rzeczywiście posiada. M a r ó w n i e ż d w a k ł y z kości w i e ń c z y ć f i g u r ę zgodnego i harmonijnego w s p ó ł ż y c i a . O n z r y w a słoniowej — konstatuje S t o m m a — o d s t a j ą c e uszy, jest bardzo owoce i podaje je z a j ą c o w i ( k r ó l i k o w i ) . T e n z a ś z w y k ł — j a k d u ż y i dlatego rzuca się w oczy. A j a k j u ż w oczy kole, to spokoju w i a d o m o — z r e g u ł y w y p e ł n i a ć role mediacyjne. Co m a ł p a m a nie zazna (bardzo dobrze — J O ) . P r z y j d ą fenomenolog ze s t r u k ­ robić t u r a l i s t a , p o t e m jeszcze t a k i O l ę d z k i ( p r z y n a l e ż n o ś ć metodolo­ k a p i t a l n e stwierdzenie Claude Levi-Straussa, że z w i e r z ę t a giczna n i e o k r e ś l o n a ) i z a c z n ą j u ż wiemy, wyręczać bezpośrednio trąbę. Pamiętając „nie są wybierane dlatego, ż e « n a d a j ą się do jedzenia », lecz dlatego, 1 deliberować" . Co b y m d a ł g d y b y m , oj g d y b y m przed l a t y t y c h p a r ę z d a ń że « n a d a j ą się do m y ś l e n i a » , w y b r a ł e m na egzamin t r ą b ę nie o t r z y m a ł napisanych zamiast w y m u s z a n i a j a k i c h ś odpowiedzi. dlatego, że nadaje się do w y k o r z y s t a n i a zgodnie z j e j przezna­ J a k w i a d o m o , u n i k a m egzaminowania i zazwyczaj p r o s z ę m o i c h czeniem, l u b do jedzenia, lecz dlatego, że nadaje s i ę do m y ś l e n i a s ł u c h a c z y , a b y zechcieli t ę m o j ą r e p u l s j ę u s z a n o w a ć i c o ś n a p i ­ i to bez w ł ą c z a n i a w t e n proces o s i ą g n i ę ć w i e d e ń s k i e j sanego nawet bardzo k r ó c i u t k i e g o , lecz w ł a s n e g o , p r z y g o t o w a ć psychoanalitycznej. na o k o l i c z n o ś ć zaliczenia zajęć. O t ó ż t a k i jestem belfer-metodyk, wania s t r u k t u r a l i s t y c z n e g o . z a ś dalej, na s a m y m k o ń c u , b ę d z i e o wyznawanej przeze m n i e 3 W z u p e ł n o ś c i wystarcza metoda szkoły postępo­ T a k o ż w i ę c , dlaczego słoń m a t r ą b ę ? P r a w i d ł o w a o d p o w i e d ź metodologii. Przed t y m koniecznych jest t r o c h ę w i a d o m o ś c i na w temat. dlatego i t y l k o dlatego (to j u ż chyba przesada), a b y m ó g ł s y m ­ D r o g i L u d w i k u , p y t a n i e dlaczego słoń m a t r ą b ę , d l a l u d z i kontekście znajomości Tunbaszi brzmieć powinna: ma b o l i z o w a ć o b ł u d ę , h i p o k r y z j ę i p r z e b i e g ł o ś ć . O c z y w i ś c i e za k a ż d y m korzystają­ razem w t e n s p o s ó b o d p o w i a d a j ą c , n a l e ż y p a m i ę t a ć o odmiennej cych z n o r m e t y c z n y c h l u d n o ś c i pasterskiej, nie n a l e ż y do oso­ k w a l i f i k a c j i moralnej (szczególnie u l u d ó w stepowych) w s z y s t k i c h b l i w y c h . A l e p r z y z n a j ę , że w p y t a n i u t y m zawiera się „ p e r f i d n i e trzech p o j ę ć e t y c z n y c h . wychowanych w kulturze buddyjskiej a w dodatku s f o r m u ł o w a n y p r o b l e m " . O t ó ż , z a c z ą ć n a l e ż y od tego, że „ n a s z e " p y t a n i e ł ą c z y się ściśle z p r a s t a r y m i p r z y p o w i e ś c i a m i , pocho­ Od siebie natomiast powinienem d o d a ć , j u ż nie o d w o ł u j ą c się L u d w i k u do genialnego Straussa, że m n i s i b u d d y j s c y (tudzież d z ą c y m i z I n d i i i I r a n u , o „ d r z e w i e ż y c i a " i „ c z t e r e c h zaprzy­ lamowic B u d d y z m k r z e w i ą c y ) , podobnie j a k nasi ś r e d n i o w i e c z n i jaźnionych scholastycy, z a b a w i a j ą i zwierzętach" ptaku. Przypowieść tematem często wyobrażeń występujących — słoniu, o czterech małpie, zającu (króliku) zaprzyjaźnionych s t a ł a się graficznych, malarskich i rzeźbiarskich, pytali". Właśnie w świątyni, specjalnie wyznaczonego dnia w przorwie m i ę d z y m o d l i t w a m i , c z ę s t o zaraz po s p o ż y t y m posił­ i Nepalczyków (il. k u nieopodal o ł t a r z a . W s t a j ą ze swych miejsc, p r z e c h o d z ą n a 1—2). Zamieszczone t u ilustracje u k a z u j ą c z w ó r k ę z w i e r z ą t pod ś r o d e k b u d o w l i i w g ł ó w n y m p r z e j ś c i u , na oczach g a p i ó w , w zbitej Mongołów, symboli ołtarzowych „ce­ w mieszkaniach w repertuarze się do dziś w swych ś w i ą t y n i a c h r e m o n i ą zagadek", c z y m ś co n a z y w a m y stawianiem sobie „ g ł u p i c h Tybetańczyków k o n a r a m i wysokiego drzewa owocowego. N a n a j w y ż s z y c h g a ł ę ­ gromadce o d p o w i a d a j ą na p y t a n i a w y k r z y k i w a n e na w y p r z ó d k i . ziach g ę s t o wiszą p o m a r a ń c z e (sic!). Słoń s t o j ą c y pod drzewem Dlaczego słoń m a t r ą b ę , t o jedno z takicłi p y t a ń etyczno-filo- nie w y c i ą g a t r ą b y do t y c h o w o c ó w . Jego t r ą b a ł a g o d n i e zwisa lub jest p o d w i n i ę t a ! 2 O t ó ż L u d w i k u , t a k j a k słoń dla I b o m o ż e b y ć symbolem g w a ł t o w n o ś c i i b r z y d o t y — o c z y m piszesz — a gracji i p i ę k n a kobiecego w I n d i a c h (chodzi m i ę d z y innymi zoficznych. Mają Można n a to p y t a n i e o d p o w i e d z i e ć tak również: po t o , a b y z niej nie k o r z y s t a ć , ż y j ą c w harmonijnej zgodzie z innymi zwierzętami. W najnowszych, d o b r y c h czasach w M o n g o l i i , gdzie t a k j a k o p o d o b i e ń s t w o balansowania b i o d r a m i u t y c h r ó ż n y c h , s k ą d i n ą d , u nas a r t y s t ó w l u d o w y c h otoczono o p i e k ą p a ń s t w o w ą , Tunbaszi istot), t a k w o p i s y w a n y m t u przedstawieniu słoń symbolizuje m o g ł o się s t a ć dobrem „ s z e r o k i e g o o g ó ł u " . W akcie t y m za­ obłudę, hipokryzję g u b i ł o pewne istotne szczegóły, a inno dopracowano! N i e m a j u ż l u b t y l k o p r z e b i e g ł o ś ć , k t ó r e t o cechy na D a l e k i m Wschodzie m a j ą zasadniczo i n n ą n i ż u nas k o n o t a c j ę drzewa owocowego. Słoń nie musi więc b y ć k a r m i o n y ! D ź w i g a etyczną. przedstawienie, na k a r k u t r ó j k ę nic nie m a j ą c za t o . S k ó r a n a jego cielsku, ina­ m o ż n a p r z e ł o ż y ć na n a s z ą S a m ą P r z e b i e g ł o ś ć . Dlaczego ? Jeszcze czej n i ż n i e g d y ś , jest strasznie pomarszczona. A l e m a ł p a p r z y ­ T u n b a s z i , bo t a k nazywane jest to się nie d o m y ś l a s z ? O t ó ż cłiodzi o t ę w ł a ś n i e t r ą b ę , j e d n a k ż e zwi­ j a ź n i e macha ł a p ą . P t a k i z a j ą c (królik) dumnie w z n o s z ą g ł o w y . s a j ą c ą , c h o c i a ż b y p o d w i n i ę t ą , lecz nie p r ę ż ą c ą się k u g ó r z e , k u Słoń nadal m a t r ą b ę o p u s z c z o n ą . T o w s p ó ł c z e s n e przedstawienie zauważyłeś, Tunbaszi k o n k u r u j e oficjalnie z europejskim g o ł ą b k i e m p o k o j u . że słoń m u s i s p o ż y w a ć więcej n i ż drobniejsze z w i e r z ę t a . A więc owocom n a w y s o k i m drzewie. S ł u s z n i e wszelako W albumach c z ę s t o figuruje poprawione Tunbaszi z podpisem 273 �w trzech pokoju, językach światowych: współistnienia Przyjaźń we w s p ó ł p r a c y dobranych przyjaciół, rozumiejących czworga. Symbol jednego z d r u g i m , jako 1 się c a ł k o w i c i e ' . Na koniec t a k a r o k a p i t u l a c j a . W s p i e r a j ą c .się m y ś l ą R o l a n d a nacji symbolicznej, n a t o m i a s t Tunbaszi socjalistyczne, symbolem <lygmatycznej. na, 4 dostojniojszym, za przejaw imagichociaż wyobraźni para- I jeśli forma pierwszego jest z w i ę z ł a i sugestyw­ to forma drugiego n i e p r z e k o n y w u j ą e a , wręcz Co się t y c z y L u d w i k u moralnie. przynależności metodologicznej, to p o w o l i , niestety bardzo p o w o l i , staje się ona określona. Próbując z broszurki figurę jaśniać, państwowo kontemplować dewocyjnej z kości wręcz pomarańczowe Tunbaszi (współ­ (z słoniowej, zbyt usprawiedliwiać. w y i asta r w dawną, drzewem górę próby niepokojącego skromną owoc* w / m ) , rycinę czy solidną wiele trzeba, d o p o w i a d a ć , Oto na rycinie niczym wy­ ( i l . 1) drzewo grusza, zaś obok na co do niej n a l e ż y ( p o d a w a ć słoniowi owoc) się drapie. I t d . Z a ś we oczywiście! mej i niereligijne, wierzbie nie gruszki lecz też p o m a r a ń c z e . M a ł p a zamiast r o b i ć wątpliwa. I j a k t u jest d o p r a w d y z t ą t r e ś c i ą , k t ó r ą n a z y w a m y o b ł u d n ą ? F a k t y d ł u g i e g o t r w a n i a ? No (dawno) czesne), nie w y k s z t a ł c i ł y — j a k s ą d z ę — dzieł n a j w y ż s z e j a r t y s t y c z n e j . Coś w t y c h o b y d w u Tunbaszi jest Barthesa n a l e ż y starodawne Tunbaszi u z n a ć za przejaw jest Tunbaszi Od współczesnym Tunbaszi d r a ż n i ą c e są stereotypowe środki w y r a z u , j a k g ł ę b o k i e b r u z d y na s k ó r z e s ł o n i a , przesadny u ś m i e c h m a ł p y , jej a n t r o ] l o m o r f iezny p r z y k l ę k , nie m ó w i ą c j u ż o geście j a k i e g o ś j u ż czasu — w s t y d się p r z y z n a ć —- jestem p o g o d n y m ł a p y , p r z y p o m i n a j ą c y m znane pozdrowienia p r z e s y ł a n e z t r y b u n . p e r y p a t e t y k i e m . Dokucza m i jednak L u d w i k u stale, rejestr N a szczęście w k u l t u r z e artystycznej M o n g o l i i p r z e c h o w a ł y gromadzonych (1953 dotychczas opinii: niedojrzały ideologicznie г.), po grobowiec; duperehrych z a i n t e r e s o w a ń nieświadomy fenomenolog (1973—77). P r z y j m i j na­ — (1963), proszę czy — P.S. Z a p o m n i a ł e m , że korespondujemy k o r z y s t a j ą c z wielkiej redakcji pisma poświęconego sztuce. szczere i prawdziwe, rozstrzygnięć etyczno-filozoficznych chowujących się d o s y ć takimi serdeczny u ś c i s k d ł o n i . życzliwości bezpretensjonalne, j a k i m i one 1967, nr 4, s. nie pretendujące wyobrażenia naturalnie pod 5 są rzeczywiście . zwierząt, drzewami (Pol. Szt. się do za­ owocowymi, Lud. R. XXI 212). Religijne P R Z Y P I S Y 1 L . S t o m m a , Jackowi, 1987, n r 1—4, s. 5 „Polska Sztuka L u d o w a " , R. X L I , 3 Levi-Strauss, Totemizm, t ł u m . A . Stcinsberg, P W N W a r ­ szawa 1968, s. 120 R . Barthes, Mit i znak. Eseje, W y b ó r , słowo w s t ę p n e i e z ę ' ć p r z e k ł a d u J . B ł o ń s k i , p r z e k ł . W . B ł o ń s k a , J . Lalewicz, A , Ta­ t a r k i e w i c z , P I W W a r s z a w a 1979, s, 266—267 4 2 Por. T . Danzan-Osor i I s h i t a b k h a i , The -Bator, 1966, p . 2 white lotus, Ulan- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25f4880ce54c7cb8904487e65e83d3f0.pdf 8a982e0a897c3ede7022a9d8a8507ae0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3279 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3073 Title A name given to the resource Znaki istnienia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.3-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Jacek Olędzki ZNAKI ISTNIENIA W życiu osób i zbiorowości ludzkich — ale pewnie t e ż wale, garncarze, z ł o t n i c y i srebrnicy, ludwisarze, tkacze). Dobrze bytowanie t e ż znane s ą znakowania w y k o r z y s t y w a n e przez r y b a k ó w k a ­ powszednie oraz m n i e j l u b bardziej wyraziste m o m e n t y istnie­ szubskich oraz g ó r a l i . N i e wyczerpuje się na t y m l i s t a t y c h zwierzęcych i roślinnych — wyróżniałbym stałe 4 strukturze emocji d a w n y c h o z n a k o w a ń , p o n a d t o ł ą c z y się zapewne z n a j n o w s z y m i s z c z e g ó l n y m stanem ducha. M o ż n a go c h a r a k t e r y z o w a ć takimi tego c h a r a k t e r u procederami, r o z w i j a j ą c y m i się w r o z m a i t y c h 1 nia . I s t n i e n i e jest w naszej w e w n ę t r z n e j o k r e ś l e n i a m i , j a k poczucie siły, p e w n o ś ć swego j a , świadomość bliskim związków poczucia wzmożona z i n n y m i . I s t n i e n i e m o ż e b y ć stanem świętości i wówczas szczególnie s t a j ą s i ę dla tej c h a r a k t e r y s t y k i p o j ę c i a przydatne emocjonalno-etyczno: grupach s p o ł e c z n y c h i o d m i e n n y c h c a ł k i e m s y t u a c j a c h . 5 Cechą w s p ó l n ą t y c h z n a k ó w jest t o , że d o t y c z ą w ł a s n o ś c i k o n k r e t n e j osoby i że o d w o ł u j ą się do p r z e d p i ś m i e n n y c h s p o s o b ó w k o m u n i ­ k o w a n i a s i ę . Ciosna, merki, gmerki, piętna, punce, barwy, t o zgoda, pojednanie, p r z y j a ź ń , m i ł o ś ć , odwaga i r a d o ś ć oraz — n a z w y o z n a k o w a ń , z j a k i c h k o r z y s t a ł y o k r e ś l o n e profesje. W o b r ę ­ o ś m i e l ę się u ż y ć tego s ł o w a — b ł o g o s t a n . I s t n i e n i e w kategoriach bie oznakowań występowały r e l i g i j n y c h b y w a c z ę s t o ś w i a d o m o ś c i ą ł a s k i . W k u l t u r a c h euro­ nazwy k o n k r e t n e , o d n o s z ą c e s i ę do „ r z e c z o w y c h wizerunków", pejskich, s z c z e g ó l n i e , j a k polska, k a t o l i c y z m u poreformacyjnego, podobnie j a k w heraldyce szlacheckiej. w a ż n y m czynnikiem różnicującym uproszczony, g e o m e t r y c z n y ) , pozornie asemantyezny osoby w doznaniach istnie­ poszczególnych rodzajów tych 6 Ideograficzny (często charakter n i a jest i c h w r a ż l i w o ś ć m i r a k u l a r n a , nieraz n i e z b y t p o g ł ę b i o n a t y c h o z n a k o w a ń , nie m i a ł ścisłej k o n o t a c j i stanowej, t a k j a k i nie zawsze k o n t o m p l a t y w n a , u l e g a j ą c a z b i o r o w y m fascynacjom podobne do n i c h h e r b y i g o d ł a . I w ł a ś n i e dlatego, że semantyka i oznakowań 2 nastrojom . Z n a k a m i istnienia w kulturze Polski m o g ą b y ć wydarzenia związane z wszelkiego rodzaju inicjacjami, losem nieheraldycznych miała węższy i nie t a k ścisły zakres w y r ó ż n i a n i a s p o ł e c z n e g o , b l i ż s z e one s ą c z ę ś c i e j , a n i ż e l i rodziny; herby, p r a g n i e n i u s a m o o k r e ś l e n i a j e d n o s t k i i j a k m i się wydaje — religijne p r a g n i e n i u ego. Z n a k i profesji, g r u p z a w o d o w y c h , nie m i a ł y , j a k fakty społeczne i związane z p r a c ą twórczą; przeżycia i a r t y s t y c z n e . W ł a ś n i e to ostatnie n a j d o b i t n i e j u k a z u j ą r ó ż n i c e h e r b y , t a k szalenie dostojnej, u t r w a l o n e j w d ł u g i m czasie d r o g i m i ę d z y t y m co jest w ż y c i u — z w y k ł y m , powszednim b y t o w a - rozwojowej. n i o m , a t y m co jest •— n i e z w y k l e , p i ę k n e . b y ł y ż y w s z y m i , u l o t n i e j s z y m i . A l e t e ż nie zawsze p r z e r a d z a ł y B y ć m o ż e nie p o d l e g a ł y m a r t w i e j ą c e j symbolice, aktach się w t w a r d e z n a k i t o ż s a m o ś c i r o d u , osoby. S i ę g a j ą c do s t r u k t u - t w ó r c z y c h s p o w i t y c h t r a g i z m e m a r t y s t y ; p o w s t a w a ć w cierpie­ ralistyeznej, n a d u ż y w a n e j t e r m i n o l o g i i , m o ż n a p o d a ć p r z y k ł a d y , n i u czy w rozpaczy, ale n a w e t w ó w c z a s , a nieraz t y l k o w ó w c z a s , j a k ciosno s i g n i f i ś s o s n ę z b a r c i ą — b ó r — w ł a s n o ś ć , z a ś s i g n i f i a n t W i a d o m o t e ż , że d z i e ł o s z t u k i r o d z i ć się m o ż e w w y w o ł u j e skromne, c h o c i a ż n i e p o r ó w n y w a l n e w swej sile m o m e n t y p r z y n a l e ż n o ś ć do w y b r a n e j reprezentacji c h ł o p s t w a p a ń s z c z y ź n i a ­ istnienia. Jest t e ż sztuka w m o i m odczuciu n a j d o n i o ś l e j s z y m zna­ nego, k o r z y s t a j ą c e g o z w o l n i z n i chronionego n i e z w y k l e s u r o w ą k i e m — n i e s k o ń c z o n y m zbiorem z n a k ó w — n i e z w y k ł o ś c i czło­ jurysdykcją wieka; społeczeństw w y m a r ł y c h i żywych. Rzeczywistość, j a k ą o k r e ś l a ł y k o n k r e t n e stado, n a t o m i a s t t e n sam znak, w y r ó ż n i a ­ p r a g n ę t u t a j z a r y s o w a ć , d o s t a r c z y ł a i m n i e samemu regale bartnego. Specjalnie znaczone uszy owcy zupełnie j ą c y stado, z n a c z y ł p o z y c j ę b a c y , jego d u m ę , g o d n o ś ć z a l e ż n i e nieoczekiwanie d o z n a ń s z c z e g ó l n y c h . M ó w i ć b ę d ę o rzeczywis­ od tego i l e uszu m o g ł o b y ć w y c i ę t y c h , ile w stadzie sztuk prze­ t o ś c i w y j a ł o w i o n e j a r t y s t y c z n i e , w n i c z y m nie r o k u j ą c e j o d k r y w - ż y ł o w y p a s , j a k i baca m i a ł charakter, ile o s ó b do w y ż y w i e n i a i t p . czogo p r z e ż y c i a w k o n t a k c i e z d z i e ł e m s z t u k i . Pod koniec lat siedemdziesiątych T a k w i ę c , ciosno m o g ł o p r z e r o d z i ć się ze z n a k u t y l k o w ł a s ­ z p r z y c z y n od siebie nościowego w znak t o ż s a m o ś c i , poczucia swych przywilejów z u p e ł n i e n i e z a l e ż n y c h zmuszony z o s t a ł e m w ł ą c z y ć się do b a d a ń i p r a w . I j e ś l i n a s t ą p i ł o naruszenie t y c h p r a w , w ł a ś n i e ciosno nadwiślańskich, służyło w sądzie w celach gorliwie wówczas w kraju organizowanych. za 7 świadectwo bartnym. W i ś l e d z i ę k i zbudowanej n a k ł a d e m o g r o m n y c h k o s z t ó w pospolicie p r a k t y c z n y c h , m o g ł o u z y s k i w a ć sens poczucia obo­ we Włocławku. Wielka inwestycja spowodowała nieraz z u p e ł n i e nieoczekiwane z m i a n y ś r o d o w i s k o w e . niezwykłe, Zniknęły oznakowywanie prowadzonego Z n a l a z ł e m się w rejonie Jeziora W ł o c ł a w s k i e g o , p o w s t a ł e g o na zapory Podobnie, dochodzenia uszu owiec w i ą z k ó w , c h o c i a ż b y o d p o w i e d z i a l n o ś c i za w ł a s n ą r o d z i n ę . Za­ pewne t o samo m o ż n a p o w i e d z i e ć o znakach cechowych, cho­ c a ł e wsie, u l e g ł y z a g r o ż e n i u osiedla, nawet z dala p o ł o ż o n e od c i a ż b y o puncach z ł o t n i k ó w , gmerkach m u r a r z y a t a k ż e b r z e g ó w jeziora. W y w ł a s z c z e n i gospodarze ze strefy b e z p o ś r e d ­ r y b a k ó w pomorskich. niego z a g r o ż e n i a p r z e n i e ś l i się na w y s o k o p o ł o ż o n e , bezpieczne Jak merkach 8 już wspomniałem, kolekcja zgromadzona w murzy - miejsca. Opuszczone zagrody przeznaczono do t o t a l n e j r o z b i ó r k i . nowskim W niosce M u r z y n o w o , k o r z y s t a j ą c z opieki U n i w e r s y t e t u W a r ­ n o ś c i o w o - t o ż s a m o ś c i o w y m i r ó w n i e ż przez l u d n o ś ć c h ł o p s k ą tego szawskiego, u d a ł o się ocalić 3 gospodarstwa, a w d w ó c h zgroma­ w a ż n e g o n i e g d y ś r e g i o n u k r a j u . O t y m , nie p o d l e g a j ą c y m obecnie d z i ć k i l k a s e t cennych o b i o k t ó w c h ł o p s k i e g o inwentarza ruclio- j a k i e j k o l w i e k d y s k u s j i stwierdzeniu, nie w s p o m i n a j ą opracowania mogo. Muzea w M u r z y n o w i e p o ł ą c z o n e z o s t a ł y ze s t a c j ą d ł u g o ­ k u l t u r y m i e s z k a ń c ó w z i e m i d o b r z y ń s k i e j . N i e trzeba p o d k r e ś l a ć trwałych badali t e r e u o w y c h , i n d y w i d u a l n y c h i Muzeum, ujawniła posługiwanie się z n a k a m i włas- 3 zespołowych . znaczenia tego f a k t u , s z c z e g ó l n i e p r z y p o d e j m o w a n y c h p r ó b a c h Zgromadzona k o l e k c j a o k a z a ł a się s z c z e g ó l n i e w a r t o ś c i o w ą tworzenia syntez, poszukiwania o d p o w i e d z i na w a ż n e p y t a n i a , pod j e d n y m w z g l ę d e m , n i e z n a n y m m i w c z e ś n i e j i o ile dobrze czy j a k a ś z b i o r o w o ś ć „ m i a ł a l u b m a poczucie w ł a s n e j się o r i e n t u j ę nie a n a l i z o w a n y m w l i t c r a t u r z o p r z e d m i o t u . Chodzi ności". Pytania odręb­ te stawiane s ą — j a k m i się w y d a j e — w c i ą ż o z n a k i w ł a s n o ś c i o w e . W i a d o m o jest, żo z t a k i c h z n a k ó w korzysta­ zbyt l i m u r a t o r o w i e ś r e d n i o w i e c z n y c h b u d o w l i , b a r t n i c y w czasach zasadach p r z e s t a r z a ł y c h m e t o d u p r z e d m i a t a w i a n i a przez badaczy o g ó l n i e , a poszukiwana o d p o w i e d ź dochodzona jest na od p r z y n a j m n i e j X V I po X I X w i e k , r z e m i e ś l n i c y cechowi (ko­ swoich r o z m ó w c ó w (tak z w a n y c h i n f o r m a t o r ó w ) , w czasie po- 3 �spiesznego, zbanalizowanego o g l ą d u r z e c z y w i s t o ś c i (tak zwanego sadownictwo, w y w i a d u ) , c z ę s t o , m i m o p r e t e n s j i do n a u k o w o ś c i , nic k o n k u r u ­ wieś m i a ł a o p i n i ę zdecydowanie wodniackiej, j ą c e g o z opisem l i t e r a c k i m związanej przejdę do meritum czy publicysta c z n y i n . D l a t e g o n i m naszych zainteresowali znakowaniem, częściowo z Wisłą. hodowla. Przede wszystkim jednak rybackiej, ściśle Przypuszczam, że w ł a ś n i e to m o g ł o mieć w a ż n y w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e się o s o b o w o ś c i jej m i e s z k a ń c ó w . p r a g n ą ł b y m p r z y b l i ż y ć nieco s p o ł e c z n o ś ć jednej zaledwie w s i , D z i ę k i rzece, zawodem w o d n i a c k i m , m o g l i c h ł o p i p a ń s z c z y ź n i a n i w k o n t e k ś c i e jej z w i ą z k ó w z s ą s i a d a m i , z b i o r o w o ś c i ą p a r a f i a l n ą k o r z y s t a ć t u z p e w n y c h n i e k o n t r o l o w a n y c h przez f o l w a r k s w o b ó d . oraz reprezentantami ustalonych graficznych j a k i m i s ą K u j a w y , historyczno-etno- W okresie od p o l o w y X V I I I w. po u w ł a s z c z o n i e , w czasach dla a przede w s z y s t k i m pobliskie obszarów k t ó r y c h d y s p o n u j e m y n a j o b f i t s z ą b a z ą ź r ó d ł o w ą , wioska w c i ą ż Mazowsze. zmienia swoich m i e s z k a ń c ó w , z a r ó w n o c h ł o p ó w , r z e m i e ś l n i k ó w , M u r z y n o w o jest p r a s t a r ą o s a d ą , zapewne w c z e s n o ś r e d n i o ­ wieczną, w y m i e n i a n ą już w dokumentach z X I I I wieku. W 1329 r o k u w i e ś t ę wraz z t r z e m a i n n y m i , L u b i n e m , W o l ą i D ą b r ó w k ą darowuje książę Władysław, za wierną służbę u swego j a k r ó w n i e ż w ł a ś c i c i e l i , p o s s e s o r ó w , na koniec z a r z ą d c ó w , rezy­ d u j ą c y c h w wiosce, k t ó r a w ł ą c z o n a z o s t a ł a do d ó b r s ą s i e d n i e g o , gospodarsko-rolniczego S i e c i e n i a . ojca W g ó r n e j części w s i , wc 11 dworze, zamieszkiwali osobniey k s i ę c i a Z i e m o w i t a , P a w ł o w i kasztelanowi ł ę c z y c k i e m u z t r z e m a nieraz o z n a n y c h , t o z n ó w o s z u m n y c h i wspaniale b r z m i ą c y c h braćmi. nazwiskach. K a ż d y p o s i a d a ł p r z y n a j m n i e j d w a i m i o n a , stosowany Najprawdopodobniej Murzynowo przypadło Piotrowi z w a n e m u Ogonem w t e d y (już zapewne k o r z y s t a j ą c e m u z g o d ł a herbowego przyszłych Ogończyków) 1 0 Murzynowo występuje wówczas w identycznej, jak dzisiaj, pisowni. W i e ś ta przechodziła r dziwno losy, do k o ń c a nie w y j a ś n i o n e . W t a m t y c h odległych t y t u ł i z r e g u ł y r o d o w ó d szlachecki. W części dolnej, zwanej o g r o d a m i , p r z y drodze w z d ł u ż r z e k i , ż y l i w czworakach, poza t r z e m a p r z y p a d k a m i (Fabiszewski, K a l w a s i Czach) ludzie bez nazwisk, m a j ą c y j e d n a k i m i o n a (po j e d n y m ) i zapewne p r z y ­ czasach z n a j d u j ą c się na s a m y m , p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m k r a ń c u domki z i e m i d o b r z y ń s k i e j , g r a n i c z ą c przez S k r w ę z Mazowszem, a przez przezwiska. N a p o c z ą t k u X I X w i e k u , w n e t po w e j ś c i u w ż y c i e (głównie odojcowskie, rzadziej odmatczyne), a także W i s ł ę z z i e m i ą g o s t y n i ń s k o - g ą b i ń s k ą , s t a n o w i ł a zapewne w a ż n y ustaw K o d e k s u Napoleona, p o t r a f i o n o w M u r z y n o w i e s k o r z y s t a ć ; p u n k t k o n t a k t o w y , w y m i a n y handlowej i zarazem strategiczny. z n i e k t ó r y c h ustaw, d e c y d u j ą c się (nie jest t o najlepsze o k r e ś l e ­ Z czasem znaczenie to c a ł k i e m z m a l a ł o . J e d n o c z e ś n i e M u r z y n o w o , nie) podobnie j a k k i l k a n a ś c i e wiosek o nazwie z p i e r w i a s t k i e m , „ m u ­ Masowo p r z y j m o w a n o z a r ó w n o i m i o n a , j a k i nazwiska o charak­ r z y " , w y s t ę p u j ą c y c h na ziemiach P o l s k i (a p r a w i e wszystkie s ą terze s z l a c h e c k i m . położone na czyzny do s ą s i e d n i e g o U n i e j o w a owczarz B a ł d y g a , w terenach przyrzecznych w obszerze rolniczo nie­ na swoistą falsyfikację 12 Przybyły swego c h ł o p s k i e g o pochodzenie.. prawdopodobnie z Kurpiowsz­ krótkim k o r z y s t n y m ) wielkiego znaczenia gospodarczego m i e ć nie m o g ł o . czasie staje się W ę d r y g ą , a n a s t ę p n i e W ę d e r e c k i m . Osoby, k t ó r e Wydaje się, że Murzynowy, m i a ł y t y l k o i m i o n a , p r z y j ę ł y nazwiska w rodzaju Smardzewski, Le­ nieprzystępne a M u r z y n n a , to s z c z e g ó l n e , ciemne, miejsca, o d p o w i e d n i k i C z a r n y c h czy C z e r n i e w ó w , przeciwieństwo terenów widnych, przestronnych, Białych, S r e b r n y c h i i n n y c h o p o d o b n y c h nazwach. W i n t e r e s u j ą c e j wsi m o g ł o rozwijać się. o g r o d n i c t w o , w p ó ź n i e j s z y c h I I , 1. K o t w i c a z 2 p o ł o w y X I X w., n a l e ż ą c a do r o d u K a r a siewiczów w M u r z y n o w i e . Jedna ze ś c i a n e k t r z o m i , oznako­ wana 9 p u n k t a m i w s y m e t r y c z n y m u k ł a d z i e K r z y ż a Ś w . Andrzeja i I nas czasach w a n d o w s k i , T o r n o w s k i , ale t e ż K o w a l s k i , P r z y b y l s k i , Nowicki czy M a ł k o w s k i . P r z y b y ł y spod T o r u n i a J a k u b o c h r z c i ł się M u r z y nowskim, ale musiały towarzyszyć temu protesty, albowiem w k s i ę g a c h nazwisko to z o s t a ł o p r z e k r e ś l o n e , a dopisane inne... 11. 2. K o t w i c a z k o ń c a X I X w. z oznakowaniem w jodełki formie �I T o r u n i a k . T y l k o n i e l i c z n i nie s k o r z y s t a l i z tej powszechnej aspi­ r a c j i do posiadania, nazwiska przyzwoitego. D z i ę k i t e m u m a m y do dzisiaj stare, p i ę k n e nazwiska c h ł o p s k i e , j a k K a l w a s , T o l k a , Bies. 13 W tych odległych, surowych, p a ń s z c z y ź n i a n y c h czasach, z r ó ż n i c o w a n i e s p o ł e c z n e i zawodowe w s i b y ł o zna,cznie w i ę k s z e n i ż po u w ł a s z c z e n i u , nie m ó w i ą c j u ż o czasacli drugiej Rzeczy­ pospolitej, a na koniec w P R L po u n i f i k u j ą c y m upełnorolnieniu. Ż y l i we wsi s z k u t n i c y , ż e g l a r z e (wodniacy), r y b a c y , p r z e w o ź n i e } - , garncarze, owczarze, k r a w c y , akuszerki, strycharze, karczmarze. Ponadto, niektórzy z nich b y l i gospodarzami, zagrodnikami, ogrodnikami lub tylko komornikami. Funkcjonował też tytuł kopcarza, k o r z y s t a ł z niego m ę ż c z y z n a , na ogół m ł o d y , w y z n a ­ czony przez d w ó r do k o n t r o l o w a n i a p o w i n n o ś c i nych. pańszczyźnia­ 1 4 Jeszcze przed uwłaszczeniem pojawiają się r o d y , trwale występujące do dzisiaj w M u r z y n o w i e : K o w a l s c y , M a ł k o w s c y , Brząkalscy, T o r b i c c y , Karasiewicze, I w a ń s c y . Z faktem tym m o ż n a ł ą c z y ć powstanie w p ó ź n i e j s z y c h czasach m i t u o pocho­ dzeniu w i o s k i , m i t u ochrzczonego w K a t e d r z e E t n o l o g i i i A n t r o ­ pologii Kulturowej U W „odyseją m u r z y n o w s k ą " . Otóż według s ł ó w w y p o w i a d a n y c h przez n i e k t ó r y c h w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń ­ ców w i o s k i , z a ł o ż y l i j ą w ł a ś n i e p r o t o p l a ś c i t y c h r o d ó w , k t ó r z y p r z y b y l i t r a t w a m i z L i t w y . Za p a ń s z c z y z n ę w y p e ł n i a n ą , dosta­ w a m i r y b do d w o r u u z y s k a l i p r a w o osiedlenia się. W e d ł u g przypowieści tratwy wykorzystano do zbudowania tej domów. 1 dalej, po osiedleniu się wyznaczono granice w s i , o b o r y w u j ą c j ą pługiem zaprzężonym w parę białych w o ł ó w . Ten niezwykle i n t e r e s u j ą c y przekaz, zawiera w sobie j a w n e o c z y w i ś c i e idealizacje, niezgodne z r z e c z y w i s t ą h i s t o r i ą w i o s k i : 1 przybycie tratwami z L i t w y ; 2 pobudowanie d o m ó w z drewna s p ł a w i a n e g o ; 3 powinności rybackie, jako p r a w o do osiedlania s i ę ; 4 oboranie granic p a r ą b i a ł y c h w o ł ó w . O t ó ż w y d a j e s i ę , że elementy 1—3 tej o p o w i e ś c i , w p e ł n i odpo­ wiadają faktom historycznym, świadczącym o r y l i w to s t r o n y z p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h , o przypływaniu lesistych krańców dawnej P o l s k i . M a ł k o w s c y , T o r b i c c y , B r z ą k a l s c y m a j ą w p r a w d z i e w p a r a f i a l n y c h a k t a c h c y w i l n y c h k o ś c i o ł a w R o k i c i u zaznaczone pochodzenie z M i i s t e r w a l d u , ale m o g l i o n i b y ć zbiegami z Prus Wschodnich czy ziemi chełmińskiej, właśnie przez obszary lesiste g r a n i c z ą c e z L i t w ą . Nazwisko r o d u I w a ń s k i c h wskazuje na wschodni r o d o w ó d przybysza-protoplasty, a przebywanie tego r o d u , n i m osiedlił się we w s i , na pobliskiej K ę p i e skiej, m a Uniejow- 11. 3. P o s z c z e g ó l n e ^ ś c i a n k i ' t r z o n u k o t w i c y z 2 p o ł o w y X I X w . , będącej własnością rodu Karasiewiczów w Murzynowie. P i ę c i o p u n k t o w y zarys K r z y ż a , najprawdopodobniej znak pierwszego właściciela, wzbogacony o i n i c j a ł y J K , ostatniego, p r a w n u k a — Ignacego Karasiewicza zdecydowanie w o d n i a c k ą p r z e s z ł o ś ć . P r z y b y c i e t r a t ­ w a m i , a w i ę c z n i e z w y k l e c e n n y m w t y c h stronach surowcem b u d o w l a n y m , m o g ł o r z e c z y w i ś c i e u ł a t w i a ć nie t y l k o samo po­ budowanie d o m u , lecz r ó w n i e ż prowadzenie p e r t r a k t a c j i z przed­ stawicielami dworu, d o t y c z ą c y m i prawa przebywania w tym miejscu. To sarino m o ż n a p o w i e d z i e ć o t r z e c i m elemencie opo­ w i e ś c i . P r z y b y l i w o d n i a c y , d z i ę k i swemu o b y c i u z w o d ą , gwa­ r a n t o w a l i s p e ł n i a n i e p o w i n n o ś c i p a ń s z c z y ź n i a n y c h w dostawacli z r y b . N a t o m i a s t o s t a t n i element o p o w i e ś c i zmusza do takiej u w a g i : uroczyste, paradne (dwa b i a ł e woły) wy/.naczanie granic, k t ó r e m o g ł o n a s t ą p i ć z a r ó w n o w ó w c z a s , k i e d y osiedlili się p r z y ­ bysze, j a k t e ż znacznie p ó ź n i e j , po u w ł a s z c z e n i u , u s u n ę ł o w c i e ń r z e c z y w i s t ą p r z e s z ł o ś ć w s i , znanej od X I I I w i e k u . 1 5 Można w t y m d z i a ł a n i u m i t o t w ó r c z y m d o p a t r y w a ć się pragnienia posiadania odnowionej, własno j przeszłości. M i t , k t ó r y przez c h w i l ę nas G u r d z i ń s k i e g o Z d z i s ł a w Caban, są n i e l i c z n y m i , k t ó r z y p o t r a f i l i z a c h o w a ć posta,wę znacznej n i e z a l e ż n o ś c i w s t o s u n k u do wszech­ ogarniającego „postępu". Jednakże zarówno starszemu, głoś­ n e m u n a o k o l i c ę s z k u t n i k o w i i m ł o d s z e m u , j e d y n e m u d z i ś w oko­ l i c y c i e ś l i - s t o l a r z o w i , nie z b y w a na ż y c i o w e j m ą d r o ś c i i humorze. D l a t e g o nie m o ż n a w y k l u c z y ć , ż e m i t n a z w a n y m u r z y n o w s k ą o d y s e j ą , jest i n t e l i g e n t n ą m i s t y f i k a c j ą , o b l i c z o n ą na w p e ł n i z a d o w o l i ć oczekiwania d a r z o n y c h s y m p a t i ą aby d o d a j m y •—• m ł o d y c h badaczek. Powróćmy do przerwanego w ą t k u . M u r z y n o w o znajdując się p r z y r u c h l i w y m szlaku w o d n y m , w miejscu pfzepraw i w po­ b l i ż u z i m o w i s k a w o d n i a k ó w , j e d n o c z e ś n i e p o d l e g a j ą c folwarczno-pańszczyźnianemu prawu — podporządkowywania się zarzą­ ze dzeniom o osiedleniach i przesiedleniach, c z ę s t o w c h ł a n i a ł o no­ studentami analizowany był w Katedrze Etnologii i Antropologii w y c h o s a d n i k ó w i nierzadko ż e g n a ł o s w o j a k ó w . D o p i e r o u w ł a s z ­ Kulturowej U W , nie jest szerzej znany w M u r z y n o w i e , nawet czenie w p ł y n ę ł o s t a b i l i z u j ą c o na t ę s p o ł e c z n o ś ć . N i g d y j e d n a k , w ś r ó d najstarszych i to r e p r e z e n t a n t ó w w y m i e n i o n y c h s z e ś c i u d z i ę k i s ą s i a d o w a n i u z W i s ł ą , wieś nie b y ł a — j a k wiele i n n y c h rodów — m o ż n a by — z a m k n i ę t ą na p r z y j ę c i e p r z y b y s z ó w nawet z d a l e k i c h s t r o n sądzić — zajął, a przez wiele z a j ę ć to, badaczy, najbardziej zainteresowanych jego t r e ś c i ą . T ł u m a c z y ć t o m o ż n a t y m , że badania prowadzone P o l s k i . P r z y k ł a d e m m o ż e t u t a j b y ć ż y w y jeszcze na b y ł y w czasacli w n i c z y m nie s p r z y j a j ą c y c h stulecia obyczaj wychodzenia na brzeg d z i e w c z ą t i w i t a n i a „ s n u c i u opowieści o p r z e s z ł o ś c i " , zastanawianiu się n a d s p r a w a m i nie d o t y c z ą c y m i początku przywodzenia do wsi u p a t r z o n y c h k a w a l e r ó w , p ł y n ą c y c h — stat­ t r o s k codziennych. Z drugiej z n ó w s t r o n y , p r z e k a z u j ą c y o p o w i e ś ć k a m i . W t e n s p o s ó b do r o d u Majewskich w ż e n i ł się m e l i o r a n t , H e n r y k G u r d z i ń s k i , a w p e ł n i e j s z e j wersji, znacznie m ł o d s z y o d p ł y n ą c y a ż z Lubelszczyzny, z a w i ą z u j ą c n o w y r ó d , W u d a r c z y k ó w . 5 �I ] . 4—5. Oznakowanie liczbowe, p r z e t w a r z a j ą c o schemat liczb r z y m s k i c h . U c h w y t rondla miedzianego z k o ń c a X I X w M u r z y n o w i a c y w czasach dzisiejszych u z n a w a n i s ą przez s w y c h s ą s i a d ó w , przede w s z y s t k i m z n a j b l i ż s z y c h wiosek od m a ś l a k ó w . N i c koniec na t y m . S ą s i a d o m zza r z e k i p o ś w i ę c o n y jest w i e r s z y k : p ó ł n o c y , zachodu i wschodu (Siccienia, U n i e j o w a i Cierszcwa) za społeczność zdecydowanie wyróżniającą się. Najczęściej Z a w i ś l a k i dobre ludzie wy­ U d u s i l i sukie w budzie mieniane s ą t a k i e i c h cechy: Jeszcze jednej nie p o ż e r l i 1 7 A o d r u g ą j u ż się d e r l i . — czystość mowy — elegancja — godność Ta I d z i ś , jeśli c o ś zginie w wiosce, podejrzenie w pierwszej k o l e j ­ osobista. n o ś c i pada na s ą s i a d ó w po drugiej stronie... rozległego jeziora, o s t a t n i a cecha e g z e m p l i f i k o w a n a jest p a m i ę c i ą o t y m , że starsi n i g d y nie p r z e k u p y w a l i i nie schlebiali (,,nie przepijali a nie j a k n i e g d y ś r z e k i poprzecinanej k ę p a m i i p i a s z c z y s t y m i ł a c h a m i . B e z l i t o ś n i e o s ą d z a n i s ą s i e d z i p r ó b u j ą się b r o n i ć , nazy­ p r z e d z a ł a t w i e n i e m s p r a w y " ) , albo t y m , że nie zabiegali o t o , wając aby K i c ł b i k a m i ł u b U k l e j k a m i , o d r ó ż n i a j ą c w ten s p o s ó b m ę ż c z y z n znajdywać rozstrzygnięcia własnego losu poza rodzinną w s i ą ( „ ż e n i l i i ż e n i ą się m i ę d z y s o b ą " ) . Trzeba o d r a z u d o d a ć , sięgające swymi początkami wielu pokoleń, w jednym p r z y p a d k u (Fabiszewscy — B r z ą k a l s c y tylko — R u d z i ń s c y ) a ż po przesławnych rybaków łososi i w ę g o r z y — od k o b i e t . że i s t n i e j ą z a d z i w i a j ą c e p o w i ą z a n i a rodzinne m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ n y m i rodami, t y m i a k t u a l n y m i i przed l a t y niewielu w y g a s ł y m i , potomków Przedstawionej postawy Murzynowiaków do swego naj­ bliższego otoczenia — m i m o s u r o w o ś c i ocen — nie m o ż n a u z n a ć za k s e n o f o b i c z n ą . W postawie tej zawiera s i ę j a w n a ewidentnych przywar oraz rodzaj formułowanych krytyka werbalnie 1 6 X V I I I w i e k . W ś r ó d tych pochlebnych opinii — jakie udało w sytuacjach k o n f l i k t o w y c h z a b e z p i e c z e ń swej i n t e g r a l n o ś c i , czy się z g r o m a d z i ć — jedna jeszcze z a s ł u g u j e na u w a g ę : t e ż swego j a . N a c o d z i e ń z t y m k r y t y c z n i e ocenianym otoczeniem szlachta m u r z"у i i o w s к a. S p o t y k a ł e m się z n i ą p a r o k r o t n i e . N i e jest u t r z y m y w a ł o M u r z y n o w o najrozmaitsze w y k l u c z o n e , że w o p i n i i tej p r z e t r w a ł a p a m i ę ć o rodzie szla­ -gospodarczych po r e l i g i j n o - l u d y s t y c z n e . P y m p k ó w c h e c k i m M u r z y n o w s k i c h — ostatnich w ł a ś c i c i e l a c h tej w s i — do prac sezonowych, ale t o do n i c h , a nie o d w r o t n i e , p ł y n i ę t o we w s i tej z a m i e s z k a ł y m . A l e t e ż i n n y na odpust w tej z a s k a k u j ą c e j podźwiękuje ocenie, m i a n o w i c i e uznanie, że motyw chłopska więzi od pod żaglami w trzydzieści parę umajonych Murzynowiacy, korzystając pograniczu trzech z i e m , gdzie j a k p o w i a d a j ą oraz nie p o s p o l i t o w a ć s i ę z b y l e k i m . W i e ś z d o b y w a ł a sobie k o g u t ó w z trzech s t r o n ś w i a t a , z trzech p o w i a t ó w o p i n i e na pewno dzięki trwającej przez te wieki lodzi. ze s z c z e g ó l n e g o p o ł o ż e n i a w i o s k a m o ż e n o s i ć s i ę po p a ń s k u i m ó w i ć p o p r a w n i e po p o l s k u sympatyczne handlowonajmowano słychać na. pianie (płockiego, gostynińskiego i n i e g d y ś rodzimegolipnowskiego), mieli u ł a t w i o n ą u p a r t e j w o l i p r z e t r w a n i a , samoobrony i s a m o o k r e ś l e n i a . B l i s k o ś ć s y t u a c j ę o b s e r w a c y j n ą w s t o s u n k u do z b i o r o w o ś c i , zamieszku­ rzeki j ą c y c h nie t y l k o pojedyncze (przeprawa i przystań statków) umożliwiła kontakty z szerokim ś w i a t e m . W i e l u b y ł o w o d n i a k a m i p ł y w a j ą c y m i Krakowa po Gdańsk. Ułatwiało t o poznanie od i przyswojenie Cytowanym wyżej wsie ale c a ł o , rozlegle wierszykiem wyrażali swoje obszary. odczucia nie t y l k o do D u n i n o w i a k ó w , ale w ogóle do l u d n o ś c i z l a s ó w , po w z o r ó w c i o s z ą c y c h s i ę powszechnym uznaniem ( u b i ó r — m o w a — drugiej stronie W i s ł y . N i e m a najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że w sto­ godność). s u n k u do m i e s z k a ń c ó w z a w i ś l a ń s k i e j s t r o n y posiadali poczucie M u r z y n o w i a c y m i e l i i m a j ą nadal poczucie swojej w y r ó ż n i a ­ zdecydowanej w y ż s z o ś c i , rozumianej w kategoriach kultural­ z Siecienia m ó w i ą n y c h . K o m u z j a k i c h ś p r z y c z y n ( c h o c i a ż b y p o s z u k i w a n i a znajo­ w p r o s t : D w o r u s y , O r d y n u s y , O r c z y k i , Fornale. O u n i e j o w i a k a c h mego z wojska) u d a ł o s i ę z a p u ś c i ć do wiosek w lasach g o s t y n i ń - j ą c e j s i ę w otoczeniu p o z y c j i . O s ą s i a d a c h w y p o w i a d a j ą s i ę — j e ś l i zachodzi k o n i e c z n o ś ć — K i t u n y albo skich, p o w r a c a ł z przekonaniem, że b y l w świecie i n n y m n i ż w ł a s ­ Kluchy. n y . O p o w i a d a ł p o t e m nie t y l e Najostrzej jednak sądzą Zawiślaków z Duninowa, m i m o że d l a m i e s z k a ń c ó w tej w i o s k i s ą t e ż Z a w i ś l a k a m i . S ą ale w i ę c D u n i n o w i a c y dla M u r z y n o w i a k ó w Z a w i ś l a k a m i , albo kontaktów, po prostu P y m p k a m i , najgorszych 1 czyli rodzajem po grzybów, zaskakującej go o różnicach w poziomie życia, niezdolności prowadzenia swobodnego nawiązywania r o z m o w y , udzielania najprostszych i n f o r m a c j i . Bez p o r ó w n a n i a c z ę s t s z e jeszcze z w i ą z k i m i e l i M u r z y - �7 �^ ^ ^ ^ II. 7. W s p ó ł c z e s n o oznakowanie trzonka noża kuchennego I I . 8. Przypuszczalny r o z w ó j z n a k ó w (a—b), z n a j d u j ą c y c h się n a p o w i o r z c h n i d w ó c h w o z ó w o k , cegieł w ś c i a n i e frontowej (zachodniej), na lewo od wojścia g ł ó w n e g o do k o ś c i o ł a w R o ­ kicin 8 n o w i a c y z M a z u r a m i z i e m i p ł o c k i e j . O k a z j ą s t a w a ł y się w y j a z d y S r a ł S z a t k o w s k i p o d wozem do m i a s t a , g ł ó w n i e w celach h a n d l o w y c h na t a r g . J a k p o w i a d a W i ą z a ł g... powrozem Czesław Kacperowicz najbardziej Mazurów dziwiło (ale G... się u r w a ł o (eż p ł o c c z a n ) , że z w r a c a n i s i ę do ż o n y m a m u s i u , a ona do m n i e Do Marciniaka poleciało tatusiu. H i p o l i t Kowalski, k t ó r y jako sołtys wioski w okresie M a r c i n i a k z ł a p a ł deski międzywojennym drodze G... u K a z i m i e r s k i c h c z ę s t o b y w a ł w L i p n i e , p o z n a j ą c po d a w n ą ziemię d o b r z y ń s k ą , a k t ó r y również często musiał jeździć z o w o c a m i i n a b i a ł e m do P ł o c k a , o p i n i ę o M a z u r a c h — z r e s z t ą O p o w i e ś ć o w ę d r ó w c e rozpoczyna nieodosobnioną — wypowiadał w i o s k i , od pierwszego nieokrzesani, Czy w trzech s ł o w a c h : g b u r o w a o i , chamowaci. fakty te się od zachodniego na S k a r ż e n i u gospodarstwa. r y s t y k ę osoby w y r a ż a p r z e d m i o t s c h w y t a n y pozwalają mówić o poczuciu odrębności, z w i ą z k a c h z obszarem w a r t o ś c i o d m i e n n y c h , a n i ż e l i uznawane w obronie n i e s z c z ę ś c i e m , rodzaj o k r z y k u , czy j a k i e ś najbardziej przedstawione krańca Charakte­ przed skrótowo zachowanie. za mazowieckie czy k u j a w s k i e 1 O d p o w i e d ź na to p y t a n i e — bez przeprowadzenia być arbitralna. r z e t e l n y c h , s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń — nie m o ż e Kejna złapał 1 8 Lustrzanym kijaka G... u S w i d n i a k a odbiciem krytycznego stosunku zbiorowości Ś w i d n i a k z ł a p a ł worek n o w y do n a j b l i ż s z e g o otoczenia b y ł a ż y w o ś ć r e a k c j i na, z r ó ż n i c o w a n i e w ł a s n e . D o jakiego stopnia G... u Mietkowy m o ż e t a reakcja, b y ć r o z w i n i ę t a , ś w i a d c z ą , z jednej s t r o n y w y s t ę p u j ą c e w s t a ł y c h nazwach od­ „ K i j a k " i „ w o r e k n o w y " , t o d w a zasadniczo r ó ż n e p r z e d m i o t y , czucia s t e r e o t y p ó w o s o b o w o ś c i , a z d r u g i e j z d o l n o ś ć postrzegania a zarazem w k o n t e k ś c i e wiersza, d w a j r ó ż n i ą c y się gospodar­ drugiego; nością ludzie. umiejętność tworzenia syntetyzujących portretów, n i e p o w t a r z a l n y c h w swej istocie o s ó b . D o d a m , że n i e u k r y w a n a — j a k s ą d z ę — wiedza o b l i ź n i m , to jedna z f o r m spolegliwego Stasiek k o z i o ł k i f i k a w s p ó ł ż y c i a g r u p y . N i e b ę d ę p r z y t a c z a ł szerszej bazy ź r ó d ł o w e j , G...u K a z i k a ś w i a d c z ą c e j o d o s y ć powszechnej w grupie o m a w i a n y c h wiosek Kazik tańczy (szczególnie G... u T r o j a k a i jednak samego Murzynowa) zarazem ł a t w o ś c i f o r m u ł o w a n i a drugiego człowieka,. S k o r z y s t a m spostrzegawczości lapidarnych charakterystyk t y l k o ze s z c z e g ó l n e g o kozaka T r o j a k p r z e l ą k ł się g... zielonego źródła, G... u M a ł k o w s k i e g o j a k i m jest ballada, napisana, p r a w i e przed ć w i e r ć w i e c z e m , przez Małkowski wyleciał z żonu p a n i ą S z y m c z a k o w ą , s t a ł ą m i e s z k a n k ę naszej w i o s k i . Podobne do tej b a l l a d y , znane s ą z i n n y c h miejsc w k r a j u . W u t w o r a c h Tutaj t y c h g . . . symbolizuje jednoznacznie w a r t o ś c i w ą t p l i w e , w ż a d n y m o s ó b . Najzjadliwsza d o t y c z y g w a t ł o w n o ś c i i t c h ó r z l i w o ś c i osoby również przedstawiana jest delikatnie charakterystyka p r z y p a d k u nie kojarzone z s u b s t a n c j ą u ż y t e c z n ą w r o l n i c t w i e . ostatniej. G . . . z n a l a z ł o się w s a m y m M u r z y n o w i e , w jego ś r o d ­ W kowej c z ę ś c i . Towarzyszy t e m u n o w y rodzaj z a c h o w a ń j a k b y balladzie lnurzynowskiej, poszczególne charakterystyki m n i e j l u b bardziej ż y c z l i w e , to z n ó w zdecydowanie są szydercze: potęgujących „ W o j t e k s y n Roztropnego (przezwisko JO) uczy g... rosyjskiego". inny Cały u t w ó r ma blisko 4 strony. Nie sposób więc przeląkł). przedstawić dramaturgię „ t a ń c z y kozaka", sytuacji (jeden go t u w c a ł o ś c i . P o n i e w a ż u j a w n i a on w a ż n ą w naszych rozwa­ ż a n i a c h p o s t a w ę , c h c i a ł b y m p r z e d s t a w i ć c h o c i a ż n i e k t ó r e jego Karasiewiozowa w y l e c i a ł a z rzeszotem fragmenty: G . . . j u ż za Z a p ę d o w s k i c h 8 I „koziołki fika", a k t o ś się n a p r a w d ę p o raz p i e r w s z y płotem �Z a p ę d o w s k a zrobiła krzyk wielki G... jest u n a u c z y c i e l k i B r z ą k a l s k a ż e b y g... nie przyszyła. Do Kacpra wypędziła Kacper b y l pijany G... u c i e k ł o do Any A n a p a s ł a barana W części tej w z m a c n i a j ą się aiuzje (,,pasła barana"', ,,nie przy­ s z y ł a " , ta, ostatnia odnosi się do кгалл ieokich u z d o l n i e ń < soby) A l e po raz pierwszy p o j a w i a się jasno w y r a ż o n a wiadomość o u t r a p i e n i a c h k o b i e t . W dalszych c z ę ś c i a c h wiersza, sprawa ta b ę d z i e u j m o w a n a w s p o s ó b o g l ę d n i e j s z y . ,,loży c i ę ż k o c h o r y " , „ p i j e s i a d ł e m l e k o " , „śpiewa, c i e n k o " . P o s ł u c h a j m y jednak j a k w y g l ą d a j ą inne c h a r a k t e r y s t y k i : Gurdzina, wola g... g u ń t a . G... u Zygmunta. Z y g m u n t c h c i a ł w s a d z i ć do wychodka Ale g... u ż y ł o innego ś r o d k a U j ę ł o się pod I boki do Fabiszewskich d a ł o d w a skoki Stefan p o z n a ł , że g... w ę d r u j o M y ś l a ł , że no statek maszeruje N i e ż y j ą c y j u ż d z i ś i Z y g m u n t , i Stefan (sąsiedzi) n a l e ż e l i do jednj-cli z najbarwniejszych posi aci w Murzynowie. Słynęli I I . 9. W k o m p o n o w a n i o z n a k u t o ż s a m o ś c i w w y m i a r y i wozówki, w cegłach gotyckich kościoła w Rokiciu główki z d o w c i p ó w i z u p e ł n i e n i e p r a w d o p o d o b n y c h , pogodnych pomys­ ł ó w . Z d o l n i b y l i do n i c h , k i e d y m i e l i dobrze po s z e ś ć d z i e s i ą t c e . T o o n i c h k r ą ż ą we wsi do d z i ś o p o w i e ś c i , j a k p o t r a f i l i p r z e b r a n i za k s i ę d z a i k o ś c i e l n e g o z b i e r a ć po domach k o l ę d ę . . . I oto tym n a j w i ę k s z y m ż a r t o w n i s i o m dostaje się nic byle j a k ! w y eh ( z d o l n o ś c i m o t o r y c z n y c h j e d n o s t k i ) i m o ż l i w o ś c i k r e a c y j ­ nych w swym najbliższym otoczeniu (w o b e j ś c i u i na polu). U w i d o c z n i o n a przed c h w i l ą , w analizowanej balladzie, orientacja podstawowa (dobro-zło) u z u p e ł n i a n a b y ł a i n n y m i jeszcze. Oto n a j w a ż n i e j s z e j a k i e u d a ł o się dotychczas u s t a l i ć : U J a b ł k o w s k i e h m y ś l e l i , że t o b u ł k a N a p ę d z i l i do p o d w ó r k a , 1 d o b r o c z y n i e n i a — zloczynienia; Wszyscy d o s t a l i a p e t y t u 2 nieoszukiwania — o s z u k i w a n i a ; A l e nie m i e l i s p r y t u 3 mądrości — G... ś m i e r c i się b a ł o 4 ryzykowania — nieryzykowania; roztropności; Z ł a p a ć i m się nie d a ł o 5 nieschlebiania — schlebiania; G... mocno ś m i e r d z i a ł o 6 zdarnośei — Szło po drodze, s t ę k a ł o 7 dbałości — niodbałości. niezdarności; Opozycje te z n a j d u j ą s w ó j w y r a z w m n i e j l u b bardziej ś c i s ł y c h Po licznych przepędzania, p e r y p e t i a c h , na przemian, to s p o t y k a G... „ p i j ą c e g o przyjmowania, zsiadłe m l e k o " to Tadzia. t e r m i n a c h , w y s t ę p u j ą c y c h w m o w i e potocznej. N a l e ż ą do takie m i ę d z y i n n y m i nich jak: 1. D o b r y ( d o b r y c z ł o w i e k ) ; Stateczny (nie u l e g a j ą c y n a m i ę t ­ Tadzio się p y t a n o ś c i o m , u c z y n n y , w i e d z ą c y dobrze do czego d ą ż y ) ; N a o c z n y Gdzie się g... u r o d z i ł o (samodzielny, r o z w a ż n y ) ; G a r d y ( w y b r e d n y ) . G... się z a m y ś l i ł o t y c h p o j ę ć s ą : Skuza (niouczynny, d b a j ą c y w y ł ą c z n i e o w ł a s n e P o t e m sobie p r z y p o m n i a ł o sprawy, człowiek c h y t r y ) ; W y k p i s I towny, nad strugę powędrowało Stryjo złapał obręczy zdania, u l e g ł y N i e c h się w i ę c e j nie m ę c z y Krzykun wydrwigrosz; Schyba, Nukun (bez (gwał­ własnego Swiniowaty; Przeciwieństwem Oszust; Siuler; Szuler; W y w i j a s m u pogrzeb w y p r a w i l i (złośliwiec); W y r w i e oraz czjdi z a n u k a n y ) ; 2. U c z c i w y , Stateczny. Wszyscy b y l i bardzo m i l i I nieobliczalny); Przeciwieństwem ich są: Osiust; ( k r ę t a c z ) ; Chwest (od k w e s t y , Schybiak (schybiający, zbaczający); Szwondlarz; Gieldak (nazwa k r e t a ; osobnik z d r a d l i w y ) ; Z n a m y j u ż s y m b o l i k ę , j a k ą p r z e d s t a w i a j ą t u l u d z k i e ekskremen­ (kret t a k ł u j e ) ; M a m u n ; P u c o w n i k , B r o j t t y . Chodzi o zlo, w s w y m n a j o r d y n a r n i e j s z y m , się o d p o w i n n o ś c i ; P a d u c h ( z ł o d z i e j ) ; N i e k a r a w y r a z i e . A u t o r c e u d a ł o sin r o z p o z n a ć o s o b o w o ś c i kańców, stosując niezastąpiony wybieg, materialnym współmiesz­ skonfrontowania ich mądrzały; n n i a r z ; R z e e h o t n i k (ciągłe się ma szkoły, zespołu scenicznego, murzynowska (łotr); 1 9 3. Stateczny; M u n d r y , M ą d r y ; N a u c z a ł y i ich p r z e c i w i e ń ­ ze z ł e m . U t w ó r p o w s t a ł w czasach istnienia we wsi s z k o ł y , w k t ó r e j nic Taklun uchylać stwo M u n d r y — G u p i ; M ą d r y —• G ł u p i ; P r z y m u n d r ż a ł y ; Prze­ z a w i ą z a ł się zespól estradowy. B y ł y to dobre l a t a w h i s t o r i i w s i . Chociaż (brajtować, Szwendłarz; Roztropny; Wiwijas; 4. O d w a ż n y , R y z y k Szuler; Zabobo- śmiejący); (ryzyko oznacza w j ę z y k u lokalnym ballada, ż y j e , co i raz wzbogacana o nowe w i a , d o m o ś c i . N a p r z y ­ o d w a g ę ) ; N i e l ę k l i w y i i c h p r z e c i w i e ń s t w o L ę k u n ; D y g (strach); k ł a d : opiekun wioskowego m u z e u m przedstaw i a n y zostaje, j a k o Nukun; osobnik ..wielce z d z i w i o n y , po co g... p r z y s z ł o w to strony"', 5. Stateczny; G a r d y p r z e c i w i e ń s t w e m ich s ą : S ł o d k i ale r ó w n i e ż j a k Pa,n Jacok, co „ z a p r a s z a g... na ł a n e c z k ę , a ono szywy, m y ś l i o ucieczce". donosiciel); Szpycel; K u s e j d a ; B a ł a m u t ; Stereotypy <>i»lu>w<- były г о / . л ч ш т и przede w s z y s t k i m w kategoriach s p o ł o c z n o - e t y c z n y c h , a n a s t ę p n i e s p r a w n o ś c i o - schlebiający); Łazuch; Łazuk (pochlebca, (fał­ intrygant, Swiniowaty; (i. Z d a m y ; Z a r a d n y ; Naoczny i ich p r z e c i w i e ń s t w o N i e r a r a (niezdarny); Guła (powolny, niezdarny, bezmyślny); Gulorz 0 �I I . 10. Cudowne p r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret; kopia obrazu z X V I I I w . , w y k o n a n a w 1945 r o k u przez S t a n i s ł a w a M a ł k o w s k i e g o . Obraz b y l w y s t a w i o n y przez m u r z y n o w i a k ó w w o ł t a r z u ich w i o s k i na B o ż e Ciało 10 �11. Przypuszczalny r o z w ó j z n a k u t o ż s a m o ś c i — k r z y ż y k a do k s z t a ł t u k a p l i c z k i �I I . 12—13. K o ś c i ó ł w R o k i c i u , w i d o k od s t r o n y p o ł u d n i o w o - z a o h o d n i e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j (nowa, odmiana G u ł y ; o funkcjonariuszach); M a r g a t (niezdarny, d z i ł y do 3—4 przezwisk ( L o r w a s - B r a n c h o l c - R e k i n ) , albo szczęś­ chory); liwe, że o s ą d s ą s i e d z k i w y c z e r p a ł się p r z y j e d n y m szyderczym Kocała (kocałować nie spać, lamentować, wyrzekać, (Gramofon narzekający); 7. D o b r y ; A k u r a t n y ; D b a ł y ; Gospodarny i i c h p r z e c i w i e ń ­ b i n ) , czy lub Biskup), żartobliwym wzgardliwym (Dajmynato, (Trumba, Nur, Ra­ K o k o s z k a ) . Wreszcie by­ ł y osoby — w znacznej w i ę k s z o ś c i — m o g ą c e się w p e w n y m stwo P a p r o k , Popapraniec; W a ł k u ń ; N y g u s i i n . ani s t o p n i u s z c z y c i ć , że przezwisk nie m i a ł y w o g ó l e . O j e d n y c h moich powiadano z d o d a t k i e m p a n (bardzo r z a d k o ) , a o i n n y c h w p r o s t r o z m ó w c ó w — p o d ł e g o . M o ż e się chabelorzem o k a z a ć osobnik bez tego d o d a t k u . Trzeba w i ę c b y ł o starania w ż y c i u , aby p r z y d a r z o n y na,wot z n a c z n y m szacunkiem, z d a m y i na s w ó j s p o s ó b tym Jest jeszcze t e r m i n Cliabelorz, o z n a c z a j ą c y c z ł o w i e k a , dobrego, ani z ł e g o , lecz — m ó w i ą c s ł o w a m i jednego z dbały. samym statusie m a ł o r o l n e g o gospodarza., nie korzystać z przezwisk i u s w y c h z i o m k ó w u z y s k a ć n a j w y ż s z ą o c e n ę w ka­ 2 0 T e r m i n Stateczny posiada n a j w y ż s z ą k w a l i f i k a c j ę d o d a t n i ą . tegoriach e t y c z n y c h — c z ł o w i e k a statecznego. Oznacza on c z ł o w i e k a z r ó w n o w a ż o n e g o , w i e d z ą c e g o dobrze do czego d ą ż y . S t a t e c z n y m jest człowiek posiadający wszystkie był przydomek. P o s i a d a ł on przede w s z y s t k i m sens i n f o r m a c y j n y , Czym innym zupełnie, niż przezwiska, wskazujący siedem cccii d o d a t n i c h . N i e m o ż e n i m b y ć Skuza, R o z t r o p n y , 0 kogo, czy o co chodzi, bez k w a n t y t a t y w n y c h o d n i e s i e ń . W y ­ G u ł a , P a p r o k . Stateczny u c h o d z i zdecydowanie za człowieka powiadano w i ę c nazwiska, m o ż e nieraz p o w r a c a j ą c do p i e r w o t ­ dobrego, ż y c z l i w e g o i n n y m , nieraz kosztem w ł a s n y m . N i e n a l e ż y nego b r z m i e n i a ( K a c p e r — K a c p e r o w i c z , Gurda — G u r d z i ń s k i , bynajmniej do l ę k l i w y c h , t o osobnik przez c a ł e swoje życie stale r y z y k u j ą c y spokojnie w c i ą ż nowe p r z e d s i ę w z i ę c i a . U c h o d z i Nowak — Nowakowski); wypowiadano imiona zdrabniając czy t e ż osobliwie, zawsze w sensie k o r z y s t n y m , s k r a c a j ą c je, (Ce- t e ż za uosobienie z a r a d n o ś c i i d b a ł o ś c i . Statecznych m u s i cecho­ zariusz — Czarek, A r k a d i u s z — A r e k . Urszula — U l e ń k a , H i p o l i t w a ć pogoda ducha ( o p t y m i z m ) , c h o c i a ż nie w e s o ł k o w a t o ś ć . D o — H i p c i o ) . Słowa wujek takich t y t u ł a m i , w y r a ż a j ą c y m i szacunek. B y ć m o ż e , r ó w n i e ż i s t r y j , p i ę k n y c h postaci n a l e ż e l i niedawno z m a r l i , w 83 roku i ciocia były nieodzownymi nieraz ż y c i a , J a n M a ł k o w s k i , zwany D z i a d k i e m oraz w 92 r o k u ż y c i a , 1 stryjo H i p o l i t K o w a l s k i , zwany H i p e i e m . W m u r z y n o w s k i e j balladzie, O j e d n y m z m i e s z k a ń c ó w M u r z y n o w a , szanowanym i l u b i a n y m w ę d r u j ą c e po wsi g... statecznych o m i j a , albo lepiej powiedziaw­ człowieku, szy mc n a p o t y k a . walerem, m ó w i się S t r y j o l u b S t r y j . J e d n a k nie jest w y k l u c z o n e , Z a t r z y m a j m y się jeszcze p o k r ó t c e p r z y i n n y c h świa.domości grupy o funkcjonującym w niej wskaźnikach zróżnicowaniu u z y s k a ł o sens p r z y d o m k a , w a r t o ś c i u j ą c e g o zarazem b ę d ą c y m mimo podeszłego dodatnio. wieku żo s ą osoby, k t ó r e z w r a c a j ą się do niego inaczej, m ó w i ą c kawawujek. N a w e t najstarsi nio k o r z y s t a l i z przydomka,, o k r e ś l a j ą c e g o i c h o s o b o w y m . Zn. w s k a ź n i k i te p r z y j m u j ę t y t u ł y ( z w r o t y rodzinne), wiek. p r z y d o m k i i wreszcie, rzecz n a j w a ż n i e j s z a , przezwiska. Zacznij­ przydomkowe, takie właśnie miano. Mówiono — Dziadek. Do­ my Trojanowski d a j m y p r z y okazji, że b y ł o w zwyczaju zwracanie się m ę ż a do o p r z e z w i s k u T r o j a k , m ó g ł zgodnie ze s w y m poczuciem h u m o r u , ż o n y w formule m a m u s i a , jej za.ś do niego — t a t u ś . Do dzieci od t y c h ostatnich. Nic żyjący już dziś Jan Jan Małkowski zaskarbił sobie j e d n a k , p e ł n e uczucia, p r z e d s t a w i a ć się w u r z ę d a c h j a k o H o l d e s d o w i l d e s f i l d e s t a t k i e w i c z zwracano się po i m i e n i u . Raczej u n i k a n o z d r o b n i e ń i m i o n , j a k ale nio m ó g ł się niestety p o z b y ć w ż a d e n s p o s ó b przezwiska r ó w n i e ż z w r o t ó w s y n u ś . c ó r u ś . N i e m o ż n a jednak- tego zwyczaju Trojak... B o t e ż przezwiska f u n k c j o n o w a ł y na innych zupeł­ nie zasadach. Jedne z o s ó b m o g ł y b y ć d u m n e , ż e nagroma­ 12 u o g ó l n i a ć na k a ż d ą z o s ó b czy r o d z i n ę . D z i s i a j s y n u ś i c ó r u ś , jako zwyczaj ogólnopolski, zdobywają sobie powszechność. �Posiadanie syna było onegdaj dobrodziejstwem, córki z m a r t w i e n i e m (ale t e ż nie w k a ż d e j rodzinie). Powiadano nieraz na jednej z k o t w i e (ił. 2, 6). Z a ł ą c z o n e ilustracje u k a z u j ą w pew­ ,,uca- n y m p r z y b l i ż e n i u r o z m i a r y dawnej p r a k t y k i , k t ó r e m i m o tego, l i ł e m (ocaliłem) c ó r k i " . O z n a c z a ł o t o , że z o s t a ł y wydane za m ą ż że p o ś w i ę c o n o jej p a r ę o p r a c o w a ń o charakterze do n y m , nie jest — m o i m zdaniem — w y j a ś n i o n a do k o ń c a . Obok r o d z i n gospodarskich. Słowo ucalić pamięć o niezwykle ciężkich warunkach (ocalić) przechowuje ż y c i a na w s i , wielo- bowiem t o ż s a m o ś c i , na ścianach k o ś c i o ł a rokickiego w y s t ę p u j ą mniejsze l u b w i ę k s z o (od około 2,5 do około 5 c m ) , dzietności i śmiertelności. Z t y m s k r ó t o w o z k o n i e c z n o ś c i p r z e d s t a w i o n y m zasobem wiedzy o s p o ł e c z n o ś c i m u r z y n o w s k i e j , m o ż e m y p r z y s t ą p i ć zapowiedzianej analizy z n a k ó w do własnościowo-tożsamościowych, p ł y t s z e l u b g ł ę b s z e , p ó ł k o l i s t e w g ł ę b i e n i a ; rodzaj nowie. Z n a k i w ł a s n o ś c i o w e (ideogram}- geometryczne) oraz odkryte na d w ó c h u c h w y t a c h r o n d l i (ił. regularnych r j a m e k . O d n a j d u j e m y je na w ysokości d z i a ł a n i a w y k o n y w a n e g o r ę k a m i przez s t o j ą c e g o człowieka (w i n n y c ł i miejscowościach n i ż e j , na w y s o k o ś c i k l ę c z ą c e g o ) . N a j w i ę k s z a ilość j e d n y c h i d r u ­ j a k i e u j a w n i ł y n i e k t ó r e eksponaty w k o l e k c j i M u z e u m w M u r z y ­ z o s t a ł y n u .'> k o t w i c a c h znaków interpretacyj­ g i c h znajduje się na ś c i a n i e wschodniej k o ś c i o ł a , a n a s t ę p n i e na p o ł u d n i o w e j . P r z y w e j ś c i u od zachodu, m a m y nieliczne j a m k i 1 — 5). N i e w ą t p l i w i e bardzo skromne, jest to ś w i a d e c t w o w sto­ i sunku do zjawiska, k t ó r e m o g ł o w p r z e s z ł o ś c i r o z w i j a ć się w znacz­ szczególnie nie bardziej okazalej postaci. P o t w i e r d z e n i e m takiego przypusz­ k o ś c i o ł a p o k r y t a jest warstw^ą m c h u , k t ó r y nie pozwala stwier­ czenia s ą n i e k t ó r o stwierdzenia starszych m i e s z k a ń c ó w d z i ć , czy z n a j d u j ą się j a k i e ś znakowania r ó w n i e ż w tej części. Według tych s t w i e r d z e ń , jeszcze w okresie wioski. międzywojennym z d a r z a ł o s i ę . że w ł a s n e z n a k i w y c i n a n o w drewnie l u b w y b i j a n o - kilka Piszę o tym Stwierdzone Ł ą c z y się z t y m zwyczajem o s o b l i w y c h r o z m i a r ó w sierpów. (wysokości ponieważ najciekawszych, Strona północna dane te o k a ż ą się północno-zachodni T w od g r a b i , kosiska, r ą c z k i szczegółowo, z (ił. 8—9). Omawiane zjawisko m a g ł ó w n i e z a s i ę g t r z o n k i do siekier, szundy (nosidla do w o d y ) . Z w y c z a j t e n p o p u ­ narzędzia, rolnicze, t r z o n k i tak wykonany i ś r o d k o w o p o l s k i , ale nie jest w y k l u c z o n e , że rówmież o g ó l n o p o l s k i . larniejszy b y ł w s i e e i o ń s k i m dworze, gdzie znakowano nawet t o ż s a m o ś c i , w t y m jeden starannie dalej d o s y ć istotne. -naeinano v m e t a l u . Z n a k o w a n o s p r z ę t r y b a c k i , g ł ó w n i e w i o s ł a i s p ó ł k i do wylewania w o d y ; rozmaite n a r z ę d z i a r z e m i e ś l n i c z e , znaków czterech jest wśród zostało bodaj najwcześniej kościołach wiejskich kościołów gotyckich w przez Hockenbecka 2 1 Pospolitym Poznańskiem. Występuje w Bydgoskim. w z d ł u ż W i s ł y n a p ó ł n o c od W a r s z a w y , a t a k ż e n a z domu Jana Gurezyńskiego nach k o ś c i o ł ó w g o t y c k i c h w Sieradzkiem i K i e l e c k i e m . służyła, do zna.kowae.ia smolą żagli i w o r k ó w . Wszystkie ś w i a d e c t w a nie u k a z u j ą jeszcze w p e ł n i obrazu nas zagadnienia. Takiego dopiero tajemniczych z n a k ó w , znajdujących obrazu te interesującego dostarcza analiza się na m u r a c h gotyckiego k o ś c i o ł a z pierwszej p o l o w y X I I I w i e k u w p o b l i s k i m Rokiciu, świadectw, g d y b y nie w y m i a n a w w i e l u ilości j a m e k w ś c i a n a c ł i ś w i ą t y n i św. Jana w Toruniu tylko miejskimi Murzynowo. wgłębienia kościołach cegieł w z e w n ę t r z n y c h p a r t i a c h ś c i a n . W y s t ę p o w a n i e Rombielina, Myśliborzyc Więcławie), również też na 23 ścia­ Naj­ p r a w d o p o d o b n i e j m i e l i b y ś m y znacznie w i ę c e j z a j m u j ą c y c h naw p a r a f i i do k l ó r e j n a j e ż y , obok czterech i n n y c h wiosek (Uniejewa, i Zanotowano Pomorzu (Słupsk), z sąsiedniego Uniejowa. Pieczęć Koszalin. 2 2 18 cm) pice :ęć, eksponat w m u r z y n o w s k i m M u z e u m , p o c h o d z ą c a starych pokaźnej tej r a n g i , j a k ą jest b a z y l i k a wskazuje, że zwyczaj z w i ą z a n y b y ł nie z prowincjonalnymi ośrodkami w miejscach wiejskimi, j a k najbardziej ale również eksponowanych. Po­ W ś r ó d n i e z l i c z o n y c h (część jest prawie niewidoczna) z n a k ó w na g ł ę b i a to stwierdzenie p r z y k ł a d fary św. J a k u b a w G r u d z i ą d z u , ś c i a n a c h tego k o ś c i o ł a w y s t ę p u j e r ó w n i e ż t y p j o d e ł k i , o d k r y t e j j a k t e ż w s p a n i a ł y c h k o ś c i o ł ó w g o t y c k i c h ś w . Mateusza w N o w e m , 13 �s z c z e g ó l n i e z a ś Św. M i k o ł a j a w Gniewie. N a terenie dawnej ziemi d o b r z y ń s k i e j z n a m y j a m k i (bez z n a k ó w t o ż s a m o ś c i ) z t a k i c h m i e j s c o w o ś c i , j a k w i e ś C z a r n k ó w oraz miasta L i p n o i Golub D o b r z y ń . W tej ostatniej m i e j s c o w o ś c i na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a farnego, o p r ó c z p ó ł k u l i s t y c b w g ł ę b i e ń p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż p o d ł u ż n e , regularne ż ł o b i e n i a . P o w r a c a j ą c do Rokicin., u ś w i a d a m i a m y solne, że t e n s k r o m ­ n y , „ k o b y l i k o ś c i ó ł " zachowuje n a j c i e k a w s z ą , b o g a t ą i r o z m a i t ą , d o k u m e n t a c j ę . TJżyłoni s ł o w a dokumentacja, a l b o w i e m na ścianach kościoła oprócz jamek, z n a k ó w tożsamości i napisów (pojedynczych i m i o n w r o d z a j u J A C O B , M A T H E T J S , M A R T I N , a w X I X w . i m i o n i nazwisk) z a c h o w a ł y s i ę w y r y t e d a t y , n a j ­ w c z e ś n i e j s z a 1G27. S p r ó b u j m y obecnie z a s t a n o w i ć s i ę n a d t r e ś c i ą t y c h z r ó ż n i c o w a n y c h i n f o r m a c j i . Hoekenbeck, a n a l i z u j ą c 245 j a m e k na k o ś c i e l e w Ł e k n i e , 308 w R o g o ź n i e , 314 w K ł e c k u , 820 w W ą g r o w c u , p o n a d t o , odpowiednio na k a ż d y m z t y c h k o ś c i o ł ó w 5, 38, 07 i 21 ż ł o b i e ń oraz d a t y p r z y podpisach (zło­ ż o n y c h z i m i o n i nazwisk, od 2 p o l o w y X V I w . do 2 p o ł o w y X V I I w . , z n a j d u j ą c m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y w i n n y c h , dalej p o ł o ż o n y c h obiektach sakralnych, stwierdza a u t o r y t a t y w n i e , że wszystkie te d z i a ł a n i a łączyły s i ę z k u l t o w y m nieceniem ognia na w i o s n ę . U ż y w a n o do tego celu p r y m i t y w n e g o ś w i d r a ognio­ wego (fcucrbołirer), r e l i k t u z c z a s ó w p o g a ń s k i c h . Hoekenbeck swoje twierdzenie umacnia w y n i k a m i b a d a ń L i v i n g s ! o n a w ... Zambezi. 24 Ustalenia Hockenbecka z a i n s p i r o w a ł y w latach p i ę ć d z i e s i ą s i ą t y c l i Tadeusza W r ó b l e w s k i e g o i w o s i e m n a ś c i e l a t p ó ź n i e j Jana Tyszkiewicza. O b y d w a j a u t o r z y , szczególnie jednak ostatni, p r z y j m u j ą t y l k o j e d n ą interpretację. Scharakteryzujmy j ą p o k r ó t c e . P r z e t r w a ł y do naszych c z a s ó w p r a k t y k i z w i ą z a n e z k u l t e m ognia. Ś w i a d e c t w e m tego s ą w k u l t u r z e ludowej t a k i e m i ę d z y i n n y m i p r z y p a d k i : „ W okolicach Solca d.pow. Ś r o d a i w W y s o c k u W i e l k i m d . p o w . O s t r ó w W i e l k o p o l s k i , zacho­ w a ł a się d o t ą d t r a d y c j a rozpalania „ ś w i ę t e g o o g n i a " w W i e l k ą S o b o t ę za p o m o c ą ś w i d r a o g n i o w e g o " Charakterystyczne w g ł ę b i e n i a z n a j d u j ą się — j a k t w i e r d z i J a n Tyszkiewicz — na liajsuchszych, p o ł u d n i o w y c h ścianach kościołów, ponieważ o t a k ą ś c i a n ę n a j ł a t w i e j b y ł o ś w i d r e m r o z n i e c i ć o g i e ń . N i e chciał­ b y m z a j m o w a ć się s z c z e g ó ł o w s z ą k r y t y k ą tego stwierdzenia. Z w r ó c ę j e d n a k ż e u w a g ę na pewno f a k t y , k t ó r e nic p o z w a l a j ą i n t e r p r e t a c j i Hockeubecka t r a k t o w a ć j a k o j e d y n ą . 1. P ó ł k o l i s t e w g ł ę b i e n i a z d a r z a j ą się nie t y l k o na ś c i a n a c h p o ł u d n i o w y c h (w R o k i c i u n a j w i ę c e j jest i c h na ś c i a n i e wschodniej); 2. Z n a j ą c d z i a ł a n i e ś w i d r a ogniowego (z ż a l e m n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że Tysz­ kiewicz nic na t e m a t t e c h n i k i niecenia ognia t y m n a r z ę d z i e m nio m ó w i ) nie ma znaczenia p r z y k t ó r e j ś c i a n i e , suchszej czy wilgotniejszej, u s t a w i się c z ł o w i e k , k t ó r y b ę d z i e ł u k i e m o b r a c a ł p r ę c i k z twardego drewna. Ó w w p r a w i a n y w w i r o w a n i e p r ę c i k nie m o ż e — m o i m zdaniem — t a k samo ł a t w o w cegle, j a k w drewnie s p o w o d o w a ć wzniecenia ognia. Dlatego s ą d z ę , że jeśli już j a m k i p o w s t a w a ł y od ś w i d r a ogniowego, to spowodowane b y ł y t a r c i e m drugiego k o ń c a p r ę c i k a o d e s z c z u l k ę , a ś c i a n a kościoła, s ł u ż y ł a j e d y n i e j a k o oparcio. Z e t k n i ę c i e m i ę k k i e g o k a w a ł k a drewna z w i r u j ą c y m , w ł a ś c i w y m k o ń c e m p r ę c i k a w ś w i d r z e , m o g ł o r z e c z y w i ś c i e wzniecić o g i e ń ; 3. I l o ś c i w g ł ę b i e ń , m i e s z c z ą c y c h się na powierzchni w o z ó w k i ( b y w a , że jest ich k i l k a , ale zdarza s i ę , że nawet 9—11), z r ó ż n i c o w a n i e i c h w i e l ­ k o ś c i , wreszcie osobliwego k o d u , asymetrycznego, symetrycznego czy „ r ó ż a ń c o w e g o " ich u k ł a d u , nio m o ż n a t ł u m a c z y ć u ż y t k o w a ­ niem ś w i d r a ogniowego, jeśli obok z n a j d u j ą s i ę cegły zupełnie nietknięte. 25 26 16 I I . 16—17. Z n a k u k o ś n e g o k r z y ż y k a i jego przypuszczalny r o z w ó j , n a d a j ą c y pierwotnej formie nowe znaczenie K o ś c i ó ł w Rokiciu 1 Badania, terenowe, j a k i e p r o w a d z i ł e m , nie w y k a z a ł y , aby ł ą c z o n o opisywane t u j a m k i ze ś w i d r e m o g n i o w y m . M u s z ę jed­ n a k ż e d o d a ć , że badania to nic o b e j m o w a ł y bydgoskiego, czy p o z n a ń s k i e g o . I dlatego, nie w y k l u c z a m m o ż l i w o ś c i z w i ą z k u i n t e r e s u j ą c y c h nas o z n a k o w a ń z p r a k t y k a m i niecenia ognia, k u l t u ognia w W i e l k ą S o b o t ę . S ą d z ę j e d n a k , że jeśli nawet t a k i zwyczaj w okresie X V I — X V I I I w . w y s t ę p o w a ł , w p e w n y c h częściach k r a j u , i o nio m u s i a ł on s t a n o w i ć r e l i k t u , czy j a k i e g o ś 14 �rodzaju reminiscencji p r a k t y k p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h , lecz m ó g ł r ó w n i e dobrze p o j a w i ć się z i n s p i r a c j i samego K o ś c i o ł a , zgodnie w s p o m n i a n y m Czarnkowie, gdzie z a c h o w a ł a się ż y w a pamięć 0 ekspiacyjnej t r a d y c j i k o ś c i o ł a . K o ś c i ó ł w Czarnkowie posiada z s a m ą l i t u r g i ą o g n i a — ś w i a t ł a , p r o p a g o w a n ą nie t y l k o w W i e l k ą t e ż swoje p i ę t n a p o k u t n e w i e r n y c h , n a j g ę ś e i e j rozsiane na ś c i a n i e S o b o t ę , ale r ó w n i e ż na p o c z ą t k u r o k u w d n i u M a t k i Boskiej p o ł u d n i o w e j . T a m gdzie nie domagano się wiercenia c e g ł y palcem, Gromnicznej. P a m i ę t a j m y ale oficjalnie t e ż o znaczeniu o g n i a — ś w i a t ł a we p r z y z w a l a n o na p o s ł u g i w a n i e się m o n e t ą , jamki wszelkich o b r z ę d a c h c h r z e ś c i j a ń s k i c h . Istotniejsze m o ż e jednak b y ł y g ł ę b o k i e , a i c h c h o c i a ż b y podobne rozlokowanie na m u r a c h będzie w y n i k a ł o nie z u n i k a n i a obserwacji, ale b y ć m o ż e z jej p r o w o k o ­ wskazanie, że badania jakie prowadziłem, wykazały znaczne z r ó ż n i c o w a n i e ś w i a d o m o ś c i d z i e d z i c t w a , w p o s z c z e g ó l ­ wania. nych ośrodkach kultowych. c i o ł ó w (wioska Papowo k o ł o T o r u n i a , albo kościół oo. Francisz­ tej Podaję p i ę ć zasadniczych m o d e l i 2 9 N i s k i e p o ł o ż e n i e j a m e k na ścianach niektórych koś­ świadomości: kanów że b y ł y to I . M i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h nie t y l k o w i e r n i , lecz r ó w n i e ż w ł a ś n i e miejsca ekspiacyjne, a s a m ą p o k u t ę w y k o n y w a n o na k s i ę ż a i k o ś c i e l n y nie w i e d z ą , że na ś c i a n a c h i c h k o ś c i o ł a znaj­ d u j ą się ś w i a d e c t w a d a w n y c h p r a k t y k r e l i g i j n y c h m o ż e b y ć k o ś c i ó ł oo. F r a n c i s z k a n ó w w I I . Miejscowości, w k t ó r y c h na ogół w i ę k s z o ś ć tym, Z zasadniczo i n n y m zachowaniem -— j a k b y ł o j u ż m ó w i o n e — s p o t y k a m y się w R o k i c i u . wiernych tłumaczyć klęczkach. (przykładem Wyszogrodzie). w Wyszogrodzie) m o ż n a w y k o n y w a n o na Wgłębienia w cegłach stojąco. I jak można na pewno d o m y ś l a ć się — jeśli w i e , że na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a z n a j d u j ą się j a k i e ś z n a k i , ale lekce­ r z e c z y w i ś c i e znaczono j a m k a m i z m a r ł y c h — sam w a ż ą je, p o d a j ą c wiele r ó ż n y c h p r z y c z y n i c h p o w s t a n i a ( ś l a d y po k o n a n i a oznaczenia m ó g ł b y ć d o w o l n y , nawet z u ż y c i o m ś w i d r a , kulach lecz nie ogniowego, a stolarskiego. Ś w i d e r t a k i otwiera e k s p o z y c j ę szwedzkich, wygładzanie końców rączek od sierpów i in.). sposób wy­ w M u z e u m m u r z y n o w s k i m . U d a ł o się t e ż u s t a l i ć o g ó l n e z a ł o ­ I I I . M i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h u t r z y m u j e się ż y w a ś w i a d o ­ ż e n i a topograficzne cmentarza p r z y k o ś c i e l n e g o w R o k i c i n . W i a ­ m o ś ć ekspiacyjnego znaczenia j a m e k . P r z y k ł a d e m niech b ę d z i e d o m o jest na p r z y k ł a d , że w części wschodniej, a w i ę c o d s t r o n y , Czarnków gdzie n a ś c i a n a c h k o ś c i o ł a w ziemi dobrzyńskiej. Oto słowa przypadkowego r o z m ó w c y : „ k i e d y ś m e l l i , m e ł l i te w g ł ę b i e n i a p o k u t n i c y , b y ł a było to p o k u t a " . jakieś I V . M i e j s c o w o ś c i t a k i e j a k R o k i c i e , w k t ó r y c h część s p o ł e c z ­ miejsce pochówku środowiskowe znakowania w y s t ę p u j ą osób starszych, uznanie. D z i e c i najobficiej, zapewne chowano na mających prawo od w e j ś c i a , a w i ę c w p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e j części. K s i ę g i z m a r ł y c h n o ś c i parafialnej m n i e m a ł a t a k , j a k z o s t a ł o t o j u ż powiedziane archiwum w p u n k c i e I I , a część ( m i ę d z y i n n y m i p o d w p ł y w e m mego paro­ p r z e s t r z e ń p ó ł n o c n a (od s t r o n y p l e b a n i i ) . Z p e w n o ś c i ą j e d n a k letniego interesowania się h i s t o r i ą k o ś c i o ł a ) w y w o ł a ł a o ż y w i e n i e 1 w tej części z n a j d o w a ł y się g r o b y , m o ż e p a m i ę c i u starszych, k t ó r z y p r z y p o m n i e l i sobie z w i ą z e k j a m e k p a ń s k i e z d w o r ó w z samego R o k i c i a , R e m b i e l i n a i M u r z y n o w a . z nieistniejącym j u ż cmentarzem p r z y k o ś c i e l n y m . N a cegłach £ Po rokickiego 1790 roku nie podają jak była cmentarz p r z y k o ś c i e l n y wykorzystywana najzaszczytniejsze, w Rokiciu został m i a n o z a z n a c z a ć p o c h o w a n y c h na c m e n t a r z u z m a r ł y c h . W i ę k ­ z l i k w i d o w a n y . P o w s t a ł n o w y na p o b l i s k i m w z g ó r z u i t a m znaj­ szymi jamkami odnotowywano śmierć osób w dojrzałym wieku, duje się do dzisiaj. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e z a ł o ż e n i e nowego jamkami najmniejszymi śmierć dziecka. Znaki tożsamości V . Miejscowości, w których cmentarza s p o w o d o w a ł o ostateczny z a n i k , jeśli się t o nie s t a ł o wcześniej, 27 o r i e n t o w a ł y o ilości z m a r ł y c h w r o d z i n i e . twierdzono, że wgłębienia w ś c i a n a c h ł ą c z ą się z p r a k t y k ą z d o b y w a n i a ceglanego proszku zmarłych oznakowywania na ścianach i pozostawienia p r z y t y c h kościoła chowanych znakach z n a m i o n rodo­ wych. 2 8 do s p o r z ą d z a n i a l e k a r s t w . Murzynowiacy Ten o s t a t n i rodzaj z a c h o w a ń p o w i ą z a ć m o ż n a z przedstawio­ w swej rokickiej społeczności parafialnej w y r ó ż n i a j ą s i ę . K i e d y b y l i w o d n i a k a m i — w y r ó ż n i a l i się jeszcze w y r a z i ś c i e j . J a k o w o d n i a c y m i e l i w i ę k s z e obycie, ale również o g n i a " , n a d a j ą c i m w s p ó l n e m i a n o ś w i a d o m o ś c i w i t a l n e j . Zgodnie poczucie g o d n o ś c i stopniu z takim kryterium w y r ó ż n i a j ą c y m modele ś w i a d o m o ś c i , m o g l i ­ j a k i c h w s p ó ł p a r a f i a n i e , przede w s z y s t k i m uniejewiacy, ale t e ż b y ś m y w y o d r ę b n i ć do j a k i e g o ś stopnia p r z e c i w s t a w n y w i t a l n e j , w i ę c l a w i a c y , m y ś l i b o r z a c y czy n i e f o r m a l n i parafianie z poblis­ nym na początku zwyczajem niecenia na wiosnę „świętego ich b l i s k i z w i ą z e k z p r ą d a m i zabobonom", w t y m jedno­ kiego R o k i c i a , Gorzechowa (wieś n a l e ż ą c a do p a r a f i i Siocień). religijnymi, D o w o d ó w na potwierdzenie tej r ó ż n i c y jest wiele. Jeden szcze­ m o d e l ś w i a d o m o ś c i k o m e m o r a t y w n e j oraz ekspiacyjnej, cześnie p r z y j m u j ą c „nieulegania XVII—XVIII g ó l n i e z a s ł u g u j e na u w a g ę . O t ó ż p a t r o n a m i k o ś c i o ł a w R o k i c i u w i e k u . W y d a j e m i s i ę , że p r z y j ę c i e t y c h trzech m o d e l i ś w i a d o ­ obok Św. M a ł g o r z a t y s ą ś w . Św. P i o t r i P a w e ł . Ci ś w i ę c i aposto­ mości, jako głównych struktur duchowych zbiorowości, mających łowie b y l i — jak wiadomo — r y b a k a m i . Rybacka wieś Murzy­ formami kultu, rozwijającymi się w Polsce w murach nowo m o g ł a w i ę c t r a k t o w a ć t y c h ś w i ę t y c h j a k o p a t r o n ó w w ł a s ­ k o ś c i o ł ó w , odpowiada naszej w s p ó ł c z e s n e j wiedzy o mechaniz­ n y c h , gdy inne wsie t a k i c h p a t r o n ó w , czy i m p o d o b n y c h m i e ć mach k s z t a ł t o w a n i a się postaw, w z o r ó w k u l t u r o w y c h , swój udział w k r e o w a n i u stochastycznego d z i e ł a na jednym nie m o g ł y i nie m a j ą do dzisiaj. K i e d y o d b y w a ł się w i e l k i odpust s ł o w e m , obrazu nie t y l k o k u l t u r y w o g ó l e , lecz r ó w n i e ż k u l t u r y w R o k i c i u na ś w i ę t y c h P i o t r a i P a w ł a , m u r z y n o w i a c y •— r y b a c y staropolskiej. występowali Dawno p r a k t y k i pokutnicze, k t ó r y m towarzyszyło dłubanie w g l o r i i . Jeszcze w i ę k s z ą ku temu okazję mieli w czasie B o ż e g o C i a ł a . B y ł o w z w y c z a j u , że na t ę u r o c z y s t o ś ć j a m e k , o b r o s ł y w z r u s z a j ą c ą l e g e n d ą . Powiada się w n i e k t ó r y c h k a ż d a z wiosek, n a l e ż ą c y c h do p a r a f i i p r z y g o t o w y w a ł a ośrodkach dokonać... o ł t a r z na trasie p a r o k i l o m e t r o w o j procesji. M y ś l i b o r z a c y i w i ę c ­ k c i u k i e m . B y ć m o ż e , z r o g o w a c i a ł y z g r u b y m p a z n o k c i e m palec l a w i a c y p r z y s t r a j a l i j e d n ą z p r z y d r o ż n y c h kapliczek. R o k i c i a c y kultu, że wywiercenia otworu należało własny w i e ś n i a k a u ł a t w i a ł t a k i e zadanie. D o p u ś ć m y j e d n a k , że pomagano czynili sobie w t y m b y ł o j e d y n i e na przystrojenie s t o j ą c e g o w lesie k r z y ż a . N a t o m i a s t osobliwym działaniu może kamykiem, monetą, podobnie. U n i e j e w i a k ó w — n a j z a m o ż n i e j s z y e h — to święto specjalny ołtarz. stać ostrzem. I m o ż e w ł a ś n i e dlatego, pewne ś c i a n y w k o ś c i o ł a c h s ą m u r z y n o w i a c y m o n t o w a l i na g ę ś c i e j p o k r y t e j a m k a m i , a inne ś c i a n y nie m a j ą i c h p r a w i c dzisiaj z d u m i e w a on d o s t o j e ń s t w e m o r y g i n a l n y c h t r e ś c i . W oł­ Do wcale. N a l e ż y p r z e c i e ż d o p u s z c z a ć , że w p e w n y c h m i e j s c o w o ś ­ t a r z u z n a j d o w a ł się obraz d u ż e g o f o r m a t u ( П О X 210 c m ) , u k a z u ­ ciach ś c i a n a k o ś c i o ł a od s t r o n y p l e b a n i i , czy d r o g i , nie c i e s z y ł a j ą c y cudowno p r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret się t y m s a m y m u z n a n i e m , co ś c i a n a p r z y k t ó r e j m o ż n a do a p o s t o ł ó w — r y b a k ó w , w ś r ó d n i c h ś w . P i o t r a i ś w . P a w i a było 30 p o k u t ę o d p r a w i a ć w p e w n y m u s t r o n i u , a m o ż l i w e , że r ó w n i e ż (il. 10). w s k u p i e n i u , nie b ę d ą c na oczach p r z e c h o d n i ó w , a t y m bardziej widokiem — na o k u p l e b a n a . C z ę s t o t e ż p r z y t y c h najstarszych k o ś c i o ł a c h , d w o m a ż a g l a m i , sieciami, p ł y w a k a m i . D o sieci zamocowywano orientowanych deseczki kuchenne, k t ó r e w t y c h stronach s ą c z ę s t o w k s z t a ł c i e wschód—zachód, plebanie są sytuowane od O ł t a r z u s t a w i o n o nieopodal k o ś c i o ł a przed o t w a r t y m na T W isłę. Przybierano go akcesoriami rybackimi, p ó ł n o c y , albo od p ó ł n o c n e g o - z a c h o d u . T a k i t e ż u k ł a d przestrzen­ t ł u s t e g o k a r p i a . Dzisiaj w y g l ą d a to bardzo podobnie, s ą r ó w n i e ż n y (plebania od s t r o n y p ó ł n o c n e j ) w y s t ę p u j e w R o k i c i u oraz we w b i t e w z i e m i ę g a ł ą z k i leszczyny, sieci, p ł y w a k i , deseczki. P r z y - 15 �I 1 U . 18—19. Z n a k pługa, p r z y p i e c z ę t o w a n y j a m k ą oraz przy­ puszczalny r o z w ó j z n a k u t o ż s a m o ś c i . K o ś c i ó ł w R o k i c i u U . 20. J a n c h ą d z y n s k y 24 sepfc A D 1647. Jedna z najstarszych i n s k r y p c j i na wschodniej ś c i a n i e k o ś c i o ł a w R o k i c i u 11. 2 1 . J A C O B U S i w y ż e j 1877, prawdopodobnie inskrypcje z wczesnej i P ó ź n e j fazy znakowania ś c i a n k o ś c i o ł a w R o ­ kiciu U . 22. Z n a k k r z y ż a obramienionego (z daszkami) i przypusz­ czalny jego r o z w ó j . Ś c i a n a wschodnia kościoła w R o k i c i u 16 �b y ł y j e d n a k nowe akcesoria — p r z y ż a g l a c h , c h o i ą g w i e b i a ł o - do o k r e ś l o n e g o gospodarza. -czerwone. Obraz u k a z u j ą c y cudowne p r z e j ś c i e — w i e l o k r o t n i e lańskich t e r e n ó w Schmid, wymieniany t o ż s a m o ś c i z a n o t o w a ł r ó w n i e ż w o b r ę b i e samej ś w i ą t y n i . O t ó ż na nowy — stanowił wyznanie murzynowskiej zbiorowości o potępieniu malowiernych i małodusznych... Po­ dobnie — j a k m i się wydaje — rzecz przedstawia się obecnie. R o k i c i e w czasach u t r z y m y w a n i a się t r a n s p o r t u na W i ś l e , z n a k a m i t y m i rezerwowano nych. 3 3 32 Niemiecki zwyczaj Obydwa przykłady badacz t y c h posługiwania solne miejsca nadwiś­ się znakami w ławkach kościel­ o d n o s z ą się do o s a d n i k ó w holen­ derskich {być m o ż e r ó w n i e ż n i e m i e c k i c h ) . N i e jest zatem w y k l u ­ związanych z t y m niewyobrażalnych dziś sytuacji międzyludz­ czone, że zwyczaj p o s ł u g i w a n i a się z n a k a m i t o ż s a m o ś c i r o z w i n ą ł k i c h , a w i ę c jeszcze do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , b y ł o szczegól­ się w R o k i c i u p o d j a k i m ś w p ł y w e m o b e c n o ś c i w okolicach t y c h T nego r o d z a j u o ś r o d k i e m k u l t u r o w y m . W odniacy, g ł ó w n i e oryle w ł a ś n i e o s a d n i k ó w . W i e m y na pewno, że tacy w ł a ś n i e osadnicy (flisacy) u z n a w a l i k o ś c i ó ł w R o k i c i u za w ł a s n y . A l e t e ż , od W a r ­ z Kępy szawy do T o r u n i a , nie znajdzie się r ó w n i e s p r z y j a j ą c e g o reprezentacji n i e k a t o l i c k i e j (aeatolieorum), w okresie od k o ń c a miejsca Rokickiej i U n i e j e w s k i e j , m i m o żo zaliczani b y l i do na p o s t ó j i zarazem ś w i ą t y n i p o ł o ż o n e j t a k blisko brzegu rzeki. X V I I I do 2 p o l o w y X I X w i e k u k o r z y s t a l i w R o k i c i u z r ó ż n y c h Z dala w i d o c z n e j , dostatecznie i m p o n u j ą c e j , a p r z y t y m — co posług jest najważniejsze — nie ukrytej wśród 34 duszpasterskich . miasta, W e wsiach p a r a f i i r o k i e k i e j , gdzie p r o w a d z i ł e m s z c z e g ó ł ó w - c h o ć b y p o d u p a d ł e g o , albo w s i . O r y ł e p ł y n ą c y t r a t w a m i , j u ż na sze badania, nazwa ogólna o m a w i a n y c h t u z n a k ó w n i e jest znana. wysokości P a m i ę t a n e s ą jednak n a z w y s z c z e g ó ł o w e . W rodzie G u r d z i ń s k i c h , Murzynowa, wypytywali o zabudowy ich ,,kobyli kościół". Dobrze z n a l i m i t o rodowodzie r o k i c k i e g o k o ś c i o ł a . znali też analogiczną przypowieść o innym, k o ś c i e l e na Koniuszej G ó r z e kolo P r o s z o w i c . 31 Niektórzy Upowszechniali legendę nawet b y ł a wękelnicit ( w ę g i c l n i c a ) , d ł u ż s z a kreska połą­ czona z k r ó t s z ą p o d k ą t e m p r o s t y m ; w rodzic K a r a s i e w i c z ó w , Flisacy kolporto­ o k r e ś l o n a liczba 5, 9, I I , u t w o r z o n a z p u n k t ó w w s t a ł y m u k ł a ­ w a l i t ę o p o w i e ś ć , p r z e d ł u ż a l i jej ż y w o t , r a t o w a l i p r z e d zapom­ nieniem. taką nazwą nadwiślańskim wśród miejscowych, dzie, n a j c z ę ś c i e j s y m e t r y c z n y m (ił. 1, 3). Spora ilość z n a k ó w ze ś c i a n k o ś c i o ł a w R o k i c i u w y w o d z i się k t ó r z y t y m bardziej p o w i n n i z n a ć h i s t o r i ę swego k o ś c i o ł a . Co­ z form}- prostego roczna — kiedy t y l k o r u s z y ł y l o d y — o b e c n o ś ć w ł a ś n i e , j a k i m się podpisywano w ezasach powszechnego na, wsi społeczności lub ukośnego krzyżyka, b y ć może, takiego flisackiej w R o k i c i u , s p o ł e c z n o ś c i w s p o m a g a j ą c e j aspiracje n i u - analfabetyzmu r z y n o w i a k ó w , nie m o g ł a p o z o s t a w a ć bez w p ł y w u na charakter u z u p e ł n i e n i a , znak k r z y ż y k a p r z e t w a r z a n y b y ł w n o w ą c a ł k i e m o d p r a w i a n y c h p r z y t y m k o ś c i e l e p r a k t y k . W y d a j e m i s i ę , że o r y g i n a l n ą f o r m ę , p r z y p o m i n a j ą c ą na p r z y k ł a d f i g u r ę z w i e r z ę c i a , ( i l . 11, 16—17, 24—27). Poprzez odpowiednie b y l i flisacy k r y t y c z n y m i k o m e n t a t o r a m i obscrwowanyeh zacho­ p o s t a ć l u d z k ą czy k a p l i c z k ę ( i l . 11, 26—27). N o w y znak, c z ę s t o w a ń . O b e c n o ś ć f l i s a k ó w nie s p r z y j a ł a zachowaniom n i j a k i m , ale n i e z w y k l e sugestywny, m a j ą c y m o c n y w y r a z p l a s t y c z n y ( i l . 16) t e ż nader g o r l i w y m . I m o ż e w ł a ś n i e uczestnictwo b r a c i wodniac­ m ó g ł k o j a r z y ć s i ę z o k r e ś l o n y m d y s y g n a t e m i w y w o ł y w a ć poja­ kiej w u r o c z y s t o ś c i a c h i o b r z ą d k a c h k o ś c i o ł a r o k i c k i e g o p r z y ­ wienie się k o l e j n y c h s z c z e g ó ł o w y c h c z y n i ł o s i ę do tego, że jest o n w y j ą t k o w y . Mogło w ł a ś n i e t u t a j kapliczka, n a s t ą p i ć wzbogacenie z n a k ó w r o z p a t r y w a ć m o ż n a j a k o proces synchroniczny l u b t e ż treści, znaków a także z w y c z a j u , nadanie m u innej zasadniczo postaci demonstracyjnej przez wprowadzenie tożsamości. rokickim, koziołek. występowanie obfitości chłopskich na nim wyjątkowej wprost z n a k ó w tożsamościowych, b y ł rezultatem splotu przyczyn, wśród Bolesław ( r ó ż n i c o w a n i a się z n a k ó w r o d o w y c h m i ę d z y i c h w t y m samym pokoleniu, a więc między Na­ synchronicznym posiadaczami braćmi). Ten sam badacz dostarcza j e d n a k ż e d o w o d ó w z m i e n n o ś c i t y c h o z n a k o w a ń m i ę d z y r ó ż n y m i p o k o l e n i a m i , c h o c i a ż ściśle ze s o b ą spokrewnio­ n y m i , c z y l i w przebiegu d i a c ł i r o n i c z n y m . T a k i t e ż r o z w ó j znaku niający ukazują decyzjom w y b o r u , s t r o n y osoby z zagadnienia r y b a k ó w w rozwoju właśnie poszczególnych najważniejszych poziom za j e d n ą w rodzaju kształtu p r z y j ą ć n a l e ż a ł o b y etos s p o ł e c z n o ś c i m u r z y n o w s k i e j , jej w y r ó ż ­ się których nazw Rozwój diachroniczny. Z n a k o m i t y znawca m y s ł o w s k i ukazujo merki Przypuszczam, że k o m e m o r a t y w n y charakter z n a k o w a ń na kościele człowiek, intelektualno-omocjonalny, sprzyjający a nie ulegania o c z e k i w a n i o m c h o c i a ż b y ze kapłana. czynienia N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d r ó ż n i c , m o t y w ó w i d e o w y c h trzech modelowych opracowania ciasna okoliczności, towarzyszących znakowaniu ścian bartnego. W y d a j e m i się t e ż , że z d i a c ł i r o n i c z n y m charakterem p r z e m i a n o z n a k o w a ń m a m y do wśród w parafialnej zbioiowości Rokicia, szczególnie d a w n y c h m u r z y n ó w i a k ó w . Przcdsh.w iona na kotwica z rodu Karasiewiczów na. czterech stronach g o t y c k i c h k o ś c i o ł ó w w Polsce, k a ż d a z t y c h o k o l i c z n o ś c i przed­ t r z o n u posiada oznakowania liczbowe z p u n k t ó w swogo (nieznacznych stawia się j a k o n i e z w y k ł a , j a k o pragnienie i s t n i e n i a . Wzniecanie wgłębień wiosennego „ ś w i ę t e g o o g n i a " w p r z e d d z i e ń Z m a r t w y c h w s t a n i a , czona m i ę d z y b r a ć m i , ale z pokolenia na pokolenie; z dziadka rozbudzało na jego syna, a ż na prawmuka Ignacego, k t ó r y p o w r ó c i ł do pra- nadzieję nowego ż y c i a , w o d n o w i o n y m po zimie c y k l u r o c z n y m . Ekspiacje p o d m u r a m i k o ś c i o ł a o s ó b rozgrze­ na p o w i e r z c h n i m e t a l u ) . K o t w i c a zaś początku dziadkowego znaku 5, u z u p e ł n i a j ą c go nie b y ł a własnymi dziedzi­ inicjałami. szonych, w z m a c n i a ł y d u c h o w o . W y d ł u b a n a j a m k a p i e c z ę t o w a ł a P r a w n u k , w p r z e c i w i e ń s t w i e do swych p o p r z e d n i k ó w — w ł a ś c i ­ w o l ę posiadania cieli k o t w i c y , b y ł j u ż p i ś m i e n n y . t a k i e j siły. W i e l k a n o c n y o b c h ó d cmentarza, d o k o n y w a n e na n i m p o r z ą d k i — p r a k t y k a , k t ó r a do d z i ś c z ę s t o dystansuje listopadowe zachowania Genezy z n a k ó w t o ż s a m o ś c i o w y c l i m o ż n a p o s z u k i w a ć w opo­ w s p o m i n k o w e — zapewne ce, w k t ó r e j osoby p i ś m i e n n e n a l e ż a ł y do w y j ą t k o w y c h , a w spo­ w ł a ś n i e w ó w c z a s d o k o n y w a n y rozrachunek ze ż n i w e m ś m i e r c i — ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h w ogóle się nie z d a r z a ł y . C h ł o p s k i znak s p o r z ą d z a n i e swego, p r y m i t y w n e g o e p i t a f i u m na k t ó r e j ś , pa­ t o ż s a m o ś c i , z a r ó w n o w swej formalnej postaci (pod w z g l ę d e m m i ę t a n e j cegle m u r ó w k o ś c i o ł a , b y ł o p o s ł u g ą w y w o ł u j ą c ą naj­ wizualnym), j a k t e ż w sensie i d e o w y m , n a w i ą z y w a ł do h e r b u , g ł ę b s z y rodzaj r e f l e k s y j n o ś c i , więzi z t y m i co ż y l i i N a j w y ż s z y m , g o d ł a szlacheckiego. U z u p e ł n i a j ą c t y l k o i m i ę , n i e k i e d y r ó w n i e ż do k t ó r e g o odeszli. i m i ę i nazwisko, slużjd za rodzaj z a b e z p i e c z a j ą c y c h obramow-ań Z n a k i t o ż s a m o ś c i , w y s t ę p u j ą c e na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a rokic­ o s o b o w o ś c i . Przypuszczam, że nie k a ż d y t a k ą p o t r z e b ę zabezpie­ kiego, m a j ą swojo n a j b l i ż s z o analogie nio t y l e we w s p o m n i a n y c h c z a j ą c ą p o s i a d a ł i nie k a ż d y d ą ż y ł do- posiadania swego z n a k u . na w s t ę p i e merkach Skatalogowana bowdem liczba ponad, stu z n a k ó w i zredukowana r y b a k ó w l u b w ciositach b a r t n i k ó w , lecz w o z n a k o w y w a n i u , j a k i m p o s ł u g i w a l i się — t a k j a k w M u r z y n o w i e do nieco w i ę c e j — gospodarze z w rodzie, wydaje się b y ć znacznie mniejsza, a n i ż e l i liczba, r o d z i n , i n n y c h miejsc Z u g d a i n r n u posiadamy nad dolną n i e z w y k l e ciekawe Wisłą. świadectwo, k a t a s t r a l n ą z 1667 r o k u . N a mapie t e j , p o s z c z e g ó l n e ziemi, znajdujące Z wioski niż dwudziestu oznakow<.ii, funkcjonujących mapę ż y j ą c y c h w czasach od p o ł o w y X V I I do k o ń c a X V I I I wdeku, nadziały w p i ę c i u wioskach p a r a f i i r o k i e k i e j . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że r o d y s i ę w r ó ż n y c h c z ę ś c i a c h w i o s k i , oraz samo posiadające o b e j ś c i a oznaczone z o s t a ł y i m i e n i e m i n a z w i s k i e m w ł a ś c i c i e l a , w których swoje z n a k i t o ż s a m o ś c i , t o przede w s z y s t k i m te, a t a k ż e jego z n a k i e m t o ż s a m o ś c i . A l e t e ż w n i e k t ó r y c h p a r t i a c h wzorca osobowego, c i e s z ą c e g o się n a j w y ż s z y m , tej m a p y , pole oznaczone jest j e d y n i e s a m y m z n a k i e m , n a l e ż ą c y m uznaniem. r o d z i l i się i w y c h o w y w a l i stateczni, reprezentanci środowiskowym 17 ��1 �11. 28. Osoba Stateczna, H i p o l i t K o w a l s k i ( U i p e i o ) , ur. 1892 г., м и , 1984 г L' 11 Z Y l> i S Y 1 Próbuję przedstawić tu własną terminologię, wynikającą z r z e c z y w i s t o ś c i badanej. Nie korzysta/m t y m s a m y m z t e r m i n o ­ l o g i i z b y t o g ó l n e j , ontycznej k a u t y z m u , czy n e o k a n t y z m u , z n a j d u j ą c y c h w s p ó l n ą p ł a s z c z y z n ę analizy filozoficznej bytu i istnienia w kategoriach fenomenu, n o u m e n u --- rzeczy samej w sobie. W r a ż l i w o ś c i ą m i r a k u l a r n ą albo inaczej m ó w i ą c ś w i a d o ­ m o ś c i ą m i r a k u l a m ą o k r e ś l a m często stany w ogólnej ś w i a d o ­ m o ś c i religijnej w k r a j u — uezc: <t:iiozonic w cudzie, d o z n a w a n y m indywidualnie lub w przeżyciu zbiorowym. W M u z e u m - - stacji bedawezoj, p r z y j ę t a została, dewiza: b a d a j ą c i n n y c h b a d a m y siebie. B a d a j ą c i n n y c h p r z y z w a l a m y na n i e s k r ę p o w a n ą i n g e r e n c j ę r ó w n i e ż w nasze zachowanie, z a j ę c i a i zainteresowania. N i e jest to z a l e ż e n i e oryginalne, c a ł k o ­ wicie w ł a s n e . D a w n o temu s f o r m u ł o w a ł je Jean Jacques R o u ­ sseau: „ T a r e g u ł a metodologiczna ustanowiona przez R o u ssea dla etnologii — r e g u ł a w y z n a c z a j ą c a jej n a d e j ś e i o — pozwala r ó w n i e ż p r z e z w y c i ę ż y ć c o ś , co na pierwszy r z u t oka w y d a w a ł o b y się p o d w ó j n y m paradoksem: ż e Rousseau m ó g ł z a l e c a ć badanie 2 r 3 20 najbardziej oddalonych ł u d z i , ale j e d n o c z e ś n i e o d d a l się przede w s z y s t k i m b a d a n i u tego s z c z e g ó l n e g o c z ł o w i e k a , k t ó r y wydaje się n a j b l i ż s z y , to znaczy b a d a n i u siobie samego ( p o d k r e ś l e n i o moje, J O ) : i że w c a ł y m jego dziele metodyczne pragnienie u t o ż s a m i a n i a się z i n n y m idzie w parze z u p o r c z y w ą o d m o w ą i d e n t y f i k a c j i z s o b ą . A l b o w i e m k a ż d y etnolog m u s i to dwie pozorne s p r z e c z n o ś c i , z n o s z ą c e się wzajemnie w jednej obustronnej i m p l i k a c j i , p r z e z w y c i ę ż y ć w t y m lub i n n y m mo­ mencie swej k a r i e r y " . (Claude Levi-Strauss, Jan Jakub Bousse.au, twórca nauk humanistycznych, przekła.d Loszek K o l a n k i o w i c z , „ T w ó r c z o ś ć " , R . X L , n r 0 (463), 1984, s. 83—84). Por. R o m a n W ł o d z i m i e r z H a r a s y m c z u k i W i l h e l m Tabor, Etnografia połonin huculskich, „ L u d " , 1937, t . X X X V , s. 138— 145 (§ 13. Prawo ludowe); B o l e s ł a w N a m y s ł o w s k i , Merki rybaków pomorskich, Przyczynek do heraldyki i folkloru, „Rocznik Heral­ d y c z n y " , 1925, t . V I I s. 1—30; R o m u a l d Ż u k o w s k i , Bartnictwo w Zagajnicy Łomżyńskiej w okresie od XVI do połowy XIX w. B i a ł y s t o k 1965, s. 30—32; J . J . K a r p i ń s k i , Śłady dawnego bart­ nictwa puszczańskiego, K r a k ó w 1948, s. 12 4 �5 P r z y k ł a d e m niechaj b ę d z i e ochlapywanie f a r b a m i olej­ n y m i k u r , n a l e ż ą c y c h do i n d y w i d u a l n y c h właścicieli w P G R , albo znakowanie przez gospodarzy baniek na mleko i n i c j a ł a m i własnymi, względnie określonym kolorem (określonego koloru plamą). B . N a m y s ł o w s k i , op. c i t . , s. 5 Por. Stanisław Skrodzki, P o r z ą d e k p r a w a bartnego, 1616, &T.J. 32: „ t e d y w i d z e n n i c y m a j ą ono z n a m i ę dobrze w y c i ą ć , wiór do siebie w z i ą ć i p o t e m go do s ą d u p r z y n i e ś ć . A s ą d z i n s z y m i b a r t n i k a m i starszymi m a j ą z onego w i ó r u u z n a w a ć , po s ł o j a c h l a t a licząc, k t ó r e z n a m i ę starsze i k t ó r e m u b o r o w i n a l e ż y ' ' . P o d a j ę za R . Ż u k o w s k i m , op. c i t . , s. 30 Por. B o l e s ł a w N a m y s ł o w s k i , Znamiona bartne mazowieckie i inne znaki ludowe. Przyczynek do heraldyki i folkloru, Poznań 1927; L . Lepszy, Przemysł złotniczy w Polsce, K r a k ó w 1933 Por. Teresa K a r w i c k a , Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, P W N Warszawa 1979, s. 9 i 213 Por. Kodeks dyplomatyczny polski, 11, 2, opr. L . R ż y s z czewskiego i A . Muczkowskiego, 1852, s. 658—660 N a podstawie analizy Archiwum Akt. Osobowych p r z y kościcle w R o k i c i u , poz. 1—18 Zabiegom z w i ą z a n y m z w y b o r e m nazwiska t o w a r z y s z y ł y falsyfikacje w i e k u i b y ł to proceder r o z w i j a j ą c y się w c z e ś n i e j . R z e c z y w i s t y wiek osoby u j a w n i a n y b y l dopiero p r z y ś m i e r c i . N i e k t ó r y m u d a w a ł o się u k r y ć nawet 20—30, p r z e ż y t y c h j u ż lat. M o ż n a w t y m d o p a t r y w a ć się koniecznych, w y n i k a j ą c y c h ze s t o s u n k ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h , d ą ż e ń do uchronienia się przed k o m o r n i c t w e m , a w i ę c n a j g o r s z ą z m o ż l i w y c h sytuacji, b y t o ­ wania ż e b r a c z e g o . B y ł b y to też jeden z w ą t k ó w k s z t a ł t u j ą c y c h postawę e t y c z n ą — często s p o t y k a n ą w środowiskach podobnych — oszukiwania nie k ł a m i ą c ? Por. Archiwum Akt Osobowych p r z y pa,rafii w R o k i c i u , poz. 1—18 Ż a d n e j e d n a k z t y c h nazwisk nie jest reprezentowane dzisiaj w M u r z y n o w i e . T o l k ó w odnajdujemy w Sieeioniu, B i e s ó w w P ł o c k u , a K a l w a s ó w w Rokiciu-Czajkaeh. W s z y s t k i e te 3 naz­ wisko, u t r w a l a j ą — j a k s ą d z ę — p a m i ę ć profesji p r o t o p l a s t ó w : k r a w c a , karczmarza i m u r a r z a . Por. Aleksander B r i i c k n o r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970, s. 214 (z n i e m . Kalkfass, faska do wapna). D o rejestru tego n a l e ż a ł o b y jeszcze d o d a ć profesję słu­ ż ą c y c h (najprawdopodobniej, z a t r u d n i a n y c h przy dworze) oraz p a r o b k ó w , k t ó r z y z n a j d y w a l i p r a c ę m i ę d z y d w o r e m , a gospo­ d a r z a m i , z a m i e s z k u j ą c y m i w wiosce część z w a n ą ogrodami. P o d a j ę n a z w y profesji na podstawie p o s z c z e g ó l n y c h k s i ą g Archi­ wum Akt Osobowych p r z y p a r a f i i w R o k i c i u , o d n o s z ą c y c h się do okresu 1758—1868 (pozycje od 1 do 23). W y d a j e się, że oborywanie w o ł a m i granic w i o s k i b y ł o p r a k t y k ą z n a n ą w Polsce. Z a n a l o g i c z n ą do m u r z y n ó w skiej o p o w i o ś c i ą s p o t k a ł e m się przed l a t y w Oborczyskach na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej. N a podstawie r o z m ó w s k o n f r o n t o w a n y c h z d a n y m i archiwalnymi z parafii w Rokiciu. B a r d z o p o d o b n ą w i e r s z o w a n ą d r w i n ę z s ą s i a d ó w , słysza­ ł e m na Podlasiu w wiosce K a m i a n k i L a c k i e o m i e s z k a ń c a c h wioski Niecki: Te niockusy za g ó r a m i Zjedli wilka z pazurami Ani łyżki, ani miski P o p a r z y l i sobie p y s k i Taką. a u t o r y t a t y w n ą o d p o w i e d ź przedstawia Teresa, K a r w i c k a , op. oit., s. 213 Por. p r z y p i s 12. Oszukiwanie nie k ł a m i ą c — w ą t p l i w a n i e w ą t p l i w i e zasada etyczna — b y ł a adresowana, przede wszyst­ k i m , do ś w i a t a z e w n ę t r z n o g o , do o s ó b i i n s t y t u c j i obcych. W wew­ n ę t r z n y c h stosunkach ( c h o c i a ż b y r o d z i n n y c h , czy wioskowych), k o r z y s t a j ą c y z toj n o r m y , z y s k i w a ł mniej l u b bardziej surowo w y p o w i a d a n e m i a n o osiusta, oszusta. N a t o m i a s t p o j ę c i e k ł a ­ m a n i a , k ł a m s t w a , b y ł o j a k b y niedostrzegane, niepoddawane w a r t o ś c i o w a n i u . A jeśli, t o ł a g o d n i e j , niż oszukiw anie. PewTiie dlatego, że f u n k c j o n o w a ł o skuteczniej i d o t y c z y ł o ż y w o t n i e j szyeh z a g a d n i e ń . Wiele z przedstawionych o k r e ś l e ń s p o t y k a m y w nie­ z w y k l e cennej p r a c y : Aleksander P o t r ó w , Lud Ziemi Dobrzyń­ skiej, jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki, , . Z b i ó r W i a d o m o ś c i do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , 1878, t . 2; s. 3—182 Por. D r H o c k e n b e c k i n W o n g r o w i t z , Die Napfchensteine an den Pfarrkirchen zu Kiecko, Łekno, Rogasen wid Wongrowitz, 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 „ Z e i t f c h r i f t der Historischen Gesellschaft fur die P r o v i n z Posen", 1885, s. 118—133 N a podstawie w ł a s n y c h b a d a ń t e r e n o w y c h w l a t a c h 1981— 83 oraz w i a d o m o ś c i , k t ó r o z a w d z i ę c z a m p a n o m A l e k s a n d r o w i B ł a c h o w s k i e m u i Jerzemu K ł o s k o w s k i e m u , k i e r o w n i k o w i M u ­ zeum Z i e m i Z ł a t o w s k i e j Por. J a n Tyszkiewicz, „Nowy ogień" na. wiosnę, (w:) Cultus et Cognito, studia, z dziejów średniowiecznej kultury, W a r ­ szawa 1976, s. 592—597; A n d r z e j R u s z k o w s k i , Tajemnice średnio­ wiecznych murów, „ G o ś c i n i e c " , lipiec 1977, s. 12 Por. Hockenbeck, op. c i t . , s. 128 Por. J a n Tyszkiewicz, op. c i t . , Tadeusz W r ó b l e w s k i , Zagadkowe ślady na, ścianach kościołów w Wielkopolsce, „Studia i M a t e r i a ł y do D z i o j ó w W i e l k o p o l s k i i P o m o r z a " , 1958, t . I V ; n r 2, s. 195—205 Por. J . Tyszkiewicz, op. c i t . , s. 594 T a k ą toż i n t e r p r e t a c j ę z a p r o p o n o w a ł a H a l i n a H o r o d y s k a -Gadkowska, Kobyli kościół, „ N o t a t k i P ł o c k i e " , 1968, n r 5 (49), s. 18—19 Por. A . R u s z k o w s k i , op. c i t . , s. 12 ( w i a d o m o ś ć d o t y c z y kościoła w S t r o ń s k u ) . Zwrócił m i na to u w a g ę Aleksander B ł a c h o w s k i , p o d a j ą c p r z y k ł a d kościoła farnego w S ł u p s k u , gdzie d ł u b a n o j a m k i monetą,, o d m a w i a j ą c p r z y t y m m o d l i t w y . R e p r o d u k o w a n y w tokścio obraz — zapewne k o p i a starszego — w y k o n a ł w 1945 r o k u „ s z y p e r s z y p r ó w " , S t a n i s ł a w M a ł k o w s k i . Obraz ten z a s t ą p i o n y z o s t a ł w 1979 r o k u przez nowe p ł ó t n o (mniejszych r o z m i a r ó w ) p ę d z l a Alojzego Piekar­ skiego, a r t y s t y nieprofesjonalnego, na s t a ł e zamieszkałego w Jeleniej G ó r z e . Obraz M a ł k o w s k i e g o p r z e c h o w y w a n y jest w Muzeum w Murzynowie. 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 K o ś c i ó ł w - R o k i c i u n a z y w a n y jest k o b y l i m , albowiem w e d ł u g legendy, zbudow any z o s t a ł za p i e n i ą d z e uzyskane ze s p r z e d a ż y k o n i , k t ó r o g r o m a d z i ł y się t a b u n a m i na m i e j s c o w y m w z g ó r z u . P o d o b n ą p r z y p o w i e ś ć podaje Jan D ł u g o s z , Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa, Polskiego, przekład Julia Mruk ó w n a , Warszawa 1962, k s i ę g a I i I I , s. 158—159: „ K o n i u s z a , co po ł a c i n i e zwie się E q u i r e a , g ó r a p o d c h o d z ą c a pod miasteczko Proszowice, m a na sobie wzniesiony kościół p a r a f i a l n y i w y w o d z i nazw-ę od rzadkiego i cudownego wydarzenia. A l b o w i e m gdy pewien rycorz polski, r o d o w y • szlachcic z d o m u i r o d z i n y Ś r e n i a w i t ó w , imieniem P r z 3 b y s ł a w , pewnego r a z u z b u d o w a ł na niej domostwo i w n i m z a m i e s z k a ł z ż o n ą i d z i e ć m i , pewnej nocy k o ń rzadkiej wielkości, k t ó r e g o ów w o j o w n i k j u ż t r z y l a t a t o m u s p r z e d a ł b y ł j e d n e m u d o s t o j n i k o w i w ę g i e r s k i e m u do rozplaclniania klaczy, p r z y b i e g ł p r o w a d z ą c za s o b ą znaczny t a b u n klaczy, u p r o w a d z o n y c h z W ę g i e r ; (o t a b u n i e t y m ) zaznaczają, że m i a ł nocami t y l k o biec, aby św iatło dzienne nie p o c h w y ­ ciło go z ł o d z i e j s k o u c i e k a j ą c e g o z W ę g i e r . S t u k i e m k o p y t a w b r a m ę dawnego swego pana i dobrze z n a n y m r ż e n i e m za­ chęca,}, aby m u o t w a r t o . Ó w rycerz polski, obudzony t y m i c z ę s t y m i uderzeniami w b r a m ę zerwawszy się ze snu najpierw w praw dzie j a k i e ś nieprzyjacielskie p o d e j r z e w a ł zasadzki, p o t e m przecie, gdy bacznie rozejrzawszy się s t w i e r d z i ł , że w s z ę d z i e panuje s p o k ó j , o t w o r z y ł b r a m ę n o w e m u gościowi i wraz z n i m p r z y j ą ł wielki t a b u n k l a c z y i ź r e b c ó w , z d a t n y c h pod z a p r z ę g , w w y n i k u czego nagle d o s z e d ł do wielkiego bogactwa. O k a z u j ą c zaś w d z i ę c z n o ś ć za o t r z y m a n y przez niego dar, sprawc3 tego — B o g u — wzniósł na górze ceglany kościół i n a d a ł m u uposa­ żenie". r r r r r r 3 5 1 9 T 2 0 2 1 Por. Heinrich Kloopell, Das Waischel-Nogat, Danzig 1934 3 3 Por. B e r n h a r d S c h m i d , Bau und Kunst der Provinz West Preusscn, Kreis Marienbwrg, D a n z i g 1906, s. 131 ( z a ł ą c z o n a tablica d o t y c z ą c a z n a k o w a ń , p o c h o d z ą c y c h z k o ś c i o ł a w T r a g hoim). Dano te z a w d z i ę c z a m nieocenionemu badaczowi osad­ n i c t w a holenderskiego w Polsce, Wojciechowi Marchlewskie­ mu. 7 3 4 P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć osoby: ewangelik M a r c i n S t r u n g i jego ż o n a A n n a Jobs, zamieszkali na K ę p i e Uniojewskiej. Strungowio stali się z czasem S t r ą k a m i i j e d n o c z e ś n i e k a t o l i k a m i , por. Archiwum Akt Osobowych p r z y p a r a f i i w R o k i c i u (Księga Urodzeń, 1826—1845, s. 40), poz. 3, d o t y c z y r o k u 1933; ewangelik Woyeioch Rada (wcześniej w y s t ę p u j ą c y p o d nazwiskiem Rhode) i jogo ż o n a E w a Jobs, zamieszkali na K ę p i e R o k i c k i e j , por. Archiwum Alit Osobowych, (Księga Urodzeń 1826—1845, s. 22), poz. 3, d o t y c z y r o k u 1930 21 �П . 29. P i ę ć j a m e k w y d ł u b a n y c h w c e g ł a c h k o ś c i o ł a rokickiego oraz nieczytelny podpis nazwiskiem, z k o ń c ó w k ą -ski. Rys. i fot.: J. Olędzki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e0c697e01be449f62d71069d4987514.pdf b897cfdf4a74767ba16d2badf0ec1812 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2491 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2314 Title A name given to the resource Filodzoon. Ciesząca się życiem - albo - Ogławianie. Kultura wierzby / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.90-99 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text F I L O D Z O O N . Ciesząca się życiem albo OGŁAWIANIE. Kultura wierzby Jacek Olędzki „Witam cię, drzewo, ty najmniej cenione" Tadeusz Lenartowicz, Na wierzbę, 5 „...A grajże mi piszczałeczko (...). Uliniłem cię z wierzbiny" Jan Kasprowicz, Moja pieśń wieczorna, brutalnego traktowania drzew przez podstawową reprezen­ tację Polaków - „lud". W omawianiu złożonej kwestii, towarzyszyła autorowi od początku do końca, opozycja naczelna: Germanie - Słowianie. Wiadomo, że w mitologii skandynawskiej pochodzenie pierwszych ludzi jest roślinne. „Według Eddy, Odyn stworzył pierwszych ludzi z jesiona i olchy, drzew północy." Natomiast Słowianie, jeśli mieli swoją genesis, to jest ona nieznana. Moszyński poddaje śmiałej krytyce, dziś w niczym nie kwestionowanej, głośne poglądy autora Złotej Gałęzi, Frazera, czy Mannhardta oraz licznych ich naśladowców (wymie­ nia przykładowo E. Anickova). Wychodzi z założenia - jakże wówczas odkrywczego - że „kult bóstw, odprawiany pod drzewami, może być bardzo łatwo wzięty za kult drzew". Z całą stanowczością stwierdza, że: - religie starożytnych Greków i Rzymian nie znały „kultu drzew jako takich (drzewa były u nich z reguły poświęcone 2 „Gdzie polem powiewa wierzbina, wiem, że się Polska kończy lub zaczyna" Kazimierz Laskowski, Wierzby 2,17-18 Pragnąłbym przypomnieć pokrótce bezcenne stwierdzenia Kazimierza Moszyńskiego związane z wierzeniami i ogól­ nym stosunkiem Słowian do drzew. Swoje stwierdzenia przekazał nam uczony językiem wprost publicystycznym, emocjonalnie, będąc zapewne nie­ raz poruszony do żywego znanymi sobie świadectwami 1 90 I 3 �bogom)" - etnograficzne poszukiwania w obrębie ludów ugrofińs­ kich, gdzie ,,nie zaginęła tam jeszcze religja pogańska, wykazały zupełną nikłość kultu drzew" - u ludów kaukaskich, w Afryce północno-wschodniej, cześć okazywana pewnym drzewom wynika z uznawania ich za miejsce („mieszkanie") przebywania istot czczonych. Argumentację tę można uzupełnić o wyniki najnowszych badań prowadzonych przez Mateusza Wiercińskiego w In­ diach. Wszelako, mimo wspólnej ludom świata postawy, uzna­ wania drzew li tylko za przybytek („mieszkanie") istot czczonych, również złowrogich demonów (nie wyłączając diabła), dusz osób zmarłych, postrzegać należy różniący się nieraz zasadniczo stosunek zarówno do tych istot, jak też ich drzewnych siedlisk. u Germanów z jednej a u Finów z drugiej strony, istniał podobno bądź co bądź pewien ogólny szacunek dla wszelkiego rodzaju drzew, którego u Słowian nie ma ani śladu. O wielkiej czci drzew u germańskich ludów oraz o okrutnych karach, jakie u nich w niektórych krajach wymierzano za obłupianie drzew z kory itp., pisano już niejednokrotnie." 1 zaraz po tym przytacza słowa P. Mielnikova o Mordwinach, Czeremisach (Finach nadwołżańskich) oraz Czuwaszach: „Lubią te plemiona głuche lasy i ciemne gaje; ani jeden z nich bez potrzeby drzewa nie ruszy; siec bezcelowo las - to, ich zdaniem, grzech wielki: według ich starodawnego zwyczaju las jest mieszkaniem bogów. Las niszczyć, - to znaczy boga obrażać, jego domostwo ruj­ nować, karę na siebie sprowadzać." Dalej, tenże Mielnikov przeciwstawia Finom lub Czuwaszom Wielkorusa. „Dla niego nie znaczy nic zrąbać wiekowe drzewo po to tylko, by wyciosać z gałęzi oś czy hołoblę, złamać bez potrzby drzewo, obłupić lipkę, spowodować uschnięcie brzózki przez wypusz­ czenie oskoły (...). Nawet stuletnie dęby rąbie jedynie dlatego, aby obrać z nich żołądź na karmę dla świń." Sięga również Moszyński do opinii o chłopie polskim. „Władysław Orkan, sam wieśniak rodem, takie mu wystawia świadectwo: '(•••) Już od dziecka (...) nożem wycina płaty kory świeżej z bujnego świerka na »kozubki«, młode drzewka z pasją kaleczy, smołą płaczące najradniej podpala, (...) i naturalnie w rosnącym ten złośliwy, zbrodniczy stosunek do drzew, do lasu ostaje..."' Kończy Moszyński charakterystykę słowiań­ skich animozji wobec drzew przytoczeniem sądu Fr. Kraussa o Serbochorwatach - „drzewołupcy, złośliwi tępiciele la­ sów". Różnice w stosunku do drzew między Słowianami a Fina­ mi i Germanami stanowią doniosłe zagadnienie, którego istoty - według Moszyńskiego - nie sposób dociec poprzez „przesłanki natury gospodarczej", albowiem każda z trzech grup etnicznych od wieków zajmuje się rolnictwem i hodow­ lą. Aby nie popełnić błędu przedstawienia hipotetycznych przyczyn owych różnic, uczony uznał, że sformułuje je na końcu całego dzieła. Ponieważ wojna przeszkodziła w ukaza­ niu się czwartego tomu Kultury Ludowej Słowian, nie mamy przyrzeczonego wyjaśnienia różnic między sąsiadującymi grupami etnicznymi w ustosunkowaniu się do drzew. W moim przekonaniu w brutalizacji stosunku Słowian do drzew odnajdywać można z jednej strony świadectwo faktów długiego trwania oraz z drugiej, faktów nie mających takiej metryki, mających zaś nieraz najświeższą datę. Być może w kulturze ludowej niektórych grup Słowian (przede wszystkim bałkańskich), jako świadectwo faktów odległych, jest rodzaj pamięci zbiorowej, archetypicznej, goszczącej w najprostszych umysłach wieśniaków (oczywiś­ cie chyba już nie dziś, lecz przed stuleciem), odnoszącej się do kolebki tej ludzkiej zbiorowości, pochodzenia jej ze stepów, gdzie nie rosną drzewa, następnie przejścia w jakimś momen­ cie swych dziejów w zasięg środowiska naturalnego w niczym nie przypominającego stron rodzinnych, prowokujących do 4 5 6 7 8 znanych głównie z obszaru Bałkanów postaw drzewołupstwa. Jest też wielce charakterystyczne, że owa brutalizacja wcale nie wyklucza postaw zasadniczo odmiennych, sakralizujących jakieś wybrane drzewa, a nawet całe ich zespoły. Mogłem się o tym przekonać, prowadząc badania w Kame­ runie (grapa Bamileke) oraz w Nigerii, znajdując potwier­ dzenie wyników tych badań wśród kopieniaczy krajów sąsiednich (Zair, Republika Środkowo Afrykańska, Tan­ zania). Stepowcy-pasterze (пр., niczym Mongołowie, o czym mogłem się przekonać uczestnicząc przez 13 lat w Etno­ graficznej Ekspedycji I H K M P A N do Mongolii pod kierow­ nictwem prof. Witolda Dynowskiego), jak gardzą nawet najcenniejszymi rybami, chyba z powodu dostatku mięsa swych zwierząt udomowionych, tak również do drzew nie żywią sympatii, chociaż również antypatii. Mają tu w swej kulturze rodzaj luki. Wynika ona bez wątpienia z faktu nieobecności drzew na rozległych obszarach stepu i pustyni. Saksauł, krzewiaste drzewo pustyni Gobi, prawie jak skały czy kamienie szlachetne i półszlachetne, przynależy do cennych surowców i raczej tylko surowców, wytworów głównie kultury materianej. W kulturze Słowian bałkańskich mogła się błąkać jakaś forma pamięci raju utraconego, nie sprzyjająca oswojeniu się z nowym miejscem, zmuszającym do trzebieży, karczunku i nieustającej walki z chwastami. Przetrwało jednakowoż umiłowanie, trawy, traw. Natomiast Germanie i Finowie oswajali się z przebogatym światem roślin, przede wszystkim drzewami, wcześniej i dłu­ żej, a najważniejsze, nie podlegając skazie raju utraconego, co jak się wydaje, w procesach kulturowych rzadziej przyj­ muje formę wygaszania resentymentów, częściej zaś przeis­ tacza się w irracjonalne, niekontrolowane reakcje, na koniec zachowania, znane nam u Słowian. Germanie i Finowie potrafili oswoić się ze swym naturalnym środowiskiem, skutecznie opanować go i zagospodarować, kiedy na na­ szych ziemiach, długo utrzymywały się bory i puszcze, wyzwalające u osadnika najniższe reakcje. Nie zapominaj­ my, że dla osadników (dodajmy zestresowanych zbiegów pańszczyźnianych) kolonizujących dopiero w drugiej poło­ wie X V I I I w. dziewiczą Puszczę Zieloną, Goniądzką, Graje­ wską, Kampinowską, albo Augustowską, ludzi zakładają­ cych w tak późnym czasie wsie „na surowym korzeniu", drzewo nie mogło budzić uczuć przyjacielskich czy chociażby życzliwych. Aby zrekonstruować stan emocjonalny jaki mógł towarzyszyć kształtowaniu się wówczas postaw, brze­ miennie rozwijających się przez co najmniej następne stule­ cie, należy szukać dziś sytuacji podobnych gdzieś na Nowej Gwinei, w nieprawdopodobnej wyłącznie biegłości Papua­ sów w rąbaniu drzew (na początku lat sześćdziesiątych jeszcze siekierami kamiennymi), zdobywaniu przestrzeni dla ogrodów i hodowli umiłowanych świń. Mozolna walka z puszczą, a wcale w nie mniejszym stopniu z wszędobylskim zielskiem, nie wyzwala wznioślejszych uczuć a tym bardziej stanów ducha, w których gościłaby religijna cześć w stosunku do roślin. Jednakże wydaje się, że - mówiąc delikatnie - osobliwie niechętny stosunek do drzew, krzewów względnie nawet roślin dziko rosnących (w najlepszym przypadku zabar­ wiony zmyślonym utylitaryzmem) występuje zazwyczaj w parze z awersją do różnych drobnych stworzeń, małych gryzoni, ślimaków, małży, owadów i wcale nie musi mieć określonych uwarunkowań historycznych, a wynika z cech naszej ludzkiej kondycji, z jej ograniczeń i słabości. Niedoj­ rzałość emocjonalna, ujemne stany psychiczne, prowadzące do chorobliwej pobudliwości, frustracji, decydować mogą o sposobach reagowania na cudowny świat natury. Owe przejawy dezintegracji negatywnej - jak doskonale wiadomo - najłatwiej się odreagowuje poprzez uśmiercanie czy apro­ bowanie aktów uśmiercania bytów słabych lub bezbron9 10 91 �nych. Rozluźnienie zasad reguł życia społecznego, niestałość nastrojów, jak niedostatek dóbr, usług a nadmiar mniemań, przekonań, wzorców pańskości (wyniosłości), wszystko to, co tak dobrze zna nasza ojczyzna, nie sprzyjało życzliwości wobec natury. Ostatnie półwiecze zaowocowało dodatkowo nie spotykanym wcześniej w Polsce rozkwitem głupoty. Gdyby Kazimierz Moszyński pisał swą Kulturę ludową Słowian w czasach demoludów, byłby zmuszony rozszerzyć swoje najdrastyczniejsze przykłady niszczycielstwa przyrody przez tych, „którym nie było dane", o tych „którym było dane", a więc nową inteligencję (pracującą), różnej maści urzędników, inżynierów, nie wyłączając pracowników nauki a nawet osób legitymujących się przynależnością do Ligi Ochrony Przyrody. Pan S. z Płocka, osoba starsza i statecz­ na, członek właśnie LOP, spadkobierca sadu i starych wierzb przydrożnych swą obecność w Murzynowie rozpoczął od dziarskiego usuwania spróchniałej Salix alba. Udało się jednak uratować inne bezcenne drzewa, powiadając, że sadził je sam Jagiełło podążając na Grunwald. Zwyciężyła wysoce patriotyczna postawa pana S., lecz nie bez znaczenia pozostała jego, jako członka LOP, wprost niewiarygodna ignorancja. Wierzby, które chciał wyciąć, a nadal rosnące, uratowane, posadzono w dziesięciolecie odzyskania niepod­ ległości w 1928 r. Wspaniały żywopłot okalający mego domu ogródek szczezł jednego wieczoru pod ostrzem siekiery. W tym przypadku nie udało mi się odwołać do jakiejś słabości rąbiącego, działał bowiem nie z własnej woli, lecz z polecenia służbowego. Decyzję wycięcia żywopłotu podjął kierownik administracyjny i sekretarz partii w jednej osobie... Instytutu Sztuki P A N przed kolejną pielgrzymką papieża do Polski. Wiadomo zaś, że żywopłot osłania i nie można wszystkiego dobrze zobaczyć, a ponadto łatwo ukryć w nim bombę. Jedna ze starszych mieszkanek mego domu, reprezentantka inteligencji twórczej, osoba utytułowana, uznała wycięcie blisko 50 m pielęgnowanych przez ponad ćwierćwiecze krzewów za prawdziwe dobrodziejstwo, a to dlatego, że już o zmierzchu mogły sprzyjać komuś w niecnym czynie, oddawania w stanie nietrzeźwym moczu. Klasyfikacja drzew w kategoriach ich znaczenia w wierzeniach Moszyński po ustaleniach, które ludy uznają, a które nie uznają (tak, jak Słowianie) posiadania przez drzewa dusz, 92 T poświęca sporo uwagi szczegółowszemu omówieniu po­ szczególnych rodzajów. W klasyfikacji znaczeń, na czoło wysuwa się dąb, a następnie lipa: „(...) U nas na przykład uważa się zwłaszcza dęby i lipy za drzewa 'lepsze' od innych w rozumieniu religijnem. Na tych to głównie drzewach tradycja ludowa chce widzieć święte zjawy, pod ich konarami często zawiesza lud czy ustawia kapliczki i t d . " Dalej autor pogłębia swoje wywody danymi 0 zachowaniach „w świętych gajach pogan nadwołżańskich", którzy pod tymi dwoma rodzajami drzew oraz pod brzozami składali ofiary dla swych „jasnych bóstw". Prze­ konamy się niebawem jak ulotne są ustalenia etnografów. Że zjawiska towarzyszące czy też ściśle związane z Salix - której poświęcony jest niniejszy tekst - skorygowały w sposób zasadniczy nasze wcześniejsze mniemania o drzewach. Wy­ dawałoby się, że na zawsze ustalony, trwały porządek w zachowaniach i systemie wartościowania naruszony został przez nieoczekiwane, żywiołowo rozwijające się cudowne zdarzenia na wierzbach. Posłuchajmy jednak, jak jeszcze rzeczy się miały na początku naszego stulecia. „Fakt, że nie wszystkie drzewa mają jednakowe znaczenie w religijnem życiu ludów jest bardzo zajmujący. Na czoło tych, co mają znaczenie największe, wysuwa się u Słowian niewątpliwie dąb. Jego ogromne rozmiary i zwłaszcza krzepkość są powszechnie sławione przez lud. (...) dąb na całym obszarze Słowiańszczyzny liczy się do drzew bądź 'dobrych' czy 'czystych', bądź 'świętych' (tzn. godnych Boga i świętych Pańskich); częstokroć listowiu jego przypisuje się własności apotropeiczne, jemu zaś samemu moc leczniczą." Kolejne drzewo w hierarchii wierzeniowych znaczeń Mo­ szyński charakteryzuje następująco: ,,(...) obok dębu czoło­ we miejsce zajmuje lipa, co zawdzięcza może swemu miododajnemu, wonnemu (odurzającemu według włościan) kwie­ ciu. (...). Tu i ówdzie w rdzennej Polsce (Łuków Mazowiecki) mówi nawet lud, że lipa dlatego jest drzewem 'świętem', bo w niej Matka Boska mieszka!" Po dębie i lipie uwagę uczonego zaprzątnęła brzoza 1 jarzębina. Wierzbę wymienia Moszyński dwukrotnie, przy tym w takich kontekstach, jakby było drzewem najpośledniejszym a w kulturze duchowej Polski bez poważniejszego znaczenia: „Do mniej znaczących, ale bądź co bądź wziętych drzew i krzewów należą: klony, jawory (głównie na Bałkanach), sosny, leszczyny, jesiony, wiązy, wzgl. brzosty (głównie na Bałkanach), jabłonie, jałowce, wierzby i niektóre inne. (...). 1 1 12 13 �П. 3. Wojtek Marchlewski gra na instrumencie wykonanym z wierzby Dwuznaczne wierzenia krążą o osinie (a poczęści i o wierz­ bie); jest ona z jednej strony pogardzana i ma jakoby pozostawać w związku z nieczystymi mocami, a z drugiej uważa się ją za apotropeiczną i używa przeciwko tymże mocom." Trzy lata po ukazaniu się drugiego tomu Kultury Ludowej Słowian Adam Fiszer przedstawia w „Ludzie" znamienny tekst poświęcony wierzeniom o drzewach. Bez jakiegokol­ wiek wstępnego wywodu, tytułując kolejno części swej pracy: 1. Brzoza; 2. Buk; 3. Cis; 4. Dąb; 5. Olsza; 6. Jasion; 7. Osika, jasnym, zwięzłym językiem mówi o tych drzewach. Wspólne dla obu wybitnych uczonych jest chyba tylko to, że z rodziny wierzbowatych (Salicaceae) rodzaj Populus, czyli topola, w reprezentacji gatunkowej Tremula, a więc osika, zamyka listę omawianych drzew. Jest wielce charakterys­ tyczne to, że Fiszer pomija lipę, jak pamiętamy, drugie pod względem znaczenia u Moszyńskiego drzewo, natomiast dębowi poświęca uwagę po cisie, aż na czwartym miejscu. Można przypuszczać, że kryje się za tym subtelna krytyka rozważań o drzewach w Kulturze Ludowej Słowian. Do przekonania takiego skłania również sposób formułowania informacji przez dwóch uczonych. Jeśli pierwszy pomija specjalistyczne dane botaniczne oraz próbę uhistorycznienia obecności obiektu w kulturze, to drugi, od tych danych, każdorazowo swój wywód o danym drzewie zaczyna. Ponad­ to, za każdym razem, po omówieniu kolejnego drzewa, Fiszer przedstawia całkiem obszerny rejestr źródeł z jakich korzystał. Piszę o tym wszystkim, co wydawać się może Czytelnikowi mało istotne, ale urzeka nie tylko fakt, że onegdaj, na krótko przed straszliwą wojną potrafili etnografowie myśleć o roś­ linach, lecz również to, że umieli ceniąc sobie szacunek nade wszystko do drugiego, łagodnie, choć stanowczo wyrażać swoje odmienne poglądy. Czytając Fiszera, miałem często przed oczyma postacie... Brunona Schulza i Witolda Gomb­ rowicza, prowadzących ze sobą w „Wiadomościach Literac­ kich" urzekający dyskurs, fascynującą rozmowę, w której współgrały uzupełniając się wzajemnie stanowiska pisarzy odmiennych temperamentów, wyobraźni twórczej, intelek­ tualnych postaw. Powracam do zbywanej przez obydwu wielkich uczonych wierzby, a raczej wierzb. Wywołują one nie tylko skojarze­ nia, jak na znanym plakacie Tadeusza Trepkowskiego, z klawiaturą Chopina, jego Mazurkami, ale poprzez swoje nazwy witwa, iwa czy łoza również z osobami w naszej kulturze doniosłymi, Witwickim, Witkacym, Łozińskim oaz Iwaszkiewiczem. Ponadto, mamy Wierzbickich, Rokitów i Rokickich, lwów czy Iwickich, Topolskich oraz Sokorskich. 14 15 Natura Salicaceae (wierzbowatych) Dendrolodzy zajmujący się szatą roślinną Polski wskazują na występujące w niej - zdumiewające takiego laika jak ja - dysproporcje gatunkowe. Otóż, 250 gatunków drzew i krzewów rodzimych w kraju, a stanowiących - jak mówią owi znawcy - „ubogą reprezentację" w świecie roślin, jest zdominowana tylko przez trzy rodzaje: Rubus (jerzyna, malina) - 67, Rosa (róża) - 22 oraz Salix (wierzba) - 30. Pozostałe (przeważnie te, które objęli swymi rozważaniami, Moszyński i Fiszer), należą do rodzajów mających od 1 do 7 gatunków, a w istocie od 1 do 2, może 3. Do interesującej nas liczby 30 Salix należy jeszcze dodać kilka gatunków Populus (topola), przede wszystkim topoli białej, białodrzewu (P.alba), czarnej, sokory (P.nigra), osiki (P.tremula), które wraz z wierzbami stanowią jeden rodzaj, wierzbowatych, a chyba jeszcze ważniejsze dla nas, wy­ stępujących w krajobrazie śródpolnym Polski z reguły wspólnie. Nawet dla zwykłego obserwatora przemierzające­ go dziś Europę, rzuca się wyraziście w oczy - przy prze­ kraczaniu wschodniej, a jeszcze bardziej zachodniej granicy naszego kraju - pojawianie się nie widzianych, czy to na obszarach odległej Rosji, czy pobliskich Niemiec, rosnących w najrozmaitszych konfiguracjach (pojedynczo, tylko po parę w bezładzie, zwartymi kępami, to znów rzędami i szeregami) wierzb, topól oraz olch. Nie sądzę aby gdzieś na świecie można było spotkać jeszcze podobny pejzaż. Powstał on pod wpływem uwarunkowań naturalnych, ale również historycznych, społeczno-kulturowych. Wierzba i topola, to znaki naszej kulturowej tożsamości, symbole bytu chłopa polskiego, dawniej i obecnie. Co mnie upoważnia do takich stwierdzeń? Otóż Salicaceae wyróżnia od pozostałych rodzajów drzew i krzewów parę cech, których konsekwencje w obrazie kultury chłopskiej nie zawsze sobie w pełni uświadamiamy. Oto te dobrze znane cechy: - tylko wierzby i topole w naszej strefie klimatycznej można sadzić mówiąc wprost „z kołka", ściętego ukośnie siekierą, gdy inne wymagają wykopywania ukorzenionych sadzonek, staranniejszego pielęgnowania i t p . ; 16 17 93 �- przyrost roczny masy drzewnej wierzb i topól jest nieporównanie większy niż innych drzew. Obliczono, że z jednego hektara wierzb (Salix alba) można uzyskać dziesię­ ciokrotnie więcej owej masy drewna niż z hektara ob­ sadzonego świerkami lub sosnami; - Filódzdon, ciesząca się życiem, dzięki swemu bujnemu rozwojowi (głównie Salix alba, wierzba biała, S. nigrikans, czarniawa, S. cinerea, szara czyli łoza, S. fragilis, krucha (była i jest nadal sadzona w Polsce przez chłopów na granicach pól i łąk, nieraz nawet na miedzach, wzdłuż dróg, obok domu, na nieużytkach, mokradłach) w celu ogławiania, zdobywania po upływie zaledwie 3 lat drągowiny, przeznaczonej głównie na o p a ł ; - Populus (alba i nigra) do końca X I X w., a w niektórych regionach kraju do początku bieżącego stulecia, sadzono w obrębie gospodarstw w celu uzyskania, przede wszystkim, cennego surowca budowlanego - topoliny. Topolina spożytkowywana była również do produkcji kadłubów, dłubanek (niecek, niecułek, kopań i kopaniek), owych tak charakterys­ tycznych naczyń drewnianych w dawnej kulturze chłopskiej, ale także szlacheckiej, tudzież dworskiej rozwijającej się na ziemiach Polski. Dziś sadzą gospodarze topole nie tak do celów gospodarczych, jak z potrzeby manifestowania swej obecności, posiadania czy dbałości, - Salix caprea, czyli iwa, duży krzew lub drzewko o nieli­ cznych gałęziach, pospolite w lasach na niżu i w górach po regiel górny; S. cinerea, czyli łoza, (szara), krzew do 5 m wys., często występujący na niżu, na mokrych łąkach, nad brzega­ mi wód, w górach rzadziej i tylko po regiel dolny; 5. pentandra czyli pięciopręcikowa, laurowa, krzew lub drzewo do 15 m wys., na niżu, na wilgotnych łąkach i obrzeżach torfowisk; S. daphnoides, wawrzynkowa, na niżu nad rzeka­ mi, w górach nad potokami; S. purpurea, purpurowa, (wiklina), krzew do 6 m wys., na niżu nad rzekami, w niż­ szych częściach podgórza nad potokami; S. amygdalina, czyli migdałowa, krzew do 4 m wys., rzadziej drzewko, nad potokami i rowami; S. incana, czyli siwa, krzew lub małe drzewo, nad rzekami w Karpatach; S. aurita, uszata, krzew do 2 m wys. na niżu nad rowami, na łąkach i torfowiskach oraz w górach po regiel górny; S. lapponorum, krzew do 2 m wys., relikt polodowcowy w Karkonoszach, na Wyż. Lubelskiej i na Mazurach; S. livida czyli śniada, krzew do 70 cm wys. na łąkach i torfowiskach niżu; wreszcie dwie bodaj najważniejsze, S. rosmarinifolia, zwana przez lud rokitą, krzew do 1 m wys., na całym niżu i po regiel dolny na wilgotnych łąkach; no i S. viminalis, wiciowa, czyli witwa, to dostarczycielki chrustu, prętów i wici, okorowywanych lub nie, surowca plecionkarskiego, który w tak zwanej tradycyj­ nej kulturze ludowej służył do wyrobu niezliczonej ilości przedmiotów codziennego użytku (najrozmaitszego kształtu i przeznaczenia koszy i koszyczków, nie wyłączając schow­ ków na domowe przybory, nici, przybory toaletowe, lekarst­ wa, ogromniastych koszy wasągowych, słomianych naczyń zasobowych wielkich aż ponad 1,5 m wys., slomianek, baniek, uli, koszek - zawsze szytych rozdwojoną wicią wierzbową - kapcy na zimę, butli oplatanych na olej czy naftę, narzędzi rybackich, wierszy, wieraszek, chobotni, butlastych sadzy, koszałek, mebli, szczególnie kołysek oraz pytek na gęsi. Jak wiemy, plecionkarstwo, głównie jako koszykarstwo, przetrwało do dziś. Ale zdarzają się przypa­ dki szczególne, reaktywowania wyrobów prastarych, które wydawało się, że zanikły bezpowrotnie. Od paru lat nad Jeziorem Włocławskim, to jest spiętrzonej Wiśle od Włoc­ ławka po Płock, wyrabiane są masowo wiersze (wirsze, wiraszki), które w pletniach (połączonych 9 sztuk) skutecznie nieraz zastępują drogie sieci. 18 19 20 Wierzby, to również dostarczycielki wiechci do łapania much, próchna do okadzania mieszkań, liści i kory do stosownych driakwi, obrzędowych gałązek do wypędzania 21 22 23 94 24 i przypędzania na pastwiska stad b y d ł a , gałęzi do linienia piskawek i piszczałek, kręcenia ze zdjętej kory trąb i trąbit, wreszcie, sakralizującej te drzewa palmy wielkanocnej. Populus tremula (osika), poprzez sporządzany w niej kołek o osobliwie magicznym przeznaczeniu, to włączanie się wierzbowatych w sferę wierzeń związanych z wędrówką dusz, pokutników i t d . Oto zaledwie materialne świadectwa spożytkowywania wierzbowatych, szczególnego rodzaju drzew-krzewów, osią­ gających nawet wysokość 30 m (Salix alba, S. fragilis, krucha; Populus alba, nigra czy tremula), albo zaledwie kilkanaście cm (Salix herbacea, zielna, w Tatrach i Sudetach, w krainie alpejskiej, na granitach), kwitnących w marcu, lecz również w maju (S. fragilis, alba, aurita), a nawet w lipcu-sierpniu (S. retusa, wykrojona, reticulata, żyłkowana), zachowujących liście nawet w 2 połowie grudnia (Salix babylonica, elegantissima, płacząca), drzew z a w s z e u n a s o b e c n y c h . Wymienione wyżej świadectwa ma­ terialne spożytkowywania wierzbowatych stanowią jedynie ramy symbolicznych znaczeń - istoty mych tu zainteresowań - Salix i Populus, drzew zbywanych w dawniejszych opraco­ waniach. 26 27 Symbolika wierzb i topól Ogólne nazwy interesujących nas drzew wymieniłem w l i ­ czbie mnogiej, albowiem - jak wiemy - jest ich wiele gatunków, mających cechy (wygląd, właściwości, na koniec przeznaczenie), różniące się nieraz zasadniczo. Tym też należy tłumaczyć sprzeczne czy wykluczające się treści (пр.: sens dodatni, to znów ujemny), łączony z wierzbą i topolą. Sens pierwszy można kojarzyć z iwą lub wierzbą białą, mającą strzeliste gałęzie a liście zadzierzyście wzniesione do góry. Sens drugi odkryjemy natomiast w wierzbie płaczącej, której liście z gałęźmi zwisają - niczym „strugi łez" - do dołu, a cała sylwetka drzewa często jest pochylona ku samej ziemi. Bywa, że autorzy słowników symboli, encyklopedii zapomi­ nają, że mówią o różnych desy gnatach, ujętych w jedno tylko hasło. Podstawą źródłową mych dociekań stały się dane z Nowej księgi przysłów i wyrażeń przysłowiowych, w oparciu o dzieło Samuela Adalberga opracowane przez Zespół Redakcyjny pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego, PIW Warszawa, 1969, t. I-IV, oraz wiadomości rozsiane w czasopiśmiennict­ wie etnograficznym, głównie jednak w „Ludzie". Nim przejdę do przedstawienia rezultatów uzyskanych w tych dociekaniach, pragnąłbym powiedzieć parę słów o miejscu, w którym zrodziła się i rozwijała potrzeba skupienia się nad omawianymi tu kwestiami. Otóż od kilkunastu lat rokrocznie, przemierzam kilkaset razy drogę po obu stronach obsadzoną starymi wierzbami, która przeci­ na z północy na południe zbocze tarasu nad Wisłą w Murzy­ nowie koło Płocka. Kieruję się do Muzeum-Pracowni, albo ją opuszczam, każdorazowo przeżywając bezpośredni kon­ takt z drzewami, przedmiotem tych rozważań. W pobliżu Muzeum rośnie na grzępie, wysokim brzegu, ponad stuletnia topola, białodrzew, pomnik przyrody. Kilkanaście metrów od drzew rozciąga się rząd posadzonych przeze mnie z kołka wierzb, które chronią brzeg przed falami jeziora i stawiają czoło złowieszczym podmuchom kujawy. Wszelako droga z jej wierzbami jest w tej scenerii najważniejsza. Anodos, droga w górę, w stronę ducha, dobra i światła... Ale również kathodos, droga przed siebie, schodzenie... Jeśli drzewa nie zostały ogłowione, ich konary spotykają się w górze niczym sklepienia katedr gotyckich. Kolumny pni rozmieszczone zostały w przemyślanych odstępach, na dole, gdzie wilgot­ niej, mniejszych (ok. 3 m), na górze, gdzie suszej, większych (5 i więcej m). Zależnie od kierunku marszruty obcuje się cieleśnie z R Y T M E M , ze spianato, spiccato-staccato, albo 28 �spiccato-staccato, spianato. Spowija ów wyrazisty porządek rytmiczny nostalgia. I znowu, w zależności od kierunku, to wzniosłość, podniosłość, to znów przyziemność. Ptactwo śpiewające znajduje w tej świątyni schronienie. Chcesz czy nie chcesz myślisz o Szopenie. Znane jest powiedzenie Claude'a Levi-Straussa, które zamyka krytykę animistycznych teorii totemizmu, tudzież prelogicznego jakoby stadium myślenia, mającego stanowić cechę ludów pierwotnych. Oto owo powiedzenie: „Zwierzęta bardziej się nadają do myślenia niż do jedzenia." Z małym uściśleniem (zmianą zwrotu „do jedzenia" na „do spożyt­ kowywania") można to założenie rozszerzyć na rośliny: krzewy i drzewa. I wierzbowate znakomicie egzemplifikują Lćvi-Straussowskie stanowisko. Wierzby i topole, pospołu z innymi objętymi uwagą składnikami natury, przez łączone z nimi w kulturze pojęcia i wyobrażenia, porządkowały rozumienie rzeczywistości, kodowały o niej wiedzę, przeni­ kając do najrozmaitszych sfer naszego życia. Oto jedna z naczelnych sfer, uczucia miłosne, ale też oddanie się czemuś czy komuś itd. Przy tym intrygujące są nie tyle owe sfery i pojęcia, ile związki między nimi utworzone w przysłowiu czy wyrażeniu przysłowiowym. I też w jednym tylko takim komunikacie bywa wierzba okazją do refleksji nad paru kwestiami: MIŁOŚCI (zakochanie) - ZŁA (diabeł) - JAŁOWOŚCI (sucha w.). Związek tych pojęć odnajdujemy w powiedzeniu: „Zakochał się jak diabeł w suchej wierzbie." To najdosadniejsze wyrażenie ujmujące intrygujący związek: wierzba-diabeł. Oto inne: „Siedzi tam jak diabeł jaki w spróchniałej wierzbie." „Siedzi jak diabeł na kępie." „Siedzi jak diabeł w bagnie." „Kępa", „bagno", to środowisko Salix rosmarinifolia, krzewu rokity. „Siedzi jak diabeł w rokicinie (w rokicie)." „Chichocze jak diabeł w rokicinie". „Roześmiał się jak diabeł w rokicinie". „Śmieje się jak diabeł w suchej wierzbie." „Śmieje się jak diabeł na kępie." „Trzęsie się jak diabeł na kępie." „Wrzeszczy (wrzeszczący) jak diabeł na kępie." „W starej wierzbie diabeł mieszka." Nie jest wykluczone, że wierzba pierwotnie mogła ucho­ dzić za siedlisko niekoniecznie złych mocy. Przeciwnie, mocy dodatnich, jeśli obłaskawionych. Wszelako, w świadomości prostych ludzi, pod wpływem głównie ewangelizacji moce te stały się jednoznacznie złymi. Diabeł stał się ich symbolem, a nazwa uroczyska (Rokicie) synonimem miejsca diabel­ skiego, domagającego się świątyni jedynego Boga. Rokita - nazwa wierzby, będącej krzewem zaledwie metrowej wysokości - stała się imieniem własnym szatana Rokity (takoż Rokickiego albo wręcz Wierzbowskiego lub Wierz­ bickiego). Ów szatan jest poczciwiną! Zakochiwuje się, mieszka, chichocze lub śmieje się, w najgorszym przypadku wrzeszczy. „Wanielicy (Ewangelicy - JO.) powiadają, że głośno śpiewają, bo Pónbóczka w niebie mają, a katolicy na wierzbie." Ten wielce żartobliwy komunikat aż z cieszyńskiego, zanotowany przez Jana Brodę - nakłania do jeszcze wnikliw­ szego spojrzenia na wierzby, jako siedliska tajemniczych mocy. Pamiętamy, że Kazimierz Moszyński objawienia świętych pańskich, w szczególności Najświętszej Panny Maryji, łączył tylko z dwoma drzewami, dębem i lipą. Otóż, prowadzone w siedemdziesiątych latach badania nad świa­ domością mirakularną w kraju, nie potwierdziły danych Moszyńskiego (zapewne dlatego, że obydwa drzewa znik­ nęły prawie doszczętnie z naszego kaj obrazu). Natomiast, wykazały wspomniane badania, że łąki i rosnące na nich 29 30 31 32 33 34 wierzby są najczęstszym miejscem, dziejących się w „natural­ nej" przestrzeni zdarzeń cudownych. Łąka i nieodłącznie z nią związane wierzby to osobna sprawa. Kazimierz Wyka z powodu średniowiecznej notacji, „Dusza z ciała uleciała, na łące odpoczywała", poświęcił jej, jeden ze swych naj­ wspanialszych tekstów. Nieustający cud od 1990 roku na wierzbie w Okoninie nieopodal Grudziądza, nakłania do postrzegania wierzb w kategoriach zdecydowanie mirakularnych. „Jeszcze jeden cud. Gałęzie wierzby niemal uginają się pod ciężarem tysięcy r ó ż a ń c ó w . " T o jeden z tytułów wiadomo­ ści prasowych, dotyczących cudu w Okoninie. Wybrałem ten tytuł z powodu owego szczegółu odnoszącego się do wierzby. Oto coś więcej o tym drzewie: „W dn. 14.06.1990 r. w Dzień Bożego Ciała, wieczorem 0 godz. 20.30, po dojeniu krów na łące, pan Krzysztof Czarnota zauważył, że korona jednej z wierzb chwieje się na wietrze. Było to zjawisko o tyle dziwne i zastanawiające, że pozostałe wierzby rosnące w pobliżu, trwały w niemym bezruchu. Zdziwiony i zaciekawiony podszedł bliżej i wtedy zobaczył wielką jasność, a na jej tle Matkę Bożą Niepokala­ ną. Matka Boża stała na obłoczku i była w płaszczu oraz sukni nieskazitelnej białości z niebieską przepaską. Jej głowę okalała jakby korona z gwiazd." Na odwrocie okładki broszury, z której zaczerpnąłem przedstawioną relację, zamieszczono zdjęcie fragmentu pnia z konarami z takim podpisem: „Twarze na korze wierzby". 1 w istocie rysują się wyraziście - jedna nad drugą - z profilu oraz trois quarts, głowy kobiet ufryzowanych współcześnie. Tak więc, w żadnym przypadku nie można - jak czynił to Moszyński - wierzb dyskryminować, wyłączać te drzewa z wierzeń o objawieniach. Objawienia Matki Boskiej na wierzbach to trwały już w naszej kulturze fakt z zakresu najszerzej rozumianych zdarzeń mirakularnych. Wierzbę jako synonim dobra, nie tylko godne miejsce najświętszych objawień, poznajemy w dramatycznym akcie walki człowieka ze śmiercią. Ów odwieczny wątek odkrył Henryk Sienkiewicz w naszej bajce góralskiej. Ukazuje ona wierzbę jako jedyną pułapkę, do której sprytnemu góralowi udaje się zwieść przebiegłą kostuchę. Skoro dotknęliśmy na wstępie pojęcia ZŁA, a obecnie DOBRA, związanego z wierzeniami i wyobrażeniami jakie rozwinęły się wokół wierzby, łatwo już nam będzie ukazać to drzewo w kontekście ludzkich skłonności, tak przywar, jak i cnót: NIECIERPLIWOŚĆ „Jak co kogo na języku świerzbi, to niech se to wmówi do dudławej (wypróchniałej JO.) wierzby." WYSOKIE ASPIRACJE „Mało żabie na bagnie rzegotać, że się na wierzbę wspina, drzewa pragnie." Przysłowie znane już w X V I I weku. UŁUDA i MRZONKI „Gruszki na wierzbie." Gdy powinno się wiedzieć, że „Pan Bóg wie co czyni i na wierzbie (dębie) nie da rodzić się dyni." N I E Z D A R A lub N I E R O Z G A R N I Ę T Y „Za niezdarą złota wierzba r o ś n i e . " „Gdzie się ruszy, złota wierzba za nim wyrośnie." CHWIEJNOŚC i U L E G A N I E „Nie bądź wierzbową witką, która tak uroście, gdzie ją z młodu nachylą." „Grzbiet wierzbowy łatwo się gnący." ŁATWOŚĆ PRZYSTOSOWANIA SIĘ „Dziewka jest jak wierzba, gdzie ją posadzisz tam roś­ nie." „Natura niewieścia jak złotowierzb, według przypowieści przyjmuje się wszędy." „Niemiec jak wierzba, gdzie go posadzisz, tam się przyj­ mie." OPTYMIZM 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 95 �„Rózga bije, nie zabije, kości nie przetrąci". Takoż, „Wierzba (palma) bije, nie zabije, kości nie p o ł a m i e . " Ale i: PESYMIZM Bowiem z wierzbą kojarzyć się może jałowość, marność i nicość. Oto konkrety prowadzące do tego, aby wierzbę uznać za drzewo wybrane w kategoriach sankcji karzącej, aż po haniebną śmierć. Zacząć należy od tego, że na chybcika zerwana witka służy do pogrożenia psocącemu dziecku. Starannie, z namaszczeniem przygotowywana wić stawała się rózgą w rytuale chłosty. Na co dzień też zdarzały się sytuacje jak ta, którą wspomina nieoceniony Zdzicho z M u rzynowa. Będąc dzieckiem lubił psocić. Dobrze więc sobie zapamiętał: „Kajtek (imię psa) bierz go, to go złapiemy i mordę mu rozwalimy o tę wierzbę!" No i : „1674. Godzien być dawno na gałęzi." To Wacław Potocki. Zaś w 1806 roku Samuel Linde notuje. „Na suchej wierzbie powiesić." W tym samym brzmieniu (sformułowa­ niu) żądanie kary śmierci przez powieszenie żyje aż po drugą połowę X I X wieku. W 1910 roku Adolf Nowaczyński w swym Wielkim Fryderyku upowszechnia szczególną przy­ datność wierzby: „Wieszać na gałęzi suchej wierzby." Skąd, ach, skąd, czemuż to, ach czemuż tak osobliwie wyróżniona została wierzba? Może wyjaśni to po części porzekadło z okolic Uniejowa: „Chroń mnie Panie Boże od takiego (wymienienie ze stosownym epitetem imienia osoby), chodzenia w kozim kożuchu i palenia drewnem wierz­ bowym." Drewno wierzbowe spala się szybko i prawie bezszelestnie (płomieniem bez iskier), gdy palenie się drewna np. akacjowego, to prawdziwa symfonia dźwięków, wśród których miarowe trzaskanie, wreszcie strzelanie iskier, aż po zgoła wybuchy, wcale nie oznacza, że się ten proces skończył. Długo jeszcze w piecu coś się żarzy. Polscy chłopi skazani na trwające do dziś o g ł a w i au n i e wierzb, dodajmy w kraju onegdaj słynącym z borów i lasów nieprzebytych, zaś obecnie liczącego się na świecie wydobycia węgla, stworzyli ponurą symbolikę Salix. Nie omija ona nawet samotności i bezdomności: „ M a gościniec przez wieś - ma numer na wierzbie." NADZIEJA Tworzą ją błąkające się tu i ówdzie niegdysiejsze humore­ ski, a dotykają one nawet cenionego u nas sztywniactwa i pryncypialności, niczym ta: „Lepi, żeby buł Pan Bóg duse we wirzbe wsadził, jak w ciebie, bo by się k i w a ł a , " oraz dzisiejsze fakty kulturowe, chociaż szczególnej rzadkości (w najlepszym tego słowa znaczeniu, wyjątkowości). Takim faktem, ważkim bez wątpienia, jest twórczość malarska i graficzna Leszka Emila Gensierskiego. Młody ten artysta, pochodzący z wioski spod Przemyśla, dziś mieszkający na Pradze, systematycznie wystawia swoje prace na Rynku Starego Miasta w Warszawie w pobliżu wejścia do Instytutu Historii PAN. Pośród koszmarnej tandety, kiczów, wszel­ kiego rodzaju pamiątkarskiego śmiecia, aż dziw, że coś takiego jak prace Gensierskiego mogły zaistnieć. Najczęst­ szym tematem jest w nich wierzba, pojedyncza, ogłowiona (akwarelki), albo ich wielość w ujęciu pejzażowym (akwarele i miedzioryty). Jest to twórczość dojrzała, profesjonalnego artysty. 49 50 51 52 53 54 55 56 Salicaceae farmacologica Nie ulega kwestii, że wierzbowate spowijają mity silnie poruszające wyobraźnię. Różnią się one pod względem sensu zawartego w nich przesłania dosyć wyraźnie. Łatwo też jest ustalić zachodzące opozycje w przypadku mniemań tylko 0 jednym z drzew, a tym bardziej w przypadku ich gatunków 1 odmian. Powtarza się upodmiotowianie, traktowanie re­ prezentantów określonych odmian, a więc drzew nazwanych na podstawie ich charakterystycznych cech, jako bytu o zdol­ nościach czucia, a nawet konstatowania na wzór zachowań zwierzęcych czy ludzkich. 96 Zacznijmy od Populus tremula, czyli osiki. Mając niewiel­ kie liście szerokie na stosunkowo długich ogonkach, rzadko rozsadzone na gałęziach strzeliście wyrastających z pnia, przy lada powiewie uwidacznia natychmiast jego obecność, osobliwym ożywieniem się, gdy inne w tym czasie drzewa niczym nie zdradzają zmiany, jaka nastąpiła w powietrzu. Stąd powiedzenie „drży jak osika". W chłopskiej kulturze Polski odnotowano tłumaczenie tego zjawiska pamięcią poczucia przez to drzewo, z jednej strony WSTYDU I H A Ń ­ BY, a z drugiej WSPÓŁCZUCIA a nawet ŻALU. Pierwszy rodzaj emocji można by nazwać umownie negatywnymi, a drugi, również umownie pozytywnymi. Emocje negatywne artykułuje poczucie, że: - drzewo nie udzieliło schronienia Matce Boskiej i Jezuso­ wi w czasie ich ucieczki do Egiptu, - krzyż Jezusowy sporządzony został z drewna osowego, - Judasz wybrał osikę, aby się powiesić. Emocje pozytywne artykułuje poczucie, że: - drżał również Jezus na Górze Oliwnej, - Jezus został ukrzyżowany (drżenie liści jako symbol boleści, ż a l u ) . Mityzacja drżenia liści osiki według ostatniego spośród tych pięciu tłumaczeń koresponduje z wyobrażeniami o na­ turze wierzby, chyba płaczącej, czyli Salix babylonica wzglę­ dnie elegantissima. Mogę tu skorzystać z ujęć interesującego nas zagadnienia w legendzie średniowiecznej, którą przed więcej niż osiemdziesięciu laty - dzięki Franciszkowi Gawełkowi - znalazła się w kanonie literatury etnograficznej Polski: „Wierzba babilońska posłyszawszy straszną wieść z Gol­ goty, westchnęła: 'On umarł, teraz smutne moje gałęzie zwieszać się będą zawsze ku wodom Eufratu i płakać łzami jutrzenki:' Sosna, cis oraz kwiat fryzu, każde z tych istnień na swój sposób wyraziło wielką boleść." Jedynie tylko dumna topola pozostała niewzruszoną: 'Cóż mnie to ob­ chodzi? - wyrzekła - On zmarł z powodu grzeszników, a ja jestem niewinna, zostanę taką, jaką b y ł a m ' " Warstwa mityczna związana z rodziną wierzbowatych znajduje swoje dalsze rozwinięcie i niewątpliwie ukoronowa­ nie w praktykach związanych z Niedzielą Palmową, w prze­ szłości zwanej też Wierzbna lub Wierzbową. Praktyki te ogniskują się zaś wokół palmy wielkanocnej. Już sam fakt, że spośród drzew właśnie wierzba, jej gałązki, wybrane zostały jako odpowiednik właściwej palmy, jej gałęzi, którymi pozdrawiano Jezusa w Jerozolimie, nie jest bez znaczenia. To, że wierzba, szczególnie iwa (Salix capresa L.) efektownie zakwita wczesną już wiosną mogło oczywiście sprzyjać owemu wyborowi, ale chyba o nim nie decydowało. Wydaje się, że decydowało znaczenie wierzby czy w ogóle wierz­ bowatych, mających wcześniej ważką pozycję w jakimś zespole wierzeń przedchrześcijańskich. Zresztą mówiłem już o tym wcześniej zastanawiając się nad nazwą i zachowaniami Rokity, jednej z postaci diabła. Przywołałem też, to śląskie powiedzenie, żartobliwe, lecz jakże w naszych rozważaniach istotne: „Wanielicy powiadają, że głośno śpiewają, bo Pónbóczka w niebie mają, a katolicy na wierzbie." Sporządzanie palm wielkanocnych, w niektórych rejonach kraju z nieprawdopodobnym zaangażowaniem, wędrowanie z nimi do kościoła, święcenie i - jak na Mazowszu Starym - wtórowania obrzędowi dźwiękiem z trąb wykonanych z kory wierzbowej (!), inicjuje praktyki religijne Wielkiego Tygodnia. Wydaje się, że palma nie tylko stanowi przedmiot inicjacji sacrum, lecz również jego symbol. W świadomości reprezentantów kultury chłopskiej - chociaż nie tylko - przejmuje (lub przejmowała), jakby w sobie zaklinając, moce i treści całotygodniowych praktyk wielkanocnych. W najbardziej kompletnym obrazie ról wyznaczanych pal­ mie znajdzie się chronienie zdrowia ludzi i żywego inwen57 58 59 60 �tarza, piecza nad rodziną i domem, aż po zdolność zażeg­ nania wyładowań atmosferycznych oraz odpędzenia chmur gradoych (dymem z palonych kociek). Na czoło jednak wysuwa się niewątpliwie osobliwa praktyka łykania bazi, zwanych też kotkami, kocankami czy bagniątkami. Jest to obyczaj ogólnopolski. Łykanie bazi miało zapobiegać jeno schorzeniom gardła, przewodu pokarmowego, żołądka, ali­ ści również - u osób ufniejszych - chronić zdrowie na cały rok, aż do następnej Niedzieli Wierzbnej. „Chronić zdro­ wie", to tyle co CIESZYĆ SIĘ Z D R O W I E M , nie doświad­ czać żadnych dolegliwości. Z łykania wielkanocnych bazi kpił sobie już sam Mikołaj Rej. 1 skory byłbym ton tej kpiny rozszerzyć na współczes­ ne postawy nadmiernego zaufania do zażywania leków w postaci nieprawdopodobnie rozmaitych tabletek, piguł i pigułek. Ale... W opracowaniach typu Dendrologia lub Drzewa i krzewy, klucze do oznaczania, wiadomości o niezwykłych właściwoś­ ciach leczniczych składników, znajdujących się w korowinie wierzby czy pączkach sokory nie ma. Natomiast w innego rodzaju dziełach poświęconych roślinom, takich wiadomości jest pod dostatkiem. W ich śwetle, kpiny Reja z łykania bagniątek wydają się być nie na miejscu. Tylko posłuchajmy, jak wnikliwie nie tylko zostały rozpoznane, ale również wykorzystane składniki lecznicze, kryjące się w drzewach z rodziny wierzbowatych: Oto najpopularniejsza w krajobrazie Polski Salix alba L . , „wierzba biała." (...) o żółtawej lub brunatnawej korowinie. Liście podłużnie lancetowate, piłkowane, młode gęsto jed­ wabisto owłosione, później łysiejące, pod spodem szarozielo­ ne. Kwiaty w kotkach, rozwijające się jednocześnie z liśćmi; męskie z miodnikami i powabnią pręcikową. Owoc: torebka dwuklapowa z owłosionymi nasionami, rozsiewanymi przez wiatr. Lecznicza korowina (Cort. Salicis) zawiera glikozyd feno­ lowy salicynę, pod wpływem enzymu salicynazy odszczepiająca hydrolitycznie aglikon saligeninę, poza tym zawiera do 10% garbników. ( , . . ) . " To się tyczyło drzewa dwupiennego wyrastającego w krzew lub ...roślinę wysoką do 30 m. A oto Salix purpurea L . , wierzba purpurowa. „Jest to krzew wysokości do 6 m, wchodzący w skład nadrzecznych wiklin, o pędach cienkich, giętkich, purpurowoczerwonych odwrotnie jajowatolancetowatych, u szczytu drobnopiłkowanych, pod spodem sina­ wych. Kwiaty w kotkach, rozwijające się przed liśćmi.W korowinie występuje obficie (do 7,5%) salicyna. (...)." Według tego źródła w korowinie istnieje sporo garbników, a salicyna jest „bardo gorzka". Potraktujmy te informacje jako zwięzłe preludium do prawdziwej symfonii (przepraszam suity!) wiedzy o far­ makologii, kryjącej się wśród drzew pod których konarami tak chętnie lubimy odpoczywać. Pozostańmy jeszcze przy Salix purpurea L . : „Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się wczesną wios­ ną przed wytworzeniem się liści korę z młodych i gładkich gałązek, zdejmując ją w odcinkach długości około 20 cm. Suszy się w miejscach przewiewnych w suszarniach natural­ nych. Surowcem jest kora wierzby - Cortex Salicis. (...). Kora zawiera glikozydy fenolowe w ilości do 10% (m.in. salicynę, salikortynę, triandrynę i salirepozyd), flawonoidy (m.in. izosalipurpurozyd i hiperozyd), garbniki pirokatechinowe i galotaniny w ilości 10%, kwas elagowy, katechinę i sole mineralne. Działanie. Glikozydy fenolowe łatwo rozpadają się w prze­ wodzie pokarmowym, uwalniając alkohol salicylowy, który utlenia się do kwasu salicylowego. Powstające rozpuszczalne sole tego kwasu dobrze wchłaniają się do krwioobiegu i wywierają działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe, prze­ ciwgorączkowe oraz przeciwbakteryjne. Związki salicylowe 61 62 63 64 6S hamują powstawanie prostaglandyn wywołujących i pod­ trzymujących procesy zapalne w błonach, stawach i mięś­ niach (...). Garbniki kory wierzby wykazują działanie prze­ ciwbakteryjne, przeciwzapalne i w niewielkim stopniu przeciwzakrzepowe (to jedyna jak dotąd słabość interesujących nas składników - przyp. JO), a ponadto zmniejszają przepu­ szczalność ścian naczyń włoskowatych przewodu pokar­ mowego i zapobiegają mikrokrwawieniom. Mają też działa­ nie zapierające, przeciwbiegunkowe i nieco przciwpotne. (...)" Przedawkowanie, to zaparcia. Zastosowanie. „Odwary z kory wierzby stosuje się jako leki pomocnicze w podostrym i przewlekłym gośćcu stawo­ wym lub mięśniowym. Kora wierzby jest składnikiem mie­ szanki ziołowej Pyrosan i Reumosan oraz granulatu Reumogran, a wyciąg gęsty wchodzi do maści Capsiplex, produko­ wanych przez Herbapol. Przetwory z kory wierzby zalecane są w niektórych chorobach gorączkowych, zwłaszcza w grypie i chorobie z przeziębienia, podobnie jak związki salicylowe otrzymywa­ ne syntetycznie. Stosuje się je w słabo nasilonych ner­ wobólach i migrenie, w łuszczycy, w nieżycie żołądka i jelit, a także w zapaleniu błon śluzowych przewodu pokarmowe­ go ze względu na garbniki." Jest w tym coś z humoru zeszytów szkolnych, no nie? Poznaliśmy właściwości jedynie surowca koszykarskigo, wikliny. Wydaje się, że ustępują one temu, co kryje w sobie sokora, topola czarna (Populus nigra L.), a także znana nam dobrze z innych powodów osika (Populus tremula L.): „(...) Kora ciemnobrunatna, liście ogonkowe, jajowatorombowe, szerokie, o podstawie ściętej lub szerokoklinowatej. Pylniki czerwone, znamiona żółte. Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się zimą lub wczesną wiosną pączki przed ich pękaniem, zrywając je ręcznie ze ściętych gałązek, a następnie suszy w suszarniach ogrzewanych w temperaturze nie wyższej niż 30°C. W pączkach topoli (sokory - JO) występują glikozydy fenolowe (m.in. salicyna, populina i salicylopopulina), flawnoidy, chryzyna i tektochryzyna, około 0,5% olejku eterycz­ nego (...), żywice, woski, garbniki, kwas galusowy i sole mineralne. W liściach topoli znajdują się te same składniki. Działanie. Ze względu na obecność związków salicylo­ wych i flawnoidów przetwory z pączków topoli działają moczopędnie, słabo napotnie i przeciwgorączkowo. Ob­ niżają poziom kwasu moczowego oraz innych szkodliwych metabolitów we krwi. (...) Podane zewnętrznie, przyspieszają gojenie ran i zmniejszają stany zapalne błon śluzowych odbytu i pochwy oraz skóry. Mają także działanie grzybo­ bójcze i nieco ściągające. (...) Zastowanie. Odwar z pączków topoli stosuje się doustnie w stanach zapalnych nerek i dróg moczowych oraz w skazie moczanowej, przede wszystkim u osób starszych. W połącze­ niu z innymi surowcami stosuje się w bólach stawowych i mięśniowych. Również w nerwobólach oraz ze względu na skuteczne działanie przeciwgorączkowe - w grypie i chorobie z przeziębienia. Wchodzą one w skład mieszanki ziołowej Pyrosan. Zewnętrznie odwar z pączków topoli służy do przemywań i kompresów w zapaleniu sromu i pochwy. Kompresy ze zmiażdżonych pączków topoli lub maść z tego surowca stosuje się na trudno gojące się rany, żylaki odbytu i żylakowe owrzodzenie n ó g . " Wypada więc zgodzić się, że klasyfikacje znaczenia drzew w naszej kulturze, sformułowane w okresie międzywojennym przez Kazimierza Moszyńskiego i Adama Fiszera, mają pewne niedostatki. Już tylko w świetle dotąd przedstawio­ nych danych, wierzbowate, niczym bambus w rejonie Azji Południowo-Wschodniej lub sierść z owiec i wielbłądów (a raczej owce i wielbłądy) w Azji Centralnej, stanowią nie­ zwykle ważny czynnik scalający lokalne kultury. I jak mogliśmy się przekonać ów czynnik dysponuje tak wielo66 67 97 �rakimi cechami (wartościami nie tylko materialnymi), aby można mówić o scaleniu, rodzaju jednorodnego i dosyć wszechstronnego w przeszłości kształtowania świadomości, pojęć, wyobrażeń. Niektóre z nich zdają się być żywe również w naszych czasach (np. percepcja objawień, odkrywanych na wierzbach). Ciesząca sie życiem 69 PRZ Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. II, Kultura duchowa, z. 1, Kraków 1934, rozdz. 11, §§ 423-438, Wierzenia o roślinach, s. 521-541 Por. Franciszek Gawełek, Palma, jajko i śmigus w praktykach wielkanocnych ludu polskiego, „Lud", t. XVII: 1911, s. 20 K. Moszyński, op. cit., s. 521-522 3 4 Mateusz Wierciński, Współczesne zachowania obrzędowe związane z drzewa­ mi w południowym Radżastanie (w świetle mitologii indyjskiej), praca magisterska pod kier. prof, dr hab. Zofii Sokolewicz w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej WH UW, Warszawa 1988 K. Moszyński, op.cit., s. 523 Tenże, tamże, s. 523-524 Tenże, tamże, s. 524 Tenże, tamże, s. 524 Por. Jacek Olędzki, Szkice afrykańskie (Baleng), 1989, zapis filmowy w Archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie Jednym z dosyć wymownych przejawów tego umiłowania trawy jest malowanie przez marynarzy z wielkim zapałem na zielono polskich pokładów statków PLO i PŻM. Inne bandery miewają na statkach pokłady zachowujące barwę surowego drewna. Kiedy zapytywałem dlaczego się wyróżniamy poprzez tę zieleń, słyszałem znamienne wyjaśnienia: „Przecież to przypomina nam łąkę", „to jest jak trawka". Ponadto wyczuwałem, że marynarze poprzez to malowanie pokładów statków na zielono jakby pogłębiali w sobie przywiązanie do bytowania antywodniackiego, zdecydowanie lądowego. K. Moszyński, op.cit., s. 531 Tenże, tamże, s. 531-532 Tenże, tamże, s. 533 Tenże, tamże, s. 534-535 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 13 1 4 1 5 Por. Adam Fiszer, Drzewa w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, „Lud", t. XXXV: 1937, s. 60-76 Por. Stanisław Kościelny, Bolesław Sękowski, Drzewa i krzewy, klucze do oznaczania, PWRiL Warszawa 1971, s. 7 W literaturze pięknej ów fakt, łatwego przyjmowania się wierzby, nie uszedł uwadze pisarzy. Celują w tym Czesi: „(...) pan doktor Gruntorad, wtedy młody i na pewno odważny i dzielny, nieoczekiwanie wrócił w nocy do domu, na parterze zdjął fuzję ze ściany i kopniakiem otworzył drzwi do sypialni swojej żony, zdążył jeszcze zobaczyć pana obersta, jak biegnie do otwartego okna na pierwszym piętrze (..., oberst, JO) z przestrzeloną cholewką zdołał jeszcze wspiąć się na konia, zdążył wyciągnąć zza cholewy wierzbową witkę, zdążył pochylić się z konia do samej ziemi i wetknąć tę witkę w ziemię, tę witkę, z której wyrosła wierzba tak dziś ogromna, że podczas burzliwej i wietrznej nocy puka w szyby 16 1 1 98 10 Suplement 68 2 Trzymała się Kasia wierzby i tak sobie bujała. Wierzba pękła, Kasia brzękła aż się wierzba roześmiała. -filódzoon Występowanie 300 gatunków wierzb na świecie, wśród nich naszych 30 oraz parę topól, przy tym każda inna, chyba coś istotnego w kategoriach kulturowych łączy? Czy filó­ dzoon ujawnia tę ich wspólnotę, jakąś ich wspólną cechę przyrodniczą, mającą wyrazistą konotację kulturową? Czy byłaby nią przysłowiowa giętkość, kruchość, miękość i naj­ ważniejsze - krótkowieczność? (rzadkie przypadki dożywa­ nia 100 lat)? Grecka nazwa wierzby wyróżnia to drzewo spośród innych, kładąc akcent nie na dosyć banalny aspekt życia w ogóle (jak we wszelkich „drzewach życia"), lecz na jego rodzaj, sposób traktowania. Cieszyć się, to nie znaczy żywiołowo się radować, czy w jakiś euforyczny sposób wyrażać zadowolenie. Cieszyć się, to - jak sądzę - uznawać życie z dojrzałym wejrzeniem w jego tajemnicę, podobnie jak „cieszyć się zdrowiem". Wydaje się, że owa tajemnica życia jawi się też w ustalonych, skupionych wejrzeniach lub spojrzeniach i osobliwie spokojnych gestach, towarzyszą­ cych graniu na gwizdkach, świstawkach, piszczałkach piskawkach, kogutkach, fujarkach i trąbach wykonywanych z kory i gałązek wierzbowych. Wylinienie, ulinienie („uliniłem cię z wierzbiny", Jan Kasprowicz), po delikatnym obtłuczeniu, zdjęciu kory z wiosennego pędu, cieńszej lub grubszej gałęzi, jest nieodłącznym, wstępnym składnikiem tej muzyki, tego grania. Mamy też piosenki o wierzbie. Bywa ona w nich uczłowie­ czona. Jak już wcześniej powiedziałem, czuje, konstatuje, ale też po prostu cieszy się życiem, się śmieje. Bardzo rzadki 1 to przypadek wśród pieśni z „wątkiem roślinnym", zwykle spowitych rodzajem smutku, nostalgii: Nasza pejzażowa odrębność w stosunku do Europy Zachodniej, odrębność ukształtowana m.in. obfitością wie­ rzbowatych, powoli a miejscami dosyć gwałtownie zanika. Dla wielu Polaków wierzba i topola jest symbolem chłopskości, ubóstwa i smętku wiejskiego. Stąd być może wywodzi się u „ambitniejszych" potrzeba usuwania tych drzew, zastępo­ wania ich „elegantszymi". Budowa nowych dróg to również eliminacja „wstydliwych drzew". Zastępowano stare wierz­ by (świecące nocą w pełni lata próchnem z dziupli) jarzębinkami, lipkami, klonkami jesionolistnymi (Acernegundo L.), niezidentyfikowanymi jabłoneczkami. Dla niektórych, pamiętających czasy sprzed wojny, wierz­ ba to drzewo żydowskie, albo pospołu z topolą szwabskie. Żydowskie, bo w czasie jesiennego Sukkot, Święta Szałasów (zwanego też Kuczkami), bywało że szałas (sukka) budowano z gałęzi wierzbowych. Ponadto w rytualnym bukiecie łuław, niezbędnym podczas tych śwąt, obok trzech gałązek mirtu znajdowały się dwie wierzbowe. Szwabskie, bowiem osad­ nicy niemieccy (ale też holenderscy, Olendrzy) w swych osadach nadwiślańskich i na kępach (głównie dolna i środ­ kowa Wisła) hołubili wierzby i topole, jako niezbędne w konstrukcjach przeciwpowodziowych. Zatem, wycinanie wierzbowatych, jak żywopłotu przed domem w którym mieszkam, znajduje zawsze u drzewołupców jakąś - ich zdaniem - poważną motywację. W województwie głogows­ kim znaleziono uzasadnienie nawet dla wycięcia 142 dębów zabytkowych i kilku jesionów pensylwańskich (miały od 116 do 149 lat). 71 72 PISY okien całego domu niczym żywe wspomnienie." Bohumil Hrabal. Postrzyżyny, w: Lekcja tańca dla starszych i zaawansowanych, przekład Andrzej Sci- bor-Piotrowski, PIW Warszawa 1991, s. 162-163 Stwierdzono, że jeśli gałęzie odcięte zostały piłą, to przyrost nowych jest powolniejszy niż wówczas, kiedy ścięto je siekierą. W związku z tym ogławianie ma dosyć zrytualizowany przebieg. Rębacz sadowi się między konarami na głowie wierzby i stara się jednym wprawnym uderzeniem odciąć kolejną gałąź. Po ukończonej pracy składa ścięte gałęzie w poziome wiązki aby przeschły. W Murzynowie koło Płocka ostatnią chatę z 1868 roku zbudowaną z topoliny rozebrano w 1992 roku. Bale z tej topolinowej chaty nie były naruszone przez robaki, jak też nie uległy spróchnieniu. Z wierzchu drewno zachowało szarawo-srebrzystą barwę, natomiast wewnątrz, jasną, świeżo ściętego drzewa. 18 19 Por. Wincenty Badura, Husów wieś powiatu łańcuckiego. Zarys etnograficzny. IV. Budownictwo, „Lud", t. IX: 1903, s. 268: „Wszystkie budowle są drewniane, starsze budowane głównie z drzewa topolowego, nowsze z jodły i sosny. „Dane te wskazują na popularność topoliny nie tylko na niżu środkowopolskim. Uzupełniają ten inwentarz (obiekty znajdujące się m.in. w Muzeum w Murzynowie) narzędzia koszykarskie, półkoski (sznycle) do ścinania wikliny oraz szydła i żelazka. Żelazko, to dwa pręty stalowe u nasady połączone ze sobą. Narzędzie do obdzierania witek ze skóry, czyli kory. Za dnia wiecheć zawieszano u powały. Wieczorem zdejmowano go, aby włożyć do worka i w ten sposób uwięzić muchy. Potakówka pow. Jasło. Wiadomość tę zawdzięczam pani prof. dr. hab. Marii Biernackiej. Jeszcze w okresie międzywojennym zwyczaj dosyć popularny w zamożniej­ szych domach Ziemi Dobrzyńskiej. Wiadomość zawdzięczam panu inż. arch. Wojciechowi Popławskiemu. Szerzej mówię o właściwościach leczniczych wierzbowatych w dalszej części, zatytułowanej Salicaceae farmacologica. Por. F. Gawełek, op.cit., s. 18 i nast.; Bronisław Gustawicz, O zwyczajach świętomarcińskich, „Lud", t. XVI: 1910, s. 2 i nast. Por. Seweryn Udziela, Zabawki, z roślin, „Lud", t. XXVIII: 1928, s. 59-61; K. Moszyński, op.cit., cz. I I , z. 2, s. 1238-1304 Por. F. Gawełek, op.cit., s. 18 i nast. Zagadnienie podejmowane niezwykle często w literaturze przedmiotu. Wspomnę tu tylko cytowanego już A. Fiszera, Drzewa..., s. 73-74 Chociażby hasło wierzba w: Marianne Oesterreicher-Mollwo, Leksykon symboli, przekład Jerzy Prokopiuk, Wydawnictwo ROK Warszawa 1992, s. 175 W wierzbach tych mają swe gniazda obok najpospolitszych dwóch rodza­ jów sikorek, szpaków i kosów o wiele rzadziej spotykane ptaki, dudek, puszczyk, 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 �drozd, raniuszek, dzwoniec, makolągwa, szlamniki, petzacze, a także dzięcioł kręlogłów. Claude Levi-Strauss, Totemizm, przekład Aniela Steinberg, PWN, War­ szawa 1968, s. 120. Przy okazji warto zwrócić uwagę, że w Nowej księdze przysłów polskich hasło dąb występuje w 20 odrębnych zapisach oraz w 56 kontekstach, mających własne hasła. W przypadku innych drzew, mających poważniejsze znaczenie w dawnej kulturze Polskiej, liczby te przedstawiają się następująco: lipa 1 i 7, brzoza 2 i 10, wierzba 6 i 26! Można zatem przyjąć, że pojęcie wierzby posłużyło do oceny rzeczywistości w 26 sferach życia. 3 0 3 1 Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich (dalej w skrócie NKPP, przyp. JO), W oparciu o dzieło Samuela Adalberga opracował Zespół Redakcyjny pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego, PIW Warszawa 1969-1978, t. II: 1970. s. 95, § 65 NKPP, t. I , s. 431, § 82 Mam tu na myśli późnoromański kościół w Rokiciu, pow. Lipno. Legendy związane z tym kościołem wskazują wyraźnie na fakt wzniesienia go w miejscu nadwiślańskiego uroczyska wierzeń przedchrześcijańskich. Rokicie, to być może ogólna nazwa określająca w przeszłości miejsce demoniczne, uroczysko wierzeń 3 2 3 3 przedchrześcijańskich. Por. Seweryn Udziela, Świat nadzmyslowy ludu krakows­ kiego, mieszkającego po prawym brzegu Wisły, „Wisła", t. XIII: 1899, s. 78-79, § 216. Djabeł Rokita i § 217. Rokita daje babie mleko: „ - 'Jasiu Rokilka, Przyślą do ciebie kobietka Daje ci duse i ciało, Bo i (= jej) się mleka zachciało!'" 3 4 NKPP, t. I , s. 557, § 3 Kazimierz Wyka, Wędrując po tematach. Puścizna, t. 2, WL Kraków 1971, s. 5-50 Leszek Misiak, Jeszcze jeden cud, „Kulisy" - ..Express Wieczorny", R. XLVI: 1992, nr 239 (13679), 4 grudnia, s. 3 Por. Autor nieznany, Czego chcesz od nas Pani?, Quidam Grudziądz 1992 3 5 3 6 3 7 oraz tegoż. Orędzia Matki Bożej Maryi Niepokalanej, Okonin 1990-1992, Opamiętania nadszedł czas, Grudziądz 1992 Wydarzenie w Okoninie nie należy do wyjątkowych. Prowadząc w latach siedemdziesiątych badania nad zdarzeniami o charakterze mirakularnym w Po­ lsce spotykałem się z faktem objawień postrzeganych na wierzbach. Jednym z nich jest zdarzenie z końca lat pięćdziesiątych w Radziejowie w lubelskiem. Zdjęcie 4 wierzb na łące w Radziejowie oraz opis samego zdarzenia znajdzie Czytelnik w pracy: Andrzej Hemka, Jacek Olędzki, Wrażliwość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa", R. XLIV: 1990, nr 1, s. 10-11 3 8 Por. Mikołaj Rybkowski, Dvabel w wierzeniach ludu polskiego (Z okolic Biecza), „Lud", t. Xli: 1906, s."212-232; Jan Janów, ..Sabatowa Bajka" H. Sienkiewicza i legendy o ,,Dziwnych sądach bożych", „Lud", t. XXX: 1931, s. 82 i nast. NKPP, t. 1, s. 866, § 17 NKPP, t. III, s. 931, tj 11 NKPP, t. I , s. 752-753 NKPP, t. 1, s. 152, § 99 NKPP, t. I I , s. 624, § 2 NKPP, t. II, s. 624, § 2. Wyrażenie to Redakcja opatrzyła komentarzem: „Prawdopodobnie pogłos baśni ludowej o nierozgarniętym chłopie, który skarb znajduje." Można tu również przywołać powiedzenie: Głupiemu szczęście sprzyja. Por. F. Gawełek, op.cit., s. 23, „Czesi wierzą, że przy pomocy poświęconej wierzby i trzech pręcików białego orzecha można odnaleźć zaklęte skarby, (...)." 4 5 NKPP, t. II, s. 503, § 3; M. Rej, 1568 NKPP, t. I , s. 540, § 35 NKPP, tamże NKPP, t. III, s. 95, § 4. Redakcja słusznie wyrażenie to i jemu podobne umieściła pod hasłem rózga, a nie palma. Zdzisław Caban, Murzynowo. NKPP, t. III, s. 715, § 18 NKPP, tamże Wiadomość tę zawdzięczam panu doc. dr Witoldowi Kusińskiemu. NKPP, t. II, s. 457, § 97 NKPP, t. I , s. 186-187, § 511 Artysta studiował malarstwo w Poznaniu u prof. Stanisława Teiseirea, a grafikę w Warszawie u prof. Haliny Chrostowskiej. Por. A. Fiszer, Drzewa..., op.cit., s. 73 Por. Tenże, tamże Por. F. Gawełek, Palma..., op.cit., s. 23 Tenże, tamże, s. 24 Por. Józef Sulisz, Zwyczaje wielkanocne w sanockiem, „Lud", t. XII: 1906, s. 310 Niezwykle moce łączono nie tylko z palmą wielkanocną, ale również z poświęconym łykiem wierzbowym. Oto zapis z 1922 roku z Retek koło Złakowa Kościelnego, który zawdzięczam wielkiej przychylności dra Tadeusza Baraniuka: „Do niedawna w Retkach mieszkała rodzina Śmiałków. Nad kolejnymi pokoleniami tej rodziny, wedle przekonania sąsiadów, ciążyło jakieś fatum. Około 1920 r. w obejściu i na polu prześladowanego gospodarza przeprowadzo­ no obławę, by pochwycić sprawcę nieszczęść. Złapano jedynie karmiącą zajęczy­ cę, zlitowano się tedy nad nią i wypuszczono. Oswobodzona zajęczyca zaśmiała się 'po ludzku' i uciekła. W jakiś czas potem pojawił się w Retkach nieznany wędrowiec. Opowiedziano mu zdarzenie a on odrzekł, iż retkowianie postąpili nierozumnie: należało z łyka wierzbowego - tego łyka, którym oplecione są wianuszki poświęcane w oktawę Bożego Ciała - sporządzić postronek z pętlą. Dławiona wierzbowym postronkiem zajęczyca przyznałaby się do winy." Podaję za: F. Gawełek, Drzewa..., op.cit., s. 22 Por. S. Kościelny, B. Sękowski, Drzewa.... op.cit.; Włodzimierz Seneta. Dendrologia. PWN Warszawa 1983 Marian Nowiński, Dzieje upraw i roślin uprawnych, PWRiL, Warszawa 1983, wyd. II, s. 28 Tenże, tamże 4 e 4 1 4 8 5 0 51 52 53 5 4 s s 5 6 57 58 5 0 6 0 61 6 2 6 3 fi4 6 5 6 6 0 7 6 8 ..Smutna wierzba u jeziora kąpie swój zielony wlos." 3 5 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 W. Jaroniewski, A. Ożarowski, Rośliny lecznicze i ich praktyczne za­ stosowanie. IWZZ, Warszawa 1987, s. 383-384 Tamże, s.s. 377-378 Por. przypis 25 o" Np.: Piosenka z Podlasia, Archiwum IS PAN, sygn. 1592/3 Krasnystaw, Archiwum IS PAN, sygn. PT. 379 B. Za odnalezienie i udostępnienie tych bezcennych zapisów serdecznie dziękuję pani Annie Szałaśnej. Por. Judaizm, „Biblioteka Pisma. Literacko-Artystycznego", pod redakcją Mariana Dziwisza, Kraków 1989, s. 234. Wartp też nadmienić, że tak jak niegdyś Niedzielę Palmową nazywano Wierzbna, tak Święto Szałasów zwano też Dniem Wierzby. I też wierzba w Starym Testamencie posiada bogatą symbolikę. Por. tylko Psalm 136, 1-2 oraz Izajasza 44,4 10 lat za dęby, „Gazeta Wyborcza", nr 291,14-15 grudnia 1991 7 0 7 1 7 2 Boruta w starej wierzbie. Fotografie: J. Olędzki - il. 1, 2; W. Marchlewski - . 3 Litografia z Kalendarza Warszawskiego popularno-naukowego, 1864 r. 99 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18caac7888a08ab7740bad9b313f1cd0.pdf e50b55c7e5fc9535a5442a31409a562f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4533 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource pieczywo regionalne Kurpie pieczywo obrzędowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4214 Title A name given to the resource Konkursowe noworoczne pieczywo kurpiowskie/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 237-243 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. 1. Wyobrażenie jelenia, pszenne pytlowe, wys. 8 cm. Stefan Staśkiewicz, Strzałki, Ostrołęka. Jacek ciasto Wyk. pow. Olędzki K O N K U R S O W E N O W O R O C Z N E PIECZYWO KURPIOWSKIE W pudełkach p o .polopirynie, penicylinie, a także po kisielu i .budyniu czekoladowym, zdobytych w miejscowych punktach handlu uspołecznionego, obwinięte w siano, albo t y l k o ściśle ułożone — n a ­ deszły p o d adresem j u r y konkursu na obrzędowe pie­ czywo noworoczne „nowe l a t k a " i „byśki" w przy­ bliżonej liczbie 600 sztuk. Wiadomość o t y m pierwszym chyba tego rodzaju konkursie w dziejach naszej p o l i t y k i k u l t u r a l n e j do­ tarła na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej do jednej t y l k o gromady — do Kadzidła. M i m o t o prace nadesłano w ilości wprawiającej w zdumienie n a j ­ bardziej optymistycznych rzeczników rozwijania się tradycyjnych dziedzin ludowej twórczości artystycz­ nej. Wiadomo bowiem, że obrzędowe pieczywo no­ woroczne z K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej t o gałąź twórczości plastycznej wiążąca się z najstarszymi w a r s t w a m i współczesnej k u l t u r y l u d o w e j . „Nowe l a t ­ k a " i „byśki" sporządzano w ramach archaicznych p r a k t y k magicznego oddziaływania n a pomyślną h o ­ dowlę żywego inwentarza. W najlepszym zaś razie ciasta te pieczono w przypływie żywszego, nawie­ dzającego raz d o roku, zainteresowania dziećmi . Fakt zgłoszenia n a k o n k u r s tak w i e l u prac z j e d ­ nej zaledwie gromady nie świadczy bynajmniej o t y m , że n a Kurpiowszczyźnie utrzymuje się na­ dal działanie tych czynników, które powodowały dawniej, iż k u l t y w o w a n o tę dziedzinę twórczości p l a ­ stycznej. Wprawdzie odczuwa się w samej K u r p i o w ­ skiej Puszczy Zielonej b r a k większych inwestycji, które rozwinęłyby i Wzbogaciły gospodarczo ten j e ­ den z najbardziej nieurodzajnych rejonów naszego kraju, co na pewno n i e pozostaje bez wpływu na t a k żywe interesowanie się Kurpiów podobnymi k o n ­ kursami. Zniknęły jednak zupełnie podstawy społecz­ nej i gospodarczej izolacji tego obszaru — skazu­ jące jego mieszkańców na rozwiązywanie trudności bytowych w wąskim kręgu lokalnych możliwości, ograniczanie się do zaspokajania najprostszych po­ trzeb. Przepełnione PKS-y i pociągi n a trasach p r o ­ wadzących dó Puszczy wskazują na ścisłe związanie tych stron z bardziej dostatnimi rejonami k r a j u , z życiem m i e j s k i m . W y m o w n y m symbolem tych prze­ mian są właśnie opakowania prac konkursowych. Pochodzą one z nowoczesnych lekarstw, których obecność tutaj przecina raz n a zawsze możliwości * K o n k u r s zorganizowany został przez Wydział K u l t u r y W o j . Rady Narodowej w Warszawie i ogło­ szony został 18 g r u d n i a 1981 г., z i n i c j a t y w y m g r a Antoniego liłedziewskiego, ówczesnego współpracow­ n i k a Wydziału. Jego też zasługą było zorganizowanie tego interesującego przedsięwzięcia. W najnowszej — powojennej historii konkursów w zakresie sztuki l u ­ dowej n a terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej jest bo czwarta ważniejsza impreza. Por. W. Kolago, Kon­ kurs na wnętrze chaty kurpiowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", ,1949, n r 5, s. 156—459; R. Reinfuss, Po­ konkursowa wystawa sztuki ludowej w Augustowie i Kolnie, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1951, n r 6, s. .186—190; A. Błachówski, Wystawa pokonkursowa wycinanki kurpiowskiej w Myszyńcu, „Polska Sztuka Ludowa", il964, n r i l , s. 55—61. 1 2 For. J . Olędzki, Doroczne pieczywo obrzędowe z północno-wschodniej Polski, „Polska Sztuka L u d o ­ wa", 19Ш, n r 1, s. 8^10. 2 237 �Wypieki z pow. Ostrołęka, ciasto żytnie razowe: 11. 2. Wyobrażenie jelenia, wys. 9 cm. Wyk. Józef Brzozo­ wy, Brzozówka. II. 3. „Nowe latko" ze Świętą Ro­ dziną i aniołem, średn. 18 cm. Wyk. Stanisława Ba­ kala, Strzałki. II. 4. Wyobrażenie byczka, wys. 7 cm. Wyk. Tadeusz Staśkiewicz, Strzałki. Ił. 5. Wyobraże­ nie konia, wys. 9,5 cm. Wyk. Stanisław Górski, Ka­ dzidło. II. 6. „Strzelec z łuka do zająca", wys. 10,5 cm. Wyk. J. Brzozowy. �6 p o w r o t u do dawnej magicznej p r o f i l a k t y k i , której służyły interesujące nas w y p i e k i . Przejawem tych przemian są przede Wszystkim same prace nadesłane na k o n k u r s — i c h tematyka, no i tak gremialny w n i m udział zarówno osób starszych j a k i najmłod­ szych. T y l k o w fakcie rozbudzonej świadomości zna­ czenia wartości własnej spuścizny k u l t u r a l n e j można znaleźć pełne wytłumaczenie uczestnictwa w k o n ­ kursie tak w i e l u twórców i o l a k dużej rozpiętości skałi w i e k u . "W nadesłanych na k o n k u r s pracach przeważały tematy występujące z dawien dawna, j a k wyobraże­ nia zwierząt hodowanych w gospodarstwie (z wyjąt­ k i e m świni), niektórych zwierząt żyjących w lesie (jeleni, saren, zajęcy i wiewiórek), jeźdźca na k o n i u oraz właściwe „nowe l a t k o " — .umieszczone na kręgu symboliczne przedstawienia ptaków, niekiedy łącznie z i n n y m i zwierzętami i pasterzem ( i l . 9), albo — za­ miast pasterza — z Dzieciątkiem Jezus ( i l . 3). "Wśród nadesłanych prac znalazło się ponadto kilkanaście 3 fur Por. M . Hófler, Neujahrsgebaoke, „Zeitschriflt osterreichische Volkskunde", 1903, s. 185—206; figur „nowego l a t k a " z wydbrażeniami drzew owoco­ wych (jabłonek), znanych z Kaszub oraz z Mazur, a których występowania na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej nie udało się dotychczas stwierdzić (il. 7 ) . Dzięki k o n k u r s o w i wyłoniły się jednak zupełnie nowe temdty, znacznie rozszerzające dotychczasowy repertuar przedstawień, ograniczający się — zgodnie z funkcją magiczną wypieków — do spraw gospo­ darstwa, a głównie hodowli. Nowa tematyka wystę­ puje w t a k i c h pracach j a k : „Strzelec z łuka do za­ jąca", „Strzelec z Strzelbą d o w i l k a " , „Niedźwiedź", „Dziecko w kolebce", „Dziewczyna kołysze brata i pasie gęsi", „Tancerz", „Chłop ze stępą" i „Chłop młóci żyto" ,(il. 6, i8, ,10, 11, 14, ,15, str. tyt.). "W f i g u r k a c h tych widoCzne jest żywe zafrapowanie bliższą i daleką przeszłością Kurpiowszczyzny, przy czym przybiera to niekiedy postać bardzo n a i w ­ nych wyobrażeń, j a k n p . o istnieniu niegdyś Kurpiów strzelających z łuku, o przebywaniu w Puszczy 3 B. Stelmachowska, Rok obrzędowy na Pomorzu, ruń 1933, s. 74, 208. To­ 239 �Wypieki z pow. Ostrołęka, ciasto żytnie razowe: II. 7. „No­ we latko" z wyobrażeniem jabłonek, średn. 7 cm. Wyk. Stanisława Stankiewicz, Strzałki. II. 8. „Strzelec z strzelbą do wilka", wys. 10 cm. Wyk. Józef Borowy II, Brzozówka. II. 9. „Nowe latko" z wyobrażeniem pasterza i gęsi, szcze­ góły malowane atramentem, średn. 11 cm. Wyk. J. Brzo­ zowy П. II. 10. „Nowe latkof' — „dziewczyna kołysze brata i pasie gęsi", wys. 7,5 cm. Wyk. Stefania Konopka, Ta­ tary. �niedźwiedzi, o przepasywaniu się j e j mieszkańców powrósłami — i to zarówno opasywaniu nóg (aby przywiązać „kurpie"), j a k i piersi, j a k b y chodziło o przytrzymanie n a ciele u b r a n i a ze skóry. Przeważają jednak tematy Znane twórcom z bliż­ szej przeszłości. W (figurkach n p . małej gęstarki k o ­ łyszącej dziecko, czy kobiety usypiającej niemowlę — autorka sięgnęła d o j a k najbardziej osobistych wspomnień (il. dO, stir. tyt.). Przełamała ona obowią­ zujący dotychczas kanon, że n a kręgu „nowego l a t ­ k a " , wśród Stada zwierząt, umieszczony być musiał magiczny symbol starań i opieki n a d n i m i — postać mężczyzny. Nie trzeba podkreślać w y m o w y tych niewątpliwie bardzo szczerych, bezpośrednich wypowiedzi, które — aby wypaść przekonywająco w t r u d n y m materiale — wymagały o d twórcy w i e l k i e j zręczności i pomysło­ wości. Pomocne t u było oparcie się w i e l u uczestników konkursu na obowiązujących z dawien dawna za­ sadach modelowania f i g u r w cieście. Zdecydowaną większość nadesłanych prac charakteryzuje t r a d y ­ cyjna, nie rozbudowana forma, wynikająca z kształ­ towania t y l k o najbardziej rzucających się w oczy cech obiektu, daleko idących uproszczeń, zgodnych z n a t u r a l n y m i właściwościami surowca oraz rezygno­ wania z wszelkich nieistotnych d l a ogólnego wrażenia szczegółów. Niektórzy uczestnicy konkursu celują w t y m sposobie ujmowania f o r m y zwierząt i ludzi. I c h prace cechuje 'tak w i e l k a oszczędność użytych środków, rezygnowanie w kształtowaniu bryły f i g u r y z wielu, wydawałoby się, nie bez znaczenia realiów, że trzeba dużego „opatrzenia", a przede wszystkim wyobraźni plastycznej, aby pojąć te j a k najbardziej realistyczne zamierzenia twórcy ( i l . 1, 2, 5, 6, 8). Na konkursie znalazły się również prace odbie­ gające swą formą o d tradycyjnych wzorów. Nie spot­ kamy w nich zaznaczania głów koniom, k r o w o m i i n n y m zwierzętom — stożkiem^ ledwie widocznym na g r u b y m trzonie szyi. Przeciwnie, w nowych koim- 241 ��pozycjach głowy są duże, wyraźnie oddzielone cd szyi i — podobnie j a k ogon czy k o p y t a — ściślej akcentują Charakter obiektu ( i l . 4, 12, 13, 15). W żad­ nej jednak z tych prac nie wystąpiło przeładowanie kompozycji nadmiarem w i e r n i e ukazanych szczegółów. T a k i sposób modelowania (figur znacznie u t r u d ­ niają naturalne właściwości surowego ciasta, u t r z y ­ mującego trwale nadany m u kształt t y l k o w ukła­ dach w e r t y k a l n y c h , a przede wszystkim w spoistej, nie rozdrobnionej bryle. Stąd dostrzega się w w i e l u figurach dążenie do usztywnienia wiotkiego tworzy­ wa poprzez umieszczenie w miąższu ciasta specjal­ nych pręcików, gałązek czy po prostu zapałek. apetyczne w y p i e k i . Można przypuszczać, że stoso­ wanie ciasta żytniego było w niektórych wypadkach zabiegiem świadomym;, wynikającym z docenienia walorów plastycznych tego materiału, uznania go za najwłaściwszy (ze Względu na surowość faktury) d l a wyrażania „starodawnych" tematów, i Niektórzy twórcy, starając się j a k najprawdziwiej odtworzyć wygląd przedstawianych obiektów, uciekli się do pomocy n i e znanego d a w n i e j malowania szcze­ gółów twarzy, u b i o r u czy uprzęży n a powierzchni gotowych wypieków. Maluje się łatwo osiągalnym, na wsi czarnym atramentem względnie szkolnymi far­ bami w o d n y m i . Nie są t o efekty chybione — f i g u r y np. rumianych na t w a r z a c h „strzelców z łuku i strzel­ b y " prezentują się korzystnie, jeśli się weźmie pod uwagę zestrojenie naturalnej b a r w y w y p i e k u i owych rumieńców, czy n a i w n e j treści f i g u r z nie krępowa­ n y m precyzyjnością sposobem znaczenia plam. Przeważającą większość nadesłanych n a 'konkurs prac wykonano z żytniego ciasta razowego, najbar­ dziej dawniej dostępnego i najczęściej stosowanego. Od f i g u r ulepionych z ciasta pszenno-pytlowego od­ różniają się one surową, ziarnistą fakturą, przypo­ minającą nieraz bardziej rzeźbę w k a m i e n i u niż Wyrównany, a przede wszystkim wysoki poziom artystyczny ogromnej większości nadesłanych na k o n k u r s prac .postawił j u r y przed t r u d n y m zada­ niem. Nagrodę specjalną Ministerstwa Kultury i Sztuki za wysoką wartość artystyczną nadesłanych wypieków oraz za całokształt dotychczasowych osiągnięć w t y m zakresie i twórczy wpływ n a młod­ sze pokolenie twórców l u d o w y c h — przyznano M a r i i Konopka ze w s i Tatary {pow. Ostrołęka) . Ponadto z funduszu M i n i s t e r s t w a pierwsze nagrody otrzymały: Stefania K o n o p k a ze w s i Tatary oraz Stanisława Niedźwiecka ze w s i Baba (pow. Kolno). Nagrody d r u ­ gie: M a r i a Chrostek ze w s i Tatary, Franciszka K u l a s ze w s i Golany (pow. Ostrołęka), Józef i Tadeusz (syn) Staśkiewiczowie ze w s i Strzałki (pow. Ostro­ łęka). Nagrody trzecie: Józef Brzozowy ze wsi Brzo­ zówka (pow. Ostrołęka), Czesława K o n o p k a ze w s i Tatary, Stanisław K o n o p k a ze w s i Tatary. Ponadto dalsze trzecie nagrody z funduszu Wydziału K u l t u r y Prezydium W R N o t r z y m a l i : Stanisława Staśkiewicz ze w s i Strzałki, Stanisław .Górski ze w s i Kadzidło (pow. Ostrołęka), Stanisław Suchecki ze w s i Strzał­ k i , a wyróżnienia: Piotr Puławski ze w s i Kadzidło, Stanisława Staśkiewicz ze w s i Strzałki, Stanisław i Mieczysław Aptacowie ze w s i Strzałki, Aleksandra » M a r i a K o n o p k a zmarła n a początku bieżącego r o k u przeżywszy 83 lata. Nadesłane n a konkurs „no­ we l a t k a " i „byśki" t o ostatnie j e j dzieło. Znała ona doskonale swoją sztukę i , j a k imało kto, potrafiła po­ wiedzieć o j e j tajnikach. „Na te stworzenia najlepsza mąka żythia-pytlowa. Trzeba ją wyrobzić, ale k i l k a razy, zeby do palców n i e przylinaio. K r o w a popraw- dzie m a duzą jadackę, ale się j e j taką małą ukrzscypie, bo to ciasto. Jak grubo zrobzić to pąka, trzeba robzić d e l i k a t n i e . " Jej to niewątpliwie zasługą jest wykształcenie w najbliższym kręgu rodziny t a k licz­ nych i znanych dziś twórców — Czesławy K o n o p k i , Stefanii K o n o p k i , Stanisława K o n o p k i , Aleksandra K o n o p k i i M a r i i Chrostek. 4 15 �I П. 16. Maria Konop­ ka w czasie zara­ biania ciasta na „no­ we latka" i „byśki". Konopka ze w s i Tatary, Józef Brzozowy I I ze wsi Brzozówka, Czesława Kaczyńska ze w s i Piasecznia (pow. Ostrołęka), Stanisław Lemański ze w s i Gleba (pow. Ostrołęka). Wydaje Się, że w y n i k i konkursu dowodzą, j a k żywy oddźwięk znajdują wśród mieszkańców K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej wszelkie akcje organi­ zacyjne z dziedziny tradycyjnego rękodźieunicltwa l u doWego. Faklt ten p o w i n i e n zachęcić zwłaszcza CPILiA do szerszego niż dotychczas zakupu dla swych Fot. S. Deptuszewski R E Herta Haselberger: October 1961. C METHOD — i l . 16; J. Swiderski E OF STUDYING N — il. 3, 9, 10, 13; autor Z J — pozostałe. E E T H N O L O G I C A L A R T , „Current Anthropology", vol.2, n r 4, A u t o r k a omawianej rozjprawy, docent historii sztu­ k i n a Wydziale A r c h i t e k t u r y Wyższej Szkoły Tech­ nicznej w Wiedniu, prowadziła badania n a d sztuką ludów afrykańskich. Wykorzystując swe doświadcze­ nia i studia teoretyczne podjęła interesującą próbę opracowania teorii sztuki ludów n i e związanych bez­ pośrednio z nowoczesną cywilizacją. Na wstępie rozprawy a u t o r k a określa znaczenie przyjętego przez siebie t e r m i n u „sztuka etnologiCzna". Obejmuje on sztukę tych ludów A f r y k i , A m e r y k i , Azji, A u s t r a l i i i Oceanii, które są przedmiotem badań etnologicznych (czy antropologicznych), zastępując dotychczas używane a niezadowalające określenia, j a k p r y m i t y w n a , plemienna, tradycyjna, tubylcza, l u ­ dowa, sztuka ludów n a t u r y i t p . T e r m i n „sztuka etnologiczna" uważa a u t o r k a za najdokładniejszy, n a j ­ bardziej adekwatny d l a dyskutowanego zakresu sztu­ k i , ale ponieważ przedstawia o n w zasadzie definicję negatywną — „obejmuje wszystkie przedmioty sztuki, które n i e należą d o k u l t u r włączanych zwykle do 244 placówek k r a j o w y c h i zagranicznych k u r p i o w s k i c h „nowych l a t e k " i „byślków". Należałoby jedynie opracować technologię konserwacji wypieków, co przedłużyłoby żywot wypiekanych figurek. Działal­ ność C F L i A n a t y m polu przyniosłaby z jednej stro­ n y wzbogacenie j e j sklepóW a t r a k c y j n y m i i w a r ­ tościowymi w y r o b a m i , z drugiej zaś strony przyczy­ niłaby się do zachowania, a nawet rozwoju t a k inte­ resującej dziedziny twórczości ludowej wśród miesz­ kańców K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej. zakresu badań historyków siztuki" — można go t r a k ­ tować jedynie j a k o t e r m i n roboczy. Jak sądzi autorka, sztuka ludów etnologicznych posiada wystarczającą ilość wspólnych cech , b y można ją było studiować według wspólnych metod i zasad. T e r m i n powyższy został przyjęty w odniesieniu do t z w . sztuk piękhydh, j a k architektura (łącznie z kształtowaniem przestrzeni), m a l a r s t w o i rysunek, rzeźba, rzemiosło i sztuka użytkowa, przy czym autorka podkreśla często dość płynne granice między t y m i działami. Nie zawsze można też przeprowa­ dzić dokładne rozgraniczenie między przedmiotami artystycznymi i nieartystycznymi. Problem t e n b y l z dawna przedmiotem dyskusji i sporów; według zdania a u t o r k i , podstawowym wyróżnikiem jest t u intencja artystyczno-estetyczna, jaką zawiera dzieło sztuki. Skrótowo został przedstawiony dalej rozwój badań nad sztuką etnologiczną oraz i c h stan obecny, przy czym autorka stwierdza, że w p r a w d z i e badania nad 1 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60e128d43c2d97e7d4b8dd0866b1b666.pdf 68a36fc8dd26ce37ce965361088a05a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2884 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2689 Title A name given to the resource Jedną kreską kreślone albo dlaczego w kwietniu wróble kąpią się w piasku? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.252-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki » JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIC W PIASKU? Czcigodna Osoba, która m n i e zaprosiła na w e r n i ­ JACEK OLĘDZKI saż, Aleksander Jackowski, ów niestrudzony t y t a n ani­ macji sztuki rozumianej nowatorsko, mądrze nie po akademicku, siedział sobie skromnie p o d ścianą wpa­ trzony w rysunki A d a m a Dębińskiego, eksponowane Jedną kreską kreślone albo dlaczego w kwietniu wróble kąpią się w piasku? przed n i m , ale też wyróżniające się spośród prezento­ w a n y c h na tej wystawie prac. W i e m , o czym myślał, bo sam to ujawnił w tekście zatytułowanym Inni, jednego z dwóch katalogów wystawy Śniło mi się, że wychodzę mąż- M a l a r s t w o i rysunek: Barbara C h ę c k a , Józef Chełmowski, A d a m Dębiński, Tomasz Jezierzański, D a m i a n Rebelski. Galeria Krytyków „Pokaz", Warsza­ wa, kwiecień-maj 2002: Wisi przede mną - pisze Jackowski - rysunek Panka „Koza". jedną tak prostej, że aż zaskakującej. zobaczyć rysunki kreślone. Tylko Adam jak Jerzego nieomylną kreską, A na wystawie Dębińskiego. możemy Też jedną gdyby z innego końca Z pierwszego szczebla. Warszawa, kwiecień-maj 2 0 0 2 Również kreską „drabiny". niezawodne, sformuło­ wane w sposób najprostszy Z możliwych. A d a m rysuje, maluje z potrzeby swego życia, Jaszczak, o, co napiszę, będzie przede wszystkim o Beacie Jaszczak, a następnie o Zofii Bisiak oraz A l e k ­ znakomita, w Płockim „Mówi Ośrodku twórcza Kułtury bardzo źłe, wyraża niem, mimiką, sandrze Jackowskim. ga słuchacza Dębiński psychiki. Beata instruktorka i Sztuki, plastyki tak pisze o nim: myśli całym ciałem, spojrze­ gestem. Kiedy opowiada, zapala się, w krąg tematów najważniejszych, 1 krowy, z dużymi wymionami. nej w kraju i poza jego g r a n i c a m i (pamiętamy działal­ kowie żydowskiej Zgodnie z obyczajem, po wej­ ściu do galerii Pokaz 4 k w i e t n i a tego r o k u ucałowałem Jego dłoń, p o t e m dłoń Zofii Bisiak. Wchodząc do tej Adam Dębiński wcią­ takich jak broń, wojna i wieś. A ta wieś to przede wszystkim Zacznę o d ostatniej postaci, papieża* sztuki naiw­ ność wieloletnią Insita.) Zdefiniowana sprowadzonej przez wielkiego artystę do znaku, do formy Śniło mi się, że wychodzę za mąż- Malarstwo rysunek Barbara Chęcka, Józef Chełmowski, Adam Dębiński, Tomasz Jezierzański, Damian Rebelski. Galeria Krytyków Pokaz, T za konie. Ludzie - muzykanci, graj­ kapeli." mieszka już prawie od czterdziestu w Domu Pomocy Społecznej w Brwilnie. najważniejszej w Warszawie galerii, nic nie wiedzia­ sunkach to nawet nie tyle wspomnienie, co marzenie. łem, że będę jeszcze całował B e a t ę Jaszczak i nie Adam rysuje z trudem, musi pokonać w dłoń, lecz w Jej gladziutkie, śliczne policzki! Każda kreska powstaje z wysiłkiem, lat Wieś w jego ry­ opór ciała, ważna, (...). mięśni. ostateczna. * T e n czcigodny tytuł zasugerował z p r z e k o n a n i e m k o n t y ­ i nawet b l i k i reflektorów skierowane były na osobę zacnego n u a t o r dzieła A l e k s a n d r a Jackowskiego Z b i g n i e w Benedyk - Jubilata, i że pozostałe osoby, łącznie z b o h a t e r a m i ostatnie­ towicz. Nastąpiło to w r o k u 2 0 0 1 , k i e d y o b c h o d z o n y b y l j u ­ go n u m e r u „Kontekstów" - zespołem T e a t r u „Gardzienice" - bileusz u r o d z i n dwóch k o c h a n y c h postaci, Jana Pawła I I z należnym w takiej c h w i l i szacunkiem i respektem, podczas w W a t y k a n i e oraz J A C K A w C e n t r u m S z t u k i Współczesnej gdy wręczaliśmy zadedykowany J u b i l a t o w i n u m e r „Kontek­ na Z a m k u U j a z d o w s k i m . Sporządzone wówczas zdjęcia pa­ stów", starały się pozostawać w c i e n i u naszego miątkowe ujawniły zjawisko zaskakujące - p r o m i e n i o w a n i e i współ-bohatera tego wieczoru. A ż dziw bierze, że tak w y ­ Mistrza zacnego Jubilata i n i e p r o m i e n i o w a n i e na t y c h samych zdję­ t r a w n e m u artyście f o t o g r a f o w i i p r a k t y k o w i fotografii, j a k i m c i a c h t a k i c h bardzo ważnych osób, j a k L e c h S o k ó ł , Jan S t ę - jest Jacek Olędzki, takie t r y w i a l n e , t e c h n i c z n o - oświetlenio- szewski, Włodzimierz S t a n i e w s k i i Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z . w o - fotograficzne wyjaśnienie i . . . oświetlenie tego „niezwy­ Jako a u t o r t y c h niezwykłych d o k u m e n t ó w stwierdzam z ca­ kłego zjawiska" nie przyszło do głowy. „Zadziwiające." - j a k łą odpowiedzialnością, że o d b i t k i fotografii nie były p o d d a n e powiedziałby żadnym zabiegom m a n i p u l a c y j n y m , w y k o n a n e zostały r u t y ­ z wdzięcznością ów fragment, nie t y l k o j a k o przykład m i r a k u - n o w o przez sklep K o d a k a na K r a k o w s k i m Przedmieściu. larnej wrażliwości i niezwykłej, zniewalającej nas j a k zawsze nasz u l u b i o n y A u t o r . Zachowujemy zatem [ T r u d n o pozostawić t e n f r a g m e n t bez komentarza. „Nie­ urody Jego pisarstwa, które obfitując w podobne fabulacje zwykłe p r o m i e n i o w a n i e zacnego Jubilata" - A l e k s a n d r a Jac­ i dygresje, odznacza się rzadką i, nie do p o d r o b i e n i a m o c ą kowskiego - i „niepromieniowanie" pozostałych osób u c h w y ­ twórczego k r e o w a n i a i n t e r p r e t o w a n e j przez a u t o r a rzeczywi­ cone na fotografii przez Jacka Olędzkiego, owe „zaskakujące stości, ale i przede wszystkim z y/dzięcznością, jako że w tej zjawisko" mogło n a j p r a w d o p o d o b n i e j , po prostu, być w y n i ­ dygresji zapisuje się choćby ślad ze w s p o m n i a n e j uroczystości, k i e m takiego a nie innego oświetlenia, panującego w przy­ n a której t o opis, ze względu n a ciasno wypełnione lamy c i e m n i o n e j sali C e n t r u m S z t u k i Współczesnej. W k o ń c u to i przekroczoną, j a k zwykle, objętość bieżącego n u m e r u , nie zrozumiałe, że wszystkie światła owego wieczoru, a p e w n i e starczyło n a m już miejsca. - przyp. Redakcji] 252 �lacek Olędzki • JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIĘ W PIASKU? Po lewej, i l . d o artykułu Siedzi baba..., str. 242-248: W i k t o r Gajda Dlaczego poranki warszawskie uwzięły się na nas, d r e w n o b u k o w e , żaba, r o k 2000 W i k t o r Gajda Pomnik 78 Międzynarodówki wg. Tadina, jeszcze bardziej modem, dedykowany prof. M. Porębskiemu, który, loco citato, ujął byl modernizm w punkty (!?) uwydatniając topos i logos, d r e w n o b u k o w e , żaby r o k 2001 Po prawej: M a t k a Boska i wyobrażenia żab spotykanych w petroglifach Kordyliery Wschodniej Andów. Nawiązanie do legendy o współczuciu udzielonym na Golgocie NajwiętszejMańi Panny przez żabę, akryl 1998, Fot. St. Stępniewski Ewa Z y d e k , maluje Jezusa i M a t k ę Boską z żabami. 6 ш ше 'п^,,,:,, R y / I M u r z y n o w o 1997. 253 �Jacek Olędzki * JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIĘ W PIASKU? Po l e w e j : U c z e s t n i k p l e n e r u Rafał Piekarski Po p r a w e j : Beata Jaszczak, Tak pracujemy (obecnie s t u d e n t I I I r. H i s t o r i i ) . jak odpoczywamy a k r y l , 1996. Beata Jaszczak w czasie гшкшатиа M a t k i Boskiej z żabami. U c z e s t n i k p l e n e r u ze s w o i m i p r a c a m i , f o t . Stępniewski A d a m Dębiński r y s u n k i , f o t . St. Stępniewski J ó z e f C h e ł m o w s k i Aniołowie, f o t . St. Stępniewski 254 �Jacek Olędzki • JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIĘ W PIASKU? O n nie wybiera, lecz tworzy świat „od zera". Swój. i okolice. To jest katalog, a zarazem o d początku do Po­ k o ń c a wizytówka Beaty Jaszczak. N i m ośmielę się mó­ trzebny mu. wić o tej niezwykłej Osobie, staje przede mną, zapo­ Postrzeganie znaku równości między t y m , co się l o ­ wiedziana, poważniejsza przeszkoda. Zofia Bisiak. kalizuje na szczytach i dołach k u l t u r y , j a k o potrzeby istnienia artystycznego, a ostatecznie osiąganie przez N i e byłoby w i e l u wspaniałych dokonań A l e k s a n ­ twórców o zasadniczo o d m i e n n y m przygotowaniu, dra Jackowskiego, gdyby nie ofiarna p o m o c tej prze­ u w a r u n k o w a n i a c h życiowych i t d . zbieżnych f o r m a l ­ uroczej p a n i - psycholoa, grafika, r e d a k t o r a , sceno­ nie i nie t y l k o rezultatatów, nie jest czymś n o w y m . grafa i niestrudzonej a n i m a t o r k i sztuki (zawsze do­ W i e m y o t y m o d czasów chociażby Jeana D u b u f f e t a - b r e j ) . Czuje się i t u niezawodną rękę Z o f i i Bisiak którego Jackowski przywołuje - oraz t a k i c h w i e l k i c h w karkołomnym zadaniu umieszczenia w n i e w i e l k i e j kontynuatorów, jak A n d r e M a l r a u x . Wszelako nasza sali prac aż pięciu artystów. Pełni w c h w i l i wchodze­ tutejszość to nie Francja i podanie przykładu z Kozą nia gości h o n o r y p a n i d o m u . N a j z n a k o m i t s z y c h gości Jerzego Panka w kontekście sposobu prowadzenia po­ coraz więcej. N a samym środku rozprawia sam R o c h dobnie kreski przez A d a m a Dębińskiego, to rodzaj Sulima. Postrzegłem, że z kąta za kotarą jakaś dłoń wytrwałej r o b o t y r e d a k t o r a „Kontekstów. Polskiej c i c h c e m podaje jakiemuś wybrańcowi katalogi. Zwró­ S z t u k i L u d o w e j " , który gnębił t a k i c h jak ja autorów, ciłem się więc d o Z o f i i Bisiak i również dostałem ka­ aby przy swej zawiłej charakterystyce artysty nie zapo­ talogi. W i ę c e j , obietnicę, że jakaś p a n i z Płocka, jeśli m i n a l i o F O R M I E D Z I E Ł A . O owej zbieżności for­ będę sobie życzył d o d a t k o w y c h i n f o r m a c j i , przyjdzie malnej zaświadczają prace i n n y c h jeszcze, najwięk­ i m i i c h udzieli. szych p o l s k i c h artystów, H e n r y k a Tomaszewski ego czy A n d r z e j a Strumiłły. T ł u m napierał, znalazłem się więc na klatce scho­ dowej. M i a ł e m już zaczerpnąć powietrza, kiedy stanę­ A l e k s a n d r o w i Jackowskiemu nauka i k u l t u r a Polski ła przede m n ą piękna jak wiosna, stonowana w guście zawdzięcza t e r m i n „inni". Wydaje się, że w stosunku dyskretnych b i e l i i żółtości z niewielką dozą czerni do art brut, t e r m i n t e n , zarazem (jak okładki Jej o b y d w u katalożków) Beata Jaszczak. niejednoznaczne określenie, to prawdziwa łaska pańska dla dojrzałej Z przyczyn o d nas niezależnych nie widziałem tej percepcji sztuki nieoficjalnej. Pamiętamy n i e p r a w d o ­ Beaty p o n a d 3 lata. A łączyła nas wcześniej przez k i l ­ podobny sukces ekspozycji I N N I stworzonej przez ka sezonów l e t n i c h i jesiennych niezwykła przygoda. A l e k s a n d r a Jackowskiego na początku lat sześćdziesią­ Plenery artystyczne z młodzieżą w M u r z y n o w i e , kie­ t y c h w „Zachęcie". rowane przez Jaszczak. 2'ałączam parę zdjęć z t y c h Po blisko półwieczu pojęcia inny, i n n i , inność zabar­ zdarzeń. Zdjęcia ukazują B e a t ę Jaszczak j a k o artyst­ wiły się n o w y m i znaczeniami i odczuciami. O s w o i l i ­ kę, a nie j a k o „znakomitą, twórczą instruktorkę pla­ śmy się z n i m i , a jednocześnie przyjęły one - styki." może słusznie - szersze skojarzenia, sensy. Bycie i n n y m stało się w a r u n k i e m dla w i e l u artystów oficjalnych, w a r u n ­ k i e m bycia sobą. Zarazem twórczym, niezależnym, Dlaczego magnolie zakwitają przed wypuszczeniem liści osobnym. Z n a k o m i t e wyczucie wartości przekazu artystyczne­ N a straszliwej pustyni i n t e l e k t u a l n e j i artystycznej go i towarzysząca tkliwość, rodzaj charakterystycznego uniwersyteckiego ośrodka w M u r z y n o w i e (po śmierci ciepła kieruje o d lat Jackowskim w poszerzaniu naszej mędrca i malarza, prześmiewcy Alojzego Piekarskie­ o r i e n t a c j i w bezkresnym obszarze sztuki, którą nazy­ go), gdzie spędziłem 22 lata schyłkowego czasu mego wał również nieprofesjonalną. Określenie to, jak wie­ życia, pojawianie się Beaty Jaszczak z jej „dziećmi" my, nie jest adekwatne w stosunku do licznych przy­ (nazywała tak również pojedynczych ćpunów), stawa­ padków inności czy naiwności artystycznej. Niezlicze­ ło się prawdziwym Ś W I Ę T E M . n i artyści zwani n a i w n y m i bywają w kraju rzadziej, Ekspresyjna, żywiołowa, bezpośrednia, po prostu a na świecie częściej, zawodowcami. Nasz mistrz ujaw­ szalona. Umiejętnie panowała nad g r o m a d a m i liceali­ nia swoją wrażliwość i wiedzę w charakteryzowaniu stów, jak też artystów dorosłych z K u t n a , Płocka, twórczości Barbary C h ę c k i e j . Wyłowił z jej twórczości Sierpca, Łęczycy, Gostynina, K o n i n a i l i c h o wie skąd wzruszający tytuł dla tej ważnej wystawy: Snilo mi się, jeszcze. Wiedziałem co nieco, że równolegle prowadzi Że wychodzę warsztaty zwane Integracją, za mąż- Określenia sztuka naiwna Aleksander Jackowski a więc takie, w których inaczej sprawni ze sprawnymi malują, lepią, dłubią i t d . w swym wprowadzeniu do wystawy nie używa. N a t o ­ 1 zapewne z tej o r i e n t a c j i ukształtował się zdumiewają­ miast pojawia się to określenie w d r u g i m uroczym ze­ cy znaczeniem, a nawiązujący do Jungowskiej koncep­ szyciku, katalogu, już na okładce. N a tej okładce znaj­ cji Ego p r o g r a m O T O J A . W świetle założeń tego pro­ dują się obok, pośrodku, Sztuki zwanej naiwną na sa­ gramu i jego efektów, o d początku do k o ń c a autorstwa mej górze O T O J A (nazwa p r o g r a m u pracy z artysta­ Beaty Jaszczak, zaczęłem również przychylniej myśleć mi) o sobie, o robocie M u r r y n o w o . Znaki istnienia i tożsa- oraz napis najbardziej wyeksponowany: Płock 255 �Jacek Olędzki * JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIĘ W PIASKU? mości. Nastąpił b o w i e m m o m e n t refleksji, nakazujący t y w n y sens tego słowa, t a k j a k t o czują znawcy sztu­ oderwanie się całkowite o d tutejszości, o d t y c h nerwic k i , wciąż w niedokształconym społeczeństwie ocze­ naszych, cierpień i niepojętych aspiracji. kuje rodzaju o c h r o n y . Z a w a r t a w t y m słowie treść d o ­ Przy n i e p r a w d o p o d o b n i e w i e l u obciążeniach orga- maga się stałego p r z y p o m i n a n i a , że jest n i e w i n n a , z prowadze­ szczera, prawdziwa, wewnętrzna, refleksyjna, lirycz­ n i e m gromady plenerowiczów, włączała się radośnie na, tajemnicza, piękna i d o b r a . . . Bez t y c h ostrzeżeń do programów, prowadzonej przeze m n i e w M u r z y n o ­ rodzą się kretyńskie wpisy d o wyłożonych ksiąg pa­ wie Ekspozycji miątkowych na w y s t a w a c h (vide, wpis p o d datą 5 I V nizacyjno-dydaktycznych pod wiosłem związanych ziełonym. Miała swoje l u b p o d o p i e c z n y c h prace na w y s t a w a c h : Po tej stronie chmur, 1995; Plagi, żywioły, demony, Opatrzność, Świę­ ci Pańscy, 1996; Ranidae, Świat 1997; Ułotna sztuka niewinności, wspiera się na w Kordegardzie). N a prezentację Śniło mi się, że wychodzę za mąż nie żabie, przybył d y r e k t o r I n s t y t u t u E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i 1998 (artystami g r u ­ K u l t u r o w e j W H U W prof. L e c h Mróz, a przecież d o u c z e s t n i k a m i tej wystawy, zaopiekowała zadań tejże placówki należy troska o najważniejszą się po m a t c z y n e m u , pokazując i c h d o r o b e k u siebie rzecz w życiu. A jak w i a d o m o , o d zarania ludzkości tą w P ł o c k u ) , Śuidae, rzeczą jest gest-słowo, malarstwo, rzeźba i pieśń, a na­ py Pinokio, 1999. Z n a k o m i t e szkice prosiąt z c h l e w u Barbary i Cezarego Rudzińskich, które sta­ stępnie pochodne rodzaje sztuk z - f i l m e m na końcu. nowiły część owej ostatniej ekspozycji, przedstawiam U d a ł o się jednak nakłonić uczonego antropologa, za­ w niniejszym szkicu. Każdy w i d z i , że Jaszczak to razem wybitnego ornitologa Lecha Mroza, aby zaist­ prawdziwy w i r t u o z kreski, czarnej i „tak sobie", dla niał, chociażby w t y m tekście. Otóż, uczony potwier­ okraszenia, czerwonej. dził, że z nastaniem wiosny - kiedy odmarznie g l e b a - N i e zdążyłem się nacieszyć nieziemskim zjawiskiem wróble kąpią się w piasku. Potwierdził też, że wróble Beaty Jaszczak w ponurej scenerii k l a t k i schodowej wyróżniają się spośród naszych p a r k o w y c h przyjaciół, w pobliżu wejścia do ostatniej łaźni miejskiej w naszym sikorek, szpaków, kosów, kowalików. Dodał, że kąpią mieście, kiedy z b u k i e t a m i tulipanów wszedł sam Zbi­ się w piachu również kuropatwy i przepiórki. N a ko­ gniew Benedyktowicz. N i e było już możliwości k o n t y ­ niec ujawnił, że w t y c h zachowaniach u t r w a l o n y jest ZWA­ k o d genetyczny t y c h ptaków. A zatem, każdy k t o są­ okolicach. dzi, że wróble to najbardziej rodzime nasze ptaszki, jest Nazajutrz dowiedziałem się o d Jackowskiego (dzięko­ w w i e l k i m błędzie. Wróble to przybysze z Bliskiego wałem za zaproszenie), że nasz wróbelek po kąpieli Wschodu, z terenów p u s t y n n y c h . . . Nasz wróbelek Be­ n u o w a n i a dyskursu o O T O JA oraz o S Z T U C E NE] NAIWNĄ, a t y m bardziej o Płocku i ata Jaszczak odleciała do Płocka, ale pozostawiła t u wernisażowej wrócił do siebie, d o Płocka. Znakomicie się stało, że wystawa w Pokazie zbiegła się z prezentacją w Kordegardzie dzieł Zbigniewa M a ­ część siebie w pracach artystów z Jej prywatnej kolek­ cji O T O J A . kowskiego. A r t y s t y „listy", „księgi", pisane jak dziennik W trzecim haśle okładki, Płock i okolice, zawarta jest przez lata do siebie, to zapewne ogólnoludzka potrzeba słuszna sugestia, że o w y c h o k o l i c nie stanowi B r w i l n o , wewnętrzna poznawania siebie samego i otaczającego Zakrzewo czy Miszewo M u r o w a n e (miejscowości D o ­ świata. Dlaczego kwitną magnolie nim..., to jedno z wie­ mów O p i e k i Społecznej), ale również, jak powiada i n ­ lu pytań-spostrzeżeń, jakie widz odczytuje na tej przej­ na a n i m a t o r k a ważnych dla k u l t u r y wydarzeń, ongiś mującej prezentacji swego ja w kosmicznym uniwer- ściśle związana z Płockiem Ewa Baczyńska, „najdłuższa sum. U Makowskiego, jak u artystów, których n a m wieś w k r a j u " , czyli dzisiejsza Warszawa. Płock to w y ­ udostępniła Jaszczak, pojawia się najszczersze wyzna­ lęgarnia niezwykłych ludzi, ongiś L u d w i k a Krzywickie­ nie, bez j a k i c h k o l w i e k osłon, O T O JA. go, a dziś chociażby Zbigniewa Zbycha Chlewińskiego Próba nazywania t y c h zbieżnych zjawisk artystycz­ (w tekście Jackowskiego obecnego jako Z y g m u n t ) , f i ­ n y c h sztuką naiwną wydaje się dziś już niezasadna. lozofa, który poświęcając się poznaniu twórczości t y l ­ Dlaczego? Powodów jest krocie, szczególnie w ojczyź­ k o jednego artysty, E d m u n d a Monsiela, zorganizował nie, w której słowo „naiwny" ma najczęściej k o n o t a ­ własne badania na Zamojszczyźnie, a najważniejsze c j ę u j e m n ą , w najlepszym razie kojarzy się z t o l e r o w a ­ - ną niedojrzałością, a w najgorszym z dewiacją. Pozy­ próbę rozumienia sztuki... 256 zgromadził pokaźny t o m tekstów podejmujących � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9cc0059ccc4c649c7ce4cf3bf760f57.pdf 494002116fe2f8feb23a9ee1f4be6685 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2882 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2687 Title A name given to the resource Siedzi baba na cmentarzu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.242-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU Może służyć do rozumienia zagadnienia uniwersalne­ JACEK OLĘDZKI go, i n t e r p r e t o w a n i a przez nieoświeconych treści Sta­ rego i N o w e g o Testamentu, z czym spotykamy się na całym świecie. I o d razu d o d a m , nie jest to i n t e r p r e t a ­ cja gorsząca, ale wzbogacająca Siedzi baba na cmentarzu judeochrześcijańską doktrynę. Pośrednio zaś może służyć - w najlepszym tego słowa r o z u m i e n i u - do uszanowania wszelkich synkretyzmów, poczynając od h i n d u i z m u i buddyzmu, kończąc na islamie. Deus otiosus Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej. Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Wrocław 2000 Jak przystało na pracę wysokiej próby, autorka nie pomija, więcej, akceptuje bez słowa l u b oszczędnie k o ­ mentuje poprzedników w u j m o w a n i u przedmiotu jej dociekań. Śródtytuł to - jak w i a d o m o - t e r m i n w p r o ­ W wadzony do wiedzy przez M i r c e a Eliadego - pogłębia dalszej części tej zamierzchłej wierszowanki go w części I I Bóg i światy... dziecięcej jest: trzyma kałamarzu. lu rodzimych badaczach z B r u c k n e r e m na czele. Z b l i ­ baba żając się do naszych czasów zapytuje: Przyszedł duch, babę nogi w w brzuch, fik, a duch znikł. Powiedziała m i o t y m Magdalena Z o w ­ Wcześniej powiada o wie­ Dlaczego etnolodzy, tak otwarci na myślenie mityczne czak w batdzo szczególnej c h w i l i . Skończyliśmy zwie­ czy magiczne, kiedy dochodzi do opisu tzw. ludowej rełłgij- dzanie cmentatza żydowskiego na Bródnie, który zo­ ności, wciąż powtarzają stał „przerobiony" n a . . . park wypoczynku. To się wy­ nia, zapożyczone darzyło w czasie stanu wojennego. Poszliśmy na t e n ryzm, socjomorfizm, cmentatz pewnie dlatego, aby mieć świadomość peł­ wią niejszą absurdu i grozy. Parę lat wcześniej po zwiedze­ przeciw katolicyzmowi przez protestantów n i u skansenu p o d Sierpcem wdrapała się na jakieś nych? Dlaczego czynią to wybiórczo drzewo i ttzymając dłonie przy ustach pohukiwała po­ ry chłopskiej, godnie udając puchacza. czenie, iż „osobiste" Powiedziałem o t y c h pozornie mało znaczących pejoratywnie od socjologów powtórzenie zabarwione rytualizm, sensualizm, odwiecznych zarzutów doświadczenie które utylitastano­ kierowanych czy prawosław­ właśnie wobec jakby wciąż jeszcze pokutowało na najwyższych określe­ z minionej epoki: kultu­ przeświad­ sacrum jest dostępne stadiach rozwoju? „O ile można sądzić zdatzeniach, ale są one dla m n i e istotne dla rozumie­ podstawie dość skąpych nia d e t e r m i n a c j i w osobowości, obecnie uczonej, au­ problem Hioba t o r k i Biblii ludowej, dzieła niezwykłego, w i e k o p o m n e ­ istniał". na danych — pisze Ryszard Tomicki w środowisku ludowym praktycznie nie go, do którego powstania mogło dojść dzięki zachowa­ W t y m fragmencie książki (s. 33) można dopattzyć n i u zdolności posiadania bezcennej cechy dystansu, się założenia badawczego a u t o r k i , albo - mówiąc i n n y ­ a także poczucia h u m o r u . m i słowy - tezy rozprawy n a u k o w e j . I chyba całe dzie­ Już na d r u g i m r o k u studiów e t n o g r a f i i na UW w 1974 r o k u - prowadziłem wówczas grupę prosemi- ło wskazuje na t o , że się w pełni udała odpowiedź na przyjęte założenia. naryjną - udało się m i wyczuć, że Magda jest najlep­ Podzielam stanowisko Magdaleny Zowczak z nastę­ sza z nas. Chodziło o wybrane zagadnienia k u l t u r y re­ pującą uwagą: Wydaje się, że myśl starotestamentowa ligijnej w Polsce. Wyczułem, że jest objawieniem. jest wyłącznością j u d a i z m u . A n i w protestantyzmie, Wcześniej, o d l a t pięćdziesiątych, obsetwowałem obja­ ani w prawosławiu, a t y m bardziej katolicyzmie nie wienia w osobach Izy Cywińskiej czy Jetzego S k o l i ­ mogła zagościć dogłębniej. I już nie chodzi tylko o śro­ objawienia dowisko ludowe, ale w ogóle o całość k u l t u r y religij­ w niczym nie wskazywały na to, że pozostaną w dyscy­ mowskiego. Wszelako owe wcześniejsze nej, jaka kształtowała się w Europie. Myślenie H i o b a , plinie badawczej, a t y m bardziej w tak szczególniej jej Koheleta, Daniela i w i e l u i n n y c h , nie stało się zrozu­ dziedzinie, jaką jest synkretyzm religijny. Oczywiście miałe, d u c h Jana Stanisława Bystronia na ulicy Hożej 74 oświeconych, jak nieoświeconych. Jest to dziedzictwo, wciąż dawał się odczuć. A to w osobie Ryszarda To­ własność wybrańców. D o n i c h należą tylko statoza- mickiego lub Zbigniewa Benedyktowicza otaz Jerzego k o n n i , a więc sami Żydzi. Wasilewskiego... Dzisiaj sławnych i znaczących w na­ uce postaci. Wymiar a t y m samym ptzyswojone, zarówno przez W swych rozważaniach n a d istotą rozumienia przez l u d B i b l i i korzysta uczona o d pierwszych s t r o n swego znaczenia dzieła M a g d a l e n y Zowczak, dzieła (8,51,478) z czasownika nakłada się. Nakłada się o którym dalej pragnę mówić szczegółowo, nie spro­ palto, czapkę albo jedzenie. N a t o m i a s t „porządki ty­ wadza się do kwestii lokalnej czy zgoła europejskiej. pologiczne" w b i b l i i ludowej taczej się łączą, przenika- 242 - �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU ją, współistnieją i t d . A l e jest to uwaga bez większego t c h e m . W W i l n i e autorka dotarła do przechowywane­ znaczenia, jak w odniesieniu do słów wypadek i przy­ go w miejscowym A r c h i w u m H i s t o r y c z n y m rękopisu padek. W M . Dowojna-Sylwestrowicza. Jakim jest ów tekst rary­ pracach n a u k o w y c h wolę spotykać się z przypadkami, a nie z w y p a d k a m i . tasem, łatwo się przekonać. Przejdźmy jednak do rzeczy. Deus otbsus to Bóg o d ­ Gdy już byl ulepiony, poszedł legły. Zatem, nie — jak tego sam sobie życzę - obecny, duszę człowiekowi. istniejący we m n i e i drugiej osobie, lecz ło człowieka trwający w rzeczywistości empirycznie niesprawdzalnej, wszela­ ko rozumianej, i n t e r p r e t o w a n e j . pozostawił. bel (Vemis) poklólje wspomnianej s. 5 1 . Pochodzi o d mieszkanki Wileńsz- przynieść Bełzebub (Bełzebuba) ałbo cale palcem. Gdy pszyszedł ducha w nie wetchnąl I z pierwszą taką interpretacją spotykamy się na Bóg do nieba Podczas gdy Bóg tę glinę czyli też cia­ znalazł je pokłóte palcem. Bóg za­ pytał szatana (Velnis): Czy ty to zrobiłeś przez swoją godziwość? dja- Bóg aby Djabeł zaś odpowiedział: zapomni ciebie żadnego Boże, ów czyzny. C h o d z i o potop, który sprawił Pan Bóg z p o w o ­ człowiek d u nieugoszczenia G o przez... gospodynię. D l a narra- jest moich pokłuć, t o r k i Bóg to Bóg. Sprowokowana przez prowadzącą u Sylwestrowicza w y m i e n i o n e są owe cierpienia, mię­ rozmowę, będzie w y m i e n n i e mówiła Pan Jezus i Pan dzy i n n y m i , kołtun, parchy, wrzody, choroby rozma­ Bóg. Ponownie nasuwa się uwaga bez większego zna­ ite, tudzież kłopoty życiowe bez k o ń c a oraz nędza. czenia. O t o z ową przemiennością spotykamy się dosyć I dalej już w oryginale. Wtedy Bóg odpowiedział, powszechnie, chociażby w Warszawie, głównie pośród uważa kobiet, wierzących i niewierzących. Z byle p o w o d u przyklęknąwszy wołają albo o Boże!, śmiertełną albo - chociaż częściej - o Jezu!, nie cierpiąc nie- stworzony bółu. Ile tu to tyle będzie miał bólów i cierpień. za słuszne i za to djabla nie karał. Tu że to Później na j)rawe kolano tchnaj człowiekowi Bóg nie- duszę swoje. W oryginale nie m a spacji, ale czy o Jezusie. Ponadto, jak dalej w dziele Zowczak bę­ tak przepisałem ów fragment z pracy M a g d a l e n y Z o w ­ dzie o św. Piotrze, postaci w l u d o w y c h przypowie­ czak, a l b o w i e m , wydaje m i się, że jest t u definicja nie ściach komicznej, tak Jezus Pantokrator (co każdy wie t y l k o duszy, lecz tożsamości człowieka. M i m o m a ­ z ikonografii średniowiecznej) może nagle w naszych tactw diabelskich powstało istnienie ludzkie n a wzór d o b r y c h czasach służyć za szyderczo wykrętne jezusik. i podobieństwo. Pan to taki jezusik, usłyszałem o d górala z Zakopanego, bacy, kiedy zapytałem go w Bieszczadach, ile liczy jego stado owiec. Oczywiście, baca w s p o m n i a n y m określe­ n i e m , wykręcił się o d podania liczby zwierząt, jakie przygnano z odległych stron. Tę część niezwykle ważną w Bibłii... autorka zaty­ tułowała - zgodnie ze swym p o g o d n y m n i e m - Pechowy demiurg. usposobie­ Poprzedza o n rozważania dalsze w relacji między d o b r e m i złem. Bóg, djabeł, Matka Boska. M i e l e t i n s k i , o którym jest w książce, ową relację (strukturę m i t u ) dobra i zła, badał w po­ wiązaniu mądrości i głupoty. Takie opozycje, w rodza­ Na wzór i podobieństwo własne j u prawda i kłamstwo, piękno i brzydota, o d k r y w a każdy, k t o wkroczył n a ścieżkę naszych zaintereso­ wań. Zdjęcie Michała W części dzieła Zowczak, o stworzeniu człowieka, w stosownej zbroi Archanioła, ów kardynalny aspekt Genesis nie występuje. W i a d o ­ rycerza, ale z twarzą p a n i e n k i (niczym wyraz na twa­ m o zaś, że ikonografia nie tylko chrześcijańskich l u ­ rzy samej a u t o r k i ) , zwyciężającego dów świata pozwala orientować się, jak wizerunek Bo­ ny na płótnie, z X V I I I - X I X w i e k u w., znakomicie i l u ­ szatana, obraz olej­ ga jest ukazywany. A l e nie można się dziwić, że autor­ struje t e n f r a g m e n t w i e l k i e g o d o k o n a n i a M a g d a l e n y ka ów aspekt pominęła. W świetle b o w i e m przekazów Zowczak. ustnych, jakie analizuje, człowiek - mówiąc krótko nie jest dziełem Stwórcy. To realizacja zespołowa, nie­ Zdrada albo zgroza dołężnego starca oraz bardzo sprawnego, więcej, oso­ bliwie przebiegłego szatana. O t a k i c h w środku kraju powiadają c h a c h m ę t . I tak m a m y w tej niezwykłej pracy. K o n s t r u k c y j k a O w e przekazy ustne, jakie zgromadziła w kraju i po­ tego dzieła składa się z wielu cząsteczek. Posłuchajmy: za jego granicami, są rewelacyjne. Może podobne błą­ Diabeł zawsze stawał na poprzek i np. jak kają się t u i t a m , lecz giną jak u Kolberga czy Federow- stworzył pszczołę, skiego w ogromie wszelkich i n n y c h kwestii k u l t u r o ­ tworzył i zaczął ten diabeł dokuczać w y c h . N a t o m i a s t w przypadku Zowczak podziwiać na­ wtedy Pan Bóg zepchnął leży jej niezwykły talent skupienia się na kluczowych dziesz tworzył, będziesz w tej kulturze zagadnieniach. Czy tylko ludowej? bie naśladować, Boże dzieło to fuszerka, to jeden pech. A l b o akt przyzwalający na zepsucie, grzeszność, okropieństwa najgorsze, to diabeł muchę, Pan Bóg ale jak tak dużo na- też Panu Bogu, więc go do otchłani że: już nic nie bę­ tylko cierpiał i ci, którzy będą cie­ tak samo będą cierpieć. Ale na początku to diabeł tak samo tworzył, tworzył [•••] jak Pan Bóg kro­ wę - diabeł kozę. cierpienie. Takie rodzą się stwierdzenia O j , bardzo dociekliwa jest nasza badaczka. Tekst po­ w kontekście wypowiedzi zgromadzonych przez nie­ chodzi z płockiego. Wiele lat tam buszowałem i m i się nie zwykłą badaczkę. Czyta się je w książce z zapartym udało podobnej wypowiedzi zanotować. Niesamowite! 243 �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU Przemiana światów Już nie żyją Jan Małkowski Dziadek i H e n r y k G u r dziński z M u r z y n o w a . A l e Magdalena Zowczak u t r w a ­ liła i c h pamięć w i m i o n a c h swego synka. To śródtytuł w t y m dziele. Po T o m i c k i m mamy N i e w i a d o m o , o d jakiej damy pochodzi cytowana Greimasa. K t o by się spodziewał takiej erudycji. C h o ­ wyżej wiadomość, ale czytajmy dalej. Może się uda dzi wszak o rolę Trójcy Świętej w dziejach, waloryzację rozgryźć to dzieło. N i e w i e m , czy podołam. Erudycja trzech różnych jej epok. O d czasów starożytnych zna­ a u t o r k i sprawia kłopoty. Po Sylwestrowiczu pojawia na jako postępujący upadek, aż po zagładę. Zowczak się A . L . Greimas, La quete de la peur (1970). dostarcza t u sporo n o w y c h i wielce poruszających, nie­ Intrygująca, zgodnie z zapowiedzią, staje się w t y m znanych d a n y c h . O d razu d o d a m , że z t a k i c h oryginal­ dziele, relacja M a t k a Boska i diabeł. Otóż, jak udało n y c h d a n y c h zbudowana jest ta cała, frapująca anali­ się dociec autorce, po pierwsze: po powodziach oraz za badawcza. Posłuchajmy, to dopiero s. 90, a całość, upałach, które nawiedziły Polskę (bratowa w czasie bez d o d a t k u b a r w n y c h ilustracji, to s. 527: t y c h upałów zapomniała wyłączyć pralkę i mieszkanie Miłżyny [wielkoludy...] na Górskiej 44 zalało). dzie do łasu, największe A teraz po drugie: anioł się nie pokłonił Matce Boskiej i stał się diabłem. I to by było na tyle. Czytajmy dalej. sie. A mówi: Co tam za robak po połu łazi? 1 na rękę człowieka świat będzie. A pośłe nas będą krasnołudki, nastu człowieka Edukację seksualną A d a m a w raju autorka zatytuło­ Rozpoczyna o d przedstawienia nauczycieli. Pierwszy owad to anielski, pozostałe diabel­ że będzie dwu­ jednego koguta kroić [ zarzynać - M . Z. J. Na but powiedzą: Co to za wieża? ]ak gdzie zostanie but [rej. solecznicki, 1992]. nasz. Drugi świat powstanie... M i t o degradacji rodzaju ludzkiego znają Pigmeje skie. Wszystkie trzy stosują tę samą metodę (od Przemy­ śla po Troki) kaszą A d a m a w tyłek. Pikantność, niczym u Rabelais'go czy Diderota, ujawniają teksty cytowane w dziele, teksty polskich i litewskich wieśniaków. A f r y k i Środkowej. Z materiałami z Biblii ludowej k o r e ­ spondują wiadomości z północnej części k r a j u o p u b l i ­ kowane przed laty przez Tadeusza Baraniuka. Wertykalną budowę wszechświata - piekło w otchła­ Kiedyś wyszedł Adam z Ewą w podróż, przyszli do rze­ czułki. Ewa wzięła chustkę wziął z koniem. To jak ten świat zamykał się. A wyszła kobieta, matka czy Żona, mówi: ]ak my pomrzemy, to taki Pszczoła, osa albo bąk wała Kłopoty z jabłkiem. wielkie i silne dawniej były, pój­ drzewo, sosnę, na grzbiecie przynie­ n i ziemi, zaś niebo ponad nią - bliską w szczególności do nosa i pomyła jemu, a po­ buddystom, a n a d czym się rozwodził onegdaj Ryszard wiesić nie miała gdzie. Widzi ona, że coś u tego Adama T o m i c k i , nasza autorka, niespodziewanie wzbogaca i za­ jest. A bąk był w postaci diabełskiej. nadoja- razem uzupełnia o bliskie jej pojęcie zaświatów: A Adamowi dło i przytulił się, a bąk go uciął w tyłek i świat z tego po­ szedł [rej. t r o c k i , 1991]. I jak t u się nie cieszyć, że są badacze tacy jak Magdalena Zowczak. Pozornie s k r o m n i u t k a , a okazuje się, że to istota ścichapęk. 0 rany, o niebiosa. Bywa też - pisze - że układ trójdzielny traci ność w związku światom; z przeciwstawieniem wówczas łokałizuje rze*, to oryginalna wypowiedź ze święciańskiego, z 1992 łach rzadziej niż „wertykalna", N o więc chodzi o jabłko, symbol występku wobec Pana. A u t o r k a tak rzecz relacjonuje. mistrz Twardowski, się w naszych materia­ tłumaczy jednak, dlaczego porzucony przez diabła przed progiem piekła, zawisł na niebie bądź wylądował Zeszli aniołowie d o Edenu. Jeden grał na flecie pro­ Na stym, d r u g i na skrzypcach, a trzeci m u wtórował, też za­ się «piekło koło nieba, w gó­ r o k u . Ta interpretacja, pojawiająca Czytajmy dalej. wertykał- naszego świata na księżycu. początku swego dzieła, za Marią Ossowską, Magdalena Zowczak najskromniej, jak można, mówi, na skrzypcach. Po prostu jak w kapeli żydowskiej. A l e że jej „biblia l u d o w a " , to kwestia (w oryginale k a n o n ) spójrzmy do tekstu. C o się okazuje? rolniczego etosu. A l e już w części przed chwilą cyto­ N a razie zostawmy sprawę jabłka na b o k u . wanej, należy się dopatrywać czegoś znacznie więcej. Przed n a m i obrazek na szkle ukazujący A d a m a Myślę, że zapewne uniwersalnej dla w i e l u kultur, rów­ 1 Ewę (jako dzieci) p o d drzewem, którego konar spowi­ nież pozaeuropejskich. Nasuwa się również myśl, że jał wąż. Dookoła różne zwierzaki. Jest i kogut, i na koń­ Słowianie - być może — rodzajem wyobraźni przecho­ cu, tego dziełka z 1835 г., kto? Ślimak, który wylazł ze wują pamięć o swym pasterskim rodowodzie. Łagodne swego d o m k u i się przygląda zdarzeniom gorszącym. słowo krojenie - jako uśmiercanie zwierzęcia - to nie Noe chodził kilka lat do jakiejś pracy z siekierką, na nie wiedziała wiedziała. praktyka rolników, lecz pasterzy. B u t jak wieża, to nie a żo­ łapeć z łyka, ale bucisko z cholewą, odpowiednie do dokąd chodzi- Diabeł ją kusił, żeby się do­ Ukręcił z nosa wódki i powiedział Żeby mu się dała napić, to jej się przyzna. jego jazdy na k o n i u . N o i jest też jeździec, a nie człek z m o ­ żonie, To tekst spisa­ tyką czy z płachtą i ziarnem. ny ptzez E. K l i c h a , pochodzi spod L i m a n o w e j , 1910 r. Bliny, kasza, zacierki Same precjoza w tej książce. O t o po K l i c h u E. R. Leach i R. Stichel. Swobodnie porusza się nasza pani w literaturze, o d francuskiej po angielską oraz niemiecką. Zadziwiające. To niewątpliwie atrybuty etosu rolniczego. Wszela­ ko w j a k i c h się pojawiają kontekstach i jak swobodnie 244 �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU można je bezcześcić. O t o baba b l i n e m podtarla dziec­ bzzz, bzzz, brzęczy. Wąż zagniewał ku tylek. Powoduje to zrozumiały gniew boży. Często­ i chciał jaskółkę wanie Boga lub Pana Jezusa, kiedy chodzili po ziemi żył ją ukąsić i wykąsić b l i n e m „spostponowanym". Jest m o w a o czorcie (pa­ ski, 1992, zjeść, ale jaskółka się bardzo na uciekła jaskółkę i tylko on zdą­ ogon w taki trójkąt [ rej. poniewie- Litwinka]. sterze do dzisiaj się go szczerze w M o n g o l i i , nawet M o w a jest dalej o i n n y c h wersjach r a t o w a n i a a r k i . w stolicy, więcej niż lękają). Otóż ów czort w orańskim N i e wąż, lecz żmija lub żaba zatyka dziurę. K i e d y zaj­ rejonie, bogatemu gotów zlotem okrasić kaszę. A l e mowałem się samą żabą w k u l t u r a c h świata, zwróci­ b i e d n e m u „w zacierki nasra" (s. 95). Jeśli mamy tu łem się d o M a g d a l e n y Zowczak z prośbą o k o n s u l t a ­ symbole rolnicze, toć o w o r o l n i c t w o chyba nie m a pra­ cję. Dowiedziałem się wówczas niebywale więcej, ani­ starej m e t r y k i . I b y m się wahał przed użyciem t e r m i n u żeli w 3 przypisach zamieściła a u t o r k a w swej książce, „etos" rolniczy. Wydaje m i się, że czegoś brakuje. M o ­ to t y l k o dowód jej wielkiej skromności. Zaba nagro­ że słów na poły? Jak je zwał, tak zwał, nie ma to więk­ dzona została za swoje poświęcenie. Jej ciało nie roz­ szego znaczenia. Przedstawione uwagi to mądrzenie kłada się mądrali. Faktem jest, że autorka wśród imponują­ u znawców p r z e d m i o t u . Udałem się do I n s t y t u t u Zoo­ cego bogactwa i rozmaitości d a n y c h , jakie zgromadzi­ logii P A N . D w ó c h najlepszych w Warszawie znawców ła, porusza się z gracją i sobie właściwym wdziękiem płazów przyjęło m n i e z życzliwością. Jeden z l a p t o p e m się. K o n t y n u o w a ł e m zbieranie wiadomości w i e l k i m . Jest w n i m między i n n y m i coś, co można by przed sobą, d r u g i o b o k księgozbioru. Długo się zasta­ nazwać archaizmem, z cicha pęk. n a w i a l i , osoba z l a p t o p e m patrzyła w m o n i t o r . Wresz­ potop cie się dowiedziałem. Zaba dlatego się nie rozkłada po i kłosy. Zasadniczą część wywodów p o m i j a m , w szcze­ śmierci, że nie tylko oddycha płucami, ale również gólności kwestię zredukowania kłosów zbóż (drzewa „przez skórę" Jesteśmy w części zatytułowanej: Kataklizmy, kosmicznego) d o rozmiarów obecnych. Dosyć o t y m Wyjechałem wkrótce do M u r z y n o w a i pierwszego wydarzeniu pisano. I . K . Kubiakowie (1980), d o p a t r u ­ napotkanego mieszkańca jąc się drabiny Jakubowej, J. S. Wasilewski (1989), al- 0 to samo. Odpowiedź była natychmiastowa: oddycha lomorfy. W świetle istniejących d a n y c h , zboża ( i c h całym t a m t y c h stron zapytałem ciałem. kłosy) były niebotyczne, albowiem miały wykarmić o l ­ Przywołałem te zdarzenia dlaczego? Otóż dlatego, brzymów. Zatem niczym las się pieniły. Dopatrzyć się że dzieło Zowczak aż k i p i o d błyskotliwości i n a t y c h ­ w tej wielkości axis m i m d i , pojedynczej k o l u m n y nie­ miastowości, więcej - życzliwości, wypowiedzi a n o n i ­ bios, niełatwo, trzeba mieć pomyślunek giganta. N a t o ­ m o w y c h osób. A l e aby do n i c h dotrzeć, trzeba się bar­ miast nowe, i jak w całej książce oryginalne, są dane dzo natrudzić, no i mieć talent badacza. Badacza d o ­ z rozległych badań terenowych a u t o r k i oraz kierowa­ świadczonego i niezłomnego. Redakcja, która zechce n y c h przez nią grup s t u d e n c k i c h . Zainteresowały mnie t e n tekst drukować, może już w t y m miejscu go skró­ szczególnie wiadomości o zwierzętach i owadach. Rejestr otwiera pies i k o t , których krzywdzić nie można. I na szczęście, stereoty­ cić. Wszelako nie odmówię sobie radości pisania o Bi­ blii dalej, a jest o czym. N o więc o psie i kocie, kotce. p o w y c h chłopskich ocen nie spotykamy. Jak chociaż­ by wobec kota, że to bestia fałszywa. N a w e t komar jest Wilk i kołowate p o t r a k t o w a n y życzliwie: Noe wszystkich zwierząt i ptaków po parze bral, żeby (zdumiewa t e n d e m i n u t y w , JO) nie zginęły. I myszka Oprócz dwóch gadów w losie a r k i N o e g o m a rów­ wąż nież swój udział k o t k a . A u t o r k a na całej stronie o p i ­ i ogon wsunął do tej dziury, żeby woda nie szla suje, jak się rzeczy miały. I chociaż mówi „także w źró­ Noe dłach współczesnych", w o l i odwołać się do istnieją­ Pan Bóg, czym cych, głównie d r u k o w a n y c h , o d k o ń c a X I X i począt­ będą żywili się. A wąż nie podpelzl, dlatego, że byl ogon do k u X X w i e k u . A to wielka szkoda. A l b o w i e m f a k t przedrapala zobaczył łódź i na pewno ta łódź potonęlaby, dalej i potem, kiedy potop skończył wszystkich po parze i każdemu ale się, wypuszczał powiedział tej dziury wsunięty, to pyta się dlaczego. „Dlatego, że mam trwałych do dzisiaj w świadomości prastarych legend, ogon wsunięty do tej dziury, trzyma łódź". To w nagrodę bajek i t d . , które pottafiła „wywołać", to najcenniejsza pożywie­ warstwa w jej d o k o n a n i u , po prostu rzecz sama w so­ dla niego powiedzieli: Co ty chciałbyś jeść, jakie stwo­ bie. I już obecnie sugeruję wydanie tych materiałów rzonko. On chciał usłużyć, że czyja smaczniejsza krew, to j a k o właśnie rzeczy osobnej, już bez uczonego wykła­ stworzenie, będzie pożywieniem węża. On teraz na d u , natomiast, w całym tego słowa znaczeniu, literac­ nie? /.../. On nie wie co, wówczas komar, malutkie go siada, wiadomo jak komar, i krew kosztował człowieka i wiadomo najsmaczniejsza leciał powiedzieć, jaskółka zapytała niejsza. Mówi do niego: pokaż języki zyk, jaskółka wyciągnęła krew człowieka, k i m przedstawieniu osób, okoliczności i t p . Sukces i on gwarantowany. Nadrealistyczny g a t u n e k literatury najsmacz­ w uszczegółowionych realiach lat osiemdziesiątych Komar pokazał ję­ 1 dziewięćdziesiątych Polski, L i t w y , Białorusi. Kogo jego, jaka język, jemu urwała. leciał do węża, ale bez języka każde­ i usiadł na Komar przy­ i nie może mówić, z zawodowych pisarzy współczesnych stać byłoby na tylko tak: coś podobnego? 245 �Jacek Olędzki * SIEDZI BABA NA CMENTARZU Możemy dalej mówić o kotce. Mysz stworzona przez Zapytałem wybitnego znawcę zagadnienia dr. A n ­ diabla gryzie d n o b a r k i . C h u s t k a a l b o . . . rękawiczka drzeja Goryńskiego dlaczego psy afrykańskie nie szcze­ stają się p o m o c n e . D o zatkania dziury? B y n a j m n i e j ! kają? Odpowiedź była natychmiastowa i krótka, bo nie W c u d o w n y sposób - w zależności o d pochodzenia re­ zostały do tego przyuczone. lacji - Prokurimas, Łajma, Pan Bóg, N o e czy M a t k a Można by jeszcze dalej rozwijać temat. Po co wyją Boska powołują do istnienia kotkę. I dlatego koty l u ­ psy w i l k o w a t e . A l e to już za daleko byłaby rozwinięta bią ciepło (rękawiczka) i się stale myją (chustka). dygresja. Dlatego w śródtytule jest słowo w i l k . D o w i a d u j e m y się, jak niesłychaną życzliwością l u d Napisałem na początku tego tekstu, że dzieło M a g ­ litewski, ale również chyba Polacy na L i t w i e , obdaro­ daleny Zowczak m a charakter uniwersalny, b o w i e m wują swych w i e r n y c h przyjaciół, k o t a i psa. W i ę c e j dotyczy synkretyzmów wszelkich religii światowych. oczywiście zaskarbia serca pies. O n b o w i e m , ale w i n ­ O b e c n i e d o d a m , że ów uniwersalizm wyraża się rów­ nej wersji również k o t , przyczynili się aby coś pozosta­ nież w t y m , że dzięki tak rewelacyjnym z L i t w y wiado­ ło z kosmicznego kłosa. Poznajemy świadectwa wiesz­ mościom, jak o psie i kocie, pobudza, a nieraz zmusza czych cech obydwu zwierząt. Pies gromadzi i c h więcej. do pogłębionej refleksji n a d kulturą ojczystą i prowa­ A u t o r k a u n i k a jak ognia socjologicznej czy m e n t a l ­ dzi do poszukiwania analogii. W systemach wartości nej, albo też s t r u k t u r a l n e j , k o m p a r a t y s t y k i . Daje t y m B Y Ć , a do n i c h należą Indie, wiele jest zwierząt szano­ samym świadectwo bezwzględnej metody. W przypad­ w a n y c h , a nawet czczonych. W M o n g o l i i d o t a k i c h k u przedmiotu swych zainteresowań nawiązuje do zwierząt należy owca. Chociaż jest chłebem powsze­ folklorystycznych p r a k t y k , jakie wykształcił Julian d n i m pasterzy, uzyskała przywileje, j a k i c h i n n e zwie­ Krzyżanowski i jego pierwszy asystent Jan S a d o w n i k . rzęta nie mają. Przede wszystkim zabija się ją bezbole­ Jako etnołog, który świadomie, bardzo wcześnie uznał śnie i bez przelewu k r w i . konieczność poszukiwania sensu, istoty, poprzez szero­ k i i zarazem bardzo odległy o d k r a j u kontekst k u l t u r o ­ wy (azjatycko-afrykański), nie zrezygnuję w t y m tek­ ście z sięgnięcia do faktów z o d m i e n n y c h niż nasza Święta Anna Samotrzecia s t r u k t u r k u l t u r o w y c h . N i m to uczynię, dla osłabienia W przerwie kontemplowania dzieła Magdaleny Zow­ znaczenia użytych stwierdzeń przedstawię zdarzenie, czak za namową dobrego przyjaciela poszedłem zoba­ które odnosi się d o pierwszej osoby w podziękowaniu czyć nowe prace W i k t o r a Gajdy w galerii Belłotto pro­ na końcu książki. wadzonej przez Jadwigę Dzierwę w pobliżu placu Zam­ Spędzaliśmy wakacje w d o m k u k l u b u żeglarskiego kowego w samej stolicy. Zachwycony oglądałem nowe w Jadwisinie. Była już jesień, żeglarze opuścili przystań. wcielenie Gajdy, odkąd znalazł się po opuszczeniu War­ Byliśmy sami i kotka, porzucona przez yachtsmanów. szawy na bezludziu w Stroniu Śląskim w Sudetach. Ze Wygłodniała i domagająca się pomocy. Obecny prof. złoconych brązów, które każdy nowobogacki chętnie Lech Mróz sypiał z nią na wznak, trzymając drapieżni­ chciałby mieć na k o m i n k u , rzeźb porażających perfek- ka na piersi, blisko gardła, grdyki, czyli jak t o jest szcze­ cjonizmem, artysta sięgnął po k l o c k i bukowe, suche ze- jabłka A d a m a . włoki żab, zwykłe gwoździe czy karteczki, czyłi rekla­ Oczywiście nie podzielam poglądu powszechnego u l u ­ mówki agencji towarzyskich. M i m o tej wzruszającej po­ du naszego, że k o t potrafi udusić śpiące dziecko, zain­ etyki myślałem uparcie o t y m , co jest w Biblii gółowo objaśnione w Biblii ludowej, ludowej. teresowany czymś poruszającym się m i a r o w o . Miałbym W komercyjnej galerii sztuki znajdują się stałe roz­ jednak wiele oporów, chociaż wychowywałem wiele maitości różnego pochodzenia i wartości. Zaintereso­ kotów, by spać w podobnej pozycji, w d o d a t k u z k o t e m , wała m n i e bardzo udana kopia znanej p o n a d t o nieznanym. Podziwiałem mego przyjaciela. z Dzieciątkiem z Krużlowej. Pani prowadząca galerię Madonny życzliwie powiedziała m i , że t o dzieło ucznia K u l o n a , Zdolności głosowe psów, których k o t y nie mają, powodują, że w kręgu k u l t u r y M I E C , uzyskują pozy­ który potrzebuje pieniędzy, i dlatego za tak niską cenę cję d o m i n a n t a . Inaczej jest w kręgu k u l t u r y B Y Ć , można u niej kupić jego pracę. Pokazała m i obrazeczek p r z y n a j m n i e j , w obszarze w i e l u miejsc Środkowej przedstawiający jakąś rzeźbę gotycką Świętej A n n y Sa- A f r y k i . O t ó ż rodzime psy afrykańskie nie szczekają. motrzeciej. Prawidłowo wypowiedziała o w o słowo sta­ M o ż n a przemierzyć s a m o c h o d e m tysiące kilometrów ropolskie, zarazem t e r m i n , j a k i dotyczy owego wzorca przez t e n k o n t y n e n t i nie zdarzy się c h o ć j e d e n przy­ ikonograficznego. Pokazała m i przedstawienie świętej pojazdem, aby powiedzieć, że artysta, którym się opiekuje, rzeźbi a cóż d o p i e r o , j a k t o w naszej ojczyźnie, jego oszalały właśnie o w o wyobrażenie. I t u k u m e m u zadziwieniu bieg za pojazdem. I co się okazuje? - że w t y m obsza­ dowiaduję się, że Samotrzecia, to św. A n n a z d w o m a rze świata k o t , a nie pies, może być d o m i n a n t e m na rękach Dzieciątkami Jezus. Już nie pytałem, dlacze­ w zagrodzie, r o d z i n i e . N o c ą w y c h o d z i się z k o t e m , go tak uważa, a było, oj było w a r t o . padek ujadania psa za przejeżdżającym a nie psem, bo pierwszy przed wężem się zatrzymuje, My, badacze, stale powtarzamy to uchybienie. Jeste­ a d r u g i go o m i j a , nie ostrzegając t y m samym o nie­ śmy tak zadziwieni, a nieraz olśnieni osobliwością uzy­ bezpieczeństwie. skanej wiadomości, że zapominamy o próbie pójścia 246 �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU nieco powstała 0 c h ę ć powiedzenia sobie, j a k i charakter mają analizo­ z c h u s t k i czy rękawiczki. Wystarczająca pozostaje sama dalej, zapytania, dlaczego kotka wane wątki, a dalej podjąć próbę oceny owej k u l t u r y wiadomość. I t a k i jest charakter p u b l i k o w a n y c h w Bi­ ludowej, w której dokonał się wybór t a k i c h , a nie i n ­ blii tekstów. N i e odnalazłem prób nękania rozmówcy n y c h treści. A l e przed t y m pojawia się pytanie, czy był do końca. Oczywiście z góry można przewidzieć, że to wybór. W w i e l u przypadkach tak, lecz również czę­ w przeważającej ilości przypadków nic konkretnego sto nie. Stworzenie przez Pana Boga A d a m a i Ewy czy i oczekiwanego nie pojawi się. D o w i e m y się tylko, że kara p o t o p u to wątek biblijny. N a t o m i a s t wędrówki tak mówili poprzednicy i już. A l b o że jest, jak mówię, Pana Jezusa z św. P i o t r e m po ziemi i towarzyszące te­ bo w i e m . Wszelako może się zdarzyć, że coś dodatko­ m u zdarzenia to licentia poetica d a w n y c h narratorów wego nastąpi. D o niewiarygodnej konfabulacji czy zgo­ rodzimych w swej oryginalnej twórczości słownej ko­ ła zmyśleń i fantazjowania stającego się dziedzictwem, rzystających ze skarbnicy plebejskiej czy chłopskiej r u - tradycją ustną, na koniec zaskakującego fałszowania baszności, m u l t i p l i k a c j i , dygresyjności, w najlepszej wierze treści, chociażby b i b l i j n y c h lub tyl­ niezwykłości przekazu. Jeśli widzieć w t y m wpływy sa­ ko ewangelicznych, zdolni są zarówno niekształceni, mej B i b l i i , to - j a k się wydaje - w warstwie moraliza­ jak też kształceni. Jednakże ci pierwsi, osadzeni w k u l ­ torskiej, a może też dydaktycznej. sprzyjających turze opowieści przekazywanych z pokolenia na poko­ W opowieściach l u d o w y c h akceptowana jest Świę­ lenie, mogą cieszyć się wśród nas, etnografów, więk­ ta Rodzina, bywa, że aż do granic przeniewierstwa. szym i w pełni uzasadnionym zainteresowaniem. Nazywano ją jeszcze na początku X X w. w niektórych Pana Boga, w jednej z dalszych części częściach Polski Świętą Trójcą! N a u k i Jezusa zawarte swej pracy, autorka zamieściła na s. 328 fotografię obra­ w Ewangeliach osobliwie nie stanowią poważniejszego W Towarzyszu po jeziorze Genezaret. O t y m obrazie tworzywa s n u t y c h niegdyś z zapałem opowieści. To wystawianym raz do r o k u na Boże Ciało w Rokiciu, chyba mroczny cień, j a k i pada na ludową percepcję a będącym własnością wsi M u r z y n o w o , obrazie replice świętego Słowa. Z dwunastu apostołów tylko dwóch wcześniejszych, o d poł. X V I w., pisałem onegiś w „Kon­ spotkało się z większym zainteresowaniem. Należą do zu: Jezus chodzący tekstach"; Zagadnienie czasu mitycznego i historycznego. t y c h wybrańców św. Piotr oraz Judasz. Pierwszy stał się Zamieściłem w t y m tekście wypowiedzi dotyczące per­ prawdziwym ulubieńcem prześmiesznych anegdot je­ cepcji przedstawienia wizerunku Jezusa ratującego św. m u poświęconych. N a w e t jego imię nie zostało oszczę­ osób. dzone. M i e ć pietra. N a z w a n o obecność w l u d o w y c h Wśród n i c h tylko dwie kobiety potrafiły prawidłowo, opowieściach ulubionego apostoła k o m i z m e m św. Pio­ Piotra. Rozpoznanie dotyczyło kilkudziesięciu w nawiązaniu do przekazu ewangelicznego, powiedzieć tra. Znane są od dawna owe zabawne przypowieści o rzeczywistej, zgodnej z t y m , co jest, treści obrazu. Po­ związane ze świętym, kiedy towarzyszył Panu Jezusowi zostałe interpretacje były nieprawdziwe. Redaktor jed­ w wędrówce po ziemi. W każdej z tych opowieści ko­ nej z gazet płockich, urodzony i mieszkający w M u r z y ­ miczny bohater zbiera cięgi albo osobliwie wzbogaca nowie, upierał się, że obraz przedstawia Jezusa w łodzi świat przyrody - to o grzyby, to o ryby. „Sum z j a j a m i " łowiącego ryby. Można by poprzestać na t y m wzruszają­ pod p o d n i e b i e n i e m albo w żołądku to nie k t o inny, jak c y m zafałszowaniu. Jednakże miałem cierpliwość nękać sam św. Piotr. W Biblii ludowej znalazły się jednak nie­ rozmówcę. I dowiedziałem się, że dlatego taki, a nie i n ­ znane d y k t e r y j k i . A u t o r k a odkryła je na L i t w i e : ny temat jest treścią obrazu, że wieś była kiedyś rybac­ ka. Najważniejsza jednak część tej wypowiedzi to samo jej zakończenie: Ten obraz jest apoteozą pracy. Sin. Piotr wszystkich wpuszcza do nieba, ale już ślepy 1 głuchy. Jakimś on cudem przepuścił nego. W niebie zrobili awanturę, Można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że szukali księdza Zyda nie ochrzczo­ że trzeba go ochrzcić, i nie znaleźli. N i g d y nie przypuszczałem, po wielu latach, kiedy już d a w n o m n i e nie będzie, że tak niegościnne jest niebo dla księży. I jeszcze jedna a nasza dyscyplina uzyska nową nazwę, n p . scientolo- z w i e l u przypowiastka: gii k u l t u r o w e j , jakiś nawiedzony badacz doszpera się d o owej wypowiedzi o apoteozie pracy. I można rów­ Sw. Piotr deszczami rządzi, grzmotami i jeździ na ko­ niach w wozie, skry się sypią, to na obrazie widziałem sta- nież przyjąć, że nie p o t r a k t u j e jej jako w i e r u t n e j bzdu­ rinnym, jak zacznie padać Bóg ry, ale będzie nią oczarowany. Odnajdzie związki mię­ powiedział: dzy fałszem wypowiedzi a wieloletnią edukacją osoby leje gdzie popadło w k r a j u k o m u n i s t y c z n y m . N i e w s p o m i n a m już o b u d u ­ deszcz, to leje i leje. Pan Lej tam gdzie pyl, a on usłyszał: gdzie był. 1 on (s. 3 2 9 ) . W części zatytułowanej Dziwne sądy boże o d n a j d u ­ jącym aspekcie zatrudnienia Pana Jezusa w ciężkiej jemy dosyć dwuznacznie ukazywaną postać Chrystusa pracy rybaka, w d o d a t k u łowiącego samemu, niczym w wypowiedziach zgromadzonych na L i t w i e w latach hemingwayowski Stary człowiek. 1990 i 1992. Wątki Gorzka percepcja Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej. To podtytuł omawianej t u książki. Można już pokusić się o podstęp niegodny osoby boskiej, a ostatecznie o zła- 247 A u t o r k a nie próbuje wprost powiedzieć, że chodzi �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU manie 5. przykazania. Rzecz z zakresu złowieszczej ety­ czynie dawnego Zairu. Siedzimy przed kościołem. D o ­ k i nazywa pseudoracjonalizacją. Posłuchajmy: okoła elegancko ubrani w i e r n i , skupieni uroczyście. Li ojca był jeden syn. A Pan Jezus przechodzi, chłopczyk a ten mówi, dziecko, pokazy! I ten chłopczyk Jezusem i na kładce poleciał Pan Jezus jego utopił /.../. Nagle p o n a d głowami postrzegam, jak z plantacji bana­ ten nów wychodzi rząd przygarbionych Pigmejek, dźwigają z Panem pełne kosze i gdzieś znikają. Poza m n ą n i k t nie patrzy Dzieciaka na tych, któtzy i n n y m pozwalają dzień święty święcić. sobie lata. Jak to mnie przez rzekę przejść, mi utopił! A Pan Jezus tak mówi: Co chcesz? Ten twój syn W U n i e j e w i e jeden z najbogatszych gospodatzy byłby straszny zbój i ty prosiłby jego śmierci. A teraz u cie­ z całą rodziną odświętnie i dostojnie udaje się do Ro- bie urodzi się syn i będzie wielkim doktorem. kicia na mszę. Jego parobek zostaje w gospodarstwie /.../. Skóra cierpnie, c i a r k i przeszywają ciało, gdy zasta­ n a w i a m się n a d zdolnościami l u d u sąsiedniego, ale również pewnie niegdyś naszego, wzbogacania obrazu i oporządza, a także k r o w y d o i . . . Hipokryzja? Znieczulica? Kłamstwo i bigoteria? Może jeszcze coś, czego nie czujemy albo czuć nie Boga. W Ewangeliach źródłem mogłoby stać się u w o l ­ chcemy. Sam już nie w i e m , a w omawianej książce o d ­ nienie o p ę t a n e g o . . . , strącenie z urwiska stada świń. powiedzi nie znajduję. I , broń Panie Boże, nie obcią­ Wszelako ów akt, chociaż napawający grozą i również żam t y m b r a k i e m a u t o r k i . etycznie niezbyt dzisiaj pojętny, dokonał się w szcze­ W tej części dzieła ujawnia się najwyraziściej p o w o ­ gólnym systemie wartości, pielęgnowanym i szanowa­ łanie z prawdziwego zdarzenia Magdaleny Zowczak, n y m . A m i a n o w i c i e k u l t u r o w e g o ostracyzmu w sto­ a także jej zdyscyplinowanie, jak ptzystało na uczone­ sunku do zwierząt nieczystych. Wydaje m i się jednak, go (uczoną). N i e wdaje się w jakieś oceny i nie poka­ że źródło jest i n n e zupełnie. Należy chyba dopuścić t u zuje po prostacku palcem ptzyczyny, w sposób ptzed- rolę p o b i e r a n y c h n a u k w kościołach, w których księ­ stawiony przeze ża l u b o w a l i się w swych kazaniach korzystać z „budu­ z w i e l k i m poświęceniem i doskonale uporządkowany j ą c y c h " ptzykładów. Mogę oczywiście się mylić, j e d ­ ogromny zbiór wiadomości niechaj służy pogłębione­ m n i e nieco wyżej. Zgromadzony nakże próbuję zrozumieć o w o zjawisko przyzwalania m u zastanowieniu, samodzielnemu myśleniu. W t y m na okrucieństwo. N i e pomaga d u c h u skonsttuowana jest cała książka i , oczywiście, t e m u zrozumieniu, ptzy analizie patalelnego wątku z A n i o ł e m Stróżem i dziećmi na m o s t k u , przywołanie wypowiedzi „tak so­ bie", nieocenionej, przewspaniałej A n n y Kunczyń- skiej-Irackiej. Podobnie, jak autorka, potrafiła żarto­ wać (s. 3 3 7 ) . jej partie końcowe. Pojawia się pytanie retoryczne: C Z Y ISTNIEJE T E O L O G I A „ L U D O W A " ? Istnieje synktetyzm r e l i ­ gijny, o którym mówiłem na początku. I chyba okolicz­ ności, sposób przekazywania o f i c j a l n y c h racji określo­ Przyjmuję więc, że twórcy o k r u t n y c h ptzypowieści, nej religii, powoduje, że przetworzenia mogą być gor­ nie oszczędzających Jezusa Chrystusa czy Anioła Stró­ szące lub nie. M o g ą uwznioślać sens objawienia albo ża, są n i e w i n n i , więcej, podziwiać i c h wypada za zdol­ go - przykro to powiedzieć - profanować. ności kreowania oryginalnych tekstów. Przyczyny na­ Z wdziękiem pojawia się zakończenie, w którym nie leżałoby poszukiwać poza osobami, które wprowadziły ma - tak jak to bywa w i n n y c h n a u k o w y c h dyscypli­ w obieg społeczny owe porażające opowieści. Sadzę, że n a c h - jakichś b a n a l n y c h k o n k l u z j i , natomiast jest unikamy w t y c h przypadkach powiedzenia o mizerii P O D Z I Ę K O W A N I E , między i n n y m i księdzu M a t k o w i katechezy, o wątpliwych sposobach głoszenia Dobrej Statowieyskiemu za... udostępnienie domowej biblio­ Nowiny. teczki. Zbliża się październik, i j a k co r o k u zobaczę z mego W dziełach powstałych w pracy badawczej zespoło­ o k n a tłum wyelegantowanych mężczyzn - to myśliwi. wej, będących skarbnicą wiadomości, p o w i n i e n znaj­ Uzyskają błogosławieństwo w Katedtze Polowej. Będą dować się bezwarunkowo indeks rzeczowy! A u t o r k a w niej nawet nie rozgrzeszeni, ale przeciwnie, zachęce­ mówi, że to jej w i n a . N i e - w y d a w c y ! , d o d a m , wielce n i do łamania 5. przykazania. Tylko garstka studentów czcigodnego. O b y się pojawiło drugie wydanie z i n ­ pojawi się z transparentem naptzeciw i n i k t z kościoła, deksem. ani z pokrzepionego na d u c h u homo necans, nawet nie raczy spojrzeć na o w y c h narwańców. Kiedy to piszę, staje m i przed oczyma to, co ogląda­ Warszawa, 18 września 2001 łem daleko o d kraju. Msza niedzielna w jakiejś wiosz­ tydzień p o . . . 248 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff2ecd47052cc01bcb5ac9fee7bddbbe.pdf 219b2021826b763f1701af459a21741e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4483 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource wota Kurpie - religijność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4169 Title A name given to the resource Symboliczne ofiary woskowe we wsi Kadzidło/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 / s. 92-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. 1. Akt modlitwy w czasie rytuału licznej ofiary proszalnej w kościele w Jacek Olędzki SYMBOLICZNE OFIARY WO SKOWE 6 s i e r p n i a 1957 r o k u , w d n i u o d p u s t u Św. R o c h a , ks. kanonik Kadzidło Mieczysław w uroczystości jący rytuał Mieszko, p o w . ostrołęckim, odpustowych wprowadzając nigdy w proboszcz parafii rozszerzył program miejscowym kościele, dotychczas t a m n i e występu­ symbolicznej • ofiary proszalnej o da­ r z e n i e się h o d o w l i ż y w e g o i n w e n t a r z a . W r o k u obserwując dzidle, przebieg archaicznej n i e sądziłem, ceremonii ż e m a o n paroletnią I960, w Ka­ zaledwie tradycję. 0 potrzebie zjawisk my, n a w e t noznaczna. Sztuce sywanej przedstawienia między niemożności rodzaju innymi oznaczenia czasu na podstawie gdy wydaje 2 92 woskowych, artystycznej ceremonii pochodzenia znajomości notatki podyktowane —• j a k o jest tej w użyciem symbolicznych tego i c h for­ jed­ „Polskiej w ofiar opi­ — WSI które KADZIDŁO są przecież twórczości jedną z dzie­ ludowej . l * Obchód się w symbolicznej Kadzidle między poranną i świętą mszą szego w intencjach, i Okadzanie niem w — ofiary podczas wotywą proszalnej odbywa półtoragodzinnej przerwy i sumą. wspomniana związku. święceniem relacji za­ się refleksje się o n a j a k n a j b a r d z i e j Umieszczenie Ludowej" niniejszej nasuwające P o r . J . Olędzki, Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska S z t u k a L u d o w a " r . X I V , I960, n r 1, s, 3—2.2. Dotyczy w s i Czarnia i L i p n i k i w p o w . ostro­ łęckim, L e m a n , Łyse i K s e b k i w p o w . kolnieńskim. 1 rzeźb dzin ZE Łączy jak i w postaci krów uroczystości krów Z i koni i koni, połączone w Kadzidle — Stanowi przetworzenie zwyczaju ogniska. jakiej przepędzania Zwyczaj — — talk ze zabiegami odpustowe. tej formie, mienie n i e m a bliż­ ściśle obrzędowej w dowego nabożeństwem ceremonia się n a t o m i a s t okadzaniem rozpoczynającymi decydowały o symbo­ Kadzidle. z i c h święce­ występuje bydła dzisiaj dawnego l u ­ przez t e n występował pło­ w Ka­ d z i d l e , a także w i n n y c h p a r a f i a c h Kurpiowszczyzny — jako jeden w właściwości z przejawów ognia wierzeń — jeszcze apotropeiczne n a początku X Xw. . 2 P o r . A . Chętnik, Kalendarzyk zwyczajów, dorocznych obrzędów i niektórych wierzeń ludu kurpiowskiego, N o w o g r ó d 1934, s. 22, M . B i e r n a c k a , Kurpiowska gospodarka hodowlana, s. 153 (rękopis p r z y g o t o w a n y d o d r u k u w „ B i b l i o t e c e E t n o g r a f i i P o l s k i e j " t . 5). �Z n a n y był również poza czesnym dzidle obrzędzie przetrwało Wczesnym podpala tym regionem . wiele ze rankiem i koni i starego w stos jałowca dniu skórą, proboszcz dy. staje z odpustu świerczyny Donośne 0 i na księdza do gospodarstw ta, koń. Przypędzają rych się spoczywa kiedy p o j a w i a — je zakrystian przed obciągnię­ się do stadka dwie, wieś ceremonii. zwierząt trzy przeważnie z dzieci, cielę­ na wypasu. się jeździec na koniu, to znów aby podprowadzone dymu pomógł przygnać wodą, a unoszącego cały czas d u d n i przed się Z placu, zagania pastwisko. szych stad zwierząt Święcenie nie raz się jej przed się ze już ligurki zwierząt. ry pieniężne i a gotowań. po proszalna. rozkładają na zakrystii świece Ustawiona Brastewni na zajmują nim stole krucyfiks zwracając się t w a r z a m i d o Prze­ przez oni przed i głów­ przynie­ i woskowe taca na bierają do figurki, miejsce za przy­ stołem, ołtarza. prezbiterium i brastewni tacę składane dziej ofiary z jaj. Nie ze świecami i figurkami. uzyskaniem figurek. 1 ówdzie są drobne t y l k o świecy Sunie za gorejącymi ołtarz ofia­ dopełniają Wierni, pragnący uczestniczyć w o b c h o d z i e , dzą z n a w y roz­ n i m za­ wspomagani w metalowy niż zwie- opustoszeje, ofiara brastewni, stół schowka wcześniej wotywne, symboliczna ołtarzem sione zaś dal­ 4 kościołem kierują krowy okadzanie zakrystiana i kościelnego. U s t a w i a j ą nym Przez wielki . nabożeństwo następuje biegiem smugę choć s t a n p o g ł o w i a we wsi nie j e s t z b y t plac kropi w stosem. i kończy po upływie t r z e c h g o d z i n , Gdy Zwierzęta się k o n i e d o s t a j n i , na poczyna uja­ z łań­ który wpędzone n a d płonącym któ­ Nie­ bęben. pędzi rząt jałówki. księdza, następnie naj­ krowy, obowiązek cucha, wo­ powiadamia dając w p a d a n a p l a c pies, k t ó r e g o s p u s z c z o n o j e święconą nich zazwyczaj zostają Ka­ święconej rozpoczęcia placu pojawiają bliższych Dołącza bębna w placu kotłem kociołkiem dudnienie gotowości Na ministrant. kropidłem współ­ krów zwyczaju. kościołem. W pobliżu o g n i a , p r z e d tym We : i okadzania oblegają rozdają ofiary każdy im albo odchodzi Za i od czy też Na rza­ ¿stolu zadowalają jednej korowód świecami. Wy­ świece. pieniężne Niektórzj' wcho­ stół. się paru rozjaśniony " t u ołtarzem wierni Dotyczy wsi Borowe, Dębnowola, Dziarnów w pow. grójeckim oraz Promna w p o w . białobrzeskim. Por. M . Sanigórski, W Borowem krbwy chrzczą, „Trybuna M a z o w i e c k a " , I 9 6 0 , n r 2 4 1 , s. 1,3. Niewątpliwie o d g r y w a t u rolę mała aktywność w i e r n y c h . Wśród z e b r a n y c h w y p o w i e d z i n a t e m a t skuteczności z a b i e g ó w o k a d z a n i a i święcenia t y l k o w jednej, p r z y t y m pochodzącej o d brastewnego (Walentego W i k t o r k a , u r . w r . 1898), a w i ę c o s o b y związanej bezpośrednio z programem działalności p a r a f i i , u j a w n i a się W i a r a w i c h n a d z w y c z a j n e m o c e . ..,U j e d n e j m e l i k r o w ę , co się n i j a k doić n i e chciała. Po p s e g n a n i u k o l e o g n i a n a ś w i ę t e g o R o c h a , zrobziła się s p o k o j n a j e k b a r a n e k . P s e d t e m t o j e j c h y b a psez r o k nogę podziązywali, c ó b y stała n a t s e c h i l i g a ć nie mogła." 3 4 �całują j e g o ścianę, a jeśli dzie, po złożeniu westchnąć d o św. trzykrotnie. mając tych tłok Rocha. sobą zatrzymują Wszyscy N a zakończenie przed nie s t o i n a p r z e s z k o ­ pocałunku ołtarz klękają. Trzy­ obchodu figurki (niekiedy d o p r z o d u rękach), kierują się, a b y obchodzą w wysunię­ m o d l i t w y d o świę­ tego. Treścią i c h są prośby o o p i e k ę n a d ż y w y m i n ­ wentarzem. Następnie świece stole i sumy. wracają do Odchodząc krucyfiks. częcia dza wierni figurki. Obnoszenie G d y zbliża się s t o p n i o w o tłum stołu, *ałują figur się trwa pora przed a b y oddać ustawiony do mszy, ołtarzem. na rozpo­ przerze­ Po opusto­ s z e n i u p r e z b i t e r i u m b r a s t e w n i w y n o s z ą stół, a z e b r a ­ ne do koszyka krystii. w dzień je pojawienia ba ustalić, du, jakie bez precedensu mowy ży się w w za­ j u ż i n f o r m a c j i o cza­ Kadzidle cele przyświecały w księdza tych tego z w y c z a j u , uzyskanych z w wynikało, a więc Z 5 trudno — wyjaśniającą że uważa nasz", dziele . czasie k i l k u n i m rozmów przejrzystą trze­ wywo­ k s . M . Mieszce w stronach w czasie k o n f e r e n c j i polski, szafce na drugi rok, n i e bez znaczenia' d l a dalszego wadzonych tecznie w dopiero do wspomnianej sie wiedzi chowają stamtąd o d p u s t u Św. R o c h a . Wracając 4 figurki Wyjmą przepro­ wybrać dosta­ problem. Z folklorystycznej o n t e n zwyczaj zasługujący jego wypo­ w za roz­ Łom­ „staro­ n a ochronę przed zapomnieniem . 6 Bardziej wę jego może Ks. Mieszko po w o j n i e czości niż s ł o w a działalność wyjaśnia spra­ probostwie. b r a ł udział w o r g a n i z o w a n i u pierwszych n a t y m terenie konkursów l u d o w e j artystycznej, karstwa, księdza n a kadzidlańskim zabiegał opiekował o się r o z w o j e m zachowanie twór­ wycin- tradycyjnego stroju kurpiowskiego. Wysiłki proboszcza nie z pełnym z r o z u m i e n i e m wadzenie przezeń zawsze u wiernych. obrzędu w treści k i e g o , odnoszącego się d o s p r a w zaprzątających mu W dzie 8 7 "Wota woskowe: 11. 4. „Koń", wys. 8,5 cm. 11. 5. „Koń", wys. 8 cm. 94 ceremonii starsi, przy się Tak np. wpro­ bardzo świec­ wybitnie ziemskich, n a codzień. n i e przyniosło efektów. biorą udział prawie t y m przeważnie wyłącznie l u ­ kobiety, i t o nie Proboszcz w K r z y n o w ł o d z e W i e l k i e j u s i l n i e za­ biegał n p . o z l i k w i d o w a n i e w j e g o kościele p r z e z k u r i ę biskupią c e r e m o n i i s y m b o l i c z n e j o f i a r y p r o szalnej. Wychodził bowiem z założenia, że j e s t o n a „ p o g a ń s k a " . P r o b o s z c z z C z a r n i n i e k r y j e się z w i e l k i m krytycyzmem wobec wszelkich ludowych f o r m k u l t u , u w a ż a j ą c j e r ó w n i e ż za pozostałości pogaństwa. Podobnie u s t o s u n k o w a l i się d o t y c h s p r a w proboszczowie z Turośli, L e m a n a i Łysych. W y p o w i e d ź t ę u z y s k a ł e m o d księdza w cza­ sie j e g o bytności n a konferencji folklorystycznej organizowanej w l u t y m u b . r. w Łomży przez W y ­ dział K u l t u r y W R N w Białymstoku. Wzniesiony w Kadzidle z i n i c j a t y w y ks. M . Mieszki p o m n i k d l a uczczenia zwycięstwa Kur­ piów n a d Szwedami, z napisem „Ku chwale bo­ h a t e r o m p o l e g ł y m z a wolność, w i a r ę i ojczyznę..." — mieszkańcy w s i n a z y w a j ą „pamiętnikiem Swędów" l u b n a w e t „ d l a Swędów". 5 5 wiernych spodziewanych spotykały 7 �t y l k o z Kadzidła, ale też z i n n y c h w s i p a r a f i i , m n i e j poddanych współczesnym przeobrażeniom . Nie 3 spo­ sób powiedzieć, w j a k i m s t o p n i u p r z e m a w i a d o n i c h treść ceremonii i w sądzać j e j przyszłe Nasuwa w się inicjatywie rafią jeszcze jednego dzał Brodowe w miejsca, Pańskie . Łąki się w on ze odegrał Łąk, czasie na się Wedle re­ zatem często odwie­ odbywających odpustów na możność zwyczajem. dokładnego się za­ już brastewnym po do swe­ t a k wielką Bezpośrednim stępstwem było w y d a n e się Przemienienie Prawdopodobnie go kościoła obrzęd, cieszący popularnością. pa­ zachował proszalnej. ksiądz rolę z jedynego jednej z t y c h w i z y t postanowił w p r o w a d z i ć siedztwie prze­ sąsiadowania którym ofiary kościele Miał 10 poznania w z brastewnych, tamtejszym można jaką fakt Brodowych symbolicznej lacji pytanie, proboszcza Kurpiowszczyźnie mierze 9 kadzidlańską rytuał jakiej losy . w są­ Í!. 6. W o t a woskowe: 7,5 cm, „Kura", wys. tego n a ­ polecenie spo­ 6 „Kogut", cm. wys. rządzenia f i g u r w o s k o w y c h " . Pracę tę Romanowski, potrzeby lenty podjęli kościoła, Kłos . i umiejętności znajdujące się łem d w o j g a w około ciół w ile byłem Kadzidle, ta płodności. w czenia. to ich do — dysponuje Brak wyobraże­ krów (ił. 3), i k u r ( i l . 6). Z n a j ­ zaś świń jest b y odnosić i rów­ jakichkolwiek do człowieka, figur Zwraca w pominięte. wiąże też Przy figur — jego się za­ uwagę, miejscowych proporcjonalna wśród koś­ że 9 nigdy że w twórcy Mają smużek one stworzenia te przedstawienia kolekcji uchodzą ich nie za wy­ wotów. świadczy i o musieli gładką, formie ciemnożółtą kształtowaniu jednorodność. Z wielką strzec wynikające zdra­ tworzy­ barwę bez powierzchnię, przygotowaniu poszczególnych różnice rozmiary oszczędzać lśniącą starannym pieczołowitym W nie wyrównaną brudu, co tworzywa figur. figur uderza trudnością z faktu wprost udaje się do­ modelowania ich p r z e z różnych t w ó r c ó w . W s z y s t k i e f i g u r y zostały w y k o ­ nane w tradycyjnej konwencji wyraz ki Ludowej" oraz wotach modelowania ny kształt detale, której zna­ Łąk wotów ka- terenie która noworocznych z Kurpiowszczyzny znalazła powszechny Łąk . 1 5 f i g u r zwrócona bryły, na była charakter Sztu­ obrzędowych Uwaga w głównie na ogól­ sylwetki, czasie natomiast itd. potraktowano bardzo N i e m a zaś Wśród t y c h f i g u r a n i j e d n e j , forma czy wypiekach Brodowych p a r t i e głowy, ogona też występowały mniej na plastycznej, w o m a w i a n y c h j u ż n a łamach „ P o l s k i e j umownie. Do j a k i e g o s t o p n i a n i e p o p u l a r n a j e s t w K a ­ dzidle opisana c e r e m o n i a , n i e c h ś w i a d c z y f a k t , ż e kilkunastu zapytanych przeze m n i e k a d z i d l a n , wśród nich o r g a n i s t a , n i e w i e d z i a ł o n a w e t o j e j i s t n i e n i u . N i e udało m i się zebrać o d uczestników o b r z ę ­ du jakiegoś szerszego z e s t a w u wypowiedzi, które mogłyby posłużyć z a p r z e d m i o t a n a l i z y i c h o c e n i opinii o n o w y m w p a r a f i i z w y c z a j u . N i e chciałbym j e d n a k pominąć w y p o w i e d z i s t a r u s z k a ( u r . w r . 1896) ze w s i D u r l a s y , g d y ż u j a w n i a o n a b o l e s n y z a w ó d z p o w o d u n i e u d z i e l e n i a m u łaski p r z e z św. R o c h a : „Niekonieczny, p a n i e , t e n ś w i ę t y R o c h , u k r a d l i m i 8 dzają, gos­ zupeł- że lego w o s k u . I c h s t o s u n k o w o znaczne ilość dzidlańslkiego kościoła — w y o b r a ż e ń psów j e s t jako dlatego W s z y s t k i e f i g u r y zostały u l e p i o n e ręcznie z pszcze­ ich czym do i 1 4 stępowały wy­ niewątpliwie przeważnie Tematyka Występowanie indziej już r z a d z i e j hodowlą. była figur. porównaniu 3 wyobrażenia podarstwach n i e zostało przedstawień do widziałem gdzie żadne ze zwierząt h o d o w a n y c h ich ulepionych jakimi występują ( i l . 7). z dzie­ zwyczaju. figur, symboli, które można wyłącznie są wyjątkowe, nieczyste figurki przystąpienia skąpaŚwiadczy dują się t a m p o n a d t o tem kościele Kadzidle, następnie o w i e c ( i l . 2), k o g u t ó w zdrowia, on bo­ więc nie wa. Liczba woskowych 3 psów powierzo­ n i e miał zostało w nia k o n i (il. 4, 5), z n a c z n i e nież w Tak chwili wyobrażeń popularności Wśród na Wa­ sile w i e k u . pięćdziesięciu. o malej żona, w Piotr świec brastewny Romanowskiego powiedzieć, się n a d e r już kadzidlańskim ilości tego r o d z a j u daje nieżyjący osób, które czasie, k i e d y wyrobem plastycznych. pracy były już w Trudno brastewnych się m u zadaniu wyręczyła wiem W zajmuje Piotra n nym przełożony który przypominałaby noworoczne bardziej umownej. te wota wypieki rozbudowane Nie ulega z Brodowych obrzędowe, detale, wątpliwości, o gdzie formie że n a c h a - r o w e r s p o d kościoła, j a k ż e m osiarę (ofiarę) poszedł m u złożyć." Według relacji brastewnego Piotra Romanow­ s k i e g o , u r . w .1900 г., z a m . w e w s i Piasecznia, p o ­ łożonej n i e o p o d a l K a d z i d ł a . J.w. W . K ł o s , u r . o k . 1880 — zim. w 1959 r. P o r . J . Q l e d Z k i , o p . c i t . s. 1 1 . J . w . s. 14. P o r . J . Olędzki, Doroczne pieczywo obrzędo­ we północno-wschodniej Polski, „Polska Sztuka L u ­ d o w a " , г. X V , 1961, n r 1, s. 20. 1 0 1 1 1 2 13 14 15 95 �rakterze formy ważyły wiek Przy wnikliwym drobne do plastycznej twórców różnice w właściwości nych kadzidlańskich i silny wpływ oglądaniu figur i c h formie, warsztatu dostrzega które można rzeźbiarskiego twórców. W j e d n y c h figurach Istnieją f i g u r za­ tradycji. się odnosić poszczegól­ tułów m a ; prze­ jednak zują one, gają nawet miana te ofiar Nie świadczy zaangażowania wypukłych stawy przednie są mają w w (u innych wałkowate niektórych i zarys jakim stopniu ich z pod­ Kontury zdecydowane, detali. są u zaznaczone rozstawione. na wymienieniu związania pionowo, koni przedstawieniach f i g u r są b a r d z i e j wyznaczają przestać ustawione zwężone kopyta); bardziej niej nogi starannie mniej Należy tych cech. gdyż W świetle wadzając z przedstawionych wątpliwości, d o kościoła ofiary kościoła w dźidlańskim, wiązana miana na i ofiar właściwych, symboliczne rytuał W jak w najważniejsza określające nie ule­ — symbolicz­ Łąkach dookoła Dalsze — ołtarza rębne a k t y figury wymiana stanowią rytuału 17 analogie scowościach odpowiednich Zwraca między rząt w y s u w a j ą prośbach r pewnym treści świec i sensie od­ w obu miej­ próśb kierowa­ niejszej Najbardziej w zestawie ciołach. W płodności zostało drastyczne kierowano zwyczaju, zwie­ nich wiernych, brodow- przy na wy­ zaś żar­ teczność istotne ofiar — W ofiary, z góry do war­ Kadzidle wiel­ Niełatwo w kościele się w obok symbole Kadzidle, ustępstwo licz­ zwyczaju. dostrzega obydwu figur brakiem zwierząt zdrowia oraz wprowadzając pominięto t e n i e r a z uznania ich rytualnego bar­ N i e sposób ustalić, c z y t y m tylko krytycyzmem c z y też z się koś­ że symbole wobec — np. panieńskiej l u b r o z m a i t y c h c h o r ó b — z jest wypad­ przyciągnięcia różnice Łąkach po­ Brodowych to wyraźne chęcią wyobrażenia. się p r z y się zarówno w czy też przekonaniem, czystości — ale systemie W podyktowane kościoła Może 1 S kają jak i gęstym pryskają odpowiednio znajdujących rytuał s y m b o l i c z n e j w od wiernych Natomiast człowieka . i do miejsce . wyobrażenia Spra­ kadzidlańskich, różnica s a m ofiarodawca. Brodowych występują Łąkach). się n a p i e r w s z e 1 8 jednak figur Kadzidle) hodowlą powagi. w ołtarzem i c h rzeszy do nowego w w z co sprzy­ i poświęcają kościołach. żądają figur Brodowych ( w kościele gospodarstwem, parafian tości wizual­ ofiar ze. świec, skalkulowanych kadźidlańskiego i c h obnoszenie obrzędami się w ( w kościele w z w i brastewni ustalonych, dzo zawierają związane ofiar Łąkach rzecz w i e r n y c h . Brodo­ — stearyną tych na jak i w Łąkach' Prze­ niewielkiej skupienia czasu Łąkach. prawdziwego popychają, uwagę w ku jednym Kadzidle ceremonii. figur, przed również ofiar roz­ W w l i w i e i d ł u g o się modlą. rytuału: w y ­ woskowe, Wy­ się wiele czym . d o św. R o c h a Chrystusa wy branie nastroju roztopioną brastewnych powiedzieć, ofiarodawców. Zarówno w Kadzidle, 16 nych siebie kościele k a - wiernych, ule­ wiara. uczestnictwa nierzadko określa d r u g i m kościele o b o w i ą z u j e z a s a d a składania wych ludzie wobec Brodowych kość o f i a r y przez Wska­ czasu rytuale kadżidlańskim, się postaci brodowskim, strona składanych intencje wpro­ się n a j e g o Łąkach. analogicznie pieniężnych . w Kadzidle wzorował Brodowych została ofiary nie w proszalnej, t u danych że k s . M . Mieszko, chroni o stopniu (faktu w gdy w bierania żadnej nej na stole re­ zultatu. ga wiernych tłumie próba z wytworzeniu brył po­ n i e dała ja Podczas, n i e wnikając, twórcą liczby wiernych wynika nogi precyzyj­ jednak o n e zamierzone, konkretnym są które to bynajmniej ciwnie, o płaszczyznach zjawiska, różnice. działaniu i obnoszenie i c h przebiega dziej ( i l . 3, 7). F i g u r y pewne w p o d n i o ś l e j s z y m n a s t r o j u niż w B r o d o w y c h k r ó j Zbliżony d o prostokąta ( i l . 4 ) ; w i n n y c h — b a r ­ obły również j a k przemożnemu n i e przywykłych brakiem działania ?0 wiary w spot­ do sku­ . skich. Jeśli w Kadzidle czyni się c z ę ś c i o w o o d ­ stępstwo o d t e j zasady, p o z w a l a j ą c w i e r n y m n a skła­ d a n i e o f i a r z j a j , jest t o t y l k o w y n i k i e m silnego jeszcze p r z y w i ą z a n i a w p a r a f i i d o t e g o r o d z a j u o f i a ­ r y . O f i a r y z j a j składane są p r z e z w i e r n y c h w k a ­ d ż i d l a ń s k i m kościele w c z a s i e B o ż e g o Narodzenia, Wielkanocy, a także p r z e d n a s t a n i e m o d p u s t u n a św. R o C h a ; zbierają j e p o d o m a c h ksiądz i b r a ­ stewni. W K a d z i d l e w y m i a n y o f i a r d o k o n u j e się p r z y ołtarzu, a n i e n a dziedzińcu kościelnym, j a k w B r o ­ d o w y c h Łąkach. P o r . J . O l ę d z k i , op. cit. s. 8. J.W. s. №—'16. Brak w Kadzidle tych symbolicznych ofiar t y m b a r d z i e j z w r a c a u w a g ę , że św. R o c h u c h o d z i w t e j p a r a f i , j a k zresztą i w i n n y c h n a t e r e n i e Kurpiowszczyzny, za opiekuna zdrowia nie t y l k o z w i e r z ą t , l e c z r ó w n i e ż l u d z i . Świadczą o t y m obra­ z y w kościołach { n p . f e r e t r o n z w i z e r u n k i e m św. Rocha w kościele w K a d z i d l e ) , r z e ź b y w drze­ w i e p r z e d s t a w i a j ą c e t e g o .świętego ( n p . p r z y d r o ­ dze z W o r k o w y c h d o M y s z y ń c a ) , j a k i s z e r e g zwy­ c z a j ó w ( n p . składanie o f i a r z j a j w c e l u spędzenia wrzodów — w kościele w L e m a n i e ) . 18 11. 7. Wotum 4,5 cm. woskowe: „Piesek", wys. 1 7 18 1 9 2 0 �Z drugiej znów strony w zestawie figur kadzid­ aby f a k t znalezienia lańskich znalazły się w y o b r a ż e n i a świń, k t ó r e w B r o ­ wyobrażeń dowych zalecenia Łąkach występują tylko n a wyraźne czenie ofiarodawców, c z y w r e s z c i e w y o b r a ż e n i a o które n a w e t sami w i e r n i n i e śmieliby minać, uznając nieczysty charakter Fot.: Krystyna się dopo­ tych niegodnych m i e j s c a ś w i ę t e g o . N i e w y d a j e ży­ psów, stworzeń, psów s i ę w ś r ó d kadzidlańskich mógł proboszcza. być rezultatem Należy t u raczej dopuszczać możliwość p o d d a n i a się twórców własnym w czasie k i m jest przeobrażania wdzięcznego figur konkretnego pomysłom tworzywa, j a ­ wosk. się j e d n a k , H. Olędzka — il. 1; J . Olędzki — il. 2—7. Kaczko W I N C E N T Y S Z Y M A RZEŹBIARZ LUDOWY Z RACHOWIC W czasie badań kowice, w kakrotnie monograficznych powiecie z gliwickim, nazwiskiem biarza l u d o w e g o w e w s i Siera­ spotkałam Wincentego z sąsiedniej się Szymy, w s i , zmarłego kil­ rzeź­ w 1946 roku. Opowiadano, ż e l u d z i e z o k o l i c z n y c h między i n n y m i z S i e r a k o w i c , ne rzeźby, a zwłaszcza pajace, miejscowości, zamawiali u niego licz­ „bawidła", t o znaczy lalki, koniki. Wincenty Szyma urodził się w Rachowicach w i l . 1. Wincenty Szyma, rzeźbiarz z Rachowic, pow. Gliwice. 1866 r. Był d w u n a s t y m , p r z e d o s t a t n i m d z i e c k i e m S z y mów. Już j a k o m a ł y chłopiec rzeźbił w czasie p a ­ sienia bydła, a n a w e t p o d c z a s l e k c j i w s z k o l e nał w drzewie małe f i g u r k i . wyci­ Z tego okresu n i e do­ chowała się żadna j e g o p r a c a . Od wczesnego dzieciństwa Po ukończeniu szkoły l u d o w e j w R a c h o w i c a c h , słu­ wolnej c h w i l i d l a Własnej prośby znajomych. mając kilkanaście l a t , zaczął p r a c o w a ć w Starej Kuźni roku 1886 został d o Włoch. Zamiaru n i e żądał W ten ty powołany podarował do wojska w roku rzeźbiarz tego — emigro­ n i e zrealizo­ bliższym znajomym dużo, z a r ó w n o w j ę z y k u krewnym. Czytał „mięk­ k i c h " , j a k l i p a , a r z a d z i e j o s i k a l u b sosna. P i e ń drze­ wa przecinał piłą, o b c i o s y w a ł t o p o r k i e m , rysował n a n i m k o n t u r y rzeźby, a następnie w y c i n a ł m a ł y m n o ­ żykiem. Wyrzeźbioną pierem i <zaczął pracować n a pięciohektaro- i kwo­ zabawek polskim, j a k i niemieckim. M a t e r i a ł e m j e g o rzeźb b y ł y g a t u n k i d r z e w zniszczo­ 1945. P o o d ­ zamierzał jednak „ n a tabakę". W i e l e k r z y ż y , ś w i e c z n i k ó w , część o j c o w i z n y gospodarstwie. naj­ czasami n a nigdy pod Trachami. wał — około r o k u Ш880 ożenił się, o d k u p i ł o d b r a t a wym prace pieniędzy, a l e l u d z i e chętnie d a w a l i m u d r o b n e n y w czasie działań w o j e n n y c h byciu służby w o j s k o w e j przyjemności, Z a swoje pomoc­ z tego o k r e s u pochodził a u t o p o r t r e t S z y m y , wać życia jako sposób zarobkował p r z e z k i l k a l a t . Około d o końca w i ę k s z ą j e g o pasją b y ł o rzeźbienie. R z e ź b i ł w każdej żył n a p l e b a n i i w t e j w s i j a k o posłaniec, a następnie, nik kowala ludowy i malował g o pracą, któia figurę farbami wygładzał szklistym pa­ olejnymi. Najstarszą j e ­ dochowała się d o d n i a dzisiejszego, 97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee6668b97cc34893a7aa70d3101904aa.pdf d4b9b62b2ee8bb525ad477dfb27e6c69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4476 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne pieśni wotywne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4163 Title A name given to the resource Pieśni wotywne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.225-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek O l ę d z k i PIEŚNI WOTYWNE — Jak powiada Franciszok K o t u l a w drukowanym obok Htykule — różne „ d r u c z k i " odpustowo b y ł y często t r a k t o wano niczym wota. S k ł a d a n o jo w p r z y d r o ż n y c h kaplicz­ kach, a ten, k t ó r y składał, łączył z o d ś p i e w a n i e m piośni przez nieznane osoby takie intencjo, jakie m i a ł b y , gdyby sam śpiewał. Zachęciło t o mnie do przyjrzonia się t y m pieśniom. Wszystkio cytowano niżoj teksty i wiole objaśnień zaczerpnąłem z oryginałów u d o s t ę p n i o n y c h m i życzliwie przez Franciszka K o t u l ę , posiadacza rzadkiej w kraju ko­ lekcji druków odpustowych. Zbiór liczy kilkaset pozycji. Gromadzony b y ł w ciągu kilkudziesięciu lat. Samych piośni odpustowych ma K o t u l a około setki. Większość z nich wiąże się bozpośrednio z k u l t o m m a r y j n y m . P o z o s t a ł e sławią imię Jozusa. Ten w y r a ź n y związek l i t e r a t u r y odpustowej z kultom Matki Boskiej charakterystyczny jest nie t y l k o dla Rzoszowszczyzny. Alo toż, zdaniom wielu, katolicyzm polski wy­ różnia się bogactwom i r o z m a i t o ś c i ą form togo właśnie k u l t u . Uznawany jest on jako charakterystyczny dla roligijności polskiej. I chyba m o ż n a go nawet t r a k t o w a ć jako w a ż n y wskaźnik naszoj kulturowej odrębności. Oto K a r o l Górski w Dziejach życia wewnętrznego w Polsce pisze: „ W ducho­ wości polskiej Matka B o ż a w y s t ę p u j e jako natura ludzka w stopniu d o s k o n a ł y m , przoz k t ó r ą zbliżenie do Chrystusa stajo się łatwiejsze. To cochy polskiej duchowości znajdu­ jemy we wszystkich zakonach i w ś r ó d mas wiernych, k t ó r o oparły się reformie protestanckiej. W kole przyjaciół i ucz­ niów o. Drużbickiogo (jozuita Kasper D r u ż b i c k i , głośny w X V I I w. pisarz „ a s c e t y c z n e - m i s t y c z n } ' " —• JO.) k u l t maryjny p r z y b r a ł cechy „świętego niewolnictwa", właściwy Polsce X V I I i p o c z ą t k u X V I I I w. Wydaje się tedy, pisze Górski, iż m o ż n a mówić o istnieniu polskiej szkoły życia w e w n ę t r z n e g o , opartoj przode wszystkim o k u l t m a r y j n y . " K u l t ton w Ziemi Rzeszowskiej rozwijał się wo wszyst­ kich sławniojszych o ś r o d k a c h odpustowych. Jogo p o d s t a w ą są cudowne obrazy i figury. Na niewielkim stosunkowo obszarzo istnieje ich kilkanaście. Najgłośniojszo to — Cu­ downa Matka Boska Rzeszowska i Leżajska, ale istniejo ponadto Dzikowska (w Tarnobrzegu), Pocieszenia ( w Krze­ mienicy), P ł o m i e n n a (w Brzozowio), Przoworska (w Prze­ worsku), Starowiojska (w Staroj Wsi), Borecka (w Borku Starym), K o ł a c z y c k a (w K o ł a c z y c a c h ) , K o b y l a ń s k a (w K o ­ bylance), P a c ł a w s k a (w K a l w a r i i Pacławskiej) oraz Cudowana Matka Boska w H y ż n o m . Ogromno zasługi w pojawieniu się i rozwoju t y c h miejsc świętych m i a ł y zgromadzenia zakonne, szczogólnio bernar­ d y n ó w . I m też podlegają t r z y najgłośniejsze sanktuaria — rzeszowskio, leżajskie i przoworskie. W Tarnobrzegu i Borku Starym działali zaś clominikanio, a w Tarnowcu, Brzostku, Kobylance i K o ł a c z y c a c h — benedyktyni. K a ż d e z t y c h miejsc opromieniają piękno w swej nie­ zwykłości legendy. Odnoszą się one do pierwszego cudow­ nego zdarzenia, jego rozgłosu, najwcześniejszej historii danogo sanktuarium. Zdarzenia te p r z y p a d a j ą na okres od p o c z ą t k u X V I do 2. poł. X V I I I w. W y b r a ń c a m i cudownych objawień b y l i ludzie określani jako gminnego czy podłego 1 I I . 1,2. K r z y ż y k srebrny—• awers i rewers, 6 , 5 x 4 , 5 cm, w o t u m w kaplicy M a t k i Boskiej w Leżajsku. 225 �urodzenia. W Rzeszowie b y ł t a k i m człowiekiem Jakub A d o , w Leżajsku Tomasz Michałek. N i m jednak „ z urodzenia podły, ale w cnoty znakomity k m i o t e k " — A d o , d o s t ą p i ł wielkiego wyróżnienia, wcześniej przed n i m zostali „ c h r o m i uleczeni, ślepi oświeceni, s m ę t n i pocieszeni, chorzy zdrowie, niemi m o w ę , głuszy słuch o t r z y m a l i " 2. W t y m ż e jeszcze „ R o k u P. 1513 ślepy dziad ze wsi L u c y n imieniem Wojciech Wido, gdy się t u ofiarował łaski d o z n a ł gdy wzrok o t r z y m a ł " . I dopiero w n a s t ę p n e j kolejności pojawia się w zapiskach archiwalnych sam A d o . „ R o k u 1513 klęczy z n a b o ż e ń s t w e m Jakub Ado y z M a ł ż o n k ą swoją y y n n e m i przed gruszką, gruszkę światłość o t a c z a j ą c a y słowa do n i c h " . W t y m ż e roku j u ż nic więcej się nie w y d a r z y ł o . Ale w n a s t ę p n y m : „ J a d ą c nimo Rzeszowa ieszcze stare Miosteczko żołnierz Kazimierz I g n a c k i z konia zapadszy we troie nogę złamał t u ofiarowany zdrów z o s t a ł " . T a k więc Jakub A d o wyróż­ niony został podwójnie, nie t y l k o przez samo objawienie, ale również przez 00. b e r n a r d y n ó w . W e d ł u g cytowanych za­ pisków archiwalnych, A d o ujrzał t y l k o „światłość otaczającą g r u s z k ę " . Jednak z czasem zdarzenie t o pełniej opisano. Oto jedno z późniejszych, dziewiętnastowiecznych opraco­ w a ń , drukowane w Rzeszowie. Nazwisko autora nie jest znane. Tekst j e d n a k ż e zdradza pióro oczytanej, uczonej osoby3. „ N a t e m miejscu, na k t ó r y m jest kościół 0 0 . Ber­ n a r d y n ó w mieszkał n i j a k i J a k ó b Ado z urodzenia ubogi kmiotek, z cnoty znamienity człowiek. Ten gdy się po sadzie swoim wieczór przechodził w dzień Wniebowzięcia M a t k i Boskiej, z n a g ł a obaczy światłość otaczającą gruszkowe drze­ wo, i u w a ż a szum w liściach drzewa owego, bojaźnią z a j ę t y , p r z y s t ą p i bliżej i głos s ł y s z y : N i e b ó j się, chcę j a na t e m miejscu chwałę Syna mego widzieć, i pociechy d o d a ć utrapionym. A że blisko tego drzewa b y ł o jego mieszkanie, słyszeli ten głos i i n n i , lecz g d y J a k ó b powiedział, co się t o dzieje, wybiegli wszyscy i obaczyli na gruszce obraz, to jest s t a t u ę z drzewa r z n i ę t ą najświętszej M a r y i piastującej Syna na lewej ręce a w prawej berło królewskie t r z y m a j ą c e j . " T a k więc p i ę k n a rzeźba gotyeka Madonny n i m umiesz­ czona została w s ł y n ą c y m j u ż wcześniej cudami kośoiele, pojawiła się na gruszce w sadzie przyklasztornym. Według autora Historyi zjawienia statuy ... na g r u s z k ę j ą „anielskie przyniosły r ę c e " . Zdaniem tego pisarza podobne legendy, w k t ó r y c h właśnie drzewo gruszy ma symboliczne znaczenie, o p r o m i e n i a j ą historię cudownych w i z e r u n k ó w M a t k i Boskiej w J a r o s ł a w i u , Żyrowicach, L e ś n e j , Gołowskiej Woli, Studziannej. A u t o r Historyi ... faktowi t e m u poświęca w swej pracy sporo miejsca. Dowiadujemy się dzięki niemu, dla­ czego właśnie grusza jest t y m w y b r a n y m drzowom: „ P r z y zjawieniu tego obrazu jawnie B ó g powtórzył n i e g d y ś D a w i d o w i w y ś w i a d c z o n ą łaskę, ten gdy prosi, czy ma na nieprzyjaciela u d e r z y ć , aby go zwyciężył, odbiera t a k ą r a d ę : gdy usłyszysz; wiatr, szum na wierzchołkach gruszkowych, t o zaczniesz wojnę, albowiem wtenczas wyj­ dzie Pan przed t o b ą b y ś zbił wojsko filistyjskie. (2. Reg 5.). Co ten szum z n a c z y ł ? t ł u m a c z y J a k ó b Legers: Szelest ten jest natchnienie Boga poruszającego, gdy usłuchasz, zwy­ ciężywszy F i l i s t y n a u ż y w a ć będziesz wielkiego pokoju, Do zwyciężenie nieprzyjaciela duszy i ciała, słuchać nam trzeba boskiego natchnienia. A l o dalej z w a ż y ć ! czemu ten głos i moc boska daje się słyszeć nie na woniejących cypry­ sach, nie na ś m i e r t e l n y c h cedrach, nie na zwycięzkich laurach i palmach, l u b innem drogiem drzewie, ale na prostej gruszce ? P o m i n ą w s z y o t e m różne uwagi tłumaczów pisma Bożego, s t a j ę na gruntownem zdaniu Korneliusza a Lapide, mówiącego w ł a c i ń s k i m j ę z y k u : gruszka (pirum) jakby od p ł o m i e n i a nazwana, p o d o b i e ń s t w o m a j ą c do dążącego w górę ognia, a zatem t o drzewo służyć m o ż e do oznaczenia p o ż y t k u z łask niebieskich, i jasnej czyli jawnej przytom­ ności Boga a p r z y t e m oczywistym jest dowodem świadczo­ nych d o b r o c z y n n o ś c i uszczęśliwionemu miastu Rzeszo­ wowi ..." T a k więo Jakub A d o usłyszał szum gruszy, tak jak usłyszał go D a w i d r u s z a j ą c do w a l k i z Filistynami. Jedyna I I . 3,4. K r z y ż y k srebrny — awers i rewers, 7,5 X 5,5 cm, 1877 r., inicjały złotnicze 226 A s z > w o t u m w Leżajsku. �wątpliwość, jaka może się z a k r a ś ć , to ta, że D a w i d słyszał szum nie na gruszy, lecz na morwie ... Ale i t a w ą t p l i w o ś ć znika, kiody przyjmiemy, że grusza i morwa to jedno i to samo drzowo owocowe, różnie t y l k o nazywane zależnie od tłumaczenia B i b l i i . Od 1513 roku, w Archivwm convenłus ressoviensis patrum bernardinorum na blisko t r z y s t u kartach tego bezcennego dokumontu, odnotowywana jest powolnie, lecz stale wzra­ stająca popularność cudownego wizerunku M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. Jeśli p o c z ą t k o w o w y b r a ń c a m i cudownych objawień byli wyłącznie wierni podłego urodzonia, to już w 1516 r. zaznała łaski pierwsza mieszczka, a w 1520 — kupiec. Grono to poszerza, —• pierwsza szlachcianka w 1541 r., a pierwszy szlachcic dopiero po u p ł y w i e 56 lat od 1513 r. W 1509 r., bo wówczas właśnio t o się w y d a r z y ł o , o w y m szlachcicom nie b y ł jeszcze m ą ż w a ż n y i dostojny, lecz „młodzian dworu J . O . I m c i p. Krakowskiego s t r z a ł ą od Ta­ tarów szkodliwie w piersi r a n i o n y " . Dostojni i powszochnio szanowani, ważni mężowie szlacheckiego urodzenia, pierwsze zeznania o cudownych ł a s k a c h zeznają (odnotowywane w tymże Archiimm ...) dopiero około połowy X V I I wieku. Wcześniej jednak w y d a r z y ł o się przed cudownym wizerunkiom wiele n i e z w y k ł y c h z d a r z e ń , zdolnych przolamać naj bardziej zatwardziałe u m y s ł y i serca: „K.P.I531. Gdy się z g r o m a d z a ł o m n ó s t w o ludzi na nabożoństwo, i kościółok s z c z u p ł y objąć ich niemógł, w y ­ stawiono drewniany obszerniejszy, a gdy w t y m czasie Ta­ tarzy ziemię P r z e m y s k ą , i S a n d o m i e r s k ą pustoszyli ogniem imioczem kościół ten spalić chcieli, lecz cudownym sposobem ani kościołowi, ani obrazowi ogień nieszkodził, i j a k b y krzak Mojżeszów w ogniu cały z o s t a ł . Ogień zaś r z u c a ł się jako na owych palaczów B a b i l o ń s k i e g o pieca dla n i e w i n i ą t e k w k t ó ­ rym tyrańska zapaliła r ę k a . T y m cudem przestraszeni Ta­ tarzy uciekli." Oprócz T a t a r ó w g r o ż ą kościołowi pierwsi złodzieje ... Pokusą stają się wota. Musi ich b y ć sporo i dostatecznie cennych, skoro pojawia się śmiałek ś w i ę t o k r a d z t w a . „ R . P . 1 5 7 5 . Człowiek złodziejstwem się bawiący, po dra­ binie do kościoła wszedłszy ś w i ę t o k r a d z k ą r ę k ą zbierał wota z obrazu, c u d o w n ą m o c ą zrzucony na ziemię w p ó ł u m a r ł y leżał, aż do kościoła ludzie przyszli. Cud łaski pokazała Marya że m o g ą c , niemści się, życia nieodbiera, lecz napom­ niawszy p o p r a w i ć się k a ż e . " A w cztery lata p ó ź n i e j : „ R . P . 1 5 7 9 . I m ć ks. Marcin Olbrski pleban przy mszy rzecz osobliwszą widział, bo świeca nieostrożnie p o m k n i ę t a szatę obrazu zapaliła, ogień do g ó r y w y b u c h n ą ł i sukienkę zapalił, gdy zaś do ugaszenia skoczyli ludzie, bez skazy i naruszenia całą s z a t ę z n a l e ź l i . " Kasztelan sandomierski — Spytek funduje najcen­ niejsze w o t u m : „ R . 1 6 1 0 . J.W. Mikołaj Spytek z B o b r k u Ligęza Kasz­ telan Sandomierski i t . d . kościół ten zaczyna m u r o w a ć , na podziękowanio za wiele doznanych dobrodziejstw od M a t k i Boskioj, co sam w fundatorskich przywilejach i w ostatnim w y z n a ł tostamencio. R. 1618. Córka tegoż fundatora Zofia Pudencyanna z K r a s i ń s k i c h Ligęzianka, potem księżna na Ostrogu i Zasławiu, koniuszyna koronna i t . d . dla wielkiej słabości już u m i e r a j ą c a ofiarowana, odbiera zdrowie, na zawdzięczenie oddano znaczne w o t u m srebrne. " W słynącej cudami kaplicy M a t k i Boskioj kościoła b e r n a r d y ń s k i e g o w Rzeszowie s k ł a d a n o wota nie t y l k o srebrne. Ów pierwszy szlachcic-młodzieniec, raniony śmier­ telnie s t r z a ł ą t a t a r s k ą , t ę właśnie strzałę złożył jako wotum. Chromi na nogi, skoro ozdrowieli, pozostawiali kule. I n n i cierpiący na dolegliwości w chodzeniu składali wyobrażenie swych cierpień, nogi woskowe. „Tegoż r o k u (1679—JO.) Tomasz, syn p. Nawrockiego na nogę chory, nogę woskową za w o t u m o d d a ł ..."s. Podobne zwyczaje m u s i a ł y b y ć wówczas bardzo po­ pularne. W innych miejscach s ł y n ą c y c h cudami w Polsco 4 227 �składanie wot woskowych jost w X V I I w. regułą. Wspomi­ nana na p o c z ą t k u Matka Boska P ł o m i e n n a z kościoła w Brzozowie czczona b y ł a jeszcze do niedawna w o t a m i zwanymi babkami. B y ł y t o b r y ł y wosku w formie mis. W a ż y ł y około p ó ł t o r a do d w ó c h kilogramów. Część z t y c h ofiar przetapiano na świece, a resztę do dziś przechowujo się w kruchcio togo kościoła jako wota. W kościolo rzeszowskim żadne w o t u m woskowe do naszych czasów nie p r z o t r w a ł o . Ale też w ś w i ą t y n i toj s k ł a d a n e b y ł y najbardziej w y m y ś l n o wota srobrne. Poza opisom żadnego po nich śladu. „Tegoż roku (1739) ojciec wspomnianego książęcia Toodora, Jerzy hrabia na W i ś n i c z u i J a r o s ł a w i u Lubomirski podpisał t o n cud w ł a s n ą r ę k ą dnia 2-go W r z e ś n i a , jako b ę d ą c przypadkiem postrzelony ś r ó t o m w twarz i prawe oko, ofiarował się Toj Matce najcudowniejszej i w prędco uloczony został a nawet boz ruszonia źrenicy wszystkie s r ó t y wyjęte zostały, osobliwio dwa k t ó r e b y ł y w b i a ł k u oka, a w twarzy 27, na w i e c z n ą zawdzięczenia p a m i ą t k ę o d d a ł w o t u m złoto, i w n i m te ś r ó t y z a m k n i ę t e , przyłączył do tego z n a c z n ą ilość srebra, sześć l i c h t a r z ó w wiolkich, k r u c y f i x , między niemi obszerną l a m p ę uczyniwszy na nio wieczną fundacyję, oprócz tego ołtarz i inne wystawne ozdoby" . Tak więc 226 lat po cudownym objawieniu Jakuba Ado, w gronie wielkich dobrodziejów kościoła rzeszowskiego pojawił się pierwszy książę i hrabia. Ale n i m do togo do­ szło — w „ R . 1625. W . O . Floryan Piastkiewicz świętobliwy Bernardyn, egzorcysta, wielu przy t y m obrazio uwolnił ludzi od r ó ż n y c h c h o r ó b i o p ę t a n i a czartowskiego". A w sa­ mej stolicy świętej apostolskiej odprawiona została przez Benedykta X I V ceremonia koronacji obrazu. Ostatecznie, dzięki staraniom wspomnianych k s i ą ż ą t Lubomirskich (przede wszystkim wdowy po w i e l k i m księciu Teodorze, Joanny z B a r o n ó w Stein), dokonano w 1763 r. oficjalnej koronacji cudownoj figury. B y ł o to możliwe dzięki rozlicz­ nym i niewiarygodnym wprost dobrodziejstwom, jakich 6 przez 250 lat doświadczali wiorni przed oudownym wizerun­ kiem M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. Z u r o c z y s t o ś c i ą koronacji w 1763 r. łączy się sporządzonie d w ó c h dokumentalnych malowideł wielkich roz­ m i a r ó w , któro zawieszono przód o ł t a r z o m M a t k i Boskiej Rzoszowskiej na bocznych ś c i a n a c h togo sanktuarium — kaplicy. Malowidła podziolono z o s t a ł y na sto pól jodnakow y c h r o z m i a r ó w . W k a ż d y m z t y c h pól ukazano zostało jodno z najważniojszych cudownych zdarzeń przypisywa nych Matco Boskiej Rzeszowskiej od 1513 do 1770 roku. Ta ostatnia data wskazujo, żo jeden z d w ó c h obrazów nie został w całości u k o ń c z o n y na czas wiolkiej uroczystości — koronacji w 250-lecie pierwszych cudownych wydarzeń. Joszczo przez t r z y n a ś c i e lat od tej ćwierćtysięcznoj rocznicy domalowywano pojedynczo w y o b r a ż e n i a , mające uwiocznić chwałę świętego miejsca w Rzeszowie. Przy wszystkich stu malunkach wymalowana została w y r a ź n i e data zdarzenia i zwięzło jogo objaśnienie. N p . pod d a t ą 1620 — „IMC. P. J A K U B P I R S K I M A I A C S Y N A C Z K A W P O W I C I U KTÓ­ R E G O M A M K A P R Z E Z N I E O S T R O Ż N O Ś Ć UDUSIŁA, G D Y T U W K A Y D A N A C H Y Z D Z I E C K I E M UMARŁYM P R Z Y S Z Ł A N A , K A Y D A N Y Z A R A Z Z M A M K I ZPADŁY, D Z I E C K O Z O S T A Ł O Ż Y W E " . Na malowidło ukazano zo­ stało ubogio mieszkanie, w k t ó r o g o górnej lowoj części uka­ zuj o się wizorunok M a t k i Boskioj z Dziooiątkiom, po prze­ k ą t n e j na dole klęczy kobieta zo złożonymi rękoma, prze­ pasana b i a ł y m fartuchom, a przed nią, u s t ó p loży dziecko w czerwonym powijaku. A l b o : „ I M C P. ALEKSANDER N O W O Y S K I S Ł U G Ę M A I A C S Z A L O N E G O G D Y T U BYŁ PRZYPROWADZONY DO R O Z U M U PIERWSZEGO P R Z Y S Z E D Ł " . Zdarzenie to opatrzono zostało d a t ą 1631 ro­ k u i odpowiednim malunkiom. Ukazano na n i m mężczyznę w zaroście, w długiej czerwonoj sukni, przy szabli, zgrabnie składającego dłonie k u wizerunkowi M a t k i Boskiej Rzeszo^ skiej. Cała scena zlokalizowana została w krajobrazie — I I . 7. K r z y ż y k srebrny, dwustronnie rytowany, z aplikacjami, 1 0 x 7 cm, w o t u m w Leżajsku. I I . 8. K r z y ż y k srobrny, dwu stronnie rytowany, z aplikacjami, 1 0 x 7 , 5 cm, w o t u m w Leżajsku. I I . 9. W y o b r a ż e n i e dłoni, srobro, w o t u m z X I X w. W kościele 00. B e r n a r d y n ó w w S k ę p e m . i— • �łąk, rzekł i drzew. A l b o : „ P A N J A N M A L I N K O W S K I KOŁODZIEY OKO NIEOSTROŻNOŚCIĄ UTRACIWSZY 01 SIE N I E M Ó G Ł Ż A D N Y M SPOSOBEM U L E C Z Y Ć , N A TO M I E J S C E O F I A R O W A N Y O K O W C A Ł O Ś C I O D E ­ B R A Ł " . Stało się to w 1674 roku. N a malowidle ukazana została p o s t a ć m ę ż c z y z n y w b r ą z o w y m płaszczu i czerwo­ nych długich butach, k t ó r y klęczy przed wizerunkiem Matki Boskiej Rzeszowskiej wznosząc k u niej złożone dłonio. Dookoła krajobraz wiejski. A l b o : „IMĆ P A N N A W O Y S K I T A K B O L G Ł O W Y C I E R P I A Ł I Ż MO D O S Z A L E Ń S T W A PRZYCHODZIŁO G D Y SIE T U O F I A R O W A Ł , W O T U M ODDAŁ, Z D R Ó W Z O S T A Ł " . Obok — p o s t a ć m ę ż c z y z n y Męczącego w przepysznym stroju — w kontuszu z obszlegami; p o s t a ć unosi złożone dłonie w k i e r u n k u w y o b r a ż e n i a Matki Boskiej Rzeszowskiej. I wreszcie malunek przedsta­ wiający m ę ż c z y z n ę w białej peruce, w mundurze wyszywa­ nym z ł o t y m i sznurami. P o s t a ć ukazana na klęczkach ze zło­ żonymi d ł o ń m i , a ponad n i ą wizerunek M a t k i Boskiej Rze­ szowskiej. Obok w y r a ź n i e wymalowana i obwiodziona elipsą data 1739. Pod n i ą : „IMC. P. J E R Z Y H R A B I A N A W I Ś N I ­ CZU L U B O M I R S K I P O D P I S A Ł T E N C U D W Ł A S N A R E K A I N A 2 GO W R Z E Ś N I A J A K O B E D A C P O S T R Z E ­ LONY SROTEM W T W A R Z I P R A W E OKO OFIARO­ WAŁ SIE MATCE N A J Ś W I Ę T S Z E J I W K R Ó T C E U L E ­ CZONY Z O S T A Ł " . P a m i ę t a m y to zdarzenie. A inne, wspomniane t u wcześniej, k t ó r e odnosiło się do 1625 r. mówiło o: „ W . O . P I A T K I E W I C Z B E R N A R D Y N I E ZAC­ NO Ś W I Ę T O B L I W Y M E G Z O R C Y Ś C I E K T Ó R Y W I E L U U W O L N I Ł P R Z Y T Y M O B R A Z I E L U D Z I OD R O Ż N Y C H C H O R Ó B Y O P Ę T A N I A C Z A R T O W S K I E G O " ... Egzor­ cysta przedstawiony został przed o ł t a r z e m . Ponad kapła­ nem — wizerunek M a t k i Boskiej Rzeszowskiej, a przed n i m — wijące się w szalonym o p ę t a n i u postaci w czerwonych kaftanach. K a p ł a n kieruje w ich s t r o n ę dwa wyprostowane palce prawej dłoni! Trzeba oczywiście „ b a d a w c z e g o " nasta­ wienia, aby wyróżnić t e n obraz spośród i n n y c h . Przede wszystkim odbiera się całość malarskiego przedsięwzięcia. Jest ono s u m i e n n ą rejestracją nieprawdopodobnych w y ­ darzeń, jakio rozegrały się w skromnej kaplicy. Sumienność granicząca z m o n o t o n i ą w ukazaniu rzeczy niezwykłych. Same m a l u n k i nie sugerują przez swój stereotyp powagi sprawy. Ale w c z y t u j ą c się w podpisy, j a k b y uczestniczymy w niebywałej serii c u d ó w . Ogarniając j e d n y m spojrzeniem obydwa p ł ó t n a , jeszcze bardziej aniżeli poznając dokumenty pisane o cudownych zdarzeniach, czujemy ich rozmiar i siłę o d d z i a ł y w a n i a . K i e d y t y c h malowideł jeszcze nie przybrudził kurz, kiedy napisy b y ł y wyraziste, i c h oddziaływanie było nieporównywalnie większe. K a ż d y t e ż , k t o je wówczas oglądał, m u s i a ł p r z e ż y w a ć nieznane dziś stany uniesień i wiary. P i s z ą c y w X I X w . Historyię ... nazywa M a t k ę Boską Rzeszowską „ C u d o t w ó r k ą " , „najpewniejszą i najmożniejszą l e k a r k ą n i e b i e s k ą " . Niezliczona ilość d o w o d ó w potwierdza c u d o t w ó r c z ą rolę sanktuarium — ozdrowienie k o n a j ą c y c h .229 �i cierpiących aa nieuleczalne choroby. Wiolo z nich przestało b y ć dziś g r o ź n y m i , a nawet nio z d a r z a j ą się. Ale jeszcze przed stu l a t y b y ł y nieraz klęską. Osławiony k o ł t u n , kaduk, łuszczka albo zaćmienie czy chociażby „ r o b a k " . Ten ostatni zalęgał się nawet w u c h u : „ K a z i m i e r z a Stachę ze Słociny ciorpiącego strzykanie W uchu, gdy matka do tej Najświętszej M a t k i przyprowa­ dziła, i ofiarowała mszy ś. słuchając, w y p a d ł m u robak z ucha, i ból na zawsze u s t ą p i ł " . P a r a l i ż zwano z a r a z ą . Cechy epidemii m i a ł y ciorpionia z powodu „ k a m i e n i " , wrzodów, febry, „ k r w a w e j afekcji", garbu, gangreny, towarzyszącej nieodłącznie bodaj wszelkim poranioniom. W X V I I I i X I X w. wywołuje zgrozę petocja i pleura. Osobny rozdział t w o r z ą nieszczęścia wynikło z porażenia piorunom, kąpieli i nieuważnego obchodzenia się z zaprzę­ gami. To ostatnio b y ł y niegdyś zagrożeniem, p r z y p o m i n a j ą ­ cym dzisiejszo, motoryzacyjne. Wpada.nie woźniców pod koła w ł a s n y c h wozów, to w y p a d k i nader często. Nie umiano ustrzec się przód n i m i zarówno w X V I , j a k i w X I X w . ; w warunkach stałego, od wieków, stykania się z z a p r z ę g a m i ! Ofiary t y c h w y p a d k ó w nie raz zawdzięczały ozdrowienie po „ o d d a n i u się w o p i e k ę " Cudownej Matce Boskiej: ,,R. 1630. P. Wojcioch Kostora mieszczanin rzeszowski pod sumieniem zeznał, że będąc wyrostkiom t a k i widział przypadek: chłopiec imieniem Szymon wożąc tarcice na- tutejszy kościół przez nieostrożność spadł z wozu pod koło, k t ó r y ciężar wnętrzności z niego wycisnął, ofiarowany do M a t k i Boskiej w t y m obrazie wstał, ozdrowiał i woły z wozem p o g n a ł " . 7 Zależnie od okoliczności w y p a d k u , statusu potrzebu­ jącego, różnie p r z e d s t a w i a ł się akt ofiarowania — p r o ś b y , błagania, dziękczynienia. Bodaj równio często ofiarowanie odbywało się za p o ś r e d n i c t w o m kogoś bliskiego, czy naj­ bliższego, j a k t e ż osobiście. M a t k i prosiły o zdrowie dla dzieci. Ż o n y s k ł a d a ł y podziękowania za zdrowie własne i mężów. Zdarzało się, że szlachcic w s t a w i a ł się w imieniu cierpiącego sługi, a rzemieślnik — czeladnika. Na^jezęścioj j e d n a k ż e przychodziły przed ołtarz m a t k i . Modlitwa b y ł a najprostszą t u formą. Alo nie zawsze. Z d a r z a ł o się, że nie­ szczęśliwi kładli t y l k o na o ł t a r z u powijak i oczekiwali cudu. Może te oczokiwania s t a ł y się powodem współdziałania służby kościelnej, braci, zakrystian. Stało się zwyczajem podawanie przez kogoś z nich wina ... Pewnie t e ż , kiedy i to nie przynosiło natychmiastowego ozdrowienia, podawano wino „ p r z e m y t o z w i z e r u n k u " : ,,P. S o c h y ń s k a , córkę w trzecim miesiącu m a j ą c niebezpiecznie chorą, gdy uprosiła wina z obtarcia obrazu tego, i togoż w usta dziecku wpuściła, ozdrowiało". W y d a r z y ł o się to w r o k u 1747. W t y m ż e joszcze r o k u : „ T e r e s a Kuczmerowa, mieszczka z Rzeszowa, wylicza nie jedno dobrodziejstwo, raz chorując na febrę niedziel dziewięć, u w o l n i o n ą od niej b y ł a , gdy na mszę ś. d a ł a i tejże wysłuchała, drugi raz w wiolkiej b ę d ą c słabości, prosi aby l i t a n i ę o Matce najświętszej przed obrazem zaśpiowali zakonnicy, po n a b o ż e ń s t w i e skończyła się i słabość i córkę M a r y a n n ę z bólu na oczy z a p u c h ł ą ofiarowuje, winem obrazu otartego przemywa i leczy, to wszystko Matce Boskiej Przypisuje". I t u również w t y m ż e t y l k o r o k u : ,,P. M a r y a n i a Augustowa z Rzeszowa, na synu swoim Janie doznała łask, najpierwiej przoz niedziel pięć nio mógł ssać piersi, i t y l k o go zakrapiano, lecz ofiarowany od b a b k i swojej przyjął p o k a r m od m a t k i . Potem na zapalenie oczu chorował, po mszy ś., na jego intencję odprawionej, oczy zbolałe przemyto winem z obrazu, i rzeczywiście zagasł ogień w oczach"*. W Archivum conventus ... z n a j d u j ą się również stwier­ dzone pod przysięgą relacje o otrzymanej pomocy bez ko­ rzystania z przedstawionych przed chwilą sposobów, wię­ cej •—• bez stawania przed cudownym wizerunkiem. Są to relacje o „ c u d o w n y m r a t u n k u na odległość", nieraz z n a c z n ą od samego Rzeszowa. W e d ł u g zeznających, w s p o m a g a ł y ich najprostsze słowa skierowano do M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. 230 I I . 10. W y o b r a ż e n i e M a t k i Boskiej Rzeszowskiej i bliźniąt, srebro, 18 x 14 cm, w o t u m z X I X w. w kolekcji Franciszka K o t u l i . I I . 11. Seroe gorejące, r y t na p ł y t c e srebrnej o wym. 9 X 8,5 om, punca z d a t ą 1833, inicjały złotnika rzeszowskiego D Z , w o t u m w Rzeszowie. �I I . 12. Wyobrażenie twarzy w Oku Opatrzności, płytka srebrna o wyra. 8 , 5 x 8 om, wotum w Rzeszowie. �I I . 13—15. W y o b r a ż e n i e objawienia M a t k i Boskiej w, Leżajsku, obraz na p ł ó t n i e , 250x 170 cm, 2. poł. X V I I I w. Autor nieznany. ��Z d a r z e ń t a k i c h w Archwum... zanotowanych jost kilka­ naście. Jedno wszakże zasługuje t u na osobną u w a g ę . Wiążo się ono z m a ł ż o n k ą sławnego lekarza Strassera. Działał on w połowie X V I I I w. K i e d y lekarz walczył z plourą, potocją i i n n y m i g r o ź n y m i chorobami, żonę jogo s p o t k a ł o nieszczęście daleko od Rzeszowa: p. Eufrozyna Strassorowa, lekarza Rzeszowskiego żona, gdy j e c h a ł a do Warszawy na W iśle pod Kazimierzem j a d ą c y wózek z k o ń m i z a ł a m a ł się, i joden osobliwie k o ń k i l k a godzin pod lodem zostawał, a sama p. Strasserowa p i e c h o t ą i d ą c ze służącymi t a k ż e się zała­ mała, w tak wielkim niebezpieczeństwie wzywa r a t u n k u od M a t k i Rzeszowskiej i doznaje go w p r ę d c e bez szkody ze wszystkiem wyratowana, oddając w o t u m potwierdziła t ę p r a w d ę sumiennie". Przypadek ten zasługuje na wyróżnie­ nie, albowiem dotyczy osoby, k t ó r ą z posiadanego t y t u ł u „ l e k a r z o w e j " mogła mieć powody do jakiejś powściągli­ wości wobec p r a k t y k i p r z e k o n a ń nagminnych. Ale może właśnie dzięki temu t y t u ł o w i mogła t y m bardziej b y ć ufną. No a dzięki Archwum ... ufność t ę poznajemy w rozmiarach i przejawach b u d z ą c y c h na przemian zdumienie i podziw. Oto t y l k o pod d a t ą 1747 r. takie opisane z o s t a ł y zdarzenia: T „ W . I m ć . p. Stanisław P i n i ń s k i , starosta Pilźnioński, w y ­ z n a ł to przy wielu zakonnikach, jako nagle zachorował, a t a k niebezpiecznie, że wszyscy o życiu jego zwątpili, lecz gdy w swej mdłości wyrzekł te słowa: Matko Najświętsza Rze­ szowska B e r n a r d y ń s k a ratuj mnie! w tej c h w i l i , jakoby nigdy nie chorował, t a k z d r ó w s t a n ą ł . W . I m ć . p. Ołtarzewski, Miecznik Bełzki, wraz z żoną swoją przy wielu ludziach ogłosił łaskę o d e b r a n ą , że t a ż p. Miecznikowa w czasie porodzenia w wielkim życia nie­ bezpieczeństwie b y ł a , g d y ż i znające się na t a k i c h u s ł u g a c h białogłowy j ą odstąpiły, n i e m a j ą c sposobu r a t o w a ć , pani zaczem ostatnim tchem wołać poczęła: Najświętsza Matko cudowna w obrazie Rzeszowskim, ratuj mnie! w t y m mo­ mencie w y s ł u c h a n ą b y ł a , bo szczęśliwie porodziła. Służąca tegoż p a ń s t w a Miecznikostwa, panna Magda­ lena Górska, powiedziała pod sumieniem, że przed lat dwoma, chorując na bok prawy, i w znacznej zostając słabości, gdy uczyniła ślub nawiedzenia tego obrazu, zaraz ból u s t ą p i ł . " 9 Przedstawione z o s t a ł y zeznania lekarzowej, starosty, miecznika i służącej. A b y w y c z e r p a ć listę, s p ó j r z m y na jeszcze jeden wypadek. Uczestniczą w n i m książę i ko­ misarz t r y b u n a ł u : „ R . 1 7 6 3 . Dnia 7. Lipca do zapisania między cuda p o d a ł w liście swoim z Opola pisanym A n t o n i Lubomirski rzecz t a k ą : p. M a c h c z y ń s k i z D o b r z y ń s k i e j ziemi, komisarz na t r y b u n a ł skarbowy Radomski, delego­ wany z kolegą ze strony tegoż t r y b u n a ł u przyjochał do I m ć p. Krakowskiego H . W . X . , a przejechawszy do Opola śmiertelnie zachorował na g a n g r e n ę w e w n ę t r z n ą odstąpił go lekarz, zaczem d y s p o n o w a ł się zupełnie i Sakramentami ś. opatrzony, czekał skonania, w tem Wojewoda, jako po­ b o ż n y klient M a r y i przyniósłszy obraz najświętszej M a t k i Rzeszowskiej, rzocze aby się z całem sercem do tej cudownej Pani u d a ł , co gdy uczynił, choroba się przesilać zaczęła, co raz to lepsze znaki życia się p o k a z y w a ł y , aż nakoniec bez wszelkiego niebezpieczeństwa z o s t a ł " . 1 0 Można wreszcie p o s t a w i ć pytanie. Jak dawna społecz­ ność Polski w jednej ze swych w a ż n y c h dzielnic o d c z u w a ł a i formułowała pojęcia o istocie M a t k i Boskiej ? W świetle tego, co dotychczas zostało powiedziane, odpowiedź nio jest ł a t w a . Poza opisami cudownych z d a r z e ń nie m a m y innych relacji. D u ż ą p o m o c ą są t u wspominane na wstępie pieśni. Jak stwierdza w swym artykule Franciszek K o t u l a , wiele spośród pieśni śpiewanych w miejscach odpustowych Rzeszowszczyzny b y ł o drukowanych w Krakowie, Lwowie a nawet na Śląsku. A zatem b y ł y t o pieśni j a k b y ogólno­ polskie. I wreszcie, mimo że drukowano je w X I X i X X w., p o w s t a ł y w X V I I I w., a n i e k t ó r e jeszcze wcześniej. Jedna z t y c h najstarszych pieśni poświęcona jest Matce Boskiej 234 Lożajskiej. Przypomnijmy, sanktuarium leżajskie również n a l e ż y do b e r n a r d y n ó w i t a k j a k rzeszowskio zawdzięcza swój p o c z ą t e k objawieniu się M a t k i Boskiej osobie „nisko urodzonej". W Rzoszowie w y b r a ń c o m b y ł — j a k pamięta­ m y — w 1513 roku J a k u b Ado, natomiast w Leżajsku 239 lat później, Tomasz Michałek. Wymienia go też t y t u ł jednej z piośni: Pieśń nowa o Najśw. P. M. Leżajskiej obja­ wionej na piasku wiernemu słudze Tomaszowi Michałkowi w roku 1752. Ta i wydana w Tarnowie Pieśń o Najśw. Maryi Pannie Leżajskiej opiewają cudowne wydarzenia: W i t a j ż e śliczna Panienko, Marja! Pod Leżajskiem cna jutrzonko, Marja! Marja, Marja, o Marja L e ż a j s k a ! Wielkieś cuda uczyniła, Marja! K i e d y ś się t u objawiła, Marja! Marja — i t d . Rzeszotarski z miasta tego, Marja! Nie wierząc miejsca świętego, Marja! Marja — i t d . J a d ą c y do Sandomierza, Marja! Sześciu k o ń m i , gdy się zbliża, M a r i a ! Marja — i t d . Nie o d d a ł M a r j i c h w a ł y , Marja! Wszystkie konio p o k l ę k a ł y , Marja! Marja — i t d . W i e l k i to cud u c z y n i ł a , Marja! Szymonowi się zjawiła, Marja! Marja — i t d . K i e d y na n o ^ ę chorował, Marja ! N i k t go w biedzie nie r a t o w a ł , Marja! Marja — i t d . A gdy p r z y s z e d ł na t o miejsco, Marja! T y ś m u zdrowie d a ł a jeszcze, Marja! Marja — i t d . Budowa pieśni tej jest t a k a : c y t o w a n ą t u z w r o t k ę •— „ W i t a j żo śliczna Panienko" poprzedza inwokacja, w której ś p i e w a c y ogłaszają „ w i t a j w obrazie" (pierwsze słowa pieśni), „ K r ó l o w o nad K r ó l o w e m i " , „sławo nieba na tej ziemi", „ c n a ozdobo miejsca tego" oraz „ P a n i miasta Leżajskiego". N a s t ę p n i e pieśń głosi, że „ d a w n o ś m y o t e m mówili b y ś m y T w ó j kościół zwiedzili" i o wyruszaniu w d r o g ę z „żegna­ niem swych d o m o w n i k ó w , jako swoich s p o w i e d n i k ó w " ! ! ! I dopiero po t y m w s t ę p i e pojawia się „ w i t a j ż e śliczna Pa­ nienko". A dalej — opowieść o cudownych wydarzeniach. L a p i d a r n y s t y l relacji z poznawanych wcześniej zapisów — archiwalnego i broszurki dewocyjnej wydaje się b y ć w tej i innych pieśniach jeszcze bardziej zwięzły. To zrozumiałe. Zachwyca j e d n a k ż e sam w y b ó r z d a r z e ń : „ N i e o d d a ł Maryji c h w a ł y ... wszystkie konie p o k l ę k a ł y ' ' ... A l b o : A n n a Kowalska z P r z e m y ś l a , Marja! Pokurczona t u t a j p r z y s z ł a , Marja! Marja — i t d . Gdy się do Ciebie u d a ł a , Marja! Zaraz zdrowie o d e b r a ł a , Marja! Marja — itcl. (...) Z dworom j a d ą c Opaliński, Marja! W i e r n y sługa M a t k i Boskiej, Marja! Marja — i t d . Przez Trzebosę się przewozi, Marja! Pan B ó g Jemu śmiercią grozi! Marja, Marja — i t d . Z k a r e t ą wóz w y w a l i ł a , Marja! Woda wszystkich z a t o p i ł a , Marja! Marja — i t d . Do M a r j i zawołali, Marja Zaraz pomocy doznali, Marja Marja — i t d . (...) �Dziecię bez t w a r z y zrodzone, Marja! Na tem miejscu uzdrowione, Marja Marja — i t d . (...) K t ó ż wyliczyć wszystkie może, Marja J a k i e ś czynił cuda Boże, Marja Marja — i t d . Za p r z y c z y n ą tej Panienki, Marja Jasnej pod laskiem Jutrzenki, Marja Marja — i t d . (...) K o ń c z y t ę pieśń j a k b y uogólnienie dobrodziejstw otrzy­ mywanych od M a t k i Boskiej. „ M a t k o w Leżajskim obrazie, ratujżo nas w k a ż d y m razie". Ostatnia z w r o t k a : „ A gdy już konać będziemy, niechaj szczęśliwie pomrzemy!" Pieśń odpustowa u t r w a l a ł a i czyniła z w y k ł y m i zdarzenia najbardziej nieprawdopodobne. W t y m t e ż chyba w y r a ż a się doniosła funkcja toj i innych P i e ś n i . Wydaje się, że dawne społeczeństwo Rzeszowszczyzny podobnie j a k całej Polski i innych części ś w i a t a chrześcijańskiego było — mimo swej „nędzy materialnej" — bogate w n i e d o s t ę p n e nam dziś zupełnie odczucia, pojęcia i w y o b r a ż e n i a . Sprzyjało to harmonijności k u l t u r y , z r ó w n o w a ż e n i u p i e r w i a s t k ó w racjo­ nalnych i irracjonalnych. Mogło to mieć wzbogacające kon­ sekwencje o s o b o t w ó r c z e . Matka Boska w Pieśni o Najśw. Maryi Pannie Leżajskiej przedstawiona jost jako „ P a n i e n k a " , „ J u t r z e n k a " — istota pośrednicząca m i ę d z y Bogiem a człowiekiem. „ K t ó ż w y ­ liczyć wszystkie może, jakieś czynił cuda Bożo, za p r z y c z y n ą tej Panienki". W innej j e d n a k ż e pieśni istota M a r i i ukazywana jost jakby inaczej. Oto wydana przez „ F r a n c i s z k a Orła i Syna we F r y d k u na A u s t r y j a c k i m Ś l ą s k u " — Pieśń do Panny Maryi : D z i ę k u j e m y Tobie (c.d. pierwszej z w r o t k i ) , złota Matko D z i ę k u j e m y Tobie, złota M a t k o D z i ę k u j e m y Ci t y s i ą c k r o ć . 2. N i m t ę ziemię B ó g s t w o r z y ł , Ja j u ż b y ł a p o c z ę t a , Jeszcze nie b y ł o p r z e p a ś c i , A ja b y ł a zrodzona, T y ś o M a t k o nasza, Była już wybrana, Dziękujemy itd. 3. G d y ś u t w i e r d z i ł fundamenta, Na t y m o k r ę g u ziemi. K i e d y ś noc od ś w i a t ł a dzielił, Dał i m porządek piękny, Ja z n i m p r a c o w a ł a W ż d y we wszystkich rzeczach, Dziękujemy i t d . 4. K i e d y ś u t w i e r d z a ł niebiosa, Ja t a m o b e c n ą b y ł a , K i e d y ś u t w i e r d z a ł przepaści, Ja przy tem wszystkiem b y ł a , Zawsze w k a ż d e j dobie, Dziękujemy i t d . 5. Jeszcze wielkich gór ciężary, Nie b y ł y u ł o ż o n e , W p r z ó d ja b y ł a w y w y ż s z o n a , N i m pagórki i skały, Pan upodobanie, Miewał we mnie zawsze, (...) 6. K i e d y u t w i o r d z a ł powietrze, Słońce, księżyc i gwiazdy, K i e d y w y w y ż s z a ł planety, D a ł i m moc wielką w s z ę d y , Ja t a m w k a ż d e j dobie W ż d y b y ł a przy Panu. (...) I t d . do k o ń c a strony czwartej. Natomiast już na stronie sąsiedniej: 14. G d y b y nie b y ł o M a r y i , Nie b y ł o b y zbawienia, Całe ludzkie pokolenie, Czekałoby r a t u n k u , W i ę c t e ż Jej serdecznie, Ś p i e w a j m y ochotnie. „ G d y b y nio b y ł o M a r y i . . . " Można sądzić, że w y r a ż a się w tej strofie cała pełnia odczuć i w y o b r a ż e ń związanych z wypowiadanym t u t a k często imieniem. Po pierwsze —zgodnie z tokstem pieśni — istniała Matka Boska n i m ziemia została stworzona. Po drugio, w tworzoniu ziemi przez Boga nie t y l k o , żo uczestniczyła, lecz również Bogu p o m a g a ł a . Po trzecie, w budowaniu k s z t a ł t ó w ziemi, „ p a g ó r k ó w i s k a ł " w s p o m a g a ł a Boga. Po czwarte, b y ł a również obecną przy „ u t w i e r d z a n i u " ziomi wokół słońca, księżyca , gwiazd i planet! „ J a t a m w każdoj dobie w ż d y b y ł a przy Panu". I tak w odpustowej pieśni w y r a ż o n a została bardziej niż p o w a ż n a , a na pewno głęboka refleksja o istnieniu, powsta­ waniu, tworzeniu się ziemi, ś w i a t a . Matce Boskiej w dziele t y m obok Pana Boga przyznano pierwsze miejsce. Pieśni odpustowe u t r w a l a ł y obraz istoty M a t k i Boskiej. U z y s k a ł a ona w a r t o ś ć n a c z e l n ą . Miała w y m i a r y konkretu, jak toż ogólności. W k r ę g u t a k i c h odczuć i p r z e k o n a ń zro­ dziła się w Ziemi Rzeszowskiej — nieznana w innych czę­ ściach k r a j u — forma k u l t u maryjnego. Oto we wsi Borek Stary oraz w K a l w a r i i Pacławskiej obchodzi się uroczystość z w a n ą Pogrzebem M a t k i Boskiej (patrz ił. 3 s. 238). O uro­ czystości tej głosi Pieśń o zaśnięciu, pogrzebie i wniebo­ wzięciu Najświętszej Maryi Panny (Na melodyę: Z dalekiej my krainy): K i e d y Panna Marja Ten świat opuścić m i a ł a , Całą J e r o z o l i m ę Z w i e l k i m żalem żegnała. N a j p r z ó d górę Golgotę, Gdzie b y ł Jej Syn kochany, u m ę c z o n y u b i t y , Potem ukrzyżowany. W sam dzień zaśnięcia swego Wszystko powiedziała, Miejsca m ę k i Jezusa N a b o ż n i e całowała. (...) Ż e g n a ł a i Nazaret, w k t ó r y m się naro­ dziła, I miasteczko Betleem, Gdzie Jezusa powiła. Marja żegnała się z „ c a ł ą P a l e s t y n ą " i w „ k o m n a t c e swojej" zanosiła m o d ł y do Pana. W ó w c z a s pojawił się Anioł Gabryiel i „cieszył P a n n ę M a r y ą " , że w s t ą p i do nie­ bios. Dalej jest opis w n i e b o w s t ą p i e n i a i ż a l u : Do kogóż się sieroty Na t y m świecie udamy, kiedy M a t k i najmilszej J u ż na ziemi nie m a m y . Niewiasty zaś p o b o ż n e , W z i ą w s z y ciało Panienki, U b r a ł y w prześcieradło, Wło­ ż y ł y do t r u m i e n k i . I dalej opiewany jest sam pogrzeb i cudowny powrót duszy M a t k i Boskiej do ciała: Zaraz dusza najświętsza Weszła do swego ciała, Znikła z oczu p a t r z ą c y m , I Marya p o w s t a ł a (...) P o d n i o s ł a r ą c z k ę Swoją, Wszystkich błogosławiła, I o łaskę dla wszystkich Syna Twego prosiła. Po t y m p o ż e g n a n o ostatecznie Maryję. Ale „ w tem prześliczną lilią W trumience zobaczyli": W z i ą w s z y t e d y lilią, W grobie j ą po­ chowali, Gdzie M a r y a b y ć m i a ł a , I Bogu dziękowali. K o ń c z y pieśń p r o ś b a : Ż e b y n a m u Jezusa t ę łaskę uprosiła, A po s k o ń c z o n e m życiu W niebo nas wprowadziła AMEN 235 �P i e ś ń t a s t a ł a się scenariuszem uroczystości obchodzo­ nych w d n i u W n i e b o w s t ą p i e n i a w K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j i B o r k u Starym. W ś r ó d najrozmaitszych koncepcji życia i śmierci m a ł o jest na pewno t a k w z r u s z a j ą c y c h w y z n a ń , jakie zawarte z o s t a ł y w tej pieśni i jakie k r y j ą się w owych uroczystościach. Podobnie w y r a ż a n ą t ę s k n o t ę za spełnianiem się ideal­ nych rozstrzygnięć odnajdujemy w n i e k t ó r y c h wotach. Sto­ sunkowo najwięcej zachowało się i c h w L e ż a j s k u i Rzeszo wio. Chociaż t y c h najstarszych i dla nas najciekawszych naj­ mniej. W kościele OO. B e r n a r d y n ó w w Rzoszowio ekspono­ wane s ą ono w d w ó c h gablotach, k t ó r o zawieszono na s k r z y d ł a c h ołtarza w kaplicy Cudownej M a t k i Boskiej. Znajduje się t u około 100 w o t ó w metalowych. P r z e w a ż a j ą c a większość t o współczesno sorca, nogi, ręce produkowane fabrycznie. Trzy zaledwie wota, sporych r o z m i a r ó w , srebrne p ł y t k i , najprawdopodobniej z X V I I I w., umieszczone zo­ s t a ł y u samego szczytu O ł t a r z a . Nie u d a ł o m i się do nich d o s t a ć . W kościele nie ma t a k wysokiej drabiny. Co się stało z setkami w o t ó w dawnych, zabytkowych nie wiadomo. Prawdopodobnie z o s t a ł y przetopione na przedmioty u ż y t ­ kowe, chociażby takie j a k świeczniki. W zbiorze w o t ó w leżajskich również odnajdujemy ś l a d y podobnego działania. Ale Leżajsk to miejsce nawiedzane głównie przez pielgrzymów wiejskich, przede wszystkim starsze kobiety. I t e ż wota leżajskie t o przeważnie naszyj­ n i k i z korali, najcenniejsza i zarazem najbardziej szykowna rzecz, j a k ą mogła mieć dziewczyna wiejska. W ś r ó d t y c h naszyjników znajduje się kilkanaście srebrnych k r z y ż y z X I X w. Noszono je na piersiach nioraz przez wielo l a t . Świadczą o t y m obłości, starcia na k r a w ę d z i a c h ... (ił. 1, 2, 7, 8). D l a p r z e t a p i a j ą c y c h wota na „ z ł o m srebrny" k r z y ż e te nie p r z e d s t a w i a ł y większej wartości. I t e m u zawdzięczać należy istnienie jedynej chyba w kraju tego rodzaju kolekcji. Jest ona cennym dokumentom obyczajów. W ś r ó d t y c h w o t ó w powtarza się charakterystyczna forma k r z y ż a r ó w n o ­ ramiennego. W z b o g a c a j ą je rytowane inicjały i symbole m ę k i p a ń s k i e j : drabina, korona cierniowa, cęgi i pejcz, ćwieki i m ł o t oraz kości ( i l . 3, 4, 7, 8). K t o b y ł t w ó r c ą t y c h w o t ó w ? N a j e d n y m z k r z y ż y znajduje się punca srebrnika z Rzeszowa, korzystającego z inicjałów M R B i w y b i t a data 1832. Najprawdopodobniej krzyże to i i m podobno kute b y ł y nie t y l k o w Rzeszowie, ale również w i n n y c h miastach galicyjskich. Sprzedawano jo na odpustach. Zwraca u w a g ę k i l k a jeszcze w o t ó w . Są to p r o s t o k ą t n e , srebrne p ł y t k i . Wszystko wskazuje na t o , że wykonano zostały t ą s a m ą r ę k ą . Nie znamy nazwiska a r t y s t y . B y ł on niewątpliwie mistrzem r y t u . W y o b r a ż e n i a serca gorejącego, oka opatrzności i dłoni rytowane b y ł y sposobem zwielokrot­ niania cięć ( i l . 5, 6, 12). P o w s t a ł ciekawy efekt formalny. To rytowanie ujawnia s p o r ą dozę zadowolenia z pracy, jaka musiała t o w a r z y s z y ć p o m y s ł o w e m u a r t y ś c i e . W o t a te są p r a w d z i w ą o z d o b ą pośród b e r n a r d y ń s k i c h zbiorów na Rzeszowszczyźnie: w Leżajsku, Przeworsku i samym Rzeszowie. Cudowno zdarzenia opromieniające kilkanaście cudow­ nych wizerunków M a t k i Boskiej, związane z t y m legendy i opowieści, rozwój l i t e r a t u r y i pieśni odpustowych, grafiki dewocyjnej, w s t r z ą s a j ą c y c h widowisk i uroczystości, nie­ z w y k ł y c h p r a k t y k i zabiegów, jedyne w swoim rodzaju galerie malowideł, wreszcie wytwórczość i ekspozycja wo­ t ó w ... Jest to zwarta kompozycja nieraz r ó ż n i ą c y c h się zasadniczo elementów. Scala je idea k u l t u maryjnogo, w y ­ obrażenia i przekonania o boskiej naturze M a r i i . Zaryso­ wane t u t a j t y l k o pobieżnie przojawy togo k u l t u k s z t a ł t o w a ł y przez wiele wieków życie duchowe ludzi zamieszkujących t ę ziemię. Można d o p a t r z y ć się w t y m k o n t y n u a c j i pewnych składników prastarych czy stale o d r a d z a j ą c y c h się. Dziś rozwijający się na Rzeszowszczyźnie k u l t m a r y j n y korespon­ duje z ideami współczesnymi, bo swoista forma gorliwości ideowej (dewocja?) w wymiarach masowych, nieelitarnych zdaje się b y ć t r w a ł ą p o t r z e b ą społeczeństw, niezależnie od miejsca i czasu. S p ó j r z m y jeszcze na pewien obraz, j a k i znajduje się w kościele leżajskim ( i l . 13,14). Obraz t e n ujawnia jedną z postaw, o jakiej dotychczas nie b y ł o m o w y . N a obrazie przedstawiona została M a t k a Boska w obło­ kach i aureoli ponad Leżajskiem. W koronie i z berłem spogląda na postaci zo złożonymi r ę k a m i uwidocznione na pierwszym planie obrazu. Spośród budowli miasta wyodręb­ niony został jasny fronton kościoła OO. Bernardynów. Kościół znajduje się p o ś r ó d o g r o d ó w i zagród wiejskich, na peryferiach miasta. P r z ó d kośoiołem ukazanych zostało pięć postaci r e p r e z e n t u j ą c y c h ówczosne warstwy i stany. S t o j ą — k a p ł a n , mieszczanin, szlachcianka i szlachcic. Na ś r o d k u z a ś klęczy p r z y łóżku obok porzuconej k u l i ozdrowieniec, osoba — j a k wskazuje strój — „ n i s k o urodzona". Obraz z Leżajska w y r ó ż n i a się spośród podobnych mu malowideł szczegółami — w y d a w a ł o b y się — mało istot­ n y m i . Nie ma w n i m , j a k b y nieudolnie m o ż n a powiedzieć, „ a k t y w n e j relacji wzrokowej i gestycznej" m i ę d z y ukaza­ n y m i postaciami ludzi a samym wizerunkiem M a t k i Boskiej. Postaci wiernych nie kierują swych spojrzeń w kierunku Madonny. Przeciwnie — p a t r z ą w nieokreśloną przestrzeń przed sobą i k a ż d a z postaci na swój sposób inaczej! Tylko klęczący — m o ż e dlatego, że ukazany został z profilu — jak­ b y kierował wzrok w s t r o n ę kościoła. Chociaż grymas za­ ciśniętych ust i fałda na skręconej szyi i t u zdradza jakąś osobliwość w zachowaniu. Ale że są t o zamierzono, świado­ mie przez malarza t a k właśnie potraktowane wyrazy twarzy i gesty, ś w i a d c z y technika malarska t a k samo dojrzała na całej powierzchni p ł ó t n a . Wskazuje ona w y r a ź n i e , że arty­ sta radził sobie z n i ą swobodnie. Oto jeszcze sposób ukazania dłoni t r z y m a n y c h w geścio modlitownym. K a ż d a z osób ma ręco złożone blisko przed sobą. Alo t y l k o k a p ł a n starannio złożono dłonie dociska prawio do piorsi, sztywno. I sam t e ż podobnie sztywno jest zespolony z t y m gestom. J u ż p o s t a ć s t o j ą c a obok inaczej w y r a ż a ton sam a k t wiary. Spojrzenie nie koresponduje ze złożonymi d ł o ń m i . M a t k a Boska spogląda z wysokości ku ziemi w s t r o n ę k a p ł a n a . B y ć m o ż e w t y m wyrazistym i jedno­ znacznie skierowanym spojrzeniu Madonny malarz wypo­ wiedział swoje rozumienie sensu zawartego w obrazie ... Malowany b y ł on niewątpliwie na oficjalne zamówienie i za­ pewne, ściśle i szczegółowo określone. Wszystko przemawia za t y m , że zamówienie pochodzi od zgromadzenia OO. Ber­ n a r d y n ó w w Leżajsku. A u t o r z zadania — gloryfikacji bernardynskiogo sanktuarium w Leżajsku — wywiązał się bezbłędnie. J e d n o c z e ś n i e potrafił p r z e k a z a ć sugestywny portret ludzi sobie współczesnych. A d o r u j ą oni oficjalno treści, lecz ani ż y w i e j , a n i głębiej ich nie p r z e ż y w a j ą c ! Jeszcze raz przyjrzyjmy się wyrazom twarzy. Twarz kobiety j a k b y m ó w i ł a — „ w i e m swoje", stojący obok mężczyźni, j a k b y pozostawali z a p r z ą t n i ę c i s o b ą : jeden za żywo, drugi apatycznie, natomiast k a p ł a n całą postacią wypowiada swoje „ t a k n a l e ż y " . I w jego s t r o n ę skiorowano jest spojrzenie M a t k i Boskiej. Lecz czy usta Madonny nie s k r y w a j ą grymasu ? PRZYPISY 1 Księga Tysiąclecia katolicyzmu w Polsce, L u b l i n 1969, s. 340. 2 Archiwum conventus ressoviensis patrum bernardinorum, s. 57. Historya zjawienia Statuy Najświętszej Maryi Panny która w kościele O.O. Bernardynów Rzeszowskich cudnemi słynie łaskami, d r u k z 1765 r., wznowiony i uzupełniony opisem łask do 1855 r., n a k ł a d księgarni J.A. Pelara w Rze­ szowie; por. O. Czesław Bogdalski, Pamiętnik kościoła i klasztoru OO. Bernardynów w Leżajsku, K r a k ó w 1929. Wszystkie c y t a t y p o c h o d z ą z Historyi .. sio J . w. 3 4 Fot.: Autor 236 ... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41e37566c7566c10f26208adb1b30139.pdf f67df99be35261ae01e4c7db32b6d08e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2553 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2372 Title A name given to the resource Plagi, żywioły, demony. Opatrzność i Święci Pańscy albo próby poznawania siebie samego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.83-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Plagi, żywioły, d e m o n y , Opatrzność i Święci Pańscy albo próby poznawania siebie samego Jacek Olędzki Pytasz W której kaście święci się rodzą? W każdej (Bramin, kszatria) Czy kupiec (Zawsze Bożymi być mogą) Święci Z trzydziestu sześciu kast pochodzą Świętym może być golarz i pracz Świętym był Raidas (Był nim i śmieciarz) Śwapać. K a b i r (1440—1518), Kabir Bani z hindi przełożył Juliusz Parnowski Po Vanitas vanitatum... 1994 (Murzynowo-Płock; Spich­ lerz), wcześniej zaś Znakach istnienia oraz Świadomości miejsca, udało się zorganizować w Muzeum - Pracowni M O G WGiSR U W w Murzynowie koło Płocka kolejną ekspozycję, którą nazwałem Plagi, itd., jak w tytule tego szkicu. W 1996 roku ekspozycja poszerzona zostanie o miejsca gościnne we wspomnianym Spichlerzu Muzeum Płockiego i Domu Kateche­ tycznego przy kościele w Rokiciu (najczęstsza trasa wycieczek z liceów Warszawy i województwa warszawskiego, z którymi istnieje paroletnia j u ż współpraca). Stałym założeniem owych aranżacji jest rejestrowanie (a skromniej mówiąc, n o t o w a n i e - niczym w dzienniku) narastających i zmieniających się - nieraz zasadniczo - d o ­ świadczeń z w i ą z a n y c h z procesem badaw­ c z y m , prowadzonym systematycznie, od powrotu z rozpo­ znań w dalekim świecie (Azji i Afryce) w 1978 roku, po dziś; celowo t y l k o w j e d n y m m i e j s c u . I c o jest dosyć istotne, w przypadku struktury emocjonalnej piszącego te słowa, notowanie doświadczeń, przy stanie wygasających po­ kus zaciekawienia, ciekawości, innymi, odległymi światami. Ostatnie, indyjsko-chińskie konwersacje w Muzeum - chcąc nie chcąc - zdecydowałem się wyciszyć, z żalem wielkim oczywiś­ cie, już osiem, lub siedem lat temu. Przez wspomniane określenie, doświadczenie badawcze, rozumiem - przede wszystkim - rozwój własnej, etnologicznej świadomości poznawczej; nazywam to również, za Rousseau i Levi-Straussem, p o z n a w a n i e m s i e b i e s a m e g o . Niezbyt wdzięczne jest to zajęcie, wszelako stanowi - jak wiadomo - jedyne usprawiedliwienie; czy mówiąc inaczej, oczyszczenie moralne z niegodziwości wnikania w skryte zakamarki ludzkich sumień, postaw, zachowań itd.' Zatem, Przypomniane przez Levi-Straussa przesłanie moralne Rous­ seau, stało się założeniem metodologicznym działań, związa­ nych - tak czy owak - z nauką i dydaktyką, która obliguje Muzeum-Pracownię, będącą instytucją szacownego Wydziału, Jednego z najwyższych rangą Uniwersytetów w kraju. Pomny tego zaszczytu zamontowałem onegdaj na ścianie chałupy, niegdyś domu kamieniarza Konstantego Przybyls"^ego zwanego Europą, szyld stosowny. Bardzo się przejąłem tym zabiegiem i oczekiwałem uznania, szczególnie od przed­ stawiciela władzy lokalnej, bowiem sądziłem, że władza szyldy szanuje. Były, wieloletni na swym urzędzie sołtys Murzynowa wyznał mi jednak z rozbrajającą szczerością: ja nawet tego nie czytałem... A był to czas, kiedy jeszcze leszcze i sandacze, parę kroków od chałupy - Muzeum szły jak cholera, a sołtys - zawołany wędkarz - dzień w dzień przemierzał ścieżkę koło szyldu, na którym oprócz takich wzniosłych słów, jak Uniwer­ sytet, pomieszczone zostało nazwisko: St. M U R Z Y N O W S K I oraz daty ok. 1526 - ok. 1553. Nowy sołtys, znacznie młodszy, odwiedza Muzeum, nawet służy mu pomocą. Ostatnio, zwiedzając n o w ą ekspozycję powiedział: to jest nasze muzeum. Wstyd powiedzieć, ale na słowa te musiałem czekać aż 18 lat! Plagi Zbliża się zmierzch długiego dnia sierpniowego. Wpatruję się w bezchmurne niebo nad lasem cabańskim. Nie ma chmur, lecz niebo zasnuwają ciemnawe, ruchliwe tumany. Mają kształt niebotycznych słupów, wyniosłych chyba na paręset, a szero­ kich na kilkadziesiąt metrów. Stoję od strony wschodniej lasu, mogę więc widzieć te zadziwiające, ruchliwe, monstrualne formy podświetlone przez zachodzące słońce. To pęcznieją, to znów kurczą się; opadają, aby za chwilę znowu wznieść się. Jest tych dobrze widocznych nad lasem t u m a n ó w 3, ale za mną, nad laskiem Rudzińskich, kotłuje się tuman rozciągnięty, pulsujący horyzontalnie. Od północy, nad lasem siecieńskim znacznie mniejsze zaciemnienia nieba. I wreszcie, patrzę nad siebie, aby zobaczyć miliardy ruchliwych drobinek. Zejdę na dół, na południe do Jeziora - dawnej Wisły - usiądę w ogrodzie przed Muzeum i będę mógł do syta napatrzeć i nasłuchać się z bliska istotom, które na bezchmurnym niebie zastępują obłoki. Reprezentanci tej p l a g i (od kilkunastu j u ż lat nasilającej się w miejscowościach takich jak Murzynowo, położonych nad Jeziorem Włocławskim) przynależą do rzędu muchówek, czyli dwuskrzydłych (Diptera), rodziny komarowatych (Culicidae), których w Polsce jest 40 gatunków, a na świecie 2 tysiące. Wyglądają podobnie jak przedstawiciele komara z rodzaju Culex, ale nie Anopheles (pierwszy ssie krew cierpliwie w pozy­ cji przysiadłej; drugi natomiast zadziera odwłok i wznosi tylne nogi, w szybkim, zajadłym akcie nakłuwania). M o ż e są mutacją ostatnich lat doskwiera pastwiskowego, lub widliszka. Najpew­ niej jednak, coś ich łączy z komarem brzęczącym, komarem niemalarycznym (Culexpipiens L.)\ brzęczą bowiem szczegól­ nie doniosłe, wręcz spazmatycznie, jakby miały świadomość swej rychłej śmierci j u ż nad ranem. Sędziwi, mieszkańcy wsi, którzy j u ż odeszli, nazywali te zielone, komaropodobne owady mucharami. Młodsi, pozbawieni - jak ludzie w miastach potrzeby dokładnego rzeczy nazywania - zadawalają się okreś­ leniami ogólnymi w rodzaju: plaga, zaraza zielonych, zielonych świństwo, paskudstwo zielone itp. Z nastaniem nocy, muchary obsiadają wszystko co się na 2 UJ �chmary mucharów. I będą dokazywały ponad lasami i polami telne choroby - jak właśnie komary - cieszyły się w Polsce a tam - gdzie jak w murzynowskim Muzeum się nie zamyka n większym zainteresowaniem, niż chociażby krajowe, niejadonoc o k n a - b ę d ą rajcowały również pod powałą, aż do zgaszeni,'wite, nawet przyjazne człowiekowi poprzez chwytanie much, świateł. "pająki. Ale Polska to nie Francja. Znane francuskie: araignće au M u c h a r y wprawdzie nie gryzą ale zapowiadają inne, poważ matin-chagrin, au soir-espoir, zarówno ma swoje potwierniejsze zmartwienia. Któregoś bowiem dnia nadlecą niezliczom dzenie, jak i zaprzeczenie, bowiem szalenie inwersyjny jest stada szpaków. Szpaki będą likwidowały wirujące słupy mucha model naszej kultury. A więc: rów. W błyskawicznych nalotach na te owady rozprawią si( p j k w rannej godzinie, kłopot, troska nie minie. z nimi, po czym obsiada drzewa. I znowu, wszystko dookoŁ I oczywiście coś zupełnie odmiennego. będzie rano zielone. Nieszczęsny ten, kto popranych ciuchów Gdy się widzi pająka z rana, to radość, bielizny itp. nie schował na noc przed tymi sraluchami. Lob gdy w południe - dobra nowina, szpaków nad lasem i polami zwykł obserwować o zmierzeni gdy wieczór nieszczęście. pan Czarek Rudziński. Z ławki przed swoim domem i * Nieszczęście, to znacznie więcej, gorzej, aniżeli tylko zmartwysoczyźnie z dala od Jeziora, ma znacznie lepszy ogląd świat ..... , „ , , j • TV J • • wiente icnagriny. aniżeli ja, na dołku, w chaszczach przy wodzie. Będzie więc щ opowiadał: / nagle one robią samolot, rozciągnęły się ici Wszelako: chmary, na kształt skrzydeł olbrzymiego samolotu. Lecz już Ą Szczęśliwa chałupa, gdzie pająków kupa. Szczęśliwy ten dom, gdzie pajączki som* chwilę są balonem, aby nagle, całkowicie zmieniając kierunel Uzupełnia te powiedzenia, na poczekaniu zebrane w czasie lotu, zniknęły i to wszystkie na raz co do jednego. W obawie przed ptasimi spustoszeniami w sadach, dbał P P " efonistka: gospodarze... stroją drzewa. Sąsiad, z tytułu pracy w płockie № ' ^ P ?J stoczni, dysponował sporą ilością czerwonego płótna. Więc nit 8 * i e w c z y « a , bo w domu pajęczyna. rozstawił strachów, jak jego rodzony brat, sołtys, zwykły rolnik, Do tumanów muchatek i pajęczaków w okresach znacznej lecz - niczym na święto 1 Maja - porozciągał w sierpniu na wilgotności, dołącza mrowie stonóg (Oniscus asselus L.), wierzchołkami drzew czerwone transparenty. Natomiast, innjs prosionków (Porcellio scaber Latr. rodź. Oniscidae), skorków młody gospodarz, zaniedbał podobnych działań. I stracił jedf czyli cęgoszy (Dermaptera) oraz ... biedronek dwukropkowych nego dnia około 20 milionów starych złotych! Szpaki spuił (Coccinella =Adalia bipunctata L.), siedmiokropkowych (Coctoszyły mu ledwie co obsiane pole buraków cukrowych. ! cinella septem-punctata L.) i biedroneczek (Cocinulla ąuatuoMoi stali przyjaciele w perypatetyzmie w Ogrodach Krasińs- "dec impustulata). kim i Saskim, jak się niespodziewanie pojawili w Murzynowie wzniecając rozliczne resentymenty, tak podobnie nagle znikli Boża k r ó w k a Jeszcze wczoraj było ich tysiące, a dziś nie pozostała w całej ws nawetjedna ich para. Oto wzór zorganizowania wielkiej liczb), Chrząszcz ten, którego trzy rodzaje j u ż wymieniłem jest osobników, wzór niedościgły ludziom. Po odlocie szpaków naszym ulubieńcem, wygląda przezabawnie więc pięknie, przerzedzone muchary, jako niedobitki, będą obok innycl a najważniejsze żywi się naszymi wrogami, paskudnymi mszyowadów fruwających, codzienną strawą jaskółek z Afryki cami, a także pożera jaja stonki ziemniaczanej! Być może z tej wiernych swemu wakacyjnemu osiedleniu. Niektóre z nici g ° J według nas niezależności wzięła się nazwa chrząszprzyspasabiają się... do drugiego j u ż w tym roku wylęgu' j " У drapieżcy. Nazwa ta nie ma nic wspólnego z ubóstwem Deszczowe, mokre miesiące lata, łagodne zimy, sprzyja* P - Przeciwnie, wiąże się z dostatkiem. Według obfitości wszelkiego rodzaju muchatek z komarami na czele Brucknera rosyjskie bodryj 'krzepki na duchu' i bodrit'sia 'krzepić s i ę ' , tudzież w Krakowskiem biedroń 'nygus', co W niektórych rejonach kraju, chociażby w sąsiedztwie Puszczj wszystko może, chyba wyjaśnia nie najgorzej pochodzenie tej Kampinowskiej, mieszkańcy tamtejszych wsi lękają się późn) miłej uchu nazwy. Jeśli więc biedronka ma związek z biedjesienią i zimą wchodzić do swych piwnic, albowiem zimujt roniem, co wszystko może, to dziecięca zamawianka-rymowanw nich tnące niemiłosiernie komary. Tylko z dymiącym na kiji . , . J , ' . • • • . , . ,_• . . . ./ . *a Kierowana do tego chrząszcza wydaje się nawet zrozumiała: kwaczem można śmiało otwierać spiżarnię piwniczną. •>• • , , , , •, „ ,. • Г , , • oiedroneczko lec do nieba Klimatyczne anomalie, zanieczyszczone do cna środowisko, „ „ • - - , , , ,, , przynieś mi kawałek chleba. to główne czynniki niezwykłych zmian, jakie obserwujemy Plaga tak nam życzliwych, przesympatycznych biedronek, w ostatnich latach w życiu o w a d ó w , ptaków, czy ryb. Plada łączy się każdorazowo w Murzynowie z masowym ... pomorem muchatek, towarzyszą przemiennie - tak się dzieje w Murzyno­ * Jeziorze ryb, raków, ślimaków i małży, a więc: szczeżuj, w i e - p l a g i pajęczaków (Arachnida) czyli stawonogów, głównif skójek, racicznic, groszówek, kruszynek, gałeczek, zagrzeb­ takich, jak roztocze, pająki, kosarze oraz zaleszczotki. Bywaj) iów, przytulików, zatoczków, błotniarek oraz innych jeszcze, lata, jak tegoroczne (6-7 tygodni ciągłych opadów w sierpniu wyposażonych w muszle mięczaków rzecznych, których lud­ i we wrześniu), kiedy każdy poranek z bogactwem pajęczy! ność miejscowa zwykła traktować jednym mianem, krówek; najosobliwszych konstrukcji w najbardziej niezwykłych miejs­ dodając często - dobre dla kaczek. cach, ujawnia rozmiary nowego całkiem zjawiska. W samym Wyrzucone przez fale na brzeg gnijące ciała ryb, raków tylko niewielkim pomieszczeniu Muzeum żyje sobie kilkaset: mięczaków, pokryją z czasem niezliczone zastępy znanych pająków (Aranei) tudzież, drugie tyle kosarzy (Opiliones). I m , i dwukropek, i siedmiokropek... Aby tekst ten nie stał się ekologicznym raportem, posłuchaj­ Pierwszy i pewnie j u ż niepowtarzalny pomór stworzeń my, co Nowa księga przysłów głosi o pająku. Od razu wypad* wodnych w Jeziorze nastąpił dziesięć lat temu. Trzeba było zauważyć, że nie ma w niej powiedzeń o pająku wiele (tylk° 6wczas zakopać stosy uśniętych, dorodnych leszczy, san siedem) i nie starszych, aniżeli pochodzące z drugiej poło*/ daczy, ^ . u^iejki, jazgarze, pozo X I X w. Już taki sobie komar ma ich trochę więcej, a najważniej­ ^awiano swemu losowi, rozkładu na piaszczystych brzegach. sze, najstarsze przysłowia z nim związane to początek wiek' 'ałaryb pokrywały spokojnie żerujące biedroneczki, wówczas X V I I . Zdroworozsądkowa operacja badawcza, której ograni­ nA<° - ' y P 4 J ą c e , rojami czy chmarami. W dwa lata czenia i jawne błędy są każdemu etnologowi doskonale znane, POżniej zjawisko umierania ryb się powtórzyło ale na mniejszą - Zmniejszyły się zasoby ryb które giną z nastaniem wskazywałaby na to, że owady dokuczliwe, roznoszące śmief' a ą i s a n i a P t o B o II. 1. Św. Agata. powierzchni ziemi znajduje. Potrącona gałąź bzu powoduje natychmiastowy wzlot tysięcy owadów. Natomiast najsłabsze nawet światełko lampy naftowej z przykręconym knotem ściąga w pobliże niezliczone rzesze wirujących osobników. Nie ude­ rzają - jak oniemiałe ćmy w szkło lampy i nie giną spalone w płomieniu świecy. Potrafią zachować bezpieczny dystans; wirują stale brzęcząc w pobliżu źródła światła, pod stropem, sufitem. Zapytasz szanowny Czytelniku, po co brzęczą? Otóż, sygnalizują pobratymcom miejsce rozkoszy. Owe podniebne słupy wirujące mucharów, to stan ich zalotów i kopulacji. Ponadto: (...) Kiedy w lecie przybliżymy się do wody - miejsca wylęgania się komarów, w chwilę po spotkaniu pierwszego komara zlatują się do nas ze wszystkich stron następne. Jak dowiedziały się o naszej obecności? Najnowsze wyniki badań nad komarami dowodzą. Że komary przekazują sobie wzajemnie informacje za pomocąfal elektromagnetycznych o milimetrowej długości. Każdy gatunek komara wysyła specyficzne, dokładnie zakodowane sygnały. Może nas dziwić umiejscowienie tak zminiaturyzowanej radiostacji w małym organizmie. Dla tech­ niki, przy stosowanych obecnie układach elektronicznych i ten­ dencji do miniaturyzacji, komary są odpowiednim wzorem do naśladowania. Nie powiedziałem, że komary wabi do wysysa­ nia naszej krwi przez ich samice kwas mlekowy zawarty w pocie... Natomiast komaropodobne muchary i to jest zdumie­ wające, w ogóle nie interesują się naszym ciałem. Zapewne żywią się substancjami pochodzącymi ze świata roślin. Zresztą, kto to wie. Wiadomo, że rano zwały martwych mucharów pokryją ziemię. Ścieżyny, ścieżki i drogi będą zielone. W po­ bliżu Jeziora, warstwa zmarłych owadów może być gruba na centymetr. Trzeba niezwykle ostrożnie korzystać z pojazdu zwanego tutaj bzykiem, czyli motoroweru marki komar. Pod wieczór pojawią się następne żywe, wylęgłe w Jeziorze 3 84 a n l a n M o a w n a n a i tel i j a k a ś w l a d o m o s ć d z i w c к а w r o s t b i e d a J v a l e to l e w w a n n , e a , a v 1 n a w o Ze a l e k n m e k j e } b w s t e D r o b n i c ę p t o t k i II. 2. Dzwonek loretański. Drzeworyt z druczku odpustowego Pamiątka z Kalwarii Zebrzydowskiej, nakład Stanisław Cyranowski, Zakliczyn (bez daty) upałów. W ubiegłym roku, w czasie suszy znaleźć j u ż było można na brzegach Jeziora jedynie wyschnięte zewłoki drob­ nych okoni i jazgarzy. Natomiast, ku radości rybaków roz­ mnożyły się sumy (osobniki 20-40 kilogramowe, od połowy kwietnia do połowy czerwca, łowiono dzień w dzień, wypróż­ niając wiersze, i rano, i wieczorem). W znacznych ilościach pojawiły się karpie, których wcześniej we Wiśle nie było. Seweryn Małkowski zawołany rybak i potomek sławych na Wiśle rybaków, sam sobie umiejący napleść każdą ilość wierszy i wieraszek (oczywiście z chrustu, czyli w i k l i n y ) , z powodu zmian w rybostanie Jeziora, dokonał rzeczy niezwykłej z za­ kresu wynalazczości. Oto udało mu sę zmienić kształt wierszy. Nie wtajemniczonym powiem od razu, że samołówka ta od czasów starożytnych w takiej samej postaci przetrwała do naszych dni. Identyczne, wydłużone, na końcu szpiczaste, przy wlocie rozszerzone, przypominające rakiety swym kształtem wiersze, używano w Starożytnym Egipcie, w całej dawnej Europie i do niedawna również w Murzynowie. Kierując się chęcią pomieszczenia potężnych ciał s u m ó w w zastawianych na dnie pletni (9 wieraszy połączonych ze sobą sznurem) usunął z tych samołówek część spiczastego końca i łącząc swymi otworami dwa, lekko stożkowate kosze (wciąż tu wyplatane i używane - kipy), uzyskał formę pękatego walca, w części środkowej pogrubionego, na końcu - jak w koszach - prosto­ padle ściętego. Od pięciu lat w Murzynowie i okolicach, dzięki pomysłowości zawsze pogodnego pana Seweryna, łowi się ryby wierszami wyłącznie - trzeba to śmiało powiedzieć - „nowej generacji". Piszę o tym z podwójną przyjemnością; po pierw­ sze, znajdując pierwszy raz w długiej praktyce badań tereno­ wych przypadek, stwierdzający bezdyskusyjnie, że w kulturze chłopskiej wynalazki tworzą konkretni ludzie oraz, po drugie, że nie zapomniałem o swym etnograficznym piętnie. Zaczęłem od szkicowania zadziwiających zjawisk środowis­ kowych w Murzynowie, kiedy - jak w 1995 roku - po lipcowej kanikule przez cały sierpień i część września padało. Ale w 1992 i 1994 roku, przez te trzy miesiące w ogóle nie było opadów. Woda w leziorze, mimo włocławskiej zapory, opadała nawet do dwóch metrów. Odsłaniały się w ó w c z a s , w zależności od 85 �miejsca, ukształtowania nadbrzeży, mniej lub bardziej rozległe plaże. Na Łęgu, najniższa część wsi, szerokość odsłoniętego nadbrzeża dochodziła miejscami do ok. 70 m, w pobliżu Muzeum, środek wsi, do kilku czy kilkunastu metrów. Wszyst­ kie z tych odsłoniętych miejsc pokrywała warstwa muszli, wcześniej j u ż wymienianych ślimaków i małży. Grubość powłoki utworzonej przez muszle dochodziła nawet do kilku­ dziesięciu centymetrów. Muszle wymarłych w Jeziorze stwo­ rzeń zostały szybko potraktowane (przez przedsiębiorczych murzynowiaków) jako dodatkowy surowiec do wyrobu ... pustaków. Wracajmy jednak do tematu tutaj głównego, jaki się wiąże ze słowem plaga; jak współczesne plagi owadzie przybliżyć mogą obraz nieszczęść trapiących ludzi przez stulecia. Zgodnie z zapoczątkowanym tu opisem należałoby zacząć od najbliższej mi grypy i malarii. Posłuchajmy, o czym mówią suche dane. Morowe powietrze „ G R Y P A [franc, od gripper 'chwytać ł a p a ć ' j , influenza [wł.j, choroba zakaźna wirusowa. U c z ł o w i e k a - wywoływana przez swoisty wirus 0 dwóch odmianach (A i B ) , atakujący szczególnie nabłonek dróg oddechowych. G. jest b. zaraźliwa, przenosi się przez zakażenie kropelkowe. Sporadycznie lub w postaci niewielkich epidemii występuje stale i ma wtedy przebieg łagodny; jednak co pewien czas wybucha w postaci epidemii większych, niekiedy nawet ogarniających cały świat pandemii, i wówczas przebieg jej jest b. ciężki. Pandemia g. wystąpiła m.in. 1889-91, a największa (zw. hiszpanką - od kraju, w którym wybuchła), z okresu 1918-20, pochłonęła ok. 20 min śmiertelnych ofiar; tzw. g. azjatycka z 1957 rozprzestrzeniła się z Azji na cały świat. Przyczyny występowania pandemii g. nie są dotąd dostatecznie poznane." 5 Podaję dane z dzieła drukowanego między 1962 a 1969 rokiem, stąd nie ma w nim wiadomości o grypie azjatyckiej szerzącej się po 1957 roku. Miałem jednak okazję od 1963 do 1976 roku doświadczać regularnie w stepie mongolskim na własnej skórze czym jest interesująca nas zaraza. Dzisiaj nie ma najmniejszych wątpliwości, że jej źródłem jest skażenie akwatyczne, czyli związane ze środowiskiem wodnym, a konkret­ nie, gęsto zasiedlonymi i zanieczyszczonymi zatokami Morza Żółtego (Zatoka Pohaj, Zatoka Liaotuńska, Zatoka Koreańska), Morza Wschodniochińskiego (Zatoka Hangczou koło Szang­ haju) nie mówiąc j u ż o Zatoce Tonkińskiej oraz wodach Morza Południowochińskiego wokół Hongkongu. Zresztą, jak dobrze wiadomo, grypę azjatycką nazywano również grypą Hongkong. Nie zdziwiłbym się pojawieniu nazwy - czego sobie i nikomu nie życzę - grypa Płock lub grypa Włocławek... Bywało w stepie, że z dokładnością, co do dnia (21 września) następowało skażenie. Jeszcze dwudziestego tegoż miesiąca do późnego popołudnia chodziłem rześki i nawet wesoły. Ale pod wieczór zaczął wiać wschodni wiatr, dzuu; w zimie, postrach pasterzy, powodujący często pomór stad. Na drugi dzień j u ż nie byłem, ani rześki, ani wesoły. Złe powietrze; mala aria, czyli z włoskiego malaria, inaczej febra, albo zimnica. U nas jej roznosicielem jest wspominany już komar widliszek (Culex). Na świece malarię łączy się z moskitami, również komarami (hiszp. mosquito; łac. mosca 'mucha'). Zachowanie pojedynczego widliszka z Murzynowa 1 moskita w Kamerunie albo Senegalu, jest identyczne! Czycha aż człowiek uśnie. Kiedy j u ż uśnie na dobre, zarówno widliszek, jak i afrykański moskit, brzęcząc zuchwale, atakuje ucho! W taki sposób obudzony człowiek w swym przerażeniu staje się ofiarą nawet paru ukąszeń, w innych, lepszych miejscach na ciele niż okolice ucha... Komar syberyjski wybiera nieraz piętę... Pozwala to owadowi długo i spokojnie ssać krew ofiary. Aby po tym zabiegu można było chodzić w butach, trzeba z nich 86 wyciąć części tylne... Opuchlizna i skażenie obrzydliwą materią jest gwałtowne, prawie natychmiastowe. W i e m coś o tym! „Zimnica, malaria [wł. ] , gorączka błotna, choroba pasoży tnicza człowieka, wywoływana przez pierwotniaka z rodzajt Plasmodium (zarodziec); cechą charakterystyczną z. jest okre­ sowe występowanie napadów gorączki. Z . należy do chorób najgroźniejszych i najbardziej rozpowszechnionych, zwłaszcza w krajach zwrotnikowych i podzwrotnikowych; szacuje się, że w 1952 na z. chorowało na świecie 350 min ludzi, zmarło ok. 3,5 min, w 1959 - 150 min, zmarło 980 tys." Jak kora wierzby i wierzbowatych stała się surowcem dc uzyskania sulfamidy, tak kora chinowców, chininy, podstawo­ wego leku w schorzeniach malarycznych. Chinowiec, albo chinowe drzewo, Cinchona; ok. 30-40 gatunków. Rośnie na stokach Andów, na wysokości 1200-3500 m, między 10 a 22 stopniem szerokości geograficznej, południowej. Drzewa tt osiągają wysokość 15 m; mają liście skórzaste, eliptyczne, wiecznie zielone, a kwiaty wonne, wiechowate. Owoce chinowca, torebki, zawierają liczne skrzydlate nasiona. Na komarach i związanej z nimi malarii wyczerpuje się moji potrzeba rozumienia pojęcia plagi, a tym samym zarazy Zainteresowanych cholerą, ospą czy d ż u m ą odsyłam do niedo ścigłych znawców przedmiotu: Camusa, Geremka a także Moniki Sznajderman. 6 V?- z ŻYWIOŁY Gdybym miał orzec, który z żywiołów uważam za najbardziej złowrogi uznałbym oczywiście trzęsienia ziemi, erupcje wul­ kaniczne i tym samym o g i e ń . Jednakże zdając się na doświadczenia całkiem własne, tym najgroźniejszym wydaje raj się nie ogień i również nie w o d a (żywioły przed którymi można się ratować w porę przeprowadzoną ewakuacją), lea w i a t r . Wzgórza i wyrosłe wysoko drzewa w pobliżu siedzib ludzkich, piorunochrony, wały przeciwpowodziowe, wcześniej zaś, starannie dobierane miejsce pod dom, czy stawianie go na specjalnie utworzonym wzgórku, a ponadto: - woda święcona, - sól i chlebki św. Agaty, - zapalona gromnica, - gniazdo bociana w obejściu, - zaklęcia, modlitwy i pacierze, - poświęcone gałązki, wianuszki i - palma, wreszcie - dzwonek (loretański) i - dzwony stanowiły, albo całkiem praktyczne i skuteczne zarazem zabez­ pieczenie przed żywiołami ognia i wody, albo - co wcale nie jest mniej ważne - kształtowały poczucie bezpieczeństwa; bezcennego stanu ducha, łatwo czy też naturalnie, przeradzającego sif z chwilą rzeczywistego nieszczęścia (pożaru, zalania itpj w silną wolę przciwstawienia się mu, obrony, walki itd. Natomiast żywioł wiatru jest bezkarny... A n i w naszej kulturze, ani w innych mi znanych kulturach, nie zostały wykształcone, stosowne praktyki przeciwhuraganowe, czy przeciwietrzne; przypominające ó w dosyć bogaty rejestr przedstawiony^ sposobów chronienia się przed ulewami, gradobiciami, powo­ dziami oraz porażeniem i zapaleniem od gromu. Tuarego* w czasie burz piaskowych na Saharze pozostaje jako ochron) jedynie zsunięty na twarz turban, a Berberom, kaptur burnus* Mongołowie z pustyni Gobi, gdzie szaleją podobne do saharyjskich burze piaskowe, ani turbanem, ani kapturem się chronić w mogą... W odzieży jaką umiłowali, wykształciły się zabez­ pieczenia dłoni (długie rękawy zastępujące rękawice), lecz n* twarzy... Dosadniejszych jednakże kulturowych grzechów za­ niedbania wobec wiatru dostarcza społeczność żeglarsko-maT? narska i to całego świata. Charakterystyczny uniform marynar­ ski, a w n i m specjalnie poszerzone nogawki spodni, pozwala- II. 3. Cuda Jezusowe; unicestwianie żywiołów wiatru i wody. Cyprian Norwid, Łódź Chrystusowa na Jeziorze Genezaret, 1856 chronić się przed zamoczeniem! Owo poszerzenie jest w sam raz, aby przy podwijaniu spodni objęło najgrubszą część nogi, udo. Osobliwy kołnierz przy bluzie, jeśli ma chronić przed wiatrem marynarza, wymaga aby stał on zawsze do wiatru tyłem! Wobec zaś samego wiatru wymagana jest całkowita pokora, a gwizdanie - które sprowadza nieporządany wiatr -jest, jak wiadomo, niezwykle surowo karane. Dodam na koniec (ale o tym będzie szczegółowo w ostatniej części tego szkicu) żywioły ognia i wody mają licznych świętych patronów. Żywioł wiatru świętego patrona nie ma. Nie ma, jak się wydaje, między innymi dlatego, że z w o dn i с z o ś ć, differentia specifica tego żywiołu (mówimy wszak, daremnie szukać wiatru w polu, czy płochy jak wiatr, lecz nie jak burza, ulewa, rzeka, piorun) nie sprzyjałaby często dobremu imieniu patrona świętego. Kościół - jak mniemam - rozwiązał ten problem, można rzec, okrężnie. Wprawdzie wiatr powoduje nieszczęścia, nieraz straszliwe, pustoszy domostwa, zatapia statki na morzu, a najważniejsze rozprzestrzenia zarazy, jednak­ że dotyczy to życia i zdrowia; ludzi i zwierząt. Zatem, odpowiedzialniejszym zabiegiem będzie powołanie patronów strzegących zdrowie (życie) ludzi i zwierząt; chroniących ich przed morowym powietrzem, czy konkretnym schorzeniem. Takich też świętych patronów, tylko u nas, jest spora gromadka. Oto ci święci: Błażej, Roch, Jan Boży, Walenty, Benon, Wendalian. Będę jeszcze mówił o nich obszerniej przy końcu. Natomiast w wierzeniach przedchrześcijańskich, czy też póź­ niejszych, synkretycznych, nawiązujących do wyobrażeń głów­ nie chłopskich, odnajdujemy dosyć liczne istoty nieziemskie, wypada nawet powiedzieć, niebiańskie (aby tylko nie było az, demoniczne), ściśle związane z wichurami, wiatrem, wirami powietrznymi itd. Podobnie rzecz się przedstawia w mitologiach starożytnych, wszystkich światowych centrów Kulturowych; Mezopotamii, Egiptu, Grecji i Rzymu, Dalekiego Wschodu z Chinami i Indiami na czele, a także w przypadku Ameryki Prekolumbijskiej. Wiatry mają swych bogów; wiatry ^ Personifikowane i deifikowane. Wreszcie, w prastarych zar °smogoniach, wiatr - jako substancja kreacji świata - wy­ stępuje na podobnym poziomie znaczenia, co żywioły wody i ognia. Kosmogonia aztecka służyć tu m o ż e najbardziej chyba sugestywnym świadectwem. A oto, pochodząca z Małopolski bajka o Macieju i żywiołach. W reistycznej, spowitej pragmatyzmem rzeczywistości murzy nowskiej, dla bajki - mówiąc oględnie - większego zrozumienia nie ma. Dlatego więc, sięgam do skarbnicy chłopskich wyob­ rażeń z odległej części kraju. Zimowym rankiem, ale słonecznym, wyszedł sobie Maciej przed chatę aby popatrzeć na świat boży. Wnet spostrzegło Macieja Słoneczko i go zapytało. - Prawda, Macieju, że jestem na świecie najważniejsze i nagroźniejsze? - Wcale nie, odrzekł Maciej. - No to cię spiekę i wtedy przyznasz m i rację. Do rozmowy wtrąciła się Chmura. - Masz rację Macieju. Przecież wiadomo, to j a jestem królową na niebie. Kiedy tylko zechcę, przesłonię sobą to pyszniące się świecidło. Powiedz, że to j a jestem najważniejsza i najgroźniejsza. - Wcale nie jesteś Chmuro najważniejsza i najgroźniejsza. Odpowiedział bez namysłu Maciej. Na to Chmura pociemniała ze złości i zakrzyknęła. - Dobrze Macieju, teraz cię moje deszcze z m o c z ą do suchej nitki, ulewa dom ci zaleje i wtedy zobaczymy co powiesz. Mróz przysłuchiwał się pogwarce Chmury z Maciejem i też go zapytał. - Przyznasz Macieju, że to j a jestem najsurowszy, najgroź­ niejszy i wszechmocny. - Nie! Wrzasnął Maciej. I wtedy zaszumiał Wiatr. - A co o mnie sądzisz Macieju? Maciej pokłonił się wiatrowi i rzekł. - Ty Wietrze jesteś najważniejszy. Tylko ty wszystko możesz. - M ą d r z e powiedziałeś Macieju. Jeśli cię M r ó z zmrozi, to cię ciepłym podmuchem ogrzeję. Gdy cię Słońce spiecze, to cię 7 87 �ochłodzę. No, a jak cię ta pyszałkowata Chmura zmoczy, to cię osuszę. Maciej ufnie powrócił do chaty i z lubością wsłuchiwał się w poszumy wiatru, dochodzące z powały od strony komina." Na Niżu Polskim, a więc w obszarze w którym znajduje się Murzynowo, zdawać się by mogło, nie występują groźniejsze wiatry. Tak jednak nie jest. Kujawa, to nazwa wiatru południowozachodniego, wiejącego najczęściej w naszej wsi, wieją­ cego od strony Kujaw. W nazwie kujawa odkryć można związek ze stroną świata kojarzoną z Kujawami, ale również z samym sensem słowa, które Bruckner łączył z chujawą, chają, jako 'zawieruchą'. Kujawa daje znać o sobie bez względu na porę roku. Równie dokuczliwa może być na wiosnę oraz jesienią, jak też w środku lata. Będzie się panoszyć na początku zimy, dopóki j ą morka, wiatr północny, lub inny, wschodni nie zmorze. Najdokuczliwiej dawała się kujawa we znaki, kiedy się przebywało na rzece i w jej pobliżu mieszkało. Ale po utworzeniu sztucznego Jeziora, zmieniło się wiele. Zagrody przeniesiono w cichszy rejon, w stronę tarasu pradoliny, a sama Wisła zamieniona w sztuczny zbiornik cuchnącej wody, chociaż kiedyś wszyst­ kich tu żywiła, stała się obszarem dla większości (poza osobami z dwóch tylko rodzin) całkiem obojętnym. Zachowały się jednak wspomnienia, jak onegdaj na wodzie bywało; kiedy dopadła wodniaka czy rybaka kurzawa. Trzeba było nie raz opuszczać łódź i szukać schronienia na łasze piasku kępy. Powalić się plackiem na tym piasku i wyznając swe najcięższe grzechy, modląc się żarliwie o przetrwanie, czekać. W czasie tego czekania, jedna tylko myśl nękała nieszczęśnika: Poderwie, czy mnie nie poderwie do góry... Nie wszyscy zawołani, dawni wodniacy bijali swoje żony... Ale ci, którzy to czynili, byli - według zgodnej opinii - ofiarami uszkodzonych nerwów. 9 I winiono za to kujawę. Przypisywano jej również, czynieni człowieka złośliwym i nadmiernie zemszczącym. Obserwują; bacznie swoje zachowanie w Murzynowie, podzielam w pełn istnienie ścisłej zależności między kujawą a zemszczenie^ czyli przeklinaniem; wypowiadaniem nieprzyzwoitych wyra zów. Bywają dni całkiem stracone, kiedy nic sensowneg (wymagającego wysiłku umysłowego, a nie tyko fizycznego) się nie udaje. I to również zasługa żywiołu wiatru, zwanegi kujawą. Ale co tam znaczy kujawa, regionalny wiaterek, pośró; światowych wichur. Wspomnijmy tylko, globalne zamieszani sprzed zaledwie paru lat, którego sprawcą stał się iracko kuwejcki, opóźniony podmuch chamsynu (arab. chamsin -4 - pięćdziesiąt; zapylony, gorący wiatr, wiejący przez pięć dziesiąt dni). Według znawców przedmiotu, wiatr ten pojawi się w połowie marca, ale według oficjalnego komunikat! dowództwa armii sprzymierzonych, liczono się, że będzie wiaj j u ż w grudniu... Chodzi oczywiście o konflikt w Zatoct Perskiej w 1990 roku. Sprzymierzeni zawiadomili świat, żi uderzą na Irak przed świętami Bożego Narodzenia. Nie uderzy, l i . I również nie uczynili tego po świętach, przed Nowyrt Rokiem, jak obiecywali. Ostatecznie, atak nastąpił w połowit stycznia 1991 roku. Przez kilka tygodni żyliśmy w nękającym napięciu, albowiem psychoza możliwości konfliktu światowego nie malała, lecz się powiększała. Chamsyn, jak z czasem ogłoszono, swym zapyleniem (ponoć, kiedy wieje nic 1 widać) miał stanowić naturalną zaporę maskującą, wcześniej opanowaną przez siły powietrzne Sprzymierzonych... Ale onego roku, chamsyn powiał inaczej niż zwykle. I mimo dyy ponowania satelitarno-komputerową prognozą, Sprzymierzeni zmuszeni zostali do kapitulacji przed siłą wietrznego żywiołu. Tylko ten fakt z najnowszej historii wojen nakazuje, aby awersji 10 dodeterminizmu geograficznego dwóch zamierzchłych totalitaryzmów (czerwonego i brunatnego, wschodniego i zachod­ niego) traktować, jako zupełnie chybioną, chociaż całkowicie zrozumiałą. Zainteresowanych, wysoce uszczegółowioną, prawdziwą na­ turą żywiołów, odsyłam do niezastąpionych o nich danych, literackich. Tylko pośród rodzimych, czy z Ojczyzną związa­ nych pisarzy, odnajdziemy prześwietne relacje, przy tym, odnoszące się do różnych zakątków ziemskiej ekumeny. Zatem, rekomenduję jako najlepszego znawcę wiatrów Josepha Con­ rada, słońca Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, opadów w tropi­ kach, Michała Choromańskiego i bezwzględnie Witolda Gomb­ rowicza." Wszystkie żywioły mają to do siebie, że kiedy następuje w nich przekroczenie granicy u m i a r u , stają się dobrodziej­ stwem nie do zniesienia czy mówiąc inaczej, dobrem prze­ klętym. Stąd nasze pomieszanie; z jednej strony błagania kierowane do nieba aby spadł deszcz, a z drugiej, kiedy ulewy niszczą cały dorobek życiowy, złorzeczenia w stronę niebios. W czasie skwaru prosimy Pana o odrobinę powietrza, o naj­ skromniejszy powiew, a kiedy powiew przerodzi się w huragan, w tajfun lub - nie daj Boże - tornado, zapieramy się często naszych przekonań. Żywioły ognia, wody oraz wiatru, pod względem kryjących w sobie przeciwieństw (dobroczynności i złowrogości) nie mają w przyrodzie żadnego, porównywalnego odpowiednika. I dlate­ go chyba też, tak łatwo nasza niefrasobliwa ufność wobec żywiołów przeradza się w straszliwą bojaźń. W najstarszych wierzeniach (pierwotnych) uzależnienie od chimeryczności żywiołów przyjmowane było z absolutną uległością w postawie całkowitej pokory. K u naszemu wielkiemu zdumieniu, ślady tej postawy odkrywamy nie tylko w płochych deklaracjach słow­ nych, błąkających się w różnych przekazach ustnych, a wywo­ dzących się z kultury chłopskiej. Istnieją poświadczenia trwało­ ści tej postawy w konkretnych zachowaniach. Najdrastyczniej wyrażają nie podejmowanie prób przywracania życia ludziom porażonym gromem czy niesienia pomocy topielcom. Rejestry cudownych zdarzeń z naszych narodowych sanktuariów, a jest to regułą, nie stwierdzają przypadków stawiania przed obliczem Osób Boskich i Świętych Pańskich ofiar utonięcia tudzież trafienia piorunem. A przecież, wydawałoby się, że dobrze znane, antropocentryczne przesłanie z Genesis, dotyczące czło­ wieczej zwierzchności, panowania naszego nad wszystkim co żywe w przyrodzie, w y w o ł a u chrześcijan całkowite wy­ zwolenie z pogańskich przesądów. Ponadto, sam Nowy Tes­ tament, w cudach Jezusowych, szczególnie w dwóch - uciszenia wiatrów i chodzenia po morzu - jeszcze dosadniej wyraża intencje niezależności, panowania człowieka w przyrodzie. Unicestwienie dwóch straszliwych żywiołów - wiatru i wody - to wyniesienie ponad ich moce siły, kryjącej się w żarliwej wierze. Demony Napisałem to słowo kursywą, ale mogłoby znaleźć się w cudzy­ słowie, albowiem wydaje mi się całkowicie niewłaściwym II. 4. Martin Schongauer, № określeniem wobec wielu istot niebiańskich i chtonicznych szenie św. Antoniego, micdzj z dawnych wierzeń, o których chciałbym tu mówić. Rodowód 1470 a 1475 r„ miedzioryt go słowa jest zapewne kościelny, może nawet ogólnochrześDemoniczne monstra Schot jański. Dla potrzeb badawczych, wyzutych z intencji wartoś­ gauera to z reguły zwierz( z ludzkimi członkami. (...) I " ciujących, staje się też przez s w ą jednoznaczność nieprzydatne; potworność (...) wzięła i< iera różnice występujące między czczonymi niegdyś isz fantazmatycznego połączę tami; a najważniejsze, z góry je piętnuje, jako nieprzyjazne nia zwierząt z ludzkim zamilO' towiekowi. Jednym słowem, wskazuje wyłącznie na ponoć waniem do okrucieństwa. W" szard Przybylski, Pustelnifl zatański, czy diabelski, a nawet upiorny aspekt owych istot, i demony, Znak Kraków 199* P°mijając ich często opiekuńczą lub zdecydowanie dobroczyne № C1 е ac s m 88 &i II. 5. Nowożytne wyobrażenia kosmogoniczne. Smok zasłania słońce. Józef Muczkowski, Zbiór odcisków drzeworytów XVI-XVII w. Kraków 1894, nr 829. Z lewej strony ponad księżycem, wyobrażenie Ptanetnika czyniącego powódź; z dużego gąsiora wylewa wodę. Według: Tadeusz Seweryn, Ikonografia etnograficzna, „Lud", T. XXXVII: 1946, s. 293 ną rolę w wyobrażeniach swych niegdysiejszych wyznawców. Dziś, kiedy każdy odkryty okruch zamierzchłych wyobrażeń pobudza bicie serca i niezmiernie raduje, określenia - demon, demoniczny, demonologia - pomijając ich j a w n ą symplifikację, przyprawiają o mdłości, a nawet wywołują zbrzydzenie. Na szczęście, czas zrobił swoje i najgroźniejsze słowa, jak Behemot, albo Lucyfer mogą, pospołu ze swym desygnatem szczerze bawić. Wykorzystał to Michał Bułhakow prześwietnie w Mist­ rzu i Małgorzacie. Poczciwinę Rokitę, opiekuna stad, pośrednio zaś duchowego dyspozytora mleka i sera; kochliwego przyjaciela dojarek, zawodzącego nocami do nich z tęsknoty na swych przepastnych dominiach, rokiciach i rokitnicach, potraktowano szczególnie surowo. Miał bowiem wyłącznie dobrą opinię. Został włączony do rzeszy diabłów. W Rokiciach, uroczyskach Rokity, ewan­ gelizacja prowadzona była zapewne w sposób bezwzględny, na pewno zaś z wykorzystaniem najkosztowniejszych i najbardziej olśniewających ś r o d k ó w . 12 Przypuszczać należy, że niektóre z istot niebiańskich i chtoni­ cznych o mocach nadprzyrodzonych, istot przynależnych do wyobrażeń przedchrześcijańskich, czy znacznie późniejszych, synkretycznych, ludowych, mogły korzystać ze słabej o nich orientacji wśród księży i osób związanych z nawracaniem bezbożników na prawowitą wiarę. Płanetników, Chmurników, Obłoczników, Trzymaczy tudzież G r a d o w n i k ó w odkryli zape­ wne owi pierwsi, romantyczni badacze duszy ludu polskiego. I nie jest wykluczone, że to oni, a nie księża, postrzegli pierwsi (bowiem tego bardzo pragnęli), iż owe nieziemskie istoty mają diabelską, (demoniczną) nautrę. Nastąpiło tu osobliwe spłyce­ nie pojęć ZŁA, D E M O N Ó W Z Ł A , D E M O N Ó W , S Z A T A N A ; 89 �definiowanych już w Starym Testamencie, a w Nowym - w cu­ dach Jezusowych (choćby Uzdrowienie opętanego, M k 5,1-20) i rozmowach z apostołami (choćby z Piotrem, Zejdź mi z oczu, szatanie, bo nie myślisz o tym, co Boże, ale o tym, co ludzkie. M k 8, 33) - rozwijanych i przekonywująco egzemplifikowanych. Ksiądz Jagódka, proboszcz kościoła w Podbinie (okolice Mszany Dolnej, połowa X I X w.), wielkiej dobroci i zacności osoba duchowna, nie analizował pojęcia Z Ł A w kategoriach hermeneutyki, czy też wcześniejszych sposobów oswajania się z Biblią. W Podobinie wystąpił przed stukilkudziesięciu laty, poważny problem z zakresu występków Płanetników: (...) wieś Podobin nawiedzały często gradobicia. Burze nadciągały zawsze od strony Raby t.j. od południowego zachodu (niczym kujawa w Murzynowie, JO), przynosiły ze sobą ulewne deszcze, grzmoty i pioruny i co najgorsze grad, który niszczył wszystkie plony we wsi i powodował potem głód i nędzę. Zdarzało się to często, co kilka lat i doprowadzało ludność do rozpaczy. Ks. Jagódka postanowił: Ktoś we wsi, człowiek godny i piśmienny musi przepisać cztery ewangelje, jedną po drugiej, ale tak uważnie i wiernie, żeby nie zmienił ani jednego słowa, nie opuścił kropki ani przecinka. Trzeba także uwić cztery wieńce i zostawić je w kościele na ołtarzu przez całą oktawę Bożego Ciała. Następ­ nie zawinąć każdy z nich z osobna do tekstu jednej ewangelji i zakopać dość głęboko w polu. Muszą to wykonać czterej ludzie zaufani w tajemnicy, aby ich nikt nie widział i wieńców nie wykopał albo pługiem nie wyorał. (...). Nie zawiedli się ludzie, słuchając tej rady. Od tego czasu burze i grady omijały z daleka ich role, strzeżone przez słowo Boże i święcone wieńce. Nie wszędzie na Pogórzu posługi duszpasterskie znajdowały się w rękach tej zacności osób, jakim był, zmarły w 1862 r. ks. Jagódka. Korzystali wówczas gospodarze z pomocy swych obłoczników, chmurników czy płanetników. Wypisałem te słowa małymi literami, ponieważ występowała (a może nadal się zdarza) na południu Polski instytucja zamawiaczy pogody, których nazywano tak samo, jak owe istoty niebiańskie, władające deszczem, śniegiem i gradem.' Ale znano również, dostępne każdemu, sposoby odpędzania chmur ulewnych i gra­ dowych choćby przy pomocy dzwonka loretańskiego. W nie­ których wsiach w okolicach Kalwarii Pacławskiej stwierdzono z dzwonka tego wielkie pożytki jeszcze przed rokiem lub laty dwoma. 13 4 15 Podoba mi się postawa buddystów wobec zastanych wierzeń związanych z żywiołami oraz sachjuzami (mong. 'duch', 'duchy'). Otóż mnichów, nawet tych wędrownych, niosących posługę duchową i głoszących słowa swej wiary, nie zaprzątało napiętnowanie, ani też walka z sachjuzami stepu, gór, rzek oraz nieba. Życzyłbym sobie istnienia podobnie światłej obojętności (nazywamy to tolerancją) w naszych wierzeniach. Czy są to tylko marzenia ściętej głowy? Czy modlitwa G o m b o d ż a w a jest odmawiana tylko gdzieś w Mongolii? - Byłem (ateistą, JO), jak kołchozy istniały. Wszystkich pasterzy zapisali do ateistów, niektórych to nawet do partii zapisali. Teraz to już nie jestem ateistą. - Wierzysz w Boga? - A nie, nie wierzę. - To w ogóle się nie modlisz? - Jakże nie? Modlę się. Żeby zaraza nie przyszła na bydło, Żeby deszcz spadł, a w zimie nie było śniegu. Ciągle się modlę. - Do kogo się modlisz? - Ja się modlę, jak na górę wejdę, albo jak na rozstajach dróg lub na przełęczy stanę ze stadem. Wtedy dokładam kamień na stos (owoo, Ю), który tam stoi, leję ajryk w niebo, żeby dało deszcz i w ziemie leję, żeby trawa dobrze rosła. 16 90 Demony z którymi zmagał się Jezus, jak też demony, które wielbienie ale również bojaźń, szacunek i gorliwe okazywanie prześladowały pustelników, chociażby św. Antoniego ( i l . ), tc czci, to najczęstsze składniki owej reguły. Jednakże, zdarzały nie te same istoty jakie czci do dzisiaj pasterz mongolski, czy tej się od tej reguły odstęptwa. Za takie odstępstwo, uznać stwory wobec których istnieje też do dzisiaj jakaś powściągliwa niewątpliwie należy chłostanie rózgą figury św. Jana Nepomu­ bojaźń wśród jakiejś części mieszkańców niektórych polskich cena, jeśli zawiodły przyjęte powszechnie formy zachowań wsi w pewnych tylko częściach kraju. W Murzynowie takiej kultowych... Kiedy, mimo błagalnych modlitw kierowanych do bojaźni pewnie już od stulecia nie ma! Ale u Zawiślaków, po świętego, trwała porażająca susza, albo powódź niszczyła całe, drugiej stronie Jeziora (oni nawet nie wiedzą gdzie wschód, posiadane mienie. T ę religijną desperację odkrył wśród mało­ a gdzie zachód się znajduje...), pewnie jeszcze dzisiaj słyszy polskich chłopów (czasy końca X I X i początek X X w.) niektórzy, dochodzące nocą z wody wołania Topielca: chod%\ nieoceniony Tadeusz Seweryn. Istotom towarzyszącym, które choodź, choooodź ...! - wierzą - że jeśli ktoś tego wołania nie miały swych artefaktów, w rzeźbionych figurach czy posłucha, a będzie w dodatku dziabnięty, napewno już nie malowidłach, można było na podobnej zasadzie przygany, stan powróci. Morał, jak najbardziej racjonalny, płynie z tego jeden, swych gorzkich uczuć wyrazić tylko w splunięciu i wypowie­ Po pijaku różne się słyszy głosy i słuchać ich nie należy. dzeniu stosowanego przekleństwa. Łatwo tu o rekonstrukcję: Obyś utopcu zdech, i taka twoja mać. A ponadto, nocą lepiej do wody nie wchodzić... Pani Joanna Tokarska-Bakir, zapewne postrzegając stry wializowanie pojęcia Z Ł A w nadużywanym przez etnografów słowie demon itd., zaproponowała określenie - istota towarzysząca.* Chodzi oczywiście o istotę towarzyszącą przede wszystkim człowiekowi. A chyba można dodać, że towarzysząca w róż­ nych, nieprzewidzianych okolicznościach; towarzyszącą a więc ubarwiająca (wzbogacająca sobą) rzeczywistość; towa­ rzysząca, to również oswajająca czy określająca tę rzeczywis­ tość. Zatem, czyniąca już z tego tytułu wiele dobrego... Takiej istoty nie można nazywać po prostu demonem. A jeśli się jui bardzo pragnie pozostać przy tej konfesyjnej terminologii, te wypadałoby napomknąć o D E M O N A C H D O B R A , bowiem samo słowo demon ma w powszechnym odczuciu wyłącznie konotację ujemną. 3 Ponowoczesność okolic Przemyśla, Joanny Tokarskiej-Bakir, ekspozycja w Pałacu Kazimierzowskim U W , pomagając w etnologicznych rozterkach; służąc przemyśleniami i pomys­ łami wielkiego wdzięku - bez których, wydaje się, że nasz zawód istnieć nie powinien - utrwaliła się j u ż w mej najlepszej pamięci mocno i chyba dosyć głęboko. Z jednej strony po­ krzepiające na duchu, wielkie przeżycie intelektualne w pałacu rektorskim, a z drugiej, powiększające się z każdym rokiem chmary mucharów w Murzynowie oraz marniejące na strychu plebanii w Rokiciu, porzucone, osiemnastowieczne obrazy Świętych Pańskich, to bezpośrednie bodźce mojej potrzeby mówienia o Plagach, żywiołach itd., jak w tytule. O p a t r z n o ś ć i Święci P a ń s c y Przyjmuję, że zachodzi formalny - może też nieformalny - związek między istotami towarzyszącymi (nazywanymi nie zbyt odpowiedzialnie demonami) z prastarych, chłopskich wierzeń, a wizerunkami w potocznej świadomości niektórych postaci osób świętych z wierzeń u nas późniejszych. Korzystam z wielosłowia, aby i w ten sposób swój respekt do świętych wyrazić. Łączy te skądinąd odrębne byty, imaginacyjne z jednej strony, a konkretne, osobowe z drugiej, nadrzędna kategoria rzeczywistości, przypisywane tym bytom żywioły, czyli jedne z najważniejszych zjawisk fizycznych w przyrodzie, tu - Я i zrozumiałych względów - określane w sposób możliwie najbar­ dziej zwięzły: ogień, woda, wiatr. Zarówno istoty towarzyszące, i celestyczne, i chtoniczne, jak też święci utożsamiani z żywiołami (chociażby św. Agata i ś* Florian z ogniem, a św. Jan Nepomucen z wodą) są w wierze­ niach dysponentami mocy, tak zbawczych (życiodajnych), j ^ też niszczycielskich, ukrytych w tych żywiołach. Kult (zaklęci* modlitwy, ofiary, dary, wota itd.), albo mówiąc inaczej, praktyk magiczne i religijne kierowane do jednych lub drugich patronó* stanowią odwieczną formułę porozumienia (a mówiąc ogled; niej, usłyszenia czy też zobaczenia, błagań, próśb, życzę" tudzież podziękowań), mającego na celu pozyskanie przychyl' ności, łaskawości, opieki. Porozumienie to podlegało też ustalo­ nej regule: Nie spoufalanie się, należyty dystans, szczęt* 1 Przyjrzyjmy się interesującym nas świętym i błogosławio­ nym. Na niesłychaną ich ilość (rejestr przedstawiony przez ks. Wincentego Zaleskiego sdb, tylko wybranych postaci, zamyka św. Zyta, służąca, ok. 1218-1272, jako pięćset sześćdziesiąta siódma) zaledwie kilka lub kilkanaście - w zależności od części kraju - łączyć m o ż e m y z opiekuńczym stosunkiem wobec najgroźniejszych żywiołów. Starając się dochować wierności tradycji związanej z miejscem przedstawianych tu spostrzeżeń, Murzynowem i parafią Rokicie (20 km na zachód od Płocka) poświęcę nieco uwagi świętym, Małgorzacie, Barbarze, Piot­ rowi i Pawłowi, Onufremu i Mikołajowi, ważnym patronom lokalnym o rozleglejszej roli w życiu religijnym, aniżeli sama kuratela ukierunkowana na zagrożenia ze strony trzech żywio­ łów. Święta Małgorzata Łacińskie słowo margherita znaczy tyle, co „perła". Pod tym imieniem zna Kościół 8 świętych i 11 błogosławonych. Informację tę podaję za wspominanym już ks. Wincentym Zaleskim, autorem dzieła najbardziej obecnie uznanego. W Ży­ wotach Świętych Piotra Skargi znajdujemy wiadomości o dwóch świętych Małgorzatach, ale żadna z nich nie jest tą, pod której wezwaniem występuje romański kościół w Rokiciu. W Żywotach Świętych Pańskich o. Hugo Hoevera, rzecz się ma tak samo, chociaż autor mówi o trzech świętych Małgorzatach. U Zalewskiego znajduje się już 6 życiorysów, a jeden z nich dotyczy, pierwszej w historii św. Małgorzaty z początku I V w., mającej przydomek męczennicy. 18 Stolicą Pizydii była Antiochia, założona nad górnym Meand­ rem przez króla Seleukosa i Nikatora ku czci Antiocha i Sotera (323-262 przed naszą erą), syna i przewidywanego następcy. Od tej Antiochi, leżącej w Malej Azji - pisze ks. Zaleski - należy odróżnić Antiochię syryjską, założoną również przez tegoż Seleukosa i ku czci swojego syna, Antiocha, nad rzeką Orontes, która miała się stać jedną z największych metropolii ówczes­ nego świata. Pierwszą gminę chrześcijańską w Antiochii pizydyjskiej założył św. Paweł Apostoł podczas swojej pierwszej podróży latach 45-49. W czasie swojej drugiej podróży apostolskiej św. Paweł Antiochię tę ponownie nawiedził (Dz 13, 13-51; 16, w Patronką tegoż miasta jest św. Małgorzata, męczennica, '"lata być według podania córką pogańskiego kapłana. Po Przedwczesnej śmierci matki została oddana pod opiekę pias> która była chrześcijanką. Ta ją doprowadziła do po­ znania nauki Pana Jezusa i do Chrztu świętego. Wybuchło 'e prześladowanie, najdłuższe i najokrutniejsze, obejmują,5 ' imperium rzymskie, za panowania cesarza Dioklecjana UX4~305). To samo podanie głosi, że Małgorzata była bardzo któ ' ^°S Zakochać się w niej miał namiestnik rzymski, /У, chciał ją pojąć za żonę. Ta jednak stanowczo °wiła, twierdząc, że ma już Oblubieńca, Jezusa Chrystusa. !unce asn c a e ata t e z п m Namiestnik kazał aresztować Świętą i usiłował ją skłonić do odstępstwa obietnicami i groźbami. Kiedy te zawiodły, nakazał zastosować wobec Małgorzaty wyszukane tortury, by nimi załamać dziewicę: szarpano jej ciało hakami i palono ją ogniem. Następnie wrzucono do więzienia, grożąc jej jeszcze większymi mękami. Wtedy też miał się jej pojawić szatan w postaci smoka i ją zaatakować. Odpędziła go jednak znakiem Krzyża świętego. Kiedy nadal obstawała przy wierze świętej, została ściętą. Bohaterska śmierć dziewicy nadała rozgłos jej imieniu. (...). Sw. Małgorzata z Antiochi należała do najwięcej znanych i popularnych świętych w średniowieczu. Jej kult rozpowszech­ nili zapewne krzyżowcy, widząc, jak wielkiej czci doznawała w Małej Azji i na całym Wschodzie. Należała na Zachodzie do 14 Wspomożycieli, do których pomocy uciekał się lud w szczegól­ nych potrzebach. Podobnie jak ku czci św. Barbary i św. Katarzyny, tak i ku czci św. Małgorzaty wystawiono na Zachodzie wiele kościołów. Wspomnienie jej przypada 20 lipca, gdyż tego dnia miała ponieść śmierć męczeńską w latach 303-305. Imię św. Małgorzaty było zawsze w Polsce popularne. Dzisiaj stało się nawet modne. Spotykamy je w różnych odmianach, jak пр.: Małgorzata, Małgosia, Gosia, Gośka itd. Podobnie liczne odmiany tego imienia spotykamy w innych również językach, co świadczy o powszechnym jej występowaniu. I tak w języku niemieckim - Margaret, Margarete, Margrit, Margret, Greta; w języku angielskim - Margaret, Meg, Peggy; w języku francuskim - Marguerite, Margot; w języku włoskim - Marg­ herita, Marita, Rita. Ku czci św. Małgorzaty, męczennicy, wystawiono w Polsce ponad 70 kościołów. Jej ołtarzy i obrazów jest znacznie więcej. Wizerunek naszej Świętej figuruje w herbie następujących miast: Nowy Sącz, Ożarów, Przysucha, Szczekocin, Sawin, Tomaszów Mazowiecki, Tuchola i Golub-Dobrzyń. Z dniem św. Małgorzaty czy też Z jej imieniem lud łączył szereg przysłów, jak np. „Św. Małgorzata zapowiada środek lata". Ks. Wincenty Zaleski podaje tylko to jedno, zatem dodam: Dobrze ojcu było z matką, dobrze też i mnie z Małgorzatką. Małgorzata - idź do kata. A ponadto, bardzo stare bo j u ż występujące w X V I w., nawiązujące do upałów lipcowych, grożących udarem słonecz­ nym. Bo choć jeszcze Małgorzaty świętej daleko, ale on i bez Małgorzaty fantazyi zawsze dziwnej. Słuchajmy jednak dalej ks. Zaleskiego. Także pierwsze gruszki lud zwykł nazywać „małgorzatkami". Topografia polska zna 7 miejscowości które zapożyczyły swoją nazwę od mienia Małgorzaty. Ikonografia zwykła przedstawiać Świętą ze smokiem lub krzyżem w ręku, którym miała odpędzić szatana. Dla podkreś­ lenia jej pochodzenia ze szlachetnej rodziny przedstawiać się ją zwykło, podobnie jak św. Barbarę i św. Katarzynę - męczennice - z koroną na głowie, chociaż nigdy nie była królową. Tyle o świętej dowiadujemy się z najbardziej aktualnej lektury hagiograficzrjej. Jak już mówiłem, wspaniały, romański kościół w Rokiciu jest pod wezwaniem naszej śwętej. Wydaje się, że to wezwanie mogło zostać wybrane z wielkim rozmys­ łem. Kościół był fundowany przez ziemian i rycerstwo Ziemi Dobrzyńskiej. Dla tych ostatnich, osoba świętej mogła sym­ bolizować dzielność i niezwykły hart ducha (mimo tortur, a na koniec wyroku śmierci przez ścięcie, nie uległa życzeniom zaślubin ze strony wysokiego dostojnika rzymskiego). Ponadto, w ikonografii, częściej aniżeli z krzyżem - o którym mówi Zaleski - przedstawiana jest z mieczem. Trzyma go oparty ostrzem o ziemię w prawej ręce. Miecz ten symbolizuje śmierć świętej, ściętej zapewne mieczem. Taki sam atrybut towarzyszy św. Katarzynie męczennicy, torturowanej kołem i również ściętej; św. Pawłowi i wielu innym męczennikom zamor­ dowanym w ten sposób ( i l . 9). Na szczególną uwagę zasługuje herb Golubia-Dobrzynia, miasta o znanej sławie rycerskiej. Św. Małgorzata w tym herbie ukazana jest w pozie czuwającego rycerza, który wspiera się na mieczu, trzymanym dwoma 19 91 �rękoma. Jest jeszcze inny szczegół istotny w ikonografii świętej, smok, symbolizujący szatana. W przedstawieniach świętej, pochodzących z Rokicia (obraz ołtarzowy z 1905 г., współczes­ na chorągiew procesyjna wykonana w Częstochowie) mon­ strum nazwane przez ks. Zaleskiego smokiem, nie ma nóg! Jest to dosyć nietypowe wyobrażenie szatana ( i l . 6). Bardziej przypomina węża, aniżeli smoka. Nie ulega kwestii, że fundacja wspaniałego kościoła w zapadłej wioszczynie łączyła się ze wzniosłymi intencjami rozprawienia się z istniejącym w tym miejscu uroczyskiem poczciwiny Rokity, wspominanym j u ż wcześniej (patrz Demony), którego sława mogła sprowadzać do Rokicia znaczne rzesze wyznawców z dalszych nawet okolic. Wybranie św. Małgorzaty na patronkę rokickiego kościoła to okazja do ukazania nie tylko samej świętej, ale również szatana, owego d e m o n a , którego łatwo było skojarzyć właśnie z Rokitą. I może z całym rozmysłem wybrany został jako symboliczne wyobrażenie owego szatana, demona, nie smok, lecz każdemu znany wąż. I rzecz charakterystyczna, na wszyst­ kich znanych mi przedstawieniach św. Małgorzaty z owym wężem czy smokiem (jak w herbie Tucholi), gad nie jest zabijany (jak w wyobrażeniach św. Jerzego), lecz tylko uśmie­ rzany, pokonany gestem wysuniętej w jego stronę gołej dłoni (chorągiew procesyjna), albo samą pozą, wyniosłej, o wielkiej urodzie osoby, zniewalającej swym łagodnym, dziewczęcym spojrzeniem (wspomniany obraz ołtarzowy). Dodać jeszcze należy, że w jednym przypadku monstrum o cechach potężnego węża, spoczywa - jakby leniwie - za sylwetą świętej, w drugim znów, wije się obok, niczym w paroksyzmie konania, leżąc na grzbiecie z rozwartą paszczą i wysuniętym jęzorem. Wreszcie i takie istnieje ujęcie, w którym smok, albo czarny (lub przynajmniej bardzo ciemny) niedźwiedź służy za... siedzenie („panna na n i e d ź w i e d z i u " ) względnie za... podnóżek ( i l . 7). Przyznasz szanowny Czytelniku, że wszystkie z tych wyobrażeń ukazujących zwycięstwo świętej nad szatanem - P O K O N A N I E Z Ł A - pomyślane zostały niezwykle odpowiedzialnie, bo niedosłownie. Św. Jerzy, godzący piką w smoka, to ujęcie dosłowne... Takie też symboliczne wyobrażenie Z W Y C I Ę S T ­ W A N A D Z Ł E M (szatanem, demonem, kojarzonym z wierze­ niami pogańskimi), mogłoby głęboko ranić uczucia nawraca­ nych. I kto wie, może dlatego nie wszędzie w katolicyzmie polskim wczesnych dziejów św. Jerzy cieszył się tym uznaniem, które zdobył sobie w czasach późniejszych. Istnieją też wyob­ rażenia tego świętego pomijające całkiem akt walki ze smokiem (herb Ostródy). I rzecz niezmiernie charakterystyczna, Piotr Skarga w swym opisie życia świętego pomija również tę walkę. " 2 II. 7. Św. Małgorzata w herbach; w herbie Rawicz („panna na nie­ dźwiedziu"); herb miasta Rawicz (sam niedźwiedź) oraz herby miast: Przysucha, Tomaszów Mazowiec­ ki, Tuchola. 4% 7^ II. 6. Wyobrażenie szatana w kościele w Rokiciu. Z lewej, szatan u stf św. Małgorzaty, przerys z obrazu ołtarzowego świętej M. Trautman 1903 г., z prawej szatan obok św. Małgorzaty, przerys ze współczesii chorągwi procesyjnej. Rozstając się ze św. Małgorzatą, przypomnę że była zaliczał do czternastu w s p o m o ż y c i e l i czyli patronów „szczt gólnych potrzeb", a więc wymagających niezwykłego miłosii rdzia, jak też niezwykłej pomocy. Przyswojony katolicyzm w Rokiciu dawniej i dziś Kościół w Rokiciu pod wezwaniem św. Małgorzaty korzyrf również do dziś z patronatu świętych Piotra i Pawła. Wielu tt parafian rokickiego przybytku jest głęboko przekonana, żet święci są głównymi jego opiekunami przed św. Małgorzat Jedną z przyczyn tej dezorientacji stało się zniesienie pol Soborze Watykańskim odpustu w dniu 20 lipca (dzień upamiej niający śmierć męczeńską św. Małgorzaty), a zachowam odpustu w dniu 29 czerwca; święta obydwu świętych. Poza tyn znaczenie kultu św. Małgorzaty - jako pogromczyni szatai - z upływem czasu malało, a świętych Piotra i Pawła wzrastał i to daleko poza granice parafii. Świątynia rokicka miał przydomek kościoła orylskiego, czyli flisackiego, nawiedza* go często przez brać spławiającą drewno Wisłą. Natorni*; obydwaj święci uchodzili za patronów wodniaków, w tyi również rybaków, do których przez wieki zaliczała się spoć część parafian (przede wszystkim z Murzynowa). Kościół w Rokiciu sławił swych patronów w trzech ołtarzacl W głównym (niektórzy wierni twierdzą, że w jednym z boo nych) św. Małgorzatę (ostatnie jej przedstawienie wykom w 1903 roku M . Trautman) i w jednym z bocznych świętyd Piotra i Pawła (obraz również z 1903 r„ pędzla T. Adamskiego) W trzecim ołtarzu znajdowało się wyobrażenie Przemienieni' Pańskiego. Zapewne, tak jak w innych naszych kościołacl wiejskich, uznawane nie tyle za objawienie apostołom swt boskiej natury przez Jezusa, ile ukazanie w najszerszym tefl słowa znaczeniu nadziei przemiany; poprawy na lepsze, speł nienia próśb, życzeń, oczekiwań i t d . Ponadto, w tych trzeci ołtarzach zamontowanych było 5 mniejszych, lecz znaczni 21 II. 8. Św. Jerzy w herbach miast: Milcz i Ostróda. starszych, osiemnastowiecznych obrazów, ukazujących: św. lana Nepomucena (wspominanego już, niezwykle popularnego patrona, związanego z żywiołem wody), św. Mikołaja i św. Onufrego (pośród swych rozlicznych świętych pełnomocnictw, również strzegących przed niebezpieczeństwami pracy na wo­ dzie), św. Piotra dzierżącego przed sobą dwoje kluczy (na tym przedstawieniu tylko samego popiersia, artysta ukazał łzy w oczach świętego, a w tle, na kolumnie, piejącego koguta) oraz drugie wyobrażenie Przemienienia Pańskiego. Obecnie, szanowny Czytelniku, żaden z tych obrazów, przyjmujących latami niezliczone życzenia wiernych - użyję i tego zwrotu - „dźwigających brzemię troszczenia się o swych wyznawców", nie znajduje się w murach świątyni. Usunięto z niej 5 obrazów, przewspaniałych obraźników z wieku X V I I I , 3 obrazy, pokaźniejszych rozmiarów, malarzy z początku naszego stulecia, znanych z nazwiska; zdemon­ towano boczne ołtarze oraz ambonę. Aktu tego dokonano w doniosłym procesie, paroletniego działania renowacyjnego, mającego na celu przywrócenie kościołowi surowego wyglądu świątyni romańskiej. M o ż n a by nawet przystać na taką zbożną koncepcję dbałości o nasze dziedzictwo kulturowe. Ale rodzą się przed badaczem pytania zasadnicze. Dlaczego zastąpiono świętych patronów, mocno zrośniętych z lokalną, rycerskowodniacką tradycją, wizerunkami Najświętszej Marii Panny - kopią obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, a na jej ruchomej zasłonie, pięknym obrazem Matki Boskiej Różań­ cowej? Na pytanie to, próżno szukać odpowiedzi... Chociaż, jakieś skromne wyjaśnienie, przypuszczenie, udałoby się sfor­ mułować. Otóż renowacja kościoła przypadła na czas, kiedy w całej Polsce witano po domach wędrującą kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Obserwowałem w Murzynowie z jak wielkim namaszczeniem adorowano ów obraz. Były lata sie­ demdziesiąte. Opiekę duszpasterską sprawował wówczas nad murzynowiakami proboszcz Rokicia, nie żyjący j u ż ś.p. ks. Jan Degowski, osoba niezwykłej energii, bez reszty oddana spra­ wom powierzonej mu parafii. To dzięki ks. Degowskiemu sprawnie przeprowadzono renowację kościoła, pokryto kostką granitową ścieżkę biegnącą przez cmentarz kościelny, ogrodzo­ no solidnym kamiennym murem cmentarz i wybudowano okazały przybytek, nazwany Punktem Katechetycznym. Ks. Degowski zadbał również o nowy wystrój wnętrza kościoła. Dopilnował sprowadzenia do Rokicia wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej... Przy tych rozmiarów przedsięwzięciach - przyznasz szanowny Czytelniku - m o ż n a zapomnieć było o wizerunku świętej dziewicy męczennicy, Małgorzacie, jak też o innych świętych patronach, których malarskie wyobrażenia uległy poważnym przyniszczeniom; uszczerbkom dotykającym nawet samego płótna. W paru obrazach istniały wygryzione przez myszy dziury. I tak, po blisko dwudziestu latach nieobecności świętych patronów w kościele rokickim, niełatwo odnaleźć osoby pamię­ tające powinności św. Onufrego, św. Mikołaja, a także św. Jana Nepomucena. Przy narastającej z każdym rokiem grozie, jaką przynosi Jezioro Włocławskie, wszyscy ci trzej święci zapobie­ gający nieszczęściom przychodzącym z wodą i dziejącym się na wodzie, mogliby wspierać na duchu. Dzięki życzliwości i peł­ nemu zrozumieniu intencji towarzyszących piszącemu te słowa, aktualny proboszcz w Rokiciu, ks. Włodzimierz Maruszewski wypożyczył omawiane tu obrazy na wystawę w roku ubiegłym Vanitas vanitatum... i w tym roku, na jej kontynuację pod poszerzonym tytułem Plagi, żywioły itd. Obrazy zostały zakon­ serwowane, oprawione i wspierają na duchu gości Muzeum w Murzynowie. Św. Agata na łez otarcie W najnowszej historii nieszczęsnych losów, jakie spotkały Świętych Pańskich z parafii rokickiej, ale też sąsiedniej, siecieńskiej, jest to krzepiące, że ożywiły u wrażliwszej re­ prezentacji wiernych kult niektórych - niezbędnych w życiu - patronów domowych. Należy do nich, przede wszystkim, św. Agata. Ku memu zaskoczeniu, udało się bez większego trudu, w krótkim czasie odnaleźć kilka d o m ó w , w których pośród stale powtarzających wyobrażeń (jak chociażby Pana Jezusa z Ser­ cem Gorejącym) znajdował się obraz św. Agaty (różnego formatu litografia odpustowa zakupiona w okresie między­ wojennym, lub tuż po wojnie we Skępem). Na tych litografiach ukazuje się świętą jako pełną wdzięku dziewczęcego osobę, trzymającą w prawej ręce palemkę, symbol czystości dziewi­ czej, a w lewej ręce czarkę trybowaną na stopce w kształcie odwróconego kielicha. Nad czarką wznosi się coś w postaci stożka i mało kto wie, że jest to sól (było, a gdzie niegdzie nadal jest w zwyczaju święcenie w kościołach w dniu świętej - 5 lutego - soli, środka przeciwogniowego). Nikt z posiadaczy wizerunku św Agaty nie chciał go podarować do Muzeum! Każdą inną rzecz z domowego inwentarza, chociaż starą lecz wciąż przydatną udałoby się wycyganić, ale nie obraz św. Agaty... Oto budujące świadectwo stałości uczuć okazywanych tej świętej, znanej w Kościele katolickim od połowy I I I w. To II. 9. Herby miast: Golub-Dobrzyń; św. Małgorzata wspar­ ta na mieczu; Działdowo, św. Katarzyna (atrybuty, miecz i koło tortury); Nowy Targ, św. Katarzyna (atrybuty, miecz, lilia, koło tortury): Dzierżoniów, św. Jerzy. 92 93 �również zniewalające świadectwo ufności w niezwykłe moce świętej w czasach bezprzykładnego krytycyzmu i powszech­ nego dezawuowania uznanych wartości. Domy w których odnalazłem interesujący nas obraz nie należą do jakichś szczególnych, przeciwnie, żyją w nich ludzie podobni do innych, mający swoje o wszystkim wyrobione zdanie... Jak wiadomo, św. Agata oraz św. Florian, są patronami bezpieczeństwa przed żywiołem ognia. Warto też od razu powiedzieć, że dwoje tych świętych strzeże od pożogi z powo­ dów zasadniczo odmiennych, czy mówiąc inaczej, ich życiorysy 0 zupełnie odmiennych zdarzeniach, do podobnych skłoniły mniemań o ich mocach. Warto przyjrzeć się żywotowi św. Agaty. I posłuchać wzruszającej w swej urodzie mowy ojczystej. Za czasów Decjusza cesarza a starosty Sycylii Kwincjana - pisał Skarga - żyła panienka w Panormie mieście, w ziemi Sycylii, na imię Agata, rodu zacnego i majętności wielkiej, wychowana od rodziców w wierze świętej chrześcijańskiej; urody była takiej, iż jej w piękności żadnej równej nie było. Gdy on okrutny przeciw wierze chrześcijańskiej od Decjusza cesarza wyrok wyszedł, aby chwalcy Chrystusowi do ofiar brzydkich diabelskich przymuszani byli karaniem, utratą majętności 1 zdrowia, ona światem wszystkim i jego dochodami wzgardziw­ szy, a ciało swe na czystość swemu Oblubieńcowi Jezusowi oddawszy, w cnoty duszę swoją ubierała, a do męczeńskiej się korony przyprawowała. Tedy Kwincjanus jej urodą i bogact­ wami pobudzony, chcąc ją tym, iż była chrześcijanką, zniewolić a ku swym myślom niepoczciwym przywieść do siebie z Panormu do Katany miasta przyzwać rozkazał. Gdy słudzy do niej przybieżeli mieniąc: „Jeśli gotowa będziesz cesarski dekret przyjąć, a bogom się ukorzyć, z wielką czcią prowadzona i przywitana będziesz", ona do komórki swej wszedłszy, a prosząc, aby mało poczekali, ręce w niebo podniosła i z pła­ czem mówiła: „Ty wiesz, Panie, serce moje i wiarę moją ku Tobie; posilże mię, niechaj się ten czart i sługa jego nie chlubi, jakoby zmazać miał ciało moje, Tobie poświęcone. Umocnij duszę moją, abych głowę jego starła słabością płci mojej, mocą Twoją pokrzepiona. Przyjmij ofiarę tę moją i łzy moje, boś Ty jest sam Bóg mój na wieki wieków chwalebny. Amen." I tak, aby zniszczyć ducha czystości w Agacie, Kwicjan kazał umieścić j ą w domu rozpusty. Gdy do Katany przyjechała, starosta ją prowadzić kazał w dom jednej pani pogańskiej, na imię Afrodyzji, która pięć młodych córek miała, prosząc ją, aby Agatę świętą słowami i postępkami łagodnymi tak zmiękczyła i serce jej odmieniła, aby na ofiarę bogom przyzwoliła, a w tych się świeckich a cielesnych rozkoszach kochać poczęła. Tedy rozmaitymi pochlebstwami, obietnicami, ubiorem, złotem, potrawami, towarzystwem, tań­ cami, muzyką, śmieszkami, widokami i błazeństwami, i wszystką świecką a cielesną łagodnością wkraść się czart w jej serce przez oną niewiastę chciał. Ale ona jako mur nieprzebity stała w tym, co przedsięwzięła, mówiąc: „Słowa wasze i rozkosze a obietnice wasze jako wiatry liściom tylko szkodzić mogą, ale drzewa dobrze wkorzenionego nie obalą. Dom mój na mocnej skale zbudowany jest; rzeki wasze gruntów jego nie pobiorą". I dalej, w niczym nie hamując swej fantazji, przedstawia Skarga prowadzone przez Kwincjana przesłuchania. Ponieważ nic mu one nie dają, święta zostaje uwięziona. Tedy Kwincjanus rozgniewany wieść ją do ciemnego i smrod­ liwego więzienia kazał. Szła do więzienia, jako drugie idą do tańca i do rozkosznego obiadu, polecając Panu swemu wojnę swoją. (...). Tedy ją na palach zawiesić i bić srodze kazał. A ona w onych mękach mówiła: „Męki te skarbem mi są; rozkaż dobrze ciało moje jako plewę od ziarna odbijać; jeśli tym katom nie rozkażesz dobrze ciała mego zmęczyć, dusza moja wnijść do raju z zwycięstwem męczeńskim nie może". Tedy upominał starosta katów onych, aby mocno przykładali, a siekli i drapali prętami i żelazami rozmaitymi. A gdy stateczną widział, kazał jej piersi 94 niewieście żelaznymi kleszczami targać tak długo, iż po jednej stronie wytargane były. Ona cierpliwie okrucieństwo ono znosząc, a Pana Boga chwaląc, tak na starostę woła: „Niezbożny okrutniku, nie wstyd ci tego niewieście obcinać, czegoś san\ u matki pożywał? Wszakże ja mam cale piersi na duszy mojej którem ja z młodości Chrystusowi poświęciła". Gdy tak zmęczona była, złożyć ją a do więzienia prowadzić kazał. Tam będąc w więzieniu, o północy, gdy chwałę Bogu czyniła Przyszedł do niej Piotr św. w osobie starej a statecznej, lekarskit słoiki niosąc; a przed nim pacholę z pochodnią. I mniemali, ab) jaki lekarz do niej przyszedł. I rzecze jej Piotr Św.: „Ten tyran zmęczył cię, a tyś go swoim męstwem zwyciężyła; obcinać ci okrutnik piersi twoje kazał, a patrząc na to i ciebie żałując, przyszedłem cię zleczyć". (...) A ona ku sobie przyszedłszy, a wielką radością seret napełniwszy, modlić się poczęła mówiąc: „Dziękuję, Jezu Chryste, iżeś wspomniał na mnie a posłałeś ku mnie Piotra Twego Apostoła, który mnie posilił i odnowił ciało moje", I obaczy, iż jej piersi zleczone a całe zostały. We wszystkich znanych m i żywotach św. Agaty (gr. agatht 'dobra, wspaniała') nie pomija się pozbawienia męczennicy piersi. I we wczesnych przekazach ikonograficznych często przedstawia się świętą z tacą, którą trzyma przed sobą. Na taq tej leżą dwie odcięte piersi, jak dwoje oczu, także na tacy, w wizerunkach św. Łucji z Syrakuz, wielkiej adoratorki swej poprzedniczki św. Agaty, i jak ona okrutnie torturowanej, a na koniec zamordowanej. Natomiast, nie wszyscy hagiografowie - tak jak Skarga - przejmująco opisują cud przywrócenia św. Agacie piersi przez św. Piotra. Zatem, wracajmy do naszego narratora; bacząc, co postanowił Kwincjanus, ujrzawszy pierś jej wszystkie całe: 1 I rozgniewany kazał ogień naniecić, rozpaliwszy skorup] ostre; na nich i na onym ogniu ciało panieńskie rozpiąć i palić. W ogniu panienka czysta, prawie wedle imienia Agata, swem Oblubieńcowi swoją mękę polecała. Iw net że trząść siu ziemia poczęła (podkreślenie, JO) i wszystko miastu trwożyć. (...) A lud wszystek zszedł i na starostę wołał prze. bojaźń onego ziemi trzęsienia, aby panny nie męczył. I przeląkł­ szy się Kwincjanus trzęsienia ziemi i ludu, kazał Świętą z ognia zdjąć a do więzienia prowadzić. A panna chwalebna wchodzą do ciemnicy, ręce podniosła mówiąc: „Dzięki i chwała Tobie, Jezu Chryste, iżeś mi dał mężne dla imienia Twego po­ stępowanie w tych mękach, a iżeś ode mnie odjąć raczył chuci świeckie i ciału memu takie dałeś wytrwanie''. Długo jeszcze święta dziękowała swemu Panu, nim duszę swoją w ręce Tego, którego miłowała, oddała. Skarga opisuje dalej szczegółowo pogrzeb świętej. W e d ł u g kaznodziei, kon­ dukt prowadził anioł Boży - pod postacią młodzieńca, mającego z sobą sto pacholąt pięknie ubranych, którego żaden z опер miasta (Katanii JO) nie znał. Ponadto Kwincjusz łakomsW przeklętemu dosyć uczynić chciał. Udał się do Panormu, aby swej ofiary wszystkie majętności pobrać... Ale spotkała go sprawiedliwa pomsta Boża. Przeprawiając się przez rzek? Psemitę utonął przeklęty łakomca i okrutnik... A tak kończy nasz hagiograf swą, wstrząsającą opowieść: Gdy się w rok (po roku) ten dzień, którego umęczona jt&\ wracał, góra ognista Etna wielki puściła ogień, iż płomień* jako rzeki szły do miasta Katany, a kamienie wielkie jak kuk ogniste wypadały; i już się wszyscy o spalenie i zgubę mius® wszystkiego bać poczęli. Tedy nie tylko chrześcijanie, o* ipogaństwo wszystko do grobu św. Agaty bieżało, przyczynie * Świętej i obronie się poruczając. I wziąwszy chrześcijanie 0* płaszcz jej panieński, w którym za żywota pokornie i ubop chodziła, który na jej grobie dla pamiątki położony był, szlizn^ za mury miejskie i zakładać nim miasto od ognia pocztj l uczynił Pan Bóg cud. (piąty już w kolejność ' dopisek i podkreślnie JO). Wnet się ogień, onym płaszcz** przestraszony, do góry wrócił a nazad uciec musiał. 1 22 �И. 10. Czapla siwa (Ardea cineres L.); rys. Jindrich Krejca, w: Zwierzęta świata, op. cit., s. 250 oraz fragment tabl. 102. Kult św. Agaty we wsiach Ziemi Dobrzyńskiej żywy jest do dzisiaj. Na co dzień, wizerunki świętej wiszą w miejscach dla nich wyznaczonych. Ale kiedy zagrzmi w pobliżu, obrazek świętej zostaje zdjęty ze ściany i wystawiony w oknie. Jeśli się grzmoty potęgują, kto ma gromnicę, zapalają i też przed oknem ustawia. Natomiast, gdy gdzieś ogień powstanie, obrazek świętej wędruje natychmiast na miejsce zdarzenia, by wiatr odwrócił pożar w kierunku przeciwnym? To samo źródło wskazuje na ... podobne znaczenie wrzuconej w ogień soli i chlebka, poświęconych w dniu świętej, 5 lutego. A miano też w tym dniu dawać owe specyfiki bydłu do zjedzenia. Mniema­ no, że tak, jak zdolne są zmieniać kierunek ognistych pod­ muchów wiatru, tak również przeciwdziałać zarazie bydła, pojawiającej się z wiatrem. Odkąd zarazy przestały nękać bydło, zanikł obyczaj święcenia chlebków i soli św. Agaty. Rad więc pozostaję, że ostały się obrazki sławiące naszą świętą i że utrzymuje się wiara w ich cudowne moce. Co zaś się tyczy mocy cudownych; miraculum, które spowija żywoty świętych i które zarazem definiuje ich świętość, to -chcąc nie chcąc - staję zawsze przed obowiązkiem odwołania się do światłych i najświatlejszych na ten temat sądów. Ponieważ najczęściej w tych operacjach objaśniających sens niraculum, sięgałem do Carla Gustawa Junga albo Mircea Eliadego, pozwolę sobie obecnie zacytować słowa polskiej uczonej, której wkład w badanie żywotów świętych nie da się Prost przecenić: nie chodzi mi o prawdę historyczną ukrytą w lege- „Prawda", jako fakt historyczny, interesuje tylko drugorzędnie. Natomiast na plan pierwszy wysuwa ? dążenie do odnalezienia tych nasion, z których wyrósł „mit'' w Cecylji, choćby one nic wspólnego nie miały z życiem nent. Nieprawda bowiem świata realnego staje się ' raz w wyobraźni ludzkiej prawdą o napięciu o wiele jszem, niż wszelkie prawdy niezbite i oczywiste, ale nie Wtodniające twórczo fantazji 1 w z,e m n i e Sl n £ e 24 X ) r n i u a i e m Dr? ? ' j u ż wcześniej, że patronem zabezpieczającym ofi ' , ^ ' ° ' ognia jest u nas obok św. Agaty, św. Florian, J 'ny sprzymierzeniec niebiański strażaków. Wprawdzie j ' f i i > którą tu omawiam, nie natrafiłem na ślady tak czne - jak chociażby na niedaleko położonej Kurpiowszz )ara W w e r n czyźnie - popularności tego świętego, to pragnę parę słów powiedzieć o n i m gwoli wyjaśnienia sobie, jakie w grę wchodzą (w przypadku świętych patronów związanych z żywiołem ognia i wody) owe nasiona mitotwórcze, wskazywane przez Cezarję Baudouin de Courtenay-Erenkreutz-Jędrzejewiczową. Otóż w żywocie św. Floriana odnajdujemy coś, co można by uznać za owo nasienie. Wydaje się, że jest nim, podobnie jak w żywocie św. Jana Nepomucena, okrutny mord, odbiegający od rytuałów wykonywania w starożytności i średniowieczu wyroków kary śmierci, a przeprowadzony z zachowaniem wszystkich, najważniejszych w tym mordzie reguł. Oto one: - prowadzenie ofiary pod strażą na most, - na moście, umieszczenie ofiary w worku, - zawiązanie owego worka, - wrzucenie go do głębokiej rzeki. Albo inna wersja stopienia, jak mówią do dziś w Murzyno­ wie, mając na myśli topienie we Wiśle psów, kotów oraz... ludzi: - prowadzenie ofiary pod strażą na most, - wiązanie dużego kamienia do szyi ofiary, - spychanie jej do nurtu rzeki. Egzekucję poprzedzają tortury. Torturze ognia; przypalania, poddana została ze skutkiem śmiertelnym, ś w . Agata i bez takiego wyniku, święci Florian oraz Jan Nepomucen. Zatem, związek świętej z ogniem jest jednoznaczny i potwierdzają go cuda uśmierzające ten żywioł. Natomiast w przypadku świę­ tych, Floriana i Jana Nepomucena, tej jednoznaczności nie ma... Chociaż obaj giną utopieni w wodzie, ich role opiekuńcze stają się różne; jak ogień i woda. Jasność, jaka rozgorzała nad Pragą, kiedy świętego zrzucano z mostu do Wełtawy, mogłaby również kierować uwagę na żywioł ognia, jednakże, męczennikowi powierzono troskę o żywioł wody oraz... stan mostów. Nie istnieje więc jakaś stała reguła łączenia świętego protektoratu z rzeczywistością realną. Przenikanie od niespełna 3^1 lat, głównie do naszych zamerykanizowanych subkultur młodzieżowych, zwyczaju przesyłania w dniu św. Walentego, 14 lutego, kartek miłosnych, walentynek, pozwala przyjrzeć się, interesującemu nas nasieniu mitotwórczemu całkiem z bliska i dokładnie. Oto w Polsce, w kraju o starszych i znacznie bardziej okrzepłych niż w USA 95 �praktykach czczenia katolickich Świętych Pańskich, pojawia się nagle - ni z gruszki, ni z pietruszki - propagowany przez niedouczonych dziennikarzy w radio, T V , prasie zimowy hit, walentynki. Wielkiej zacności święty, kapłan męczennik, ścięty w 269 r. w czasach prześladowań chrześcijan za panowania cesarza Klaudiusza I I Gota; orędownik wytrwania w okolicz­ nościach najcięższych, śmiertelnego zagrożenia (od powietrza, głodu i wojny zachowaj nas Panie, por. wyżej), opiekun cierpiących ludzi i zwierząt (u nas nie tylko chorych na padaczkę), lekarz niebiański wszelkich chorób; czczony w Pol­ sce od niepamiętnych czasów (święty patron diecezji przemys­ kiej, mający swoje relikwie i sanktuarium w Krobi w ar­ chidiecezji poznańskiej), ni stąd, chociaż zowąd, z poręki animatorów życia na luzie, staje się, po prostu rajfurem! I zapewne, za jakiś czas, nikt j u ż tu, w tej biednej Polsce, nie będzie inaczej patrzał na św. Walentego, jak na tego, który sprzyja schadzkom, zalotom itp.; czyli, na słodkiego stręczycie­ la, lest to całkiem możliwe (zasadnicza zmiana orientacji w kulcie świętego), ponieważ ostała się u nas o nim pamięć tylko w ośrodkach prowincjonalnych, szczególnie - niestety łasych - na wszelkie nowinki. Wszak to również w nich - jak w Rokiciu - przedkłada się nad prastare, lokalne zwyczaje, nowe fascynacje. Nie zdziwiłbym się wcale, odwiedzając bardzo mi bliski kościół gotycki w Krzynowłodze Wielkiej, gdybym w jego głównym ołtarzu zastał, nie ciemny obraz stareńki męczennika, kapłana z uniesionymi ramionami w geś­ cie błogosławienia, lecz lśniącą świeżością kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Rodzi się jednak pytanie, czemuż to św. Walenty stał się już dawno temu w Anglii, powiernikiem spraw sercowych, a u nas przypadło mu troszczyć się o coś zupełnie innego. Otóż jedną z odpowiedzi na to zapewne trudne pytanie jest mniemanie, że niegdyś również w Anglii uchodził św. Walenty za opiekuna chorych. I , że zmiana pełnomocnictw świętego nastąpiła w czasie, gdy w kościele anglikańskim osłabło, a nawet zanikło znaczenie sanctorum, a jednocześnie - rozwijało się dynamiczniej niż w naszej części Europy, piśmiennictwo, oświata czy, mówiąc najogólniej styl życia. Z powodu walentynek wywoływane są takie słowa, jak... Szekspir, Hamlet i . . . oszalała Ofelia! Chodzi o tę jej piosenkę, śpiewaną po śmierci swego ojca, Poloniusza (zabitego tragi­ cznie przez Hamleta). Ofelia śpiewała stare piosenki o śmierci, ale też o miłości: 25 Dzień dobry, dziś święty Walenty. Dopiero co świtać poczyna, Młodzieniec snem leży ujęty, A hoża doń puka dziewczyna, Podskoczył kochanek, wdział szaty, Drzwi rozwarł przed swoją jedyną! 1 weszła dziewczyna do chaty, Lecz Z chaty nie wyszła dziewczyną. Przekład J. Paszkowskiego. Chwalebny ludyzm, czy nawet zniewalająca frywolność proponowana jest (adresatem staje się przede wszystkim mło­ dzież) nie tylko w stosunku do zapoznanego, pojedynczego świętego, ale również wobec dnia Wszystkich Świętych. W przeddzień tego szczególnego dnia w roku, w I I I programie PR - 1995, zaproponowano słuchaczom rodzaj komparatystycznej refleksji, „dzielenia się uwagami i własnymi spostrzeżenia­ m i " o Halloween (głównie w Anglii, USA i Kanadzie) oraz o naszym Święcie Zmarłych. Już po pierwszych głosach słuchaczy, telefonujących do trójki, dowiadujemy się od osób, którym dane było przez jakiś czas mieszkać w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej lub w Kanadzie, że tam ludzie umieją się bawić i nie przeszkadza im to, iż zabawa łączona jest z dniem pamięci o zmarłych. Natomiast my 96 Ośmieliłem się po raz jesteśmy z natury ponurzy i uwikłani w stereotyp zachowań juj Wszystko w rękach Opatrzności... dziś staroświeckich... Nie ulega kwestii, że zdolności ludycznt pierwszy od tytułu wywołać to przenajświętsze słowo, bowiem Opatrzności, mych rodaków budzą wiele zastrzeżeń. Wszelako niezaleczont chodzi o (jej) wyroki. Wszak powiadamy: wyroki rany po holokauście oraz innych jeszcze rodzajach ludobójstWj tak jak, boskie wyroki, czy Boże wyroki. M ó w i m y również: tylko dzięki Opatrzności, wszystko dzięki z najnowszej tylko historii kraju, jakoś u s p r a w e d l i w i a j ą - t a k si( dzięki Opatrzności, przynajmniej wydaje - pewne nasze ograniczenia ludyczne, Opatrzności, tylko Opatrzność mnie uchroniła itd. Wyznania te szczególnie w dniu 1 listopada oraz 2 listopada, Zaduszek; redukują powinności przypisywane świętym, ujmują im ową święta, niczym dzielenie się opłatkiem, istniejącego tylkt patronacką rolę w ochronie przed nieposkromionymi żywioła­ w Polsce!!! Dodajmy, że Halloween jest wigilią właściwego AU mi. Istniał czas przejmowania w wierzeniach od istot towarzy­ Souls'Day czy Hallowmas, czyli dnia Wszystkich Świętych. Tt szących, utożsamianych z żywiołami ich mocy przez Świętych zupełnie odmienne w nastroju - jak Wielki Piątek i Wiellcj Pańskich. Ale nastał też czas by mówiono nie o wyrokach a tylko opatrznoś­ Sobota na Wielkanoc - kategorie czasu rozdziela pora snu. I щjanowych, agatowych, florianowych, Porażeni gromem, topielcy, jako też pewnie nic tu się zdadzą uwagi czołowego ludysty, Johana Huizingi, że; ciowych. Pojęcia zabawy i świętości zawsze są ze sobą związane}** Nieco przestudzeni wiatrem, to według kołaczących się - tu i ówdzie konkretniejsze i ściślejsze, chociaż nie egzemplifikowane Świę. -przekonań, ofiary Samej Opatrzności, której tajemnicy nigdy tern Zmarłych, jest postrzeganie przez A n n ę Zadrożyńską zi nie poznamy. R. Calillois, w świętach współczesnych stałej obecności czte­ rech elementów: ryzyka, aż po granice ludzkich możliwości, Asenizatorzy niebiańscy czyli igranie ze śmiercią, agon; zdawania się na los szczęścia (czaplińce, gęsińce, kormorańczyska i łabędziska) przypadek, alea; naśladowania, aż po zachowania stadne mimicry oraz oszołomienia, illinx. O istnieniu, jako zupełnit Oto jeden z jesiennych poranków w świecie samej wilgoci, nadrzędnej kategorii, w stosunku do wymienionych elementów, przenikającej do szpiku kości. W y c h o d z ę przed chatę i wnet do czy nawet znaków; spełnieniu, poczuciu świętości itd. wymie­ niej wracam sprawdzić, czy czegoś przy ogniu nie dopatrzyłem, nieni autorzy nie mówią nic. Istnieją jednakże oprócz homt bo mgły nad dachem niczym dym przy pożodze się kotłują. ludens takie określenia, jak homo viator lub homo religiosut, I znowu wchodzę przerażony aby sprawdzić. No, nic się nie pali. które umożliwiają uzyskanie perspektywy nieco rozleglejszej Ale ponad strzechą nadal się kotłuje, jakby dym się spod niej aniżeli to, co się kojarzy ze słowami zabawa, zabawny. Chybi wydostawał. To jednak nie dym lecz mgły, ruchome mgły. Idę również Huzinga był bliski takiemu pojmowaniu rzeczy, kiedj nad brzeg zobaczyć, czy jest jeszcze w Jeziorze woda. Bo skąd w swym sławnym dziele, dostrzegł świętych, wprawdzie tylko jej się wzięło tyle dookoła i wysoko ponad mną. Dochodzę do dwóch, a wśród tych dwóch św. Franciszka z A s y ż u . . . brzegu i widzę - tam gdzie była jeszcze wczoraj woda - zwały muszli, same muszle. Jednak coś zamajaczyło. W porządku, tam Przy końcu omawianej tu rozmowy radiowej, zabrał głos dalej widać pomarszczoną krawędź wody. Jezioro jeszcze słuchacz, który parę lat spędził w Kanadzie. Mówił o osob­ całkiem nie wyschło. Cisza. Wszystkie Aves, czyli ptaki, milczą. liwych sposobach nie akceptowania nachalnych wizyt po A przecież Jezioro całkiem nie wyschło. Również od strony wsi domach wesołych przebrańców w wieczór Halloween. Otóż ab) nie dochodzą żadne odgłosy. To zrozumiałe, jest niedziela. przyjąć nieproszonych gości, przygotowuje się jakieś, tamtejsze Mijają godziny, coraz jaśniej, coraz więcej widać wody. szczodraki, ciasteczka. Zamiast jednak rodzynków są w nich., Otwiera się nad nią przestwór nieba, ale nie dzieli go od wody pinezki. linia horyzontu; las, domy, kościół w Duninowie, codziennie Wkrótce po tej radiowej próbie oswojenia się z czekającym widoczne. Tam, gdzie powinien być horyzont, białawo błękit­ nas, polskim Halloween, telewizja wznowiła głośny film Ton) nawa łagodna całość, odległa, nieskończona jak ów niebiański Richardsona The Hotel New Hampshire. W filmie tym możni przestwór. Odrealniony, nie całkiem mając pewność, że jestem, obejrzyć scenki z Halloween w Nowej Szkocji (Kanada). Jak zawracam znad brzegu, staję na wzgórku przed tą chatąu nas w okolicach Mławy albo Płocka, w czasie adwentu lub Muzeum i spoglądam w dół, wciąż w stronę sprawcy tego zapustów, kanadyjscy psotnicy przyspasabiają się do Hallowe­ zamętu, wód Jeziora, żywiołu wciąż zaskakującego... en, robiąc strachy z wydrążonych dyń podświetlanych świecz­ I nagle - kiedy blisko południa, poprzez mgły przebiły się kami. Różnica jedynie taka, że oni drążą dynie rozumnie od góry. I dzięki temu jest na czym ustawić świeczkę w dyni- promienie słońca, i się zazłociło, i się zaróżowiło, słysząc bicie Natomiast nasi, uparcie drążą dynie od dołu i na koniec maja dzwonów na Anioł Pański w kościele duninowskim - zobaczy­ kłopot z zamocowaniem świeczki. Ale owe strachy z dyń, to łem je... Zaczęłem je od razu liczyć. O rany, jest ich pięćdziesiąt, idealnych między sobą odstępach, mniejszych niż metr, nie tylko niewinna zapowiedź prawdziwej grozy. Richardson odważył się ukazać, uświęcony przez Halloween obyczaj, płyną, siedzą łukowatym rzędem na wodzie, tuż tuż przy brzegu. stawania się z wyrostka mężczyzną. Gromada uczniów gwałci Łabędzie! Widywałem je wcześniej nad Jeziorem, kiedy ciężko w lesie swą koleżankę. Poczekajmy do najbliższego ŚwieU sapiąc leciały na swe łabędzisko, żerowisko na Skrwie w poblis­ Zmarłych, może - tym razem - Radio dla Ciebie, lub Radio Z, kim Cierszewiu. Raz ich było 18, innym razem tylko 13. dzisiaj, jest ich tu 50. Jest ich tak wiele, ale żaden z tych zarysuje perspektywę wesołego Halloween, jako jedni życia i śmierci, wszak miłość, to śmierć. A pojęcie zabawy i świętoło Ptaków nie wygląda tak samo. Jeden wyciąga prosto szyję do 8°ry, a obok niego drugi ma szyję skręconą do dołu i dziobem zawsze są ze sobą związane. M o ż e jednak nie zawsze? gmera w wodzie dookoła siebie. Trzeci, wygiął szyję za siebie glebie dziobem w piórach, aż do kupra, pod łapę, którą tam obie położył. Co drugi lub trzeci w taki właśnie charakterysyczny dla łabędzi sposób siedzi na wodzie, tylko j e d n ą łapę Zbliżamy się do końca tego szkicu i wypada sięgnąć d° I J mając. Co za przepiękny widok. Widzą mnie te jakiejś konkluzji. Ta, która się naprasza, nie jest niestety ^ edziska i nic nie zamierzają. Jedne z tych łabędzi tkwią pogodna. Nic nie wiadomo, co nas jutro w wymiarze zachowali zupełnym bezruchu, a inne coś czynią skrzętnie, to w swych zbiorowych spotka. Całkiem jest prawdopodobne, że nasion* bt u - ' ° d z i e . Nadal łączy się ona z niebem w jedną, mitotwórcze zza oceanu przemodelują naszą wyobraźnię i oby itnawą całość. Rozdzielenie tych odrębnych światów naczajowość w takim wymiarze, iż zapomnimy o sensie Wszy* y Pewne za czas jakiś. M o ż e pod wieczór? Na razie więź tę kich Świętych i relacjach między niektórymi z nich a żywioł"; ^ j Z y m u j ą również ptaki. Ich białe pierze promienieje złotom i ; od czasów starożytnych, zawsze czteroma, rudymentarnУ mi i różowościami przenikającymi z nieba. składnikami natury - ogniem, wodą, ziemią oraz wiatrem21 28 29 w A 1 n i e t 0 - ? 2a I1l,1 w w Nadszedł wieczór. Łabędzie odpłynęły na drugi, duninowski brzeg. Dołączyły do swych braci i sióstr. Jak paciorki z pereł - naszyjnika, siedzą na wodzie w równych odstępach. Dobra widoczność pozwala policzyć ptaki. Jest ich tam pewnie z dwieście. Ponad nimi, lekceważące wszystko, krążą wrzask­ liwe mewy. Wart dawnej Wisły skierował pod duninowski brzeg zasoby wszelkiego pożywienia, spływające z naszych miast wciąż bez oczyszczalni ścieków. Tu na środkowej części Jeziora wytraciły swą prędkość, tworząc niewyczerpaną spiżarnię. Biała piana, stwardniała jak w... ciasteczkach zwanych bezami, okalająca łachy muszli, żwiru i piasku, może się kojarzyć z oddali z lagunami raf koralowych, tych miejsc na świecie do których już nigdy nie wrócę. Już dawno zaszło słońce, pociemniało. Spuszczam łódkę na wodę i płynę na środek Jeziora. Przestaję wiosłować i kładę się na dnie tej łajby brzuchem do góry. Z pozycji tej, mogę zobaczyć to, czego wcześniej w najlepszych nawet filmach ornitologicznych nie widziałem. Oto na tle bezmiaru nieba, stosunkowo blisko, zaledwie kilkadziesiąt metrów, podziwiam lot czapli siwej (Ardea cinerea L). Lecą pojedynczo, albo nielicznymi grupami, to 3, to 5, to paręnaście. Jak one pięknie wyglądają. Ich długie szyje nie są w locie - jak u wielu innych wielkich ptaszorów - wyciągnięte z potężnym dziobem do przodu, lecz osobliwie do tyłu podkurczone. W i d z ą mnie te ptaszyska i lekceważą z całą bezwzględnością. Ich kraknięcia, niczym głośne odkaszlnięcia, odbieram niczym splunięcie na widok niegodziwca. Jakże inaczej te przepiękne ptaki będą się zachowywały za dnia na widok człowieka... Po pracowitym dniu wracają do swych czaplińców. W po­ bliżu Murzynowa znajdują się dwa. Największy, na Kępie Biskupickiej. Zaanektowały j ą nie kiedyś dawno temu, lecz przed niewielu laty, w czasie stanu wojennego w kraju! Wówczas dopełnił się bezmiar naszych nieczystości w Jeziorze i pierwsze klęski żywiołowe; śniecie wielkich ławic ryb. Stało się to w miejscu, gdzie jeszcze przed kilkudziesięciu laty płynęła woda, którą pito i nie wszyscy wieśniacy w swych obejściach musieli mieć studnie. Niebywała kolekcja w Muze­ um Murzynowa nosiłek do wody - szundów oraz żelaznych kolców - szkrabaów, wiązanych pod buty, aby o każdej porze roku można było korzystać z rzeki, tak, z NASZEJ N I E ­ GDYSIEJSZEJ U K O C H A N E J , OPIEWANEJ PRZEZ POE­ T Ó W W I S E Ł K I , poświadcza niezbicie ten niewyobrażalny dziś dla nas fakt. Nastał kolejny dzień. Jeszcze zaspany, wychodzę na brzeg. Czaple natychmiast oderwały się od swych stanowisk. Nawet te, które w swoim buddyjskim spokoju trwały gdzieś na podwod­ nych karpach, oddalonych na blisko... kilometr. Dlaczego? Odpowiedź jest chyba najprostsza. Nasi chwaccy myśliwi strzelają do nich... dla wprawy. Udaje się to i m tylko w stosunku do młodych! To są szkodniki. Zjadają ryby, argumentował mi jeden ze światlejszych łowców, selekcjonerów, elektronik z zawodu. Boże ty mój na wysokościach oświeć naszych barbarzyńców, dzikusów. Tych szalonych Indian. Oto nasi dawniejsi i dzisiejsi Indianie. Listę sporządziłem dzięki łas­ kawości, nieocenionego znawcy przedmiotu, Lecha Mroza. Zaznaczam, że chodziło będzie wyłącznie o ... pióra ptasie - symbole kulturowe! A nie o zwykłe żarcie. Mięsa orła, sokoła oraz naszej zacnej czapli (...chodzi czapla po desce, opowiedzieć ci jeszcze?) nie jadano kiedykolwiek. - S Z L A C H E T N O Ś Ć lubo tylko przynależność do szlachty, czaple pióro przy jakimści nakryciu nobilitowanej łepetyny. - W Y T W O R N O Ś Ć lub tylko pospolita damska elegancja, kapelusiki z rajerami; puch czapli białej (niem. Reiher czapla). - W A L E C Z N O Ś Ć , kapelusze górali podhalańskich, kapelu­ sze formacji wojskowej, Strzelców Podhalańskich, pióra orle, sokole; dziś indycze, uzupełniane gęsim puchem. 97 �"1 - C H E Ł P L I W O Ś Ć , P R Ó Ż N O Ś Ć , ale również POSZANO­ W A N I E T R A D Y C J I ; P O L S K O Ś Ć N A O B C Z Y Ź N I E , krakus­ ka z piórem pawim. A w ogóle z powodu tego tylko pióra pisać można by w nieskończoność. W oświeconej Europie jest symbolem N I E S Z C Z Ę Ś C I A (wszystko z powodu trwałej pa­ mięci o losie Argusowych Oczu); w Chinach, A z j i , S Z C Z Ę Ś ­ CIA... Pominę tu sójcze piórka i inne, łącznie z pióropuszami stroju paradnego górniczego stanu. Stroić się w piórka..., to powiedzenie, mówiące o próżności ludzkiej nie towarzyszyło m i , kiedy zbierałem do Muzeum, niczym myśliwskie trofea, wyliczam: porzucone w krzaki przez naszych myśliwych skrzydła ubitych kaczek; pióra i całe skrzydła pewnego bocianka (wychowywał się w gnieździe na słupie telefonicznym, kiedy zaczął już latać, pomylił słupy, usiadł na pobliskim, lecz innym); skrzydła sowy i łabędzia, które się zatruły powietrzem skażonym wyziewami z płockiej petrochemii; skrzydła młodej czapli zastrzelonej dla wprawy. Trofea te moje zamocowałem u wejścia do Muzeum, a z naj­ większą czułością wyeksponowałem, resztki czapelki, zabitej o zmierzchu na moich oczach. To czym dla nas jest czapla, nie było tym samym dla innych. Czapla w Egipcie niekiedy uważana za świętego ptaka; również ptak Benu (feniks) czasami przybiera postać czapli. Ze względu na jego długi dziób spotykamy czaplę niejednokrotnie jako symbol zgłębiania ukrytej mądrości, z dru­ giej zaś strony - ciekawości (która wszędzie wtyka swój długi dziób). W średniowieczu, podobnie jak inne zwierzęta niszczące węże, czapla była symbolem Chrystusa. Szara czapla, ze względu na jej popielate upierzenie, uchodziła za symbol pokuty. Ponieważ wg Pliniusza czapla może płakać z bólu, przeto symbolicznie łączono ją także z Chrystusem na Górze Oliwnej. W zasadzie mogłyby dane te wystarczyć dla wyobrażenia sobie dzielącej nas (światłych) odległości od mrocznych wyob­ rażeń ludzi niecywilizowanych. Ale, spełniając ewentualne zaciekawienie ptakiem, którego nasi myśliwi odstrzeliwują dla wprawy, wprowadzę jeszcze i tę wiadomość. Feniks u Egipcjan ptak święty (Benu lub Boinu), przed­ stawiany pierwotnie jako pliszka, później jako czapla lub złoty sokół z głową czapli; uchodził za ucieleśnienie boga słońca (który przy powstawaniu świata miał osiąść щ prawzgórzu), codziennego obiegu słońca i dorocznego wzbiera­ nia Nilu. To odniesienie do ciągłej odnowy. Grecy, Rzymianie i w końcu chrześcijańscy Ojcowie Kościoła (przede wszystkim w związku z Fizjołogusem; księgi przyrodoznawcze, mające swój początek w piśmiennictwie z Aleksandrii) przenie­ śli na szeroko rozpowszechniony symbol ptaka, który po określonych odstępach czasu (co 500,1000 lub 1461 lat) sam się spala i powstaje na nowo z popiołów. W tym znaczeniu jest symbolem Chrystusa, jak też ogólnie przezwyciężającego śmierć zmartwychwstania i nieśmiertelności. Cóż więc pozostaje? A no zamknąć księgę Świętych Pańs­ kich. Kończy j ą św. Zyta. I co? Okazuje się, że od dwunastego roku życia była przez 42 lata (ok. 1230-1272) w Lucca u zamożnej rodziny Fatinellich tylko służącą. 30 31 PRZYPISY Por. Claude L e v i Strauss, Jan Jakub Rousseau, twórca nauk humanistycz­ " Por. K s . Wincenty Zaleski sdb, Święci na każdy dzień, wydanie uzupeł­ nych, przekład Leszek Kolankiewicz, „ T w ó r c z o ś ć " , R. X L , nr 6(463), 1984, s. nione, Wydawnictwo Salezjańskie Warszawa 1995, s. 408-409 83-84 Por. Piotr Skarga, Żywoty Świętych, wybrał, opracował i w s t ę p e m opatrzył Aleksander Bruckner, objaśnia tak to s ł o w o : 'rana, uderzenie, kara', z łac. Marian Kozielski, wybór I, Wydawnictwo P S B & Perfekt Kraków 1994, s. 171 płaca. I w e d ł u g t e g o ż , drugie znaczenie s ł o w a łacińskiego plaga, 'strefa, Skrajne przejawy tego synkretyzmu m o g ł e m poznać w kurpiowskiej wsi okolica'. Stąd franc.plage, czyli nasza 'plaża'. I kto by pomyślał, że mucharów Brodowe Łąki. W miejscowym k o ś c i e l e pod wezwaniem Przemienienia plaga na plaży s i ę - pod w z g l ę d e m s ł ó w pochodzenia - r ó w n o w a ż y . Słownik Pańskiego przetrwał obrządek wotywny, w którym mistyczne przemienienie etymologiczny języka polskiego, W P Warszawa 1970 s. 280 zostało przetworzone w z m i a n ę na lepsze... hodowanych zwierząt, wyłączając tylko świnie. Por. Jacek Olędzki, Ofiara, zapis filmowy 1961, Archiwum ' Por. Świat zwierząt, praca zbiorowa, przekład ze s ł o w a c k i e g o Małgorzata P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie; tenże, Wota woskom Cymerman, P W R L Warszawa 1983, s. 194 4 ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska Sztuka Ludowa'', R. XIV Por. Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich pod 1960, nr 1, s. 3-22 redakcją Juliana K r z y ż a n o w s k i e g o , P I W Warszawa 1970, t. I I , s. 770 1 2 0 2 21 5 1 7 8 Por. Wielka Encyklopedia Powszechna P W N , Warszawa 1964, t. 4, s. 465 Por. T a m ż e , t. 12, s. 717 Por. Maria Frankowska, Mitologia Azteków, W A i F Warszawa 1987, s. 206 Zanotowane przez panią dr Jadwigę Tomalkiewicz; serdecznie dziękuję. * Por. Aleksander Bruckner, op. cit. 2 2 2 3 2 4 Por. K s . Wincenty Zaleski, Święci..., op. cit. s. 7 8 - 7 9 Por. T e n ż e , tamże, s. 79 Por. Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz, Święta Cecylia. (Przy czynek do genezy apokryfów), „Lud", t. X X I : 1922, s. 104 2 5 Nasi duchowni autorzy najnowszych opracowań ż y w o t ó w świętydi dostarczają niekiedy d o w o d ó w mylnego, czy też ograniczonego rozumienia Sprzymierzonym: Danuta Martyn, rodzimej tradycji kultu ś w i ę t y c h . W przypadku Św. Walentego - chcąc nie Wiatry miejscowe i regionalne, nazewnictwo i charakterystyka, „Prace i Studia chcąc - włączają się do niezbyt z b o ż n e g o dzieła, jakim jest w świecie, Instytutu Geograficznego Uniwersytetu Warszawskiego", zeszyt 22, War­ a w dodatku masowe, rajfurzenie. Zapewne, panuje tu spore zamieszanie. S«<l szawa 1977, s. 244 " Por. Joseph Conrad, Zwierciadło morza, przekład Aniela Zagórska, P I W i modlitwy proponowane na ten dzień, zdają s i ę b y ć nieco dziwne: Wszechmoc ny i miłosierny Boże, dzięki Twojej pomocy Św. Walenty zwycięsko opad Я Warszawa 1963 C e g ł y nawet nie najprzedniejszej jakości (kopciatka, niedopałka), jakich torturom. Pomóż nam, którzy świętujemy jego triumf, zwyciężyć podstęp działania naszych wrogów. Amen. Por. O . Hugo Hoever, Żywoty..., op. cit. s. użyto przy budowie k o ś c i o ł a w Rokiciu, w wiekach X I I I i X I V stanowiły Por. Johan Huizinga, Homo łudens. Zabawa jako źródło kultury, przeklą materiał, skromnie m ó w i ą c luksusowy. Por. J. Olędzki, Znaki istnienia, „Polska Maria Kurecka i Witold Wirpsza, Czytelnik Warszawa 1967, wydanie 1985,1 Sztuka L u d o w a " , R. X X X I X : 1985, nr 1-2, s. 3-21. Sebastian Flizak, Notatki etnograficzne z okolic Mszany Dolnej, „ L u d " , t.200 1 0 O wietrze, który p o m i e s z a ł szyki 12 2 6 0 33: 1935, s. 24-25 14 Pod koniec lat siedemdziesiątych w Łapszach N i ż n y c h kolo Nowego Targu, przebywając w tej wsi trzykrotnie, miałem okazję w i d z i e ć o s o b ę , której przypisywano tę o s o b l i w ą rolę. M ę ż c z y z n a niepokaźnego wzrostu, mający mniej niż pięćdziesiąt lat; błąkał się po wsi i rzucało się w oczy, ż e kryje w sobie n i e s z c z ę ś c i e . Istotnie, w młodości stracił narzeczoną. Zginęła w tartaku przecięta piłą. " Joanna Tokarska-Bakir, Ponowoczesność okolic Przemyśla, Wystawa w Pałacu Kazimierzowskim Uniwersytetu Warszawskiego. Materiały z K a l ­ warii Pacławskiej i okolic. " Por. Jacek Hugo-Bader, Modliwa Gombodżawa, „Gazeta - Magazyn", nr 41 (137), październik 1995, s. 8 Wystawa, Ponowoczesność, Warszawa 1994. " Por. O. Hugo Hoever, Żywoty świętych pańskich, Warmińskie Wydawnic­ two Diecezjalne Olsztyn 1989. 17 98 Por. Anna Zadrożyńska, Homo faher i homo ludens. Etnologiczny sz 0 pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, P A N Warszawa 1983, s. l 2 7 1 nasi. Por. Gabriel Marcel, Homo viator. Wstęp do metafizyki nadziei, przek Piotr Lubicz, I W Pax Warszawa 1984; tenże, Być i mieć, przekład tegoż, tam* Warszawa 1986 a 2 9 J . Huzinga, op. cit. s. 199-200 ( ś w . Franciszek z A s y ż u ) , s. 219 ( i * Augustyn). Por. Marianne Oesterreicher-Mollwo, Leksykon symboli, przekład Jera Prokopiuk, Wydawnictwo R O K Warszawa 1992, s. 26 " Por. M. Oesterreicher-Mollwo, op. cit. s. 41^12 W cytowanym Leksykonie symboli jesl o c z y w i ś c i e hasło Ł a b ę d ź ; obszefl i poruszające podobnie g ł ę b o k o jak hasło C z a p l a . Nie ma zaś o ptaku, ktfr! pojawił się gromadnie po łabędziach i czaplach, panosząc się zawzięcie. I** ptak, to kormoran... 3 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccbec2036551964971a2cfde3b57dfcc.pdf 1319be452959a3828cb459fe72acc888 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4501 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource Afryka - sztuka malarstwo nieprofesjonalne Afryka - malarstwo nieprofesjonalne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4186 Title A name given to the resource Malowidła współczesnej Afryki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.3-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Я If? «Г* INTERNATIONAL. 4» ш\ •iRBEH STÜDIO. I I . 1. Salon fryzjerski. Zaria (Nigeria). Jacek Olędzki MALOWIDŁA WSPÓŁCZESNEJ AFRYKI Chciałbym p r z e d s t a w i ć garść w r a ż a ń zgromadzo nych w czasie p o d r ó ż y do 13 krajów a f r y k a ń s k i c h . Był to m ó j pierwszy k o n t a k t z wielkim kontynentem. 300-dniowa lekcja, najczęściej pod g o ł y m niebem (ani jednego noclegu w hotelu), zdecydowanie o charakterze biwakowym. Sprzyjało to k o n t a k t o m z przedmiotem po­ szukiwań, ale t e ż ograniczało szanse dociekliwszego po­ znania wciąż nowych z a g a d n i e ń , jakie w y ł a n i a ł y się za k a ż d ą setką przebytych k i l o m e t r ó w . Cała zaś trasa liczyła ich blisko 30 000'. Czego p o s z u k i w a ł e m ? W zasadzie z a r ó w n o t y t u ł , jak i zamieszczone t u zdjęcia, o d p o w i a d a j ą na to pytanie. Chciałbym jednak odpowiedzieć na nie ściślej. Przedtem konieczna jest k r ó t k a informacja. W literaturze poświęconej sztuce plemiennej Afryki malarstwo na tle innych rodzajów twórczości artystycznej przede wszystkim rzeźbiarskiej, nie m ó w i ą c j u ż o muzycz nej i tanecznej, przedstawia się zdecydowanie najskromniej Pomijam t u r y t y i prehistoryczne malarstwo naskalne które stanowi o d r ę b n y rozdział w dziejach sztuki a f r y k a ń skiej. Czy jest to jednak obraz prawdziwy? F a k t e m jest że w plastycznej twórczości plemiennej, jaka rozwijała się na obszarach A f r y k i do ostatnich dziesiątków lat X I X w dominowała zdecydowanie rzeźba. Jest ona bez w ą t p i e n i a dla tego k o n t y n e n t u zjawiskiem niesłychanie charaktery stycznym. Przypomina to nieraz sytuacje znane z Europy szczególnie z Polski, L i t w y lub Słowacji, kiedy stwierdzamy w jakiejś grupie terytorialnej n i e z w y k ł y wprost rozwój r z e ź b i a r s t w a (np. figuralnej rzeźby religijnej) przy swoistych niedostatkach wypowiedzi malarskiej, występującej w tak skromnych rozmiarach, j a k malatury garncarzy i stolarzy lub pisankarstwo. Ale w opracowaniach sztuki A f r y k i podobne niesamoistne formy wypowiedzi malarskiej są z reguły pomijane. Gdyby zaś je uwzględnić, okazałoby się, że malarstwo wcale nie jest nieobecne w tej sztuce. Zresztą doskonale znane są fakty wspaniałego rozkwitu sztuki malarskiej w Sudanie i E t i o p i i . To prawda, że jest to sztuka innej zasadniczo tradycji kulturowej, bo nawią­ zującej do bardzo wczesnego chrystianizmu i t y c h syste­ mowych u k ł a d ó w kulturowych, k t ó r e bliższe są feudalnym u k ł a d o m europejskim i bliskoazjatyckim aniżeli afrykań­ skim. Zdecydowanie jednak afrykański rodowód ma t a sztuka, a w niej również malarstwo, k t ó r e rozwijało się w okresie od X V I do X I X w . na obszarze „ f e u d a l n y c h " p a ń s t w i miast w zachodniej Afryce (Nigeria, Mali i in.). Chodzi t u przede wszystkim o malatury ścienne pałaców i d o m ó w . Jest to j e d n a k ż e — j a k powiedzieliśmy — sztuka „ f e u d a l n a " , dodajmy jeszcze — miejska. Nie m o ż n a też jej wywodzić od społeczności plemiennych — pasterzy, rol­ n i k ó w (kopieniaczy) czy t e ż l u d ó w zbieracko-łowieckich. W r ó ć m y więc do postawionego na wstępie pytania. Czy tradycyjne społeczeństwa plemienne A f r y k i legity­ m u j ą się w zakresie sztuk plastycznych dokonaniami kompletnymi, w k t ó r y c h harmonijnie związane są działania podstawowe — rzeźbiarskie, malarskie i t z w . rzemiosło artystyczne — czy też t a k nie jest. Jeśli nie, to czy w naj­ nowszych czasach obserwujemy trwanie przy dawnym 3 �modelu czy „odejście" od niego. Jeśli mamy do czynienia z „odejściem", to czy m o ż n a je u z n a ć za przejaw swoistej kompensaty, względnie czegoś zasadniczo innego, przez co i w jakiej mierze uwarunkowanego. Tak w zarysach s t a r a ł b y m się określić cel poszukiwań i zarazem p o w ó d przedstawienia zgromadzonych materia­ łów w piśmie z a j m u j ą c y m się s z t u k ą l u d o w ą Polski. Twórczość środowisk wiejskich, dawnych plemiennych i środowisk o charakterze plebejskim lub proletariackim współczesnych ośrodków miejskich — rozróżnienia te nie zawsze rysują się wyraziście, ale p r z y j m i j m y je na razie. Zacznę od przedstawienia przejawów działań malarskich z j a k i m i s p o t k a ć się m o ż n a najczęściej w miastach. Szyldy. Malowidła o t y m przeznaczeniu należą do nader cha­ rakterystycznych w wielu krajach afrykańskich. Szczególnio szyldy fryzjerskie — wzorniki strzyżenia i zaplatania wło­ sów uznać należy za charakterystyczne dla A f r y k i ; w tak rozwiniętej postaci nie znane są bowiem nigdzie indziej na świecie. Szyldy te związane są ściśle z obszarami A f r y k i zwanej czarną. Pojawiają się sporadycznie w Nigrze i K e n i i , a w y s t ę p u j ą w ogromnym nasileniu na c a ł y m bodaj ob­ szarze Nigerii. Z d a r z a j ą się również w Kamerunie, Zairze i Republice Środkowoafrykańskiej. Nigeria to jeden z najbardziej zaawansowanych w roz­ woju społeczno-gospodarczym krajów A f r y k i . K r a j wybitnie m u r z y ń s k i o najciekawszej historycznie przeszłości i zarazem niezwykle burzliwie kształtującej się współczesności. W daw­ nych dzielnicach wielkich miast prastarych k u l t u r — Ife, Benin, Bida, Oszogbo, Zaria, Kano żyją zasiedziałe, mnogie zbiorowości. P r z e t r w a ł o t u wiele s k ł a d n i k ó w dawnego obyczaju miejskiego, a jednocześnie n a w a r s t w i ł y się żywio­ łowo w stopniu n a j w y ż s z y m współczesne formy z a c h o w a ń i sposoby życia. Jest to m e l a n ż wartości z j a k i m s p o t k a ć się m o ż n a t y l k o w n i e k t ó r y c h najludniejszych miastach-portach Dalekiego Wschodu. W zgiełku, w n i e b y w a ł y m zagęszczeniu t ł u m u , j a k i w y p e ł n i a wąskie uliczki starego K a n o , Zari, B i d y , naj­ u b o ż s z y c h dzielnic t y c h i innych miast nigeryjskich, agre­ sywne barwy — czerwieni, zieleni, żółci (tła szyldów) — a t a k u j ą szczególnie skutecznie. Poprzez zwielokrotnienie i n i e p o w t a r z a l n o ś ć w p r o w a d z a j ą oczekiwany ład. Sens zaś zawarty w wizerunkach szyldowych stwarza optymi­ s t y c z n ą wizję człowieka zindywidualizowanego w t ł u m i e . Podobne odczucia t o w a r z y s z y ć m u s z ą klientom tamtejszych salonów fryzjerskich, salonów „ m i ę d z y n a r o d o w y c h " (jak w s k a z u j ą napisy), w k t ó r y c h odnaleźć m o ż n a co najmniej kilkanaście propozycji przemiany czy zamanifestowania swego ja. I t a k i też chyba z a m y s ł towarzyszy samym fryzjerom, skoro d o k o n u j ą szczególnych s t a r a ń reklamo­ wych, nie zrażając się k o n k u r e n c j ą . B y w a , że salony fryzjer­ skie prawie sąsiadują ze sobą. W K a n o na jednej t y l k o uliczce naliczyłem ich kilkadziesiąt. „ W y b i e r z swój s t y l " , „ w y b i e r z j e d n ą " (z fryzur), „wejdź t u " , i t d . Napisy te to ś w i a d e c t w o , że golarze m a j ą świadomość swego p o s ł a n n i c t w a . W y r a ż a j ą go też w takich oto propozycjach „ s t y l u " : s t y l „ C l a y " (od sławnego bok­ sera a m e r y k a ń s k i e g o ) , policyjny (również a m e r y k a ń s k i ) , federalny, „ S a p h i m o " (od Armstronga), „ K e n n e d y " , , , E l v i s " (od Presleya), l o n d y ń s k i , młodego Amecalo, James Brown, artystyczny, wodzowski, „ O l y d e " , „ B a y " , marynarski, „ S l a n t i n " , Low, beatlesowski, „ A f r o " , „ S a h a r a " , „ S a l o m e y " . Są to t y l k o najczęściej spotykane style, d o c h o d z ą bowiem do nich style kombinowane, np. p e ł n y beatlesowski czy saharyjsko-beatlesowski ( i l . 1—8, 12). N a dawniejszych szyldach, p o c h o d z ą c y c h prawdopo­ dobnie sprzed 10—20 lat, wzorce b y w a j ą uboższe. Na j e d n y m z nich wymalowano 8 propozycji, w t y m : styl �ITERNATIONAt' 27 У О Ш А -Sr. ' / . X A K t A - ,y, t 3 �federalny, „ G h a n a " , „ S a h a r a " , ,,Canada" i „ A b a m s o s " (il. 6). Wszystkie te wzorniki fryzur męskich pochodzą t y l k o z Nigerii. W innych krajach, w m i a r ę tego j a k maleje p o p u l a r n o ś ć samych szyldów, zmniejsza się również liczba proponowanych sposobów strzyżenia. W K e n i i zanoto­ w a ł e m takie na p r z y k ł a d nazwy s t y l ó w : „angielski", „ a m e ­ r y k a ń s k i " , „ a f r y k a ń s k i " , „ M c h i n t o " , „ K o m e r e r a " i „Teen-age" (młodociany). W większości t y c h szyldów lansowany jest styl tzw. mocnego m ę ż c z y z n y (bokserski, marynarski, policyjny, wodzowski), lub czegoś zbliżonego do naszego niegdysiej­ szego bikiniarza czy rosyjskiego stilagi (style: federalny, „ G h a n a " , ,,Canada" — k a ż d y z plerezą). Dołączają się do tego wzorce nawiązujące do sposobu czesania się sław­ nych śpiewaków (Armstrong, Presley i in.), mężów stanu, j a k Kennedy, a t a k ż e ogólnokulturowe — saharyjski, ame­ r y k a ń s k i , a f r y k a ń s k i czy angielski. W najnowszych szyldach pojawiają się wizerunki bez nazwy, ale j a k ż e charaktery­ styczne— twarze w okularach „ d o b r z e u ł o ż o n y c h " m ł o ­ dzieńców, k r ó t k i e włosy, uczesanie bez ż a d n y c h „ e k s t r a ­ wagancji" ( i l . 1, 5). Nazwy poszczególnych fryzur, względnie ich numeracja p o r z ą d k o w a na szyldzie-wzorniku ( i l . 1—6, 12) przy jedna­ kowej cenie k a ż d e g o wzoru ( i l . 7) g w a r a n t u j ą swobodne porozumienie się m i ę d z y klientem i fryzjerem. Szyldy te są rozwinięciem swoistego savoir-vivre'u wszelkich salonów fryzjerskich. W przeciwieństwie jednak do w z o r n i k ó w - f o t o grafii, k t ó r e w innych salonach w większej mierze służą celom dekoracyjnym niż p r a k t y c z n y m , a f r y k a ń s k i e ma­ l u n k i m a j ą przede wszystkim znaczenie „ u ż y t k o w e " , służą porozumieniu m i ę d z y „fryzjerem ekspertem", „fryzje­ rem m i ę d z y n a r o d o w y m " a klientem. Oprócz fryzjerów d y s p o n u j ą c y c h salonami prosperują w wielu krajach a f r y k a ń s k i c h , w miastach i wsiach — golarze, k t ó r z y d o k o n u j ą najprostszej operacji zgolenia włosów do gołej s k ó r y . Przy czym zarówno klient, jak i golarz, siedzą na ziemi. Ten t r a d y c y j n y sposób golenia głowy do gołej s k ó r y lub z pozostawieniem bardzo krótkich włosów nazywany jest często saharyjskim, bo w rejonie bezwodnym i s t a ł y c h burz piaskowych utrzymuje się on najtrwalej, m a j ą c przede wszystkim uzasadnienie prak­ tyczne. A zatem, jeśli w salonach fryzjerskich uwzględniane jest tego rodzaju saharyjskie strzyżenie, to jest ono zarazem j e d y n y m u s t ę p s t w e m na rzecz t r a d y c j i . Afrykańscy fryz­ jerzy, j a k wszyscy reprezentanci tego zawodu na świecie, włączeni są w wielkie dzieło propagowania m ó d światowych. Dodajmy jeszcze, że to salonowe fryzjerstwo obejmuje w Afryce s w ą działalnością głównie mężczyzn. Sporadycznie t y l k o (oczywiście nie w k a ż d y m k r a j u i nie w każdj^m mieście t a k samo) w salonach czesze się kobiety. Lanso­ wane są przy t y m również t y l k o fryzury współczesne, nawet jeśli b y ł y niegdyś pierwotnymi. W s p o m n ę t u o „afro", tak popularnej fryzurze w ś r ó d pewnych grup Murzynów a m e r y k a ń s k i c h , a t a k ż e w ś r ó d E t i o p c z y k ó w obojga płci. W k i l k u krajach czarnej A f r y k i jest to aktualny szlagier elegancji damskiej. W Tanzanii afro noszone jest nagminnie przez p r o s t y t u t k i . Natomiast ogół m ł o d y c h i w średnim wieku kobiet a f r y k a ń s k i c h r ó ż n y c h środowisk i warstw społecznych, a t a k ż e całkiem m a ł e dziewczynki, kultywują fryzury tradycyjne. Pewne wzory (np. oplatanie nitkami k ę p e k włosów, t a k aby p o w s t a ł y z nich sztywne „pręciki", n a s t ę p n i e splatanie włosów w niezliczoną ilość drobnych w a r k o c z y k ó w , t r z y m a j ą c y c h się blisko głowy (il. 11) wy­ s t ę p u j ą na c a ł y m obszarze A f r y k i , niezależnie od granic p a ń s t w o w y c h i różnic etnicznych, z k t ó r y m i b y ł y pierwotnie I 6 �6—8. Szyldy fryzjerskie: Zaria (Nigeria), Babadju (Bamileke, Kamerun), Enugu (Nigeria). �П. 9. Zakład fryzjerski. Bamenda (Kamerun). I I . 10. Salon fryzjerski, N a n j u k i (Kenia). ściśle związane. To tradycyjne fryzowanie kobiet nie wy­ maga salonu, odbywa się przed domem. Cały „ w a r s z t a t " fryzjerski stanowi niski stołeczek dla k l i e n t k i , spora ilość nici oraz drewniany solidny grzebień „ p i o n o w o - w z d ł u ż n y " (w odróżnieniu od naszego, k t ó r y jest ,,poziomo-poprzeczny"). W p o r ó w n a n i u do tej damskiej obyczajowości, tak silnie powiązanej z t r a d y c j ą a f r y k a ń s k ą , jeszcze dobitniej rysuje się rola męskich salonów. Jest ona t y m bardziej doniosła, że w salonach t y c h dokonywane s ą nie t y l k o zabiegi toaletowe. Otóż często zdarza się, że obok s z y l d ó w wzorników w y g l ą d u głowy zawieszane są na ścianach pla­ katy, odezwy, sentencje, mapy, w y c i n k i gazetowe i t p . , propagujące aktualne treści społeczno-polityczne w Afryce czy nawet na świecie ( i l . 10). W takich otoczeniach zabiegi fryzjerskie n a b i e r a j ą bez żadnej przesady znaczenia ideo­ wego. S t ą d t e ż fryzjerskie szyldy afrykańskie m o ż n a b y u z n a ć za przejaw czy symbol sztuki ideowej, „głęboko z a a n g a ż o w a n e j " — przynajmniej w procesy cywilizacyjne obejmujące Afrykę. Naiwna formuła wyrazu plastycznego, zdecydowanie amatorski (lecz nie niezarobkowy) charakter t y c h malo­ wideł, przy szczegółowym ukazywaniu cech określonych „ m o d e l i " , pozwalają mówić o szczerości i swoistej żarliwości środowiska t y c h afrykańskich malarzy i odbiorców ich dzieł. W n i e k t ó r y c h malowidłach artysta uzupełnił wzorniki w y o b r a ż e n i e m fryzjera przy pracy ( i l . 6, 8). W y o b r a ż e n i a te nie pozostawiają j u ż ż a d n y c h wątpliwości, j a k bardzo bezpośredni i śmiały jest sposób widzenia t y c h a r t y s t ó w . N i e k t ó r z y podpisali swoje dzieła nazwiskiem. Czasem t e ż uzupełnili oni nazwisko d o d a t k o w ą i n f o r m a c j ą : „ B y super­ man artis co boy B . Kasuwa Zaria c i t y " albo „ R a i n B o w Arts N o K o g u i R. D . E n u g u " . W a r t o jeszcze powiedzieć, że twarze na szyldach nie są malowane na ciemno, t a k aby p o z o s t a w a ł y w zgodzie z rzeczywistym w y g l ą d e m osób do jakich się odnoszą. Twarze te s ą białe, żółtawe, różowawe i czasami tylko „ s z a r e " , czyli odpowiadające m u r z y ń s k o ś c i . Nie zawsze też ukazywane są rysy negroidalne, często zaś są wyraźnie upodabniane do rysów „ludzi b i a ł y c h " . Malowanie twarzy na biało, żółtawo czy różowawo wiąże się niewątpliwie z t r u d n o ś c i a m i technicznymi, jakie m u s z ą n a w i e d z a ć nie­ wprawnego a r t y s t ę , kiedy pragnie wyraziście i szczegółowo w y o d r ę b n i ć na malowidle ciemny zarost i włosy od nie­ mniej ciemnego lica. Ale jest t e ż inna zasadniczo przyczyna, że twarze te nie są ciemne. Podobnie bowiem j a k biali u siebie w Europie (lecz nie w Afryce) zabiegają, aby mieć twarze opalone i to j a k najciemniej, t a k Afrykańczycy zdani na niezmienność barwy twarzy rozjaśniają je „umow­ nie", d o k o n u j ą c swoistej falsyfikacji swych wizerunków. D ą ż e n i e to najsilniej uwidacznia się w życzeniach klienteli afrykańskiej, odwiedzającej z a k ł a d y fotograficzne; sprawa „ ł a d n o ś c i " dotyczy najczęściej nie wyrazu oczu czy zmarszczek, lecz jasności ciała. Wydaje się więc, że biała twarz i nieafrykańskie rysy w i z e r u n k ó w szyldowych, tak j a k a m e r y k a ń s k i czy europejski styl czesania, jest prze­ jawem dążenia o szerszych aspiracjach, aniżeli t y l k o este­ tyczne, bo odnoszącego się do idei więzi czy utożsamienia się z cywilizowaną ludzkością na świecie. P r z e j d ź m y do drugiej grupy malowideł, z jakimi spotykamy się w pewnych krajach afrykańskich, a które wiązać m o ż e m y z działalnością a r t y s t ó w miejskich. Mam t u na myśli m a l o w i d ł a oraz napisy spotykane na środkach lokomocji, głównie ciężarówkach swoiście przystosowanych do transportu znacznej liczby osób. Przyozdabianie takich p o j a z d ó w w różne w y o b r a ż e n i a , głównie zwierząt i ludzi, oraz zaopatrywanie w specjalne napisy-nazwy, a także sentencje spotyka się podobnie j a k malarstwo szyldowe w n a j w i ę k s z y m nasileniu na obszarach Nigerii. Łączy się ono z żywiołowym rozwojem prywatnej inicjatywy w orga­ nizowaniu masowych ś r o d k ó w transportu i komunikacji. W Tanzanii i E t i o p i i , gdzie ś r o d k i te zostały upaństwo- ����wionę, gdzie k u r s u j ą regularnie autobusy, nie spotykamy się oczywiście ze spontanicznymi formami przyozdabiania aut. Podobnie rzecz się przedstawia t a m gdzie środki transportu i komunikacji — j a k np. w K e n i i — s t a n o w i ą własność wielkich przedsiębiorstw przewozowych. Ale już w Sudanie, w k t ó r y m tak j a k w Nigerii, prosperują liczni drobni trans­ portowcy, obserwujemy podobne zjawisko. Malunki i napisy p r z y o z d a b i a j ą c e c i ę ż a r ó w k i - a u t o b u s y , furgonetki i mikrobusy na szlakach nigeryjskich m a j ą dosyć jednoznaczny sens. Służą przede wszystkim w y o d r ę b ­ nieniu określonego pojazdu i jego właścicieła-przedsiębiorcy spośród licznej rzeszy jemu podobnych. Tak j a k nazwy: „ B ł ę k i t n a s t r z a ł a " , „ O r i e n t - e x p r e s s " czy nasze — „ K r a k u s " , „ B e r o l i n a " i „ N e p t u n " na pociągach, tak w Nigerii na samochodach — „ S u p e r - m a n " , „ D e m o o n service" lub „Apollo 1 1 " w y r a ż a j ą t ę s a m ą p o t r z e b ę oznakowania. Ale potrzeba ta w wydaniu nigeryjskim jest niewątpliwie pełniejsza. T y m bardziej że w y m y ś l o n y m przez właścicieli nazwom pojazdów t o w a r z y s z ą często różnego rodzaju napisy-sentencje, k t ó r e łącznio z malunkami w y r a ż a j ą swoistą filozofię życiową (il. 14, 15). Dzięki mobilności przedmiotu, na k t ó r y m umieszczono napisy i malowidła, ta filozofia głoszona jest z d u ż ą skutecznością i ma nie­ wątpliwie służyć tonowaniu czy zapobieganiu niezadowo­ lenia pasażerów. B y w a bowiem, że przewozi się ludzi w t y c h pojazdach niczym śledzie w beczkach. I wówczas jak hasło na jednym z szyldów fryzjerskich — „ T y l k o Pan Bóg się nie m y l i " , tak napis na ciężarówce-autobusie stwierdzający, że „ L u d z i e rosyjscy nigdy się nie ś p i e s z ą " służyć ma jako argument na rzecz przewoźnika. Przypatrzmy się zresztą i n n y m jeszcze nazwom i napisom: KTO W I E Ż Y J I P O Z W Ó L ŻYĆ N I E MA NIC STAŁEGO P R Z E T R W A J I N I G D Y SIE N I E B Ó J BEZPIECZNA JAZDA NADZIEJA I ODWAGA BÓG ZNA SWOICH L U D Z I N I K T PONAD BOGIEM N I E M A K R Ó L A N A D BOGA BÓG M N I E P R O W A D Z I NIC PONAD BOGIEM WIERZE BOGU MOIM PANEM BÓG BÓG N I E WYMYŚLIŁ ZEGARA K R Ó L N I E JEST BOGIEM Z JEGO Ł A S K I Z BOGIEM P S A L M 19 P S A L M 121 P S A L M 11 MIŁOSIERDZIE D Z I E Ł O BOGA K R Ó L PRZYSZŁOŚCI ZABAWNY CHŁOPAK PRZYSZŁOŚĆ JEDNOŚĆ ODWAGA Napisy te wykonane są zazwyczaj z d u ż ą s t a r a n n o ś c i ą , wielkimi „ p l a s t y c z n y m i " literami, są żółte, ocieniowane czerwienią, białe, ocieniowane czernią i t d . Nierzadko przy­ ozdabiają je k w i a t y . I co jest najważniejsze, wkompono­ wane są one w m a l u n k i w y o b r a ż a j ą c e słonie, l w y , pantery, krokodyle, koguty, anioły, k r z y ż e , bukiety k w i a t ó w , uskrzydlonych ludzi, błyskawice, gwiazdy i liczne inne tematy. D u ż o prawdziwej radości przynosi oglądanie na spec­ jalnych parkingach w większych miastach nigeryjskich 12 18 lub k a m e r u ń s k i c h zgromadzonych t a m w d u ż y c h ilościach t y c h p o t ę ż n y c h ciężarówek, z k t ó r y c h k a ż d a jest swoistą w ę d r o w n ą galerią wizualnych d o z n a ń . A u t o r a m i napisów i malowideł są zazwyczaj malarze miejscy, ci sami k t ó r z y w y k o n u j ą szyldy fryzjerom i nie t y l k o fryzjerom. Oto szyld: „ P r e m i e r a t a b a k i z Dolnego E n u g u " ( i l . 17). Szyld jest dwustronnie malowany. N a pierwszej i drugiej stronie powtarza się: „ I n o m a premier t a b a k i dolne Enugu. Premier t a b a k i rozwiązuje wszystkie problemy. To wspo­ maga na u m y ś l e . To przynosi ulgę w smutkach. Zawsze do uzyskania u ... (adres)". Ponadto z obydwu stron przed­ stawiony jest sam I n o m a przy pracy. W czymś, co przy­ pomina m a s z y n k ę do mięsa, miele t a b a k ę , po k t ó r ą usta­ w i l i się ludzie w kolejce. W scenie frontowej jest ich czterech i kolejkę otwiera biały człowiek, na odwrocie zaś za czar­ n y m stoi biały i postaci jest więcej. Wreszcie całość uzupełnia również z jednej i drugiej strony malunek przedstawiający człowieka pod drzewem, z k t ó r e g o zwisa sznur. Przy ma­ lunkach znajduje się o b j a ś n i e n i e : „ P r z y k ł a d . Pewnego dnia w m o i m mieście Opobo m i a ł e m k ł o p o t y z rodziną i p o s t a n o w i ł e m powiesić się z tego powodu. K i e d y chciałem się j u ż powiesić, p r z y p o m n i a ł e m sobie w pobliżu drzewa, że w mojej torbie znajduje się tabaka. W t e d y pomyślałem sobie, że nie jestem j e d y n y m , k t ó r y ma k ł o p o t y z rodziną. W t e d y premier t a b a k i ocalił mnie od przedwczesnej śmierci". Z drugiej strony opis tego zdarzenia jest nieco szczegółowszy i samo zdarzenie rozpoczyna się od „ O n e night . . . " Szyld ten n a m a l o w a ł R a i n Bow z Enugu. R ó w n i e starannie wykonane szyldy, r e k l a m u j ą c e usługi k r a w c ó w , szewców, stolarzy ozy fotografów spotyka się w licznych miastach południowej i zachodniej Nigerii. ��Malowidło na śoianio baru. Busisi n . jeziorem W i k t o r i a (Tanzania). I I . 22. Malowidło w barze. M a i . Gdo K i a r i . Nasadżineli (Tanzania). I I . 23. Malarz Suly z Dawanau (Nigeria). �23 Sporadycznie pojawiają się również w n i e k t ó r y c h miastach Kamerunu, Zairu, K e n i i ( i l . 16). Ostatni z p r z y k ł a d ó w dużych r o z m i a r ó w to m a l o w i d ł o na frontonie b u d y n k u reklamujące fotografa. W miasteczku, z k t ó r e g o pochodzi to malowidło, w podobny sposób reklamowane b y ł y usługi krawca, szewca oraz rzeźnika. W Nigerii ci właśnie rze­ mieślnicy k o r z y s t a j ą w swych szyldach-reklamach z t y t u ł u nie mistrza lub majstra, lecz doktora. D o k t o r szewc, kra­ wiec i t d . T y t u ł y doktora i premiera {prime minister) m o g ą świadczyć o wysokiej pozycji społecznej t y c h rzemieślników albo też o niezłym poczuciu humoru, zrozumieniu śmiesz­ ności wszelkiej poważnej t y t u l a t u r y . Prawdopodobnie w grę wchodzi jedno i drugie. Osobną w dużej mierze dziedziną w ś r ó d malowideł rozwijających się w miastach są dekoracje b a r ó w . W Afryce, w warunkach tropikalnych, są to instytucje o szczególnym znaczeniu. Sprzedaje się w nich przede wszystkim w znacz­ nych ilościach napoje chłodzące. W m a ł y c h wsiach, całkiem w buszu, z dala od w i ę k s z y c h ośrodków, m o ż n a zawsze natrafić na dobrze zaopatrzony bar i o t r z y m a ć n a p ó j wy­ jęty z lodówki. B a r y te spełniają często rolę k l u b ó w , w k t ó ­ rych gromadzi się starszyzna i młodzież. Służą przejezdnym, chętnie goszczą w nich biali (ale t y l k o przejezdni). Sprzedaż piwa czyni nieraz z t y c h i n s t y t u c j i miejsca rozpusty, co często znajduje wyraz w m a l o w i d ł a c h p o t ę p i a j ą c y c h zdecy­ dowanie pijacki obyczaj. Temat antyalkoholowy rozwijany b y w a niekiedy w rozbudowane sceny, sugestywnie u k a z u j ą c e zgubne skutki picia. Stosowne obrazki p o k r y w a j ą wszystkie ściany baru, t o w a r z y s z ą i m objaśnienia tekstowe. Jest to pozy­ tywny w y n i k u m o r a l n i a j ą c e j działalności misji, a t a k ż e surowych obostrzeń, wprowadzanych przez n i e k t ó r e r z ą d y . W Zairze i w Republice Środkowoafrykańskiej obowiązuje zakaz picia piwa w biały dzień. Gdzie indziej jednak ten sam temat ujmowany bywa dyskretniej. W pojedynczych, nie z w i ą z a n y c h ze sobą scenach ukazywana bywa szafarka, pijący i (niczym rezultat) taniec. A b s t r a h u j ą c od tego czy podobne malowidła w barach spełniają swą d y d a k t y c z n ą rolę, należy stwierdzić, że p i j a ń s t w o nie jest p i ę t n e m A f r y k i . Jeśli się pojawia, to w formie łagodnej i chyba częściej na wsi niż w mieście, a jego rozsadnikiem jest nie tyle bar, co obyczaj pędzenia przez wieśniaków wina palmowego i spożywanie go rytualnie przy wszelkich o b r z ę d a c h i uroczystościach. I n s t y t u c j a baru jest miejscem przekazywania wizual­ nego innych jeszcze treści. Landszaft u k a z u j ą c y p r z y r o d ę a f r y k a ń s k ą , zawsze z palmami, często z d z i k i m i zwierzę­ t a m i w dżungli, lśniące w słońcu rozlewiska wielkich rzek, po k t ó r y c h p ł y n ą pirogi — oto akcesoria baru, którego właściciel chce u r a c z y ć przybyszy z dalekich stron. Bliższe natomiast stałej klienteli są obrazy sławiące męskość, j a k w malowidłach u k a z u j ą c y c h walczącego ze słoniem lub lwem (il. 19), wreszcie piękne malowidło — mocują­ cego się z ciężarem ( i l . 20). Ten ostatni obraz nawiązuje do szczególnie popularnej t e m a t y k i sportowej. W algier­ skich barach na Saharze mogłem podziwiać dowody t y c h zainteresowań w d u ż y c h obrazach olejnych, sławiącycłi sukcesy algierskiej reprezentacji piłkarskiej. Przedstawieni na nich b y l i zawodnicy obu d r u ż y n . Jeden z obrazów u k a z y w a ł w a l k ę ciemniejszoskórych Algierczyków z całkiem białą d r u ż y n ą p i ł k a r s k ą . W t y m samym barze w miejscowości I n Salah, obok 15 �11. 24, 25. Malowidło na ścianie budynku w Dawanau (Nigeria). Fragment i całość. Mai. Suly. 16 �I I . 26, 27. Malowidło na ścianie budynku w Dawanau (Nigeria). Fragment i całość. M a i . Suly. 17 �obrazów z p i ł k a r z a m i , znajdował się mniejszych r o z m i a r ó w obrazek malowany przez tego samego a r t y s t ę . P r z e d s t a w i a ł on wielbłąda i lwa. Lew rozparty na grzbiecie w i e l b ł ą d a szarpał garb swojej ofierze. Obrazek ten u z n a ć m o ż n a jako znamienny dla t e m a t y k i , k t ó r a przewija się w m a l o w i d ł a c h wielu b a r ó w położonych przy s ł a w n y c h szlakach. W barach północnej Tanzanii oraz K e n i i t e m a t y k a ta bywa d o m i n u j ą c a , a często nawet wyłączna. Zwierzęta afrykańskie to przede wszystkim słoń i lew, ale t a k ż e g r o ź n y niezwykle bawół, wąż i ptak, k t ó r y nie lęka się węży ( i l . 22). Z d a r z a j ą się również w y o b r a ż e n i a innych z w i e r z ą t : nosorożec, k r o k o d y l i najrzadziej żyrafa. Dlatego chyba najrzadziej, że z zasady wszystkie te bary m a j ą nisko położone stropy... W y o b r a ż e n i a t y c h zwierząt ukazywane są nieraz w wielkich malowidłach p o k r y w a j ą c y c h fronton b u d y n k u , a t a k ż e poszczególne ściany w sali lub salach baru. W y ­ czuwa się w t y m malarstwie swoisty resentyment dla afry­ kańskiej fauny. Pojawił się on zapewne w najnowszych czasach i nie tyle jako coś samoistnego, lecz w y n i k a j ą c e g o z innej potrzeby — przypodobania się licznym rzeszom m y ś l i w y c h i t u r y s t ó w n a w i e d z a j ą c y c h p a r k i i rezerwaty, jedyne miejsca, w k t ó r y c h te zwierzęta p r z e t r w a ł y . W po­ bliżu t y c h miejsc wszystkie bary przyozdabiane są z reguły w y o b r a ż e n i a m i zwierząt. I c h stylistyka p o w t a r z a j ą c a się, mało zindywidualizowana, bliska jest stereotypowej figuracji, w której m o ż n a d o p a t r z y ć się pewnej roli ilustracji z książek dla dzieci. Niekiedy jednak pojawiają się prawdziwej urody malunki, w k t ó r y c h podziwiać m o ż n a zarówno z n a k o m i t ą formę, jak też p o w a ż n y stosunek malującego do popular­ nego tematu. I chyba bez przesady m o ż n a powiedzieć, że w Afryce t y l k o w barach, przy t y c h skromnych malo­ widłach zrodzić się może, albo już się rodzi uszanowanie pośród ludzi miejscowych dla jednego z ich największych s k a r b ó w . Może też popularne w y o b r a ż e n i e ptaka, węża i b a w o ł u uzyska pełniejszą s y m b o l i k ę . N a w i ą z y w a ć będzie do f a k t u możliwej harmonii w ś r ó d zwierząt, bez „opie­ k u ń c z e j " roli m y ś l i w y c h . Wymieniony p r z y k ł a d m a l o w i d ł a z Tanzanii i podobne jemu z innych miejsc tego kraju, a t a k ż e z K e n i i nie zmie­ niają jednak ogólnego odczucia, że jest to malarstwo dosyć stereotypowe, m a ł o zindywidualizowane, w nikłej mierze związane z t r a d y c j ą . Pod t y m względem sławne m a l a t u r y k a m e r u ń s k i e z k r a i n y Bamileke u r a s t a j ą do dzieł o pierwszo­ r z ę d n y m znaczeniu. Ukazywane w nich zwierzęta, chociażby w scenach polowania, z a c h o w u j ą wiele ze swej legendarnej czy mitycznej r o l i . A przy t y m swoista figuracja w niczym nie przypomina współczesnej, ilustracyjno-fotograficznej. To utrzymywanie się treści m i t y c z n y c h czy t y l k o przypowieściowych o d k r y ć m o g ł e m jeszcze w niezwykle bujnie rozwijającej się twórczości malarzy z wioski Msasani pod Dar es Salaam. Obrazy z Msasani m a j ą wspólne cechy: płaskie traktowanie p r z e d s t a w i e ń , zawsze zwierząt, d u ż e jednobarwne płaszczyzny, niekiedy obwiedzione konturem, swobodne rozstrzyganie proporcji. K o l o r y zasadnicze ze­ stawiane są w silnym kontrastowaniu (wykorzystanie emalii rowerowych). Kompozycja z w i ą z a n a z powierzchnią t y p o w y c h k w a d r a t ó w p ł y t y pilśniowej. Malarze — na ogół młodzi — К . H . Tedo, Agaba k o n t y n u u j ą doświadczenia swego krewniaka Tinga-Tinga, zmarłego w 1972 r. w Msasani. R o z w ó j tego malarstwa coraz silniej łączy się z zaintereso­ waniami nie tyle samych A f r y k a ń c z y k ó w , co białych, licznych t u r y s t ó w o d w i e d z a j ą c y c h T a n z a n i ę . Dlatego też trudno b y ł o b y tej sztuce p r z y p i s y w a ć większe znaczenie w t y m , co nas najbardziej zajmuje — w k s z t a ł t o w a n i u się m e n t a l n o ś c i artystycznej ogółu. Dlatego z u w a g ą n a l e ż a ł o b y się przyjrzeć t y m indy­ w i d u a l n y m t w ó r c o m , k t ó r z y swoją działalność ściśle wiążą 18 ��П. 33, 34. Chaty bielone w cętki. Ndokayo, Garua-Bulai (Kamerun). z potrzebami najbliższego sobie otoczenia. J e d n ą z takich wyróżniających się indywidualności jest malarz Suly z Dawanau w okolicach K a n o w Nigerii. Urodził się w 1943 r. Ojcem jego b y ł Bala, nauczyciel w szkole koranicznej. Sam Suly do żadnej szkoły nie uczęszczał. To, czego n a u c z y ł go ojciec z a p o m n i a ł . Natomiast stare księgi, w t y m ręcznie pisany K o r a n , k t ó r e odziedziczył po ojcu, przechowuje z n a l e ż y t ą czcią. U z n a ć należy Sulyego za a n a l f a b e t ę , zresztą nie kryje się z t y m wcale. Nie służył w wojsku. Wcześnie się ożenił. Obecnie ma dwie żony, d r u g ą p i ę k n ą , m ł o d ą . Jest ojcem kilkunastoletniego chłopca i całkiem małego dziecka z d r u g ą żoną. Mieszka dosyć ubogo z najbliższą i dalszą rodziną. Zachowuje t r a d y c y j n y styl życia, charak­ terystyczny dla h a u s a ń s k i e j zbiorowości, z k t ó r e j się w y ­ wodzi. Od wczesnych l a t młodzieńczych zajmował się m u rarstwem i malarstwem (malował domy i mieszkania). Korzysta z t y t u ł u m a i ł a m (czcigodny, szanowany), t y t u ł u j a k i m i a ł jego ojciec i j a k i m obdarza się wielu szanowanych rzemieślników czy nauczycieli. Suly w y r ó ż n i a się spośród swego otoczenia rozwagą, spokojem, z a d u m ą . Niekiedy stwarza wrażenie j a k b y p r z e b y w a ł w i n n y m , w ł a s n y m świecie. Zawsze m a l o w a ł dla innych, j a k mówi, dla zdobycia jedzenia l u b pieniędzy. J e d y n ą rzeczą, k t ó r ą w y m a l o w a ł dla siebie jest torba na farby i pędzle. T o r b ę t ę — symbol swego zawodu — p o m a l o w a ł w k w i a t y , wozi j ą rowerem 20 na b a g a ż n i k u ( i l . 23). W podobny sposób t o r b ą zaopatrzoną w odpowiedni napis i z a m o n t o w a n ą na rowerze, skuterze czy m o t o c y k l u i n n i rzemieślnicy (fotografowie, elektrycy, ślusarze) m a n i f e s t u j ą swój z a w ó d . Suly objeżdża rowerem okolicę w k r ę g u ok. 360 k m i na t y m obszarze zbiera za­ m ó w i e n i a murarskie l u b malarskie. Za j e d n ą dekorację domu pobiera 2 funty. Jest to z a p ł a t a r ó w n a naszym kilkuset złotym. Co maluje ? W samym t y l k o Dawanau, wyłączając dom w ł a s n y , ozdobił prawie wszystkie b u d y n k i , jedne bogaciej, inne skromniej. Najskromniejsze jego malowidła t o drobne sceny rodzajowe wymalowane na szczycie bu­ d y n k u wzdłuż charakterystycznych dla h a u s a ń s k i c h domów sterczyn-attyk. Najokazalsze s ą znacznych rozmiarów m a l o w i d ł a zapełniające całą ścianę frontową budynku, a nieraz również ściany boczne ( i l . 26, 27). Do t y c h okazałych przedsięwzięć należy również zaliczyć dekoracje rezydencji h a u s a ń s k i c h n o t a b l i . Rezydencje te m a j ą przed właściwym budynkiem rodzaj kordegard, ponadto ganki i werandy. Zostały one przyozdobione w m a l u n k i - k w i a t y , przypomina­ j ą c e bardzo nasze zalipiańskie. S t a n o w i ą one wyraźne o d s t ę p s t w o od tego, co zazwyczaj maluje Suly. Najczęściej bowiem przedstawia lwa, zawsze groźnego, wąsatego, z uniesionym ogonem, a t a k ż e inne zwierzęta — krowę, krokodyla, konia, k u r ę ; a ponadto ludzi przy pracy: rol­ n i k ó w , tragarzy, m e c h a n i k ó w samochodowych, wszelkie współczesne pojazdy, nie wyłączając s a m o l o t ó w ; ukazuje �wreszcie charakterystyczne dla swego otoczenia postaci —• np. muezinów n a w o ł u j ą c y c h do m o d l i t w przed meczetem, pijaków i p r o s t y t u t k i , bokserów, w a l c z ą c y c h na miecze, żołnierzy oraz wielmożów na przejażdżce konnej pod para­ solem. W tych różnych z pozoru tematach m o ż n a d o p a t r z y ć się pewnych założeń całościowych, pewnej idei przewodniej. Oto obok wizerunku z z a p a ł e m i p r z y k ł a d n i e pracującego rolnika — stoi kobieta, k t ó r a przyniosła w pole jedzenie. Nieopodal tej sceny widzimy znacznie większą p o s t a ć robotnika, k t ó r y coś niezbyt ochoczo miesza czy gniecie w wielkim naczyniu. Przed robotnikiem stoi nie kobieta z naczyniami, lecz olbrzymi lew ( i l . 24, 25). Lew uzyskuje tutaj i w innych scenach symboliczne znaczenie. Gdzie indziej takiż lew czatuje obok kobiety k a r m i ą c e j k r o w ę , a ponad wężem, k t ó r e g o m ę ż c z y z n a pragnie rozdrażnić i zabić szablą ( i l . 31). W innej kompozycji u k a z a ł Suly nienaturalnej wiel­ kości elegantkę „ ł y p i ą c ą oczyma i szczerzącą z ę b y " (postać namalowana jest na węgle b u d y n k u , t a k j a k b y „ s t a ł a na rogu"), a nie opodal j u ż mniejszych znacznie r o z m i a r ó w tragarzy rozładowujących ciężarówkę, dalej i n n y c h męż­ czyzn — bokserów, żołnierzy i p a r z ą c e się konie ( i l . 30, 32). Motyw złej kobiety s t a r a ł się najwyraziściej p r z e d s t a w i ć w obrazku, na k t ó r y m dziewczyna dzierżąc w jednej ręce szklanicę, d r u g ą r ę k ę w y c i ą g a j u ż po n a s t ę p n ą . Całość uzupełnił w y o b r a ż e n i e m kwoczki z k u r c z ę t a m i d r e p c z ą c y c h wśród traw. Ale j e d n ą scenę od drugiej oddzielił szerokim pasem (il. 39). Podobne obramienia p o j a w i a j ą się w i n n y c h jeszcze malunkach, a niekiedy szeroki ciemny pas ozdo­ biony w zwielokrotniony zygzak w kształcie 3 jest g ł ó w n y m motywem, znakomicie zestrojonym z niewielkich r o z m i a r ó w wyobrażeniem jeźdźca i podmalowanymi od spodu żygaczami rynien sterczących z dachu ( i l . 26). Malarstwo m a i ł a m Suly m i m o swych p o w a ż n y c h , nieraz wyraźnie u m o r a l n i a j ą c y c h treści, jest niezwykle pogodne, barwne — b y nie rzec wesołe. Ale takie właśnie odczucie rodzi się przy pierwszym, b e z p o ś r e d n i m z n i m kontakcie. Ubogie domy-warsztaty, sklepy o ż y w a j ą . Malo­ widła wyodrębniające budynek z całości szarej zabudowy nadają m u n o w ą , w y ż s z ą r a n g ę . I t y l k o dzięki t e m u — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — udaje się malarzowi zdobywać kolejne zamówienia. Bo przecież malarstwo to znacznie silniej ukazuje s ą d a r t y s t y o t y m , co go otacza, aniżeli informuje, co określony sklep czy warsztat oferują klientom. N a t y m k o ń c z y się m ó j przegląd najważniejszych p r z e j a w ó w malarstwa rozwijającego się w afrykańskich miastach. C h c i a ł b y m obecnie u k a z a ó drugi n u r t tej twór­ c z o ś c i — malarstwo rozwijające się w środowiskach wiej­ skich. Jeśli w przypadku malarstwa „ m i e j s k i e g o " najcie­ kawsze jego przejawy poznajemy w krajach p r z o d u j ą c y c h — Nigerii, K e n i i , Tanzanii, to w przypadku n u r t u wiejskiego odwrotnie. Najciekawiej przedstawia się malarstwo w t y c h krajach, k t ó r e u z n a ć należy za opóźnione w rozwoju. Pod t y m t e ż względem na u w a g ę zasługuje szczególnie Republika Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a oraz blisko graniczące z n i ą rejony K a m e r u n u i Zairu. Całość zgromadzonego na t y m obszarze m a t e r i a ł u dotyczy malarstwa b u d y n k ó w mieszkalnych i kościołów. W przeważającej mierze są to m a l u n k i w y s t ę p u j ą c e na z e w n ą t r z d o m ó w (bardzo rzadko we w n ę t r z u , a wówczas w sieniach), a w przypadku kościołów t y l k o we w n ę t r z u . W t a k i m t e ż sposobie korzystania z malarstwa ujawnia się ogólne założenie tej sztuki. W zastosowaniu do b u d y n k ó w mieszkalnych jest ona zdecydowanie reprezentacyjno-prestiżowa, służy celom społecznym. W kościołach służyć ma pogłębianiu określonych praw w i a r y i t y m samym ma ideowo-kontemplatywne znaczenie. Najprostsze przejawy pierwszego rodzaju potrzeb ma­ larstwa t o bielenie domu. I t u m o ż n a o d n o t o w a ć pewien charakterystyczny fakt, k t ó r y odnieść m o ż n a nie t y l k o do afrykańskich w a r u n k ó w . Otóż, wkraczając od północy w kraje czarnej A f r y k i natrafia się, począwszy od N i g r u , na wybitnie m u r z y ń s k i e osiedla wiejskie. I jeśli wcześniej na obszarach algierskich i m a r o k a ń s k i c h w y s t ę p u j e swoista architektura arabska w r ó ż n y c h swych odmianach, zawsze oparta na konstrukcji budowli p r o s t o k ą t n e j , to właśnie p o c z y n a j ą c od N i g r u zmienia się ona zasadniczo. P o j a w i a j ą się domy okrągłe. U s t ę p u j ą one ponownie na obszarze Nigerii domom p r o s t o k ą t n y m , b u d o w n i c t w u cywilizacji h a u s a ń s k i e j . Jeszcze na obszarze k a m e r u ń s k i m pojawia się I I . 35. Dekoracja malarska na ścianie domu wiejskiego. Zengolaga (Kamerun). 21 �I I . 36. W y o b r a ż e n i e radia i mężczyzny wskazującego na gwiazdę. Malowidło na ścianie chaty. (Republ. Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a ) . swoiste dla tego k r a j u oryginalne budownictwo „wielkich chat" oraz n i e p o r ó w n y w a l n e do czegokolwiek „wszelkie g l i n i a n k i - u l o w n i k i " , aby już dalej w Republice Ś r o d k o w o ­ afrykańskiej i w większości t e r e n ó w Zairu istniały prawie wyłącznie chaty — budownictwo bardzo p r z y p o m i n a j ą c e rozwiązania znane z E u r o p y , w t y m również i z Polski. W s p ó l n ą cechą budowli p o p r z e d z a j ą c y c h od p ó ł n o c y strefę chat jest zachowanie w architekturze naturalnej barwy tworzywa. W y n i k a to przede wszystkim z dosko­ nałości formalnej obiektu, u k s z t a ł t o w a n e g o niewątpliwie w długim procesie doświadczeń budowlanych. Zazwyczaj budowle te m a j ą n a t u r a l n ą b a r w ę wyschniętej na słońcu g l i n y - b ł o t a , z k t ó r e g o ulepione zostały na odpowiednim wzmocnieniu cegło-pacynowe ściany b u d y n k u . Zależnie od strefy geograficznej zmienia się barwa tego podstawowego dla całej A f r y k i budulca. Ale w strefie algiersko-, nigrycko-nigeryjskiej dominuje barwa dosyć w y r ó w n a n a . Jest ona ugrowata, cielista. K o l o r y t t a k i akceptowany jest na ogół we wszelkich społecznościach. Natomiast nie s ą akcepto­ wane z reguły barwy budulca szaroziomistego. A takiego właśnie surowca d o s t a r c z a j ą często ziemie w strefie tro­ pikalnej, w sąsiedztwie dżungli i rozlewisk wielkich rzek. Jednocześnie w pewnych miejscach tego obszaru poja­ wiają się glinki laterytowe o zabarwieniu cynobrowym. One to s ą surowcem uznanym jako strojny, atrakcyjny. I właśnie w t y m obszarze znacznego zróżnicowania k o l o r y t u naturalnego surowca, j a k t e ż niezbyt silnie utrwa­ lonych czy też z b y t gwałtownie naruszonych tradycji budowlanych, rozwinął się zwyczaj bielenia i malowania chat. Są to w c a ł y m tego słowa znaczeniu chaty budow­ le — stosunkowo trwałe, o nieźle izolujących ś c i a n a c h nakrywanych mniej ł u b bardziej t r w a ł y m czy skutecznym d a c h e m - s t r z e c h ą . W osadach r o b o t n i k ó w zorganizowanych przy plantacjach, w osiedlach ludności, k t ó r a nie t a k dawno porzuciła swoje własne leśne siedliska, rozwinęło się budow­ nictwo chat najprostszych — ściany p r o s t o k ą t n e g o b u d y n k u są nakrywane dwuspadowym dachem. W osiedlach bardziej już zasiedziałych wykształciły się iście europejskie c h a ł u p y z solidnymi strzechami czterospadowymi, n a c z ó ł k o w y m i i przyczółkowymi, nigdy płaskimi, lecz zawsze s t r o m y m i . Poznany wcześniej t y p domu okrągłego z N i g r u czy pół­ nocnych rejonów K a m e r u n u ( „ u l o w n i k " ) pojawia się w t y m przytropikalnym obszarze dopiero w górzystej Rwandzie, względnie w zachodnich stronach Zairu. 22 P r o s t o k ą t n e ściany chat, szczególnie w domach o wąs­ k i c h dachach, chat bez podcieni czy o k a p ó w prowokują do zamalowania i pobielenia. Potrzeba taka jest t y m sil­ niejsza, i m bardziej zwarte i bezpośrednio przylegające do „ u l i c y " t w o r z ą się osiedla. A z t a k i m i właśnie ulicówk o w y m i osiedlami spotykamy się w i n t e r e s u j ą c y m nas obszarze w y s t ę p o w a n i a m a l o w i d e ł na domach. S t ą d toż — j a k s ą d z ę — w y w o d z i się powszechna w ś r ó d mieszkańców wsi ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i c h potrzeba bielenia d o m ó w . Po­ dziwiać t u m o ż n a n a j p r o s t s z ą , a zarazem najbardziej fascynującą t e c h n i k ę — chlapania czy opryskiwania, wzglę­ dnie c ę t k o w a n i a ścian b i a ł ą f a r b ą ( i l . 33, 34). Powstają śmiałe kompozycje, zadziwiające harmonijnością, chociaż czuje się, że p o w s t a ł y w w i e l k i m z a p a m i ę t a n i u „pacykow a n i a " czy „ c h l a p a n i a " bez u m i a r u . Do t y c h malarskich p o c z y n a ń należałoby zaliczyć również sposób bielenia ścian poprzez odciskanie umacza­ n y c h w farbie dłoni. Ś l a d y odciśniętej na ścianie dłoni b y w a j ą nieraz do tego stopnia zwielokrotniane, że pobielony t y m sposobom dom wydaje się z daleka całkiem biały. I n n y m d o s y ć popularnym sposobem dekorowania d o m ó w w tej strefie jest malowanie ciemnych obramowali podstawy, wejścia i okien. Najczęściej s ą to czarne pasy. Ale niekiedy pas t a k i zostaje „ r o z b i t y " na k w a d r a t y i trój­ k ą t y , skontrastowany w rodzaj szachownicy ugrem i bielą (il. 35). Jest t o niewątpliwie malowanie nawiązujące bez­ pośrednio do t r a d y c y j n y c h dekoracji malarskich, jakie w przeszłości rozwijały się w dziedzinach innych niż bu­ downictwo. Takie właśnie obrzeżenia geometryczne miały n i e g d y ś zastosowanie przy najrozmaitszych „ d r o b n y c h " w y t w o r a c h : torbach, garnkach, tarczach. Jest to zatem malarstwo p r z e j ę t e i zdecydowanie służebne jako forma wypowiedzi artystycznej w stosunku do innych sztuk czy rzemiosł. Dlatego t e ż najbardziej a n g a ż u j ą u w a g ę całkiem współczesne m a l o w i d ł a figuralne. P o j a w i a j ą się w nich m o t y w y z a c z e r p n i ę t e z bardzo rozmaitych dziedzin. Z jednej strony w y o b r a ż e n i a roślin i zwierząt, k w i a t y w doniczkach, gałązki, liście oraz motyle, r y b y , p t a k i , drobne drapieżniki, wreszcie l w y , antylopy, węże i słonie; a z drugiej — takie symbole współczesności, j a k : samochody, helikopter, radio. To znów jakieś tradycyjne w ą t k i — taniec, gra na bębnie, zabawa, polowanie, łowienie r y b — i całkiem współczesne — p i ł k a r z , bokserzy, postacie z filmów czy komiksów oraz �popularni śpiewacy zespołów estradowych ( i l . 37, 38). Niektóre malunki u k r y w a j ą j a k ą ś z a g m a t w a n ą a n e g d o t ę , tym trudniejszą do rozszyfrowania, że w y r a ż o n ą poprzez rysunek prymitywny, umowny. Inne działają dosyć jedno­ znacznie, jak np. w malowidle, w k t ó r y m przedstawione jest dużych rozmiarów radio na s t o ł k u i m ę ż c z y z n a ukazu­ jący palcem gwiazdę, znajdującą się m i ę d z y n i m a t y m radiem (il. 36). Ale j u ż inne obrazy są znacznie zawilsze. Oto między j a k i m ś zwierzęciem i r y b ą , ukazanymi w r y ­ sunku swoiście uproszczonym, pojawia się p o s t a ć człowieka z czymś jakby teczką, idącego w k i e r u n k u samochodu — autobusu (il. 40). Albo taka kompozycja. Ściana na lewo od wejścia do chaty ozdobiona kwiatami i w i e l k i m motylem, a druga strona na prawo p e ł n a drobnych r y s u n k ó w , w ś r ó d których widać również w y o b r a ż e n i e k w i a t ó w (na samym węgle), ale już w pobliżu k r z y ż , s a m o c h ó d s t r a ż a c k i , nad nim człowiek powieszony, inny biegnący oraz r y b a k i polu­ jący na zwierzę, u k t ó r e g o m a l u j ą c y p r z e d s t a w i ł strach rzędem kropek „ s p a d a j ą c y c h " równolegle do ogona. Można by oczywiście zbyć te m a l u n k i j e d n y m słowem — prymitywne bazgroły, jakich zawsze wiele wszędzie. Lecz już sam fakt, że społeczności tamtejszych wiosek tolerują tego rodzaju malowidła, bynajmniej nieprzypadkowe, czy j a k nasze -— polskie napisy na domach czynione pota­ jemnie, nakazuje, aby przyjrzeć się zjawisku z n a l e ż y t ą u w a g ą . T y m bardziej że niewymuszoność t y c h m a l u n k ó w , ich b a r w n o ś ć jest przejawem tej ludzkiej słabości, b y nie powiedzieć uniesienia, k t ó r e właśnie zawsze i wszędzie budzi pełne życzliwości zainteresowanie. Takie zaś odczucie sprawy pogłębia się, kiedy przychodzi obcować z j e d y n ą tego rodzaju galerią, rozciągniętą na przestrzeni setek k i l o m e t r ó w w bujnym, niewątpliwie cudownym, lecz powo­ d u j ą c y m znużenie a f r y k a ń s k i m krajobrazie. S t ą d może warto powiedzieć o t a k i m odczuciu. N i e p o r a d n o ś ć formalna t y c h ż e malowideł, nieporadność s k ą d i n ą d znana i ceniona, czyni nieprawdopodobny w swym bogactwie i rozmaitości ś w i a t przyrody c z y m ś bardzo bliskim i z r o z u m i a ł y m . Gdzieś przy samym k o ń c u szlaku chat malowanych pojawia się jeszcze wieś w y j ą t k o w a . N a jej k r a ń c a c h w po­ bliżu dżungli zbudowano plac taneczny. Jest on otoczony rodzajem p ł o t u - ś c i a n y , nakrytej dachem. Młodzież wioski Yahila z plemienia Mobango (wszystko na terenie zachod- I I . 37, 38. Malowidło na ścianie chaty. Całość i fragment. Yambula (Zair). 23 �Malowidła na ścianach chat (Republ. Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a ) : Б . 39. Polowanie. Gyabe. I I . 40. W y o b r a ż e n i a zwierząt, człowieka i autobusu. Businga. I I . 4 1 . Zabawa. Ngoto. �niego Zairu), do k t ó r e j n a l e ż y ten plac, w y m a l o w a ł a ota­ czające go ś c i a n y w takie oto obrazy: młodzieżowy zespół muzyczny, m ó w c a - p o l i t y k , m ę ż c z y z n a w a l c z ą c y z w ę ż e m , lokalna piękność, k o t , kobieta-syrena oraz Goby R i c h a r d — żużlowiec ( i l . 43). Malowidła te w y r ó ż n i a j ą się od dekoracji domowych b o g a t s z ą p a l e t ą barw, u ż y c i e m farb chemicz­ nych. W całości jest t o przejaw twórczości samorodnej, którą u z n a ć m o ż n a za r e p r e z e n t a t y w n ą dla u m i e j ę t n o ś c i i zainteresowań wielu innych, nie t y l k o wiejskich, o d ł a m ó w społeczności m ł o d z i e ż o w y c h w Afryce. Wydaje się t e ż , że fakt skorzystania przez młodzież z zairskiej wioski Yahila przy realizowaniu swych ambicji życiowych z ma­ larskiej formy wypowiedzi jest w a ż n y m rysem przemian kulUirowych, jakie d o k o n u j ą się w t y m i w innych krajach afrykańskich. Z w r ó ć m y jeszcze u w a g ę na t o , że malarstwo o j a k i m mowa nie jest t y l k o dziełem spontanicznym młodzieży lub dzieci. Otóż w e d ł u g informacji uzyskanych od starszych mieszkańców t y c h wsi, n i e k t ó r e m a l o w i d ł a s ą dziełem specjalnie w t y m celu a n g a ż o w a n y c h malarzy. Potwier­ dzeniem t y c h w i a d o m o ś c i b y ł y b y m a l o w i d ł a z r ó ż n y c h domów w jednej wsi, w y r a ź n i e z d r a d z a j ą c e m a n i e r ę jakiegoś jednego t w ó r c y . Spotkanie z t a k i m wyspecjalizowanym malarzem, dwudziestoczteroletnim Danielem Kulagna z wio­ ski Garua-Petel (w zachodniej części Republiki Środkowo­ afrykańskiej) d o s t a r c z a j ą danych jeszcze szczegółowszych. Oto t w ó r c a p i ę k n y c h malowideł u k a z u j ą c y c h zwierzęta (słonie, p t a k i , antylopy) rośliny i ludzi powiada, że „nie k a ż d y potrafi m a l o w a ć " , że „ t r z e b a się tego n a u c z y ć " . Daniel K u l a g n uczęszczał do miejscowej szkoły przy misji protestanckiej i , j a k twierdzi, w szkole n a u c z y ł się „ f a c h u " . Szkoły misyjne, i nie t y l k o misyjne, s ą też nie­ wątpliwie j e d n y m z g ł ó w n y c h c z y n n i k ó w wyzwalających u młodzieży afrykańskiej p o t r z e b ę malowania. Obfitość reklamy, różnego rodzaju ilustrowanych wydawnictw od­ działuje t e ż pewnie dodatkowo, zachęcając, aby ściana domu traktowana b y ł a jako swoisty zeszyt do r y s u n k ó w . Napis cahier obok m a l o w i d e ł p r z e d s t a w i a j ą c y c h kowbojów zdaje się p o t w i e r d z a ć to przypuszczenie ( i l . 38). S p ó j r z m y jeszcze na mocno związano z t y m malarstwem dekoracje z kościoła w Yamolomba koło Lisali w Zairze. Yamolomba to wioska zamieszkała przez ludność Bambura. P o ś r ó d ok. 2000 m i e s z k a ń c ó w polowa zalicza się do kato­ lików, 28 do k i m b a n g i s t ó w oraz 20 do p r o t e s t a n t ó w . K a ż d e z w y z n a ń m a w ł a s n y niewielki kościół. Kościół prote­ s t a n t ó w — nieco większych r o z m i a r ó w chata — pobudo­ wany został w 1971 r. i w t y m t e ż czasie udekorowali go wierni, rysując i m a l u j ą c w e w n ą t r z k i l k a symbolicznych o b r a z ó w . Jeden z nich zwraca szczególną u w a g ę . Jest to rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y serce człowieka. Umieszczono go przy wejściu do kościoła. D u ż y c h r o z m i a r ó w serce, spoza k t ó r e g o w y ł a n i a się głowa z szyją m ę ż c z y z n y . N a d p r a w ą częścią serca w y o b r a ż e n i e Anioła S t r ó ż a z rozpostartymi r ę k a m i , nad lewą Ducha Świętego — gołębica w promie­ niach. Natomiast w e w n ą t r z serca ukazane zostały drobne w y o b r a ż e n i a symboliczne: oko, t u ż pod piersią człowieka — 25 �42 П. 42. Motocyklista. Fragment dekoracji malarskiej na ścianach K l u b u młodzieżowego. Yahila (Zair). I I . 43. Naczelnik Odozi Oboda i jego okrutne czyny. Malowidło ścienne. A b a k a l i k i (Nigeria). „coś co bije w sercu", w j ę z y k u kimbuza, mbuma'ya mutema; nieco niżej gwiazda — „ s a m o serce" mutema penda, w ś r o d k u diabeł z t r ó j z ę b e m — główny demon d r z e m i ą c y w sercu k a ż d e g o człowieka; pod d i a b ł e m na samym dole żółw — symbolizujący demona lenistwa; po prawej stronie pod Aniołem S t r ó ż e m — ropucha, symbolizu­ j ą c a demona „niemiłego B o g u " ; p o n i ż e j — w ą ż , symbo­ lizujący zdradliwość i pokusy; leopard — s y m b o l i z u j ą c y „siłę n i e p o s k r o m i o n ą " ; po stronie lewej nad Duchom Ś w i ę t y m — pies, symbol b r a k u s k r u p u ł ó w i dwulicowości; wieprz — „ d e m o n niemiły B o g u " ( i l . 44). N a tejże ścianie frontowej wymalowano ponadto s y m b o l i c z n ą wizję „ D o m u wiernych Bogu", do k t ó r e j prowadzi główny szlak z napisem „Wierzcie w Pana Jezusa" oraz cztery boczne drogi z t a k i m i oto napisami: „Wierzcie w Boga", „Módlcie się do Boga", „ D o b r z e pracujcie" i „ T ł u m a c z c i e serca wasze". Obydwa te m a l o w i d ł a są jednobarwne, p r z y p o m i n a j ą rysunek, wykonano je c i e m n o b r ą z o w ą glinką. Boczne ściany kościoła przyozdobiono w y o b r a ż e n i a m i k w i a t ó w , roślin drobnolistnych i palm kokosowych. U ż y ­ to do tego zieleni i b r ą z u . D e k o r a c j ę t ę wykonali konfirmanci. P o ś r ó d t y c h malowideł zwraca u w a g ę wizerunek „serce człowieka". Wprawdzie twarz człowieka nie została namalo­ wana na czarno — co t a k często jest p o d k r e ś l a n e przy p r ó b a c h charakteryzowania chrześcijańskiej sztuki A f r y k i — niemniej jest ona, j a k cała koncepcja „ s e r c a " pełnego najrozmaitszych d e m o n ó w , swoiście a f r y k a ń s k a . Nie ulega wątpliwości, że w malowidle t y m w y r a ż a się synkretyzm lokalnych wierzeń kongijskiej ludności Bambura i chrystia. nizmu. Z uznaniem t e ż należy spojrzeć na „ ł a t w o ś ć " przy­ swojenia przez B a m b u r ó w w a ż n y c h p r z y k a z a ń protestan­ 26 t y z m u . Ś w i a d e c t w e m tego jest obraz drugi „ D o m wiernych Bogu". N a t y m c h c i a ł b y m z a k o ń c z y ć ten dosyć pobieżny przegląd rozmaitych d o k o n a ń malarskich, jakie obserwu­ jemy dziś pośród szerszych o d ł a m ó w społecznych poszcze­ gólnych krajów a f r y k a ń s k i c h . W szkicu t y m pominięte zostały liczne inno jeszcze dowody bujnie rozwijającej się twórczości malarskiej w Afryce. Nie w s p o m i n a ł e m o zupełnie samodzielnej, frapującej sztuce współczesnej E t i o p i i . Jest to temat w y m a g a j ą c y osobnego opracowania. Wreszcie nic nie powiedziałem o w y s t ę p u j ą c y c h dziś dosyć często w osie­ dlach egipskich p i ę k n y c h m a l o w i d ł a c h n a ś c i e n n y c h . A jest to również temat, k t ó r y zasługuje na oddzielne potrakto­ wanie. Oto w kulturze tradycyjnie unikającej malarskich w y o b r a ż e ń figuralnych, pomijającej zaciekle wizerunki człowieka, właśnie wizerunek ten krzewi się dziś z godnym zastanowienia z a p a ł o m . O fakcie t y m m o ż e m y t y l k o wspom­ nieć gwoli przypomnienia, postawionego na wstępie pytania. Czy współczesne m a l o w i d ł a w Afryce w y r a ż a j ą jakąś nie­ spełnioną historycznie p o t r z e b ę społeczną ? Odpowiedź na t o pytanie w y m a g a ł a b y dłuższych w czasie i doćiekliwszych r o z p o z n a ń , a t a k ż e konfrontacji zgromadzonego materiału z t y m , co m o ż n a b y odnaleźć w literaturze. M a m t u na myśli w i a d o m o ś c i o życiu w s p ó ł c z e s n y m poszczególnych grup ludnościowych, k t ó r y c h dzieła mogliśmy poznać. Co zaś się tyczy samego przedmiotu — przedstawionych t u malo­ wideł — to j a k j u ż m ó w i ł e m , nie odnajdujemy na ten temat szezegółowszych wzmianek . F a k t ten utrudnia też bardzo pełniejszą ocenę zjawiska. Pozostaje nam więc sugerować jedynie w ł a s n e i na t y m etapie znajomości przedmiotu zdecydowanie robocze rozpoznania. Oto one. 2 Współczesne m a l o w i d ł a z Nigerii, Kamerunu, Repu- �bliki Środkowoafrykańskiej, Zairu, Tanzanii i K e n i i to przejaw nowego całkiem zjawiska w t r a d y c j i sztuki afry­ kańskiej. Nie są te m a l o w i d ł a przejawem sztuki plemiennej. Zarówno wartości formalno-ideowe, j a k też funkcje peł­ nione przez to malarstwo, nie w y k a z u j ą silniejszych związ­ ków z partykularnym, swoistym pod względem obowiązu­ jących norm, życiem plemiennym. Poznawana przez nas twórczość artystyczna z życiem t y m u t r a c i ł a więź, albowiem sama struktura k u l t u r y plemiennej nie t y l k o w o ś r o d k a c h o charakterze miejskim, ale i na wsi, uległa zasadniczym przeobrażeniom. W wielu przypadkach (rozpoznawanych głównie poprzez dzieło sztuki) mieliśmy okazję zetknięcia się z takimi oto nowymi dla A f r y k i u k ł a d a m i życia społecz­ nego: w zbiorowości parafialnej czy przypisanej do określo­ nego kościoła (a wiadomo, że r o z m a i t o ś ć t y c h kościołów w Afryce przerasta i n n ą z n a n ą na świecie); w zbiorowości wiejskiej (w granicach nie t y l k o jednej wsi, lecz ich zespołów, powiązanych t r a d y c j ą więzi społeczno-gospodarczej z ukształtowaną w czasach kolonialnych przez przynależności do określonych plantacji, areałów upraw i przyjmowania wzorców życia narzuconego z z e w n ą t r z ) ; w nieelitarnych zbiorowościach miejskich, p o c z u w a j ą c y c h się do więzi z innymi podobnymi zbiorowościami, nie t y l k o w Afryce, lecz na całym świecie. W stosunku do wszystkich t y c h środowisk posłużyć się m o ż n a — j a k sądzę — jednym ogólnym terminem, l u d . Dokonania t y c h współczesnych środowisk należałoby n a z w a ć ludowymi, a nie plemiennymi. Jeśli nie zakwestionujemy tego wniosku, wówczas należa­ łoby z całym naciskiem twierdzić, że przedstawione przejawy twórczości malarskiej wy rażają proces narodzin w Afryce nowej dla tego kontynentu formuły sztuki — sztuki l u ­ dowej. To stwierdzenie z a k ł a d a jednocześnie istnienie sztuki nioludowej, w stosunku do niej mniej lub bardziej 7 opozycyjnej. Jest n i ą niewątpliwie sztuka elitarna. Prze­ j a w y jej coraz częściej m o ż e m y p o z n a w a ć w najrozmait­ szych oficjalnych prezentacjach dorobku m ł o d y c h p a ń s t w afrykańskich. Pakt, że tak późno i w tak szczególnych okoliczno­ ściach (ich osobliwy charakter określa chociażby moment funkcjonowania nowoczesnych środków przekazu, reklam, pism, radia itd.) narodziła się ta sztuka, określa jej odręb­ ność w stosunku do tego, co p r z y w y k l i ś m y u z n a w a ć jako ludowe. Zrozumiałe też jest, żo t ę ludowość sztuki afry­ kańskiej określa żarliwość w chłonięciu współczesnych (a nie tradycyjnych) treści. I może w t y m właśnie, że ma­ larstwo najbliższe jest — jako środek artystycznego wy­ razu — współczesnej ikonosferze, należy d o p a t r y w a ć się podstaw tale dynamicznego rozwoju tej sztuki. Natomiast o d r ę b n ą k w e s t i ą będzie to czy w rozwoju t y c h współczesnych malowideł m o ż n a odnaleźć momenty kompensacyjne. W s k a ż m y , że wyłaniają się one, co i raz, przy analizie historii każdej sztuki, w t y m również ludowej. W naszym a f r y k a ń s k i m przypadku, jeśli dostrzegamy momenty kom­ pensacyjne, to t y m samym skłonni j e s t e ś m y do uściślenia teoretycznego wniosku: jeśli w dziejach określonej sztuki czegoś nie było, to wcześniej czy później pojawić się musi. Dotyczy to zarówno podstawowych ś r o d k ó w wyrazu, z w i ą z a n y c h z n i m i gałęzi twórczości, jak też o d r ę b n y c h n u r t ó w rozwojowych, całościowych strukturalnie. Oryginalna m y ś l architektoniczna, rzeźbiarska, przede wszystkim zaś muzyczna i taneczna, w afrykańskiej sztuce plemiennej zrealizowała się już w najdonioślejszych roz­ miarach. Wszystkie z t y c h rodzajów wypowiedzi b y ł y inspiracją w a ż n y c h współcześnie p r ą d ó w artystycznych na świecie. Jedynie malarstwo pozostaje nadal t ą dziedziną, k t ó r a musi spełniać swą równie doniosłą rolę. N a gruncie 27 �a f r y k a ń s k i c h środowisk intelektualnych artystyczne za­ interesowania w y r a ż a j ą się dziś najsilniej poprzez malar­ stwo. Bo nie jest ono t a k j a k inne tego rodzaju działania obciążone mianem „ d z i k o ś c i " , czy „ p l e m i e n n o ś c i " . Wśród w y k s z t a ł c o n y c h w Europie a r t y s t ó w a f r y k a ń s k i c h bez p o r ó w n a n i a więcej jest malarzy niż rzeźbiarzy. I znacznie też częściej i głębiej p r z e n i k a j ą dziś do A f r y k i europejskie czy ś w i a t o w e dokonania malarskie, aniżeli rzeźbiarskie. Ale b y ł a b y to t e ż d r a s t y c z n o ś ć dla niejednego Afrykań­ czyka szczególna, g d y b y ich kraje inspirowały się w Europie t y m , co t a k bujnie rozwinęło się na naszym kontynencie pod w p ł y w e m inspiracji z czarnej A f r y k i . PRZYPISY П . 44. W y o b r a ż e n i e serca człowieka, malowidło w kościele protestanckim. Yamolomba (Zair). i P o d r ó ż została zorganizowana przez studentów i m ł o d s z y c h p r a c o w n i k ó w Studium Afrykanistycznego Uniwersytetu Warszawskiego. I A f r y k a ń s k a Wyprawa, t a k ą n a z w ę p r z y j ę t o dla tego przedsięwzięcia. W wyprawie b r a ł o u d z i a ł 13 osób, suahilista i arabista, archeologa historyk sztuki, socjolog, etnolog, geograf, ekonomiści i kierowcy s a m o c h o d ó w . K i e r o w n i k i e m W y p r a w y b y ł dr Eugeniusz Rzewuski. г Por. a r t y k u ł y w : ,.African A r t s " , 1972—1973, w y d . Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles; L ' A f r i q u e L i t t é r a i r e et A r t i s t i q u e " , nr 16—21, 1971/72; „ I n s i t a " , nr 5, 1972. Fotografował i rysował autor. 28 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fc09836fe7db8071da4c8a61b097469.pdf c2aae0b251d0e01613315e6c9c63b670 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:802 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:737 Title A name given to the resource Chün bajna / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.81-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część JA A T Y II К U Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 J A C E K OLĘDZKI CHUN BAJNA Motto: Ich niemal nadludzka obojętność spra­ wiała, że zdawali się wypaleni... ...nie potrafiłem w y c z y t a ć nic określonego z ich wejrzenia, jakby rozświetlonego od wewnątrz. Alfred Kubin, Po tamtej stronie TJ nas i w M o n g o l i i w stosunku do m y ś l i B u d d y , p r z e k s z t a ł c o n e j w n u r t lamaizmu, u t r z y m u j e s i ę ( p r z y j ę t y z r e s z t ą z k r ę g ó w europocentrycznych) nie k w e s t i o n o w a n y na ogół stosunek zdecydowanie k r y t y c z n y . P r z y p o ­ mina to kwalifikowanie wierzeń przedchrześcijańskich jako „pogańskich", a w i ę c b a r b a r z y ń s k i c h . W rejestrze „ i d e o w y c h g r z e c h ó w " l a m a i z m u w y ­ m i e n i a s i ę jego z w i ą z e k ze stanem gospodarki (a zatem bytu), demografii (spadek populacji n a r o d u mongolskiego do c z a s ó w rewolucji), m e d y c y n y , c h o r ó b (klasztory m i a ł y b y ć rozsadnikami jednej z n a j g r o ź n i e j s z y c h cho­ r ó b wenerycznych), wreszcie z poziomem o ś w i a t y , a t a k ż e charakterem samego ducha c z ł o w i e k a — zniewoleniem go n i e p o j ę t y m r y t u a l i z m e m , k t ó r y s z c z e g ó l n i e z ł o w r o g ą r o l ę o d e g r a ł w stosunku do szerokich rzesz pasterzy *. Wiele z t y c h z a r z u t ó w m o ż n a o b a l i ć . P o z o s t a ń m y t y l k o p r z y ostatnich, o d w o ł u j ą c s i ę do a u t o r y t e t u znakomitego znawcy przedmiotu, j a k i m jest prof, d r B . Rinczen — o s o b i s t o ś ć ł ą c z ą c a szerokie zainteresowania nauko­ w e z p o d s t a w ą z a s ł u ż o n e g o dla M o n g o l i i s p o ł e c z n i k a i p a t r i o t y . Rinczen a n a l i z u j ą c znany f a k t w i e l k i e j liczby ł a m ó w ( w e d ł u g I . Majskiego na po­ c z ą t k u X X w . ponad 100 000 m ę ż c z y z n , p r z y o g ó l n e j liczbie m i e s z k a ń c ó w ponad 600 000; a w e d ł u g A . Pozdniejewa o k o ł o 1887 r. stosunek ł a m ó w S. К o j ł o, Kościół lamaicki w Mongolii, „Człowiek i Światopogląd", 1970 nr 11 s. 111-135; t e n ż e , Etapy przemian rewolucyjnych w Mongolii, „.Przegląd Orientalistyczny", 1971 nr 2/78/, s. 134. 1 6 — Etnografia Polska. XVII/2 �82 JACEK OLĘDZKI do l u d n o ś c i m ę s k i e j m i a ł się w y r a ż a ć w liczbach 5 : 8) stwierdza, że w ś w i ą t y n i a c h i klasztorach, k t ó r y c h b y ł o blisko 3 000, o d p r a w i a n o nie t y l k o r y t u a l n o - m i s t y c z n e p r a k t y k i religijne, lecz r ó w n i e ż uczono i to licz­ n y c h z a j ę ć czy p r o c e d e r ó w o n i e b ł a h y m znaczeniu k u l t u r o t w ó r c z y m . R i n ­ czen wskazuje na i n n y jeszcze — j a k się w y d a j e — n i e z w y k l e w a ż n y f a k t s p o ł e c z n y : ,,[...] u k o ń c z e n i e s z k o ł y klasztornej nie z o b o w i ą z y w a ł o do- s ł u ż ­ b y w aparacie a d m i n i s t r a c y j n y m cesarstwa m a n d ż u r s k o - c h i ń s k i e g o , a i c h synowie [chodzi o s y n ó w a r a t ó w — JO] w p r z y s z ł o ś c i nie m u s i e l i z g i n a ć k a r k u w kancelariach k s i ą ż ą t l e n n y c h i n a m i e s t n i k ó w cesarza m a n d ż u r ­ skiego. J e ż e l i p r o s t y hodowca b y d ł a posłał swoje dziecko do takiej szkoły, to b y ł przekonany, że s p e ł n i ł d o b r y uczynek i przez to z d o b ę d z i e z a s ł u g i religijne, że jego s y n stanie się u c z o n y m l u b co najmniej człowie­ k i e m u m i e j ą c y m c z y t a ć i p i s a ć [...]" [ p o d k r e ś l e n i e — J.O.]. A zatem l a m a i z m s p r z y j a ł k s z t a ł t o w a n i u się u pogardzanych przez no jo­ nów pasterzy silnego poczucia w ł a s n e j g o d n o ś c i — b r a k u k o m p l e k s ó w z w i ą z a n y c h z pochodzeniem s p o ł e c z n y m . Z j a w i s k o owej g o d n o ś c i osobistej o b s e r w o w a ć m o ż n a do dziś, p r z y c z y m k a ż d o r a z o w o rodzi się refleksja o kompleksach s p o ł e c z n y c h w i e j s k i c h ś r o d o w i s k Europy. 2 Głosicielom poglądów o pośredniej i bezpośredniej odpowiedzialności l a m a i z m u za stan sanitamo-epidemiologiezny w przedrewolucyjnej M o n ­ g o l i i n a l e ż a ł o b y w s k a z a ć na n i e w y s t ę p o w a n i e j a k i c h k o l w i e k z w i ą z k ó w m i ę ­ dzy systematycznie p o w t a r z a j ą c ą s i ę e p i d e m i ą g r y p y azjatyckiej a k t ó r y m ś s p o ś r ó d a k t u a l n y c h s y s t e m ó w ideologicznych A z j i . Natomiast nie m o ż n a c a ł k i e m z a n e g o w a ć t y c h s ą d ó w , k t ó r e w s k a z u j ą na h a m u j ą c ą r o l ę l a m a i ­ z m u w r o z w o j u p o p u l a c y j n y m n a r o d u mongolskiego przed r e w o l u c j ą . W ł ą ­ czenie znacznego procentu m ę ż c z y z n do wieloletniej s ł u ż b y klasztornej nie s p r z y j a ł o r o z w o j o w i rodziny, p r z y r o s t o w i n a t u r a l n e m u . N i e w ą t p l i w i e t e ż l a m a i z m w p ł y w a ł poprzez swoje z a ł o ż e n i a ideowe na o s ł a b i a n i e a k t y w n o ­ ści ż y c i o w e j szerszych rzesz s p o ł e c z n y c h , k s z t a ł t o w a ł postawy bierne. B y ł pod t y m w z g l ę d e m zasadniczo n o w ą k o n c e p c j ą ś w i a t o p o g l ą d o w ą w stosun­ k u do szamanizmu. A l e t e ż jeśli l a m a i z m p r z y p i e c z ę t o w a ł k s z t a ł t o w a n i e się postaw n i e a g r e s y w n o ś c i pasterzy w stosunku do licznych i nieraz bardzo o d l e g ł y c h n a r o d ó w , to z a s ł u g ą r e w o l u c y j n y c h p r z e o b r a ż e ń po' 1921 r o k u jest bezsporny fakt w s t r z y m a n i a procesu „ o b u m i e r a n i a " n a r o d u m o n g o l ­ skiego . 3 W szkicu t y m nie c h c i a ł b y m p o s t ę p o w a ć t r o p e m w y d a w a n i a o p i n i i , przy k t ó r y c h jeden system ideologiczny z y s k i w a ć ma na negowaniu wcze­ ś n i e j s z y c h p o j ę ć ideowych. B y ł o b y to sprzeczne nie t y l k o ze w s p ó ł c z e s n y W. F o r m a n , В. R i n c z e n , Lamajskie maski taneczne. Cam Erlika w golii, Warszawa 1970, s. 40. Por. W. D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968, s. 34 i n. 2 3 Mon­ �CHÜN B A J N A 83 m i p r z e m y ś l e n i a m i takich uczonych, j a k C. L . Strauss, G. G u r v i t c h , К . R. Popper czy В. M a l i n o w s k i , ale r ó w n i e ż z h i s t o r y c z n y m w k ł a d e m do h u m a n i s t y k i m y ś l i marksowskiej. Dzieło c z ł o w i e k a o k r y t e p a t y n ą czasu i to nie t y l k o d z i e ł o materialne, lecz w tej samej mierze duchowe, zawsze i w s z ę d z i e b u d z i ć p o w i n n o po­ dziw. N i e c h o d z i ł o b y j e d n a k w y ł ą c z n i e o postulat emocjonalnych odnie­ s i e ń do r z e c z y w i s t o ś c i m i n i o n e j , lecz w m i a r ę m o ż l i w o ś c i p o g ł ę b i o n e spoj­ rzenie na przedmiot, k t ó r y c z ę s t o b y w a u j m o w a n y (szczególnie w licznych relacjach dziennikarskich) w stwierdzeniu, że dawniej w M o n g o l i i b y ł o źle, a obecnie jest dobrze czy lepiej albo coraz lepiej. P r z y j m u j ą c o c z y w i ś c i e ostatni c z ł o n tego s ą d z e n i a w y p a d a p o s ł u ż y ć się p r z y t y m b a n a l n y m stwierdzeniem, ż e nic nie rodzi się w p r ó ż n i . N i e ulega najmniejszej w ą t ­ pliwości, ż e Mongolia p o ś r ó d k r a j ó w zaliczanych do „ o b o z u socjalistycz­ nego" w y r ó ż n i a się zdecydowanie pod w z g l ę d e m g ł ę b o k i c h p r z e o b r a ż e ń światopoglądowych. Trzeba b o w i e m p o w i e d z i e ć , że j a k onegdaj całość życia tego n a r o d u przesycona b y ł a t r e ś c i a m i lamaizmu, tak dziś (w sytuacji istnienia t y l k o jednego o ś r o d k a instytucjalno-oficjalnego k u l t u religijnego i l i c z ą c e g o za­ l e d w i e 105 ł a m ó w ) system z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h M o n g o ł ó w k i e r o w a n y jest z m o ż l i w ą w t y c h w a r u n k a c h k o n s e k w e n t n o ś c i ą poprzez d y r e k t y w y w y k s z t a ł c o n e na gruncie ideologii ś w i e c k i e j . 4 N i e z n a j d u j ą c w t y m miejscu m o ż l i w o ś c i r o z w a ż e n i a k o n t e k s t u c z y n ­ n i k ó w i s t o t n y c h dla omawianego' przedmiotu, t a k i c h j a k : p o ł o ż e n i e M R L m i ę d z y d w o m a n a j p o t ę ż n i e j s z y m i o ś r o d k a m i ideologicznymi w s p ó ł c z e s n e ­ go socjalizmu — ZSRR i C h R L ; s w o i s t o ś ć ś r o d o w i s k a w a r u n k u j ą c a zna­ czenie gospodarki hodowlanej, p o ś r e d n i o zaś s p r z y j a j ą c a r o z l e g ł y m k o n ­ t a k t o m , w y m i a n i e d ó b r , h a n d l o w i , a w przeszłości podbojom m i l i t a r n y m ; wreszcie t y p „ f e u d a l i z m u pasterskiego", k t ó r y nie s t w o r z y ł znanych n a m z Europy ostrych przedziałów społeczno-kulturowych między uprzywilejo­ w a n y m i i i c h poddanymi, a co z t y m się w i ą ż e t r a d y c j i s p o ł e c z n y c h ogra­ n i c z e ń , p o d z i a ł ó w , k o m p l e k s ó w , to z n o w u w y g ó r o w a n y c h a m b i c j i i t p . — o g r a n i c z ę s i ę do p r ó b y rozpoznania ideowego czynnika b u d d y z m u w n u r c i e lamaistycznym. B ę d ę s t a r a ł się p r z e ś l e d z i ć jego w p ł y w na w s p ó ł c z e s n ą w y o b r a ź n i ę , zachowania i t p . w zakresie w y b r a n y c h z a g a d n i e ń ś w i a t o p o g l ą ­ d o w y c h . P r a g n ę t e ż od r a z u p o w i e d z i e ć , że s t a r a ć się b ę d ę d o w i e ś ć z a 5 4 F o r m a n , E i n c z e n , op. cit., s. 135, przypis 108. Zagadnienie to jest m. in. przedmiotem obszernych rozważań w pracy: W. D y n o w s k i , Współczesna Mongolia (Wrocław 1968, s. 43 i п., w szczególności przy­ pis 11), w której autor wskazuje na tezę B. J . W ł a d i m i r c o w a o odmien­ ności, w stosunku do Europy, systemu feudalnego w Mongolii; do tez Władimircowa i Dynowskiego nawiązuje moja praca zamieszczona w: Studia mongolskie, Wrocław 1969, s. 99 i n. 5 �84 J A C E K OLĘDZKI leżności między współczesną mongolską formułą re­ alizacji ideałów socjalizmu a tradycją religijną w tym kraju. Z a w a r t e w a r t y k u l e m a t e r i a ł y s t a n o w i ą s k r o m n ą część stosunkowo o b f i t y c h w i a d o m o ś c i , j a k i e zgromadzone z o s t a ł y w latach 1963-1968 w cza­ sie p i ę c i u ekspedycji n a u k o w y c h pod k i e r o w n i c t w e m prof. dr. W i t o l d a D y n o w s k i e g o . M a t e r i a ł y te zaledwie w s k r o m n y m s t o p n i u s ł u ż y ć t e ż m o ­ g ą rozstrzyganiu trudnego i z ł o ż o n e g o zagadnienia, j a k i m w s z ę d z i e s ą „ p r z e o b r a ż e n i a ś w i a t o p o g l ą d o w e " . P r z y w y b o r z e ź r ó d e ł nie p o t r a f i ł e m ustrzec s i ę przed u j ę c i e m s u b i e k t y w n y m . W y d a j e się jednak, że t w o r z y ono p e w n ą z w a r t ą całość, w i ą ż ą c f a k t y z p r z e s z ł o ś c i i t e r a ź n i e j s z o ś c i . Ca­ łość opracowania s k ł a d a s i ę z p i ę c i u zasadniczych części, g r u p u j ą c y c h pod o d p o w i e d n i m i h a s ł a m i rodzaje r o z p a t r y w a n y c h w s k a ź n i k ó w . Oto owe c z ę ­ ści i p r ó b a i n t e r p r e t a c j i zgromadzonych d a n y c h : 6 I . T r e ś ć i f o r m a k u l t u „ o ł t a r z y d o m o w y c h " ( j u r t o w y c h ) a rozumienie i funkcje z a ł o ż e ń d o k t r y n a l n y c h lamaizmu. Jako w s k a ź n i k i p r z y j ę t o : a) p r z y w i ą z a n i e m i e s z k a ń c ó w danej j u r t y do t r a d y c j i r e l i g i j n e j , w y r a ż a j ą c e się w posiadaniu (lub nieposiadaniu) obie­ k t ó w sakralnych, w szczególności k a p l i c z k i (guugerwaa) oraz k s i ą g Altangerel i Dżadamba; b) rodzaj p r z e c h o w y w a n y c h w kapliczkach s y m b o l i oraz interpretacja i c h przeznaczenia, „ p o w i n n o ś c i " ; c) rodzaje o f i a r i c z ę ­ s t o t l i w o ś ć i c h s k ł a d a n i a przed k a p l i c z k a m i ; d) zbiorowe (w szerszym gro­ nie) czytanie k s i ą g r e l i g i j n y c h i k o n t e m p l o w a n i e t r e ś c i m a l a r s k i c h w y o b r a ­ ż e ń ż y c i a i d z i a ł a l n o ś c i B u d d y (tyb. Thang-ka, c z y l i jego mistycznego t r w a ­ nia) n p . : w y o b r a ż e n i a pod o g ó l n y m nazwaniem sanskryckim Mándala, czy­ l i k r ę g i , albo k s i ę g i d o t y c z ą c e z a w a r t o ś c i R y g w e d y , k t ó r e znane s ą na obszarze I n d i i , T y b e t u i M o n g o l i i j a k o — Mándala Amitayus; Budda nie­ zmierzonego l u b n i e s k o ń c z o n e g o ż y w o t a ; Mándala Awalokiteśwara, Bodhisattwa — „ W ł a d c a s p o g l ą d a j ą c y w d ó ł " ; Mándala Maitreya, mong. M a j dari — w e d ł u g d o k t r y n y „ m a ł e g o w o z u " — P r z y s z ł y Budda; panteony b ó s t w i d e m o n ó w , najczęściej w k o n t e k ś c i e centralnego w y o b r a ż e n i a Tsongkhapy — mong. Bogdo Lam — z w a n y c h Cogszin; „ k r ę g i ś w i a t a " — kodeksy moralne n a k a z ó w r e l i g i j n y c h (sanskr. Bhavacakramudrá, mong. Sansaryjn chiirde) . 7 6 Systematycznymi badaniami stacjonarnymi (w latach 1966-1968) objęto ok. 150 reprezentantów środowiska pasterskiego w centralnym aj maku, w somonie Bajan i somonach sąsiadujących. Badania te uzupełniłem wcześniejszymi materiałami (z 1963 r.) o charakterze sondażowym. Pochodzą one z okolic Charchorin, Chanch, Cecerleg, Czojbałsan, Mandał-Gobi, Muren, z pojedynczych jurt na trasach podróży oraz z Ułan Bator i okolic. W polskiej nauce pierwsze próby ogólniejszych opracowań lamaizmu podjął: A. L a t u s e k , Ikonografia mongolskiego lamaizmu, [w:] Studia mongolskie, s. 1157 �CHÜN B A J N A Dane zgromadzone w 85 ś r o d o w i s k u pasterskim s k o n f r o n t o w a n e z opiniami ł a m ó w aktualnie w y p e ł n i a j ą c y c h swoje o b o w i ą z k i w zostały klaszto­ rze Gandantegeziling, c z y l i ( „ p r z e p e ł n i o n y m r a d o ś c i ą m a h a j a n y " ) w Ułan B a t o r oraz z r e c e p c j ą t r e ś c i b u d d y z m u w ś r ó d p r z e d s t a w i c i e l i ś r o d o w i s k a i n t e l e k t u a l n e g o M o n g o l i i (uczeni, a r t y ś c i ) . I I . K s z t a ł t o w a n i e się w s p ó ł c z e s n y c h p r a k t y k komemoratywnych. Jako w s k a ź n i k i p r z e o b r a ż e ń p r z y j ę t o : a) o p i n i e na t e m a t l o s ó w c z ł o w i e k a po ś m i e r c i , i s t n i e n i a duszy, sensu ideowego d a w n y c h p r a k t y k ż e g n a n i a z m a r ­ ł y c h i w s p ó ł c z e s n y c h o f i c j a l n y c h f o r m p o c h ó w k u ; b) cmentarze somonowe i cmentarz w U ł a n Bator, sposoby c h o w a n i a z m a r ł y c h i p r z e j a w y n o w y c h z a c h o w a ń m a g i c z n y c h ; c) w z o r c o w e ceremonie pogrzebu ś w i e c k i e g o ; d) ż y - -123; t e n ż e , Ikonografia mongolskiego lamaizmu, „Przegląd Orientalistyczny", nr 2/70; 1969 s. 115-126; obszerne przypisy i w s t ę p do cytowanej pracy: F o r m a n , E i n e z e n , op. cit., s. 107-136. Pionierskie na gruncie polskim prace Latuska — z oczywistych p o w o d ó w — nie pozwalają uzyskać szczegółowszych wiadomości na temat percepcji lamaistycznej doktryny przez szersze kręgi społeczeństwa mongol­ skiego. Przy niniejszej pracy korzystałem z klasycznych już studiów obcojęzycznych oraz z tych dzieł i drobnych opracowań, które poświęcone zostały wierzeniom l u d ó w A z j i Środkowej. Oto najważniejsze spośród wykorzystanych pozycji: A. P o z d n i ej e w, Oczerki byta buddijskich monastiriej i buddyjskogo duchowieństwa w Mon­ golii w swiazi z otnoszenijami siego poslednjego к narodu, Sanktpietierburg, 1887; E . P a n d e r , Das lamaistische Pantheon, „Zeitschrift fur Ethnologie", 21: 1889, s. 44-78; A . G r ü n w e d e l , Mythologie du Buddhisme au Tibet et en Mongolie, Leipzig 1900; S. F . O l d i e n b u r g , Matierjaly po buddijskoj ikonografii, „ S b o m i k Muzieja po Antropologii i Etnografii", 3: 1901 oraz 4: 1903; A . D. R u d n i e w , Zamietki o tiechnikie buddijskoj ikonografii u sowriemiennych zurczinow chudożnikow, tamże, 5: 1905, s. 3-15; J . Нас к i n , L a sculpture indienne et tibétaine au Musée Guimet, Paris 1931, t e n ż e , Mythologie du Lamaisme, fw:] Mythologie Asiatique Illustrée, Paris 1928, s. 121-162; A. L . W a d d e l l , The Buddhism of Tibet or Lamaism, Cambridge 1934 (2 wyd.); S. H u m m e l , Geschichte der tibetischen Kunst, Leipzig 1953, L . J i s l , V. S i s , J . V a n i š , Tibetische Kunst, Prag 1958; L . J i s l , Uměni starého Mongolska, Praha 1961; N. M. S z c z e p i e t i e l n i kow, Architiektura Mongolii, Moskwa 1960; A. M o o k e r j e e , Tantra-Kunst, Basel 1968; osobno pragnę w y m i e n i ć opracowania ogólne polskich religioznawców bądź tłumaczenia religioznawców obcych; E . D ą b r o w s k i , Buddyzm, [w:] Religie Wschodu, Lublin 1962, s. 133-153; K . K o t a ń s k i , Buddyzm, [w:] Zarys dziejów religii, Warszawa 1968, s. 691-733; S. K a ł u ż y ń s k i , Religie Tybetu oraz Religie Azji Środkowej i Syberii, tamże s. 116-136; A. L . В a s h a n , Indie Warszawa 1964; ponadto oddzielną zupełnie grupę opracowań, z których podaję tylko naj­ ważniejsze, W. К o pу 1 o w, Religioznyje wierowanija siemiejnyje obriady i żertwoprinoszenija siewiero-bajkalskich buriat szamanistow, Irkuck 1886; G . E . К a g a ­ r ó w , Mongolskije «obo» i ich etnograficzeskije paralleli, Leningrad 1927; U . H a r v a , Die Religiosen VorstellMngerc der altaischen Vólker, Helsinki 1938; К. V. W j a t k i n a, Mongoly Mongolskoj Narodnoj Riespubliki, „Wostoczno-aziatskij etnograficzeskoj sbomik", 60: 1960, s. 159-269; S. K a ł u ż y ń s k i , Szamanizm, „Euhemer", 1963 2(33), s. 63-81; i inne. t �86 J A C E K OLĘDZKI w o t n o ś ć i r o z w ó j z a c h o w a ń lamaistyczno-synkretycznych z w i ą z a n y c h z pa­ m i ę c i ą o z m a r ł y c h (teksty k o m e m o r a t y w n e na m ł y n k a c h m o d l i t e w n y c h , ł o p a t k i baranie, n a b o ż e ń s t w a ż a ł o b n e i n a j w a ż n i e j s z e ś r o d k i w y r a z u t y c h nabożeństw, zapewniających ich trwałość). I I I . Odwaga i b o j a ź ń . I n d y f e r e n t n o ś ć i racjonalistyczna refleksja nad z a l e ż n o ś c i ą t r a g e d i i losowej jednostek od i c h p a s y w n o ś c i w m y ś l e n i u i d z i a ł a n i u p r a k t y c z n y m . Jako w s k a ź n i k i p r z y j ę t o : a) chün bajna — j e d n ą z t r a d y c y j n y c h f o r m z a c h o w a ń w obliczu n a g ł e j ś m i e r c i , p o r a ż e n i a g r o ­ m e m ; b) t r a d y c y j n e zachowania t o w a r z y s z ą c e chiin bajna; c) opinie na t e m a t p r a w fizycznych, k t ó r e w p r z y p a d k u w y ł a d o w a ń atmosferycznych n a l e ż a ł o b y (lub nie n a l e ż a ł o b y ) p r z e s t r z e g a ć w d z i a ł a l n o ś c i c z ł o w i e k a . I V . T r w a ł o ś ć p r z e s ą d u w e w s p ó ł c z e s n y c h zachowaniach s p o ł e c z n y c h ś r o d o w i s k a pasterskiego i wielkomiejskiego. Jako w s k a ź n i k i p r z y j ę t o : a) nowe p r z e j a w y m a g i i zapobiegawczej, z w i ą z a n e z p r a k t y k a m i p r z y owoo; b) miejskie p r z e s ą d y n a w i ą z u j ą c e do m i t y c z n y c h postaci czótgóra i sawdaga. Osobną kategorię wskaźników współczesnych przeobrażeń światopoglą­ d o w y c h s t a n o w i ą wzorce a u t o r y t e t u , i n s t y t u c j e i k o n k r e t n a i c h d z i a ł a l n o ś ć pod k i e r o w n i c t w e m К С Mongolskiej P a r t i i L u d o w o - R e w o l u c y j n e j . V . S p o ł e c z n o - i d e o w a d z i a ł a l n o ś ć instancji p a r t y j n y c h w ś r ó d szerokich rzesz s p o ł e c z e ń s t w a . W s k a ź n i k i : a) p r o g r a m d z i a ł a l n o ś c i i n s t y t u c j i ulaan bulan — „ c z e r w o n y k ą c i k " ; b) p r o g r a m d z i a ł a l n o ś c i i n s t y t u c j i ulaan majćhan — „ c z e r w o n y n a m i o t " ; c) ogrody zabaw i c h w a ł y p r z o d o w n i k ó w p r a ­ cy, otaczane p o m n i k a m i 4 z w i e r z ą t —• owcy, k r o w y , konia, w i e l b ł ą d a — s y m b o l i z u j ą c y c h znaczenie gospodarki hodowlanej i zarazem t r u d pasterzy; d) nadaam — apoteoza r u d y m e n t a r n y c h c n ó t s p o ł e c z n y c h w p o w i ą z a n i u ze ś w i ę c e n i e m k o l e j n y c h rocznic r e w o l u c j i ; e) somonowy sekretarz p a r t i i — k o n t y n u a t o r e m wzorca a u t o r y t e t u czynnego — u c z e s t n i c z ą c e g o w zacho­ waniach zbiorowości. * P r z y s t ą p m y obecnie do analizy pierwszej g r u p y w s k a ź n i k ó w — t r e ś c i i f o r m y k u l t u „ o ł t a r z y d o m o w y c h " , i c h f u n k c j i , przede w s z y s t k i m z a ś s p o s o b ó w rozumienia dziś przez szersze rzesze s p o ł e c z e ń s t w a ( g ł ó w n i e pa­ sterskiego) z a ł o ż e ń d o k t r y n a l n y c h i sensu ideowego lamaizmu. D o d a ć j e ­ szcze n a l e ż y , że nasza analiza nie u w z g l ę d n i a o p i n i i przedstawicieli m ł o ­ dego pokolenia. F a k t e m b o w i e m jest, że pokolenie to (urodzone po 1925 roku) zachowuje do t r a d y c j i r e l i g i j n y c h stosunek na o g ó ł o b o j ę t n y . Ś w i a d ­ czy o t y m n i e o b e c n o ś ć w j u r t a c h n a j m ł o d s z y c h i m ł o d s z y c h m a ł ż e ń s t w p r z e d m i o t ó w sakralnych. J e ś l i s i ę z d a r z a j ą , t o s p e ł n i a j ą r o l ę cennego �CHÜN B A J N A 87 p r z e d m i o t u l u b dzieła sztuki. A l e nie jest w y k l u c z o n e , że w i d o c z n y b r a k p r z e d m i o t ó w sakralnych w j u r c i e j a k o o b i e k t ó w k u l t u wcale nie ś w i a d c z y 0 t y m , że gospodarze nie ż y w i ą u c z u ć r e l i g i j n y c h . W k i l k u przypadkach z e t k n ą ł e m s i ę z f a k t e m u k r y w a n i a s a k r a l i ó w w samej jurcie. Sposoby s ą r o z m a i t e : p r z e t r z y m y w a n i e p r z e d m i o t ó w k u l t o w y c h pod obrazami i foto­ g r a f i a m i r o d z i n n y m i , w biblioteczkach z a s ł o n i ę t y c h p o r t r e t a m i dostojni­ k ó w i i n . B y ć m o ż e c z ę s t s z y m jeszcze sposobem jest w y k o r z y s t y w a n i e s c h o w k ó w w spichrzach. T r a d y c y j n y o ł t a r z w z o r o w a n y b y ł na o ł t a r z a c h w domach ł a m ó w . W po­ mieszczeniach t y c h z d a r z a ł o się, że cała ś c i a n a na w p r o s t w e j ś c i a (po­ dobnie j a k w ś w i ą t y n i ) m i m o n i e w i e l k i c h r o z m i a r ó w całego' d o m u z a j ę t a b y ł a na o b i e k t y religijne. P o d s t a w ę o ł t a r z a s t a n o w i ł y skrzynie (3 g ł ó w n e 1 nieraz k i l k a dodatkowych). R ó w n i e ż w j u r t a c h w i e k a s k r z y ń (do 3 w l i ­ czbie o g ó l n e j ) s ł u ż y ł y do rozstawienia k a p l i c z k i ( w z g l ę d n i e 2 do 3 jej egzemplarzy) oraz r o z ł o ż e n i a d r o b n y c h o b i e k t ó w (ryc. 1-2), j a k t e ż ś w i ę ­ t y c h k s i ą g . Dziś z d a r z a j ą s i ę m n i e j l u b bardziej skromne, nieraz aż ubogie o ł t a r z e . Redukcja o b j ę ł a w i e l o ś ć wszelkich p r z e d m i o t ó w , nieraz ogranicza­ j ą się one do obrazka zamiast kapliczki, jednego t y g l a ze ś w i a t ł e m zamiast k i l k u n a s t u czy n a w e t k i l k u d z i e s i ę c i u . O c z y w i s t y m jest, że p r z y j ę t e w s k a ź n i k i postaw t r a d y c y j n y c h ściślej s ą zespolone z reprezentantami pokolenia starszego, w szczególności z t y m i osobami, k t ó r e m i a ł y o k a z j ę odbycia wieloletniej edukacji lamaistycznej. U w a g ę t ę n a l e ż a ł o b y r o z s z e r z y ć na f a k t n i e w y s t ę p o w a n i a w M o n g o l i i re­ l i g i j n y c h z g r o m a d z e ń ż e ń s k i c h . S t ą d też, j a k o z a s a d ę p o r z ą d k u j ą c ą przed­ stawiane w aneksie m a t e r i a ł y (przede w s z y s t k i m opinie), p r z y j ę t o w i e k informatora. A b y nie k o m p l i k o w a ć zagadnienia, zasada ta obejmuje r ó w ­ n i e ż i n f o r m a t o r k i . A l e j a k kobietom, k t ó r y m nie dane b y ł o z g ł ę b i a ć te­ k s t ó w t y b e t a ń s k i c h , tak r ó w n i e ż m ę ż c z y z n o m ( b y ł y m lamom) zdarza się r e p r e z e n t o w a ć postawy bliższe ideologii w s p ó ł c z e s n e j , anliżeli t r a d y c y j n e j . B r a k miejsca nie p o z w o l i ł w k a ż d y m p r z y p a d k u d o s t a r c z y ć danych o k r e ­ ś l a j ą c y c h b i o g r a f i ę mego r o z m ó w c y . A p o n i e w a ż biografia t y c h l u d z i k s z t a ł t o w a ł a się c z ę s t o w naj b u r z l i w s z y c h czasach p r z e o b r a ż e ń systemu s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e g o k r a j u , i c h p r z e ż y c i a w y j a ś n i a j ą na ogół w s p o s ó b dostatecznie p e ł n y i n d y w i d u a l i z a c j ę postaw i z a c h o w a ń . K a t a k l i z m ostatniej w o n y ś w i a t o w e j na szczęście nie o b j ą ł w s p o s ó b g ł ę b s z y s p o ł e c z e ń s t w a mongolskiego. Lecz w przededniu w y b u c h u w o j n y i j e j t r w a n i a d o k o n a ł się w M o n g o l i i d r a m a t niszczenia podstaw i n s t y t u ­ cjonalnych r e l i g i i , k t ó r a w t y m k r a j u s t a n o w i ł a do c z a s ó w narodzin r e w o ­ l u c j i j e d y n ą oficjalną i dostatecznie r o z b u d o w a n ą ideologię. M i a ł a t e ż ona charakter w s z e c h o g a r n i a j ą c y . P r z e n i k a ł a do ż y c i a k a ż d e g o przedstawiciela tego n a r o d u od m o m e n t u narodzin po ś m i e r ć . L a m o w i e w y b i e r a l i (a nie �88 J A C E K OLĘDZKI v У- Ryc. 1. Mieszkania ł a m ó w na Gandanie w U ł a n Bator. A — dom drewniany; В — jurta (zamieszkiwana w okresie chłodów). 1 — ołtarz; 2 — piec; 3 — stoi; 4 — puf; 5 — posłania; 6 — skrzynie; x — usytuowanie odmiennych symboli ideo­ wych (w pierwszym przypadku — Chrystus na krzyżu, w drugim — plakat z fotografiami ra­ dzieckich kosmonautów) Rys. J . Olędzki t y l k o nadawali) i m i o n a i ustalali odpowiednie miejsce pozostawienia z w ł o k w stepie. S ł u ż y l i r a d ą w k a ż d e j bodaj sytuacji. Z a m a w i a l i n a owoo deszcz, w p ł y w a l i magicznie na r o z r o d c z o ś ć stad, rozstrzygali t r a p i ą c e j e d n o s t k ę zagadki życia, u c z y l i m y ś l e n i a abstrakcyjnego, a t a k ż e rozweselali. Ubodzy i c h przedstawiciele — w ę d r o w n i m n i s i (duldujczinowie) — docierali do najbardziej n i e d o s t ę p n y c h części k r a j u , gdzie nie b y ł o ani ś w i ą t y ń , ani klasztorów. R a d y k a l i z m rozstania się z t ą f o r m u ł ą ideologii r e l i g i j n e j (użycie ś r o d ­ k ó w administracyjnych, a t a k ż e w o j s k o w y c h ) s t w o r z y ł s z c z e g ó l n ą z u p e ł n i e s y t u a c j ę . M o ż n a b y j ą s c h a r a k t e r y z o w a ć j a k o p r z y j ę c i e przez p a ń s t w o zo­ b o w i ą z a ń rekompensacyjnych. A l b o w i e m ó w r a d y k a l i z m m u s i a ł u k s z t a ł ­ t o w a ć silne poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i za nader drastyczne czy b ł ę d n e wprost realizowanie p o s t u l a t ó w nowej d y d a k t y k i s p o ł e c z n e j , s ł u ż ą c e j w s p ó ł c z e s n e j ś w i a d o m o ś c i mas. E f e k t e m najbardziej w y m i e r n y m tego p r o ­ cesu jest dziś w M o n g o l i i s t r u k t u r a u k s z t a ł t o w a n y c h w k r ó t k i m stosunko­ w o czasie, t r w a ł y c h w a r u n k ó w osiadłości całego n a r o d u ; rozbudowanie ajmacznych i somonowych o ś r o d k ó w administracyjnych, szkolnictwa, dzia­ ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e j (biblioteki, kina, czerwone kąciki), u s ł u g lekarskich i w e t e r y n a r y j n y c h , w y m i a n y t o w a r o w e j , p r o d u k c j i r ę k o d z i e l n i c z e j i fa- �CHUN B A J N A 89 Ryc. 2. Współczesny ołtarz jurtowy. Z lewej strony — na skrzynce z przyborami aptecznymi — dwa obrazki: Dari E c h i Burchan Bagsz; tygle ofiarne; młynek modlitewny oraz figury myszy i barana (symbole dostatku). Z prawej strony — ekran ze zdjęciami rodzinnymi. Somon Bajan Fot. J . Olędzki brycznej, e l e k t r y f i k a c j i , gastronomii i t p . , i t d . — co b y w a o k r e ś l a n e m i a ­ nem „ u r b a n i z a c j i stepu" . Ogromna ilość ś w i ą t y ń , a t a k ż e b u d y n k ó w klasztornych (czy raczej pojedynczych, d r e w n i a n y c h d o m ó w n i e w i e l k i c h r o z m i a r ó w , w k t ó r y c h b y ­ t o w a l i lamowie) oraz z a b u d o w a ń o ś r o d k ó w s ł u ż b y feudalnej (świeckiej) 8 8 • D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, s. 130 i n . ; D. M a r k o w s k a , Z. S ok o l e w i c z , J . O l ę d z k i , Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturo­ wym pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. X I I : 1967, s. 199-252; D. M a r ­ kowska, S. S z y n k i e w i c z, Spółdzielnio pasterska, [w:] Studia mongolskie, s. 55-79; S. S z y n k i e w i c z , Współczesna rodzina pasterska. Niektóre cechy cha­ rakterystyczne, Studia s. 129-139. �90 J A C E K OLĘDZKI • " l i l i i (litymi 1 ii « I I Hill : Ryc. 3. Spichrz (mong. pin), przystosowane do nowych celów mieszkanie lamy. U góry — ogólny widok obejścia na zapleczu jurty; na dole — fragment wystroju (okno) dawnej budowli. Somon Charchorin Fot. J . Olędzki uległa zniszczeniu 9 l u b w swoisty s p o s ó b adoptowana mnianej s t r u k t u r y nowych w a r u n k ó w 9 z o s t a ł a do w s p o ­ b y t u — osiadłości. W pasterskich Nieprawdą jest jakoby: „Większa część klasztorów nie stanowiła zabytków historycznych, jako że były budowane według p r y m i t y w n y c h s z a b l o n ó w �CHÜN BAJNA 91 osiedlach p r z y centrach somonowych (osiedla te t w o r z ą osobne u k ł a d y z a b u d o w a ń w y o d r ę b n i o n e od całości o ś r o d k a ) dawne mieszkania ł a m ó w s t a ł y się swego rodzaju spichrzem czy s k ł a d e m (mong. pin l u b modon bajszin), p r z y l e g a j ą c y m do o k r e ś l o n e j j u r t y , t w o r z ą c z n i ą p e w i e n t y p zagro­ dy. Sama t e ż j u r t a i ó w pin u z y s k a ł y na p r o w i n c j i r a n g ę j e d y n y c h miejsc przechowywania d e w o c j o n a l i ó w , p r z e d m i o t ó w k u l t o w y c h i d o k o n y w a n i a p r a k t y k o charakterze r e l i g i j n y m (ryc. 3). T r a d y c y j n e usytuowanie o ł t a r z a to — j a k j u ż m ó w i l i ś m y — g ó r n a po­ w i e r z c h n i a s k r z y ń tych, w k t ó r y c h przechowywane jest mienie pasterzy. Skrzynie te do dzisiaj sytuowane są w miejscu zaszczytnym, p r z y ś c i a n i e na w p r o s t w e j ś c i a . W t y m t e ż miejscu p r z y skrzyniach sadza się zaszczyt­ n y c h gości, t u z w y k ł s i a d a ć co d z i e ń najstarszy d o m o w n i k , zawsze m ę ż c z y - Ryc. 4. Tygle ofiarne Fot. J . Olędzki [podkreślenie — J . O.] bez żadnej wartości artystycznej i nie różniły s i ę wiele jedne od drugich. K o j ł o , op. cit., s. 122,; por.: N. M. S z c z e p i e t i e l n i k o w , op. cit. s. 31, 75-138, 230 i n. �92 J A C E K OLĘDZKI zna. T a k w i ę c z a s z c z y t n o ś ć tego miejsca j a k b y e m a n o w a ł a na o s o b ę znaj­ d u j ą c ą się n a j b l i ż e j . Dzisiaj zwyczaj sadzania o s ó b zaszczytnych na wprost w e j ś c i a jest r e g u ł ą n a w e t w ó w c z a s , gdy nie ma j u ż w j u r c i e o ł t a r z a . O ł t a r z b o w i e m został przeniesiony w p o b l i ż e w e z g ł o w i a ł ó ż k a starszej kobiety, a w i ę c do części n a j m n i e j poczesnej w jurcie, b ą d ź t e ż j a k i przedmioty k u l t u u k r y t y poza mieszkaniem, w spichrzu. D o d a ć n a l e ż y , że dzisiejsze p r a k t y k i k u l t o w e w o k ó ł o ł t a r z a są znacznie u b o ż s z e a n i ż e l i przed k i l k u ­ d z i e s i ę c i u jeszcze l a t y . W ó w c z a s to do s t a ł y c h o b o w i ą z k ó w d o m o w n i k ó w n a l e ż a ł a codzienna ofiara bogom — burchan tachich. Ł ą c z y ł a się z t y m pierwsza c z ę s t k a z p o t r a w y porannej (przed r o z p o c z ę c i e m p o s i ł k u przez ludzi). O f i a r ę t ę nazywano — deedż. B y ł o t e ż w zwyczaju regularne pale­ nie ognia z m a s ł a w specjalnym t y g l u (ryc. 4). Nazwano t ę c z y n n o ś ć dzulyn coge. S k ł a d a n o na o ł t a r z u d o m o w y m p o t r a w y takie np. j a k ciasto pieczone w k s z t a ł c i e szyszki — borcog (ryc. 5). Warto* t u d o d a ć , że b y ł a to m i s t e r n e j roboty ofiara z ł o j u w z o r o w a n a n a k l a s z t o r n y m balinie (ryc. 6). Caagalaga to ryż, r o d z y n k i oraz t w a r ó g k ł a d z i o n e na specjalnej m i ­ sce l u b czarce. Jest to zwyczaj k u l t y w o w a n y do dziś. Z okazji g ł ó w n y c h ś w i ą t , t a k i c h j a k п р . : okresowe Dżasaa s k ł a d a n o o f i a r ę — tachil. B y ł t o cały b a r a n pieczony. W czasie tego ś w i ę t a w l e w a ­ no w o g i e ń m a s ł o , by „ w y s o k o o g i e ń b u c h a ł " . N a z y w a n o t ę ofiarę szartos (masło). Do ognia c i ­ skano r ó w n i e ż k a w a ł e k m i ę s a z k a r k u z w i e r z ę ­ cia — golla-mach. Do s t a ł y c h ofiar w czasie u b o j u barana na­ Ryc. 5. Ofiara z pieczo­ obgotowanych nego ciasta (mong. bor­ l e ż a ł o s k ł a d a n i e przed o ł t a r z e m w n ę t r z n o ś c i — koniuszka serca, k a w a ł k a p ł u c a cog). oraz części g ł ó w n e j k i s z k i (ryc. 7-8). I n f o r m a t o r z y Somon Bajan zwyczaj ten t ł u m a c z ą w s p o s ó b m n i e j w i ę c e j t a k i : Hys. J . Olędzki „ o t o d o w ó d [owe ofiary], ż e jest n a m na t y m pa­ dole dobrze. I takiego dobra oczekujemy w p r z y s z ł y m w c i e l e n i u . Chcie­ l i b y ś m y b y ć po wsze czasy pasterzami. A jeśli n i m i b ę d z i e m y , s k ł a d a ć b ę d z i e m y j a k teraz o f i a r y z najsmaczniejszych części barana [...]". Za­ sadniczo inaczej t ł u m a c z ą t ę o f i a r ę lamowie. K o r z y s t a m z i n f o r m a c j i ł a ­ m ó w p r a k t y k u j ą c y c h na Gandanie. O t ó ż s t w i e r d z a j ą oni, że B ó g s p o ż y w a z t y c h ofiar j e d y n i e m i s t y c z n ą s u b s t a n c j ę . T y m t e ż sposobem ( d a r z ą c go ofiarą) dokonuje się mistycznego a k t u adoracji. Te wszystkie o f i a r y n a l e ż ą dziś do r z a d k o ś c i . N a j c z ę s t s z ą p o s t a c i ą ofia­ r y przed o ł t a r z e m d o m o w y m jest palony o g i e ń t u ż przed zmierzchem oraz z ł o ż o n y w m o s i ę ż n y m t y g l u suutej caj ( „ b i a ł a " herbata). Ofiara z serca barana n a l e ż y dziś do p r a w d z i w y c h r z a d k o ś c i . �93 CHUN B A J N A Ryc. 6. Ofiara z prasa i łoju (mong. balín). Gandan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki S p r ó b u j m y z kolei r o z w a ż y ć s z c z e g ó ł o w i e j t r e ś c i a k t u a l n y c h w i e r z e ń omawianej społeczności, b i o r ą c pod u w a g ę przede w s z y s t k i m rodzaj i spo­ sób i n t e r p r e t o w a n i a o k r e ś l o n y c h w y o b r a ż e ń r e l i g i j n y c h ( g ł ó w n i e o b r a z ó w , rzeźb), jakie eksponowane s ą na o ł t a r z a c h d o m o w y c h . Przed t y m j e d n a k konieczna jest n a s t ę p u j ą c a uwaga. W i e l o ś ć i r o z m a i t o ś ć o w y c h w y o b r a ż e ń nie zawsze pozostaje w b e z p o ś r e d n i e j relacji z p o s t a w ą jednostki, k t ó r ą �94 J A C E K OLĘDZKI Somon Bajan Rys. J . Olędzki z w y k ł o się potocznie o k r e ś l a ć jako z a a n g a ż o w a n ą i zarazem z w i ą z a n ą z ś w i a t o p o g l ą d e m f i d e i s t y c z n y m . N i e do r z a d k o ś c i n a l e ż y dziś w M o n g o l i i fakt, aby cieszący się w i e l k i m a u t o r y t e t e m b y ł y w y s o k i d o s t o j n i k s p o ł e c z ­ ności ł a m ó w — s ę d z i w y starzec, k t ó r y zachowuje n a d a l w i ę z i z m n i c h a m i s p e ł n i a j ą c y m i p r a k t y k i w j e d y n y m klasztorze Gandan, m i a ł na s w o i m o ł t a r z u j u r t o w y m t y l k o jeden n i e w i e l k i c h r o z m i a r ó w w i z e r u n e k Bur chan Bagsz. Osoba, o k t ó r e j mowa, w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h ogranicza s i ę w y ł ą c z n i e do o d m a w i a n i a r ó ż a ń c a . W c i ą g u dnia o d m a w i a 15000 razy om mani padme ćhum. J e d n a k ż e w i e l o ś ć t a nie jest c z y m ś w y j ą t k o w y m . Natomiast i n n y reprezentant tej samej społeczności, b y ł y w o j e w ó d z k i sekretarz p a r t i i , nie o d m a w i a w p r a w d z i e r ó ż a ń c a , ale studiuje k s i ę g i r e l i ­ gijne. Jest i c h w i e l k i m m i ł o ś n i k i e m i kolekcjonerem. N a o ł t a r z u d o m o w y m b y ł y sekretarz p r z e t r z y m u j e aż 26 r ó ż n y c h w y o b r a ż e ń b ó s t w panteonu lamaistycznego. J e d n o c z e ś n i e z w y o b r a ż e n i a m i t y m i w y s t ę p u j ą w bezpo­ ś r e d n i m s ą s i e d z t w i e w i z e r u n k i d o s t o j n i k ó w p o l i t y c z n y c h Suche Batora i C z o j b a ł s a n a . I n f o r m a t o r Gonczigdambil w y r ó ż n i a się w y j ą t k o w ą w p r o s t t r o s k l i w o ś c i ą w d o p e ł n i a n i u w s z e l k i c h t r a d y c y j n y c h f o r m ofiary, w szcze­ gólności s t a ł e g o (nie t y l k o o zmierzchu) palenia ognia na o ł t a r z u . W t y m celu m u s i p r z y g o t o w y w a ć zapas o k o ł o k i l k u d z i e s i ę c i u t y g l i z m a s ł e m i umieszczonymi w n i c h r ę c z n i e s k r ę c o n y m i k n o t a m i z b a w e ł n y . N a p y t a ­ nie, czemu p r z y p i s a ć t ę jego dbałość, odpowiada z h u m o r e m , ż e d z i ę k i p r z y g o t o w y w a n i u l i c z n y c h t y g l i z m a s ł e m m o ż e z n a l e ź ć „czas dla siebie". A zatem w i e l o ś ć i r o z m a i t o ś ć w y o b r a ż e ń w o ł t a r z a c h , j a k t e ż p r a k t y k i czynione p r z y n i c h nie p o t w i e r d z a j ą stereotypowej r e g u ł y . M o ż n a nawet z a r y z y k o w a ć twierdzenie, ż e osoby, k t ó r e w najmniejszej mierze m o ż n a by p o d e j r z e w a ć o przekonania fideistyczne s ą i c h w y z n a w c a m i i g ł ę b o k o zaangażowanymi o r ę d o w n i k a m i treści religijnych. J e d n a k ż e są również �95 CHÜN BAJNA Ryc. 8. Składanie ofiary z wnętrzności barana. a — ofiara w tyglu; b — obgotowane wnętrzności na tacy, przeznaczone do spożycia. Somon Bajan Fot. J . Olędzki jednostki, k t ó r e zdecydowanie o k r e ś l a j ą s w o j ą a t e i s t y c z n ą p o s t a w ę , m a n i ­ f e s t u j ą c t o w wypowiedziach, j a k r ó w n i e ż t y m , że nie m a j ą j a k i c h k o l w i e k o b i e k t ó w sakralnych. Oto w y p o w i e d z i r e p r e z e n t a n t ó w takiej postawy: �96 J A C E K OLĘDZKI Ü. C e w e g d o r d ż , ur. w 1886 r. w Arszand-Chamrus w okolicy somonu Bajan.. Jako szabi służył w młodości na dworze Bogdo-gegena. Zamieszkuje z ro­ dziną syna w jednym z budynków murowanych w Bajan Somonie. W mieszkaniu nie ma żadnych obiektów kultowych. „Nie mam bogów, bo przyszły takie czasy, że nie należy ich mieć". N. L u w s a n d ż a m c , ur. w 1898 r. w Chowgno (ajmak Chentejski). W m ł o ­ dych latach pracownik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, aktywny działacz par­ tyjny, w a l c z y ł z kontrrewolucją. W okresie kultu Czojbałsana usunięty z partii, aresztowany i skazany na 8 lat więzienia. W dalszych latach był nauczycielem (w Gurwan Bajan —• ajmak Chentejski), a następnie palaczem. Obecnie zajmuje się w somonie Bajan (w brygadzie pomocniczej) wyrobem części drewnianych do jurt i ogrodzeń dla owiec. W jurcie swojej nie przetrzymuje żadnych dewocjona­ liów. „Nie s ą mi one do niczego potrzebne, jestem niewierzący". Szczyci się umie­ jętnością biegłego czytania, pisania, w szczególności zaś liczenia. A oto j a k p r z e d s t a w i a j ą s i ę m n i e j l u b bardziej kompletne o ł t a r z e w e w s p ó ł c z e s n y c h j u r t a c h mongolskich. D. D o n d o g d u 1 a m, ur. w 1875 r. w okolicach Czoir (Wschodniogobijski ajmak), ośrodka administracyjnego Cecenwana w Oldzijtijn-tal. Pochodzi z rodziny szabi. Jej rodzina koczowała na rozległych obszarach. W celach religijnych (pątniczych) odwiedzała liczne klasztory, również tybetańskie. W dawnej Urdze była 15 razy, każdorazowo w celach religijnych. Obecnie modli s i ę o rychłą śmierć. Jeśli ma czas (opiekuje s i ę dziećmi syna) „odmawia" różaniec (mong. erech) — powta­ rzając po tysiąckroć urn, maa ni bad mi chum (ryc. 9). Intencją tych s ł ó w jest wspomniana prośba. Kieruje ją do Burchan Bagsz, Dari Ech, „licznych swoich nau­ czycieli ł a m ó w " (wymienia miana dwóch) oraz „bogów 10 stron". W jurcie obok swego posłania (nie w miejscu centralnym) przechowuje na skrzyni drewnianą k a ­ pliczkę, w której znajdują się 3 obrazki małych rozmiarów (ok. 5 X 8 cm): Burchan Bagsz, Dari Ech oraz lamy-powiernika. Przed kapliczką stoją drewniane figury barana i myszy, symbolizujące bogactwo i dostatek. Informátorka poza „odmawia­ niem" różańca żadnych innych praktyk religijnych nie wykonuje. G. D o l d ż i n s u r e n , ur. w 1883 r. na terenie Bajan somonu i jej syn Dz. C z i m i d d o r d ż , ur. w 1904 r. również na terenie Bajan somonu. W jurcie znaj­ duje s i ę kapliczka odziedziczona po starszym bracie kobiety. Kapliczka ustawiona jest w prawej części jurty na skrzyni u w e z g ł o w i a łóżka Doldżinsuren. Za k a ­ pliczką na niskim stoliczku leżą dwie księgi Altangerel. Przed kapliczką — młynek modlitewny, trzy naczynia do palenia , ognia (puste) oraz jedno naczynie (wyższe od pozostałych) z suutej caj. Bywa, że Doldżinsuren do naczynia tego nalewa ajrag lub kładzie „pierwszą część" z potrawy zgotowanej rano dla całej rodziny. Czyn­ ność t ę nazywa deedż. Niekiedy kładzie przed kapliczką borcog — pieczywo w for­ mie szyszki. W kapliczce znajduje s i ę ogółem pięć obrazków oraz jedna fotografia Bogdo-gegena. Fotografia umieszczona jest centralnie. Ponad fotografią znajduje s i ę obrazek o wym. 1,5X2 cm — Dżangrajseg (jest to lokalna nazwa Awalokiteśwary, tyb. Pyanras-gzigs, mong. Nidjuberjudzektszi). Obrazek ten został wykonany na specjalne zamówienie jej starszego brata, który cierpiał na bóle oczu. Informátorka potwierdza wielkie, opiekuńcze możliwości tego boga. Obok wyobrażenia Dżangrajseg — również małych rozmiarów — dwa przedstawienia (od lewej i od prawej strony) Burchan Bagsz. Na dole nieco większych rozmiarów obrazki: Nogoon Darich i Cagaan Darich. Postacie nazywane przez informatorkę (a także przez jej syna) �CHÜN B A J N A Ryc. 9. Różaniec (mong. 97 érech). Gnadan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki Darich trzymają miecze i zaopatrzone s ą w atrybut — księgi. Są to w istocie wy­ obrażenia nie Tary, lecz bodhisattwy Mańdżuśri — „zaszczepiającej chęć pozna­ wania prawdy" (mong. Mandżuszri, tyb. Jam-dpal). R. D e n d e w, ur. w 1884 r. na terenie somonu Bajan. W swojej jurcie prze­ chowuje część sakraliów odziedziczonych po ojcu. Na chana jurty (szkielecie drew7 — Etnografia Polska, XVII/2 �98 J A C E K OLĘDZKI nianym) zawieszony jest obrazek Buddy, który nazywa Awid (nazwa lokalna, ozna­ czająca „ojca siły" lub energii).- Jest to wyobrażenie i nazwa popularna na wielu terenach Mongolii (opracowania poświęcone ikonografii lamaistycznej jej nie w y ­ mieniają, prawdopodobnie jest to przetworzenie sanskryckiej nazwy Amitabha, tyb. Oddpag-med). Obrazek A w i d przechowywany jest za szkłem w ramkach. T ł e m tego obrazu jest malunek w i ę k s z y c h rozmiarów (15X20 cm) Cagaan Owgón pośród róż­ nych zwierząt oraz dzieci. Cagaan Owgón — „Biały Starzec" (tyb. lHa-č' én-ťse-ring — „wielkie wieczne bóstwo"; znany również pod nazwą mongolską LTiaezi-ncere — „uosobienie całej przyrody"). Informator z wyobrażeniem Awid w i ą ż e nadzieję „dłu­ gowieczności", przeżycia wielu lat. O „Białym Starcu" mówi, ż e był to w jego rodzinie obraz otaczany szczególną czcią. Miał przynosić wszechstronne powodzenie w pasterstwie, koczownictwie. Chronił stada, a także dzieci (szczególnie w ó w c z a s , kiedy z małymi dziećmi wieczorem zmieniano koczowisko). Stwierdza na koniec, że pewnie miałby inne jeszcze obrazki (być m o ż e całą kapliczkę), gdyby mu ich nie skradziono ze spichrza. Obecnie — jak twierdzi — żadnych praktyk kultowych nie odprawia. A . D e n d e w, ur. w 1888 r. w Awdar Bajan (Sergelen). "W centralnym miejscu jurty ustawiona jest na skrzyni prostokątna kapliczka drewniana (wym. 30X70 cm). Przesłania ją jedwabna zasłona choszog. Jak twierdzi, odsłaniano j ą tylko w czasie święta Dżasaa i niekiedy na Cagaan-sar. Wewnątrz kapliczki umieszczone s ą figu­ ry — jedna z drewna, druga z gliny. Miał je w y k o n a ć w ę d r o w n y lama w krótkim czasie, „nim otrzymał posiłek". Kapliczkę odziedziczył po ojcu. Figura gliniana to postać sacřimsa па kozie, nazywa ją Damdin (w Mongolii nazywają t ę postać r ó w ­ nież Dandżin lub Damdin-Czojdża; tyb. Dam-can rDor-legs). Druga figura to we­ dług jego s ł ó w Dżamsaraj (w tej samej okolicy inni nazywają tego boga Namsaraj; tyb. rNam-sras — „książę całkowicie czysty w znaczeniu duchowym", duch opie­ kuńczy bogactwa, utożsamiany z Indrą). Informator o żadnej z tych postaci nic nie potrafi powiedzieć (por. wywiady z S. Gonezigdambil i N. Badzar). Na prośbę mego przewodnika, aby obdarował go kapliczką, Dendew chętnie s i ę z nią rozstaje. B. M o r d o r d ż , ur. w 1886 r. w Awdarbajan somon przy klasztorze Bambogor Torwij (ajmak Centralny). W jurcie byłego lamy, osoby głęboko religijnej, znaj­ dują się u wezgłowia łóżka (umieszczono je w centralnym miejscu jurty, pod ścia­ ną) niedużych rozmiarów obrazki Burchan Bagsz, Dari, dwa młynki modlitewne, kadzielnica oraz stale płonąca lampka [dzulyn coge). Przy skromności wyobrażeń bogów zwraca u w a g ę staranność w podtrzymywaniu ognia. Tłumaczy: „.Kładzenie drobnych ofiar [przed burchanami] to zwyczaj pospolity. P a l ę t y l k o ogień, aby wskazać, że człowiekowi dobrze, dostatnio i że oczekuję takiego samego dobra w in­ nym wcieleniu". Prawdopodobnie taki sceptycyzm, w połączeniu z brakiem zainte­ resowania, odnosi s i ę do licznych wyobrażeń panteonu lamaistycznego. Informator dziwi się bardzo, że jego najbliższy sąsiad łączy z wieloma bóstwami różnorodne i szeroko pojęte powinności. Mordordż, kiedy mu pokazuję obraz panteonu, rozpo­ znaje na nim tylko zasadnicze figury. Jurtę jego odwiedzają często (w okresie let­ nim) lamowie z Gandan. Cieszy s i ę niewątpliwie dużym autorytetem. Oprócz pale­ nia ognia i niekiedy kadzidła, stale odmawia różaniec. Stara s i ę o d m ó w i ć — podczas jednego dnia 15 000 Om mani pad me chum. S. С z i m i d с e r e n, ur. w 1893 r. na terenie somonu Bajan. Po m ę ż u (lamie) dziedziczy większą ilość sakraliów. Przeważają wśród nich dużych rozmiarów (60X100 cm) cenne obrazy. Większość z tych obrazów przechowuje w spichrzu. Jeden z takich dużych obrazów, na podszyciu jedwabnym, ma zawieszony w po- �CHÜN BAJNA 99 bliżu swego posłania po prawej stronie jurty. Na obrazie wyobrażenie Ajuusz (jest to Amitabha, Amitdjus — „niezmierzony żywot" — boski Budda, tyb. Tshe-dpag-med). Z w y o b r a ż e n i e m tym łączy Czimidceren pojęcia o „długoletności", „rozwoju". Oprócz obrazu głównego znajdują się dwa małych rozmiarów (w ramkach, za szkłem): Dżanrajsag — jak m ó w i — „burchan 1000 oczu i 6 rąk" oraz Cagaan Darchi. Przed obrazami stoi w y g a s ł a lampka. O licznych obrazach przechowywanych w spichrzu niewiele potrafi powiedzieć. Rozpoznaje w ś r ó d nich. wyobrażenia Sachiusa Gombo, Bogd Lach, Nogoon Darchi, Gowijn Lcha (pięć jego różnych wy­ obrażeń na jednym obrazie) i in. G . L u w s a n d e n d e w , ur. w 1895 r. w Awdar w sąsiedztwie somonu B a ­ jan. 20 lat przebywał w klasztorze. Po matce odziedziczył obraz Cogszin. Wykonał go na specjalne zamówienie jego matki lama-malarz w dawnej Urdze. Obraz ten, zazwyczaj zwinięty w rulon i ukryty w tekturowym tubusie, przechowuje na za­ pleczu kapliczki. Cogszin rozwijano (i nadal tak czynią) tylko w czasie świąt Cagan-sar, Dzulyn i Dżasaa. Na płótnie o wym. 75X130 cm przedstawione zostały — w o k ó ł wyobrażenia centralnego Dzonchawy — strefy świata i działalności licznych bogów (Burchan) oraz ludzi. Jest to rodzaj panteonu. Informator wyróżnia w nim 9 stref: a) centralną, z wyobrażeniem Bogd Dzunchuw trzymającego na piersiach Burchan Bagsz — jest to „Bóg służący interesom wszystkich ludzi, wszystkich stron"; b) prawą górną, pagodę Burchan Bagsz; c) pagodę Majdar — jest to „Bóg tej ważności co Burchan Bagsz, zajmuje s i ę sprawami ogólnymi"; d) między wyo­ brażeniami słońca i księżyca, na środku u samej góry — Dordżczan — „Bóg od wszystkiego"; e) liczne wyobrażenia postaci w trzech strefach, ponad i po bokach Dzonchuwy — „uczniowie" Dzunchuw; f) w górnej części elipsoidalnie rozmieszczo­ nych postaci pod figurą centralną — Macharandz Dżalczinszin — „czterech stróży — zaszczytna straż bogów"; g) środek elipsy — „rodzina bogów Jadam", s ą oni — w e d ł u g informatora — przywódcami kolejnej grupy; h) dolna partia elipsy — changal Czojdżin surmaa — „ogół groźnych czojdżinów"; i) w dolnym prawym rogu — wyobrażenie człowieka na klęczkach ze złożonymi dłońmi — „wierzący, niosący bogom ofiary"; j) w lewym dolnym rogu — postacie ludzi i zwierzęta, krajobraz górski i morze — „władcy ziemskich stref, gór i wód". Luwsandendew wymienia ponadto ogółem. 26 nazw poszczególnych wyobrażeń, tylko czterech nie potrafi rozpoznać. Każdą z postaci stara s i ę skomentować. O grupie Jadam m ó w i : „Oni są z żonami, z żonami, tak z żonami. Jeśli między ludźmi z takich związków rodzą się niekiedy dobrzy ludzie, to chyba również bogom taki związek służyć m o ż e do pomnażania szeregów niebiańskich" (ryc. 10). W jurcie Luwsandendewa oprócz obrazu Cogszin — na jednej ze skrzyń w „zaszczytnej" części — znajduje s i ę : 1) oprawiony w srebrne ramki obraz Bogd Dzuchuw, 2) przed obrazem drew­ niana figura konia, dwie aluminiowe figury koni oraz podobna do ostatnich — goroos — gazela, „[...] są to ofiary, stawiamy je z myślą o s t a ł y m przybywaniu mięsa, bydła, koni, owiec — nie tylko w tym życiu, lecz po wieczne czasy. Konie doimy 7-9 razy, a chcielibyśmy doić je wiecznie", 3) metalowe naczynia na ofiary, 4) młynek, 5) kadzielnica, 6) księgi — nad całością, zawieszone u stropu, 7) BMTWÍ-chorloo — diagram astrologiczny, który zastępuje informatorowi kalendarze na wszelkie lata. Obok tych sakrallów znajduje się budzik i stałe miejsce na kapelusz. O. D a n d z a n, ur. w 1890 r. w Awdar Bajan. Posiada kapliczkę z czterna­ stoma obrazkami (niewielkich rozmiarów). Pośród wyobrażeń bogów tylko sześciu potrafi zidentyfikować (dwa wyobrażenia Burchan Bagsz, dwa Darich (Nogoon i Cagaan), Gombo oraz Czadraabal (nazywanego również Namsaraj). „Miałem w i ę ­ cej obrazków i figur. Oddałem je na Gandan — tam ich najlepsze miejsce". Infor- �Ryc. 10. Fragment obrazu Cogszin, wyobrażenia grupy bogów Jadam. Wyrób rodzimy, druga poł. X I X w. Somon Bajan Fot. J . Olędzki �CHUN BAJNA 101 mację tę uzupełnia stwierdzeniem, że owe sakralia „przeszkadzały mu w czasie koczewania". D. S o m d a n r d ż a , ur. w 1898 r. na terenie ajmaku Sredniogobijskiego oraz wspomniany wcześniej S. G o n e z i g d a m b i l (syn), ur. w 1918 r. w Dzuun Czoir. W jurcie, którą zamieszkują, znajduje s i ę sporych rozmiarów szafka („po stronie żeńskiej"), na wierzchu kapliczka i figury różnego rodzaju. Szafka jest oszklona (spoza szyb w i d a ć portrety Suche Batora i Czojbałsana), w e w n ą t r z szafki przecho­ wywane s ą tygle do palenia ognia (kilkadziesiąt sztuk) oraz inne przedmioty z w i ą ­ zane z kultem religijnym. Ogółem „ołtarz" w tej jurcie to 26 różnorodnych wyobra­ żeń bóstw z panteonu lamaistycznego. Somdanrdża zajmuje się (przy tym „ołtarzu") składaniem ofiar mięsnych w czasie uboju barana. W specjalnym tyglu składa koniec obgotowanego serca, kawałek kiszki i płuca (ryc. 7-8). Gonezigdambil zaj­ muje się natomiast dopilnowywaniem, aby przed kapliczką stale płonął ogień. Gonezigdambil o każdej z postaci namalowanej czy wyrzeźbionej potrafi powie­ dzieć jak o figurze Namsaraj: „Jest to bóg wielkiej siły i wielkich bogactw. Strzegą ich myszy. Mysz [którą ten bóg trzyma zazwyczaj w lewej ręce — J . O.] jest sym­ bolem bogactwa, pomyślności. Ona pluje drogocennymi kamieniami. Namsaraj to bóg dostatku pieniędzy, jedzenia, bydła..." Przed kapliczką stoi wyeksponowane na pierwszy plan Turibaszi — symbol przyjaźni i pokoju (słoń, zając, małpa i ptak). Wśród licznych ksiąg religijnych w tej jurcie, oprócz Altangerel i Dżadamba, znaj- Hyc. 11. Jedna z rycin w księdze tybetańskiej Gugerwaa Fot. J . Olędzki �102 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 12. Czytanie księgi tybetańskiej Altangerel. Somon Bajan Fot. J . Olędzki duje się Bidergaraw — czytana i oglądana z wielkim zainteresowaniem ogromną ilość wyobrażeń, w tym d e m o n ó w dogszit; ryc. 11-12). (zawiera N. В a d z a r, ur. w 1902 r. w ajmaku Centralnym. Posiada kapliczkę z kilkoma wyobrażeniami bogów. Najwyżej ceni Darchi — „[...] byla dziewczyną o zlej duszy, �CHÜN BAJNA 103 niemiłosierną [...] Burchan Bagsz [aby ją ukarać —• J . O.] zabrał jej syna [...] nie­ szczęsną matkę wrona naprowadziła na ślad [...] Burchan Bagsz postawił warunek — odda syna, jeśli stanie się dobrą [...] I tak stała się Darchi wszechdobrocią po wsze czasy dla wszelkich ludzi, a najbardziej dla biednych [...]". Ważną również rolę przypisuje wyobrażeniu boga na kozie, nazywa go Damdinczojdża (tyb. Dam-can Ryc. 13. Wyobrażenie Damdin Czojdżal Wyrób miejscowy, X I X w. Fot. J . Olędzki �104 J A C E K OLĘDZKI rDor-legs), inni w tej okolicy nazywają go Damdin lub Damdżin. Powszechnie przyjmuje się, że jest on kowalem. Podobnie sądzi Badzar: „Damdi to kowal [wska­ zuje przy tym na jego atrybuty, które określa jako młot i miech — J . O.], majster, gospodarz, wojownik-bohater. On chroni całe gospodarstwo [a pośrednio — J . O.] państwo, ojczyznę. Nie może być w państwie ładu bez szacunku dla Damdi" (ryc. Ü3-14). Ryc. 14. Obrazek z ołtarza jurtowego, wyobrażenie Cagaan Dari Ech, „Biała Matka Dari" (Tara). Wyrób rodzimy, druga poj. X I X w. Somon Bajan Fot. J . Olędzki �CHÜN B A J N A 105 T r e ś ć i f o r m a k u l t u „ o ł t a r z y d o m o w y c h " w s k a z u j ą , że z rozbudowanej d o k t r y n y lamaistycznej p r z e j ę t e z o s t a ł y przez szersze rzesze s p o ł e c z e ń ­ stwa t y l k o pewne, p o w t a r z a j ą c e się t r e ś c i . Uosobieniem i c h jest Tara, a na- Ryc. 15. Obrazek z ołtarza jurtowego, wyobrażenie w ł a d c ó w cmentarza Chochimoi (tyb. Dur-k'rod-bdag-po), sług boga śmierci Erlik Nomynchaan (sanskr. Dharmaradża). Wyrób rodzimy, 2 poiowa X I X w., Somon Bajan Fot. B. SowilsM �106 J A C E K OLĘDZKI s t ę p n i e sam Budda, k t ó r e g o r ó ż n e w y o b r a ż e n i a często u t o ż s a m i a n e s ą n i e ­ s ł u s z n i e z o d r ę b n y m i b ó s t w a m i . R ó ż n o r o d n i sachijusowie i dogszitowie uzyskali s w o i ś c i e przetworzone znaczenie, o d p o w i a d a j ą c e w y o b r a ź n i spo­ łeczności, k t ó r e j p o d s t a w ą b y t o w ą jest hodowla. Na s z c z e g ó l n ą u w a g ę za­ s ł u g u j e recepcja z idei b u d d y z m u p e ł n e j afirmacji ż y c i a doczesnego — c h ę c i powtarzania go w k o l e j n y c h wcieleniach. W e d ł u g relacji i n f o r m a t o ­ r ó w , a f i r m a c j ą t ą o b j ę t e jest zawsze życie O' charakterze pasterskim. Podobnie j a k w i n n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h (np. w ś r ó d l u d n o ś c i c h ł o p s k i e j w Europie), t a k i w M o n g o l i i nie p r z y j ę ł y się te t r e ś c i religijne, k t ó r e od­ n o s z ą się do m ą k piekielnych, s ą d u ostatecznego. A n i razu nie u d a ł o się o d n a l e ź ć w ś r ó d licznych zazwyczaj w y o b r a ż e ń — j a k i e w y s t ę p u j ą w j u r t o w y c h kapliczkach — postaci boga ś m i e r c i Erlika l u b inaczej zwanego Damdżin Czojdżal. J e ś l i n a w e t p r z y j ę ł a się sama nazwa (Damdżin Czoj- Ryc. 16. Wyobrażenie piekieł, barwny rysunek z początków X X w. Czojdżin-Lamyn-sum w Ułari Bator Fot. J . Olędzki �dzal), CHUN B A J N A 107 t o j a k o o k r e ś l e n i e b ó s t w a o zasadniczo i n n y c h p o w i n n o ś c i a c h (por. o b s z e r n ą w y p o w i e d ź o Damdżinie i n f o r m a t o r a Badzara). Znane w y o b r a ­ ż e n i e z „ t a ń c a ś m i e r c i " p a r y s z k i e l e t ó w Chochimoi, gwa Odagwa lub — z w i ą z a n y c h z o t c h ł a n i a m i m ą k p i e k i e l n y c h boga Erlika, w ś r o d o w i s k u p a s t e r s k i m z n a m i ę t a l i z m a n u czy a m u l e t u (a sachijusa) Ad. Durtdauzyskały przynajmniej c h r o n i ą c e g o p r z e d k r a d z i e ż a m i (ryc. 15). I I . Kształtowanie się współczesnych praktyk komemoratywnych. a) O p i n i e na t e m a t l o s ó w c z ł o w i e k a p o ś m i e r c i D. D o n d o g d u l a m, ur. 1875 г.: „Po śmierci człowiek rodzi s i ę na nowo jak to dziecko [informátorka pokazuje na dziecko trzymane na rękach]. Dlatego tak dużo u nas teraz m a ł y c h dzieci [...] Modlę s i ę do bogów, aby się urodzić iponownie — wszystko jedno kim: kobietą czy mężczyzną. Modlę się, aby jak naj­ szybciej trafić do nieba ¡[raju — J . O.] i stamtąd powrócić na ziemię. Chciałabym umrzeć jak najszybciej; mam już za sobą to życie. [...] Modlę się do swoich nau­ czycieli ł a m ó w [wymienia tu imiona d w ó c h ł a m ó w — J . O J , do bogów dziesięciu stron. Modlę s i ę też do Burchan Bagsz i do Darchi... Prosić będę, aby zbudowano mi grób, lecz trumny niechaj nie przysypują ziemią! Jak tak można pod ziemią?[..J". R. D e n d e w , ur. 1884 r. na terenie somon Bajan. Informator mimo pełnego uznania dla nowych z w y c z a j ó w rozstawania s i ę ze zmarłymi twierdzi, ż e : „Po śmierci dusza przechodzi w nowe istnienie ludzkie. Dowodem tego jest to, że u nas tak dużo rodzi s i ę dzieci". Na pytanie, czy dusza zmarłego nie wciela s i ę w n i ż ­ szego typu organizmy, odpowiada: „Wiele [potem dodaje „nigdy" — J . O J się nad tym nie zastanawiałem". M. D e n d e w , ur. 1885 r. w rejonie Elgen przylegającym do somonu Bajan. „Jeśli człowiek grzeszył, to jego dusza trafia w przepaść ciemną, w przepaść. A jeśli czynił człowiek wiele dobrego dla innych, dla wszystkich ludzi, to trafia [dusza zmarłego — J . O J do raju, świata Burchanów". — Co zaś dzieje s i ę z duszą czło­ wieka, który niezbyt grzeszył i niezbyt wiele dobrego' uczynił innym? „Może od­ rodzi s i ę wtedy w innym człowieku. Też i grzesznik, jeśli odbył męki [w owej „ciemnej przepaści" — J . O J , to m o ż e odrodzić s i ę i nawet trafić do świata bogów, wcielić s i ę w boga. J a sam wierzę, ż e niczego złegO' nie należy czynić na tym świecie, albowiem m o ż n a odrodzić s i ę w człowieku lub bogu [...] Umarłego lepiej też zostawić odkrytego w stepie. Wtedy szybko jego ciało przepada. Nie rozumiem, jak to m o ż e być, aby tek zakopywać ciało". — Pozostaje w ó w c z a s coś, co pomaga rodzinie: „Nie wiem. J a będę prosił, aby mnie pozostawili na stepie w ciepłym, słonecznym miejscu!" B . M o r d o r d ż , ur. w 1886 r. w somonie Awdarbajan przy klasztorze B a m bogor Torwij lub t e ż zwanym Bambar (ajmak Centralny). B . Mordordż, jako lama, piastował w tym klasztorze w a ż n e funkcje, do dziś uchodzi w najbliższej społecz­ ności za człowieka głęboko religijnego: „Dusza zmarłego przebywa okresowo w j a ­ k i m ś zwierzęciu, ale zawsze odradza się w innym ludzkim wcieleniu. Opuszczenie przez duszę ciała zezwala na zniszczenie ciała [...] Dlatego zostawianie człowieka [zmarłego — J . O J na powierzchni ziemi jest zgodne z tradycją przodków, a naj­ ważniejsze — to znalezienie dla niego miejsca najodpowiedniejszego, by rozniosły go zwierzęta. Najlepiej jest, jak już na drugi dzień [ciała — J . O J nie ma. To jest najlepsze rozwiązanie. A niedobrze jak gnije człowiek w ziemi [...] Dawniej po- �108 J A C E K OLĘDZKI szukiwano w ł a ś c i w e g o miejsca dla umarłego. Teraz — bez różnicy — kładą wszyst­ kich na jedno miejsce. Jest to polityka partii i nic o tym nie mogę powiedzieć". A. D e n d e w , ur. w 1888 r. w Awdarbajan. A. Dendew należy do bardzo nielicznych (w społeczności Bajan somonu bodaj jedyny) „wróżbitów" z łopatki barana. W jurcie jego przestrzegane s ą z niezwykłą pieczołowitością rzadko już zdarzające s i ę zachowania magiczne. Warto również odnotować fakt, że w odróż­ nieniu od pozostałych mieszkańców Bajan z w i e l k ą starannością zachowuje obyczaj dawnego w y g l ą d u pasterza — w stroju i sposobie strzyżenia w ł o s ó w (osobliwy kosmyk długich w ł o s ó w na potylicy, przy reszcie krótko ostrzyżonej). Oto jego poglądy w interesującej nas sprawie: „Co się z c z ł o w i e k i e m dzieje po śmierci, nie wiem i nie chcę wiedzieć. W a ż n e jest tylko, abym miał -co zjeść, aby m i ę s a było pod dostatkiem... Kiedy już opuszczę swoją jurtę, wszystko mi jedno, jak mnie pochowają". G. L u w s a n d e n d e w , ur. w 1895 r. w Awdar w sąsiedztwie somonu Bajan. Od 8 do 28 roku życia przebywał w klasztorze Bambaryn Chijd (Oncorpułtłen Chijd). J a k już była mowa, należy do bardzo nielicznych w społeczności Bajan somonu, którzy znają nazwy i role ogromnej rzeszy bóstw panteonu lamaistycznego. Szczyci się też w i e d z ą astralną, znajomością szczegółową religijnych świąt dorocznych. Mimo to, a może w ł a ś n i e dlatego, jest wyrazicielem poglądów nader współczesnych w omawianych warunkach: „Nie miałbym bogów [ogromnej ich kolekcji w jurcie — J . O.], gdybym nie wierzył [...] Ale nie wiem, co z c z ł o w i e ­ kiem dzieje się po śmierci. Nowy sposób żegnania zmarłych jest lepszy niż starszy [tradycyjny — J . O.]. Każdy boi s i ę trupów [...] Nie wiem, dlaczego dawniej były inne prawa". B. B a z a r w a n , ur. w 1895 r. w okolicach jezior północno-zachodniego rejonu prowincji mongolskiej w C h R L (dawna Barga). „Sądzę, ż e obecne zwyczaje zako­ pywania zmarłych są mądrzejsze, lepsze niż dawniejsze, ponieważ dla krewnych pozostają jakieś ślady [...] W tym nowym obyczaju uczestniczą w ł a d z e somonu, kolektyw spółdzielni. Jest obiad wydany przez rodzinę [...] To wszystko łagodzi ból. A przecież duszy żadnej nie ma". Bazarwan chwali również zwyczaj sytuo­ wania cmentarzy daleko od osad ludzkich. „To dobra tradycja. Dawniej też wyno­ szono zwłoki daleko w step. Nieprzyjemnie żyć blisko zmarłych". N. D o 1 g o r, ur. w 1893 r. w somonie Bajan. Wdowa po pisarzu nojona Darchanczinwana, osoba głęboko religijna, chociaż nie znająca w sposób pełniejszy prawd wiary. Składa regularnie ofiary przed obrazkami bóstw poświęconych swoim bliskim zmarłym. „Światło u mnie [w jurcie przed kapliczką — J . O.] płonie i dla bogów i dla drogich mi osób [zmarłych — m ę ż a i matki — J . O.]. J a k byłby mąż, to każdego rana dałabym jemu pierwszemu czarkę suutej caj, ale tak [...] daję tu [...]". Dolgor każdego wieczoru obchodzi jurtę s w o j ą i sąsiadów i(w tym sekre­ tarza partii), niosąc na rękach ś w i ę t e księgi. Zabieg ten tłumaczy o b a w ą przed gromami i pojawieniem się duszy zmarłych. Jednakże sądzi, że „oni na pewno s ą już w raju", mimo to zapytuje?: „Jest możliwe, aby przychodziły dusze bliskich do jurty?" Wydaje s i ę jej, że tradycyjny zwyczaj rozstawania s i ę ze zmarłymi był „lepszy". Jej zaś osobiście wszystko jedno, jak zostanie pochowana. Chociaż do­ puszcza, ż e : „ludzie mogliby się lękać jej ciała pozostawionego na wierzchu". I dla­ tego uważa, że chowanie ciał w ziemi ma swoje uzasadnienie. N. L u w s a n d ż a m c . Godzi się, aby pochowano go w ziemi — „to kultu­ ralny zwyczaj". Wolałby jednak, aby ciało jego spalono. Dawnego zwyczaju roz- �CHUN B A J N A 109 stawania się ze zmarłymi nie akceptuje. Jego najgorszą stroną — stwierdza — jest to, że „potem zostaje czaszka, czaszka poniewiera się w stepie; psy, wilki wszystko rozwłóczą oprócz g ł o w y ; głowy nie ruszają". Sz. L u w s a n c o d o w , ur. w 1899 r. w Malchyntal w Bajan Dżargalant, m ą ż — A. C h o r ł o o , ur. w 1900 r. w Ełgen na terytorium somonu Bajan. P a ­ sterze, rodzice dwu córek — robotnic w ośrodkach miejskich. Religijni, dopełnia­ jący podstawowych czynności kultowych, w tym składania ofiar w kapliczce jurtowej. On — „Co z duszą zmarłego się dzieje — Dawniej mówili, ż e duch czło­ wieka żyje wiecznie. Są k u temu powody [...] Rodzą się wszak dzieci z tymi samy­ mi piętnami, jakie dzieciom z m a r ł y m pozostawili ich rodzice. Zmarłe dzieci piętno­ wano czarną sadzą [»•] Teraz Partia mówi, ż e duch nie istnieje, tylko materia. T a k w i ę c już zupełnie z d u m i a ł e m , wszystko pokręciło mi się w głowie". Dlatego nie potrafi, jak twierdzi, osądzić, który ze zwyczajów — dawniejszy, czy nowszy jest słuszniejszy. Natomiast jego żona przyznaje rację obyczajowi tradycyjnemu. Ale to dlatego, ż e proces „sczeznięcia zwłok (algaboloch arilach) jest szybszy". D. M a n i a , ur. w 1902 r. na terenie somonu Bajan. Starszy suiru, wdowiec, ma dwóch synów, jednego w Ułan Bator, u którego chciałby spędzić starość. „Kiedy umrę, chciałbym, aby tutaj mnie [w somonie Bajan — J .O.] pochowano, aby syn tutaj przywiózł moje ciało i pochował nowym zwyczajem — to będzie zgodne z przepisami [obowiązującymi — J . O.]. Wolałbym jednak, aby ciało moje pozo­ stawiono na odkrytym miejscu". Jakie losy czekają zmarłego, nie wie i nic na ten temat nie potrafi powiedzieć. S. S z a r a w d o r d ż, ur. w 1906 r. w Awdar Bajan. Potomek szabi, służył lamom i nojonom, zajmował się różnymi pracami fizycznymi, nigdy pasterskimi. Żyje samotnie. „Jestem niewierzący. Wszystko mi jedno, gdzie mnie pochowają, jeśli umrę w szpitalu, to niechaj w szpitalu [...] Ukrywanie człowieka zmarłego [w mogile — J . O.] to zwyczaj mądrzejszy niż zostawianie go na wierzchu ziemi. Kiedyś i u nas chowano zmarłych w ziemi, potem dopiero zaczęto porzucać ciała w stepie [...]". S. G o m b o d ż a w , ur. w 1910 r. w okolicy Elgenij uuł (somon Bajan), m ą ż : M. D e d ż i d , ur. w 1906 r. w Bucht (somon Bajan). Małżeństwo bezdzietne, adopto­ wali chłopca. On starszy suiru, przodujący pasterz, ona członkini w ł a d z spółdzielni (aktywistka). On: „Byłem kiedyś wierzącym, obecnie o d z w y c z a i ł e m się". Ona — podziela jego stanowisko, wskazując na rolę propagandy w zmianie ich przekonań. W jurcie nie mają żadnych przedmiotów kultowych. W zestawie zdjęć rodzinnych trzymają wyeksponowane portrety Czojbałsana i Stalina. „Nie wierzymy w życie po śmierci i w istnienie w człowieku duszy (suns)... Lepiej jest chronić zmarłych w grobach — jest to uwiecznienie człowieka, uwiecznienie przez wybudowanie umarłemu grobu i schronienie do niego przedmiotów, które były bliskie człowie­ kowi za życia: nowa odzież, nóż, czarka do kumysu. Widzieliśmy [kładzione na grób lub do trumny — J . O.] cukierki, monety [...] Ale sami byśmy nie kładli, tak jak nie kładlibyśmy noża i czarki. Kładlibyśmy tylko n o w ą odzież[...]". Mimo to rozu­ mieją postępowanie innych (ryc. 17). b) Cmentarze somonowe i cmentarz w U ł a n B a t o r Cmentarz w C h a r c h o r i n (dawne K a r a k o r u m ) . Najprawdopodobniej za­ ł o ż o n y nie w c z e ś n i e j a n i ż e l i pod koniec l a t p i ę ć d z i e s i ą t y c h X X w . N i e jest j e d n a k w y k l u c z o n e , że cmentarz t e n p o w s t a ł jeszcze p ó ź n i e j (na p o c z ą t k u �110 J A C E K OLĘDZKI lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h ) . Cmentarz u k r y t y jest w d o l i n i e pasma w z g ó r z ota­ c z a j ą c y c h o s a d ę o d s t r o n y p o ł u d n i o w e j . W jego p o b l i ż u u s y t u o w a n o w i e l ­ k i e ś m i e t n i s k o . N a szczytach g ó r i p r z y drodze przez p r z e ł ę c z ( p r z e ł o m Orchonu) z n a j d u j ą s i ę t r z y owoo. Cmentarz nie jest ogrodzony. W i d o c z ­ n y c h jest k i l k a n a ś c i e miejsc p o c h ó w k o w y c h . U ż y w a m tego o k r e ś l e n i a , p o ­ n i e w a ż t y l k o c z ę ś ć t u pochowanych o s ó b m a m o g i ł y . S ą one rozproszone n i e r ó w n o m i e r n i e w o d l e g ł o ś c i a c h nieraz k i l k u d z i e s i ę c i u m e t r ó w od siebie. D w a p u d ł a drewniane, w y d ł u ż o n e , o t w a r t e . W e w n ą t r z p o d ś c i ó ł k a . W j e ­ d n y m z n i c h u w ę ż s z e g o b o k u pusta b u t e l k a po perfumach, n a ziemi p r z y s k r z y n i b u t e l k a zakorkowana z j a k ą ś cieczą. Podobnie w trzech i n n y c h przypadkach. K i l k a t r u m i e n z g r u b y c h b i e r w i o n . Proste, p o d ł u ż n e l e ż ą b e z p o ś r e d n i o na ziemi. W i e k a zabite. W j e d n y m p r z y p a d k u w i e k o u c h y l o ­ ne. W ś r o d k u p o d ś c i ó ł k a , u w ę ż s z e g o b o k u słoik z resztkami j a d ł a . Osobno l e ż ą resztki h e r b a t n i k ó w . W j a k i m ś z a g ł ę b i e n i u resztki o d z i e ż y i grze­ chotka plastikowa. O p r ó c z t y c h ś l a d ó w po z m a r ł y c h i t r u m i e n s t o j ą c y c h na p o w i e r z c h n i ziemi z n a j d u j ą s i ę groby. Z w r a c a u w a g ę w z g ó r e k u ł o ż o n y z k a m i e n i (w podobny s p o s ó b j a k stawiane s ą owoo), k t ó r y otacza ogrodze­ nie z p r ę t ó w ż e l a z n y c h (jest to ż e l a z n e ł ó ż k o przystosowane do tego n o ­ wego celu). Gdzie indziej w e w n ą t r z t a k i c h samych o g r o d z e ń - ł ó ż e k p ł y t y cementowe. D o ogrodzenia p r z y w i ą z a n a tabliczka z f o t o g r a f i ą z m a r ł e g o i napisem (imię, data urodzenia oraz ś m i e r c i ) . Ponad c a ł o ś c i ą zamontowane ś m i g ł o w e n t y l a t o r a samochodowego. Jest t o g r ó b k i e r o w c y . Części meta­ l o w e pomalowane na b r ą z o w o i żółto. W i n n y m miejscu p r a w i e identyczny g r ó b (traktorzysty). W p o b l i ż u g r z b i e t u w y n i e s i e n i a zamyka t o cmentarzy­ sko m o g i ł a z drewna. Nagrobek w k s z t a ł c i e s t o ż k a t r ó j ś c i e n n e g o , w y s o k o ­ ści 1,5 m . Podstawa i s t o ż e k zbite z desek, całość pomalowana na b ł ę k i t n o . Poza grzbietem w y n i e s i e n i a (na stoku k t ó r e g o r o z p o ś c i e r a s i ę cmentarz) g ł ę b o k i p a r ó w i w d a l i j u r t y oraz t u ż p r z y n i c h kolejne pasmo g ó r . N a stoku jednej z n i c h ś l a d y k i l k u k a m i e n n y c h o b r a m o w a ń u j g u r s k i c h k u r ­ h a n ó w . T u poprzez j a r s ą s i a d u j ą d w a cmentarzyska w g ó r a c h , n a d k t ó r y ­ m i w z n o s z ą s i ę owoo. N i n i e j s z y opis s p o r z ą d z o n y z o s t a ł w 1966 r . Cmentarz w somonie Bajan. P o ł o ż o n y jest p o ś r o d k u w y n i e s i e ń , na za­ c h ó d od c e n t r u m w oddaleniu ok. 2 k m . P o m i ę d z y d w o m a w z g ó r z a m i (na k t ó r y c h z n a j d u j ą s i ę owoo) r o z p o ś c i e r a s i ę na stoku d o l i n y . Stok t e n na­ c h y l o n y jest w k i e r u n k u p o ł u d n i o w y m . W g ł ó w n y m s k u p i e n i u g r o b ó w uszeregowanych w k i l k u n a s t o m e t r o w y c h i mniejszych o d s t ę p a c h — w z d ł u ż prostej — r o z p o z n a ć m o ż n a w y r a ź n ą t e n d e n c j ę s y t u o w a n i a z m a r ł y c h t w a ­ r z ą z w r ó c o n ą w k i e r u n k u p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m . Udaje s i ę u s t a l i ć , że na cmentarzysku t y m o d b y ł o s i ę o g ó ł e m 30 ceremonii. N a j w c z e ś n i e j s z e j do­ konano w 1964 г., ostatniej w 1967 r. Oto sposoby pozostawiania i chowa­ nia na t y m cmentarzu z m a r ł y c h : a) w p ł y t k i m z a g ł ę b i e n i u (ok. 20-40 cm) o w y m i a r a c h o d p o w i a d a j ą c y c h w z r o s t o w i z m a r ł e g o . Z i e m i a rozsypana �111 CHUN BAJNA w z d ł u ż d ł u ż s z y c h b o k ó w — całość o k s z t a ł c i e p r o s t o k ą t a ; b) w t r u m n a c h z desek sosnowych, nieostruganych, p ł a s k o sklepionych, lekko z w ę ż a j ą ­ cych s i ę z jednej strony, u s t a w i o n y c h b e z p o ś r e d n i o na p o w i e r z c h n i z i e m i ; c) pod n a g r o b k a m i u s y p a n y m i z k a m i e n i lub t y l k o z ziemi, o w y d ł u ż o ­ n y c h niestarannych k s z t a ł t a c h ; d) pod p ł y t a m i c e m e n t o w y m i l u b w z g ó r ­ k a m i z tego t w o r z y w a . W j e d n y m p r z y p a d k u nagrobek starannie pobielo­ ny, r ó w n i e ż w j e d n y m ogrodzony c e g ł a m i i t a k ż e w j e d n y m — p r ę t a ­ m i m e t a l o w y m i . B y w a j ą na p o w i e r z c h n i cementu p r z y s t r o j ę z k a m y k ó w l u b t ł u c z o n e g o szkła. N a grobie C h i ń c z y k a wpuszczony w z a p r a w ę cemen­ t u — talerz, słoik i b u t e l k a . W o k ó ł w s z y s t k i c h t y c h miejsc z n a j d u j ą się b u t e l k i . P r z y j e d n y m g r o ­ bie aż 5. P r z y grobie n a j n o w s z y m b u t e l k a z m l e k i e m , k a w a ł e k chleba, c u k i e r k i , monety. W j e d n y m z z a g ł ę b i e ń chadag r o z c i ą g n i ę t y przez c a ł ą d ł u g o ś ć w y k o p u . N a rogach chadag p r z y c i ś n i ę t y k a m i e n i a m i . Ponad w y ­ k o p e m rozrzucone s t r z ę p y o d z i e ż y . W i n n y c h miejscach obok podobnie rozrzuconych s t r z ę p ó w o d z i e ż y czaszka dziecka, gdzie indziej s z c z ę k a do­ rosłego człowieka. Mogiły Zwłoki na powierzchni dzieci dzieci dorośli dorośli nie zidentyfikowani 5 1 3 wzgórki 12 różnego ro­ 1 wzgórek dzaju wzgórków ogrodzony 3 wzgórki nie3 trumny na po­ ogrodzone wierzchni ziemi 1 płyta cementowa 1 płyta cementowa (Chińczyk) 5 1 5 7 12 Razem 30 Cmentarz w U ł a n Bator. Podobnie j a k poprzednio opisane oddziela go od osiedli pasmo g ó r . P o ł o ż o n y jest na z a c h ó d od miasta, na stokach z w r ó ­ conych w k i e r u n k u wschodnim. Obejmuje p r z e s t r z e ń ok. 3 k m . N a szczy­ tach o t a c z a j ą c y c h go w z g ó r z z n a j d u j ą s i ę w z g ó r k i owoo. N a cmentarzu t y m nie spotyka się ś l a d ó w pozostawiania ani zwłok, ani t r u m i e n na po­ w i e r z c h n i ziemi. Najstarszy grobowiec pochodzi z drugiej p o ł o w y X I X w . Jest to p o k a ź n y c h r o z m i a r ó w m u r o w a n y , o t y n k o w a n y i p o m a l o w a n y na ż ó ł t o p i ę c i o ś c i a n . U s y t u o w a n y jest w g ó r n e j p a r t i i stoku w odosobnieniu, ponad k i l k u t y s i ę c z n y m z b i o r o w i s k i e m i n n y c h m o g i ł . Ó w grobowiec, w y ­ r ó ż n i a j ą c y s i ę z całości, k r y j e s z c z ą t k i jednego z w y ż s z y c h d o s t o j n i k ó w d u c h o w n y c h . N a p o w i e r z c h n i grobowca ustawiono 27 m o s i ę ż n y c h mise­ czek ( w miseczkach t y c h znajduje się woda, suutej caj, r y ż i r o d z y n k i ) ; 5 o k r ą g ł y c h suchych s e r ó w (na j e d n y m g a r ś ć prosa); 1 ozdobny balin oraz 1 miedziane naczynie przeznaczone do w o d y ś w i ę c o n e j i pawiego p i ó r a 2 �112 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 17. Dary składane na grobach, cukierki i monety. Cmentarz w Ułan Bator Fot. J . Olędzki �CHUN BAJNA 113 Ryc. !18. Dary n a grobie lamy. Cmentarz w Ujan Bator Fot. J . Olędzki (tyb. mansajn — do, mong. togosyn ód). P o m i ę d z y t y m i naczyniami o zde­ cydowanie l i t u r g i c z n y m charakterze rozsypano c u k i e r k i (ryc. 18). Odosobniony g r ó b l a m y g ó r u j e nad całością cmentarzyska. Od strony miasta i j a k b y w e j ś c i a na cmentarz (wzdłuż drogi) z n a j d u j ą się w s p ó ł c z e ­ sne najokazalsze grobowce o s ó b z a s ł u ż o n y c h . Grobowce te p r z y p o m i n a j ą rodzaj kaplic. Zaopatrzone s ą w nisze, w k t ó r y c h eksponuje się w i z e r u n k i u m a r ł y c h (rzeźby, m a l o w i d ł a , fotografie). Jeden z takich g r o b o w c ó w w i e ń ­ czy d u ż y c h r o z m i a r ó w gwiazda 5-ramienna i znicz-pochodnia (ryc. 19). N i e opodal t y c h g r o b o w c ó w , k t ó r e m o ż n a u z n a ć nieraz za przejaw swoistej sztuki ( b y w a j ą one zdobione i malowane ż y w y m i barwami), z n a j d u j ą się m o g i ł y s ł a w n e g o p i ł k a r z a ( d u ż y c h r o z m i a r ó w kula, s y m b o l i z u j ą c a p i ł k ę , eksponowana na cokole), m u z y k a ( w y c i ę t a z blachy l i r a , eksponowana na ogrodzeniu z p r ę t ó w ż e l a z n y c h ) , pisarza ( w y c i ę t e z blachy w y o b r a ż e n i a p i ó r a i g a ł ą z e k l a u r o w y c h ) , eksponowane podobnie j a k w poprzednim p r z y p a d k u (ryc. 20). Tak j a k na cmentarzach w Bajan czy Charchorin i t u z n a j d u j ą się m o g i ł y z w i e ń c z o n e s k r z y d ł a m i w e n t y l a t o r ó w samochodowych. 8 — Etnografia Polska, XVII/2 �114 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 19. Współczesne groby osób zasłużonych. Cmentarz w Ułan Bator Fot. J . Olędzki Przedstawione w y ż e j grobowce o charakterze reprezentacyjnym sta­ n o w i ą z n i k o m ą c z ę ś ć w i e l o t y s i ę c z n y c h m o g i ł s k r o m n y c h i bardzo s k r o ­ m n y c h . Te ostatnie to t a b l i c z k i (z d a n y m i o z m a r ł y m : i m i ę , data urodze­ nia i ś m i e r c i ) montowane n a s ł u p k a c h l u b w y k o n a n e z cementu stele w y ­ sokości ok. 0,5-1 m , wkopane w z i e m i ę l u b z w i ą z a n e z p ł y t ą ( r ó w n i e ż ce­ m e n t o w ą ) n a k r y w a j ą c ą w y k o p . N a stelach z r e g u ł y umieszczane s ą dane 0 z m a r ł y m . Ogromna w i ę k s z o ś ć t y c h m o g i ł jest starannie ogradzana p r ę ­ t a m i m e t a l o w y m i l u b l i s t w a m i z drewna. Z w r a c a u w a g ę w i e l o ś ć t y c h o g r o d z e ń , a z w ł a s z c z a to, ż e u podstawy s ą k w a d r a t o w e , nie z a ś prosto­ kątnie wydłużone. Przy wielu mogiłach znaleźć można dary z c u k i e r k ó w 1 d r o b n y c h monet. K w i a t y ( z r e s z t ą sztuczne) z d a r z a j ą s i ę t y l k o p r z y g r o ­ bowcach w alei z a s ł u ż o n y c h osobistości. W k i l k u przypadkach ponad ogrodzeniami m o g i ł zamontowano na w y ­ sokich p r ę t a c h w i a t r e m poruszane m ł y n k i m o d l i t e w n e , zapewne w y p e ł n i o ­ ne z w o j a m i i n s k r y p c j i na papierze o t r e ś c i a c h p r z e b ł a g a l n y c h . �CHÜN B A J N A Ryc. 20. 115 Grób p i ł k a r z a . Cmentarz w Ułan Bator Fot. J . Olędzki �116 J A C E K OLĘDZKI с) Wzorcowe ceremonie pogrzebu ś w i e c k i e g o Ceremonia pogrzebowa w somonie Bajan z a s t ę p c y sekretarza p a r t i i w 1967 r. Z ł o ż e n i e c i a ł a do t r u m n y . U s y t u o w a n i e j e j na p l a t f o r m i e samo­ chodu c i ę ż a r o w e g o . K o n d u k t : w ł a d z e somonu, rodzina, c i ę ż a r ó w k a z t r u ­ m n ą . Dotarcie na miejsce chowania z m a r ł y c h w somonie Bajan. P r z e m ó ­ w i e n i a n a d t r u m n ą . Zakopanie t r u m n y n i e g ł ę b i e j n i ż 1,5 m . P o w r ó t do c e n t r u m . W y s t a w n y obiad z u d z i a ł e m r o d z i n i w ł a d z somonu. ( W e d ł u g r e ­ lacji przypadkowych rozmówców.) Ceremonia pogrzebowa w U ł a n Bator sekretarza Ambasady M o n g o l i i w M o s k w i e w 1967 r. K r e m a c j a c i a ł a w ZSRR. K o n d u k t obserwowany przez p i s z ą c e g o te s ł o w a . M u z y k a ż a ł o b n a . Dostojny marsz o p a r t y na k r ó t ­ k i c h m o t y w a c h melodycznych p o w t a r z a n y c h m i a r o w o . N a czele k o n d u k t u ( p r z e m i e r z a j ą c e g o g ł ó w n ą u l i c ą miasta) osoby n i o s ą c e w i e ń c e ze sztucznych k w i a t ó w n i e z w y k l e b a r w n y c h . Z a n i m i czterech m ę ż c z y z n t r z y m a d r ą ż k i , na k t ó r y c h z ł o ż o n o s k r z y n k ę z prochami o k r y t ą m o n g o l s k i m sztandarem. Dalej k i l k a d z i e s i ą t o s ó b ( n i k t nie przyodziany w j a k i e ś swoiste szaty ż a ­ ł o b n e ) , orkiestra w o j s k o w a i na k o ń c u c i ę ż a r ó w k a . N a o d k r y t e j p l a t f o r m i e ustawiony stół p r z y k r y t y c z e r w o n ą m a t e r i ą i k i l k a krzeseł. K o n d u k t nie budzi sensacji p o ś r ó d p r z e c h o d n i ó w , na k r a w ę ż n i k a c h chodnika p r z y s t a j ą pojedynczy ludzie. N a cmentarzu n a s t ę p u j e zdjęcie z p l a t f o r m y s t o ł u i k r z e s e ł . P r z y stole z a s i a d a j ą organizatorzy pogrzebu. G r a orkiestra. N a ­ s t ę p u j e w m u r o w a n i e s k r z y n k i z p r o c h a m i do niszy grobowca-kapliczki. Jeden z o r g a n i z a t o r ó w w y g ł a s z a p r z e m ó w i e n i e s t o j ą c za s t o ł e m . Po z ł o ­ ż e n i u w i e ń c ó w i odegraniu przez o r k i e s t r ę h y m n u p a ń s t w o w e g o ż a ł o b n i c y p o w r a c a j ą do miasta. Przytoczone w y ż e j d w a p r z y k ł a d y ceremonii grzebalnej nie s ą repre­ zentatywne dla szerszego k r ę g u s p o ł e c z n o ś c i mongolskiej, n i e m n i e j stano­ w i ą oficjalnie propagowane w z o r y z a c h o w a ń . Korzystanie z c i ę ż a r ó w k i (najczęściej przeznaczonej do przewiezienia t r u m n y ) to zwyczaj, k t ó r y p r z y j ą ł s i ę w M o n g o l i i powszechnie. J e d n a k ż e w i e l u z m o i c h r o z m ó w c ó w ż a l i ł o s i ę , że nie zawsze w ł a d z e lokalne d o k ł a d a j ą s t a r a ń , aby rodzinie z m a r ł e g o u ż y c z y ć tego pojazdu. W przypadkach nieuzyskania samochodu rodzina z m a r ł e g o , j a k d a w n i e j , korzysta z ter eg — d w u k o ł o w e g o w o z u . d) Żywotność i rozwój zachowań lamaistyczno-synkretycznych W o b r ę b i e d z i e d z i ń c a klasztoru Gandan z n a j d u j ą s i ę p o m i ę d z y d w o m a s p o ś r ó d trzech ś w i ą t y ń (süm-dugari) — w w ą s k i m przejściu między t y m i ś w i ą t y n i a m i — t r z y specjalne konstrukcje, w k t ó r y c h zamontowano k i l ­ k a n a ś c i e blaszanych b ę b n ó w m o d l i t e w n y c h , m ł y n k ó w (mong. chiird). W e ­ w n ą t r z b ę b n ó w z n a j d u j ą się zwoje m o d l i t w pisanych w j ę z y k u t y b e t a ń ­ s k i m . Natomiast na i c h p o w i e r z c h n i przylepione s ą przez w i e r n y c h r ó ż - �117 CHUN B A J N A 16 о Ryc. 21. Klasztor Gandantegczinlin w Ułan Bator. A — dziedziniec zgromadzeń; В — dziedziniec giówny. 1 — wejście chronione przez posągi l w ó w (mong. arslaan-ow); 2 — słupy zwieńczone buńczukami (mong. diancan); 3 — brama (mong. jampaj); 4 — jurta przeora; 5 — kuchnia; 6 — m ł y n k i modlitewne (mong. eJiiird); 7 — kancelaria; 8 — biblioteka; 9 — kadzielnice (mong. bojpor); 10 — podest do ogłaszania modlitw (mong. szat-inuer) • 11 — deski modlitewne (mong. morgó-lijn-mod); 12-14 — świątynie (mong. silm-dugan); 15 — posąg Dzonchawy; 16 — ocalały słup z sąsiedniego zespołu klasz­ tornego Rys. J . Olędzki �118 J A C E K OLĘDZKI M M M M M M i i i i i i i г-тгак • I b • A • Ыв| i I I ' I I l7l I I I I I M Ryc. 22. Jedna z trzech ś w i ą t y ń na Gandanie w U ł a n Bator. A — przedsionek; В — przejścia dla wiernych; С — ołtarz; D i figury. I — figury l w ó w ; 2 — siedzenie głównego strażnika tualne i pierwotne siedzenia pomocniczego strażnika (mong. 5 — ded-chamba; 6 — undzad; 7 — lamowie; 8 — muzykanci 9 — trębacze — ofiary; E — kapliczki, obrazy (mong. ichn-gesguj) ; 3-3a — ak­ baga-gesguj); 4 — chambalam; (kotły, muszle, dzwonki, trąbki); Rys. J . Olędzki nego r o d z a j u napisy o d r ę c z n e na papierze (ryc. 23). T r e ś c i ą t y c h napisów s ą c z ę s t o p r o ś b y o s z c z ę ś l i w y los dusz z m a r ł y c h o s ó b . W 1966 r. p r z e w a ż a ł y t e k s t y z w i ą z a n e z losami tragicznie z m a r ł y c h w czasie powodzi, k t ó r a na­ w i e d z i ł a U ł a n B a t o r i okolice. Oto w y b r a n e t e k s t y : „Drogi m ó j ojcze, niech dobrym będzie twoje przerodzenie. Omanipadmechum Omanipadmechum Omanipadmechum". „Droga moja matka s c h w y c i ł a swoje lata, o bogactwo dla niej proszę. U m manyni badnij chum". „Drogi bracie Rowczich, który zginąłeś w wodzie, my życzymy ci wszystkiego dobrego w Twojej drodze. Twoi bracia i siostry". „1966.7.20. Drogi bracie Baldżinnjam, proszą dla was o dobry spokój po śmierci. Om maanij badny chaa. Twoje siostry Daszdawa i Dowdaj". „Baatar z nazwiskiem Darima 1965. 9 miesiąca 19 dnia złapała swoje 21 lata. Niech będzie jej Um manij pad mi chum". Tłumaczył: Adam L a t u s e k „Syn m ó j Dordżpurew zmarł 1966 roku 8 miesiąca 5 dnia w Gospodarstwie P a ń s t w o w y m w somonie Dżargalan. U m bajny badny chaa". „Za [mojego] syna Batdordża. U m maanij bad mi chum..." (dalej następuje pięciowierszowa modlitwa tybetańska). �CHÜN B A J N A Ryc. 119 2,3. Młynki (a) i deski (b) modlitewne. Gandan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki �120 J A C E K OLĘDZKI „Pasterz 1-ej brygady somonu Sumber ajmaku Wschodniogobijskiego Tuwaana, 36-letnia Dolgorsüren zmarła na skutek ciężkiej choroby. U m maanynij badnij chum". Tłumaczył: Jerzy córka T u1i so w N a p o c z ą t k u lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h omawiane t u zjawisko nie w y s t ę p o ­ w a ł o . P o r ó w n a j L u m i r J i s l , Uměni starého Mongolska (Praha 1961, tablica 35). Znajduje się t a m fotografia o m a w i a n y c h m ł y n k ó w m o d l i t e ­ w n y c h . N a b ę b n a c h nie m a ż a d n y c h k a r t e k z napisami. Dziś j e d n a k ż e , ob­ s e r w u j ą c zachowanie w i e r n y c h p r z y b y w a j ą c y c h na dziedziniec Gandanu, odnosi się w r a ż e n i e , że n a j w i ę k s z ą a k t y w n o ś ć w y r a ż a j ą o n i w urucha­ m i a n i u o w y c h m ł y n k ó w m o d l i t e w n y c h , na k t ó r y c h s ą ś w i a d e c t w a n a j g ł ę b ­ szych p r z e ż y ć w i e l u z t y c h w i e r n y c h . D r u g i m pod w z g l ę d e m w a ż n o ś c i miejscem k u l t o w y m w o b r ę b i e G a n ­ danu, gdzie manifestowane s ą w s p o s ó b b e z p o ś r e d n i przez w i e r n y c h i c h uczucia k o m e m o r a t y w n e , jest „ ś w i ę t y maszt" (nazwa mongolska — dżancan). Maszty t a k i e to k i l k u n a s t o m e t r o w e j w y s o k o ś c i p o t ę ż n e s ł u p y z w i e ń ­ czone r z e ź b i o n y m walcem, w y o b r a ż a j ą c y m b u ń c z u k . Maszty te usytuowane Ryc. 24. Słup w sąsiedztwie klasztoru Gandan w Ułan Bator. Fot. J . Olędzki �CHUN B A J N A 121 są p r z y czterech w ę g ł a c h ogrodzenia klasztoru. Maszt, o k t ó r y m mowa, to j e d y n y o c a l a ł y s p o ś r ó d czterech, j a k i e z n a j d o w a ł y s i ę nieopodal dzisiej­ szego z e s p o ł u c z y n n y c h ś w i ą t y ń , c h r o n i ą c w i e l k ą b u d o w l ę süm-dugan p o ś w i ę c o n ą bogowi Dżanrajsekowi. N a o m a w i a n y m maszcie (zaopatrzonym w t a b l i c z k ę z napisem om mani padme chum) w i e r n i z a w i e s z a j ą r ó ż n o ­ barwne s t r z ę p y m a t e r i i (jest t o obyczaj powszechny, o b e j m u j ą c y najroz­ maitsze miejsca k u l t u , m . i n . k u l t owoo) oraz ł o p a t k i baranie. Sens o w y c h d a r ó w z ł o p a t e k jest w i e l o r a k i . A l e — j a k s i ę w y d a j e — m a o n obecnie z a ł o ż e n i e k o m e m o r a t y w n e . Przypuszczenie p o t w i e r d z a j ą opinie ł a m ó w . N i e z a l e ż n i e od d a r ó w maszt otaczany jest s z c z e g ó l n y m k u l t e m . W i e r n i o b ­ c h o d z ą go po w i e l o k r o ć , zdarza s i ę t e ż ocieranie c h o r y c h miejsc o p o ­ w i e r z c h n i ę tego s ł u p a (ryc. 24). Z a s t ę p c a przeora klasztoru lama D o m b a d a r d ż a powiada: „ N a ł o ­ patkach w y p i s u j e s i ę ś w i ę t e s ł o w a . T o w y p i s y w a n i e ś w i ę t y c h s ł ó w po t y b e t a ń s k u (co w s k a z y w a ł o b y , ż e w i e r n y c h w s p o m a g a j ą w t y m mnisi) s ł u ­ ży o d d z i a ł y w a n i u na d r o g ę w z a ś w i a t a c h dusz b l i s k i c h z m a r ł y c h . Jest t o d z i a ł a n i e z a p o b i e g a j ą c e t r w a n i u t y c h dusz w c i a ł a c h n i s k i c h s t w o r z e ń . Jest t o zabieg p o m a g a j ą c y t y m duszom w dotarciu d o nieba". L a m a D o m ­ b a d a r d ż a wskazuje zarazem, ż e p r a k t y k i takie n i c w s p ó l n e g o n i e m a j ą z zasadami r e l i g i i , k t ó r e j s ł u ż y . L a m a D. S a m b a l c h u n d e w , ur. w 1898 r. (malarz — dzuruchcziń): „Dzi­ siaj zabraniamy wieszać te łopatki ze w z g l ę d ó w sanitarnych. B y w a ł a bowiem ich duża ilość i to z resztkami mięsa. To s ą ofiary, ich sens jest złożony. Składane s ą z myślą o zmarłych, którzy przebywają we wcieleniach zwierząt. Ofiary z łopatek mają być przypomnieniem i prośbą kierowaną do boga. Są dowodem wstawienni­ ctwa żyjących w sprawach ich bliskich zmarłych [...], aby szybciej dotarli do nieba, szybciej stali się bogami. Po to składane są ofiary z łopatek". W s p ó ł i s t n i e n i e d w ó c h zasadniczo o d r ę b n y c h s y s t e m ó w i n f o r m a c j i , j a ­ k i m i s ą : z jednej strony zapis z w i ę z ł y c h danych na kartce papieru (tak j a k w p r z y p a d k u o w y c h p r ó ś b na m ł y n k a c h m o d l i t e w n y c h ) i z drugiej notacja w o b c y m o g ó ł o w i j ę z y k u n a p o w i e r z c h n i k o ś c i z w i e r z ę c e j (tak j a k w p r z y p a d k u ofiar z ł o p a t e k baranich) — t ł u m a c z y ć m o ż e c h o c i a ż b y c z ę ś ­ ciowo z a s ó b w y o b r a ż e ń s p o ł e c z e ń s t w pasterskich p r z y p i s y w a n y c h k o ś ­ ciom, w szczególności baranim, w ś r ó d k t ó r y c h ł o p a t k a m a w y j ą t k o w e zna­ czenie. O t o stosunkowo z w i ę z ł y i n i e p e ł n y rejestr z n a k ó w o d c z y t y w a n y c h podczas w r ó ż e n i a z ł o p a t k i poddanej zabiegowi: a) tchnienia n a ń p y t a ń w r ó ż b i t y i b) opalenia j e j w o g n i u (ryc. 25). K o r z y s t a m t u z i n f o r m a c j i przekazanych m i przez pasterza A . D e n d e w a, ur. w 1888 r. w A w d a r Bajan (obecnie Sergelen): „ M ó w i l i starsi, ż e ł o p a t k a zna 72 j ę z y k i i t y m samym wszystko m o ż e p o w i e d z i e ć " . Poprzez pojęcie „ j ę z y k i " i n f o r m a t o r rozumie z a r ó w n o r ó ż n e o d m i a n y m o w y ludzkiej, j a k t e ż wskazania prze­ kazywane przez ł o p a t k ę — mong. dalar mergelech ( w r ó ż b y z ł o p a t k i ) . Oto s p o ś r ó d t y c h 72 w s k a z a ń — 16 n a j w a ż n i e j s z y c h (ryc. 26). �122 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 25. Wróżenie z łopatki (szeptanie pytań). Somon Bajan Fot. J . Olędzki C z ę ś ć ł o p a t k i — A — czaszka, mong. togoo; В — szyja, mong. chüdzüü; С — kciuk, mong. er chi j ; �123 CHÜN B A J N A D G H I J — nos, mong. chamar; — ś r o d e k , mong. dund; — dół, mong. chormoj; — strona g o r ą c a (bliska, rodzinna), mong. chaluun-tal; — strona c h ł o d n a (cudza), mong. chüjten-tal. Ryc, 26. Znaki w r ó ż e b n e i części łopatki. A — czaszka; В — szyja; С — kciuk; D — nos; E — środek; F — dół (nogi); G — strona gorąca; H — strona chłodna. Zakresy i n f o r m a c j i : I — Informacje (a) — (b) — (c) — (d) — „ z mojej j u r t y " , I I — „z cudzej j u r t y " . szczegółowe: odpadnięcie tej części — wróżba zła; odpadnięcie tej części — wróżba dobra; wykruszenie się tej części — niepomyślność; wykruszenie się tej części — „wiadomości tak dobre, jak i złe"; �124 J A C E K OLĘDZKI (e) — 3 pęknięcia w poprzek „nosa" — „wielka radość"; (f) — 2 pęknięcia w poprzek „nosa" — „pewna nadzieja" <np.: rzecz zagubio­ na — odnajdzie się); (g) — w y d ł u ż o n a rysa — „nic się nie wydarzy", zakończenie wszelkich dzia­ łań interwencyjnych, bezczynność; (h) — jedno krótkie pęknięcie (szczelina) — „krzepkie życie", „mocna dusza"; jeśli to pęknięcie jest w y d ł u ż o n e — , słabe życie", zaś „dusza sczeźnie"; natomiast dwa pęknięcia (krótkie czy długie) — „sama radość", „samo dobro"; (i) — pęknięcie w poprzek „szyi" to — „pętla na szyi", czyli „schwytasz [pojmiesz] konia", prawdziwa i pewna nadzieja; (j) — pęknięcie „czaszki" — to „ w czaszce tłuszcz", dobry znak, dobrobyt, wie­ dza, zaradność, „strat żadnych nie będzie", jeśliś „cokolwiek zgubił" lub „ci uciekło" — „wnet się zwróci" lub „odnajdzie"; (k) — pęknięcie w o k ó ł „kciuka" — „kciuk się rusza" — bardzo dobry znak na wszelkie okazje; (1) — na krawędzi tej znajduje s i ę m a ł e w g ł ę b i e n i e — „dziurka", jeśli zary­ sowało s i ę dodatkowo pęknięcie dochodzące do tej „dziurki" — to znak pełnej pomyślności w zwalczaniu zła (пр.: „złodziej został schwytany"), jeśli zaś owo pęknięcie nie dotarło do „dziurki" — to znak pomyślności nie całkiem pewnej (пр.: „złodziej zapewne zostanie schwytany"); (m) — odpryski „na chłodnej stronie" — to groźba niepowodzenia, straty mie­ nia; (n) — odpryski na „gorącej stronie" — to sukces, „zdobycz", „odzyskanie mie­ nia"; (o) — rysa na „chłodnej stronie" — zły znak; (p) — rysa na „gorącej stronie" •— dobry znak. y Wróżenie z łopatki służyło rozwiązywaniu przede w s z y s t k i m spraw z w i ą z a n y c h z g o s p o d a r k ą pasterską. Niemniej informacje uzyskiwane przy j e j p o m o c y o d n o s i ł y s i ę r ó w n i e ż do o d d z i a ł y w a n i a n a losy c z ł o w i e k a (por. w i a d o m o ś c i oznakowane l i t e r ą h). e) N a b o ż e ń s t w o za d u s z ę z m a r ł e g o Gandanie 1 0 . Oto najważniejsze m o m e n t y tej c e r e m o n i i (mong. na gunreg): Wczesna pora d n i a (ok. 7 godz.). Rodzina z a m a w i a j ą c a n a b o ż e ń s t w o m i n ę ł a p r z e j ś c i e s t r z e ż o n e przez l w y , b r a m ę ( d z i e l ą c ą d w a jampaj) dziedzińce — i k i e r u j e s i ę w s t r o n ę k a d z i e l n i c y (mong. bojpor). chodzi z k u c h n i klasztornej m n i c h - s ł u g a (geik), n i o s ą c na mong. Naprzeciw w y ­ łopacie węgle do k a d z i e l n i c y . Z e b r a ł a s i ę p r z y n i e j g r o m a d k a l u d z i , w ś r ó d n i c h r o d z i n a z m a r ł e g o . W ę g l e z o s t a ł y u ł o ż o n e , m n i c h p o s y p a ł na nie zmielone g a ł ą z k i t u i . Z e b r a n i u s t a w i a j ą s i ę tak, czyźni zdejmują aby o w i e w a ł i c h d y m z k a d z i e l n i c y . M ę ż ­ kapelusze. N i e k t ó r z y „łapią" w kapelusze d y m i wnet n a k r y w a j ą g ł o w y . K o b i e t a w k ł a d a do k a d z i e l n i c y m a ł e dziecko i w y j m u j e j e po c h w i l i . K t o ś i n n y (z r o d z i n y z m a r ł e g o ) w k ł a d a w o c z y s z c z a j ą c y dym pościel — poduszkę, kołdrę. 1 0 , Por. zapis filmowy Bóó-Lam z roku 1967/1968, realizacja J . O l ę d z k i , S. S z y n k i e w i c z , Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. �CHÜN B A J N A 125 Z podestu na czterech o ś m i o m e t r o w y c h palach (całość p r z y p o m i n a a m b o n ę , m o n g . szat-inder) d w ó c h m n i c h ó w d m ą c w muszle o g ł a s z a roz­ poczęcie n a b o ż e ń s t w a . B o c z n y m i w e j ś c i a m i weszli na d r u g i dziedziniec m n i s i . Z e b r a l i się p r z y d r z w i a c h do ś w i ą t y n i , ż a r t u j ą , ś m i e j ą się. Ś m i e ­ chy c i c h n ą , do n i e w i e l k i e j ś w i ą t y n i w c h o d z i 60 m n i c h ó w . Z a j m u j ą w y ­ znaczone miejsca. P r z y w e j ś c i u na specjalnych p o d w y ż s z e n i a c h s i e d z ą dwaj nadzorcy (mong. ichn-gesguj i Ъада-gesguj), w pobliżu ołtarza — przeor i jego z a s t ę p c a (chamba-lam i ded-chamba) oraz „ p r z e w o d n i k " — i n t o n u j ą c y m o d l i t w y (mong. undzad). W z d ł u ż p r z e j ś c i a — o d w r ó t do o ł t a r z a — w czterech r z ę d a c h s i e d z ą pozostali m n i s i . L a m o w i e z t y t u ł a ­ m i m a j ą na g ł o w a c h czarne szpiczaste czapki ze z ł o c i s t y m i w y ł o g a m i , pozostali m n i s i — żółte. O d k r y l i g ł o w y , w y j ę l i zza pazuch k s i ę g i m o d l i ­ tewne, aby r o z ł o ż y ć je przed s o b ą na p u l p i t a c h . M a j ą w r ę k a c h znamio­ na d u c h o w n y c h p o w i n n o ś c i — w prawej — b e r e ł k o oczir, w lewej — dzwonek chonch (ryc. 28). Z z a m k n i ę t y m i p o w i e k a m i , ze z ł o ż o n y m i przed s o b ą d ł o ń m i d o k o n u j ą a k t u k o n t e m p l a c j i — k o n t a k t u z bogiem. Cisza. Z a b r z m i a ł a m o d l i t w a i d z w o n k i . P r z e w o d n i k intonuje m o d l i t w ę ś p i e ­ w a n ą . G ł o s jego-, j a k b y w y d o b y w a ł się z g ł ę b i t r z e w i , jest n i s k i , c h r y p i ą c y . I n n y c h m n i c h ó w zawodzenie — cichsze — dostrojone jest do t o ­ nu, j a k i nadaje przewodnik. L a m o w i e w z m a g a j ą n a t ę ż e n i e m o d l i t w y . D ł o n i e i c h z m i e n i a j ą kolejno f i g u r y ustalonego alfabetu g e s t ó w . Jest t o symboliczna ceremonia ofiary (tyb. p'yag — rgyá). Palce f a l u j ą bezustannie, d ł o n i e są p ł y n n i e o d m y ­ kane i zamykane. C h w i l a m i — j a k b y dla zaakcentowania r y t m u m o ­ d l i t w y — n a s t ę p u j e gest r o z ł o ż e n i a d ł o n i , i c h w y c i ą g n i ę c i a , albo w z n i e ­ sienia. Crescendem g e s t y k u l a c j i i ś p i e w u jest w z m a g a j ą c y się d ź w i ę k d z w o n k ó w , a na koniec bicie w w i e l k i b ę b e n (ich-chengereg) i dęcie w muszle (dung) oraz w t r ą b k ę z kości ludzkiej (lawaj). K i e d y m i l k n ą i n s t r u m e n t y , lamowie ściszają i z w a l n i a j ą brzmienie m o d l i t w y . W y c z u w a się, że są j a k b y z m ę c z e n i — stan t e n a k c e n t u j ą z b i o r o w y m w e s t c h n i ę ­ ciem, c h r y p l i w y m „ u u a a a " . Nastaje c h w i l a ciszy. W i e r n i o b c h o d z ą w t y m czasie ł a m ó w , d o t y k a j ą c z o ł a m i o ł t a r z a i p u l p i t ó w przed d o s t o j n i k a m i te­ go zgromadzenia. N i e k t ó r z y w i e r n i s k ł a d a j ą na o ł t a r z u o f i a r y z p i e n i ę ­ dzy, k ł a d ą p u d e ł k a z z a p a ł k a m i , d o l e w a j ą — z przyniesionych ze s o b ą m o s i ę ż n y c h c z a j n i c z k ó w — m a s ł a do p ł o n ą c y c h lampek. Starsze k o b i e t y o b d a r o w u j ą ł a m ó w z a w i n i ą t k a m i . S ą w n i c h z a p a ł k i , a t a k ż e jedzenie — suchy ser, placki, r o d z y n k i . Stan „ o m d l e n i a " m i n ą ł — l a m o w i e r o z m a w i a j ą , w y m i e n i a j ą m i ę d z y s o b ą t a b a k i e r k i , z a ż y w a j ą t a b a k i . Od strony k u c h n i klasztornej pojawia­ j ą się p o s ł u g a c z e . W n o s z ą do ś w i ą t y n i miedziane w i a d r a w y p e ł n i o n e z u p ą m i ę s n ą , r y ż e m z b a r a n i n ą oraz h e r b a t ą . L a m o w i e p i l n u j ą c y p o r z ą d k u w y ­ praszają wiernych z świątyni. �Eye. 27. Gestykulacja modlitewna. la-lb — przywołanie boga (mong. dzalbiral, tyb. talczir); 2 — powitanie wodą, obmycie nóg (mong, us бгдвсК); 3 — powitanie kwiatami lotosu (mong. ceceg órgóch); 4 — owianie wonią kadzidła (mong. unerten órgóch); 5 — powitanie światłem (mong. gerel órgóch); 6 — na­ maszczenie wonnymi olejkami (mong. unert us orgoch); 7 — ugoszczenie (mong. idee órgóch); Sa-8b — muzyka (mong. chógdźim órgóch). Bys. J . Olędzki �CHUN BAJNA 127 C i g r o m a d z ą się p r z y deskach m o d l i t e w n y c h (mong. mor golijn-mod). R y t u a ł z a c h o w a ń jest n a s t ę p u j ą c y : Wzniesienie z ł o ż o n y c h d ł o n i nad g ł o ­ w ą , d o t k n i ę c i e n i m i czoła, piersi i rozpostarcie r ą k przed s o b ą z j e d n o ­ c z e ś n i e w y k o n y w a n y m p r z y k l ę k n i ę c i e m . R u c h ten poprzedza p o ł o ż e n i e się na desce; p r z y p o m i n a to l e ż e n i e k r z y ż e m , ale r ó ż n i się o d niego d y ­ n a m i k ą , s t a ł y m p o w t a r z a n i e m k o l e j n y c h c z y n n o ś c i . Deski z w r ó c o n e s ą w k i e r u n k u ś w i ą t y n i i zarazem ł a m ó w . K o ń c z ą oni w t y m czasie posiłek. W r o t a zostają o t w a r t e . W i e r n i s t a j ą skupieni u w e j ś c i a , n i e k i e d y s i a d a j ą w zadumie. S ł y c h a ć zbiorowe czka­ nie ł a m ó w . Rozpoczyna się druga część n a b o ż e ń s t w a . S k ł a d a się z części w s t ę p n e j p r z y p o m i n a j ą c e j zachowania z pierwszej, jest to „ c i c h a m o d l i t w a " (mong. czojniszcz) oraz „ b ł o g o s ł a w i e ń s t w a " (mong. danrag). W czasie danrag f u n ­ datorzy n a b o ż e ń s t w a ż a ł o b n e g o k l ę c z ą r z ę d e m przed p u l p i t e m p r z e w o d ­ n i k a ł a m ó w . Dokonuje o n nad i c h g ł o w a m i c e r e m o n i a ł u b ł o g o s ł a w i e ń ­ stwa i oczyszczenia z g r z e c h ó w . P a w i m p i ó r e m , w y j ę t y m ze s m u k ł e g o czajnika k r o p i i c h c u d o w n ą w o d ą . N a s t ę p n i e roznieca w m o s i ę ż n e j czar­ ce o g i e ń i zapala balin — t r z y ś w i e c z k i z ł o j u i ziarna j ę c z m i e n i a . P ł o ­ n ą c y m balinem zatacza t r z y k r ę g i ponad g ł o w a m i k l ę c z ą c y c h . T y m spo­ sobem n a s t ę p u j e „ p r z e j ę c i e " na p ł y n ą c y łój i ziarno' g r z e c h ó w , i nieczy­ stości. Balin zostanie w y r z u c o n y poza ogrodzenie klasztoru, t y m s a m y m s c z e z n ą grzechy ludzkie. F u n d a t o r z y n a b o ż e ń s t w a b i j ą c z o ł a m i o k r a w ę d ź p u l p i t u . L a m a - p r z e w o d n i k , k o ń c z y t ę c e r e m o n i ę uderzeniem k a ż d e g o z osobna oczirem ( b e r e ł k i e m ) w czubek g ł o w y . L a m a t w a r z y swej nie sta­ r a się u t r z y m y w a ć w powadze. M o ż n a n a w e t o d n i e ś ć w r a ż e n i e , że d u ­ c h o w n y w y c z u w a n a d m i a r r y t u a l n y c h z a b i e g ó w . Jednego z g o r l i w s z y c h u c z e s t n i k ó w ceremonii o b d a r z y ł mocniejszym uderzeniem. L a m o w i e s k o ń c z y l i czytanie m o d l i t w t y b e t a ń s k i c h . Z p o ś p i e c h e m zbie­ r a j ą liturgiczne przedmioty. T r z e p i ą futrzane „ s z y s z a k i " , aby je n a ł o ­ ż y ć na g ł o w y . Szybko o p u s z c z a j ą ś w i ą t y n i ę . W i e r n i zaś, w ś r ó d n i c h r o ­ dzina z m a r ł e g o , r o z c h o d z ą się p o w o l i . Starsi po t r z y k r o ć o b c h o d z ą n a d z i e d z i ń c u p o s ą g Dzonchawy oraz k a ż d ą z trzech z n a j d u j ą c y c h s i ę t u świątyń. O d m a w i a j ą przy t y m różaniec. Młodsi u r u c h a m i a j ą m ł y n k i . Nie ulega najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że w a l o r y artystyczne n a b o ż e ń ­ stwa s ą p o d s t a w ą p r z e ż y ć d u c h o w y c h r e k o m p e n s u j ą c y c h s w o i s t ą t r y w i a l ­ ność, aby nie p o w i e d z i e ć o b o j ę t n o ś ć m n i c h ó w w stosunku do i n t e n c j i k o m e m o r a t y w n y c h , z j a k i m i przychodzi rodzina z m a r ł e g o do klasztoru. P o m i j a m j u ż sam n a s t r ó j ś w i ą t y n i — miejsca szczególnego, w k t ó r y m zgromadzono niezliczone ilości d z i e ł malarskich, r z e ź b i a r s k i c h , gdzie p ł o ­ nie w i e l e lampek o f i a r n y c h , unosi się p r z e j m u j ą c a w o ń k a d z i d e ł , a na o ł t a r z a c h zgromadzono kunsztowne f i g u r y w i e l o b a r w n y c h balin z bara­ niego łoju. Chodzi w y ł ą c z n i e o zachowania m n i c h ó w , i c h m o d l i t w ę - ś p i e w , �128 J A C E K OLĘDZKI m u z y k ę , przede w s z y s t k i m zaś n i e z w y k ł e g o w p r o s t k u n s z t u g e s t y k u l a c j ę . N a l e ż y w z i ą ć t u pod u w a g ę fakt, że w ś r ó d szerokich rzesz pasterzy istnie­ j ą g ł ę b o k o zakorzenione zachowania ludyczne, w k t ó r y c h g r y takie, j a k : szuu, choa, dembee, szagaj, mor uraldach, njaslach, lund-churuu-ooch, Ryc. 28. Przywołanie Boga (mong. dzalbiral). Gandan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki �CHUN BAJNA 129 ajl. hasz, gon chooloj, char cheree i w i e l e i n n y c h p o l e g a j ą na z r ę c z n o ś c i d ł o n i i p a l c ó w . J e d n a k ż e s ą to wszystko g r y swawolne. Gestykulacja m n i c h ó w t o — popis z r ę c z n o ś c i mistycznej u k a ż d e g o b u d z ą c y p o d z i w i uznanie. W y d a j e się, że wzrasta o n u r e p r e z e n t a n t ó w k u l t u r y , w k t ó r e j gest w p o w i ą z a n i u z a r t y k u l a c j ą i ś p i e w e m o d g r y w a d o n i o s ł e znaczenie w systemie i n f o r m a c j i oraz w i ę z i s p o ł e c z n y c h . Do n i n i e j s z y c h danych z a ł ą c z o n y jest r y s u n e k p o s z c z e g ó l n y c h g e s t ó w - f i g u r , m a j ą c y c h u s t a l o n ą p o s t a ć i n a z w ę . R y s u n k i nie u k a z u j ą g e s t ó w b ę d ą c y c h p r z e j ś c i o w y m i fazami zmieniania u k ł a d u d ł o n i . Z m i a n a ta j e d ­ n a k ż e r ó w n i e ż dokonywana jest w s p o s ó b ustalony, nie z a ś d o w o l n y . Po­ wtarza się w ruchu płynność, elastyczność, łagodność — spokój. Ruch d ł o n i zawsze p o d p o r z ą d k o w a n y jest r y t m o w i m o d l i t w y . D ł o n i e a k c e n t u j ą m o m e n t y ekstazy w m o d l i t w i e , j a k t e ż o k r e ś l o n e t r e ś c i — k o n k r e t n e zda­ nia. S ł u ż y t e m u o s ł a b i e n i e l u b n a t ę ż e n i e d y n a m i k i r u c h ó w , a t a k ż e za­ t r z y m a n i e d ł o n i w o k r e ś l o n e j figurze — gestu. N a l e ż y jeszcze d o d a ć , ż e e l a s t y c z n o ś c i i p ł y n n o ś c i r u c h ó w , j a k t e ż swoistej d e k o r a c y j n o ś c i r y s u n ­ k u t y c h f i g u r sprzyja w y s o k i u M o n g o ł ó w s t o p i e ń g i ę t k o ś c i p a l c ó w , w ł a ­ danie n i m i w w i e l u k i e r u n k a c h . M a ł o na ogół w ł a d n y palec serdeczny s p e ł n i a w t y c h gestach w a ż n ą r o l ę i jest poruszany — j a k p o z o s t a ł e — z całą s w o b o d ą (ryc. 28). Figura 1. (la-lb). Uniesione na wysokość brody złożone dłonie z rozpostartymi szeroko palcami lub (odmiana tej figury) dłonie rozdzielone i nieco niżej trzymane. Nazwa tej figury: tyb. talczir, mong. dzalbiral. Figurze tej towarzyszy skupienie, silna kontemplacja — oczy zamknięte. Cisza — jest to znak przywołania boga z nieba na ziemię — prośba o zstąpienie do grona modlących się. Figura 2. Dłonie w y c i ą g n i ę t e przed siebie, kciuki dociśnięte do wnętrza, zgięte. Palce złożone. Dłonie w pewnym oddaleniu od siebie wyprostowane sterczą przed piersią lamy. Nazwa tyb. argal, mong. us órgoch. Gest ten oznacza, ż e bóg zstąpił i wita się go w o d ą na dłoniach w celu obmycia mu nóg. Figura 3. Dłonie w pozycji poprzedniej, lecz splecione końcami palców, kciuki odgięte. Nazwa tyb. boswij, mong. ceceg órgoch. Figura ta oznacza ofiarowanie bogu k w i a t ó w lotosu. Figura 4. Dłonie uniesione nad głową z rozdzielonymi palcami, końcami sple­ cione. Nazwa tyb. dujwij, mong. unerten órgoch.. Figura ta oznacza ofiarowanie wonnych kadzideł. Figura 5. Dłonie przed sobą sklęśnięte, kciuki dociśnięte do pozostałych palców. Nazwa tyb. aligij, mong. gerel órgoch; ofiarowanie ognia — światła (w znaczeniu jasności). Figura 6. Dłonie w pozycji pionowej (nie poziomej, jak w przypadku figury 2) w przegubach zgięte na wysokości ramion; kciuki odgięte na zewnątrz. Nazwa tyb. tandi, mong. unert us órgoch. Figura 7. Dłonie płasko dotykają się końcami palców. Kciuki odgięte. Nazwa tyb. niwdi, mong. idee órgoch. Figura ta oznacza ofiarowanie pożywienia. i — Etnografia Polska, XVII/2 �130 J A C E K OLĘDZKI Figura 8. Dłonie uniesione przed sobą z wyciągniętymi, prosto dwoma palcami, pozostałe palce ściśnięte, zgięte od wewnątrz. Nazwa tyb. giawdaa, nazwa mong. chogdżim órgoch (ofiarowanie miłych Bogu dźwięków muzyki). Rozwinięciem albo raczej zaakcentowaniem tej figury jest dwu- lub trzykrotne (na przemian z prze­ kręcaniem dłoni) skrzyżowanie wyciągniętych palców. Osobnym zestawem gestów modlitewnych jest krążenie dłońmi przed sobą. Polega to na miarowym, jakby wachlowaniu rozpostartymi, to znów złożonymi palcami przy ich wysuwaniu i cofaniu (do w n ę t r z a i na zewnątrz dłoni) . Oto jak lama-malarz interpretuje ten rodzaj modlitwy: „Jest to krążenie palcami od serca przed siebie. Od serca człowieka ulatuje pięciobarwna światłość i jak tęcza dociera ona do nieba, gdzie żyje wielu bogów i bogiń. Oni przyjmują moje wyznanie wiary...". (Inf. Lamy D. S a m b a l c h u n d e w , ur. w 1898 r. w okolicach A r w a j cheree.) Jako dopełnienie gestów związanych ze ś p i e w e m i modlitwą należałoby dołą­ czyć jeszcze parę informacji o niezwykle sugestywnych czynnościach magicznych w czasie nabożeństwa. Czynności te wykonuje przodownik ichngesguj. Są one zwią­ zane z nabożeństwem poświęconym duszy zmarłego. L a m a bierze w trzy palce prawej ręki (palce: wskazujący, środkowy i kciuk) ziarna rośliny zwanej jungar [nazwa tybetańska — J . O.]. Następnie trzykrotnie ciska je przed siebie. Wysu­ nięciu dłoni przed siebie towarzyszy każdorazowo wytrzymanie — jakby ugodzenie w cel. Czynność ta tłumaczona jest jako zabieg magicznego zniszczenia przeciwni­ k ó w wiary i wszelkich złych demonów. Podobny sens zawiera krążenie przed sobą w y s u n i ę t y m na dłoni specjalnie sporządzonym w tym celu balinem. (Por. zapis fil­ mowy Bóó-Lam.) Jest wreszcie zabieg końcowy o charakterze oczyszczającym — towarzyszy on modlitwie zbiorowej (jak w omawianym nabożeństwie żałobnym) i indywidualnej. L a m a pawim piórem (nazwa tyb. mansajn-do, mong. togosyn ód) wykonuje okrężne ruchy nad głową s w o j ą i fundatorów nabożeństwa. Pióro pawie przetrzymywane jest w kunsztownym naczyniu miedzianym ze święconą wodą. 11 Dane, j a k i e przedstawione z o s t a ł y w tej g r u p i e w s k a ź n i k ó w , wydają się b y ć najbardziej s y m p t o m a t y c z n e d l a p r z e o b r a ż e ń d o k o n a n y c h w M o n ­ g o l i i . P r z e j ś c i e o d t r a d y c y j n e j do n o w e j f o r m u ł y rozstawania s i ę ze z m a r ­ łymi dokonało się w niezwykle krótkim czasie. J a k w i a d o m o , podobne p r z e o b r a ż e n i a w dziejach r ó ż n y c h s p o ł e c z e ń s t w n a s t ę p o w a ł y poprzez stu­ lecia, b u d z ą c k a ż d o r a z o w o z r o z u m i a ł e o p o r y n a t u r y niekoniecznie ideolo­ gicznej, lecz czysto psychicznej. „Nobilitacja materii" ciała zmarłego (a p o ś r e d n i o jego ż y c i o w y c h d o k o n a ń ) , bo t a k i jest sens n o w y c h ceremo­ nii, budzi refleksję społecznych. o sprawnym dokonaniu przemian w Jednocześnie r o d z i s i ę zaduma, czy i w wyobrażeniach j a k i e j mierze — d z i ę k i n o w y m z w y c z a j o m — n a s t ą p i ł o „ p o s z e r z e n i e " pola s p o ł e c z n e j w y ­ o b r a ź n i , czy zwyczaje te istotnie s p r z y j a j ą n a j m n i e j w w y m i a r z e poczucia w ł a s n e j rozwojowi osobowości, przy­ g o d n o ś c i . N a p y t a n i a te, nieste­ ty, trudno b y ł o b y p o s z u k i w a ć odpowiedzi. N o w e zwyczaje rozstawania s i ę ze z m a r ł y m i w p ł y n ę ł y w s p o s ó b 1 1 Por. zapis filmowy Dzuruchczin, realizacja J . O l ę d z k i , Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. bez- A. L a t u s e k , �131 CHÜN B A J N A pośredni na kultowych. ożywienie Mogą one i rozwój nie znanych wcześniej przypominać w jakieś mierze form zachowań europejskie treści u c z u ć k o m e m o r a t y w n y c h , zamieszczane w nekrologach i epitafiach. m i m o takiego p o d o b i e ń s t w a zachowuje się w y b i t n i e lokalny Ale charakter p r e z e n t o w a n i a o w y c h t r e ś c i , zespolony z t r a d y c j ą p r a k t y k w o b r ę b i e sa­ mej in. świątyni. Swoistości doktrynalne lamaizmu, w y r a ż a j ą c e w t y m , że s p o ł e c z n o ś ć ł a m ó w w o w i e l e w i ę k s z e j się m. i zdecydowanie p r z e ­ w a ż a j ą c e j mierze, a n i ż e l i sami w i e r n i , uczestniczy w ceremoniach, p o w o ­ d u j ą z jednej strony intensyfikowanie się t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ń ny, obchodzenie p r z e d m i o t ó w kultu, składanie ofiar, (pokło­ okadzanie itp.) i z d r u g i e j w y r a ź n i e r y s u j ą c y s i ę n i e d o s y t p r a k t y k o charakterze k o n t e m p l a t y w n y m w istocie n a b o ż e ń s t w i w s z e l k i c h c e r e m o n i i . T y m t e ż chyba t ł u m a c z y ć charakterystyczne ctwo społeczności w świątyni przy modlitwach łamów, p i e n i e i zaduma, ale nieraz r ó w n i e ż w na Gandanie których należy uczestni­ miesza s i ę coś z pogranicza ż a r t u , to sku­ znowu zawodu — niespełnienia. A d . I I I . Odwaga i b o j a ź ń . A. D e n d e w , ur. w 1888 r. w Awdar Bajan (obecnie Sergelen). „Kiedy biją gromy w o ł a m y pomocy, w o ł a m y chiin bajna — jest człowiek". Szczegółowszy opis tego zachowania w : Oszukiwanie Boga — na manowcach europocentryzmu („Współ­ czesność" X I V : 1969, nr 10, s. 6). Jeśli nadchodzi burza, szukają schronienia w j u r ­ cie. W czasie burzy zamykają szczelnie okno i drzwi. Z zawołania tego korzystają również w ó w c z a s , gdy burza zastanie ich w stepie z dala od jurt, względnie przy jurtach, w przypadku konieczności pozostawania na dworze — mimo burzy i ule­ wy — aby dopełnić jakichś nie cierpiących zwłoki starań przy stadach. W jurcie D e n d e w a chiin bajna wołają wszyscy członkowie rodziny: żona (najprzeraźliwiej), synowie (nie tak przeraźliwie), sam D e n d e w (niezbyt głośno) — „wołamy chiin bajna, aby bogowie niebiańscy myśleli, że jesteśmy z rodu nojońskiego lub rodu szamanów. Bo tylko oni mieli śmiałość odzywania s i ę do sił mocarnych". Z dalszych relacji informatora wynika, że wołanie adresują do Luu. Jest to „mo­ carna istota, przebywająca pośród bogów niebiańskich". Inni informatorzy (patrz niżej) określają Luu jako smoka lub gryfa z ognistym ogonem. Do zabiegów zapobiegawczych przeciw porażeniu gromem Dendew zalicza r ó w ­ nież mieszanie mleka lub kumysu. „Dobrze też jest mieszać [...], bogowie cieszą się w ó w c z a s . Cieszą się, że jest ajrag (kumys) i mleko. Dobrze też jest spryskać mlekiem otoczenie jurty, a także pryskać w kierunku, skąd nadchodzi burza — bogom na ofiarę". Przedstawiony zestaw zachowań jest najpełniejszym pośród około setki innych, ograniczających się najczęściej do bierności i lęku. А. С h o r l o o , ur. w Elgen (na terenie somonu Bajan). „Luu — to złowieszcze stworzenie, przypomina smoka. Stwór ten, miotając ogonem, w y w o ł u j e błyskawi­ ce [...]". Informátorka m ó w i o swej wielkiej bojaźni w czasie bicia piorunów. Nie korzysta z zabiegów magicznych (wołania chiin bajna i pryskania mlekiem). W y ­ daje się, że w pewnym stopniu pomniejsza jej bojaźń przeświadczenie, że trzyma w swej jurcie bogato wyposażoną kapliczkę i dopełnia przy niej praktyk ofiarnych. D. M a n i a , ur. w 1902 r. na terenie somonu Bajan. „Jeśli jest burza krzyczę �J A C E K OLĘDZKI 132 głośno (chiin bajna, J . O.) i pryskam mlekiem w tę stronę, skąd nadchodzi". Pryska jeden raz. S. G o m b o d ż a w , ur. w 1910 r. w okolicy Ałgenij uuł i żona jego: M. D ed ż i d , ur. w 1906 r. w Bucht (na terenie somonu Bajan). Ona: „Mówią, że to smok w niebiosach żyjący. Luu — nie wiem, czy istnieje naprawdę. Jak byłam dzieckiem, to starcy pokazywali miejsce, gdzie spadł z niebios sam Luu. Ale sądzę, ż e leżały tam zwęglone kości wielbłąda". On: „Kiedy grzmi i biją pioruny, boimy się oczy­ wiście. Powiadają, że są to w y ł a d o w a n i a atmosferyczne [...], ale jak to s i ę tam w niebie dzieje, nie wiem". Gombodżaw i Dedżid nie odwołują s i ę do żadnych zaklęć i zabiegów magicznych, związanych z przeciwdziałaniem porażeniu gromem. Wywiad zbiorowy z grupą pasterzy (kilkanaście osób w wieku od ,25 do 60 lat) sprowokowany faktem śmierci zastępcy sekretarza partyjnego w somonie Bajan. Sekretarz porażony został piorunem w pobliżu jurty, w której szukał schronienia w czasie burzy. Na pytanie moje, jak odczuli to zdarzenie, spotkałem się z opi­ niami, które cechowała znaczna obojętność w stosunku do tragicznej śmierci. Jeden z najstarszych wśród zgromadzonych wypowiedział słowa, które przyjęte zostały przez pozostałych z aprobatą. Słowa starszego człowieka były bezpośrednią odpo­ wiedzią na moje pytanie: — Czy mogła to być kara boża? — „Jaka kara? Radzi­ liśmy już od dawna, aby na naszej górze [jedyna w okolicy — J . O.] założyć pioru­ nochron. Nie założyli, zaniedbali". Szersze o m ó w i e n i e tego zdarzenia Margasz — laicyzacja po mongolsku („Argumenty", X I V : 1969 nr 1, s. 9). O m a w i a n e t u zachowania w s k a z u j ą na p r z y s ł o w i o w ą m ą d r o ś ć W naszym p r z y p a d k u w y r a ż a s i ę ona o s z u k u j ą c — pozwalającej w formie o s z u k i w a n i a ludów. nie c z ł o w i e k o w i u z y s k a ć poczucie b e z p i e c z e ń ­ stwa. W y d a j e się, ż e w s p ó ł c z e s n e zachowania s ą k o n t y n u a c j ą refleksyj- n o ś c i , m y ś l e n i a tradycyjnego, k t ó r e g o n i e w ą t p l i w i e s y m b o l e m jest w M o n ­ g o l i i z a w o ł a n i e chiin bajna. Ad. IV. Trwałość przesądu. A ) N o w e p r z e j a w y m a g i i z w i ą z a n e z p r a k t y k a m i p r z y owoo. Badania­ m i o b j ę t o k i l k a d z i e s i ą t owoo w r ó ż n y c h rejonach M o n g o l i i . Z b a d a ń t y c h w y n i k a , ż e t r a d y c y j n i e s k ł a d a n e w t y c h miejscach g ł o w y k o n i , nieraz k i l ­ k a d z i e s i ą t czaszek (ryc. 29), oraz dewocjonalia (ksylograficznie ne na p ł ó t n i e i papierze m o d l i t w y , w i z e r u n k i , drukowa­ m a l o w i d ł a , a t a k ż e sztam­ p o w e p ł a s k o r z e ź b y t ł o c z o n e w g l i n i e ) z a s t ą p i o n e z o s t a ł y w i e l o ś c i ą zasad­ niczo i n n y c h p r z e d m i o t ó w . to wszystko, co się z pojęciem w s p ó ł c z e s n y c h d ó b r materialnych. Rejestr i c h obejmuje Dla przykładu w y m i e n i ć te, k t ó r e zdarza s i ę s p o t y k a ć na owoo najczęściej: łączy można Przedmioty metalowe (puszki po konserwach, naczynia kuchenne i części samo­ chodowe), z plastyku lub celuloidu (grzebienie, szczotki do zębów, grzechotki, za­ bawki), ponadto butelki po napojach wyskokowych, drobne monety, części odzieży (pojedyncze buty czy tylko podeszwy), pęczki włosia końskiego, argal (w puszkach od konserw na owoo w Charchorin) i kawałki drewna. Ponieważ większość z tych przedmiotów utraciła utylitarne znaczenie (naczynia dziurawe, buty zniszczone, zużyte części samochodowe), należałoby traktować je jako swoiste symbole war- �CHUN BAJNA 133 Ryc. 29. Owoo. Somon Bajan Fot. J . Olędzki tości pierwotnej. Wszystko to wskazuje, że wchodzi w grę zabieg spotkałem się z przypadkami traktowania owoo jako śmietnisk czy znaków rozpoznawczych w stepie. Wypowiedzi osób, które udało w chwili kładzenia jakiegoś przedmiotu na огиоо, potwierdzają magiczny. Nie tylko zwykłych mi się zapytać przypuszczenie �134 J A C E K OLĘDZKI o utrzymywaniu się magicznego .rozumienia tej czynności, a pośrednio o rozwoju współczesnej magii. Kładący k a w a ł e k drewna motywuje swoją czynność zbliża­ niem się zimy, trudnościami w zdobyciu opału (węgla). Przywiązujący pęczek w ł o ­ sia końskiego do kamienia stwierdza: udało mi się dopędzić stado bez strat (do stacji przeładunkowej), chciałbym, aby i w następnym roku mi się powiodło. Kobieta ciskająca zużyty grzebień mówi, że chciałaby mieć zawsze w ł o s y w porządku. Po­ dobnych motywacji można by podać w i ę c e j . B) Jeśli w praktykach przy owoo uczestniczą zarówno pasterze, jak i przeby­ wający w podróży mieszkańcy miast, to zabiegi, jakie poniżej przedstawię, odnoszą się najprawdopodobniej głównie do zbiorowości miejskiej i to samego Ułan Bator. Wieczorem w centrum miasta, w pobliżu wyodrębnionego zespołu osiedli jurtowych m o ż n a spotkać s i ę z przypadkami malowania sadzą kresek na czołach m a ł y c h dzieci. Dzieci bawią się do późnych godzin w pobliżu ulicy, gdzie jak wszędzie grozi niebezpieczeństwo. Wiadomości zebrane na temat owego malowania sadzą od­ noszą się do złowrogiej, przynoszącej nieszczęście działalności — kiedy zapada zmrok — dwóch istot: czdtgdra i sawdaga. Są to znane na c a ł y m terytorium Mon­ golii legendarne demony. Czotgor przybiera postać człowieka, chociaż przezierają przez jego skórę wnętrzności. Jeździ na białym wielbłądzie. Zdradza go „brak cienia" oraz wielbłądzia lub zajęcza warga. Na ziemi śladów nie pozostawia. Bywa, że wznieca pożogi na stepie, przysiada jeźdźcom na zadzie konia lub pęta mu przednie nogi w sposób niewidoczny. Sawdag przebywa tylko w niektórych okoli­ cach, przeważnie górzystych, lecz i wodnistych. Mało o nim wiadomo poza tym, że należy do najbardziej nieprzyjaznych c z ł o w i e k o w i istot. Wymalowanie sadzą kreski w poprzek czoła dziecka ma je upodobnić do zająca. Zabieg ten powinien zmylić każdego z demonów, bo w ł a ś n i e zając ma na czole charakterystyczne zgrubienie w kształcie wydłużonego pionowo piętna. Fakt, że w ł a ś n i e w m i e ś c i e , a nie na t e r y t o r i a c h pasterskich zdarza s i ę o w o p i ę t n o w a n i e dzieci s a d z ą , pozwala p r z y p u s z c z a ć , że idea czdtgdra czy nagłego sawdaga odżywa w szczególnych okolicznościach znalezienia s i ę w m i e ś c i e p r z y b y s z y z z e w n ą t r z . mieezkańcy Ułan Bator (w szczególności — zbyt Być może z w a r t y c h osiedli współcześni jurtowych w t y m m i e ś c i e ) nie c z u j ą s i ę t a k bezpieczni j a k w stepie. Wskaźniki uzyskane z a n a l i z y dzieci s p r o w a d z a j ą się do owoo i zachowań zabezpieczających przekonania o t r w a ł o ś c i i s t a ł y m odradzaniu s i ę p r z e s ą d u , o jego „ n i e w i n n o ś c i " czy „ n i e s z k o d l i w o ś c i " s p o ł e c z n e j . N i e ­ wątpliwie pewna kategoria p r z e s ą d u czanie" dzieci czy n o w e d a r y n a (a do t a k i c h zalicza s i ę owoo) „zabezpie­ sprzyja p l u r a l i s t y c z n e m u odczu­ c i u r z e c z y w i s t o ś c i , a p r z y n a j m n i e j ś w i a d c z y o i s t n i e n i u potrzeby t a k i e g o odczucia. Ad. V. Społeczno-ideowa działalność instancji partyjnych. A) Instytucja ulaan bulan, to w większości ośrodków samonowych specjalnie wygospodarowana osobna izba lub część pomieszczenia administracyjnego. Na ścia­ nach demonstrowane s ą wyróżnione prace uczniów szkół podstawowych (wyszywanki, aplikacje, malowidła, rzeźby). W pracach tych wyrażany jest program nau­ czania szacunku dla rodzimych tradycji kulturowrych (przywiązania do pasterstwa, �CHÜN BAJNA 135 obyczaju, stroju narodowego). W ulaan bulan propagowane są wzory współczesnych zachowań społecznych. Dotyczą one głównie potrzeb o charakterze bytowym, kon­ sumpcyjnym czy cywilizacyjnym. Wykorzystywane są doświadczenia z zakresu hi­ gieny, odżywiania, w y g l ą d u zewnętrznego (przedmioty służące pielęgnacji niemo­ wląt, przedmioty toaletowe, kosmetyki). Propaguje się tu również urządzenia ułat­ wiające pracę w gospodarstwie domowym (maszyny do szycia, grzejniki elektrycz­ ne, termosy, a ostatnio pralki mechaniczne). Wymienione obiekty, a także specjalne plansze (np. modnych fryzur damskich) stanowią stałe wyposażenie wielu ulaan bulan. Są one albo samoistnym tylko symbolem dóbr materialnych, albo też wyko­ rzystują je prelegenci w czasie instruktażowych spotkań z pasterzami 4 B) Mongolska Partia Ludowo-Rewolucyjna — niezależnie od środków' maso­ wego przekazu (prasy, radia i od 1967 r. telewizji), a także systematycznego szkol­ nictwa — korzysta z najprostszych form pracy partyjnej. Jedną z nich dobrze — jak sądzę — charakteryzują w ę d r o w n e brygady agitatorów partyjnych. Od czer­ wonego namiotu, który rozbijają w miejscach spotkań, nazywa się ich ulaan majchan. Przyjeżdżają nawet do niedostępnych części kraju, gdzie żyją dwie, trzy rodziny pasterskie. Brygady Propagandowe Komitetu Centralnego wędrują z ogrom­ nym zestawem nowoczesnych urządzeń (magnetofonów, projektorów filmowych, epi­ diaskopów). Przy pomocy tych urządzeń starają się przekazać aktualne informacje dotyczące życia krajów socjalistycznych, działalności partii rodzimej i innych brat­ nich z całego świata. O b s e r w o w a ł e m pracę jednej z takich brygad w czasie wyda­ rzeń sierpniowych w Czechosłowacji. Na miejsce, gdzie żyto zaledwie kilkunastu pasterzy, dotarła brygada późnym zmierzchem. Nocne spotkanie w dalekim od stolicy stepie rozpoczął młody człowiek (artysta plastyk, który ukończył studia w CSRS). W czasie 5 minutowego wystąpienia naświetlił stanowiska partii krajów socjalistycznych wobec w y d a r z e ń czechosłowackich. Po krótkim komunikacie poka­ zano pasterzom — trwający 2 godziny — film dokumentalny z pobytu Tito w Mon­ golii. Tito przyjmowany był w tym kraju z gościnnością szczególną. Do filmu o Tito dołączono jeszcze dwa inne — historię batalionu czołgistów mongolskich, którzy w 1945 r. dotarli do Berlina oraz opis życia, pracy i perspektyw rozwoju społeczno-gospodarczego jednego z ajmaków. Po filmach wygłoszono pogadankę (ilustrowaną przeźroczami) o nowych zasadach gospodarki hodowlanej w stepie. Zakończono ten program o 3 godzinie w nocy, aby już o świtaniu ś p i e w e m i grą na harmonii witać ponownie pasterzy w ulaan majchan. Agitatorzy zapraszali do siebie na partię szachów. Obok zaś lekarka — towarzysząca zazwyczaj tym brygadom, przyj­ m o w a ł a pacjentów. C) Ogrody „zabaw i chwały". Należą do równie popularnych, jak poprzednio wymienione instytucje. Są to ogrodzone place w ośrodkach somonowych i ajmacznych. W swoim założeniu stanowią zapewne jakiegoś rodzaju przetworzony zamysł ogrodu jordanowskiego czy tylko zieleńca miejskiego. Na skutek trudnych w a ­ runków klimatycznych tylko w bardzo nielicznych „ogrodach" udało się wyhodo­ w a ć roślinność; pozostają zatem ogrodzone place. Mimo to należą one do w a ż n y c h miejsc w zabudowie osiedla. Dzięki usytuowaniu na w ę g ł a c h ogrodzenia lub we­ wnątrz swoistych p o m n i k ó w zwierząt oraz wspominanej prezentacji przodowników pracy (nieraz pod dachami tradycyjnych „bram" czy „wrót" przejętych ze świątyń) ich fotografii, obrazów i innych rodzajów w i z e r u n k ó w ogrody są urbanistyczno-ideową kompozycją, często korzystnie związaną z otoczeniem. 1 2 Por. szersze o m ó w i e n i e D. M a r k o w s k a , Z. S o k o l e w i c z , op. cit, s. 199 i n. J. O l ę d z k i , �136 J A C E K OLĘDZKI D. Nadaam. Jak wiadomo, repertuar tradycyjnych igrzysk dorocznych nadaamu składa się z z a w o d ó w jeździeckich dzieci na koniach oraz popisów dorosłych w za­ pasach i strzelaniu z łuku. Konkurencje te nawiązują do podstawowej dziedziny życia gospodarczego kraju — pasterstwa. Reguły walki wyrażają istotne cnoty społeczne, powszechnie akceptowane w narodzie. Oto najważniejsze momenty: Zapaśnicy „zastygają" bardzo często na wiele minut w pozach zmagania się — wytrzymywania przeciwnika. Niedynamiczne i w y d a w a ł o b y się nieatrakcyjne sy­ tuacje oglądane są przez tłumy z niesłabnącą uwagą — cierpliwie — podobnie, jak w bezruchu zastygają na długo zawodnicy. Zwycięzca odtańcowuje swój suk­ ces, udając ruchy legendarnego ptaka Chaan-Garid (sanskr. Garuda, „boski orzeł"; łączono go z wczesną już postacią Wisznu; w lamaizmie popularny motyw —• Garid z w ę ż e m w dziobie, „zwycięstwo nad wężem", symbolizującym gniew; ryc. 30). Ryc. 30. Garid—ehaan. Rzeźba z brązu nad w e j ś c i e m do świątyni. Erdene Dzu w Charchorin Fot. J . Olędzki Łucznicy nie strzelają do celów na wysokości serca człowieka! Nie wypuszczają strzał wprost, lecz napinają łuki w kierunku nieba. Ale ich pociski upaść mają na ziemię i trafić w cel przed stopami sędziów (sic. celem s ą stopy sędziów lub jeszcze ściślej m ó w i ą c przerwa między stopami dwóch sędziów). Wymowa tego sposobu walki jest jednoznaczna — „pokora w zręczności". Wreszcie jeźdźcy-dzieci. Zamysł pierwotny prawdopodobnie utylitarny, być może widziany nawet w kate­ goriach celów militarnych — w y ł a w i a n i e ze stad najlepszych, koni; dzieci zaś, to jeźdźcy ułatwiający takie zadanie. Obecnie wymowa tych dziecięcych czy młodzie­ żowych (zawsze obojga płci) z a w o d ó w wzbudza u każdego poczucie najszlachet­ niejszej dumy i uznanie dla tradycyjnych umiejętności, umiłowanych w narodzie. Dzieci-zwycięzcy śpiewają w czasie tych igrzysk prastarą pieśń Gin-goo. Cała zaś �137 CHÜN B A J N A zbiorowość zwycięzców (zjawisko ma w y j ą t k o w o masowy charakter) w y r a ż a rozu­ miane alegorycznie pojęcie sukcesu rewolucji, bowiem stadion igrzysk jest miej­ scem święcenia socjalistycznych uroczystości państwowych w Mongolii. E) Somonowy sekretarz partii. Działalność Mongolskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej opiera s i ę na systemie organizacji podstawowych, których najliczniejszą i zarazem najważniejszą sieć tworzą organizacje somonowe. Lokalizacja tych orga­ nizacji w centrach somonowych, jak t e ż fakt, że podstawą życia środowiska jest gospodarka hodowlana i rolnicza określają charakter głównych zadań tych orga­ nizacji. Jest on w swoim zrębie ludowy, aracki związany z interesami społeczno-bytowymi najliczniejszej rzeszy społeczeństwa mongolskiego — pasterzy, obecnie członków spółdzielni pasterskich i p a ń s t w o w y c h gospodarstw produkcyjnych. W y ­ bierany przez członków organizacji somonowej sekretarz partii jest w tych środo­ wiskach realizatorem dyrektyw ideowych Biura Politycznego КС. Działalność se­ kretarza generalnego, aktualnie Dż. Cedenbała, jest wzorcem propagowanym i jak się wydaje spełnianym dosyć powszechnie. Cechy tego wzorca to przede wszystkim bezpośrednia, uczestniczE^ca w i ę ź z masami. Z a przysłowiowe już uznano akty bez­ pośredniego angażowania s i ę osoby generalnego sekretarza w działania kampanijne, w prace stale programowane wśród społeczeństwa, a także w zdarzenia losowe (np. uczestnictwo w 1966 r. Cedenbała w brygadach ratowniczych przed skutkami powodzi). Bezpośrednia obecność sekretarzy somonowych na stanowiskach pracy brygad pasterskich, organizowanie tej pracy, nieraz w stopniu podstawowym czy w s t ę p n y m (np. rozdzielanie narzędzi, wskazywanie zadań, zachęcanie do ich wy­ konania s ł o w e m i czynem), to fakty, które stwierdza się powszechnie na całym terytorium Mongolii. Jest to niewątpliwie ideał więzi przywódcy z masami postu­ lowany przez partie innych również krajów socjalistycznych. W naszym przypadku ideał ten jest realizowany jak by w sposób naturalny bez widocznych oporów ze strony kierującego (przywódcy), jak i kierowanych. Wszystkie z w y b r a n y c h p i ę c i u w s k a ź n i k ó w nych grup wskazują można scharakteryzować następująco: n y c h r e a l i z o w a n y jest w M o n g o l i i dążeń społeczności u podstaw pasterskiej dach zabaw itp.). Może Wyraża gdy konstatujemy w t y m modelu w pełni oryginalnych, narodowych form t r a d y c y j n y c h czy s w o i ś c i e które socjalistycz­ z w i d o c z n y m powodzeniem. W c h o d z i t u w g r ę ś w i a d o m e , oficjalne n a w i ą z a n i e i przemian, Ogólny model ideałów się t o z jeszcze w i ę k s z ą j a s k r a w o ś c i ą , również rozwój w ostatniej z analizowa­ na p e w n ą p r a w i d ł o w o ś ć r o z w o j o w ą realizacyjnych. do' z a c h o w a ń , potrzeb uwarunkowanych odrębnością (nadaam, pomniki zwierząt j u ż nie t a k stanowczy, albo t e ż z w życia ogro­ świadomym p i e t y z m e m r o z w i j a n y stosunek do t r a d y c j i o b s e r w u j e m y wobec j e j n a j ­ nowszej pracy postaci, a o d n o s z ą c e j organizacji i ulaan majchent). partyjnych somonowego pierwszych, (działalność przywódcy partii. W się z jednej s t r o n y ś w i a d o m i e cy z masami do najprostszych propagandowa ulaan form bulan N a t o m i a s t o w i e l e bardziej z ł o ż o n y jest proces f u n k ­ cjonowania w z o r c ó w tarza się ideowego, w naszym p r z y p a d k u sekre­ p r z y p a d k u t y m dostrzegamy propagowanego krzyżowanie postulatu więzi i z drugiej — u k r y t y c h zależności przywód­ tego w z o r c a z zespo- �138 J A C E K OLĘDZKI ł e m p r a k t y k i historycznej, w y r a ż a j ą c e j się w p e w n y c h ustalonych n a w y ­ kach i n i e w ą t p l i w i e r ó w n i e ż o b o w i ą z u j ą c y c h n o r m a c h tradycyjnego w t y m k r a j u systemu w a r t o ś c i . N a l e ż y p r z y t y m o d w o ł a ć się do f a k t ó w z w i ą ­ zanych z systemem i d e o w y m , j a k i p o p r z e d z i ł r e w o l u c j ę w M o n g o l i i . M a ­ m y na m y ś l i zespół w y o b r a ż e ń r e l i g i j n y c h , lamaistycznych — b u d d y z m mongolski. Religia ta m i m o wszelkie p r z e o b r a ż e n i a i obce jej nalecia­ łości — a m o ż e i d z i ę k i t e m u — z a c h o w a ł a w t y m rejonie k u l t u r o w y m cenne s k ł a d n i k i m y ś l i — B u d d y (Przebudzonego, O ś w i e c o n e g o ) , k t ó r e g o powszechnie nazywa s i ę w M o n g o l i i Burchan Bagsz, c z y l i B ó g Nauczy­ ciel. M i a n o Bagsz w stosunku do Boga jest s w o i s t o ś c i ą l a m a i z m u m o n g o l ­ skiego. J u ż sam ten fakt ma w a ż n ą w y m o w ę . Wydaje się b o w i e m , że w y b ó r p r z y d o m k ó w dla o k r e ś l e n i a Boga, k t ó r e nie z a w i e r a j ą p i e r w i a s t k a mistycznego (jak w p r z y p a d k u asceta, zbawiciel, odkupiciel i t p . itd.) sta­ n o w i w s k a ź n i k podstawowy recepcji idei i d z i a ł a l n o ś c i jej p o s ł a n n i k ó w . S p o ł e c z n y , ś w i e c k i sens miana B u d d y w M o n g o l i i to, j a k się wydaje, wzorzec d y d a k t y k i aktualnej i dzisiaj, k t ó r e j j a k b y r o z w i n i ę c i e m o ż n a b y o d n a l e ź ć w d z i a ł a l n o ś c i p r z y w ó d c ó w politycznych tego> k r a j u . Lecz istotniejszym chyba jeszcze jest w y k s z t a ł c o n y w lamaizmie m o ­ del s t o s u n k ó w m i ę d z y d u c h o w i e ń s t w e m a w i e r n y m i , a w i ę c m i ę d z y p r z y ­ w ó d c a m i i d e o w y m i a masami. Stosunki te s ą zasadniczo inne a n i ż e l i zna­ ne n a m z E u r o p y albo szerzej —• t r a d y c j i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . T o p o r ó w n a ­ nie jest konieczne, a l b o w i e m t y l k o w tak zasadniczo o p o z y c y j n y m zesta­ w i e n i u p o t r a f i m y o k r e ś l i ć i s t o t ę i n t e r e s u j ą c e g o nas zagadnienia. Otóż, n a l e ż y s t w i e r d z i ć , ż e w t a k i m k o n t e k ś c i e p o r ó w n a w c z y m wzorzec d u ­ chownego lamaistycznego w y r ó ż n i a się zachowaniem znacznie szerszej i bardziej b e z p o ś r e d n i e j w i ę z i z w i e r n y m i . Jest ona szersza c h o c i a ż b y przez fakt, że l a m o m w w i ę k s z y m stopniu p r z y s ł u g i w a ł pierwiastek czci, p r z y jednoczesnym n i e t r a k t o w a n i u nader g o r l i w i e j a k o ś w i ę t y c h obiek­ t ó w sakralnych, a nieraz j a k o c h r o n i o n y c h s z c z e g ó l n y m namaszczeniem i szacunkiem z a c h o w a ń r e l i g i j n y c h , c h o ć b y p o d l e g a ł y w y s o k i e m u stop­ n i u r y t u a l i z a c j i . O w a znacznie szersza i bardziej b e z p o ś r e d n i a w i ę ź d u ­ chownego l a m a i z m u z w i e r n y m i p r z e w y ż s z a ł a wzorzec — w y d a w a ł o b y się i d e a l n y w tej dziedzinie — j a k i c h r z e ś c i j a ń s t w o ' w y k s z t a ł c i ł o w sto­ sunkach proboszcz w i e j s k i — c h ł o p s k a s p o ł e c z n o ś ć w i e r n y c h . Najbar­ dziej zbratany z t y m ś r o d o w i s k i e m proboszcz w i e j s k i r e p r e z e n t o w a ł zaw­ sze o d m i e n n y zakres potrzeb, d o m a g a j ą c y c h się r ó w n i e ż odmiennego sty­ l u bycia i z w i ą z a n e j z t y m swoistej izolacji, istnienia na c o d z i e ń z dala od ż y c i a w s i , w ś w i e c i e plebanii. Natomiast lamowie, w szczególności z a ś d o s y ć liczna w X I X w . i c h o d r o ś l duldujczinowie (lamowie w ę d r o w n i , ryc. 31-33), k t ó r y c h p o s ł a n n i c t w e m , j a k wszelkich k a p ł a n ó w , czy s ł u g da­ nej r e l i g i i , b y ł o g ł o s z e n i e p r a w d w i a r y , n a u k i z n i ą z w i ą z a n e j , nie w y ­ r ó ż n i a l i się o d o g ó ł u ani poziomem potrzeb, s t y l e m b y c i a — ś w i a d o m o - ��140 J A C E K OLĘDZKI Ryc. 33. Somonowy sekretarz partii z rodziną. Fot. J . Olędzki ścią o d m i e n n o ś c i p r o w a d z ą c ą do wspomnianej izolacji (nie chodzi t u o izolację t ę szczególną w celu d o k o n y w a n i a p r a k t y k l i t u r g i c z n y c h w ś w i ą ­ tyniach). W ę d r o w n i lamowie, d o k o n u j ą c w czasie s w y c h podróży w chiidóón (odpowiednik naszego p o j ę c i a t e r e n czy miejsce odległe), zaj­ m o w a l i się nieraz w i e l o d n i o w y m i c z y n n o ś c i a m i religijno-magicznymi bez­ p o ś r e d n i o p r z y pasterzach i stadach (np. czytanie k s i ą g ś w i ę t y c h , d y s k u r ­ sy, w czasie z a ś kocenia się owiec o w o czytanie z y s k i w a ł o dodatkowe znaczenie — o d d z i a ł y w a n i e na p o m y ś l n y przebieg t a k w a ż n e g o dla pa­ sterza okresu hodowlanego). Bodaj jeszcze w a ż n i e j s z e jest to, że w ę d r o w ­ n i l a m o w i e sypiali i j e d l i razem z pasterzami w jurcie, uczestniczyli w i c h codziennych pracach, no i t a k cenionych przez M o n g o ł ó w r o d z i m y c h , roz­ m a i t y c h f o r m a c h rekreacji. �CHUN BAJNA 141 Z a t e m w t r a d y c j i mongolskiej przed r e w o l u c j ą u k s z t a ł t o w a n y z o s t a ł skomplikowany i niewątpliwie głęboko m ą d r y — t r w a ł y wzór zachowań, p r z y w i l e j ó w i p r a w p r z y w ó d c y ideowego, s ł u ż ą c y c h s i l n y m , n a t u r a l n y m w i ę z o m z szerszymi o d ł a m a m i s p o ł e c z e ń s t w a . N i e p o d w a ż a tego s t w i e r ­ dzenia, a n a w e t je wzmacnia, fakt swoistego w y r ę c z a n i a w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h w i e r n y c h przez ł a m ó w , a t e ż ścisłego p o d z i a ł u r ó l . W czasie n a b o ż e ń s t w a w i e r n y c h t r a k t o w a n o t y l k o j a k o o b s e r w a t o r ó w z przedsion­ ka i d z i e d z i ń c a ś w i ą t y n i (ryc. 22). M ó w i ą c o realizacji i d e a ł u w i ę z i „ w y ż s z y c h " z „ n i ż s z y m i " , w s p o m n i e ć trzeba o d w u stronach teleologizmu, j a k i e dostrzec m o ż n a w lamaizmie. I d e a ł r e l i g i j n y , lamaistyczny o d strony swego s p o ł e c z n e g o o d d z i a ł y w a n i a w p r o w a d z a ł s z a n s ę u n i k a n i a z a k ł ó c e ń czy skutecznego dochodzenia do ś w i a d o m o ś c i mas s ł o w a g ł o s z o n e g o przez ł a m ó w ( p r z y w ó d c ó w , nauczy­ c i e l i ideowych). I tak o w a b e z p o ś r e d n i o ś ć k o n t a k t ó w , b r a k dystansu o b y ­ czajowego m i ę d z y j e d n y m i i d r u g i m i , wreszcie f a k t a u t o r y t e t u uczestni­ c z ą c e g o p r z y w ó d c y ( k t ó r y zawsze b y w a w ó w c z a s bardzo wysoki) p r o w a ­ dził — t a k s i ę zdaje —• do s ł a b s z e j a k t y w n o ś c i mas, p a r a l i ż o w a n e j cedo­ w a n i e m s i ę nieraz na to, co n a z y w a m y a k t e m w o l i czy d y r e k t y w ą , oczy­ w i ś c i e ze strony ideowego o ś r o d k a dyspozycyjnego i jego s ł u g . P o w i e d z i e l i ś m y o t r w a ł y c h czy o nie k w e s t i o n o w a n y c h w a r t o ś c i a c h z w i ą z a n y c h z lamaizmem, o k t ó r y c h m o ż n a t w i e r d z i ć , że i dziś w syste­ mie i d e o w y m zasadniczo i n n y m s t a n o w i ą p i e r w i a s t k i aktualne. A l e zubo­ ż y l i b y ś m y zagadnienie, n i e w s p o m i n a j ą c o t y m , co s i ę n a z y w a b a r b a r y zacją czy w u l g a r y z a c j ą u mas n a j w z n i o ś l e j s z y c h idei. W ś r ó d szerokich rzesz pasterskich M o n g o l i i d o k t r y n a lamaistyczna p r z y j ę ł a s i ę w s p o s ó b p r z y p o m i n a j ą c y nieraz do z ł u d z e n i a p e r c e p c j ę przez l u d d o k t r y n i n n y c h r e l i g i i ś w i a t o w y c h , c h o c i a ż b y c h r z e ś c i j a ń s t w a . Z t r e ś c i g ł ę b o k o filozoficz­ nych, abstrakcyjnych p r z y j ę t o t y l k o n i e k t ó r e , n a d a j ą c i m charakter r e a l i ­ styczny, ściśle pragmatyczny (interwencyjno-zapobiegawczy). G ł ę b o k o , kunsztownie r o z w i n i ę t a d o k t r y n a lamaistyczna uproszczona została w wierzeniach szerszych rzesz do p r a k t y k magicznych. J e d n o c z e ś n i e z w r a ­ ca u w a g ę fakt, że z takiej swoistej koncepcji, j a k ą jest reinkarnacja, ś r o d o w i s k o pasterskie w y ł o w i ł o w y ł ą c z n i e t r e ś c i r e a l i s t y c z n o - o p t y m i styczne. M o ż n a je dostrzec w t a k częstej u badanej społeczności postawie a f i r m a t y w n e j w stosunku do doczesności. I m i m o m o ż l i w o ś c i (w r e i n ­ k a r n a c j i duszy) dotarcia do ś w i a t a b o g ó w , powtarza s i ę pragnienie b y c i a po wieczne czasy pasterzem. I w t y m p r z y p a d k u t r u d n o sobie o d m ó w i ć s ą d u , że s y n k r e t y z m lamaistyczny jest ideologią, k t ó r a do dziś wspomaga n o w ą m a r k s i s t o w s k ą k o n c e p c j ę życia. Przedmiot naszych r o z w a ż a ń d o t k n ą ł w t y m miejscu kardynalnego p r o b l e m u zależności b y t — ś w i a d o m o ś ć . U n i k a l i ś m y b o w i e m d o t ą d p r ó b y naszkicowania c h o c i a ż b y w najgrubszych zarysach s t o s u n k ó w ekonomicz- �142 J A C E K OLĘDZKI n y c h , b y t o w y c h , jakie z e s p a l a ł y się z okresem r o z k w i t u l a m a i z m u w M o n ­ g o l i i . Teraz n a l e ż a ł o b y chociaż w s p o m n i e ć o ograniczeniach i niedostat­ kach gospodarki pasterskiej w M o n g o l i i przed r e w o l u c j ą . Dostatecznie d u ż o napisano na t e n temat. W y b i e r z m y z tegO' t y l k o stwierdzenie, ż e swoisty system gospodarki pasterskiej-koczowniczej o t y l e m i a ł w dzie­ jach podstawy rozwojowe, o ile ł ą c z y ł s i ę z e k s p a n s j ą , a w najlepszym razie z szeroko p r o w a d z o n ą w y m i a n ą t o w a r o w ą z o ś c i e n n y m i k r a j a m i . W w a r u n k a c h zastopowania m o ż l i w o ś c i ekspansji, p o d b o j ó w , z a n i k ł y szan­ se, aby p o ż y t k i czerpane z koczowniczego pasterstwa b y ł y w y s t a r c z a j ą c e dla r o z w o j u l u d ó w mongolskich. L a m a i z m p r z e c i w s t a w i a j ą c y s i ę owej e k s p a n s y w n o ś c i k s z t a ł c i ł zachowania bierne i chyba m o ż n a p o w i e d z i e ć k o n t e m p l a t y w n e , nie w n i k a j ą c w i s t o t ę b y t o w y c h u t r a p i e ń pasterzy, w i c h p r y m i t y w n ą f o r m ę d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej. Dysproporcje m i ę d z y b a z ą i n a d b u d o w ą d o p r o w a d z i ł y p r z y straszliwej pauperyzacji mas do powstania p a ń s t w a teokratycznego, r o z w i ą z ł o ś c i w bogactwie n a j w y ż s z y c h d o s t o j n i k ó w d u c h o w i e ń s t w a , w szczególności samego Bogdo Gegena. T a nader rozbudowana nadbudowa ideologiczna s p r z y j a ł a p r z y j ę c i u s i ę n a j ­ drastyczniejszych f o r m r e w o l u c j i , p r o w a d z ą c y c h do z m i a n y c a ł o k s z t a ł t u s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h . D z i ś jednak w k r a j u , k t ó r y d r u g i w k o l e j n o ś c i po ZSRR r o z p o c z ą ł r e a l i z a c j ę i d e a ł ó w socjalistycznych, w k r a j u , k t ó r y l e g i t y m o w a ć się m o ż e dostatecznie silnie u g r u n t o w a n y m i podstawami t y c h i d e a ł ó w , p o j a w i ł s i ę resentyment do t r a d y c j i nie w y ł ą c z a j ą c t r e ś c i r e l i ­ g i j n y c h . J e ś l i dodamy w y ł o n i e n i e się t r e ś c i z a c h o w a ń czy o g ó l n y c h k o n ­ cepcji ś w i a t o p o g l ą d o w y c h , j a k i e w procesie b u d o w n i c t w a socjalistycznego starano s i ę o m i n ą ć , swoiste wreszcie miejsce M o n g o l i i w ś w i e c i e , sprzy­ j a j ą c e r o z l e g ł y m k o n t a k t o m , uzasadniony w y d a j e s i ę s ą d , że w k r a j u t y m obserwujemy dziś (może bardziej w y r a z i ś c i e n i ż w j a k i m k o l w i e k k r ę g u k u l t u r o w y m dalekowschodnim) k s z t a ł t o w a n i e się postaw w y r a ż a ­ j ą c y c h p l u r a l i z m ś w i a t o p o g l ą d o w y . N a l e ż a ł o b y p r z y t y m d o d a ć , że c z ę ­ sto nie jest o n dzielony m i ę d z y o k r e ś l o n e ś r o d o w i s k a , grupy, lecz j e d ­ noczy s i ę w w y o b r a ź n i k o n k r e t n y c h jednostek n i e z a l e ż n i e od i c h s p o ł e c z ­ nego statusu. N i e m u s i m y d o d a w a ć , że p l u r a l i z m ś w i a t o p o g l ą d o w y jest zawsze i w s z ę d z i e w y r a z e m wysokiego stopnia t o l e r a n c j i ideowej, a po­ ś r e d n i o a k t y w n o ś c i czy głębi w poszukiwaniach (chłonności) n o w y c h f o r m ż y c i a w e w n ę t r z n e g o , s k ł a d a j ą c e j się na charakter s p o ł e c z n e j (narodowej) w y o b r a ź n i . W y d a j e s i ę t e ż , że w i e l e z przytoczonych danych o k r e ś l a w j a k i e j ś mierze charakter tej w y o b r a ź n i . M o ż n a b y j ą c h a r a k t e r y z o w a ć j a k o „ o t w a r t ą " w p r z e c i w i e ń s t w i e do „ z a m k n i ę t e j " , j a k a ł ą c z y s i ę c z ę ­ sto z t r a d y c j a m i k u l t u r o w y m i i n n y c h k r ę g ó w r e l i g i i ś w i a t o w y c h . J e ś l i p r z y j ą ć ten wniosek, w ó w c z a s m o ż n a b y s u g e r o w a ć ciągłość k u l t u r o w ą , z a c h o d z ą c ą m i ę d z y a k t u a l n y m i p o p r z e d z a j ą c y m go u k ł a d e m z a l e ż n o ś c i . Można by t u wymienić następujące układy odniesień strukturalnych: 1. W i e l o w ą t k o w o ś ć t r e ś c i l a m a i z m u a p l u r a l i z m światopoglądowy �CHÜN BAJNA 143 w s p ó ł c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a , co w y r a ż a się w znacznej t o l e r a n c j i ideo­ w e j , c h ł o n n o ś c i i o t w a r t o ś c i w stosunku do propozycji z z e w n ą t r z o d ­ m i e n n y c h a n i ż e l i t r e ś ć ż y c i a duchowego w s p ó ł c z e s n y c h M o n g o ł ó w . 2. Silne w i ę z i s p o ł e c z n e w w y m i a r z e najszerszym (naród, g r u p y te­ r y t o r i a l n e ) i n a j w ę ż s z y m (rodzina, jednostka), a w y r a ż a j ą c e się w g ł ę b o ­ k i m poczuciu g o d n o ś c i , p r z y w i ą z a n i u do ż y c i a w s u r o w y c h w a r u n k a c h ; mocne u m i ł o w a n i e ziemi ojczystej, t r a d y c j i . A f i r m a c j a doczesności. 3. W y s o k o r o z w i n i ę t y system r e f l e k s y j n o ś c i z a r ó w n o w w a r u n k a c h powszednich, j a k i s z c z e g ó l n y c h w obliczu p r z e c i w i e ń s t w n a t u r a l n y c h i c y w i l i z a c y j n y c h z w i ą z a n y c h z r z e c z y w i s t o ś c i ą n a j n o w s z ą . Dystans do p r z e c i w n o ś c i losu. W sytuacjach k r y t y c z n y c h b r a k b o j a ź n i . Realistyczny stosunek do r z e c z y w i s t o ś c i (chiin bajna). 4. T r w a ł o ś ć p r z e s ą d u jako p r z e j a w s t a ł y c h potrzeb ludzkich. W no­ w y c h w a r u n k a c h w y r a z d ą ż e ń n i e s z k o d l i w y c h społecznie, w z b o g a c a j ą c y c h treść k u l t u r o w ą życia zbiorowości. 5. S w o i s t o ś ć statusu s p o ł e c z n e g o przewodnika duchowego (lamowie, w szczególności duldujczini). Niewystępowanie różnic kulturowych m i ę ­ dzy j e d n o s t k a m i s ł u ż ą c y m i sacrum a r z e s z ą z w i ą z a n ą z projanum. Po­ dobny b r a k w y r a ź n i e j s z y c h ( j a k o ś c i o w y c h ) r ó ż n i c k u l t u r o w y c h m i ę d z y masami a w s p ó ł c z e s n y m i p r z y w ó d c a m i i d e o w y m i . Integracja s p o ł e c z n a . Wszystkie z w y m i e n i o n y c h o d n i e s i e ń s t r u k t u r a l n y c h — j e ś l i i c h nie zakwestionujemy — p o ś w i a d c z a ł y b y ciągłość k u l t u r o w ą , h a r m o n i j n y roz­ w ó j . M o m e n t y te s t a n o w i ą w a r u n e k zawsze i w s z ę d z i e samoakceptacji w w y m i a r z e ś w i a t o p o g l ą d u osobistego j a k t e ż zbiorowego, w y r a ż a j ą c i d e a ł n a j w y ż s z e j rangi, j a k i m jest poczucie w o l n o ś c i . F a k t e m t e ż jest, że Mongolia n a l e ż y do t y c h n i e l i c z n y c h w e w s p ó ł ­ czesnym ś w i e c i e k r a j ó w , w k t ó r y c h z a r ó w n o tubylec, j a k i przybysz z z e w n ą t r z m a j ą m o ż l i w o ś c i odczucia, jeśli nie stanu w o l n o ś c i , to p r z y ­ najmniej swobody. N i e jest to w y n i k i e m tzw. zacofania cywilizacyjnego ani t e ż tego, .że r o z l e g ł e przestrzenie tego k r a j u są w y j ą t k o w o s ł a b o za­ ludnione. Wydaje się, że to poczucie swobody z a w d z i ę c z a ć n a l e ż y d a w ­ niejszej i nowszej koncepcji ż y c i a t u w y k s z t a ł c o n e j , ale t e ż — jeśli nie przede w s z y s t k i m — samym ludziom, o k t ó r y c h powiada A l f r e d K u b í n , że „ p r z e ż y l i swoje". D o r z u ć m y do t y c h s ł ó w u w a g ę , że dziś M o n g o ł o w i e m i m o p r a w a do posiadania b r o n i palnej, co nie zdarza się w i n n y c h k r a ­ j a c h o p o d o b n y m u s t r o j u s p o ł e c z n y m , nie k o r z y s t a j ą z niej w k o n f l i k ­ tach m i ę d z y l u d z k i c h , a l b o w i e m takie k o n f l i k t y w y s t ę p u j ą w t y m k r a j u bardziej n i ż sporadycznie, a w p e w n y c h rejonach nie s ą znane. N i e za­ bijaj — nakaz w stosunku do najdrobniejszych s t w o r z e ń — jest w M o n ­ g o l i i n o r m ą m o r a l n ą do dziś u z n a w a n ą powszechnie. I f a k t ten m ó g ł b y p o s ł u ż y ć n a m j a k o kolejny w s k a ź n i k , szczególnie i s t o t n y dla naszych r o z w a ż a ń o ciągłości k u l t u r o w e j , znaczenia poprzedniego systemu ideolo­ gicznego, j a k i m b y ł lamaizm. �144 J A C E K OLĘDZKI KHUN BAYNA Summary Khün bayna — there is a man. With this phrase Mongolian shepherds call the legendary dragon Loo, the master of heaven who wields, thunders. The ex­ clamation Khiin bayna, traditional with those shepherds, protects against being struck by a lightning. It epitomizes the system of thought formed in the middle part of the Asiatic continent. According with the verbal tradition, calling and talking to supernatural beings, and to Loo among them, has been a privilege of individuals occupying the highest positions in the stratification system of the old Mongolian society. Only people of noble descent, the noyons, and the shamans were expected to talk to Loo. The shepherds (arats) arrogated the privilege, cun­ ningly violating the social norm. However, their cunning was in a way legitimate, for they observed the principle of not lying i n deception. Besides, underlying such behavior was a proud feeling of individual dignity of the arats, situated by the prevailing system of privileges on the lowest social positions and refused the title to humanity. The dialectic principle of thought of the arats as expressed in the khün bayna custom is considered by the author as a broad frame of reference in the search for structural relationships between the past and the dynamically changing Mon­ golian present. The changing scene involves the whole of the philosophy of life of vast groups of the essentially shepherd society. I n the introductory part, the vulgarly simplified criticism of Lamaism is reject­ ed. I n pre-revolutionary Mongolia, Lamaism offered a highly organized institu­ tional framework for spiritual life of the large population and it produced perma­ nently valid social and ideological values. Lamaism played an important role i n the development of literature, art, abstract thought and ethical values. This opinion finds confirmation in the writings of one of the best experts on the subject, B. Hinchen. The most numerous class of the contemporary Mongolian nation, the arats, draw their feeling of dignity from a spiritual store accumulated by the lamaist religion. I n the analytical part of the work, the author considers some selected indices of ideological transformations occuring in contemporary life of the Mongolian people. He uses unpublished materials collected during five research expeditions of the Institute of Material Culture of the Polish Academy of Sciences. They have been working from 1963 to 1968 under the leadership of Prof. Witold Dynowski. The analysed indices are classified into the following groups of problems: 1) The contents and form of the cult of yurta altars as a source of understanding of the functions and doctrines of Lamaism by the larger groups of Mongolian population today. 2) Formation of the contemporary commemorative ritual practices. 3) Courage and fear: former and present types of behavior related to natural phenomena (as exemplified by atmospheric discharges); permanence of the khün bayna custom. 4) Permanence of superstitions, exemplified by practices related to ovoo and by still vivid magical devices protecting against the demons (chótgor and savdag). 5) Contemporary institutions regulating the life of the masses: nadaam, ulan bulan, ulan maykhan. Activity of the party apparatus. The basis of authority of a party secretary in a somon as he takes part in the life of the shepherds. Case stories of successful communication with the masses by duldooychins (wandering lamas) and contemporary ideaologieal leaders (somon party secretaries). �145 CHÜN B A J N A The author concludes that in contemporary Mongolia we can observe, perhaps more conspicuously than in any other F a r Eastern setting the shaping of social attitudes expressing ideological pluralism. It has always been coupled with a high degree of tolerance and, indirectly, it motivates to active and profound search for new forms of inner life as underlying the essential traits of a national imagina­ tion. The Mongolian mind can be described as open, in opposition to close systems of thoughts and feelings typical for some of the cultures dominated by the inheritage of the main world religions, like Christianity or Islam. If we accept this assumption, we can suggest a relationship between the system of. ideas actually prevailing in Mongolia and the system preceding it. Then, the following structural fields of reference could be proposed: 1. The multiple contents of Lamaism finds its counterpart in contemporary ideo­ logical pluralism of the Mongolian society as expressed i n its notable tolerance. Outer influences, different from the officially promulgated spiritual values, are welcome. 2. There are strong social links, both i n broad groups (the nation; groups i n ­ habiting large territories) and in small ones (family; individuals). They are express­ ed by deep feelings of dignity, affection for the severe way of life i n the wilder­ ness, love for the motherland and for tradition, full affirmation of earthly life. 3. There is a higly developed system of reflexive attitudes to everyday affairs and to natural and civilizational emergencies. The Mongols can face hard facts with reasonable distance. They do not show fear in critical situations. Their attitude to reality is highly realistic, as it is reflected in the khiin bayna custom. 4. The permanence of superstitions embodies the stability of human needs. I n the new social conditions, the superstitions reflect pursuits which are socially i n ­ nocent and apt to enrich the contents of formal collective behavior. 5. The social status of a lama as a spiritual leader, and in particular of a duldooychin, is quite peculiar. There are no qualitative social differences between the servants of the sacrum and the profane population at large. Similarly, there are no qualitative social differences between the masses and contemporary ideologi­ cal leaders. There is a high level of social integration. Contemporary spiritual life of the Mongolian nation has room for permanent ideological structures peculiar to it and closely related to the experiences of other Far Eastern cultural settings. Translated 10 — Etnografia Polska, XVII/2 by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/483f7c7b79e9d8b83968afdefb937c62.pdf 1717f118fb058f6bd81749f5bcf2cc23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3700 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3477 Title A name given to the resource Co? Po co? Dlaczego? Słucham. Terminowe doświadczenia etnologa w Murzynowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.187-191 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Co? Po co? Dlaczego? Słucham. Terminowe doświadczenia etnologa w Murzynowie Jacek Olędzki - Po co te puszki zakopujesz? - Nie mówi się po co. Należy mówić dlaczego! Za chwilę, to samo: - A po co nie pójdziesz ze mną na grzyby, tylko wciąż kopiesz i to świństwo zakopujesz. Nic z tego nie wyfośnie..., NIC! Chodźmy na grzyby. Mogę ci pokazać, gdzie się w tym roku przeniosły... Bo one się przenoszą— - Po co? Zacząłem mówić jak oni. - To nie wiesz? Pomyśl, a sam sobie odpowiesz! Tak mniej więcej wyglądały moje rozmowy z Robertem, kiedy miał 3, 5, 7 lat. Teraz jest już dawno po wojsku (ma stopień mata), do pracy jeździ nowym pasatem i unika ze mną rozmów (ja korzystam z komara, bzyka). Chociaż, raz chyba się gniewnie odezwał. Zdaje się, że tak: - No, bo może być dym... - Ależ panie Robercie... - A, to przepraszam. I sobie poszedł. I tak to już jest. Gdybym, to ja jeździł pasatem, a Robert bzykiem, wówczas nasze spotkanie po latach wyglądałoby inaczej. A zatem, przed laty pobierałem w Murzynowie bezcenne nauki - przede wszystkim - od gromadki małych dzieci, które stale się kręciły przy Muzeum. Oto pierwsza nauka: Żadne z tych dzieci wiejskich nie korzystało z potocznego zwrotu co. Jak wiadomo, jest to słówko powszechnie używane wśród warszawiaków starej daty. Warszawiacy nowej daty częściej, zamiast co, mówią proszę. Zwrot proszę, świadczy niewątpliwie o pewnym rodzaju wytworności. Nie posiadłem jej i niewątpliwie mówiłem nieraz w Murzynowie ordynarnie co. A należało przecież mówić słucham. Tak bowiem, murzynowiacy - na­ wet całkiem mali - zwracają się do drugiej osoby, kiedy czegoś nie dosłyszą. Przyznasz Czytelniku, że spośród tych trzech zwrotów, najtrafniejsze, jest tylko to jedno słówko, słucham. Żadne coproszę, tylko słucham... Druga nauka. Dotyczy ona oczywiście owego po co oraz dlaczego. Otóż, wydaje się, że dlaczego w stosunku do po co, jest podrzędne sematycznie. Odnosi się do rozumienia zależ­ ności między jednym a drugim; dotyczy na przykład przy­ czyny i skutku. Natomiast po co kieruje uwagę nie tyle na związek - często oczywisty - między przyczyną i skutkiem, 187 �ile na celowość; cel jakiegoś działania, aż po jego sens... Dzieci wiejskie uczestnicząc od najmłodszych lat przy pra­ cach dorosłych, w tym wszystkim, co świat dla nich dorosłych przedstawia, mają znakomite okazje poznawania związków przyczynowo - skutkowych i - być może dlatego - nie muszą korzystać z banalnego pytania dlaczego. Wiadomo, że z posia­ nego ziarna rodzi się roślina itd. Natomiast z zakopanej puszki po jakiejś konserwie, nic się nie urodzi. Po co nie jesz? Jeśli ktoś nie je, a jest ku temu okazja, pytanie dlaczego, może wyjaśnić sprawę zaledwie częściowo, w granicach zwykłego domysłu (boli kogoś ząb, ma kaca itd.), czyli bez zadawania pytania. Po co nie jesz? jest pytaniem znacznie dogłębniejszym. Odpowiedź na nie dotyczyć nawet może kwestii honoru i godności, silnej woli, hartu ducha itd. Najstarsi murzynowiacy - nie ma już ich niestety - bywało, że wzbraniali się przed przyjęciem u kogoś poczęstunku; nawet szklanki herbaty. Kiedy starałem się zrozumieć taką odmowę, dowiadywałem się struchlały: - To jakbym zaciągnął pożyczkę. Nie. Pic nie będę. Dziękuję. Nie budzi chyba wątpliwości przekonanie, że pytania artykułowane przez słówko dlaczego (why, pourąoi) zdomi­ nowały nasze dzisiejsze życie. Kiedy słucham dialogów w melodramatach amerykańskich, emitowanych przez telewi­ zję (filmy te mają największą oglądalność i nie można ich znaczenia lekceważyć), słyszę powtarzane bez końca why. Łaj, łaj, łaj, ciągle tylko łaj. No, zdarza się whatfor (a ąuoi bon), ale tylko w dziełach najambitniejszych. W filmach kryminalnych, gangsterskich itd. obydwa zwroty są nieobec­ ne, bowiem nie mają uzasadnienia. Po co, podważyłoby każdą brawurową akcję, każdy skok na bank, każde morderstwo. Dlatego, chcąc zaznać relaksującej zadumy jadę do Murzynowa. Nasłucha się tam do woli pytań po co. Będą one dotyczyły sytuacji dających się zrozumieć... Natomiast tutaj w mieście, tak jak w Łomazach na posterunku, we Wołominie, Markach oraz dzisiejszym Wrocławiu, całkiem się zmieniło znaczenie nawet tych dwóch podstawowych zwrotów językowych. Po co młodociane wrocławianki zabiły koleżankę, same wyjaśniły. Chyba dostatecznie jasno, denerwowała nas ... Ale dlaczego to najstraszniejsze ze strasznych się stało, nie wiadomo. Od „Super Expressu",poprzez „Wprost", po „Politykę", gdzie poddawano zdarzenie analizie, nie ma odpowiedzi na pytanie, dlaczego? W życiu miejskim (chociaż nie tylko) zrodziły się więc nowe sytuacje, dla których zrozumienia konieczne jest roztrząsanie zależności w kategoriach owego, banalnego dlaczego. 1 We Wrocławiu, mieście Apocalipsis cum figuris, Panto­ mimy, Pomarańczowej Alternatywy itd., dojrzała sytuacja aby stawiać sobie pytanie dlaczego, które wcześniej nie miałoby sensu, bowiem w mieście tym żyli głównie lwowiacy... I jak w Murzynowie, rzeczy wzniosłe, niezwykłe i wspaniałe były codziennością... Dzisiaj zaś, ani rodzice, ani nauczyciele z katechetą na czele (poświęcał głównie uwagę - jak wyznał - aborcji) nie mieli głowy aby zabójczyniom powiedzieć o Grotowskim, Toma­ szewskim albo Fydrychu. Nie mieli głowy, śmiem sądzić, że nie dane im samym było pojąć, iż żyją w niezwykłym mieście, najniezwyklejszych niegdyś dokonań w Polsce. W mojej klasie, mojej szkoły im. Romualda Traugutta, też był uczeń z pierwszej ławki, który nas denerwował (Wojciech 188 Jaruzelski, w elitarnej szkole na Bielanach siedział w pierw­ szej ławce i już wówczas miał postanowienie zostania kimś wielkim, oczywiście, został...). Jak należy uczniowi z pierw­ szej ławki - podlizywał się nauczycielom. Myśmy nic złego mu nie próbowali zrobić. Wiadomo przecież, lizus w każdej klasie musi być. Henio Kluba poświęcił mu nawet osobny utwór, wzorowany na tragediach Sofoklesa - Gorgolides Wspaniały. Władysław L. Terlecki, który siedział w ostatniej ławce, dusił w sobie postanowienia i zamiary... Pomysł Henia, aby przykre rzeczy obdarzać uśmiechem, a w najgorszym razie cierpkim żartem, ustąpił - niestety - przed powinnością ważenia słów, pryncypialnością i obowiązkiem. Czas nieubłaganie biegnie, zmieniają się „konteksty sytua­ cyjne" a z nimi znaczenie i rola nawet podstawowych zwrotów językowych. Zaraza nie ominęła również Murzynowa. Łagodniutki Robercik, kiedy dorósł, powiada twardo może być dym. Nie oznacza to jakiejś zwykłej zadymy, ale po prostu w lokalnej grypserze, mordobicie. Inni znów, starsi i mniej obyci też ulegli zarazie. Starają się unikać - ich zdaniem - kompromitującego po co i korzystają z pytania na ch... tol Ponadto, pytanie to w sposobie stawiania go (butnie i stanowczo) bliższe jest stwierdzeniu czy przekleństwu, aniżeli poszukiwaniu odpowiedzi. Trzecia nauka. Dotyczy ona pytania co to? Od razu powiem, nie często się słyszy to pytanie. Przed laty, nie słyszałem aby dzieci murzynowskie komukolwiek takie pytanie stawiały z tą samą spontaniczną natarczywością, jak to się zdarza u dzieci z niektórych środowisk miejskich. Być może, moi mali nauczyciele z Murzynowa orientowali się w tym, co można by nazwać bezowocnością werbalizowa­ nych zainteresowań. Starsi po prostu nie znaleźliby często czasu na udzielanie objaśnień. Nie ma czasu, mnie się spieszy— itd., to bardzo częste wyznanie, przez niektórych wypowiadane już całkiem mechanicznie, nawet wówczas (albo właśnie wtedy), kiedy nic nie ponagla i ów tak starannie strzeżony czas jest w nadmiarze. Ponadto, zwyczaj czułego obcowania wnucząt z dziadkami i babciami w pewnych rodzinach pojawił się stosunkowo niedawno. A zasada suro­ wego rozdzielania („separacji informacyjnej") dzieci od rozmów prowadzonych przez dorosłych, utrzymywała się w wielu rodzinach stosunkowo długo i stanowiła rodzaj zapory w nawiązywaniu kontaktów słownych dzieci ze starszymi. Zapora ta była niewątpliwie jedną z form kształ­ towania szacunku należnego starszym. Owa zasada „separacji informacyjnej" dzieci od rozmów i spraw dorosłych przestała obowiązywać zapewne już w czasie wydarzeń, jakie w życiu wsi następowały dosyć burzliwie po ostatniej wojnie. Wszela­ ko wyczuwałem utrzymujący się wciąż - jeszcze w latach osiemdziesiątych - dystans między dziećmi a dorosłymi, jakiego nie znałem ze swego dzieciństwa w Warszawie. Być może więc, wybrały dzieci obserwację i nasłuchiwa­ nie, za (całkiem zresztą niezłą), formę zdobywania wiadomo­ ści. Wiąże się z tym - jak wiadomo - cnota bezcenna: samodzielność. Dotyczy ona chyba również myślenia... W ka­ żdym razie, moich kontaktów z dziecięcą społecznością Murzynowa nie przesłaniało owo „urocze trajkotanie": a co to?, co to?, co to? Dzięki temu, ów czas miniony, bardzo mile wspominam. Wspomnienia z lat następnych, aż po dziś czas, opromienia innego rodzaju odczucie. Kolejny wykład, który za chwilę �nastąpi, prowadzili wykładowcy dorośli; z całą odpowiedzial­ nością rzec można, zepsuci. Oto płynąca z ich ust: Czwarta nauka. Określa ją dosyć dobrze, jedno pytanie oraz jedno stwierdzenie. Co ja z tego będę miał? Mnie to nie przeszkadza. Wydaje się, że między wymienionym stwier­ dzeniem i pytaniem zachodzi bliska więź, zarówno sematyczna, jak również emocjonalna; a nawet - w jakiejś mierze - mentalna. Chodzi o mentalność, której starsi, dziś już nie żyjący, nie mieli. Nie słyszałem od nich tych powiedzeń. Prawdopodobnie, pojawiły się one za rządów Mieczysława Rakowskiego, który - jak pamiętamy - rozpoczął wielkie dzieło prywatyzacji gospodarki narodowej, w szczególności, bardzo bliskiej sercu premiera, Stoczni Gdańskiej. Co ja z tego będę miał? precyzuje nową postawę, czyli rozwijającą się „dynamicznie i pozytywnie" troskę o to, aby niczego nie czynić na marne. By zdolności i dobra dane nam od samego Pana Boga pomnażać, a nie chować w pończosze itd. Prze­ słanie ewangeliczne urealnia się na naszych oczach. Mnie to nie przeszkadza, stanowi - jak się zdaje - również przejaw troskliwej uwagi, aby broń Boże nie zagościła w nas płocha chęć czynienia czegoś, co mogłoby naszym wzniosłym zamia­ rom przeszkadzać, a już nie daj Boże szkodzić. Broń Boże oraz nie daj Boże, są ostrzeżeniami z należytą im mocą użyte przeze mnie. W interesującej nas zbiorowości są znane od dawien dawna. Jednakże, w mowie potocznej zdecydowanie zmalało ich znaczenie. Zwroty religijne zastąpiono świeckimi wul­ garyzmami. Można powiedzieć: K..J Co ja z tego będę miał? Lecz, nie daj Boże, bym nic z tego miał, chociaż poprawne i należyte, brzmi ugodowo bez zalecanej powszechnie stanow­ czości. I dlatego w mowie murzynowiaków nie występuje. Ale to już osobny temat, związany z samą religijnością Dobrzyniaków (Baniarzy, przezwisko pochodzące od bani - dy­ ni). Powiem jedynie, że ciż Dobrzyniacy, mający w granicach swej Ziemi Skępe, sławne w kraju sanktuarium maryjne, o którym się mówi Druga Częstochowa, Częstochowa Pół­ nocy, sami do tego miejsca nie pielgrzymują. Każdego roku, 15 sierpnia przybywa do Skępego tysiące (w 1995 r. ok. 150 tys.) pielgrzymów z odległych nawet stron Polski, ale samych Dobrzyniaków jest wśród przybyszów znikomy procent!? Ponadto, moi najstarsi rozmówcy nie pamiętają aby za ich pamięci, pamięci ich rodziców, czy dziadków, zdarzył się jakiś cud w miejscowościach należących do Ziemi Dobrzyńs­ kiej. Natomiast już w pobliżu granic tej Ziemi na Mazowszu, głośno onegdaj było od zdarzeń mirakularnych (cud w Zdziarze Wielkim przeżywało zapewne nie mniej niż milion wiernych). Wiadomo zaś, że cuda są niezwykle czułym wskaźnikiem religijności żarliwej i wysoce spontanicznej; wszelako, domagającej się poświadczeń ze strony osób boskich i świętych ich stałej, widocznej obecności. U moich licznych rozmówców, nie tylko z samego Murzynowa, takich potrzeb poświadczania swej obecności ze strony istot czczo­ nych nie stwierdzałem. Więcej powiem, jak nigdzie, spotyka­ łem się przy moich pytaniach o cuda z powątpiewaniem czy aby jestem przy zdrowych zmysłach... Czy też może zawład­ nęła mną jakaś niemoc o charakterze przesadnej, nadgorliwej pobożności... Ziemia Dobrzyńska nie jest, tak jak Kurpiowszczyzna lub Góralszczyzna, terytorium stosunkowo jednorodnych, czy bardzo podobnych wartości. Znaczenie Ziemi Dobrzyńskiej 189 �w kulturze naszego narodu zasadza się między innymi na znacznym zróżnicowaniu rodzajów dawnej własności w ob­ rębie ograniczonego i niezbyt rozległego obszaru. Sąsiadowa­ ły ze sobą dobra książęce, z czasem ziemiańskie, prywatne (sukcesje nadań książęcych głównie rycerzom), biskupie oraz królewskie. Zróżnicowanie to sprzyjało przenikaniu wartości, rywalizacji kulturowej, poczuciu przynależności do okreś­ lonej grupy ludności chłopskiej oraz innym pozytywnym zjawiskom, często nie występującym już w najbliższym kujawskim lub mazowieckim sąsiedztwie. Wśród ludności chłopskiej wyróżniała się grupa gospodarzy, rolników, wyrob­ ników, rzemieślników, całkiem osobna, rybaków, wodnia­ ków, handlarzy i na koniec fornali. Podziały te, nieraz o charakterze niezwykle istotnym w kategoriach faktów kulturowych i świadomości społecznej dodatkowo się wzmac­ niały na planie różnic w systemie podziału ziemi: własności. Sąsiadujące ze sobą dwie wsie - chociaż mające wiele wspólnego - bywało, że różniły się znacznie, tworząc nieraz, prawie odrębne światy. Taka różnica wyrazista utrzymywała się przez lata między prastarą, poksiążęcą i poziemiańską wsią Murzynowo, a bogatszą znacznie od niej, wsią Uniejewo, o wiele później założoną na byłych dobrach królewskich. Obie wioski graniczą ze sobą poprzez strugę; dzielącą Manowce, murzynowskie od Uniejewskiego Lasu. O Kluchach, Kitunach, czyli o uniejewiakach, starzy murzynowiacy powiadali - nie bez satysfakcji i szyderczo 190 - bogaci ale straszni zaboboniarze. I na okoliczność tak wygłoszonej opinii podawali przykłady - rzecz można - kla­ sycznych zachowań magicznych (przenoszenie za pomocą listka z drzewa wrogiej osoby, nieprzyjazne wobec niej życzenia; wnoszenie pod kapotą na pasterkę słomianych powróseł do poświęcenia, aby się darzyło przez cały rok itd.). Wykpiwanie przez murzynowiaków tych praktyk, stanowi ważkie świadectwo krytycyzmu i jednocześnie wysokich wymagań stawianych sobie w kwestiach wiary, religijności, jak też pobożności na co dzień. Żeńska reprezentacja mych nieletnich wykładowców, nau­ czyła mnie pewnej wyliczanki, czyli mentowania, które włączam do zakresu kolejnej nauki. Piąta nauka: Na ulicy Kopernika, spowiadała się Monika. Proszę księdza, ja nie kłamię. Ja ukradłam, cukier mamie. A jak trochę, się poduczę, to ukradnę księdzu klucze. Znane są wyliczanki o nieprzyzwoitych nawet treściach. Jednakże popularna w latach siedemdziesiątych-siemdziesiątych wyliczanka z Murzynowa (niewątpliwie adaptowana z obyczajowości dziecięcej dużego i nowoczesnego miasta, �jakim jest Płock) wyróżnia się ostentacyjną drwiną z osoby kapłana, a nawet z samej spowiedzi świętej! To już zupełnie rzecz niesłychana. I tu nasuwa się niezbędna uwaga. Jeśli dorosłym uniejewiakom zdarza się wypowiadać surowe, wielce „nieodpowiedzialne" słowa o sługach bożych (księ­ żach), to dorośli murzynowiacy są chwalebnym przykładem wielkiej powściągliwości w próbach podważania autorytetu swych duszpasterzy. Tylko, właśnie nieodpowiedzialnym jednostkom społeczności murzynowskiej zdarza się napo­ mknąć coś o swych księżach, grzesznikach. Powtarzam, zdarza się tu tylko pewnym osobom. Odnoszę wrażenie, że stać tę społeczność na postawę dojrzałą: NIE PRZYJMOWA­ NIA DO WIADOMOŚCI SĄDÓW ZŁOŚLIWYCH I SZKA­ LUJĄCYCH ŚWIĘTE WARTOŚCI. To przystoi dzieciom w zabawie, to może się zdarzać w niekontrolowanych wypo­ wiedziach Kitunów, lecz nie gości w rozważanych sądach murzynowiaków! Wydaje się, że ma to swoje historyczne uzasadnienie. Wiąże się ze wspominanym już różnym rodo­ wodem tych dwóch, sąsiadujących ze sobą wsi. Znane porzekadło: Co wolno wojewodzie, to nie tobie maty smrodzie, nie ma więc żadnego odniesienia do społeczności murzynowskiej, którą obowiązywała zawsze norma stateczno­ ści, jako cnoty podstawowej, bodaj najważniejszej. Tym samym, aby wymienione porzekadło miało jakiś sens, winno w nim nastąpić odwrócenie znaczenia owych, dwóch sądów: Co wolno tobie, maty smrodzie, nie wypada wojewodzie! Murzynowiacy (niegdyś zawołani wodniacy), mieszkający na skraju Ziemi Dobrzyńskiej, mający liczne okazje po­ znawania niestatecznych oryli oraz niestatecznych Mazowszan (Płockich i Gostynińskich), pewnie dlatego w swych orzeczeniach etycznych podnieśli stateczność do tak wiel­ kiego znaczenia. Przyzwalanie dzieciom na odstępstwa od tej normy sprzyjało niewątpliwie ich rozwojowi umysłowemu; kształtowaniu się indywidualności. Za taką konkluzją przema- wiają losy mych dziecięcych wykładowców: Agnieszka I ukończyła studia medyczne w Warszawie z bardzo dobrą oceną. Agnieszka I I jest cenioną pracowniczką Banku PKO w Płocku. Agnieszka Ul po ukończeniu znanej Szkoły Rolniczej w Trzepowie, z powodu braku pracy w zawodzie wyuczonym, jest barmanką w Grecji. Krzysztof, bardzo dobry uczeń, niezwykle zdyscyplinowa­ ny chłopiec; niestety, zginął tragicznie w wypadku drogo­ wym. Jego siostra: Dorota kończy studia psychologiczne na UW. Renata, pierwsza wyszła za mąż, jest mamą dwojga dzieci. Beata, wyszła za mąż, pomaga rodzicom w gospodarstwie. Arkadiusz, jest mechanikiem samochodowym i rolnikiem. Brat: Mikołaj, wszechstronny mechanik samochodowy i moto­ cyklowy (dzięki niemu dychawiczny bzyk jest sprawnym pojazdem) kończy Szkołę Chemiczną w Płocku. Robert, znany nam już dobrze z pierwszej strony szkicu. Nie wspominam Bartka, Sławka, Krzysztofa U, Grażyny, Huberta oraz Magdy i Artura - osób luźniej związanych z działalności Muzeum. Każda z wymienionych postaci jest inna. Jest sobą w naj­ lepszym tego słowa znaczeniu. Inność wpisana jest w ich życiorysy. Owa inność występuje między siostrami i między braćmi. Kiedy się nad nią zastanawiam w kontekście odrębno­ ści Dobrzyniaków i murzynowiaków, przychodzą na myśl słowa pamiętne Marii Dąbrowskiej: Nie odnajdziemy się już nigdy, nie spotkamy się już nigdy, my, którzyśmy wyszli z jednego miejsca świętego świętych. My, którzyśmy się już nie mogli zrozumieć, bośmy sobie najmniejszej inności przebaczyć nie mogli, tak bardzo chcieli­ 2 śmy być jednym (podkreślenie moje JO). PRZY PISY 1 Podaję za „Super Expressem", gdzie ukazała się najwcześniej relacja o zdarzeniu we Wrocławiu. W świetle tej relacji i następnych, dziewczęta zabijając swoją koleżankę nie działały w afekcie, ale „rozważnie" ze s z c z e g ó ł o w y m planem wykonania swego zamiaru. Ponieważ coraz częściej pochodne od denerwować, określają stany emocjonalne nacechowane nienawiścią, a nie tylko błache sytuacje z zakresu współżycia społecznego, rodzi się uzasadnione pytanie o zakres nieodporności w naszym kraju, zarówno u jakiejś reprezen­ tacji młodego pokolenia, jak też starszego, na to, co wyraża każda odrębność czy inność. Por. Maria Dąbrowska, Uśmiech dzieciństwa, Czytelnik, War­ szawa 1979, s. 165-166 2 191 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42ba97b57c06abad8e634d1ef72fe6f7.pdf d339299ca73a87d2f539a194f8dda21b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4982 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource badania etnograficzne Mongolia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4621 Title A name given to the resource Sprawozdania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S JACEK P R A W O Z D A N I A OLĘDZKI B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E Na początku lat sześćdziesiątych w warszawskim ośrod­ ku naukowym s f o r m u ł o w a n y został pierwszy w historii etnografii polskiej program zespołowych wypraw ba­ dawczych do pozaeuropejskich stref kulturowych. Miał on być zrealizowany w y ł ą c z n i e w oparciu o możliwości i środki krajowe w ramach współpracy naukowej m i ę ­ dzy polską a mongolską A k a d e m i ą Nauk. Autorem tego ambitnego programu był prof, dr W. Dynowski. Zainteresowania Dalekim Wschodem łączą się ściśle u prof. Dynowskiego z jego biografią. Urodzony w Charbinie, spędził młodość na terenach Mandżurii. Miał możność przebywania w Mongolii już na początku lat dwudziestych. Poznał w młodości Kamczatkę, Chiny i Japonię. Znane są Dynowskiemu dobrze rosyjskie i radzieckie środowiska naukowe, a najważniejsze — ich p i ś m i e n n y dorobek, który w badaniach Dalekiego Wschodu zajmuje w nauce ś w i a t o w e j czołową pozycję. Wyrazem zainteresowań uczonego były prowadzone przezeń w y k ł a d y na Uniwersytecie Warszawskim, w których wiele uwagi poświęcał kulturze l u d ó w ugrofiń­ skich, tiurskich i syberyjskich. Na takim szerokim tle zainteresowań naukowych zrodziła się decyzja pierwszej podróży do Mongolii w 1963 roku. Patronat nad tym przedsięwzięciem objął I H K M P A N . Warto dodać, że w tym czasie nie istniał jeszcze jakikolwiek zespół w c z e ś n i e j stworzony, który mógłby podjąć się realizacji tego odpowiedzialnego przedsię­ wzięcia. Zespół taki skompletowany został z osób „ w y ­ pożyczonych" z zakładów archeologii i etnografii I H K M P A N . Do pierwszej ekspedycji rozpoznawczej na tereny Buriacji i Mongolii w ł ą c z o n y został Jan Machnik — w ó w c z a s magister archeologii — zajmujący się bada­ niami kultur ludów koczowniczych w epoce neolitu, oraz autor niniejszej notatki — pracownik Zakładu Etno­ grafii Polski w Warszawie. Trasa pierwszej podróży biegła z Irkucka (rejonu nad Bajkałem) przez U ł a n - U d e do Ułan-Bator. Na te­ renie Mongolii bardziej szczegółową penetracją roz­ poznawczą objęty został rejon dawnego Karakorum oraz a j m a k ó w środkowogobijskiego i centralnego. Wynikiem tej pierwszej podróży było przede wszystkim s f o r m u ł o ­ wanie szczegółowych zadań i p l a n ó w badawczych 'na następne 5 lat. W 1964 roku podpisana została w Ułan-Bator umowa o współpracy naukowej m i ę d z y Polską a Mongolską A k a d e m i ą Nauk. W t y m ż e roku p o w o ł a n y został Zakład Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie, który stał s i ę organizatorem dalszych wypraw. W Zakładzie К W M O N G O L I I tym znalazł zatrudnienie jeden stały pracownik etato­ wy — mgr socjologii Danuta Markowska. W 1965 roku D. Markowska oraz L . Godlewski — w ó w c z a s magister archeologii — włączeni zostali w skład drugiej ekspedycji naukowej do Mongolii. W 1966 roku do prac zespołu włącza się dr Zofia Sokolewicz, pracownik Katedry Etnografii UW, a w 1967 roku — stypendysta w Zakładzie Etnografii Powszechnej, m a ­ gister etnografii Sławoj Szynkiewicz. W 1968 r. plano­ wany jest ostatni zespołowy wyjazd do Mongolii. Po­ ś w i ę c o n y on będzie — podobnie jak dwa poprzednie — w y ł ą c z n i e badaniom etnograficznym. W stosunku do pierwszej podróży trasy kolejnych ekspedycji zostały znacznie rozszerzone. Ogółem wszyscy członkowie wypraw przebyli ok. 260 tysięcy kilometrów. Dzięki nowoczesnym środkom lokomocji (samolot, w o j ­ skowy samochód terenowy) udało s i ę spenetrować rejo­ ny gór Sajańskich i jeziora Chubsuguł, prowadzić b a ­ dania w okolicach Kobdo, Cecerlegu, Arbajchere, M u renu i Mandał-Gobi. W centralnym ajmaku w somonie Bajan, gdzie znajduje s i ę spółdzielnia pasterska im. Przyjaźni Mongolsko-Polskiej, zorganizowano paromie­ sięczne badania stacjonarne. Ich wyniki będą podstawą specjalnej monografii poświęconej temu rejonowi Mon­ golii. Owocem dotychczasowych prac jest przede wszyst­ kim najnowsza praca Witolda Dynowskiego — Współ­ czesna Mongolia (Wrocław 1968). Od czasu wybuchu wojny jest to pierwsza publi­ kacja książkowa tego autora. Wyraża się w niej szcze­ gólnie wyraziście rozwój możliwości celów i ambicji badawczych, jaki nastąpił w naszej nauce w ostatnim ćwierćwieczu. Ale jest to zarazem książka manifestu­ jąca sukces indywidualny uczonego. W burzliwym okre­ sie kształtowania się myśli humanistycznej, ścierania się różnych k i e r u n k ó w naukowych — autor zajmuje k o n s t r u k t y w n ą pozycję poznawczą. Udostępnia nieznaną prawie zupełnie dziedzinę wiedzy etnograficznej, stwa­ rzając tym samym p o d s t a w ę do realizacji zamierzeń naukowych przez szeroką rzeszę etnografów polskich. W chwili obecnej członkowei ekspedycji złożyli do druku kilkanaście opracowań różnych dziedzin i zagad­ nień związanych ze współcześnie formującą się kulturą szerokich mas pasterskich Mongolii. Opracowania te mają ambicje rozważań teoretycznych opartych tia szczegółowym materiale z systematycznie prowadzonych badań terenowych. Prace ekspedycji u k a z y w a ć się będą sukcesywnie w zeszytach Biblioteki Etnografii Polskiej pod t y t u ł e m Studia mongolskie. N К za okres VII - IX 1967 Dnia 25 października zmarł doc. mgr Marian Sobieski, muzykolog, folklorysta, wybitny znawca pol­ skiej muzyki ludowej. J u ż w czasie studiów inwentaryzował zabytki muzyki ludowej Wielkopolski, od 242 1950 r. jako kierownik Pracowni Badania Polskiej Muzyki Ludowej Instytutu Sztuki P A N podjął k i l ­ kunastoletnią akcję gromadzenia materiałów z dziedziny polskiego folkloru muzycznego. Wspólnie z ż o ­ ną J a d w i g ą Sobieską opublikował szereg prac etnomuzykologicznych, w tym również kilka artykułów w „Polskiej Sztuce Ludowej". B y ł jednym z c z ł o n k ó w Komitetu R e ­ dakcyjnego Dziel Wszystkich O s k ą - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22862eafc7e5341199383db2f8247f17.pdf 270e89b4fd707d6a60f62d0194b9bad8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5439 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5057 Title A name given to the resource Życiorys, bibliografia, filmografia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.249-251 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Kowalska, Malgorzata (oprac.) Dudzińska, Krystyna (oprac.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U rodziłem się w Warszawie w 1933 roku. Ojciec mój major - major dypl. WP - pracował w Wojskowym Instytucie Geograficznym. Zginął w ZSRR w 1940 roku. Mama po studiach na UJ- była urzędniczką. Świadectwo dojrzałości uzyskałem w Liceum im. Romualda Traugutta w Częstochowie w 1951. W Liceum tym założyłem Szkolne Koło Etnograficzne. W 1951r. Rozpocząłem studia na Wydziale Historycznym UW (Historia Kultury Materialnej - specjalizacja etnografia). Równolegle jako wolny słuchacz uczęszczałem na zajęcia z historii sztuki. W 1955 r. ukończyłem studia, otrzymując tytuł magistra etnografii (praca magisterska: Rola środowi­ ska wodnego w kształtowaniu się kultury Kurpiów PuszCzY Zielonej). Również w tym roku podjąłem pracę w Zakładzie Etnografii Folski Instytutu Kultury Materialnej PAN. Zatrudniony zostałem w zespole opracowującym monografię kultury Kurpiów. Zajmowałem się opracowaniem wybranych zajęć pozarolniczych. Ponadto kontynuowałem rozpoczętą w czasie studiów współpracę z Polskim Atlasem Etnograficznym we Wrocławiu. W 1957 r. ukończyłem Studia Realizatorów Filmów Naukowych we Wrocławiu. Od 1957 do 1962 uczestniczyłem w przeglądach filmów amatorskich, zdobywając pierwsze nagrody w kategorii filmów dokumentalnych za tytuły: KozY prostyńskie, Czekam na twe zmiłowanie, Odświętne prowincjonalizmy, ]an Sęk z PłoszYC. Z filmów tych korzystałem w prowadzonych od 1960 r. zajęciach w KE UW ze sztuki ludowej. W 1960 i 1961 r. uczestniczyłem w Międzynarodo­ wych Przeglądach Filmów Naukowych w Pradze i Atenach. Wyjazdy na owe przeglądy łączyłem z zapoznaniem się z miejscowym środowiskiem etnografów oraz badaniami terenowymi (w Słowacji, na Morawach, w Serbii, Chorwacji, Słowenii i Grecji). Do 1963 roku w Zakładzie Etnografii IHKM PAN zajmowałem się wyłącznie problematyką europejską. Od 1963, pierwszej Ekspedycji IHKM do Mongolii, do badań azjanistycznych, uczestnicząc aż do 1976 roku w kilku ekspedycjach pod kierownictwem prof. dr. Witolda Dynowskiego. Zajmowałem się: sposobami zajmowania przez pasterzy przestrzeni, sztuką, systemem kodyfikacji etycznej, dokumentacją zachowań religijnych klasztoru Gandan. Rezultaty badań z projekcją filmów (Sacrum-profanum, Zurakczin, Agnus Dei) miałem okazję przedstawić na sesji sprawozdawczej w Łańcucie. W 1965 roku obroniłem pracę doktorską w IHKM PAN: Kultura artystyczna Kurpiowszczyzny od 2. pol. XVIII do pol. XX w., promotor doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, recenzenci prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Kazimierza Zawistowicz-Adamska. Na początku lat siedemdziesiątych mogłem rozszerzyć dotychczasowe zainteresowania badawcze o studia afrykanistyczne. włączony zostałem JACEK OLĘDZKI • Zyciorys W 1972/73 r. uczestniczyłem w I Akademickiej Wyprawie Afrykanistycznej Uniwersytetu Warszawskiego. Wyprawa objęła Maroko, Algierię, Niger, Kamerun, Nigerię, Republikę Środkowoafrykańską, Zair, Rwandę, Tanzanię, Kenię, Etiopię, Sudan, Egipt. Przed dotarciem do Afryki gromadziłem niezbędne dane porównawcze do świadomości religijnej z pół­ nocnych Włoch, południowej Francji oraz na obrzeżach południowej Hiszpanii. W 1974 roku zatrudniony zostałem na stanowisku adiunkta w Zakładzie Społeczno Kulturowym Studium Afrykanistycznego Wydziału Neofilologii UW kierowanym przez prof. dr Zofię Sokolewicz. W SA WN UW oprócz prowadzenia zajęć ze studentami kierowałem z poręczenia dyrektora prof. dr. Bogdana Winida Pracownią Audiowizualną. Nie przerwałem współpracy z KEiAK UW, prowadziłem grupę proseminaryjną. Zajmowaliśmy się wybranymi zagadnieniami kultury religijnej w Polsce. W latach 1976-1977 byłem stypendystą Institut Fondamentale d'Afrique Noire w Dakarze. Oprócz studiów bibliotecznych prowadziłem w Senegalu badania do pracy habilitacyjnej (kodyfikacja norm etycznych). Poza Senegalem przebywałem w Ghanie, Gwinei, Liberii, w Wybrzeżu Kości Słoniowej oraz w Togo. W drodze powrotnej mogłem na krótko zatrzymać się w północnej Francji, Holandii oraz północnych Niemczech. Uzupełniłem dane porównawcze do wcześniej rozpoczętych badań w Czechosłowacji, na Bałkanach i w Grecji. W czasie mego pobytu w Afryce Studium Afrykanistyczne dostępowało doniosłych aktów z zakresu transformacji instytucjonalnej, kadrowej, lokalowej i innej. Stosunkowo na krótko przekształcone zostało w Instytut Afryki. Najważniejsze jednak przekształce­ nia dotyczyły ogólnego profilu naukowo-dydaktycznego. Dawne studium stopniowo uzyskiwało zasadniczo nową postać merytoryczną i organizacyjną w strukturze Uniwersytetu. Włączone zostało do nowego Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych. Powstał w ramach tego wydziału Instytut Krajów Rozwijają­ cych się. Nowo powstały instytut zatrudnił geografów regionalnych Azji i Ameryki Łacińskiej. 1978-1999. Działalność dydaktyczna; wykłady, opieka nad praktykami studenckimi w Murzynowie k. Płocka, inspirowanie tematów prac magisterskich �i doktoranckich, pomoc w gromadzeniu materiałów. Seminaria i ćwiczenia praktyczne przed dwoma wyprawami studenckimi do Indii. Po powrocie ze stażu w Senegalu oraz podróży do 10 krajów zachodniej Afryki przestałem być pracownikiem przekształconego w Instytut Krajów Rozwijają­ cych się WGiSR Stud. Afrykanistycznego WN UW Powierzono mi, jako "specjaliście w zawodzie", wyłącz­ nie opiekę nad zbiorami audiowizualnymi oraz wyposażenie sal wykładowych WGiSR w urządzenia i sprzę­ ty multimedialne. Narzędzia pomocnicze do pracy badawczej, naukowej i dydaktycznej miały stanowić przedmiot moich obowiązków służbowych, podlegałem dyrektorowi administracyjnemu WGiSR. W lecie 1978 roku wysłany zostałem służbowo do Murzynowa, gdzie powstawało Mazowieckie Obserwatorium Geograficzne WGiSR UW Penetrowałem wywłaszczone, opuszczone obejścia we wsi wzdłuż dawnej Wisły, obecnie Jeziora Włocławskiego. Wybrałem obejście najuboższe, należące do wyrobników Antoniego i Mariana Więckowskich, planując zabezpieczenie go do dalszego zagospodarowania, jako bazy do prowadzenia badań terenowych w dawnej ziemi dobrzyńskiej oraz utworzenia placówki muzealnej. W 1979 roku udało się uzyskać oficjalną zgodę Okręgowej Dyrekcji Gospodarki Wodnej w Warszawie na przejęcie budynku mieszkalnego i ogrodu w obejściu, przed wywłaszczeniem, należącym do państwa montern pieca oraz położeniem nowych strzech na chacie i spichrzu w drugiej zagrodzie muzealnej. W latach 1983/85 zgromadzone zostały w wyremontowanych obiektach liczne eksponaty dawnej kultury chłopskiej, pochodzące z darów mieszkańców Murzynowa oraz wsi sąsiednich. Zaistniało Muzeum I i Muzeum II. W pierwszym zlokalizowana została biblioteka (księgozbiór 1000 cennych darów pracowników UW dla dzieci i dorosłych mieszkańców Murzynowa) oraz Pracownia (na początku lat dziewięćdziesiątych uchwałą Rady Naukowej WGiSR podniesiona do rangi Muzeum Pracowni Geografii Historyczno-Kulturowej im. Stanisława Murzynowskiego WGiSR UW w Murzynowie). Muzeum II pozostawało obiektem, którym opiekowało się Koło Naukowe Studentów KEiAK UW Rozpoczęła się systematyczna i intensywna współ­ praca z KEiAK WH UW Przez pełne trzy lata odbywały się w Murzynowie praktyki studenckie. Mogłem liczyć na pomoc studentów w gromadzeniu materiałów do mej pracy habilitacyjnej poświęconej zagadnieniu istnienia i tożsamości mieszkańców Murzynowa i wsi sąsiednich. Inspirowałem zainteresowania w pracach magisterskich i doktorskich. W 1986 roku ukończyłem pracę habilitacyjną: Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej wioski nadwiślańskiej w XVIII-XX wieku, mieszkańców ss. 500. Do 1990 roku oczekiwałem na jej ukazanie się w Wydawnictwach Uniwersytetu Warszawskiego. W oczekiwaniu na wydanie pracy kontynuowałem zajęcia dydaktyczne w KEiAK WH UW z: sztuki społe­ czeństw pierwotnych, a na WGiSR UW z: multimediów w procesie dydaktycznym oraz systemów wartościowania w kulturach pierwotnych. Więckowskich. Opracowanie materiałów zgromadzonych w Afryce w latach 1972/73 i 1976/77 realizowałem poza aktualnymi obowiązkami służbowymi. Uznałem, że w nowych okolicznościach zatrudnienia na UW nie mam możliwości kontynuowania wcześniejszego, zatwierdzonego tematu pracy habilitacyjnej, poświęconej kodyfikacji norm etycznych w kulturach Europy (Polski), Azji (Mongolii) i Afryki (Senegalu) . Postanowiłem dostosować nowy temat habilitacji do warunków istniejących na WGiSR przy najpełniejszym wykorzystaniu szansy wyjazdów do Murzynowa. W latach 1980/81 wyodrębnione zostały w Murzynowie obiekty objęte ochroną dawnego krajobrazu kulturalnego wioski (oprócz zagrody Więckawskich skrzyżowanie dróg u figury oraz zagroda gospodarcza i rzemieślnicza wywłaszczonej rodziny Cabanów). Do prac porządkowych w drugim obejściu włączyło się Koło Naukowe przy Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Przywrócone mi zostało stanowisko adiunkta, które zaszczytnie utrzymałem do emerytury w 1999 roku. Otrzymałem zatrudnienie w Zakładzie Dydaktyki Geografii WGiSR, kierowanym przez doc. dr hab. Alicję Kostrowicką. W 1982 r. z rąk dziekana WGiSR prof. dr. hab. BoDumanowskiego otrzymałem nagrodę za osią­ gnięcia dydaktyczne. Całość przyznanych pieniędzy przeznaczyłem na pokrycie kosztów związanych z relesława Forum upowszechnienia kultury Wizyta w roku poprzednim Ewy Bączyńskiej w Muzeum w Murzynowie zapoczątkowała moją stałą współpracę z Centralnym Ośrodkiem Metodyki Upowszechnienia Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki. Ewa Bączyńska organizowała fora COMUK poświęcone analizie wybranych problemów związa­ nych z rozwojem kultury współczesnej w Polsce. Na fora zapraszała znanych badaczy kultury, pracowników polskich uniwersytetów oraz innych placówek, jak np. panowskie, zajmujących się problematyką społeczną, kulturalną oraz kwestiami kultów religijnych. Fora odbywały się w głośnych ośrodkach kraju, trwały kilka dni. Stanowiły pierwsze znaczące na tę skalę spotkania wybitnych działaczy i teoretyków, związanych z kwestiami dzisiejszych przemian kulturalnych. W Książu na VIII Forum i Antoninie na IX Forum referowałem rezultaty zdobytych doświadczeń w Murzynowie. Na Forum X i XI w Poznaniu i Łucz­ nicy przedstawiłem rezultaty swych badań w Azji i Afryce. 250 �Jacek Olędzki • ŻYCIORYS W 1991 roku po zatwierdzeniu habilitacji obronionej na WH UW zostałem przeniesiony na WGiSR UW z Zakładu Dydaktyki Geografii do Zespołu Mazowieckiego Obserwatorium Geograficznego w Murzynowie. Muzeum-Pracownia włączona została do placówki, w której byłem zatrudniony. Dotychczasowy program edukacyjno-dydaktyczny Muzeum poszerzyły EkspozYcje pod Wiosłem Zielonym, dla których realizacji przydzielono osobny pawilon. Ekspozycje miały zdecydowanie charakter naukowy i były podporządkowane aktualnym problemom badawczym, jakimi się zajmowałem. Oto rejestr realizowanych ekspozycji: - znaki istnienia i tożsamości kulturowej mieszkańców ziemi dobrzyńskiej, -Jezus chodzący po jeziorze Genezaret. Fenomen kulturowy obchodów Bożego Ciała przez murzynowiaków w parfii Rokicie, - Vannitas vanitatum ... , przeszłość i teraźniejszość kulturowa mieszkańców wioski nadwiślańskiej Murzynowo. Główna prezentacja w Spichrzu Muzeum Mazowieckiego w Płocku, - Po tej stronie chmur, malarstwo na szkle, drzeworyty i rzeźba Wojciech Marchlewskiego, - Plagi, żywioły, demony, Opatrzność, Święci Pańscy. Najlepsze prace wybrane spośród dorobku Pleneru Malarskiego w Murzynowie oraz obrazy z XVIII-XIX w. z kościoła w Rokiciu, - KrajobrazY nieba, fotografia Michała Browarskiego, Damieelli Możekowskiej oraz rzeźba i malarstwo Wojciecha Marchlewskiego. Główna prezentacja w Parzeźba łacu Kazimierzowskim w Galerii UW na Dzień Ziemi, - Ranidae. Świat się wspiera na żabie. Konsultacja: Magdalena Zowczak, Jadwiga Lipińska (egiptolog), Jerzy Makowski (amerykanista), - Ulotna sztuka niewinności, - Droga w zaświaty. Wystawa stała na ekranie ekspozycyjnym w ogrodzie Muzeum-Pracowni. Ozdobne klepsydry blaszane z grobów chłopskich wzorowane na szlacheckich kartuszach herbowych, renesansowych i barokowych, wykonywane przez żydowskie zakłady blacharskie w Płocku. Kute krzyże nagrobne z cmentarza w Rokiciu. Fenomen świadomości przemijania i pamięci o zmarłych w kulturze chłopskiej, - Suidae. Ekspozycja na dwudziestopięciolecie MOG w Murzynowie, -22 obrazY. Ekspozycja na 22lata działalności Muzeum-Pracowni w Murzynowie. Dużego formatu obrazy na płótnie, najcenniejsze prace uczestników plenerów artystycznych w Murzynowie. Będąc pracownikiem MOG WGiSR UW w Murzynowie, dopilnowałem wzniesienia we wsi pomnika poświęconego Stanisławowi Murzynowskiemu ok. 1526- ok. 1553, autorowi pierwszego przekładu na ję­ zyk polski Nowego Testamentu i pierwszej Ortografii Polskiej. W 2003 roku na jesieni odbędzie się w Płocku uroczysta sesja naukowa pod patronatem prezydenta miasta poświęcona 450. rocznicy ukazania się Testa- Zupełnego, połączona z wydaniem reprintu tego dzieła. Czas zatrudnienia w MOG poświęciłem na opracowanie materiałów gromadzonych w Europie, Azji i Afryce, które gromadziłem do pierwotnej wersji pracy habilitacyjnej. W 1999 roku na krótko przed przejściem na emeryturę Dialog wydał Ludzi wygasłego wejrzenia - książkę zawierającą rezultaty owych wieloletnich badań. mentu Nowego Autofererat Trwałym obszarem moich zainteresowań - od do dzisiaj - jest sztuka. Początkowo po studiach zajmowałem się sztuką ludową i naiwną Polski. Z czasem zainteresowania rozszerzyłem na zespół zagadnień związanych z kulturą artystyczną społe­ czeństw pierwotnych. Z tego kierunku zainteresowań kształtowały się dą­ żenia do poznania: - różnych postaci synkretyzmu religijnego - ludowego, a czasem plemiennego światopoglądu artystycznego, - nurtów rozwojowych (w społeczeństwach rozwarstwionych, nurtu oficjalnego, elitarnego i nieelitarnego, nieoficjalnego), - znaczenia sztuki w kształtowaniu tożsamości zbiorowej i kategorii istnienia osoby (zagadnienie autoteliczności i heteroteliczności w przekazie artystycznym), - semiotyki wyobrażeń plastycznych. Z tego kręgu zainteresowań wyłoniło się śledzenie w kulturach stosunku do NATURY; w szczególności pór roku, wyładowań atmosferycznych, opadów, krajobrazu, flory i fauny. Odrębnym obszarem badawczym stały się kultury wotywne i ściśle z nimi związana świadomość mirakuralna oraz świadomość ISTNIENIA. Dla uzyskania skali porównawczej do antropologicznych i ostatecznie etnologicznych badań zajmowałem się wybranymi artystami nurtu elitarnego, na przykład działaniami artystycznymi Jerzego Kaliny czy twórczością Wiktora Gajdy. W podobny sposób poświęcałem uwagę współczesnym formom młodzieżo­ wej wizualizacji oraz parateatralnej ekspresji. Za największy sukces naukowy uznaję współdziała­ nie w trudnych latach minionego okresu w tworzeniu pozaeuropejskich obszarów badań, a także kształtowa­ nie w antropologii i etnologii polskiej współczesnych (nowoczesnych) metod dydaktycznych (multimedia, zapis filmowy, ekspozycja etc.) i poznawczych, dokumentalnych (dbałość o źródła wywołane i archiwalne, długotrwałe badania monograficzne w bezpośredniej, trwałej więzi z podmiotami zainteresowań). szkoły średniej �JACEK OLĘDZKI- Opr. Krystyna Dudzińska 1959a Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb (Przyczynek do badania poglądów estetycznych ludu) , "Polska Sztuka Ludowa", R. XIII, nr 1-2, str. 73-75. 1959b Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć na Kurpiowszczyźnie, "Etnografia Polska", tom II, str. 247-255, ił. 6. 1959c Czekam na Twe zmilowanie ... , "Argumenty", R. III, nr 10, str. 6-7. 1959d O święty Walenty, o dobry, o litościwy, "Argumenty", R. III, nr 40, str. 6-7. 1960a Wota woskowe ze wsi Brodowe Łqki i Krzynowiaga Wielka, "Polska Sztuka Ludowa", R. XIV, nr l, str. 3-32, il. 36, autorzy fot. S. Biniewski, J. Świderski, J. Olędzki. 1960b Magia dobrego początku, "Argumenty", R. IV, nr 10, str. 4-5. 1961a Doroczne pieczywo obrzędowe pólnocno-wschodniej Polski, "Polska Sztuka Ludowa", R. XV, nr l, str. 3-23, ił. 45, ił. J. Olędzki, J. Świderski. 1961b Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX wieku do I wojny światowej, "Polska Sztuka Ludowa", R. 15, nr 4, str. 199-214, il. 32, autorzy fot. J. Olędzki, K. Kwaśniewski, BIBLIOGRAFIA J. Świderski. 1961c Tradycyjne wierzenia o pszczołach z Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, "Literatura Ludowa", R. XV, nr 4-6, str. 39-44. 1961d Niekonieczny ten święty Roch, "Argumenty", R. V, nr 13, str. 6-7. 1962a Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, "Polska Sztuka Ludowa", R. XVI, nr 2, str. 92-97, il. 7, autorzy fot. J. Olędzki, H. Olędzka. 1962b Konkursowe noworoczne pieczywo kurpiowskie, "Polska Sztuka Ludowa", R. XVI, nr 4, str. 237-244, ił. 16 autorzy fot. J. Olędzki, S. Deptuszewski, J. Świderski. 1962c Pierwiastki tradycyjne we współczesnym światopoglą­ dzie ludu wiejskiego, zamieszkującego tereny popuszczańskie i sąsiednie na Mazowszu, w: 1962 Rok Ziemi Mazowieckiej, Płock, str. 289-295, il. 5. 1962d Rybołówstwo na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX do polowy XX wieku, w: Kurpie Puszcza Zielona, t. l, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 139-276, ryc. 39; streszcz. w jęz. francuskim. 1963 Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowiedziach chłopów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, "Polska Sztuka Ludowa", R. XVII, nr 2, str. 97-110, il. 10, autorzy fot. S. Deptuszewski, J. Olędzki. 1964a Rzeźba w drewnie z pólnocnej Kurpiowszczyzny, "Polska Sztuka Ludowa", R. XVIII, nr 3, str. 135-158, ił. 35, autorzy fot. J. Olędzki, M. Pokropek, mapa Antonina Hasowa. 1964b Uwagi o twórczości kowalskiej i snycerskiej w Polsce, "Polska Sztuka Ludowa", R. XVIII, nr 4, str. 224-230. 1964c Pasiecznictwo na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX do polowy XX wieku, w: Kurpie Puszcza Zielona, t. 2, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 175-211, il. 12; streszcz. w jęz. francuskim. 252 (IEiAK UW) 1964d Miejsce i rola kowalstwa w przeobrażeniach kultury ludowej na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od polowy XIX do polowy XX wieku, w: Kurpie Puszcza Zielona, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, t. 2, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 293-340, ryc. l 7, streszcz. w jęz. francuskim. 1965a Wota srebrne i woskowe, "Literatura Ludowa", nr 5, str. 36-49. 1965b Przemiany funkcji mieszkania w żYciu ludności Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od polowy XIX do polowy XX w., w: Kurpie Puszcza Zielona, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, t. 3, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 225 -265, ił. 20, streszcz. w jęz. francuskim. 1965c Rybak i kowal w społeczności wsi kurpiowskiej (tradycyjne zawody wiejskie - proces zanikania i modyfikacji), w: Socjologia zawodów, red. A. Sarapata, str. 349-354. 1965d Andrzej Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kultury artystycznej, PWN, Łódź-Warszawa 1962, "Etnografia Polska", t. IX, str. 521-526. 1965e B. Rinczen, Mongol ardyn gar ur!a!, brak miejsca i roku wyd.; Mongol ardyn goe! czingijn chee uga!z, brak miejsca i roku wyd. [Mongolskie ludowe rzemiosło artystyczne; Mongolski ornament dekoracyjny wydawnictwa albumowe], "Etnografia Polska", t. IX, 1965, str. 626-629. 1966a Mondo cane -film etnograficzny, " Współczesność", R. XI, nr 13 (215) . 1966b "Hej w Kadzidłańskim boni... ", "Argumenty", R. X, nr 27, str. 7 1966c Górale na Kurpiach, "Argumenty", R. X, nr 51-52, str. 13. 1967a Wota srebrne, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXI, nr 2, str. 67-92, ił. 40, autorzy fot. J. Olędzki, Jan Świder­ ski. 1967b Zakres pojęcia sztuki ludowej [głos w dyskusji], "Polska Sztuka Ludowa", R. XXI, nr 4, str. 203. 1967c Badania etnograficzne w Mongolii, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXI, nr 4, str. 242. 1967d Andras Róna-Tas, Mongolia. Śladami nomadów; zwę­ gierskiego przelożYI Eugeniusz Moroszko, Państwowe Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 1965, ss. 352, l mapa, "Etnografia Polska", t. XI, str. 516-520. 1967e Pieski świat (Mondo cane), scenariusz: Gualtero ]acopetti, zdjęcia Antonio Climati i Benito Fratteri, muz. Nino Oliviera i Riz Orto!ani, prod. Cineriz (Wiochy 1962), "Etnografia Polska", t. XI, str. 508-510. 1967f Stanisław KalużYński, Mongolia, PWN, Warszawa 1965, ss. 158, ryc. 49, mapa l, "Etnografia Polska", t. XI, str. 514-516. 1967g Jerzy Zieliński, Sześciu mędrców z "Bogatego szczęścia" . Świat się zmienia, Iskry, Warszawa 1961 ; ]erzy Putrament, Cztery strony świata, Iskry, Warszawa 1963 (rozdz. Mongolskie pastorałki); W Nowakowski, W !akierkach przez Gobi, Warszawa 1964, "Etnografia Polska", t. XI, str. 520-527. 1967h Stanisław KalużYński, Glosy z jurty. Przyslowia, opowieści, zagadki Mongołów, Turków syberyjskich i Tunguzów [wybrał i przelożyl z oryginału], Wiedza Po- �Jacek Olędzki • BIBLIOGRAFIA wszechna, Myśli srebrne i z!ote (seria wschodnia pod red. E. Tryjarskiego), Warszawa 1960, ss. 202, "Etnografia Polska", t. XI, str. 527-529. 1968a Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich, "Etnografia Polska", t. XII, str. 199-252, fot. 18, autorzy fot. J. Olędzki, N. Dordż, rys., tabela, (Współautorzy: Danuta Markowska, Zofia Sokolewicz). 1968b Wota woskowe i srebrne w wiejskiej obrzędowości !udowej, "Roczniki Socjologii Wsi", t. VIII, str. 171-188, il. 7, streszcz. w jęz. francuskim i rosyjskim. 1968c Native and Folk Elements in Contemporary Mangolian National Art, w: Poland at the 8th International Congress of Anthropological and Ethnologicai Sciences (Tokyo), Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 224-238. 1968d Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach pol- skich, Zdzisław Małek fotografie, Wydawnictwo "Polonia", Warszawa 1966, ss. 186, w tym 135 rycin całostronicowych, "Etnografia Polska", t. XII, str. 541-_546, il. 2, autor fot.: J. Olędzki. 1969a Swiatopoglqd artystyczny ludności wiejskiej w świetle studiów nad kulturą Kurpiowszczyzny, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXIII, nr 3-4, str. 139-149, il. 8. 1969b Rodzimość i ludowość we współczesnej sztuce naradowej Mongolii, w: "Studia Mongolskie", red. Witold Dynowski, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 99-113, il. 25, streszcz. w jęz. angielskim i rosyjskim. 1969c Na manowcach europocentryzmu. Oszukiwanie Boga, ,:Współczesność", R. XIV, nr 19 (289). 1969d +200 i- 50= Polak?, "Argumenty", R. XIII, nr 45 (596), str. 3. 1970a Sztuka Kurpiów, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, ss. 77, il. 150. 1970b Chun Bajna, "Etnografia Polska", t .. XVII, z. 2, str. 81-195, aut. fotografii: J. Olędzki, B. Sowiński. 1971a Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, ss. 242, il. 105, bibliografia, streszcz. w jęz. angielskim. 197lb Rejony sztuki ludowej, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXV, nr l, str. 3-20, il. 23. 1973a Wota lwowskie, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXVII, nr l, str. 5-29, il. 36. 1973b Chun Bajna - There is a Man. Selected Indices of Tansformations in Mangolian Philosophy of Life, w: IX International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences (Chicago), str. 99. 1974a Les peintures de l'Afrique Noire (La peinture nad'veNouveau courant de devoloppement de la culture artistique en Afrique contemporaine), "Africana Bulletin", nr 20, str. 9-46. 1974b The Contemporary African Art. Same Remarks on New Trends in the Development of Sculpture, "Africana Bulletin", nr 21, str. 9-35. 1974c Wybierz swój styl, "Kontynenty", nr 12 (131), str. 30-33. 1975a Pieśni wotywne, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXIX, nr 4, str. 225-236, il. 15. 1975b Pogodny moralitet z Dawanau. Twórczość nigeryjskiego artysty Suly'ego, "Kontynenty", nr l (132), s. 24-27. 1975c Nie tylko podobieństwo własne, "Kontynenty", nr 6 (137), str. 22-27. 1975d Nagość, "Kontynenty", nr 7 (138), str. 29-33. 1976a Wyrzeczysko. O świętowaniu w Polsce, ss. 308, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa (współautorzy: Anna Zadrożyńska-Barącz, Tadeusz Ciołek). 1976b Pacierze Szczypawki. Uwagi o zależności dzieła sztuki od poglądów estetycznych i etycznych artysty, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXX, nr l, str. 29-42, il. 16, autorzy fot. M. Browarski, T. Listopadzki, J. Olędzki. 1976c Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki. (Uwagi o nowych kierunkach twórczości rzeźbiarskiej o charakterze ludowym), "Polska Sztuka Ludowa", R. XXX, nr 2, str. 97-114, il. kolor 28, autorzy fot. S. Deptuszewski. J. Olędzki, 1977a Prawdziwym pięknem jest natura (o twórczości malarskiej Bazylego Albiczuka), "Polska Sztuka Ludowa", R. XXXI, nr l, str. 29-38, il. 17, autorzy fot. M. Pokropek, B. Sowilski, J. Olędzki. 1977b Dywan na suficie [o twórczości Waldemara Paciuka], "Polska Sztuka Ludowa", R. XXXI, nr 2, str. 107-114, il. 8. 1977c roeuvre poetique et politique de Leopold Sedar Senghor comme l'expression de normes africaines traditionnelles et nouvelles, "Africana Bulletin", nr 26, str. 113-129. 1977d "Khun Bayna - There is a Man". Selected Indices of Transformations in the Mangolian Philosophy of Life, "Ethnologia Polona", vol. 3, str. 9-29. 1978 Senegalskie malunki na szkle. Analiza twórczości Fala i Begue, "Kontynenty", nr 3, str. 23-25. 1979 On Same Maximes on African Cars, "Africana Bulletin", nr 28, str. 29-35. 1980a Wizerunek dobrego pasterza. Przyczynek do sposobów zajmowania przestrzeni przez pasterzy mongolskich, "Etnografia Polska", t. XXIV, z. l, str. 211-281, il. 31, autorzy fotografii: J. Olędzki, L. Mróz, (Wspólautor artykułu: Lech Mróz). 1980b Etat des recherches sur l'art non-officiel de l'Afrique contemporaine, w: Studies in Art History, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 215-234. 1981 rart non-officiel au Senegal, "Ethnologia Polona", vol. 7, str. 81-97, il. 24. 1985 Znaki istnienia [zagadnienia pracy habilitacyjnej], "Polska Sztuka Ludowa", R. XXXIX, nr 1-2, str. 3-22, il. 28. 1986 Rzeźba Heleny Szczypawki-Ptaszyńskiej, Muzeum Mazowieckie w Płocku, 1986, katalog, ss. 24, 18 il, (Współautor: W Dowlaszewicz) 1987 "Skuś baba na dziada". Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych, "Polska Sztuka Ludowa", R. XLI, nr 1-4, str. 142-149, il. 7, autorzy fot. W Marchlewski, J. Olędzki. 1988a Troski żYciowe i kłopot z istnieniem (Pacierze w Zapiskach domowych Teresy Trajanowskiej 1957-1968), "Polska Sztuka Ludowa", R. XLII, nr 4, str. 230-242, il. 6. 1988b Tunbaszi. Czyli o przeobrażeniach wyobraźni symbolicznej w paradygmatyczną. I przynależności metodologicznej niezależnej, "Polska Sztuka Ludowa", R. XLII, nr 4, str. 273-274, il. 2. 1988c Badacz i środowisko, w: Adam Chętnik a współczesne badania kultury wsi kurpiowskiej. Materiały z Sesji Kurpiowskiej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Łomża-Marianowo-Nowogród 21-23 września 1984, red. Mirosława Drozd-Piasecka, Warszawa 1988, str. 24-49. 1989a Kwitdechy z Leżajska. Prośba i dziękczynienie w kulturach chasydzkich i katolickich, "Polska Sztuka Ludowa", R. XLIII, nr 1-2, str. 23-26, il. 2, autorzy fot. ł-;'fonika Krajewska. 1989b Swiadomość mirakularna, "Polska Sztuka Ludowa", R. XLIII, nr 3, str. 147-157, il. 11. �Konsolacja [graffiti stanu wojennego w Warszawie], "Polska Sztuka Ludowa", R. XLIV, nr 2, str. 35-40, ił. 7. 1990b Wrażliwość mirakulama, "Polska Sztuka Ludowa", R. XLIV, nr l, str. 8-14, ił. 3, autorzy fot. J. Olędzki, A. Hemka, J. Nowakowski, {Współautor: Andrzej Hemka). 199la Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w. [rozprawa habilitacyjna], Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, ss. 432, 54 s. tabl., ił. 52, 3 mapy, tablice, autorzy fot. Jacek Olędzki, Jan Świ­ derski, Krzysztof Sabak, Wojciech Marchlewski. 199lb Gesty nadziei, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLV, nr l, str. 35-46, ił. 10. 199lc Jezus chodzący po jeziorze Genezaret. Zagadnienie czasu historycznego i mitycznego, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLV, nr 2, str. 9-17, ił. 4, autotrzy fot. J. Olędzki, W. Wolny. 1992 Widzieć, odczuwać, myśleć. Rozmowa z Jackiem Olędzkim, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLVI, nr 3-4, str. 215-218, ił. 2, filmografia, {Autor rozmowy: Ryszard Ciarka). 1993a Izolaty (o spopielaniu świetlanej przyszłości), "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLVII, nr l, str. 3944, ił. 15, autorzy fot.: J. Olędzki, J. Świderski. 1993b Świadomość miejsca (Muzeum-Pracownia Geografii Historyczno-Kulturowej w Murzynowie), "Notatki Płockie", 1/54, s. 37-41. 1994a Filodzóon. Ciesząca się życiem - albo - Ogławianie. Kultura wierzby ił., "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLVIII, nr 3-4, str. 90-99, ił. 3, autorzy fot. J. Olędzki, W. Marchlewski. 1994b Venitas Vanitatum ..., przemijanie i trwanie w kulturze Murzynowa wioski nadwiślańskiej kolo Plocka, Muzeum Mazowieckie w Płocku. 1995 Gesty życzliwości, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLIX, nr l, str. 76-79. 1996a Jednakowo, albo badacz i wciąż to samo środowisko, "Łódzkie Studia Etnograficzne", R. XXXV, str. 31-38. 1996b Plagi, ŻYwioły, demony, Opatrzność i Święci Pańscy albo próby poznawania siebie samego, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. L, nr 1-2, str. 83-98, ił. 10. 1997a Co? Po co? Dlaczego? Słucham. Terminowe doświad­ czenie etnologa w Murzynowie, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. LI, nr 1-2, str. 187-191, ił. 4. 1997b W imię Boga albo Gott mit uns. Monogramy E. M. 1990a Antropologiczne i psychiatryczne próby rozumienia sztuki naiwnej, w: Edmund Monsiei odsłona druga, 1998 red. Zbigniew Chlewiński, str. 145-194. Ulotna sztuka niewinności, Muzeum w Murzynowie Mazowieckiego Obserwatorium Geograficznego WGiSR UW, Murzynowo. 1999a Ludzie wygaslego wejrzenia (szkice poświęcone wybranym kulturom pierwotnym dawnego i współczesnego świata), Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa, ss. 3 84, ił. 81. 1999b "Zgredy rule" i ulotna sztuka niewinności, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. LIII, nr 1-2, str. 138-148,il.l7. 1999c Oui, j'en crois. Ryszard Kapuściński, Heban, Czytelnik, Warszawa 1998, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. LIII, nr 3, str. 65-68, ił. 2. 1999d Ryszard Kapuściński, Heban, "Africana Bulletin", nr 47, str. 164-167. 254 1999e Odkrywcze i prorocze działaniaJerzego Kaliny, "Pokaz, pismo kryryki artystycznej", str. 43-45. 200la Czerepaszki Kauri. Zapiski postrannogo - maijarstwo na skli bezturbotnowo chudożnika, jaki nie widczuwaje muk tworczosti Wojciecha Marchlewskiego, ss. 34, ił. 200lb "Czucie pychy" albo ludzie przeklętego honoru, "Studia Etnologiczne i Antropologiczne", R. V, str. 141-151. 200lc Anna Mrozek-Dumanowska, Współczesny ruch odno- wy islamu ... W poszukiwaniu własnej tożsamości kulturowej. Prace monograficzne Zakładu Krajów Pozaeuropejskich PAN, Warszawa 2000, ss. 96, "Afryka, Azja, Ameryka Łacińska", R. LXXVIII, str. 125-126. 200ld Maciej Jędrusik, Izolacja jako zjawisko geograficzne, Uniwersytet Warszawski Wydział Geografii i Studiów Regionalnych, Warszawa 200 l , ss. 231, ryc. 6, tabl. 10+3, fig. 7+31, fot. 27, "Afryka, Azja, Ameryka Łacińska", R. LXXVIII, str. 127-129. 2002a Sanktuarium Maryjne w Bardzie Śląskim, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. LVI, nr 1-2, str. 159-163 i!. 2. 2002b Meksyk . Współczesna świadomość mirakulama, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. LVI, nr 1-2, str. 164-171, i!. 5. 2002c Jedną kreską kreślone, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. LVI, nr 1-2, str. 252-256. 2002d Meksyk. Świadomość mirakulama, "Afryka, Azja, Ameryka Łacińska", R. LXXIX, str. 131-143. 2002e Lucjan Buchalik, Kolorowy Sahel, Mali, Burkina Faso (The Sahel of Many Colours, Mali, Burkina Faso), ed. Lucjan Buchalik, Żory 2000, 142 p., illustrated, "Africana Bulletin", nr 50, str. 347-351. 2002f "Siedzi baba na cmentarzu". Magdalena Zowczak, Bi- blia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. LVI, nr 1-2, str. 242-248. 2003a Peru. Petroglify. Rozważania etnologiczne, Wydział Geografii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, SS. 31, i!. 22. 2003b Wydanie Ewangelii św. Mateusza Stanisława Murzynowskiego, "Notatki Płockie", nr 2, str. 46-47. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f91cabff508dc8d849a75749f7defa8a.pdf 087214c2aa4a18a64ec839b61a731f8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4554 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource tradycja ludowa natura Kurpie przyroda krajobraz Puszcza Zielona wizja świata Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4233 Title A name given to the resource Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowiedziach chłopów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2, s.97-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U. 1. „Ptaszek", wycinanka, 24 X 30 era. Wyk. w 1954 r. Stanisława Staśkiewicz, Strzałki, pow. Ostrołęka. II. 2. Rozalia Bednarczyk ze wsi Dylewo, pow. Ostrołęka, z palmą wykonaną na Niedzielę Palmową w 1960 r. Jacek Clądzki T R A D Y C Y J N E P O G L Ą D Y NA W WYPOWIEDZIACH CHŁOPÓW K RPIOWSKIEJ P U S Z C Z Y W literaturze etnograficznej przyjęto szukać źródeł nieprzeciętnych uzdolnień plastycznych ludu wiejskie­ go w sferze wrażliwości estetycznej twórców, w pre­ dyspozycjach wewnętrznych, czy jakimś właściwym ludowi światopoglądzie artystycznym . Sądy takie utrzymują się po dzień dzisiejszy, przy czym trudność ich uzasadnienia względnie odrzucenia polega na tym, iż zbyt mało poświęcono Sfetychczas uwagi 1 1 Por. Seweryn Udziela, Poczucie piękna ludu ropczyckiego, „Wisła", t. I I I , 1889, s. 19—20,24; Euge­ niusz Frankowski, Sztuka ludu polskiego, „Mono­ grafie artystyczne", t. X V I I , Kraków 1928, s. 5—6; tenże, Sztuka ludu w Polsce — Malowanki, „Mono­ grafie artystyczne", Warszawa — Kraków 1928, s. 4; tenże, Sztuko ludowa, „Wiedza o Polsce", t. 5/III, s. 345,357; Tadeusz Dobrowolski, Śląska rzeźba w drzewie, Wydawnictwo Muzeum Śląskiego w Kato­ wicach, dz. I , t. I , 1930, s. 6,12; Ksawery Piwocki, Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, „Lud", seria I I , t. X 1931, s. 2,7,9—12; tenże, Z badań nad powstawaniem stylu ludowego, „Przegląd Współ­ czesny", 1936, s. 95; Karol Iwanicki, Figura Chrystusa Frasobliwego, Warszawa 1933, s. 11; Mieczysław Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kra­ ków 1935, s. 7—16; tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938, s. 2—8; Stanisław Dąbrowski, Pisanki lubelskie, Lublin 1936, s. 6—7; Tadeusz Se­ weryn, Polskie ?nalarstu>o ludowe, Wydawnictwo Muzeum Etnograficznego w Krakowie, nr 10, Kraków 1937, s. 66—74; tenże, Sztuka ludowa w Polsce (ka­ talog wystawy), Kraków 1948, s. 23—24; Marian Morelowski, Hafty ludowe Wołynia, „Rocznik Wołyński", t. V I I , 1938, s. 3—4,8; Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 2, Kraków 1939, s. 733— 760; Józef Grabowski, Wystawa krakowska malar­ stwa i grafiki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 6/7/8, s. 10,20,35—46; tenże, Zagadnienie stylu ludowego, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 9/10, s. 3. P I Ę K N O PRZYRODY ZIELONEJ �szczegółowym badaniom nad interesującym nas za­ gadnieniem. Tak np. jedyna znana mi w naszej literaturze próba ogólnej charakterystyki wrażliwości estetycznej ludu na piękno przyrody, podjęta przez K. Moszyńskiego , opiera się na kilku zaledwie wy­ powiedziach chłopów oraz paru ogólnych spostrzeże­ niach, których dostarczyli badacze albo nie wnika­ jący w złożony charakter przedmiotu , albo też tylko marginesowo a nawet przypadkowo o niego za­ haczający . Taki stan wynika w głównej mierze z obiektyw­ nych trudności, jakie wyrastały przed badaczem podejmującym kilkadziesiąt czy kilkanaście lat temu próbę badania niniejszego przedmiotu. Już Cz. Piet­ kiewicz zwracał uwagę, jak szczelnie współcześni mu chłopi ukrywają wszelkie wewnętrzne doznania, których nie sankcjonowałby surowy, konieczny praktycyzm życiowy, względnie (można by dodać) jakieś wyższe racje np. wiary . Stąd trudności w wywo­ łaniu spontanicznych reakcji na piękno, zwłaszcza przyrody, i uzasadniony krytycyzm wobec progra­ mowych indagacji opartych o kwestionariusz pytań . Wydaje się, że dzisiaj, kiedy w obyczajowości wsi dokonują się głębokie, gwałtowne przeobrażenia, 2 3 4 5 fi 2 Por. Kazimierz Moszyński, Kultura ludotoa Sło­ wian, cyt. wyd., s. 733—742. Por. informacje Czesława Pietkiewicza, prze­ kazane listownie K. Moszyńskiemu, oraz dane za­ mieszczone w przypisie pracy: N. Ivanickij, Materiały po etnografii vologodskoj gubernii, r. 1890, s. 118. (K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cyt. wyd., s. 737—739). Takim źródłem jest: M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, s. 37. Autor dokonał pionierskiego dzieła dostarczenia pierwszych, opartych na wnikliwych, naukowych pod­ stawach badawczych, danych o poglądach estetycz­ nych górali śląskich. Poświęcił jednak uwagę, zgod­ nie z tematem pracy, poglądom estetycznym oraz podnietom twórczym, dotyczącym zdobnictwa w drze­ wie, nie zajmując się wrażliwością estetyczną w szer­ szym zakresie, w tym również na piękno przyrody. Jednak autor przytacza wypowiedź, w której infor­ mator wyznaje, iż rzeźbienie w czasie surowej zimy przywodzi mu na myśl miłe wspomnienia letnich, gwiaździstych nocy. Wyznanie beskidzkiego górala 3 4 98 następuje znaczne rozluźnienie tych wszystkich krę­ pujących osobowość chłopa reguł. Warto również zwrócić uwagę na konsekwencje zaniku, względnie znacznego osłabienia antagonizmów klasowych, czy antagonizmów między wsią a miastem. Pewne postawy i poglądy przestały uchodzić za synonim pogardzanej przez chłopa jaśniepańskiej lub nawet miejskiej lekkomyślności, niefrasobliwości itp. Należy wreszcie dodać, że dysponujemy dzisiaj bez porównania do­ skonalszym aparatem naukowej dokumentacji (zapis na taśmie magnetycznej, filmowej itp.). Wszystko to sprzyja odrobieniu istniejących zaległości w zajmu­ jącym nas przedmiocie. Dane, które pragnę przedstawić w niniejszym opracowaniu, stanowią rozszerzenie materiałów publi­ kowanych już w „Polskiej Sztuce Ludowej" . Przed­ stawiają one częściowy rezultat badań prowadzonych cd dłuższego czasu na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej . Celem ich było prześledzenie, na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, zależności między osiąg­ nięciami artystycznymi a wrażliwością estetyczną u jednostek starszego i młodszego pokolenia . Przedstawienie całokształtu wyników badań wy­ kracza poza określone ramy szkicu i dlatego, zastrze7 8 9 często było wykorzystywane jako jeden z dowodów wielkiej subtelności doznań estetycznych chłopów pod wpływem piękna przyrody. Powołuje się na nie rów­ nież K. Moszyński, op. cit., s. 741. Czesław Pietkiewicz, Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego, Warszawa 1938, s. 258—261. Por. K. Moszyński, Przedmowa do pracy: M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, s. V; Cz. Pietkiewicz, op. cit., s. 258. Por. J. Olędzki, Wypowiedzi rybaków kurpiow­ skich o wyglądzie ryb, „Polska Sztuka Ludowa" 1959, nr 1/2, s. 73—75; tenże, Rybołówstwo na terenie kur­ piowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX do połowy XX w. w pracy zbiorowej Kurpie — Puszcza Zielo­ na, Tradycje historyczne a problem regionu, t. I , „Biblioteka Etnografii Polskiej", 1962, nr 5, s. 140—141. Badania przeprowadzono w ramach stałej pracy w Zakładzie Etnografii I H K M PAN w Warszawie. Zebrane materiały znajdują się w Archiwum Zakładu i stanowią jego własność. Określeń — starsze i młodsze pokolenie uży­ wam w znaczeniu ogólnym. Do starszego pokolenia 5 8 7 8 9 �gając sobie prawo powrotu do podjętego tematu, obecnie ograniczę się jedynie do przedstawienia ma­ teriałów zasygnalizowanych w tytule. Będą to wypowiedzi wyłącznie ludzi starszych 0 tym co uznają za piękne lub brzydkie w otaczają­ cym ich świecie przyrody. Ograniczając się do wy­ powiedzi informatorów urodzonych nie później niż przed 1920 rokiem, można mieć pewność, że roz­ patruje się poglądy stosunkowo najściślej związane z okresem pełnej żywotności tradycyjnej twórczości plastycznej, a więc najbardziej reprezentatywne dla działających w tym czasie twórców, których wysokie osiągnięcia artystyczne dobrze są znane. Badania prowadzone były głównie we wsiach położonych w centralnych partiach Kurpiowskiej Puszczy Zielonej — w miejscach, gdzie najżywiej zachowała się tradycyjna twórczość plastyczna. Przy wyborze informatorów zwracano uwagę na ich umie­ jętności. Wybór więc padał najczęściej na znane tkaczki, wycinankarki i in. Nie pominięto jednak 1 tych, którzy potrafili tylko np. zdobić jaja, czy lepić figury z ciasta (byli to najczęściej mężczyźni). Do celów porównawczych zebrano także wypowiedzi miejscowych rzemieślników — kowali i cieśli oraz osób nie zajmujących się żadną dziedziną tradycyjnej twórczości plastycznej. Badaniami objęto reakcje estetyczne na: pory roku, dnia i nocy, krajobraz (jego konfiguracja i szata zewnętrzna), florę (drzewa, krzewy, kwiaty ogrodowe i polne), faunę (zwierzęta leśne, ptaki, owady i ryby), zwierzęta hodowlane (konie i krowy) oraz wygląd człowieka. Uzyskane wypowiedzi noszą niestety często piętno badań prowadzonych w oparciu o kwestio­ nariusz pytań. Chociaż pochodzą od różnych osób, niekiedy zbudowane są podobnie, a w swej tonacji wyrażają jakąś wspólną postawę człowieka jndagowanego znienacka ,w sprawach, nad k t o ^ h i i nie zawsze miał możność się zastanawiać . Oczywiście najbardziej przydatne byłyby wypowiedzi sponta­ niczne, nie wywołane umyślnymi pytaniami badacza. Na tę formę badań nie było jednak odpowiednich warunków (np. konieczność długotrwałego przebywa­ nia w badanym środowisku i to w charakterze jego członka). Zresztą i w takich warunkach nie byłoby pełnej gwarancji, że we wszystkich interesujących nas sprawach można by bez ingerencji zdobyć po­ trzebny materiał. Pozostaje jeszcze do wyjaśnienia przyjęta zasada doboru przedstawianych tekstów wypowiedzi. Mijałoby się oczywiście z celem podanie całego ich zestawu, tak obszernego, jaki udało się zgromadzić . Wiele bowiem wypowiedzi nie różni się ani pod względem wyrażonego w nich stanowiska, ani użytej argumen­ tacji. Nawet forma ich często jest zaskakująco zbież­ na. Z drugiej jednak strony, ze względu na znaczenie tych wypowiedzi stanowiących mało dotychczas wy­ korzystane źródło w literaturze przedmiotu, nie byłaby chyba celowa zbytnia ich selekcja, prowadząca do podawania tylko najbardziej charakterystycznych przykładów. Należy też mieć na uwadze, iż przepro­ wadzając analizę poglądów estetycznych grupy ludzi w ten sposób, że kolejno omawia się ich stanowiska wobec tych samych konkretnych dziedzin — gubi 10 11 zaliczam urodzonych w okresie od siedemdziesiątych lat X I X w. do dwudziestych lat X X w., a do młod­ szego — urodzonych w okresie od dwudziestych do czterdziestych lat X X w. Oczywiste jest, że okreś­ lony wiek osoby badanej nie może stanowić wystraczającego wskaźnika — z jakim należy wiązać go etapem czy rodzajem przeobrażeń zachodzących w l u ­ dowej kulturze duchowej. Trudno bowiem wyznaczyć jakieś ścisłe granice dla tych przeobrażeń, jak też przyjąć, iż u każdego człowieka przebiegają one jednakowo. II. 3. Izba Rozalii Skrodzkiej podczas konkursu na wnętrze chaty kurpiowskiej w 1949 r. Swidborek, pow. Ostrołęka. 11. 4. „Leluja", wycinan­ ka, 20,8 X 11,8 cm. Wyk. Marianna Bałdyga, Wach, pow. Ostrołęka. II. 5. „Zielko", wycinan­ ka. Wyk. w 1960 r. Ewa Rydel, Charciabałda, pow. Ostrołęka. się w jakimś momencie obraz indywidualności auto­ rów, która może wyrażać się w niejednolitej skali doznań wobec estetycznych wartości poszczególnych przedmiotów czy zjawisk. Dlatego też starałem się, aby cytując po raz pierwszy informatora przytoczyć jak największą ilość jego wypowiedzi i to dostatecz­ nie reprezentatywnych. POGLĄDY NA PIĘKNO PORY DNIA, NOCY I ROKU Starzy Kurpie przyjmują istnienie dnia i nocy jako odrębnych stadiów cyklicznych przemian czaso­ wych, nie łącząc ich w jedną — tak jak my to widzi­ my — dobę. Inaczej też, nieraz krańcowo różnie ustosunkowują się do dnia (pory odpowiedniej do pracy i wszelkich czynności życiowych), i inaczej do nocy, która nie jest tak pożyteczna. Ścisłe uzależ­ nienie organizacji dnia pracy na wsi od naturalnego 10 „Nie miałem na względu, którna rybka strojniejsa. Gdyby cłek wiedział, ze będzie go kto o to pytał, to by sobie powyglądał co piękniejse". Wy­ powiedź 79-letniego Władysława Nasiadki (pełniejsze dane w przypisie 15). n w wyniku przeprowadzonych badań zgroma­ dzone zostały odpowiedzi na kwestionariusz zawiera­ jący ok. 50 pytań. Wywiadem indywidualnym obję­ tych zostało ogółem 40 osób. W niniejszej pracy wy­ korzystane zostały w pełni wypowiedzi 17 informa­ torów. 99 �porządku, jaki wyznacza wschód i zachód słońca, determinowało w jakiś sposób charakter tradycyjnych na Kurpiowszczyźnie postaw wobec swoistego piękna dnia i nocy, a także pór przejściowych — poranku i wieczora. Dzień, jak mówią Kurpie, rozpoczyna „rano", „ranek", „poranek" lub „zaranek", czy też „zeranek". Tych dwóch ostatnich nazw używano dawniej najpowszechniej, Dzień kończy i noc rozpoczyna „wie­ czór" (używa sie też określeń „na wiecór" i „podwiecór"). Oto zestaw najczęściej spotykanych wypowiedzi na temat tych pór: „Najmilsy i najpiękniejsy, to jest zaranek, bo Pan Bóg daje cłowiekowi na cały dzień dobre. Dał przeżyć noc i do roboty dzień, zeby się przerobiło". (Stefania Samsel) „Rano je najładniej bo cłowiek wyspany i tseźwy. Wiecorem to jus nie tak ładnie, bo cłowiek zmęcony." (Marianna Bałdyga) „Poranek najprędzej podziwiam, bo wypocętam, raźna jakaś do roboty. Najgorsa je przed wiecorem, bom najcięzsa, ręce, nogi bolom z całego dnia mdleją." (Stanisława Staśkiewicz) „Z rana je piękniej, bo to rosa w te koraliki się zebrała. Ziemia wtedy paruje, rosa wychodzi, urodzaj sie okazuje, wtedy wsystko wychodzi na wiezch, a to jest kozyść. A na wiecór, to nawet ten ptak jek zrywa sie z gniazda, to zaśpiewa az z rana." (Władysław Nasiadka) W wypowiedziach tych ujawniają się reakcje wy­ łącznie na praktyczną przydatność określonych pór dnia, wprowadzających człowieka w stan większej lub mniejszej sprawności fizycznej. Nie zawsze też informatorzy umieją dostatecznie jasno to wyrazić. Mężczyźni, którzy na ogół lepiej niż kobiety znają drobne tajemnice przyrody (procesy wegetacyjne dokonujące się na przestrzeni dnia), bardziej szczegó­ łowo uzasadniają swoje stanowiska. Dlatego też wszystkie te wypowiedzi podkreślają wartości, jakie wnosi poranek, natomiast o wieczorze, jeśli się już mówi, to tylko w kontekście nadchodzących z tą porą fizycznych utrudzeń ciała i zamierającego w przyrodzie życia. Ale zdarzają się wypowiedzi innego rodzaju: „W zaranku, to ślicnie rosa ładny zapach daje i ładnie wiecorem, bo zapach z drzew, a w południe, to nie, bo słunko grzeje i trzeba sie schować." (Marianna Zalewska) „W zaranku najlepiej, psyjemnie, to je rosa. słonko bystre świeci, cichutko, a w południe to gorącka trzeba spać się położyć. Wiecorem niebo najstrojniejse, wtedy są na niebie ołtarze, a rano to słońce jesce śpi, to ołtarzów nima. Ja łubie do nieba popatseć ale zaranek najładniejsy." (Rozalia Skrodzka) 12 13 14 15 10 17 12 Stefania Samsel, ur. 1916, zam. w. Browary, pow. Ostrołęka. Niezamożna, nauczyła się wycinać w szkole, znalazła w wycinankarstwie dodatkowe źródio zarobku. Umie tkać i haftować. Marianna Bałdyga, ur. 1885, zam. w. Wach, pow. Ostrołęka. Zamożna. Uprawiała z zamiłowania wszelkie rodzaje tradycyjnej twórczości plastycznej. Dzięki zdolnościom wokalnym i świetnej znajomości pieśni często organizowała wesela. Stanisława Staśkiewicz z domu Poręba, ur. 1912 w Tatarach, pow. Ostrołęka. Średniozamożna. Umie tkać i lepić figury z ciasta. Władysław Nasiadka, ur. 1883 r., zam. w. Strzał­ ki, pow. Ostrołęka. Niezamożny. Nie posiada żadnych zdolności plastycznych, długie lata spędził na emi­ gracji zarobkowej w Ameryce. Marianna Zalewska, ur. 1893, zam. w. Łyse, pow. Kolno. Średniozamożna. Potrafi wycinać, malo13 14 15 18 100 Ujawnia się tutaj, chociaż w sposób bardzo nikły, odczuwanie efektów wizualnych czy powonieniowych, które się wiążą ze zmianami pór dnia. Jednak po­ dziwianie uroków zachodu czy wschodu słońca jest ogółowi zupełnie obce. Tylko ci, którzy w jakiś sposób zetknęli się z innym środowiskiem lub mieli lepsze warunki życiowe, pozwalające na korzystanie np. z książek, znajdują zadowolenie, i to niewątpliwie estetyczne, w podpatrywaniu tworzących się na nie­ bie, jak to mówi jedna z informatorek, „ołtarzy". Niekiedy staje się to dla nich prawdziwą potrzebą. Ale takie doznania u starszych ludzi należą do wy­ jątkowych. Wszystko bowiem, co dokonuje się w przyrodzie pod wpływem zmian pór dnia, a nie ma chociażby pośredniego, korzystnego lub niekorzyst­ nego wpływu na codzienne sprawy bytowe, uchodzi ich uwagi, nie wywołując tym samym jakichś doznań estetycznych. Stąd też bierze się obojętność większości tych ludzi na uroki nocy, nawet księżycowej, gwiaździstej. „Ja w nocy nie patse za widokami, nigdzie nie wychodzę, bo jek się połoze, to zeby strachy chodzili, zeby mnie wynieśli, to sie nie obudzę. Mozę tam być księżyc najsykowniejsy, cały w pełni, nie mam takiego upodobania, zeby głowę do niego jak pies zadzierać." (Marianna Zalewska) „Nie miałem tego zaletu, zeby popatseć na gwiaz­ dy i podumać. Nie zajmuje się tym, nie łubie patsyć na gwiazdy. Nie miałem casu dumać. A jest tu taki sąsiad, to on mówi, ze się na tym nawet wyznaje." (Władysław Nasiadka) Przy tym nastawieniu jakieś znaczenie może mieć tylko to, czy noc jest wietrzna czy cicha, widna albo ciemna, jednym słowem — o ile utrudnione jest wówczas poruszanie się po świecie. „Łubie tylko cichą noc, spokojną taką i widną, kiedy księżyc pokazuje drogę i wiatru nie ma, bo wiatr tylko drogi naddaje... A jak juz idzie burza to śmerć, to jus śmerć dla mnie. Nawet jek same błeskawice, to koniec świata. Nie łubie na to patrzeć, wcale nawet nie patrzę, bo to jakby cały świat się palił, jakby na palący świat się popatsył". (Stanisława Olender) W ocenie pór roku najpopularniejsze wśród star­ szego pokolenia Kurpiów jest stanowisko polegające na uznawaniu piękna wiosennego, w najlepszym razie również wczesnego lata, przy zdecydowanej niechęci wobec tego wszystkiego, co wnoszą do życia w przyrodzie jesień i zima. Interesujące są motywy takiego stanowiska: „Najładniejsy to maj, cerwiec i jesce lipiec z pocątku, a potem sie robi smętnie. Na wiosnę i wczes­ nym latem wtedy na łąkach kwiatuski, żytko sie zieleni, wtedy świat istnieje. Potem robi sie saro, drzewka juz nie rosną, a w sierpniu to juz sara godzina. Przy końcu roku, to jakby do grobu wloz, nie ma nic wyglądu, świat sie ogołusa." (Stanisław Koprek) 18 19 wać jajka, lepić figury z ciasta, tkać. Umiejętności te wykorzystywała tylko dla własnych potrzeb. Rozalia Skrodzka, ur. 1880, zam. w. Swidwiborek, pow. Ostrołęka. Pochodzi z rodziny leśnika. Ojciec jej cieszył się opinią człowieka światłego — czytającego książki. Z zamiłowaniem uprawia wy­ cinankarstwo dla siebie i dla innych. Umie tkać, ma­ lować jajka, lepić figury z ciasta. Prowadzi wesela, zna dużo pieśni. Stanisława Olender, ur. 1919, zam. w. Strzałki, pow. Ostrołęka. Średniozamożna. Jej matka była znaną wycinankarką. Sama wycina w związku z za­ potrzebowaniem z zewnątrz. Umie tkać, robi bardzo piękne pisanki, lepi figury z ciasta. Stanisław Koprek, ur. 1897, zam. w. Klimki, pow. Ostrołęka. Gospodarz zamożny. Umiał doskonale pleść koszyki, zajmował się trochę ciesiołką. 17 18 19 �POGLĄDY NA PIĘKNO KRAJOBRAZU Kurpiowska Puszcza Zielona to — jak wiadomo — rejon równinny, gdzieniegdzie urozmaicony ledwie widocznymi wzniesieniami moren polodowcowych, które Kurpie nazywają „górami", z jedną niewielką pozostałością dawnej puszczy koło wsi Czarnia, poza tym teren tu i ówdzie pokryty młodym, sosnowym lasem, kępami olszyn w miejscach podmokłych, wszędzie zaś indziej piaszczystych, nieurodzajnych pól, które sąsiadują niekiedy z polanami lub pasmami łąk, ciągnącymi się ponad korytami dosyć rozwiniętej sieci rzeczek i strug. Można w tej okolicy wynaleźć bardzo piękne miejsca, gdzieś u wysokich brzegów Pisy lub Narwi, na duktach uroczyska leśnego Surowe-Czarnia, czy nawet tam, gdzie tylko pola i łąki tworzą krajobraz. Te wyróżniające się zakątki nie znane są jednak ogółowi mieszkańców Kurpiow­ szczyzny. Przeważająca ich większość orientuje się jedynie w tym krajobrazie, który otacza wieś lub który można dojrzeć z drogi do kościoła czy poblis­ kiego miasta. II. 6. „Lalki", wycinanka. Rydel, Charciabalda, pow, Wyk. w Ostrołęka. 1961 r. Ewa „W maju najpiękniej, najprzyjemniej pachnie wszystko. Późniejsa pora to coraz gorsa, coraz cięzsa, wrzesień najgorsy, kopanie, mus siedzieć na polu... Wiosna to najpiękniejsa, bo najweselsa, wtedy sie wsystko rozwija i pierwszy miesiąc lata ładny, a po żniwach, to tak naprawdę, to już powietrze i słońce inaczej chodzi. Zima to najgorsa, noc i noc i noc." (Rozalia Bednarczyk) Podobnych wypowiedzi można by przytoczyć wiele. Przewija się w nich pogląd, iż miarą piękna pór roku jest związana z nim większa lub mniejsza żywotność roślinności. Wyrażeniu go służą określenia: „do życia powstaje", „rodzi się", „wszystko się roz­ wija", „wychodzi na wierzch", „zieleni się", „kwitnie" lub „ksitnie", „wszystko pachnie" i wtedy „świat istnieje", „świat ma wygląd", „jest wesoły" — inaczej niż wówczas gdy „nadchodzi sara godzina", „noc", „jakby do grobu wloz", bo „wsystko omdlone", „smęt­ ne", „świat sie ogołusa", „drzewka nie rosną". 20 Wypadki reagowania na piękno pory jesiennej i zimowej zdarzają się bardzo rzadko. Uwrażliwienie w tym kierunku zasadza się jednak zawsze na wąskim kręgu doznań. Jednostki obdarzone tą wrażliwością obojętnie przyjmują np. zmiany barw roślin z na­ dejściem jesieni, czy walory wizualne ośnieżonej ziemi, również sam śnieg, szron i mróz (np. na szybach) nie zaprząta ich uwagi. „Najlepiej mi się podoba wiosna, bo wszystko do życia powstaje, a lato wsystko bardziej omdlone. Jesień tez mi się podoba, bo wtedy cłowiek bardziej zamyślony. Jak zima ostra, az skierki idą, to mi się podoba, a jak taka rozlazła to nie. Wiosna, to radość taką w sercu u cłowieka sprawia, bo wsystko takie rozmaite, żywe — bardzo wzniosłe." (Anna Kordecka) 21 20 Rozalia Bednarczyk, ur. 1888, zam. w. Dylewo, pow. Ostrołęka. Średniozamożna, zajmowała się tkac­ twem na zbyt i własne potrzeby. Potrafi stroić palmy wielkanocne. Anna Kordecka, ur. 1895, zam. Myszyniec, pow. Ostrołęka. Siostra Rozalii Skrodzkiej, patrz przypis 17. Kilkuletni pobyt w Warszawie nauczył ją wysoko 21 Z drugiej znów strony, prawie każdy z informa­ torów miał w swym życiu okazję zetknięcia się z krainami o zupełnie odmiennym wyglądzie, nieraz uchodzącymi w powszechnej opinii za najpiękniejsze. Było to za czasów ich młodości, kiedy wędrowali na prace sezonowe do sąsiednich wsi mazurskich i war­ mińskich, kiedy udawali się na wieloletnią emigrację zarobkową do Ameryki i w czasie ostatnich wojen, które zawiodły wielu do najdalszych zakątków świata (kraje dawnej Rosji, Chiny). Jeśli poświęcam uwagę temu wszystkiemu, to wyłącznie z myślą o właściwej interpretacji wypo­ wiedzi, w których nie zawsze znajduje pełne odbicie charakter ziemi kurpiowskiej. „Jakie tam zdrojowcyska w tej Francyji, a góry, góra a na niej jesce góra, a na wierzchu woda rznie do góry. A trawy jakie wysokie. Na kamieniu rosło i na górze, bo tam zdrojowcyska. Taka trawa ze przejść trudno. Ale mnie sie tu podoba. W naszych stronach jest równo i tak zagajone, tak jakby umaione, a w insych, to tak smutno nie ma lasów..." (Wł. Nasiadka) „Ja to taki wzrok mam bystry, ze w ksiunzce przez papsier zidze co na trzeciej karcie napsisane. Wszyśćko dojźre lepsiej niz drugi przez liornetke. Jek po morzu jechalim do Ameryki, to na przodku mnie kapsitan postaził żebym mu meldował. To azem go zadziwił! To je u mnie z przyrodzenia taki talent, bodaj zreśtą może i scego innego. Mnie wszyśćko enteresowało, zawdy s e wszyśćkiemu prze­ glądałem. Drugi to taki ślamazarny nic go nie enteresuje albo psije za duzo. Jek tam my byli, to ja chodził sobzie na te niebotycne góry, dzie takie skały byli świecące jek srebro. A te góry to tekie, ze można iść, iść, stale iść i jej nie minie — z chmurami stojo złącone. Ale po mojemu, to w nasych stronach natura jest doskonalsa od Pana Jezusa przystepniejsa cłoziekoziu dana. Dla mnie, to nie ma jek w nasych stronach. Juz za rzyką jest nie tak ładnie, chociaż gleba urodliwa, góry sie tam ciungną dzie nie pójdzies. Dla mnie tam je widok wyględny dzie równo." (Apolinary Waśkiewicz) ; 22 „Gdzie równina, to m i się podoba, jek byłam w Ameryce to widziałam góre, to jek obłok, ale to na prawdę śkaradny widok. A jek równo, gdzie cenić znane przez nią dziedziny twórczości: tkactwo, hafciarstwo, wycinankarstwo. Pracowała dla muzeów i miłośników sztuki ludowej. Apolinary Waśkiewicz, ur. 1883, zam. w. Waszki, pow. Kolno. Niezamożny. Zajmował się ciesiołką, potrafi lepić figury z ciasta. 22 101 �spojrzy jekby jebko kulnął — to pięknie." (Waleria Brodzik) Wszyscy informatorzy dostrzegają piękno wyłącz­ nie w krajobrazie równinnym. Tym jest on piękniej­ szy, im bardziej wyrównany. Wszelkie natomiast nierówności terenowe uznaje się za szpecące. Widoki najpiękniejszych gór przyjmowane są często ze szczerą odrazą, najwyżej zaś z pewnym zaintereso­ waniem ich niezwykłą formą, dziwnością szaty, ale zainteresowaniu temu nie towarzyszy zadowolenie estetyczne. Surowość krajobrazu, jego naturalne właściwości — bez porównania w mniejszym stopniu, aniżeli to wszystko co jest w nim dziełem człowieka — sta­ nowią przedmiot uwagi i pośrednio jakiegoś rodzaju doznań, które nas interesują. Wydawałoby się, że właśnie Kurpie, którzy jeszcze nie tak dawno wiele korzystali z wszelkich pożytków starej puszczy, ci ludzie nazywający się „puscakami" („my z puscy"), powinni posiadać szczególnie rozbudowany świat doznań estetycznych. Przedstawia się to jednak zupełnie inaczej. Wróćmy do wypowiedzi już cyto­ wanej. „Ale mnie się tu podoba. W nasych stronach jest równo i tak zagajone, tak jakby umajone, a w insych to tak smutno, nie ma lasów. Ale najlepiej łubie się tam popatrzyć, gdzie dobrze zagospodarzone, bujne zyto rośnie, kartofelki wyrosłe. Po mojemu zdaniu jek las w porządku zasadzony w rządkach, wtedy chęć cłowieka zbiera na niego popatrzeć, jek na to żytko cy kartofelki." (Wł. Nasiadka) Aby nie mieć wątpliwości, jak daleko ustępują w wyobrażeniach starszych mieszkańców Kurpiow­ szczyzny walory lasu walorom estetycznym zagospo­ darowanych pól, czy też sianokośnych łąk, niech świadczą dalsze wypowiedzi. „Gdzie jest równe pole, tak równiutko, jezioro, to najpiękniej. A gdzie góry, piaski, lasy jak tu, to nie chce się wracać nawet. Ale muso tu zyć gdzie góry choć to nieprzyjemnie. Dla mnie pole ze zbożem rozmaitym, potem łąka najlepiej mi się widzi, a na końcu to las." (Stanisława Staśkiewicz) „Równina to najsykowniejsa, bo cłowiek chodzi równo, i kuniom lżej, a góra to tak, ze z pieca na łeb. Pięknie je tam dzie żytko, kartofelki. To je dla mnie najładniejse, bo to Pan Bóg daje cłowiekowi do użytku. I siano w stogach ładnie się prezentuje. Las to jus nie to." (Franciszka Zisk) „Tam dzie rośnie zboże to najładniej i łąki tam dzie kwiatem pokryte tes ładnie wyglądają, i w lesie ładnie jak zapach grzybowy jest, ale najbardziej to pole ciesy i najsykowniejse jest." (Marianna Za­ lewska) „Jak jest taka równina, ze można puścić piłkę, to mi się najbardziej podoba, taki widok jest piękny, zachwycający. I taka wilca samotność tes mnie zachwyca, cłowiek wtedy jest bardziej zamyślony. W łąkach to się tak nie zachwycam jak w zbożu. Zboże to mnie zachwyca, bo to z tego jest chleb. Takie zęsiste bujne zboże to piękne." (Anna Kordecka) „Z górów co mi tam za kozyść z patsenia, równina, a to piękna, nie las i nie łąka, ale tam dzie jest ładne zboże, to i usionde se pod kłośki, popatse, po­ myśle jek ludzie żyją, to takie mam upojenie." (Ewa Rydel) 23 24 25 23 Waleria Brodzik, ur. 1884, zam. w. Stary My­ szyniec, pow. Ostrołęka. Z rodziny ubogiej. Już w dzieciństwie pracowała sezonowo we wsiach szla­ checkich w Przasnyskiem lub u gburów w Prusach. Umie tylko tkać. Praca zarobkowa nie pozwalała jej zajmować się innymi tradycyjnymi dziedzinami twór­ czości. Franciszka Zisk, ur. 1887, zam. w. Czarnia, 24 102 To, że wśród starszego pokolenia chłopów kur­ piowskich tylko zupełnie wyjątkowo uznaje się las jako składnik wzbogacający krajobraz, skłania do za­ stanowienia się nad konsekwencjami faktu tak bardzo późnego skolonizowania prawie nienaruszonego w swej naturalnej szacie obszaru, jakim była dawna Zagajnica, a dzisiaj Kurpiowska Puszcza Zielona. W wielu przecież wypadkach trud karczowania pusz­ czy i bardziej mozolnego przystosowania poleśnych terenów do uprawy ponosili jeszcze dziadkowie, a nawet ojcowie najstarszych z żyjących na terenie Kurpiowszczyzny ludzi. Wydaje się, iż z przytoczo­ nych wypowiedzi przenikają reminiscencje owej walki z lasem, którą musieli kiedyś stoczyć przod­ kowie dzisiejszych Kurpiów, a także radość, z jaką witali każde wyhodowane przez siebie zboże. Przedstawione wypowiedzi wyrażają przede wszyst­ kim jednak najbardziej osobiste stany doznań inda­ gowanych osób, różniących się na pewno cechami psychicznymi, niejednakowo pobudliwych, lecz jakże zgodnych w formułowaniu swych wrażeń. Jeśli więc nie istnieją jakieś istotne różnice w reprezentowanych postawach, świadczy to, jak bardzo podobne były warunki życiowe tych wszystkich ludzi, jednakowo uzależnionych w swym bycie od plonów jałowych, piaszczystych gleb. Tylko u nielicznych jednostek, które zakosztowały nieco lepszych warunków, nie skrępowanych surowymi regułami praktycyzmu ży­ ciowego, mogło dojść do wykształcenia się bardziej wielostronnie rozwiniętej wrażliwości. „Ja to straśnie wsystko miłuję, i pole, i las, i łąkę, ja na to wsysko patrzę i ładnie, nie mogę taksunku na to wyłożyć, bo to mi się wsysko jednako podoba". (Rozalia Skrodzka) POGLĄDY NA PIĘKNO ROŚLIN (DRZEW, KRZEWÓW I KWIATÓW) Najczęściej spotykanym drzewem na terenie Kur­ piowskiej Puszczy Zielonej jest sosna („choja", „ C h o j ­ ka", „chujka"), a potem świerk („jeglija", „jeglaska"). Stanowią one zasadniczy drzewostan tutejszych lasów, rosną często w mniejszych lub większych skupiskach wokoło zagród, a nieraz samotnie wzdłuż dróg i w polu na ugorach. Inne drzewa iglaste, jak cisy, modrzewie, a nawet jodły, spotyka się dzisiaj na Kurpiowszczyźnie raczej wyjątkowo. Z drzew liściastych najwięcej chyba jest olszyn („olsyna"), które panują niepodzielnie w pobliżu strug i wszelkich miejsc podmokłych. W starych wsiach można spotkać okazy wiekowych dębów, częściej jeszcze lip, a także pięknie wyrośniętych jesionów („jasień", „jesień"), klonów („klun"), kasztanów („kaśtan"), akacji („agacja", „akacyja", „wakacja"), zmurszałych wierzb („zierzba"). Gdzieniegdzie w lesie, czy w polu lub w obrębie zagrody rosną samotnie brzozy („brzezina") i osiki („osa", „osina"). Warto jeszcze powiedzieć o drzewach owocowych. Kurpie hodują wiśnie („ziśnia"), rzadziej jabłonie („jebłoń", „jebłonecka", „jepko"), grusze (,kruska" rzadziej „krusa") i śliwy. Poza kilku wsiami, na całym obszarze Kurpiowszczyzny nie ma sprzyjają­ cych warunków glebowych do uprawy sadownictwa. Często w dużych kilkudziesięciohektarowych gospodar­ stwach jest zaledwie kilka słabo owocujących drzepow. Ostrołęka. Średniozamożna. Nie potrafi wycinać. Zdobieniem izby wycinankami zajmował się starszy o 20 lat brat. Potrafi tkać i lepić figury z ciasta. Ewa Rydel, ur. 1885, zam. w. Charciabałda, pow. Ostrołęka. Zamożna, współwłaścicielka tartaku. Mimo podeszłego wieku doskonale wycina. Potrafi tkać, umie malować jajka, lepię figury z ciasta, zna wiele miejscowych pieśni. 25 �H. 7. „Ofiara", świeca wotyw­ na z wyobrażeniem zwierząt hodowanych w gospodarstwie. Wyk. w 1960 r. Antonia Ci­ cha, Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka. II. 8. Fragm. tka­ niny „buronki". Wyk. ok. 1914 r. Marianna Zalewska, Łyse, pow. Kolno. wek wiśni. Inne natomiast drzewa owocowe, nawet przy znacznych staraniach gospodarzy, nie przyjmują się, a jeśli już uda się je wyhodować, owoce są mizerne, cierpkie lub kwaśne. Najbardziej chyba charakterystyczną (zarazem reprezentującą stosunkowo najwęższy zakres doznań estetycznych) bywa taka postawa w ocenie piękna drzew, w której za kryterium oceny przyjmowana jest wyłącznie ich pożyteczność. Uznanie, iż drzewo ,.ma wygląd", jest „wyględne", „strojne", „taka zeń strojnota", „ładne", „taka zeń ładnota" lub „prawdziwa strojnota" „prawdziwa ładnota", czy wreszcie że jest „mocno psiękne" — pokrywa się zawsze z uznaniem jego szczególnej przydatności w gospodarstwie. Nie­ którzy cenią więc klony, lipy, jesiony, dęby czy kasztany otaczające zazwyczaj stare zagrody i sku­ tecznie chroniące zabudowę przed piorunami, wiatrem, czy dostarczające cennego cienia w czasie upałów, a jednocześnie posiadające doskonałe drewno. Inni znów zwracają uwagę wyłącznie na drzewa owocowe, szczególnie grusze, śliwy i jabłonie, których smaczne owoce tak trudno wyhodować na tym terenie. Nato­ miast uwagi jednych i drugich uchodzi, nie wywołując żadnych przyjemnych doznań, widok drzew tak po­ wszednich na Kurpiowszczyźnie, jak sosny, świerki czy olszyny. Również te drzewa, z których surowiec jest lichy (wierzby, osiki) nie stanowią dla nich przedmiotu estetycznych doznań. A niekiedy nawet drzewa twarde, przy tym pięknie i wonnie kwitnące — akacje — budzą nawet swego rodzaju odrazę. „Najpsyjemniejse, to jabłonie i śliwy, bo owoc ną nich ładny, smacny jek dostojały. Teka jabłoń obwiesona jabłuskami, to prawdziwa strojnota. Dru­ gie drzewa to juz nie to, a na akacyje to nie łubie nawet popatrzyć, bo mi raz nogi do krwi pokalecyła." (Marianna Zalewska) „Ładne, strojne drzewa to wiśnie i kruski. A k l u ny, kaśtany, inne cuda, to nie robi mi różnicy, rośnie to niech rośnie. Z tych prostych drzew, to jesce łubie popatrzyć na cis, bo mi sie podoba jako tako, bo ma taki inny, niepodobny do insych wygląd." (Ewa Rydel) W przedstawionych wypowiedziach znajduje wyraz najbardziej skrajna postać omawianego stanowiska, zdarza się bowiem również spotkać z uznaniem za piękne tych przymiotów drzew, z którymi nie wiąże się jakieś bezpośrednie praktyczne znaczenie. „Drzewo jek sie rozwinie to każde ładne i ma wygląd, a jek liście opadną, to nieładne. Lipa najładniejsa. Niesiąc znijdzie, to zakście, ksiatki puchną i mocno ładnie pachną. A kaśtan i klun ładny — ma ładne zieloniutkie liście i sie rozkłada jek pa­ rasol. Jeglije, to najgorse, suche takie, jek się na ogień położy to trzaska. A osina, to jesce skaradniejsa, a mózio, co wiater jest. cy nima to ciungiem się ruchają. Mnie się to drzewo nie podoba." (Fran­ ciszka Zisk) „Brzezina, klony, lipa, lescyna, choina i sidwa, co ma niebieskie kwiatuski, mi sie straśnie podoba. Zierzby, osy, jeglije to mi sie za bardzo nie podobają dlatego, ze sie nie nadają nawet do opału. A lipa, klon i brzozy, to pozytecne. Z brzozy, to nawet leci jaśkoła — dobra na barsc gotować, i liście, i kurę 103 �« mają ładną. Z gałęziów dobre są miotły, to przyjemne, bardzo psiękne dzewa." (Anna Kordeeka) Nie ulega kwestii, że łatwy do dostrzeżenia (opa­ danie i wzrost liści) proces wegetacyjny drzew liś­ ciastych wywołuje u wielu informatorów doznania estetyczne. Stąd też m.in. tak wiele uwagi poświęcają oni właśnie tym drzewom. Wydaje się, że zawsze jednak u podstaw zainteresowania leży sama wartość materialna określonego drzewa, oraz to, w jakim stopniu wyróżnia się pod tym względem wśród i n ­ nych drzew, a to z kolei wyzwala reakcje na zalety jego budowy, kształtu korony, barwę kory i liści. Oczywiście pojęcie wartości materialnej czy pożytecz­ ności jest tu bardzo względne. Trudno bowiem byłoby nie przyznać tych zalet np. sośnie — drzewu stano­ wiącemu podstawowy surowiec w budownictwie (tra­ dycyjnym), sprzętarstwie itp. Nie chodzi tu jednak 0 „powszednią" pożyteczność czy zwykłą w a r t o ś ć . ' „Lescyna mi się najbardziej podoba i jesień i klon. Ale lescyna najładniejsa. przyjemna ozechy ma i dla­ tego, ze nasa wiara mówi, ze lescyna gdzie jest to piorun nie trzaśnie. Lescyna. to błogosławione, ka­ tolickie drzewo. Łono ma podstawę kształtną i gęste liście fajne." (Rozalia Bednarczyk). „Tu my jesteśmy obsadzeni samymi pięknymi drzewami, takimy drzewamy gdzie piorun nie uderzy. Jest lipa, lescyna i klon. Na lipie się Matka Boska objawiła w Świętej Lipce, pod lescyna skryła się z Panem Jezusem jek Herod ją gonił, a na klonie tez się objawiła ale w Grytwałdzie. To są wsystko ślicne, przepiękne drzewa. A są znów takie, co mi się nawet wyglądem swoim nie podobają, jek ta akacja, co ma kolce. Gdzie to rośnie, to przejść nie można. U nas rosła w ogródku, to wsystką powycinalim." (Stefania Samsel) 2 Podobnie jak w innych wypowiedziach na temat świata przyrody, tak i tu zdarzają sie wyjątkowo poglądy różne od wyżej przytoczonych. Wyrażają większą skalę doznań nie ograniczając się do katego­ rycznego uznawania za piękne tylko bardzo okreś­ lonych rodzajów drzew. ,.Są rozmaite drzewa, rozmaite scepy. Po drogach teraz posadzone sa wakacie, to tes stroine drzewa. Te jegliie, to takie powyrastane, to taka ładnota, dwadzieścia psieć metrów trzyma do góry. taka prawdziwa strojnota. Brzezina, to łuna tez strojnie rośnie i gałęzie ma jek leluja. Wsiskie drzewa są ładne, psiękne. a takie strupy, k^eceństwo Tdrzewa zniszczone przez człowiek — J.O ], to az żałość pa­ trzyć." (Rozalia Skrodzka) Z całości rozpatrywanego materiału szczególnie cenne są wypowiedzi wyrażające poglądy na piękno kwiatów, ponieważ daia nam wvobrażenif> o wrażli­ wości estetycznej ludzi z omawianego środowiska. Obiekt, zainteresowania nie ma bowiem w tym wyoadku ściśle ustalonych wartości utylitarnych, a jego piękno manifestuje się wyraźniej niż innych przejawów przyrody. Nie bede omawia' spotykanych na Kurpiowszczyźnie rodzajów kwiatów, czv to ogrodowych, czy pol­ nych, charakterystykę ich dają przytoczone niżej wypowiedzi. Wspomnę tylko o stronie zwyczajowej " Mogą odgrywać tu pewną rolę wierzenia, ja­ kimi otacza lud drzewa. Większości rosnących w kraju, w tym również na terenie Kurpiowszczyzny (brzoza, cis, dąb, olsza, jesion, osika) przypisuje się szczególne, nadprzyrodzone właściwości. Jest przy tvm rzeczą znamienną, iż z wierzeń tych wyłączona m.in. bvwa sosna. Por. Adam Fiszer, Drzewa w wie­ rzeniach i obrzędach ludu polskiego, Lwów 1938, « 3—17: Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz, Zwticzaie wiosenne ludu polskiego, odbitka z: „Wiedza 1 Życie", Warszawa 1927, s. 7—11. 104 zagadnienia — o wykorzystywaniu kwiatów do róż­ nych określonych celów. W tradycyjnej obyczajowości Kurpiów kobiety po­ czuwały się jak gdyby do obowiązku dbania o to, aby kwiaty rosły w ogrodzie (najczęściej przed domem) oraz w donicach (na oknach domu widocz­ nych od strony drogi i wejścia). W powszechnej opinii kwiaty znajdujące się w tych miejscach uważane były za widome świadectwo gospodarności domowni­ ków, a także dodrobytu panującego w domu, pozwa­ lającego na zajmowanie się czymś tak nie związa­ nym ze stałymi kłopotami dnia. Nie było zaś zwyczaiu ustawiania we wnętrzu demu bukietów żywych kwiatów. Sam zresztą charakter wnętrza nie sprzy­ jał temu zupełnie. Przystosowane ono było, przede wszystkim do zajęć gospodarczych, a następnie do spożywania posiłków i odpoczynku — głównie spania. Nie było w nim, jak wiadomo, ani sto u ustawionego centralnie, ani też szaf, czy stolików, które nadawa­ łyby się do udekorowania naczyniem z bukietem kwiatów. Co prawda, stół ustawiony w jednym z kątów izby, służący od jakiegoś czasu jako swego rodzaju ołtarz z figurą osoby świętej lub „pasyją", mógł być takim miejscem , ale wykorzystywano go przy rozmaitych -domowych zajęciach jako składo­ wisko przyborów np. do szycia, czesania, niekiedy kładziono nań chleb, to znów odstawiano przedmioty kultowe i wówczas służył do bardziej uroczystych posiłków. Dlatego też na stole tym kwiaty, jako przystrój przedmiotów kultowych, pojawiają sie sto­ sunkowo późno, kiedy coraz mocniej ugruntowuje się potrzeba należytej czci dla „świętego" miejsca. Zna­ mienne, że nie są to kwiaty żywe — z ogrodu, łąki czy lasu, lecz prawie zawsze sztuczne — własnej roboty lub zakupione na targu. Niewątpliwie wchodzi 1u w grę szczególne upodobanie do tego właśnie ro­ dzaju kwiatów, ale nie jest też bez znaczenia ich trwałość oraz wzgląd, że podczas korzystania ze stołu nie ma obawy rozlania wody, której wymagają kwia­ ty naturalne. ł 27 Kwiaty, obok rozmaitych ziół, czy w ogóle pewne rośliny występują dosyć często w ludowych obrzę­ dach jako niezbędny przejaw adoracji obiektów kultowych. Kurpie używają ich podczas dorocznych świąt do przystrajania figur i krzyży przydrożnych oraz wnętrz kościoła. Sposób, w jaki wite są w tvm celu bukiety, wieńce lub girlandy, nie świadczy by­ najmniej o jakiejś większej znajomości i umiłowaniu przez Kuroiów tego swoistego kunsztu dekoratorskiego. Inaczei już bywa w wypadku bardziej w aściwych kulturze ludowej obrzędów, jakimi sa np. na terenie Kurpiowszczyzny: w ązanie na polu „przepiórki" z. kłosów żyta i kwiatów polnych (odpowiednik — w innych stronach — plonu), wycinanie „marcinek" i strojenie bydłu rogów wiankami przed pierwszym wypasem, wicie ..zianusków" na Matkę Boską Zielną, czy nawet sporządzanie palm wielkanocnych. ł ; Należy jeszcze odnotować fakt, że w miejscowej tradvcii całkowicie obcy był zwyczaj wvkorzystvwam'a kwiatów iako darów — symboli uczuć dla bliskich lub osób. wobec których żywi się szacunek. Na Kurpiowszczyźnie nigdy dawniej nie składano kwiatów, ani osobom żywym ani umarłym. Często występujący w innych stronach tradycyjny zwyczaj przystrajania 27 Istnieje wiele powodów aby sądzić, iż stół ustawiony w kącie izby zaczął pełnić na Kurpiowszczvźnie funkcię domowego ołtarza dopiero od połowy X I X w . t j . od momentu przełamania na tym terenie powszechnego indyferentyzmu religijnego. Szerzej omawiam to zagadnienie w innym miejscu, por.: Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I woiwi światowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, nr 4, s. 209. �mogił kwiatami czy owocami jarzębiny, kasztanowca lub głogu — tu nie był przyjęty. To, że nie wykorzy­ stywano kwiatów jako darów, byłoby faktem bez większego znaczenia w interesującym nas przed­ miocie, gdyby nie wielka popularność u Kurpiów, tak zresztą jak i u innych grup ludowych, zwyczaju obdarowywania się przy wszelkich okazjach rodzin­ nych, szczególnie zaś podczas zarękowin, wesela i chrztu — przedmiotami o wartościach material­ nych. Wydaje się, że podanie tych wszystkich uwag było konieczne, z wypowiedzi informatorów bowiem nie zawsze wynika dostatecznie jasno ich stosunek wobec piękna tych roślin. Szczegółowe opisywanie przez niektórych informatorów wyglądu kwiatów sugerowałoby np. znacznie rozbudowaną ich wrażli­ wość na kształt, budowę kwiatostanu, strukturę i barwę płatków, a tak w rzeczywistości nie jest. „Nagietki drobne, żółte, krozowate, takie jakby kto je pociepał, a w środku kocioulek, tak po żniwach lubi kścieć, to je cuć trupem — ale ładne ksiatki. Comber jakoś kścieje, chyba niebziesko. To to ładnie pachnie. Ale najsykowniejse, to orginy i różowe, i cerwone, i bziałe. Tutaj u nas to ich nie mają, je mają na Prusach i u ślachty. Orginy są ksiaty najładniejse, bo to jak podłoży pod nią gnoju (mają pod spodem takie kartofelki), to urosną duze, jest na co popatrzyć." (Franciszka Zisk) „Dawniej to rumianku nasieli, zeby pachniał, a z insych ksiatów to comber, taki zieluny i ma nie­ bieskie ksiatki, takie drobne jek konicyna. I saranki były. Najładniejse to pliściowe i cerwune i niebieskie, taki rozmaity kolor mają, jakie tylko farby. Te są ksiatki średniodrobne... Na łunkach to rośnie trzęsiunek, to tes ładny ksiatek, łun ma takie łopatki, jak urwać wiązkę, to łun nie postoi, łun zawse bandzie latał, a inse kukawki, białe, żółte ksiatki, co ich moc na łunkach to zbytecne:" (Ewa Rydel) „Kwiat kwiatowi nie równy, te co do ołtarza, to najpiękniejse — róże, tulipany, woska piwonia, lilia, to są duze kwiaty, to są kwiaty zachwycające. A są takie polne, to do nicego, do otłarza nie pasują." (Anna Kordecka) „Ładne kwiaty, to piwonia, chryzantema, bo ma duze dubeltowe kwiaty... Z tych, co na łąkach, przy struskach rosną, to mi jesce podchodzą niezapomi­ najki, jak wsadzić do wody to same rosną, ale to małe kwiatki." (Marianna Zalewska) „Georginie, lelje, astry, to fajne kwiaty. Georginie i lelje, to znać, ze kwiaty, je na co popatrzyć. U nas teraz na Kurpiach to przeważnie wysokie są kwiaty, a tych drobnych to nie sieją... Z tych co w domu się trzyma, to fortensja najładniejsa, bo co miesiąc inacej kście i kawaler albo gupi jaś to tes dobry, bo stale ksitnie." (Stanisława Olender) ,.Z dawności hodowalim saranki i nagetki-żółte, takie nieduże, co mają takie pazurki i siła zielunego. To byli takie zwykłe kwiatki... Astry, o to piękne, najpiękniejse są więkse i takie rozmaite." Tak więc tylko kwiaty hodowane w ogrodzie i w domu spotykają się z większym lub mniejszym, lecz zawsze zgodnym uznaniem dla ich estetycznych walorów. Natomiast jeśli chodzi o kwiaty z łąk — to już tylko bardzo nieliczne (np. niezapominajki, rumianek i „trzęsionek") cieszą się podobnym uzna­ niem. O kwiatach leśnych i rosnących na polach (najczęściej w zbożu) informatorzy nie wspominają. Leśne, podobnie jak większość kwiatów z łąk, są im pod względem estetycznym zupełnie obojętne, polne zaś uważane są za chwasty zagrażające plonom zbóż, co również wyklucza przyznanie im wartości estetycz­ nych. 28 29 28 Antonina Cicha, ur. 1900, zam. w. Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka. Zamożna, uprawia tkactwo, umie wycinać oraz lepić figury z ciasta i wosku. Znamienne jest bardzo, na jakie cechy kwiatów zwracają główną uwagę informatorzy i które z nich wywołują najżywsze reakcje. Jeśli chodzi o kwiaty hodowane — najważniejsza jest ich wielkość. Te, które są „duże", „dubeltowe", „znać że są kwiaty" — podobają się najbardziej. Kwiaty zaś „drobne", „małe", „średniodrobne" — choćby miały piękny za­ pach, barwę — zawsze ustępują dużym. Znacznie już mniejszy zachwyt wywołuje różnobarwne i długo­ trwałe kwitnienie. Jeżeli chodzi o takie kwiaty, jak niezapominajki, rumianek czy wspomniany „trzęsio­ nek", to ich specjalne przymioty, wyróżniające je od reszty kwiatów polnych wywołują uznanie. Może to być zdolność zachowania długo po ścięciu świeżego wyglądu, albo jakaś cecha szczególna, niezwykła, np. „trzęsionka", czyli drżenie delikatne zawieszonych kwiatostanów. Ładunek emocjonalny w ocenach piękna poszcze­ gólnych kwiatów nie jest więc jednakowy, nigdy jednak, jak mi się wydaje, nie jest tak znaczny, aby mógł świadczyć, że stosunek do kwiatów wyróżnia się bardziej od innych reakcji omówionych już wcześniej. „... Lubzie żółte ksiaty, rosną duze, o mój Boże jak to się zakście. U mojej mamusi to cały ogród za­ walony był ksiatami, różnego kalibru, i jasne, i po­ marańczowe, i żółte. Mnie sie rozmai+e spodobyły, małe i duze, rozmaite ksiaty i te co na łąkach, w ży­ cie, i w lesie kścieją. O Maryjo, jakie psiękne nieraz w lesie najdzie się. Jak bym ja ksiatów nie lubziła wszyćkich, to ja bym tych lelujów wycinała?" (Ro­ zalia Skrodzka). Na tego rodzaju żywą, a przy tym jednakowo silną reakcję na piękno wszelkich kwiatów (zarówno ma­ łych, jak dużych, ogrodowych i polnych), udało mi się natrafić — na ogólną ilość 40 przebadanych i n ­ formatorów — zaledwie w dwóch wypadkach. POGLĄDY NA PIĘKNO OWADÓW, PTAKÓW I ZWIERZĄT LEŚNYCH „Są takie robaki trawniki cerwune i zielune, to pseciwne ludziom — kąsają. A w boru są duze ciązniki, śwecące, pomarańczowe, a łby mają złote. I są padalce siwe i znijiska. Są takie się nazywają krówki, jak kartofle, becą jek dzwon. Te paskudztwo co się komary zwą, to skoda o nich gadać. Mandle bziałe są, mają okrągłe, nawet ładne skrzydełka. Nad wodą żyją to walne robactwo — furane [fruwające], to dwóch sortów są bziałe i cerwune, są tez kuniaki srebrne, jak palice duze. Jest tego, a jest. Nie chce juz sobie ich więcej wspominać". (Rozalia Skrodzka) Oto najbardziej łagodne wyrażenie uczuć żywio­ nych wobec ogółu owadów, które nazywa się na Kurpiowszczyźnie „robastwem" lub „robakami". Wypo­ wiedź pochodzi od informatora wyjątkowo wrażli­ wego i tylko tym należy tłumaczyć jego powściągli­ wość w ocenie każdego z tych stworzeń. Zazwyczaj bowiem mówi się o nich tak: „O jakie są rozmaite robaki, o matko moja. Każ­ dego bym pantofla zdjęła i zabiła. Żadne mi się nie podobają wcale. Motyle to się ich boję, takie obrzy­ dliwe, to ja się ich nawet boję". (Anna Kordecka) Spośród owadów tylko trzmiele i pszczoły spoty­ kają się u starszych ludzi z na tyle życzliwym stosun­ kiem, aby można było mówić o wywoływaniu przez te stworzenia jakiegoś rodzaju doznań estetycznych. Ale nawet w wypadku pszczół, o których się mówi nie inaczej, jak „dobre robacki", „dobre robaki" itp., wszelkie zachwyty dotyczą w zasadzie tylko poży29 Na podstawie wypowiedzi informatorów wy­ mienionych w przypisach: 13,14,15,16,19,20 i in. 105 �II. 9. „Leluja", wycinanka. Wyk. ok. 3955 r. Marianna Zalewska, Łyse, pow. Kolno. tecznej dla człowieka ich pracowitości, nigdy zaś np. misternej budowy ciała, czy ogólnego wyglądu >. „... Iść do ula popatrzeć jak one pracują, jak przy­ chodzą obładowane na nogach, to drugie pomagają, a jak brzęcą — mają taki ucciwy rozdźwięk, ze się tylko ukłaść. Jak gryka zakwitnie, to jak one miód zbierają, do straśny dźwęk. Tam nie ma sporu, złości". (Teofil Nasiadka) Wypowiedzi o ptakach reprezentują bez porówna­ nia szerszy, bardziej rozbudowany zespół wrażeń. „Nic wcale się na ptactwie nie znam. Jeden wróbel i wrona co mi się pod nosem kręcą, to o nich mogę powiedzieć, ze skudne i bez żadnego nawet wyględu. Kiedyś to były bąki. Jek zabucał, to na mile było słychać. Były tez prukawki, to jek zaceły prukać w lesie, to jek jechał w kunie, to mu as ustały. Gile takie byli, co pod kołdunem ma pióra zielune i siwe, ale juz kilka lat go nima. Skonciś psylatywały jed­ wabniki. Na jesieni kalinę obsiadły, to walnie duze. Nie bace juz, cy miały kropki po sobie, cy jakiś psystrój miały. To były śwycące, ślicne ptaski". (Józef Slachetka) „Ładnych ptasków u nas dosyć ich jest, ale nawet nie wiem jak sie nazywają ... Sroka, o, ta jajka krad­ nie, kukułka ona tez niedobra, a dziencioł tes do nicego — śnierdzi. Dzieci raz go w gniździe wynaleźli to śnierdział paskudnie. Słowik on to jesce najładniej może śpiewać". (Stefania Samsel) „Jaskółki najbardziej jesce lubzie, a te wszystkie inne to skodniki. Sykowny jest jesce łubek, dzie przyjdzie, to dziubie, piórka ma takie cerwune kiele ocu i cubek ma. Ładny ptasek. Jastrząb, to strojny ale niedobry, jeg go lubić i chwalić, jek się jego urodą zachwycać jek on skudny jek pies". (Ewa Rydel) Stwierdzenia: „nic wcale się nie znam na ptac­ twie", „nie wiem jak się nazywają", przy tym rzeczy3t 31 32 30 Szerzej omawiam stosunek do pszczół w pracy: Tradycyjne wierzenia o pszczołach z Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Literatura Ludowa", 1961, nr 4—6, s. 39—44. Teofil Nasiadka, ur. 1876, zam. w. Dębniki, pow. Łomża. Gospodarz średniozamożny, pszczelarz, nie uprawiał żadnej dziedziny twórczości plastycznej. 31 106 wiście nienajlepsza orientacja w przymiotach właści­ wych określonym ptakom („gil pod kałdunem ma pióra zielune i siwe") świadczą, że większej uwagi nie poświęcano tym stworzeniom. Stąd też duża róż­ norodność stanowisk jeśli chodzi o wskazanie ptaka pięknego. Oczywiście szkodników w ogóle nie bierze się w tym wypadku pod uwagę, chociażby były naj­ piękniej upierzone, ładnie śpiewały itp. Ich niepożyteczność wyklucza jakiekolwiek uznanie. Natomiast wśród ptaków, które nie szkodzą, każdy informator dostrzega dwa najwyżej trzy, które mu się podobają. Zależnie od okoliczności, w jakich miał z określonym ptakiem styczność, czy widywał go lub słyszał częściej albo rzadziej, rodziło się żywsze nim zainteresowa­ nie. Wówczas też powstawała reakcja na specyficzne dla „wybranego" ptaka przymioty. Mogła więc w grę wchodzić u jednych — barwa upierzenia, u innych — jakieś drobne szczegóły ogólnego wyglądu, czy wresz­ cie zachowanie — głównie śpiew. Oto zestaw wypowiedzi spotykanych najczęściej. Obok nich spotyka się inne, w których przejawia się już nie tak obojętny i przypadkowy stosunek do ptactwa. „Wsystkie ptoski ładnie śpiewają jek ciepło. Jek ciepło to każdy się weseli. Kukawki jak jest zaranek, to ślicnie śpiewają. Skowronek śpiewa, to wesoło na świecie. Łubki to dzie na chliwie albo na opasi zrobzi gniazdo, to ładny, pstry ptasek. Mnie się zdaje, ze każdy przyjemny sykowny, jek weźmie śpiewać. K r u ­ ki, a wrony, a jastrzębie mają ładne psióra, ale to niedobre, nieprzyjemne ptaki". (Marianna Strzemienna) . „Najgorse pożarte, niedobre, co żrą kurcaki, to się nazywają jastrzebzie, to ładne, strojne są, mają psiórka bręgowate. Drugie się nazywają seroki, siwe są. bzegi u sksydełek i ogony mają bziałe i krowatki bziałe mają, a łebki carne, to strojne ptaki, to jaj­ kami tylko żyją. kradną. A gołąbki, to ładnota, a grucą łuziut, łuziut. one strojne, a są gapy, co mają plecy siwe. a sksydła i oguny corne to tes strojne ptaki. Gołąbki, seroki i jastrzębie to najstrojniejse". (Marianna Bałdyga). Ptaki śpiewające wymieniane są w pierwszej koleiności i najczęściej. Śpiew skowronka i turkawki uchodzi przy tym za najpiękniejszy. U niektórych informatorów wywołuje on uczucie zadowolenia i ra­ dości. Ptaki nie śpiewające, ale barwnie upierzone, zajmują następne miejsce. Jest rzeczą znamienną, w kontekście z poprzednio omawianymi postawami, że ta grupa informatorów ptakom nawet najbardziei szkodliwym (jak np. jastrzębiom) nie odmawia już uroku. Zdarza się, że pstre upierzenie tych ptaków, ich lot szybki lub majestatyczny wywołuje duże uznanie lub nawet podziw. Należy jednak jeszcze raz powtórzyć, iż obecnie u starszych ludzi z terenu Kurpiowszczyzny posta­ wa taka jest bez porównania rzadziej spotykana niż poprzednio opisana. Nie wykluczone, że dawniej było inaczej. Chociażby przy końcu X I X w., kiedy lasv nie były tak jak dziś przetrzebione, nad strugami zaś r o z c i ą g a j się bardziej rozległe tereny pokryte szu­ warami — i tym samym ptactwo miało lepsze warun­ ki, spotykało się więcej jego rzadkich gatunków, 33 32 Józef Slachetka, ur. 1889, zam. w. Szafranki, pow. Ostrołęka. Gospodarz niezamożny, rybak zawo­ dowy, nie zajmował się twórczością plastyczną. Marianna Strzemienna, ur. 1867, zam. w. Wy­ krot, pow. Ostrołęka, średniozamożna, zajmowała się tkactwem, innych rodzajów twórczości plastycznej nie uprawiała. 33 �szczególnie atrakcyjnych pod względem wyglądu czy zachowania. To samo można w zasadzie powiedzieć jeśli cho­ dzi o wszelką dziczyznę. Dzisiaj wielu najstarszym nawet ludziom większość zwierząt leśnych nie jest zupełnie znana z widzenia. Dlatego też bardzo trudno jest dopatrzyć się jakichś istotnych prawidłowości w poglądach na piękno tych stworzeń. Zrozumiałe, że zupełnie inne będą one u osób, którym udało się jeszcze widzieć jakieś „dzikie" zwierzę, aniżeli u tych, które nie miały tej okazji. „Dzikich stworzeniów nie zidziałam, to nie poziem, które mi się spodobają. Zajunc casem przeleci, ale zajunc — jek to zajunc" (Franciszka Zisk). Należy jeszcze dodać, że nie zawsze mogła to być okazja oglądania zwierzęcia w natural­ nych warunkach jego przebywania. „Niech ta ciort weźmie wszystkie gady, robaki i inne zwierze. Ze zwierzyńcem raz psyjechali, to na żadne patsyć nie mogłam ... Wsyscy chodzili oglądać waza, a ja popatrzyła się wstrząchłam i posłam. Lisa nieli wyrudziałego, to scezył na wsystkich zęby, pascękę rozdziawił i charcał". (Marianna Zalewska). POGLĄDY NA PIĘKNO KRÓW I KONI Wybór koni i krów jako wyłącznego obiektu ba­ dań poglądów estetycznych, związanych ze zwierzęta­ mi domowymi, hodowanymi przez Kurpiów, podykto­ wany był z jednej strony faktem występowania sto­ sunkowo najszerszego zespołu wartości estetycznych u tych zwierząt i z drugiej ich znaczeniem w gospo­ darstwie chłopskim. Przynajmniej od połowy X I X w. krowy i konie stanowią podstawę gospodarki hodo­ wlanej na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Hodowla innych zwierząt była tu zawsze słabiej roz­ winięta, a tym samym mniej poświęcano jej uwagi. Tak więc na przykładzie tych dwóch zwierząt naj­ łatwiej i chyba najdokładniej można prześledzić sto­ sunek, jaki żywią starsi mieszkańcy Kurpiowszczyzny do żywego inwentarza. Nie chodzi tu o stwierdzenie oczywiste, że zabiega się o zdrowie i jak najlepszy rozwój stada, że nad nieoczekiwaną stratą każdej sztuki ciężko się boleje. Chodzi natomiast o to, iż chów tych stworzeń wprowadza jakiegoś rodzaju uza­ leżnienie ludzkiej jednostki, u której zawsze drzemie gdzieś w głębokich pokładach świadomości pragnie­ nie nieskrępowanej swobody. Codzienny trud kar­ mienia licznej, nigdy nie sytej trzody na pewno za­ ostrza to pragnienie. Stąd na każdym kroku wymierza się tym zwierzętom najgroźniejsze przekleństwa, a jeśli oszczędza się im cięższych razów (chociaż też nie jest to regułą), to tylko z troski .o własny interes. Stworzony został osobny zasób wyrażeń najbardziej grubych, które by najdosadniej określały to wszystko co wiązać można z bydłem i nierogacizną. Utrzymy­ wanie się ich w stałym, żywym obiegu wskazuje, iż nie zaszły istotne zmiany w systemie wychowu i uza­ leżnieniu od niego chłopa. Zwierzęta te otoczono nadomiar wierzeniami, które przypisują niektórym z nich najbardziej złe moce. Na terenie Kur­ piowszczyzny jeszcze dziś utrzymują się one w formie reliktowej wobec konia, psa i ś w i n i . 34 34 Por. J. Olędzki, Wota woskowe ze wsi Krzy­ nowłoga Wielka i Brodowe Łąki, „Polska Sztuka L u ­ dowa", 1960, nr 1, s. 14. 107 �Wszystkie zatem najtroskliwsze nawet zabiegi w stosunku do żywego inwentarza dokonuje się z ciężkiej konieczności, której przyświeca jedyne pragnienie — maksymalnego wyzyskania materialnego każdej sztuki. To- wyłączne zainteresowanie, w wy­ padku konia uczynienia go najwydatniejszą siłą po­ ciągową, a bydła — jednostek najbardziej mięso i mlekodajnych, przewodzi wszystkim opiniom o ich wyglądzie, kształtuje bez reszty związane z nimi po­ glądy estetyczne. ,.Jek tłuste stworzenie to piękne. Tek koń jek i krowa". (Antonina Cicha). „Krowa jek sie wychowała tłusta, taka ze ją w i ­ dać i wymię ma tłuste, to sykowona. Tak samo i koń każdy ładny jak dobze wychowany". (Marianna Za­ lewska). ..Krowa jak i kuń jak dobze wychowane, nie ste­ rane, tłuste, to jaka by nie była maść, to ładne". (Stanisław Koprek). Oto najbardziei bezpośrednie, najprostsze stwier­ dzenia, nie zawoalowane żadnym dodatkowym przy­ braniem słownym. U podstaw ich leży reakcja na przymioty dobrego wyhodowania zwierzęcia, mani­ festującego się w ogólnym jego wyglądzie — głównie kszta cie tułowia. Ale istnieią informatorzy nie ma­ jący tak surowych doznań, którzy są bardziej wymapaiacy wobec wvgladu zwierzęcia wartościowego i po­ trafią prawie smakować w symptomach właściwych mlecznej, obfitującej w mięso krowie i mocnemu ko­ niowi. ..Koń ni zólty, ni corny. ani bzieły tylko kaśtan, to najstrojnieisy. Jek ma piec seroki, a łud opałkowaty. a syje wygięta, a łepek honorowy, to je stroj­ ny. Krowa jek ma kałdun jek fura, a chrzvbiet gar­ baty, to nie honorowa, nie stroina, musi być tłusta i chód mieć taki coby się w niej gnaty nie gibały. I cyrwuna i łaciata, jek tłuste, to ładne". (Rozalia Skrodzka). ..Kunie najładniejse to takie jek ziśn e cerwune i żółte tes mi jesce podchodzą. Bziały. to sie mózi — iedzie z bziałą bziedo. To jak juz inaksego nie może kuoić... Corny, to mi sie nie podoba, bo mi sie wydaie ze nie ma stroiu. zresta cornv. to zawsze gorsv, ociąga sie przy robocie. Jek kaśtanowaty taki cyrwunv. to zaraz tłustsy sie wydaie". (Ewa Rvdel). „Kaśtany to naistrojniejse. s w e tvs sa jesce stroine, kare jus nie tyle wyględne. Wsystkie ładne jek tłuste, wypasione, to i tuzvcka l?7y i biedra nie za wysokie, syja krótsa sie robi. pierś się mhi silnieisa, inny fason. Choć to s?mo stworzenie, takie wvględniejse. zdatniejse do roboty i wyjazdki". (Władysław Nasiadka). ..Piękne sa krowy cerwune i łaciaste. ładnie w y ­ chowane, a kunie kaśtanowe, cvrwune. takie krępe, silne. A takie bia e i corne. to śmiertelniki. to strasnie nieładne. One zawsze do roboty gorse. Wsystko co wsoaniałe. to piękne, takie zdrowp. żywe. mocne, takie iak piorunem z nieba Ja to t=ka górnolotna. A są fleematvki. im to byle co podchodzi. Takich to ja bym pozabijała". (Anna Kordeckal. Miedry poszczególnymi wypowiedziami nie zacho­ dzą żadne różnice jakościowe Znamienne jest. że zarówno informatorzy mniei jak i bardziej wrażliwi na estetykę •— w poglądach na piękno koni i krów są jednomyślni. Jako ..niękne". ..ładne". ..strojne", czy ..honorowe" uznają tylko zwierzęta „tłuste", „dobrze wychowane", ł ; ; ł 35 Por. P. Szumowski, Z. Jastrzębowski, Przy­ czynek do studiów nad geograficznym rozmieszcze­ niem ras zwierząt, domowych w Polsce. ..Kwartalnik Statystyczny", t. X: 1933. z. 1. mapa: Rozmieszczenie ras koni w RzeczyDOspolitei Polskiej; M. Biernacka, Kurpiowska aospodarka hodowlana, w opracowaniu zbiorowym: Kurpie — Puszcza Zielona. Traducie hi­ storyczne a problem reaion».. cyt. wvd.. s. 234—236. Por. T. Konopiński, Hodowla bydła — pocho36 108 „wypasione". Mogą się najwyżej różnić w ocenach szczegółowych, gorzej lub lepiej orientować w zale­ tach poszczególnych odmian i ras. Istnieje wiele powodów, aby twierdzić, że na te­ renie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej wyhodowana została pewna miejscowa odmiana konia pospolitego z domieszką konia ciężkiego i (mniejszą) lekkiego, wysoko uszlachetnionego. Konie te charakteryzują się niewysokim wzrostem, krępą budową, małą głową i kasztanową maścią. Kurpiowszczyzna słynęła z nich jeszcze do I wojny światowej . Stąd też najprawdo­ podobniej tak wielu informatorów uznaje za piękne wyłącznie konie maści kasztanowej, względnie gniadej („żółtej") najbardziej ją przypominające. Nato­ miast bydło kurpiowskie, od czasów jak sięga pamięć najstarszych informatorów, zawsze było mieszane. Do I wojny światowej hodowano przeważnie krowy maści „siwej", „pstrej" (czerwono-biała lub białoczerwona), „kobielastej" (czarna z białym pasem na grzbiecie), a także „łyse" (czerwona o grzbiecie bia­ łym), „kropichy", „graniaste" (czarna lub czerwona z białymi łatkami). Od końca X I X w. pojawia się ponadto na tym terenie odmiana rasy nizinnej, białoczarnej i czerwonej — polskiej . W wyniku tak znacznej różnorodności hodowanych odmian zrozu­ miałe są różnice w poglądach informatorów na piękno krów o określonej maści. Najczęściej bywa tak, że informatorzy uznają za piękne, względnie najpiękniej­ sze tej maści bydło, do jakiego najbardziej przywykli, stykając się z nim w rodzinnej wsi lub zagrodzie. 35 36 POGLĄDY NA PIĘKNO FIZYCZNE CZOWIEKA Piękno człowieka można rozpatrywać w mniej lub bardziej szerokim aspekcie, uwzględniając np. przy­ mioty wyodrębniające go od świata zwierząt (przy­ mioty umysłowe! lub zatrzymując się na tvch tylko jego cechach, które go wiążą z pozostałymi żywymi istotami, czyli ograniczaiąc się do jego fizycznego wyglądu. Wybierając pierwszą z tych możliwości wkracza się w złożona problematykę etyki. Dlatego też poprzestanę na analizie poglądów związanych wy­ łącznie z zewnętrznym, fizycznym pięknem człowieka, jego figurą, budową, karnacją oraz barwą włosów i oczu. Informatorzy nasi nie ujmuią jednak swych ocen wyglądu człowieka w oderwaniu od wyobrażeń o określonych walorach psychicznych czy charak­ terologicznych. Stoją bowiem na stanowisku, że u nie­ których osobników pewnym cechom zewnętrznym od­ powiadają ściśle określone zalety ducha. np. blondyni 0 błękitnych oczach mają dobre serce, szczere, otwar­ te usposobienie, a ich zaprzeczeniem są ludzie o wło­ sach rudych lub oczach zielonych. Tego rodzaju sta­ nowisko jest bardzo popularne w środowisku ludo­ wym. Dla podiecia próby interpretacji jego żywot­ ności w odniesieniu do Kurpiowszczyzny — niezwykle pomocne są wvniki badań antropologicznych. Na podstawie danych dostarczonych przez A. Maciesze można z dużym prawdopodobieństwem twierdzić, że wszystkie te cechy wyglądu, które wiążą się z nie­ korzystnymi przymiotami usposobienia i charakteru człowieka wystenuia wśród ogółu ludności kuroiowskiej bardzo rzadko . W tym można by znaleźć w y ­ tłumaczenie utrzymywania się u starszych Kurpiów owego niczym nieuzasadnionego uprzedzenia do r u ­ dych i zielonookich. Pamiętamy bowiem, że zawsze oceniali oni negatywnie te wszystkie właściwości 37 dzenie, rasy, pokrój, dobór, żywienie, użytkowanie 1 organizacja czyli biologiczne i ekonomiczne podsta­ wy hodowli bwdfo. Poznań 1931, s. 233; M. Biernacka, op. cit s. 236—237. Por. Aleksander Maciesza. Puszczanie przas­ nyscy. Przyczynek do charakterystyki antropoloqiczn°i Kurpióui. ..Archiwum Nauk Antropologicznych", t. IIT, dz. A. Antropologia, nr 1, Warszawa — Lwów 1923, s. 6—9. 37 �wyglądu np. zwierząt domowych, szczególnie zaś koni, które nie występowały dostatecznie często lub — inaczej — które odbiegały od spotykanych niegdyś najczęściej. Przejdźmy jednak do samych wypowiedzi. Infor­ matorzy, ustosunkowując się do urody ludzkiej, biorą pod uwagę przede wszystkim wzrost, budowę i ogólną kondycję obiektu. „Jak jest scupiy, to lichy, to licho nadziejo w nim. Najlepsy, najsyKowniejsy chłop, to taki średni (nie wysoki), mocny. I kobieta tak samo, jak zdrowa, to fajna". (Apolinary Waśkiewicz). „Chude, wysokie ludzie to mi się nie podobają, bo mają wygląd niezdrowego, nie zdatnego do roboty. Na tłustego to bym stale patrzyła, bo tłusty to zdro­ wy, ładny. Jek cłowiek zdrowy, to cerwony, cerzysty, taki prętki do wszystkiego". (Stanisława Olender). „Przychodzili do mnie takie scupłe, rosłe chłopy, to nie chciałam z nimi gadać. As przyset taki jeden karcysty, cerwuny kark równo z włosami, mocny seroki, to se pomyślałam dobry do gospodarki i do pokazania ludziom". (Ewa Rydel). „Mocno duze ludzie mi się nie podobają, takie bociany. Średnie to mi się podobają, takie zgrabne, tłuste. A chudy to ciemięga, to as zygać się chce. Ale za tłusty, to tes nie ładny, jek by się na korycie upas. Lubię patrzyć na takich prętkich, co chyżo się rusają". (Anna Kordecka). „Chudych to nienazidze, a tęgich, tłustych, to ja tes nienazidze. Ja tych kadłubów nienazidze, bo jek umrą, to śmerdzą i za życia śmerdzą. Te to do zwieziny podobne. Ja to tak jem, zeby jak najmniej śmerdzieć jek umrę. Najpiękniejse, to takie są l u ­ dzie, me za duze ale i nie małe, bo ich nie zidać, dobrze rozrośnięte, mocne, silne". (Rozalia Skrodzka). Obraz ideału urodziwego człowieka rysuje się we wszystkich wypowiedziach bardzo podobnie. Jest to osobnik, który swoją budową, ogólną kondycją gwa­ rantuje pełne przygotowanie do ciężkiej pracy fizycz­ nej, tewne różnice zdań co do tego, czy jest nim osobnik bardziej niż dobrze, czy tylko dobrze odży­ wiony, nie mają większego znaczenia wobec jedno­ myślności, iż nie jest nim na pewno osoba szczupła — wysoka. Przy takim stanowisku zrozumiały staje się w wypowiedziach brak jakiegokolwiek ustosunkowa­ nia się wobec poszczególnych części ciała, stopnia har­ monii i regularności budowy. Określona wielkość i forma głowy, kształt dłoni i nóg nie stanowią dla informatorów warunku piękna. Sporo natomiast uwagi poświęcają oni cerze, znajdując w niej odbicie stanu zdrowia. Jakie jeszcze szczegóły w wyglądzie fizycznym człowieka stanowią przedmiot estetycznych doznań — wspomniałem już wcześniej. Są to barwa włosów i oczu. „Cyganów, carnych to nienazidze. Najpiękniejse to takie, co włosy mają jasne i ocy jasne. A bure, ciemne, to nie lubzie. Żielune to najgorse. Kot ma ci zielune, to zdradliwe, to do nicego". (Antonina Cicha). „Podobają mi się mocno ocy niebzieskie. Carne i sare nie, a juz kocie, to nie doj Boże, najgorse, fałsywe. Ciemne blondyny i satyny, to ładne, a ryzi i ciorne takie kruki, to śkaradztwo. Ryzi to fałsywi, a ciorny, to jekby się ufarbował na pokaz". (Józef Slachetka). „Jek okrągła buzia, jasne włosy i niebieskie ocy, to sykowny. Cyganiaste, to mi się nie podobają". (Franciszka Zisk). 38 „Puszczanie przy jednakowym z ogółem Pola­ ków Królestwa wzroście i siągu, jednakowych wy­ miarach obwcdu i długości głowy oraz jednakowych najczęściej spotykanych wymiarach szerokości głowy, a także jednakowej odsetce barw włosów, a więc o włosach najczęściej szatynowych, wyróżniają się największą odsetką oczu jasnych, największą ilością „Mnie się spodobują ludzie jasne, coby ocy,i włosy • nieii jasne. Ale takie całkiem jasne to juz me, a cerwune, takie ryzie, to jesce gorse, to niedobre takie ludzie, chytre, mściwe, taki, to gotów cłowieka zabić". (Marianna Bardyga). Tak więc równ.eż w stosunku do tych drobnych szczegółów urody ludzkiej informatorzy zajmują ściśle określone stanowisko, nie różniąc się w wyma­ ganiach, jednakowo żywo wyrażając swój stosunek do cech, które uznają i które budzą w nich sprzeciw. Podobnie jak w ocenach piękna zwierząt domo­ wych, tak i tych dotyczących człowieka nie udało mi się stwierdzić różniących się zasadniczo postaw. To­ warzysząca im kategoryczność wyrażania sądów każe zastanowić się nad tym jak bardzo silne musiało być oddziaływanie czynników sprawczych. Można dopa­ trywać się ich przede wszystkim w ciężkich warun­ kach bytu okresu, kiedy kształtowały się poglądy starszego pokolenia Kurpiów, a także w izolacji społeczno-kulturalnej tego rejonu k r a j u . Na tej bardzo pobieżnej charakterystyce poglądów na piękno fizyczne człowieka można skończyć oma­ wianie zgromadzonego materiału. Pozostaje tylko samo uporządkowanie tych wszystkich uwag, które nasunęiy się w toku przeprowadzonego wywodu. Przeżycia estetyczne starszego pokolenia Kurpiów wiążą się z odczuwaniem uroków tych wartości świata przyrody, które mają materialne lub społeczne uza­ sadnienie w bytowaniu chłopa względnie też jakieś racje w jego wierzeniach. U człowieka cechami taki­ mi są przede wszystkim — przystosowanie do cięż­ kiej pracy fizycznej i łatwość współżycia grupowego, u koni — głównie zdolności pociągowe, u bydła, po­ dobnie jak u ryb, przede wszystkim zalety spożyw­ cze, u niektórych owadów (pszczół, trzmieli), niektó­ rych ptaków, a także roślin — pożyteczność dla gos­ podarstwa, w krajobrazie — żyzność gleby, łatwość eksploatacji (np. brak nierówności terenowych) oraz stopień zagospodarowania, wreszcie, jeśli chodzi o pory dnia i roku — przede wszystkim wpływ na ożywienie w przyrodzie oraz na stan wyższej spraw­ ności fizycznej człowieka. Nawet piękno kwiatów oce­ niane bywa przez to w jakiej mierze świadczą one o gospodarności i pozycji hodującego ich cziowieka. Przyjmowanie za miernik piękna realnej wartości przedmiotów czy zjawisk przyrody stanowi w egzy­ stencji chłopa-rolnika dominujące kryterium oceny estetycznej; dotyczy to wszystkich bez wyjątku jed­ nostek, które zostały objęte badaniem. Takie stano­ wisko wyzwala oczywiście kategoryczność estetycz­ nych sądów, osłabia wszelkie wahanie czy niezdecy­ dowanie w wyznaczaniu rzeczy brzydkich, prowadzi do zakreślenia pięknu w przyrodzie wąskich granic. Są wypadki, że uroki pór roku i dnia, następnie krajobrazu oraz flory i fauny spotykają się z bar­ dziej elastycznym osadem. Można by powiedzieć, iż piękno tych dziedzin świata przyrody, od których uzależnienie bytu chłopa nie jest obecnie ściśle uza­ leżnione lub które nie są przedmiotem stałych trosk czy zabiegów gospodarczych (z przyczyn nieraz zu­ pełnie obiektywnych) — wyzwalają bardziej złożone doznania estetyczne. W odniesieniu do tej sfery pięk­ na w przyrodzie można więc mówić o pewnym, nie­ raz zasadniczym, zróżnicowaniu poglądów estetycz­ nych interesującego nas środowiska. Natomiast piękno tych dziedzin przyrody, wobec których człowiek na wsi czyni stałe starania gospodarcze, względnie na których zmuszony jest skupiać stale uwagę, czerpiąc z nich korzyści — a więc przede wszystkim piękno 38 osobników miernego czyli średniego wzrostu. Puszcza­ nie wyróżniają się wśród Polaków największym sto­ sunkowo do swego wzrostu tułowiem, najkrótszymi nogami i długiemi rękami, odpowiadając pod tym względem typowi ludności ciężko pracującej". A. Maciesza, op. cit., s. 54. 109 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acef932f01d01885e727e0a7c3ea6f9a.pdf c84665c52c6f81e65b2b3126ac11f5bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4662 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - regiony Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4330 Title A name given to the resource Rejony sztuki ludowej w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.1 ; s.3-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Figury zwierząt wypiekane z ciasta na Nowy Rok we wsiach warmińskich. Twórczość o stosunkowo ścisłej lo­ kalizacji terytorialnej w Polsce (Mazury, Warmia, Kurpie — Puszcza Zielona) Jacek Olędzki REJONY SZTUKI LUDOWEJ W POLSCE Zagadnienie regionów terytorialnych w kulturze ludowej (a tym samym w sztuce — pieśni, stroju, bu­ downictwie) było stałym przedmiotem zainteresowań etnografii już od czasów narodzin tej nauki. Zagadnie­ nie to stało się też jednym z głównych czynników i n ­ spirujących Oskara Kolberga do stworzenia dzieła wy­ jątkowego, jedynego na świecie pod względem rozmia­ rów. Nie ulega też wątpliwości, że dzieło Kolberga jest funkcją samej kultury ludowej, która na terytorium Polski mieni się w zakresie zjawisk artystycznych nie spotykaną gdzie indziej rozmaitością. To, co w innych państwach europejskich rozpoznajemy jako odrębności narodowościowe, a co znalazło potwierdzenie w struk­ turach administracyjno-politycznych tych państw (auto­ nomie republik, prowincji) oraz w kulturze, w szcze­ gólności zaś języku — odrębności obejmujące całe zbiorowości (niezależnie od ich różnic wewnętrznych: klasowych czy warstwowych) — u nas manifestuje się, jak wiadomo, tylko w życiu grup ludowych, na naj­ niższych piętrach świadomości przynależenia do okreś­ lonej zbiorowości. Fakty te nie pozostawały bez wpływu na rozwój fascynacji sztuką ludową. Góralszczyzna (Zakopiań­ szczyzna), Huculsizczyzna, Krakowskie, a w późniejszym czasie Wileńszczyzna i Nowogródczyzna oraz Kurpie, Śląsk i Kaszuby, to jakby odrębne światy zaintereso­ wań, rozwijających się pośród badaczy i artystów od Młodej Polski po ostatnie lata I I Rzeczypospolitej. W miarę roewoju zainteresowań pogłębia się orientacja w strukturze odrębności terytorialnych w życiu wsi. Wspomniane wyżej zainteresowania nawiązywały często do ogólnoeuropejskich prądów umysłowych z przełomu X I X i X X w., znanych pod nazwami panslawizmu, pangermanizmu i panceltyzmu. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej nastąpił dalszy rozwój tych zainteresowań. Łączył się on wó­ wczas z dążeniami społeczno-politycznymi szerokich rzesz, dążeniami zmierzającymi do rekonstrukcji czy utrwalenia państwowości, często dopiero w tym czasie reaktywowanej. Zależnie też od sytuacji historycznej i geo-politycznej danego kraju rozwijające się tzw. r u ­ chy regionalistyczne w pierwszym ćwierćwieczu X X w. podejmowały mniej lub bardziej odrębne zadania. W nie­ których krajach zachodnioeuropejskich dochodziły do głosu ze szczególną siłą dążenia do przywrócenia należ­ nych praw prowincjom zaniedbanym pod względem rozwoju gospodarczego. Na tym tle rodziły się nawet działania o charakterze wybitnie separatystycznym. Nade wszystko jednak przewodziły owym ruchom doniosłe przedsięwzięcia mające na celu wzmocnienie prestiżu, podniesienie do należytej rangi historycznej i roli kul­ turotwórczej wartości rodzimych, „prowincjonalnych", określanych tu regionalnymi. U nas już w czasach niewoli treściom tej kultury przypisywano uzdrawiającą rolę w procesach przetrwa­ nia narodu. Ostatecznie służyć one miały ugruntowaniu nowo uzyskanej państwowości. Nie bez znaczenia po­ zostawał fakt wyjątkowo drastycznej formy ucisku po­ litycznego, jakiemu podlegała ojczyzna ze strony zabor­ ców. Oczywiście, dążenia zaborców zmierzające do wy­ narodowienia podbitego kraju podsycały wolę zachowa­ nia i kultywowania treści rodzimych, lokalnych — re­ gionalnych. Po blisko 150-letniej niewoli ruch regionalistyczny w Polsce odegrał w kraju niepodległym szcze­ gólną zupełnie rolę. Można tu wspomnieć o potrzebach ciągłości tradycji, przywrócenia poczucia wysokiej god­ ności i znaczenia narodu w przeszłości, a w powszedniejszej praktyce do zacieśnienia więzi społeczno-kultu­ rowych w poszczególnych regionach kraju. Z tego czasu datuje się działalność wybitnych jednostek: Stefanii Sempołowskiej, Ludwika Krzywickiego (inspiratorów Wolnej Wszechnicy) oraz licznych uczonych i działaczy 3 �cone regionom etnograficznym pióra Anny KutrzebaPojnarowej *. Praca ta jednak, podobnie jak inne liczne opracowania etnograficzne z najnowszych czasów (Ka­ zimiery Zawistowicz-Adamskiej, Kazimierza Moszyń­ skiego, Mieczysława Gładysza, Józefa Gajka, Józefa Burszty oraz Romana Reinfussa) nie doczekała się naj­ mniejszej nawet wzmianki w popularnych i wysoce ambitnych dziełach poświęconych problemom kultury, narodu i państwa . 2 2 społecznych, zorganizowanych wokół różnego rodzaju Towarzystw i Muzeów Regionalnych, względnie takich instytucji specjalistycznych, jaką był „ŁAD". Dramatyczna przeszłość najnowsza kraju, a także powszechna świadomość szczególnie dotkliwej niespra­ wiedliwości w ocenach narodu przez zaborców, sprzy­ jały kształtowaniu się, a niekiedy pojawieniu się zja­ wiska, które można by łączyć z pojęciem ksenofobii. Inną stroną tego zjawiska była swoiście pojmowana rywalizacja, aktywność o cechach partykularnych. Pro­ blemom tym poświęcił wiele prac Jan St. Bystroń. Bystroń swoje wiekopomne dzieło o megalomanii naro­ dowej poprzedził skrupulatnymi studiami nad regional­ nymi ugrupowaniami w Polsce. Autor dochodzi na tej drodze do stworzenia nie tylko niezbędnej dokumenta­ cji terenowej, ale rzeczy ważniejszej — odkrycia po­ wszechnej dosyć drażliwości społecznej, prowadzącej często do pozytywnej indywidualizacji (różnorodności) działań kulturotwórczych. Bystroń dostrzegał też w tym procesie jedną z istotnych cech „generalnych" Polaków, którą łączyć można z dużą aktywnością życiową, ale też ze swoistym irracjonalizmem, dosadnie wyrażonym przez powiedzenie „zastaw się, a postaw się". Dalszym rozwinięciem refleksji teoretyczno-historycznych Bystronia jest interesujące studium poświę­ 4 * W pierwszych latach po wojnie kolbergowskie roz­ różnienia terytorialne kultury ludowej dotyczące tylko ziemi mazowieckiej (Mazowsze Stare, Leśne, Polne) wzbogacone zostały o dodatkowe wyodrębnienie regio­ nów: kołbielskiego, sannickiego, gostyńskiego, sierpeckiego, płockiego, rawskiego i in. Z czasów wcześniej­ szych przetrwało pojęcie Kurpi, odnoszące się do lud­ ności zamieszkującej Kurpiowską Puszczę Zieloną i Bia­ łą oraz Księżaków, zamieszkujących Ziemię Łowicką. Warto też zwrócić uwagę, że owe określenia najśwież­ szej daty (region kołbielski, sannicki itd.) pojawiły się nie tyle w wyniku wielostronnych rozpoznań różnych dziedzin kultury ludowej przez fachowców etnografów, ile dzięki rejestracji przez reprezentantów instytucji opiekuńczych, często całkiem zewnętrznych, w każdym zaś razie najbardziej uderzających odrębnością w za­ kresie sztuki (strój, tkanina, wycinanka, pisanki). Świadomość złożoności zagadnienia regionu stanowi dla wielu badaczy swoistą barierę, powstrzymującą przed próbą chociażby naszkicowania cech wyróżniają­ cych poszczególne regiony na określonym etapie prze­ mian historycznych. Region jest, jak wiadomo, kategorią stosunków historycznych, zmieniających się w czasie. Jego granice, pod względem zmienności, przypominają zjawisko pulsacji, rozszerzania się i kurczenia. Niejed­ nakowy też jest rytm tej pulsacji w poszczególnych przejawach życia grupy związanej z danym regionem. Wobec poważnych ciągle niedostatków w zakresie prowadzonych badań nad monograficznymi opracowa­ niami sztuki poszczególnych grup ludowych w kraju, próby zarysowania odrębności terytorialnej, chociażby tylko w plastyce, skazane są na nie wytrzymujące kry­ tyki symplifikacje. Przedstawione wyżej stanowisko wynika z doświad­ czeń badawczych etnologa. Stanowiska tego nie musi podzielać z etnologiem historyk sztuki. Z tytułu swoich uprawnień specjalistycznych, znajomości rozległej pro­ blematyki sztuki, może on z łatwością uzyskać niezbęd­ ny dystans do spraw związanych z twórczością artystów ludowych. Taki też dystans pozwolił Józefowi Grabow­ skiemu podjąć pierwszą w naszej literaturze próbę opi­ sania regionów sztuki ludowej w Polsce . Nie lada też trudności zarysowały się przed tą pierwszą próbą. Grabowski korzysta z różnych kryteriów, służących wyodrębnieniu poszczególnych regionów. Jednym z naj­ bardziej podstawowych i zdaje się uzasadnionych jest dla niego kryterium ilości — intensywność występowa­ nia jakiegoś rodzaju twórczości w danej okolicy. Po­ sługiwanie się tym kryterium wymaga jednakże do­ głębnego i niezwykle szczegółowego rozpoznania sytua­ cji historycznej każdego z osobna obszaru (potencjal­ nego regionu). Oczywiście pewne zjawiska udaje się ustalić bez większego trudu. Takim zjawiskiem jest zdecydowanie nierównomierne występowanie na obsza­ rze Polski zabytkowej rzeźby religijnej, mniej lub bar­ dziej intensywny rozwój w X I X w. świątkarstwa w po­ szczególnych rejonach kraju. W tej dziedzinie — naj­ donioślejszej dla ludowej twórczości artystycznej — nie bez znaczenia jest ustalenie przyczyn owej nierównomierności, odnalezienie klucza do jej rozszyfrowania. 3 �II. 2. „Plon" dożynkowy z Wielkopolski. Muzeum Regionalne we Włocławku. Swoista twórczość ludności rolni­ czej nieznana w wielu częściach Polski, a niezwykle popularna w Jugosławii, Włoszech, Grecji oraz innych kra­ jach Europy (por. Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz, Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław-Warszawa 1967). I I . 3. Ma­ lunki zwierząt. Współczesna, spontaniczna twórczość ludowa nie znajdująca powiązania z tradycyjną sztuką regionalną. Okolice Brzeska 3 • 5 �4 Grabowski odwołuje się do znanych czynników; roli środowiska geograficznego, a także warunków społecz­ nych i ogólnego rozwoju kulturowego danego obszaru. „Nawet Góry Świętokrzyskie, p e ł n e l a s ó w , z odręb­ nym niż w siąsiednich regionach, przypominającym tro­ chę podhalańskie, budownictwem drewnianym, zaliczają się do tego figuralnego bezludzia. Sytuacja polepsza się nieco w województwie łódzkim, ale o regionie rzeź­ biarskim można mówić dopiero w Poznańskiem. Tutaj sytuacja przedstawia się zupełnie inaczej. Niewątpliwie jest to jeden z najstarszych, a ponadto jeden z najlepiej poznanych historycznie regionów w zakresie rzeźby l u ­ dowej. Tylko z ludowością nie jest najlepiej". Dalej kontynuuje Grabowski: „Niejednokrotnie wśród warun­ ków geograficznie podobnych jedne są bogate w rzeźby, drugie ubogie, np. Podhale i Góry Świętokrzyskie, L u ­ belskie i Kielecczyzna. Trudno tu więc mówić o jakiejś zależności" . Istotnie, na tej płaszczyźnie trudno odna­ leźć zależność. Jeśli się jeszcze weźmie pod uwagę przy­ padki występowania religijnej rzeźby drewnianej na terenach bezleśnych, wówczas poszukiwanie owych za­ leżności między twórczością a środowiskiem naturalnym okazuje się zabiegiem daremnym. Grabowski rozpatruje również — jak było powiedziane — inne czynniki mo­ gące warunkować rozprzestrzenianie się świątkarstwa. Ale w ujęciu autora także i owe inne czynniki okazują się niewiele wyjaśniające: „Również spojrzenie na stan i stopień rozwoju polskiej kultury ludowej w X I X wie­ ku niewiele wyjaśnia. Religia bowiem, a więc także zwią­ zana z nią obyczajowość, m. in. świątkarstwo, odgrywała doniosłą rolę na wszystkich terenach. Niemniej jednak te połacie kraju czy okolice, gdzie pątnictwo podsycało praktyki kultowe ludu, na ogół zaliczają się do wymie­ nionych uprzednio regionów rzeźbiarskich. Mają swoje słynne miejsca odpustowe Śląsk i Krakowskie, również Skępe na tyle wyraźnie rolę odegrało w rejonie Ma­ zowsza i Kujaw, by o nim specjalnie mówić. Świętą Lipkę w Olsztyńskiem nazwać można Częstochową Pół­ nocy, natomiast sama Częstochowa nie posiada własnego, 4 6 mocnego zaplecza rzeźbiarskiego, jeśliby tylko przykła­ dowo wymienić miejsca odpustowe. Mimo jednak tego wyjątku przyjąć można, że istnieje związek między zna­ nymi centrami pątniczymi a rzeźbą figuralną" . Można oczywiście powiedzieć, że Święta Lipka w Olsztyńskiem jest Częstochową Północy, tudzież, zgodnie z terminologią „miejsca odpustowe", sprowadzać do tej samej kategorii Klasztor Jasnogórski OO. Pauli­ nów i Skępe. Wydaje się jednak, że występuje tu za­ sadnicza różnica między ośrodkiem wielowiekowej, zor­ ganizowanej i potężnej działalności religijnej, a prowin­ cjonalnym ośrodkiem (jednym z bardzo licznych) — silnie zintegrowanych z religijnością na poziomie wie­ rzeń lokalnych. W przypadku „ośrodka odpustowego" — Częstochowy — możliwym było rozwinięcie przez Zgro­ madzenie Paulinów ogólnonarodowego kultu maryjnego, usymbolizowanego w wizerunku Królowej Korony Pol­ skiej, który przeniknął do sztuki ludowej w postaci masowo wyrabianych przez ten ośrodek dewocjonaliów i tzw. malarstwa częstochowskiego. Natomiast w przy­ padku prowincjonalnego Skępego szeroko rozumiany kult maryjny mógł się jedynie wyrazić w ludowych f i ­ gurach Matki Boskiej Skępskiej, w twórczości dostoso­ wanej do nikłych zupełnie możliwości głoszenia w Skępem prawd wiary. Uznając te same przyczyny określa­ jące możliwość głoszenia prawd wiary w danym ośrod­ ku, można mówić o niewystępowaniu świątkarstwa w rejonie pełnym lasów — Gór Świętokrzyskich. Wy­ daje się, że w rejonie Łysej Góry prastare opactwo Święty Krzyż spełniło podobną, jeśli nie poważniejszą rolę, jak Jasna Góra z Ziemi Częstochowskiej. Zapewne oddziaływanie tych ośrodków nie wyraziło się w zasad­ niczej przebudowie mentalności religijnej okolicznej lud­ ności chłopskiej (w tym stopniu, aby treści świątkarstwa były tej ludności obce). Z całą jednak pewnością można przyjąć, że w rejonach tych, silniej niż z dala od po­ dobnie aktywnych instytucji klasztornych, funkcjono­ wały bojaźnie przed prostym i najszerszym wyrażeniem żywionych uczuć religijnych. A nie da się zaprzeczyć, 5 �II. 4. Figurki z gliny znane w większości krajów euro­ pejskich, nieznane zaś prawie zupełnie w rejonach Polski o słabych tradycjach rzemieślniczych. Wyk. w 1957 r. Emilia Chmiel z Medyni Głogowskiej. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie. I I , 5. Chorągiew cechu rzeźników krakowskich z 1918 r. I I . 6. Szyld cechu rzeżników krakowskich wraz z wotami (czeladników) z 1815 r. u jej podstawy tkwi j a k a ś w r o d z o n a u l u d n o ś ­ ci p e w n y c h terenów predyspozycja do tworzenia sztuki obrazującej" . Rozwinięciem tego poglądu jest u Grabowskiego sugestia o pokrywaniu się regionów rzeźbiarskich w Pol­ sce z nielicznymi ośrodkami kaflarstwa ludowego — sztuki „wybitnie obrazującej". Nie kwestionując tego określenia wypada wskazać, że w wycinankarstwie można wyodrębnić takie właśnie regiony sztuki „nieobrazującej" i „obrazującej". W pierwszym przypadku wchodziłaby w grę wycinanka Kurpiowszczyzny i Opo­ czyńskiego, w drugim wycinanka łowicka. Wycinanka łowicka z bogatą i rozwiniętą tematyką życia wsi może też uchodzić za przejaw najbardziej żywo manifestują­ cej się „predyspozycji obrazującej". Czy można jednak mówić, że jest to predyspozycja wrodzona? A następnie, 6 6 że świątkarstwo było świadectwem takich właśnie „nie­ kontrolowanych" stanów religijności. Z jednej strony dziedzina ta znajdowała w religii podstawę swego ist­ nienia, ale z drugiej — ta sama religia była czynnikiem uśmierzającym działania artystyczne o treściach religij­ nych. Trzeba bowiem pamiętać, że nigdzie, nawet w owych ośrodkach prowincjonalnych, we wsiach gó­ ralskich i kurpiowskich, z dala od wielkich centrów zorganizowanej pracy duszpasterskiej, nie było popierane przez Kościół owo ludowe rzeźbienie — postaci świętych i boskich. W X I X w. nie należały też do wyjątku kon­ flikty między twórcą figur — rzeźbiarzem ludowym, a lokalnymi władzami kościelnymi — proboszczem lub wikarym jakiejś parafii wiejskiej. I jeśli w kręgu kon­ fliktów spersonalizowanych mogły one nawet sprzyjać aktywności twórczej rzeźbiarzy, o tyle już na arenie bezpośredniego oddziaływania potężnych instytucji koś­ cielnych, w bliskim sąsiedztwie zastępów misjonarzy, inaczej zupełnie musiał brzmieć głos wiejskiego kazno­ dziei, bardziej truchlały w tych miejscach sumienia wiernych. Można by zaryzykować twierdzenie, że świąt­ karstwo tylko tam rozwijało się bujnie, gdzie zaistniały warunki dla szczególnego rodzaju religijności — dosta­ tecznie żarliwej, ale też nie nazbyt silnie podlegającej restrykcjom wzorów oficjalnej wiary. Grabowski, w próbie regionalizacji zjawisk artys­ tycznych nie wdając się w szczegółową analizę kolejno wywoływanych czynników, zmuszony jest do rezygnacji z oznaczenia materialnych przesłanek spostrzeganych prawidłowości. Jest zaś pewną prawidłowością, że w miejscach bujniejszego rozwoju rzeźbiarstwa występo­ wały również inne przejawy ludowej sztuki religijnej. „Gdy zsumujemy rezultaty dokonanych porównań (mię­ dzy rzeźbą, malarstwem i drzeworytem — J. O.) mając w pamięci oczywiście to, że obrazy były obiektem nieraz daleko wędrującym, rzeźby zaś raczej glebae adscriptae, największą korelację znajdziemy między rozmieszcze­ niem obrazów na szkle, a regionami świątkarskimi. Są­ dzę, że nie jest to tylko przypadkowa zbieżność i że �II. 7. Matka Boska Skępska, drewno, wys. 28 cm. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie. I I . 8. Matka Boska Skępska, drewno, wys. 43 cm. Muz. Regionalne we Włocławku że taką „predyspozycją wrodzoną" legitymują się nie­ które tylko grupy ludowe w Polsce? Otóż chyba nie. Albowiem trudno jest przyjąć, żeby w obrębie jednego zespołu ludności wiejskiej Mazowsza występowały ja­ kieś zasadnicze różnice, wyrażające się w wewnętrznych cechach jednostek, reprezentujących ugrupowanie np.: Księżaków (o predyspozycjach) i Kurpiów (nie mają­ cych tych predyspozycji). Istotnie, w wycinance Kur­ piowszczyzny nie pojawiły się tak bogato jak w Ło­ wickiem tematy figuralne, wiadomo jednak, że na te­ renie Kurpiowszczyzny rozwinęła się sztuka „obrazują­ ca" w niezwykle bogatej i różnorodnej twórczości rzeź­ biarskiej, a także w pisankarstwie. Warto też dodać, że korelacja dodatnia — jakiej poszukKJe Grabowski — występuje mimo wszystko pomiędzy wycinanką „nie obrazującą", a rzeźbą „obrazującą". Korelacja ta wy­ raża się w podobieństwie pełnionych funkcji przez te dziedziny sztuki w życiu wsi. Były to funkcje religijnomagiczne. Wycinanka podobnie jak rzeźba rozwijała się pod silnym oddziaływaniem potrzeb ideowych. O tym jednak, że wycinanka Kurpiowszczyzny czy innej grupy nie stała się tak jak w Łowickiem „obrazowa", zdecydo­ wały zasadniczo inne czynniki aniżeli brak „wrodzonych predyspozycji". Taka tendencja do psychologizowania pojawia się w pracach Grabowskiego każdorazowo w momencie niedopełnienia analizy rozpatrywanych zjawisk. Śledzić ją można jednak również przy próbie interpretacji pojedynczych faktów, które przy ogólnym założeniu, że podlegają ukrytym (aby nie powiedzieć tajemniczym) procesom regionalizacyjnym, jawią się autorowi jako znaczące. W tym też przypadku Grabow­ ski korzysta ze szczególną mocą z kolejnego kryterium wyodrębniającego, jakim jest forma, wyraz formalny, 8 styl. Autor potrafi z dużą wnikliwością odczytywać po­ przez cechy formalne „głębię wewnętrzną", „siebie sa­ mych" przedstawicieli środowiska ludowego'. Przykła­ dami mogą być rzeźby Chrystusa Upadającego pod Krzyżem, które służą określeniu cech regionalnych właś­ ciwych ludności ziemi krakowskiej i kurpiowskiej. We­ dług Grabowskiego rzeźby te zawierają „cechy typowe" dla świątkarstwa wymienionych wyżej regionów . War­ to powiedzieć, że mimo usilnego starania nie udało się na terenie Kurpiowszczyzny odnaleźć więcej niż jeden tylko egzemplarz figury Chrystusa Upadającego. I dla­ tego też można przyjąć, że na tle znacznie większej l i ­ czebności innych tematów w rzeźbie występującej na tym terenie, Chrystus Upadający nie jest dziełem re­ prezentatywnym. Jednakże w próbie regionalizacji fak­ tów artystycznych przez Grabowskiego uzyskujemy na­ stępujące opisanie tych figur. „Jedno z najbardziej ty­ powych ujęć tematu, znamiennych dla regionu krakow­ skiego. Charakterystyczne są w tym schemacie długie, równoległe fałdy szaty, sposób ułożenia rąk i nóg, ze zwróconymi ku widzowi stopami, oraz ekspresja fascy­ nującej zazwyczaj twarzy" . Natomiast o figurze kur­ piowskiej Grabowski pisze tak: „Schemat miękkiej, fa­ lującej linii trzonu figury Upadającego pod krzyżem — różni wyraźnie kurpiowską wersję tego tematu od kra­ kowskiej" . Obok tej charakterystyki mówi autor z powodu innej figury kurpiowskiej o jej „spokoju" i „łagodnym nastroju całości kompozycji". W świetle tak dokumentowanych faktów zrodzić się może prze­ świadczenie, że nie tylko „wrodzone predyspozycje" de­ cydują o różnicach między wyrazem dzieł sztuki po­ szczególnych regionów, ale że zgodnie z założeniem o wyrażaniu „siebie samych", „patrzenia w głąb siebie", 8 9 10 �9 �na nie tylko dlatego, aby ustrzec się przed pomówie­ niem o skrzywienie zawodowe — etnograficzne — w prowadzonym dalej opisie możliwych już do przedsta­ wienia spostrzeżeń. Celowo używamy tego właśnie ter­ minu (spostrzeżenia), albowiem nadal nie można mówić 0 ostatecznych wnioskach, kiedy rozpoznanie bogactwa 1 rozmaitości regionalnych odrębności sztuki ludowej w Polsce dopiero się toczy. Oczywiste jest też, że w przedmiocie naszych roz­ ważań nie chcielibyśmy pominąć licznych czynników endogenicznych związanych z osobowością określonych twórców-artystów. Nadal jednak — co należy podkreś­ lić z całym naciskiem — nie zostały wykształcone ani odpowiednie podstawy metodologiczne, ani dostatecznie sprawne w użyciu techniki pomiaru, pozwalające na bezbłędne określenie cech jednostki, a cóż dopiero cech powtarzających się w całej zbiorowości. Stąd też za­ chodzi konieczność skupienia uwagi przede wszystkim wokół czynników egzogenicznych — wynikających z bio­ grafii jednostek danej zbiorowości, warunków jej egzy­ stencji na płaszczyźnie szeroko rozumianych faktów eko­ nomicznych, społecznych. W miarę możliwości, starać się też będziemy wniknąć w układ zależności występu­ jących w całokształcie zjawisk kulturowych właściwych dla danej grupy. Przyjmując, że genezy sztuki ludowej należy poszu­ kiwać w późnym stosunkowo okresie dziejów, istotne jest związanie tego procesu z: 1) historią najnowszą, 2) bagażem kulturowym, 3) stosunkiem do tradycji oraz 4) dynamiką rozwojową poszczególnych ugrupowań lud­ ności chłopskiej na terenie k r a j u . Od razu też zwróć­ my uwagę, że okres od X V I do X V I I w. jest czasem zarówno kształtowania się tego odrębnego nurtu roz­ wojowego sztuki, jak też krzepnięcia, a w pewnych przypadkach nawet związywania się nowych ugrupowań ludności chłopskiej, które w X V I I I , przede wszystkim zaś w drugiej połowie X I X w., rozpoznajemy w postaci zwartych zbiorowości o silnym poczuciu terytorialnych więzi społecznych (regionalnych). Do ugrupowań tych należałoby — jak sądzę — zaliczyć Lasowiaków, Górali Podhalańskich i Śląskich, Księżaków, Kurpiów, Mazu­ rów, Warmiaków i najprawdopodobniej również Kaszu­ bów. Historia tych grup wskazuje na wyraźny splot procesów kształtowania się odrębnego nurtu sztuki ł za­ razem odrębności społeczności ludowych. Taki splot nie mógł pozostać bez wpływu na wyodrębnienie się szcze­ gólnie dynamicznych i najbardziej zindywidualizowa­ nych układów „sztuki regionalnej". Sztuka — jako wy­ kładnik światopoglądu — musiała spełniać doniosłą rolę konsolidującą, a także ugruntowującą społeczną pozy­ cję — ów swoisty status regionalny — określonej grupy. Taki też sens historii i samej sztuki przedstawiają naj­ bardziej zregionalizowane grupy ludowe w Polsce — Lasowiacy, Górale, Księżacy, Kurpie . Z drugiej znów strony istniały szerokie kręgi lud­ ności chłopskiej, których dzieje kształtowały się znacz­ nie wcześniej aniżeli w X V I I czy X V I w. Mamy na myśli układy zasiedziałości ustalonej bodaj już we wcze­ snym średniowieczu — w obrębie głównych prowincji: Wielkopolski i Małopolski (Ziemia Krakowska, Kielec­ ka, Lubelska). W odróżnieniu od ludności owych późnych, ale za­ razem zwartych ugrupowań, mieszkańcy wymienionych wyżej dwu głównych dzielnic — mimo wszelkich róż­ nic — nie uzyskali nigdy pozycji swoiście wyizolowanej, „separatystycznej". W stosunkowo jednorodnym organiz­ mie kulturowym ludności chłopskiej tkwiły w tych stro­ nach naszego kraju najpotężniejsze i najstarsze enkla­ wy kultury szlacheckiej — dworskiej, plebejskiej, i miej­ skiej. ll I I . 10. Ukrzyżowany, cement, wys. 44 cm. Okolice Prze­ myśla. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie istnieją u poszczególnych grup ludowych zasadniczo in­ ne cecny psychiczne. Przedstawione wyżej uwagi tylko w części ujmują rozległy materiał i prezentowaną przez Grabowskiego metodę interpretacji dzieł w czterech monumentalnych opracowaniach plastyki ludowej. Opracowania te bliskie są koncepcjom zawartym w dziele Kolberga. Współczes­ ne próby poznania życia wsi jakby nie interesowały autora. Próby te zaś wyrażają się przede wszystkim w szczegółowej analizie kultury poszczególnych ugrupo­ wań ludowych, w dążeniu do uzyskania efektów nau­ kowych w postaci tzw. monografii terytorialnych. Wy­ daje się, że dopóki nie powstanie w miarę wyczerpujący zestaw opracowań monograficznych, przedwczesne jest budowanie sądów ogólnych na temat cech regionalnych plastyki ludowej oraz podłoża i przyczyn istniejących różnic terytorialnych. W innym przypadku cechy for­ malne przypadkowo wybranej figury służyć będą suge­ stiom o występowaniu w jednym regionie predyspozycji obrazujących, pełnych fascynującej ekspresji, a gdzie indziej — spokojniejszych — bez takich walorów. Nie kwestionujemy bynajmniej różnic w wyrazie emocjonalnym dzieł sztuki ludowej pochodzących z róż­ nych rejonów kraju. Byłoby to pozbawianie dzieł ich istoty, ich zdolności apelowania do pełnej sfery wraż­ liwości zmysłowej, przede wszystkim zaś uczuciowej oraz intelektualnej. Są to prawdy oczywiste — wskazujemy 10 1! �Przeprowadzając jednak takie generalne rozróżnie­ nie należy wziąć pod uwagę inne, nie mniej ważne oko­ liczności, towarzyszące procesom regiionalizacyjnytm w naszym kraju. Wchodziłby tu w grę problem bagażu kulturowego, stosunku do tradycji. W zespołach młod­ szych, które wymienione zostały w pierwszej kolejności, zaistniał ważny moment zerwania bezpośrednich więzi z określoną spuścizną kulturową, z chwilą wejścia w nowe układy zależności swoiste dla obszarów kolonizo­ wanych. Oczywiście nie tam, gdzie osadnicy kolonizując nowy obszar zatracali kontakt z tradycją. Zawsze je­ dnak tego formatu historyczne zdarzenia wpływają na przemianę relacji zachodzących między zbiorowością a tradycją i tradycją a zbiorowością. Celowo wskazuje­ my na te dwa kierunki zależności. Wydaje się, że w omawianej sytuacji kierunek pierwszej zależności może utrzymywać się, a nawet rozwijać (zasada wzmo­ żonego sentymentu), natomiast kierunek drugi, jeśli nie wygasa, to przyjnamniej zmienia się jego zniewalający czy też determinujący charakter. Faktem jest, że w ba­ gażu kulturowym grup takich jak Kurpie, Księżacy czy Lasowiacy nie ma wielu najbardziej jawnych archaiz­ mów, które znamy z terenu „zasiedziałych" ugrupowań ludności wielkopolskiej i małopolskiej. Spostrzeżenia te dotyczą głównie treści ludowych obrzędów dorocznych, przypadających na porę przesile­ nia zimowego nocy i wiosennego dnia. W obrębie Ma­ zowsza, gdzie lokują się przynajmniej 3 zwarte grupy ludowe o późnym rodowodzie, zwyczaje takie jak ma­ rzanna, maik i gaik, a także przebierańcy z osławionym turoniem nie są znane lub były znane, lecz w postaci nierozwiniętej . łł Siedząc jednak stosunek do tradycji istotniejsze wydaje się wskazanie na bardziej zasadnicze różnice, za­ chodzące nie tyle na płaszczyźnie owych wybitnie ludo­ wych treści (które mimo swej archaiczności zawiązywały się nie raz w bardzo późnych okresach), ile oficjalnych, łączących się z ogólnonarodową strukturą ideologiczną, jaką od wczesnego średniowiecza stanowi dla całego kra­ ju chrześcijaństwo. I w tym miejscu należy wskazać na rudy mentalne różnice; cała południowa część Polski, naŁtępnie obszary Wielkopolski tudzież tereny nadwiślań­ skie (nie tylko w części południowej, ale również w pół­ nocnej) stanowią strefę najbardziej rozwiniętych i — moż­ na by rzec — zasiedziałych ośrodków działalności dusz­ pasterskiej, zorganizowanych i systematycznych jej wpły­ wów. Są to obszary, na których rozwijała się w sposób najbogatszy i różnorodny kultura miejska średniowiecza z jej najbardziej fascynującymi przejawami w architek­ turze oraz w rzeźbie i malarstwie religijnym. Są to ob­ szary, gdzie — jak wiadomo — splatały się wszystkie kierunki zachodnioeuropejskich wpływów historycznych, gdzie wielkopolskie Strzelno z kompleksem romańskiej architektury i rzeźby oraz malarstwo z tejże epoki w Czerwińsku lub w Czchowie współdziałały z najbardziej zdumiewającymi, bo najdalej wysuniętymi na wschód, przejawami cywilizacji gotyku, renesansu i baroku --• obejmującej tyleż najmniejsze ośrodki osadnictwa (z cza­ sem stające się z miast wsiami), ile ośrodki największe. W tym samym otoczeniu krajowym utrzymywały się do X V I I I w., a nieraz i dłużej, terytoria przypominające nie tylko krajobrazem, ale również ogólnym nasyceniem w dobra kulturalne stosunki sprzed epoki chrześcijań­ skiej. Wystarczy powiedzieć, że już za rogatkami Warsza­ wy od Kampinosu poprzez Czerwony Bór, Kurpiowską Puszczę Zieloną, okolice Grajewa i Goniądza, aż po Au­ gustów jeszcze w połowie X I X w. występowały rozległe tereny, które, wprawdzie osiedlone, nie miały stałej sie­ ci parafii wiejskich . I4 II. 11. Chrystus Frasobliwy anonimowego rzeźbiarza. I I . 12. Chrystus Frasobliwy z grupy figur uznawanych w okoli­ cach Jednorożca (Kurpiowszczyzna) za dzieło anonimowego rzeźbiarza wędrownego. Cechy tej rzeźby wskazują, że twórca w poszukiwaniu zamówień wędrował aż na Litwę 11 �szej próby. Wspomnieć też trzeba, że grupy ludowe tej drugiej strefy w momencie kształtowania się ich swoi­ stych więzi społecznych, poczucia przynależności do określonej zbiorowości, znajdowały zasadniczo odmienne, aniżeli grupy ze strefy pierwszej, szanse uczestnictwa w ogólnych procesach rozwojowych. Zagadnienie to nie jest ostatecznie rozpoznane. Można jednak wskazać w tym procesie na niejednakową rolę działalności miejskich ośrodków wytwórczości, rzemiosła, w tym szczególnie rzemiosła wiejskiego. Otóż zwraca uwagę, że rejony Ma­ łopolski i Śląska, a także w dużym stopniu Wielkopol­ ski miały od średniowiecza utrwalone tradycje rzemieśl­ nicze, a wytwórczość wysokiego standardu docierała rów­ nież na wieś. Natomiast w rejonach późno osiedlonych zdarza się obserwować właściwą dla podobnych sytuacji łatwość adaptowania nowych wzorów, przy słabych jed­ nocześnie możliwościach zaspokojenia tych potrzeb ze strony rzemiosła. Wydaje się, że sytuację tę charaktery­ zuje dobrze poziom kowalstwa artystycznego z jednej strony na terenie Małopolski i Śląska, a także w wielu okolicach Wielkopolski, a z drugiej na Mazowszu i częś­ ciowo Podlasiu. Jeśli w pierwszym przypadku nie do rzadkości należą w X I X w. misterne rozwiązania zdob­ nicze (wykonane technikami takimi np. jak stempelkowa) powstałe w ośrodkach miejskich o utrwalonych tra­ dycjach rzemieślniczych i rozwiniętej konkurencji mię­ dzy poszczególnymi warsztatami, to w drugim przypad­ ku owo pracochłonne zdobnictwo nie jest prawie znane. Natomiast rozwinęło się powszechnie, i to w ośrodkach zdecydowanie wiejskich, zdobienie wyrobów kowalskich prostymi technikami metaloplastycznymi, prowadzące do swoistej stylistyki rozwiązań plastycznych . Stwierdzając, że w danym rejonie nie rozwinęła się jakaś dziedzina ludowej twórczości plastycznej (np. ma­ larstwo na szkle) lub wystąpiła w stopniu stosunkowo znikomym (w przypadku malarstwa ograniczając się do pisankarstwa z jednej strony i z drugiej — do malatur skrzyni wiannej), to znów rozwinęła się nad podziw buj­ nie (jak np. wycinankarstwo), znajdujemy każdorazowo powiązanie tych faktów ze stanem rzemiosła w tymże rejonie. Brak rozwiniętej i silnej tradycji usług rze­ mieślniczych dla szerokiego kręgu odbiorców, to zara­ zem natężenie twórczości tak „samorodnej" i spontanicz­ nej jak wycinankarstwo. Natomiast, im bardziej inten­ sywny czy też głębiej sięgający w przeszłość był stan rzemiosła, tym słabsze nieraz — efekty owej twórczości „samorodnej', a pełniejsze i bardziej wielostronne po­ wiązania z określonym ośrodkiem twórczości specjali­ stycznej (rzemieślniczej). Jeśli rozważać wymienione wyżej uzależnienia, jakim podlegała kultura środowiska ludowego (przede wszyst­ kim ludności chłopskiej) od strony szeroko pojmowanej tradycji kulturowej, wówczas próba budowania jakiegoś idealnego wzoru ludowości w sztuce wydaje się niepo­ rozumieniem. Ale bywa, że dzieła z tą sztuką łączone, dzielone są podobnie jak gatunki i odmiany roślin lub owadów. Oto rejestr określeń związanych z takim ujmo­ waniem sprawy: „Pełny styl ludowy", „niepełny", „zde­ cydowany", „niezdecydowany", „zgodny z charakterem kultury ludu", „niezgodny...", „czysty", „nieczysty", „mie­ szanego charakteru", „najbardziej ludowego charakteru", „nienajbardziej...", „ściśle polski", „nieściśle polski", „o przewadze stylu ludowego", „prosty styl ludowy", „nie prosty...", „realistyczna odmiana stylu ludowego", „właś­ ciwy styl ludowy", „nie właściwy...", „najczystszy styl i charakter ludowy", „rozwinięty...", „nierozwinięty..." oraz „styl lapidarnego prymitywu" i „bezpośredniego", „mieszanego charakteru" i „zdecydowanego" . Zgodnie z takim rozróżnieniem dzieł można oczywiś­ cie wyznaczyć kręgi występowania jakości mniej lub 1S II. 13. Krucyfiks (druga strona obiektu przedstawiona na stronie tytułowej) Przy próbie poszukiwania odrębności czy też swois­ tości wyrazowych w plastyce ludowej poszczególnych re­ jonów kraju fakty te mają znaczenie decydujące. Albo­ wiem, jeśli kultura ludowa na obszarach strefy pierwszej mogła rozwijać się pod intensywnym ciśnieniem wzorów artystycznych sztuki nurtu oficjalnego, to w strefie dru­ giej pozostawała jakby zdana na rozwój samoistny, w najlepszym razie na oddziaływanie późnych wzorów, przede wszystkim klasycystycznych, nie zawsze najwyż­ 12 16 �II. 14. Chrystus Frasobliwy z 2. pol. X I X w., drewno, wys. 29 cm. Dąbrówka, pow. Ostrołęka. Najczęściej przyj­ muje się, że na terenie Kurpiowszczyzny Chrystus Frasobliwy rzeźbiony był wyłącznie w sukni. Zdarzają się jed­ nak na tym terenie figury przyobleczone tylko w periozonium 13 �II. 15. Wybitnie „regionalny styl" kompozycji krzyża z końca X I X w. Tatary, pow. Ostrołęka. I I . 16. Krzyż kuty z północnego Podlasia, X I X w. bardziej zbliżonych do owego idealnego wzorca ludo­ wości. Nie trudno jest jednak wykazać, że to, co wydaje się nam „ściśle polskie" lub „właściwym stylem ludo­ wym", znane było gdzie indziej już wśredniiowdeczu, peł­ niąc funkcje artystyczne w stosunku do różnych środo­ wisk i warstw społecznych. Spójrzmy jeszcze na inną stronę uzależnień, jakim pod­ legały poszczególne odłamy ludności chłopskiej na te­ renie kraju. Wiadomo, że do czasu uwłaszczenia w X I X w. znajdowała się ona w trzech odrębnych ukła­ dach własności ziemskiej: królewskiej, kościelnej (bisku­ piej, klasztornej i in.) oraz szlacheckiej, w tym magna­ ckiej. System powinności pańszczyźnianych w najsurow­ szej postaci występował zasadniczo tylko w dobrach szla­ checkich, natomiast w Królewszczyznach obowiązywały powinności czynszowe. Jeśli dodamy, że w dobrach koś­ cielnych najkonsekwentniej funkcjonował system oficjal­ nej ideologii religijnej, wówczas uznać należy Królewszczyznę za obszary „tolerancyjne", zarazem korzystające z nieznanych gdzie indziej swobód społeczno-ekonomicznych. W literaturze przedmiotu występuje też powszechne mniemanie, że owe swobody, a nawet w pewnej mierze przywileje, z jakich korzystała ludność osiedlona w do­ 14 brach królewskich, odegrały niezwykle korzystną rolę w rozwoju kulturowym danej grupy. Wskazuje się też najczęściej na grupę Kurpiów, którzy w czasach potopu szwedzkiego zasłynęli jako najśmielsi i najodważniejsi obrońcy kraju, a do dziś słyną ze wspaniałej, odrębnej kultury. Wieloletnie studia nad życiem wsi kurpiowskiej po­ twierdzają to mniemanie, ale zarazem dokładne bada­ nia wykazały, że przywileje, z jakich korzystała ludność dóbr królewskich, uzyskiwały swój najwyższy walor kul­ turotwórczy w sytuacjach silnych napięć społecznych, jakie rodziły się w Polsce stanowej, w przypadkach bez­ pośredniej konfrontacji postaw „ludzi królewskich" i szlachty zagonowej czy szaraczkowej. Mogło to mieć miejsce przede wszystkim w warunkach stałego sąsiedz­ twa, tak chociażby jak na Mazowszu między Kurpiami a mieszkańcami Ziemi Przasnyskiej, Łomżyńskiej i Ró­ żańskiej — szlachtą zaściankową. Drobna szlachta pol­ ska — jeden z tak ważnych składników naszej swoistości kulturowej — wprawdzie nie stała się nigdy „nosicie­ lem" wartości, które łączymy z pojęciem kultury czy sztuki ludowej, niemniej przez swoją obecność — po­ zycję społeczną, dumną i hardą postawę opiniotwórczą — odegrała niezwykle istotną rolę w budzeniu ambicji �twórczych wśród sąsiadującej z nią ludności nie legity­ mującej się rodowodem szlacheckim . Wszystko co powiedzieliśmy nakazuje z wielką re­ zerwą odnosić się do potocznie funkcjonujących prób regionalizacji sztuki ludowej w kraju. Zagadnienie to po­ zostaje otwarte. Sądzimy jednak, że nie ma żadnych pod­ staw do swoistego sceptycyzmu w próbach oznaczenia pewnych ogólnych prawidłowości oraz poszukiwania ko­ relacji odmiennych nieraz zasadniczo zjawisk artystycz­ nych. Wydaje się też, że rozwój badań regionalistycznych, pojawienie się pełnych opracowań monograficz­ nych twórczości artystycznej poszczególnych grup ludo­ wych w kraju pozwoli na wnikliwsze i ostatecznie teore­ tyczne ujęcie owych prawidłowości, które zachodzą mię­ dzy dziełami a życiem — tak jednostki, jak i zbioro­ wości. Jak już było mówione, nie mamy wypracowanej do­ tychczas w miarę wyczerpującej metody badania odręb­ ności terytorialnych w sztuce. Tym samym trudno jest niezmiernie kusić się o teoretyczne ujęcie procesu, który nazwaliśmy na wstępie pulsaeją czy też zmiennością przestrzenno-czasowych granic występowania określo­ nych cech danej sztuki. Ale jeszcze trudniejsze jest pró­ bowanie określenia samej istoty tego procesu, który ogól­ nie przedstawić by można jako stałą przemianę zależnoś­ ci wewnętrznych pomiędzy poszczególnymi komponenta­ mi danej całości, uznanej za regionalną, odrębną w sto­ sunku do otoczenia. I tak, jeśli np. w okresie od 2. poł. XIX do początków X X w. obserwujemy pomiędzy dwo­ ma zespołami A i B dosyć zasadnicze różnice na płasz­ czyźnie pewnego rodzaju sztuki zdobniczej (w zespole A bujny rozkwit np. hafciarstwa, a w zespole B niedo­ rozwój tej twórczości), to już po upływie kilkudziesięciu lat ten stosunek się zmienia. W zespole B następuje nie­ 17 spodziewany wprost rozwój tej sztuki, gdy w zespole A zanika ona gwałtownie. Inny przejaw tych prawidłowości, to zmiany w za­ kresie konwencji plastycznych. I znowu odwołując się do tego samego okresu stwierdzamy, że w zespole A ist­ niał wyrównany poziom umiejętności np. w dziedzinie rzeźby, gdy w zespole B cieszyły się popularnością pra­ ce wysoko rozwiniętej stylistycznie rzeźby uprawianej przez specjalistów. Po upływie kilkudziesięciu lat w ze­ spole A można obserwować silniejsze zapotrzebowanie na taką rzeźbę rzemieślniczą — zawodową, lecz w tym czasie mało już mającą wspólnego z autentyzmem sztu­ ki ludowej. Natomiast w zespole B zaczynają się poja­ wiać wyjątkowo intensywnie przejawy prac o cechach jawnie prymitywnych, nie znanych w tej skali w okre­ sie wcześniejszym. Podobne uwagi nasuwają się przy porównywaniu przemian światopoglądowych grupy, manifestujących się przede wszystkim w pełnionych przez dzieła sztuki funk­ cjach. Wszystkie te przeobrażenia mają tę samą zasadniczo naturę. Sprowadzają się one do wyczerpania określonego zakresu potrzeb. Potrzeby nie wypełnione we wczesnym okresie odzywają się w okresie późniejszym, nieraz ze wzmożoną siłą. Jest to jak gdyby stałe dążenie do zaspo­ kojenia utajonych potrzeb artystycznych. Można by na­ zwać tę prawidłowość potrzebą rekompensacji albo dą­ żeniem rekompensującym. Zależnie też od trudności w spełnieniu się owych potrzeb utajonych następuje w sy­ tuacji w miarę sprzyjającej swoista radykalizacja tego ogólnego dążenia. Taki zresztą sens przeobrażeń w kul­ turze ludowej odkrywamy w stosunku do wszystkich grup ludności chłopskiej, które po okresie silnych ogra­ niczeń rozwojowych w X V I — X V I I I w. dokonują w 17. Ostatnia wieczerza. Powierzchnia stołu z początku X I X w. Intarsja. Okolice Sanoka. Przejaw twórczości ludo­ wej nie nawiązującej do t.zw. regionalnych cech kultury ludowej. Muzeum w Sanoku 15 ��II. 18, 19. Fragmenty obiektu z i l . 17 XIX w., gdy zmienił się system zależności ekonomicz­ nych (uwłaszczenie), owego zdumiewającego aktu pow­ szechnej aktywności we wszelkich dziedzinach twórczoś­ ci artystycznej. * Jeśli pominiemy fakt coraz mniejszych szans odtwo­ rzenia procesów kształtowania się tzw. cech regionalnych w kulturze danej grupy terytorialnej, pozostaną i tak doniosłe zagadnienia badawcze dotyczące sztuki ludo­ wej. Przypomnijmy tezę A. Kutrzeba-Pojnarowej sfor­ mułowaną w pracy o regionach etnograficznych. Autor­ ka wskazuje na czynniki aktywności poczynań regionalistycznych w różnych krajach europejskich w epoce wcze­ snego kapitalizmu. „Regionalizm jako prąd polityczny i gospodarczy wyrósł z p r o t e s t u przeciw zbyt raptow­ nym procesom przemian kapitalistycznych. Był próbą ra­ towania minionych wartości; swoistym kompromisem po­ między postępem a cofającą się tradycją historyczną. Szukano w nim lekarstwa przeciw b e z w z g l ę d n o ś c i , z jaką w okresie szalonego wzrostu wielkich ośrodków przemysłowych i handlowych epoki imperializmu wszyst­ ko, co pozostawało w ich dalszym zapleczu — zwłaszcza w okresie kryzysu gospodarczego — było skazane na po­ wolny uwiąd. Regionalizm jako prąd polityczny i go­ spodarczy epoki imperializmu przeciwstawiał m a ł e g o c z ł o w i e k a p r o w i n c j i (podkreślenia moje, J.O.) z jego doświadczeniami i tradycją historyczną" . Wydaje się, że tezę tę można rozszerzyć na czasy najnowsze. Jak wiadomo, w ciągu ostatnich kilkudzie­ sięciu lat odżyły na nowo fascynacje przeszłością, nie wyłączając z niej owych treści wybitnie regionalnych. Można by też sugerować, że mimo pozorów, a może dzię­ ki nim właśnie, i dziś w krajach socjalistycznych roz­ wija się w sposób szczególnie dynamiczny ów ruch, od­ powiadający wczesnym prądom regionalistycznym. Spo­ łeczne zagubienie jednostek i grup w swoistym zamęcie towarzyszącym t.zw. procesom „wiodących" przeobrażeń kulturalnych i gospodarczych nie omija systemu socjali­ stycznego. Dynamika rozwojowa tego systemu przypo­ mina nieraz swoim impetem, a nieraz nieskoordynowaniem (określenia te są nie najtrafniejsze) procesy towa­ rzyszące narodzinom społeczeństw przemysłowych w naj­ bardziej zaawansowanych pod względem rozwoju kra­ jach Europy. Procesom takim towarzyszy też zazwyczaj produkcja dóbr kulturowych szczególnego zupełnie ro­ dzaju. Dla ich określenia stworzone zostało niegdyś po­ jęcie tandety, obecnie zaś bubli i chałtury. Pozwala to rozumieć ową nieodzowną fascynację współczesnymi do­ brami, tymi najwyższego standardu (kult rzeczy), jak też „muzealnymi", którym — mimo skromnych możliwości technicznych — przysługiwać może miano wytworów doskonałych. 1S 17 �18 �II. 21. Diabeł, fragment tatuażu, wyk. w 1967 r. (por. i l . 22). I I . 22. Mężczyzna tatuowany. Twórczość, której nie przysługi miano „regionalnej", mieszcząca się jednak w terminie „rejon" (rejony współczesnej sztuki ludowej) W świecie tych dóbr, szczególnie zaś artystycznych, odnajdujemy swoisty azyl nadziei, niezbędny czynnik op­ tymizmu. W sytuacji tej nie może pozostać sprawą najistotniej­ szą dla badań i popularyzacji plastyki ludowej skrupu­ latne lokalizowanie terytorialne dzieł oraz usilne regio­ nalizowanie ich cech. Tym bardziej że wartości tych dzieł pojawiają się dziś niezależnie od tradycyjnych po­ działów terytorialnych kraju, obejmując cały obszar Polski. Osobnym zagadnieniem jest podział i korzystanie z dochodu ogólnonarodowego. Pod koniec lat pięćdziesią­ tych, dzięki decentralizacji gospodarki funduszami, mo­ gły pojawić się realne materialne czynniki dopingu w inicjowaniu licznych lokalnych przedsięwzięć kultural­ nych. Nieodłączne w takich przypadkach napięcia rywalizacyjne nie pozostały bez wpływu na wyłonienie się nowych nieraz zupełnie wartości w kulturze ośrodków prowincjonalnych. Dymarki w Słupi Nowej to jeden z najbardziej przemawiających przykładów tych tenden­ cji. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadkach orga­ nizowania w małych ośrodkach miejskich festiwali ka­ pel i występów artystów ludowych, pochodzących z róż­ nych części kraju. Efektem tego jest gwałtowny rozpad tradycyjnych koncepcji regionów twórczości artystycz­ nej — pojawienie się ośrodków reaktywowania czy kul­ tywowania tradycji ludowych, rzadziej o charakterze par­ tykularnym, częściej zaś ogólnonarodowym. Na koniec wypada powiedzieć, że łączenie się dwu od­ rębnych nurtów sztuki — ludowej i elitarnej — pozosta­ je nadal odległą perspektywą rozwojową procesów obej­ mujących zjawiska społeczno-kulturalne w Polsce. Sztu­ ka ludowa zakreśla coraz szersze rejony, czy też coraz szerszym służy t>dłamom społeczeństwa. Ale nasze szcze­ gólne położenie geograficzne i tradycyjny system war­ tościowania rokują, że większość propozycji sztuki eli­ tarnej — chociażby z zachodnioeuropejskich ośrodków dyspozycyjnych — będzie u nas swoiście przetwarzana, służąc rozwojowi konwencji strywializowanych czy uproszczonych, a więc mieszczących się w koncepcji roz­ woju sztuki ludowej. Powiedzmy jeszcze, że w progra­ mach rejonizacji twórczości ludowej w kraju zarówno u reprezentantów etnografii jak i historii sztuki funk­ cjonują nieraz problemy pozorne, jak np. geografia iorm. Natomiast umyka z pola zainteresowań zagadnienie zmienności funkcji sztuki ludowej, sposobu jej przeży­ wania, charakteru jej wartościowania na płaszczyźnie świadomości twórców i odbiorców. PRZYPISY 1 A. Kutrzeba-Pojinarowa, Zagadnienie regionu w et­ nografii polskiej a współczesne etnograficzne prace tere­ nowe na obszarze północno-wschodniego Mazowsza (w:) Kurpie Puszcza Zielona, Wrocław-Wąrszawa-Kraków 1962, s. 21—33. Por. J. Chałasiński, Kultura 1968; J. J. Wiatr, Naród i państwo, 2 3 J. Grabowski, Sztuka i naród, Warszawa Warszawa 1969. ludowa, formy i regiony w Polsce, Warszawa 1966. 4 Por. J. Grabowski, Dawna polska rzeźba ludowa, Warszawa 1968, s. 11. Tamże, s. 13. 5 19 �I I . 23. Rysunek na szybie sklepu „w remoncie", wyk. w 1965 r. Warszawa 6 Tamże, s. 13. ' Tamże, s. 6. 8 14 Por. dokumentacja kartograficzna w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Por. J. Grabowski, Sztuka ludowa... s. 390, i l . 300; tenże, Dawna polska... s. 31—32, i l . 92—93. J. Grabowski, Dawna polska..., s. 31—32. 9 nusekiewiezowa, Sztuka 10 J. Grabowski, Sztuka ludowa..., s. 392. Por. K. Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Warszawa 1953, s. 31—47; Zakres poję­ 1 1 cia sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I , 1967, nr 4. 12 Szerzej omawiam te sprawy w pracy: artystyczna ludności -Kraków, 1971. Por. tamże. M kurpiowskiej, 15 Por. R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960, is. 100—110; A. Jackowski, J. Jar- Kultura Wrocław-Warszawa- ludu polskiego, Warszawa 1967, s. 491—492. Wszystkie wymienione określenia pochodzą z: J. 16 Grabowski, Dawna polska... Por. M. Biernacka, Wsie drobnoszlacheckie na Ma­ zowszu i Podlasiu, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966; J. 17 Olędzki, Sztuka Kurpiów, 1 8 A. Wrocław 1970. Kutrzeba-Pojnarowa. Zagadnienie regionu... s. 26. Fot.: autor — il. 1, 2, 4, 7, 8, 10, 14, 15, 21—23; Piotr Barącz — i l . 17—19; Jan Swiderski — il. 12; Sławo] Szynkiewicz — il. 3; Lech Mróz — il. 13; E . Falkowski — il. 9; Piotr Szacki — i l . 16; reprod. z: P. Galaunie, Skulptura (w:) Lietuvlu Laudles Menas, Vilnius 1963 — il. 11; rys. Antonina Hass — il. 5, 6, 20. Rysunki pochodzą z: Adam Chmiel, Rzeźnicy krakowscy, Kraków 1930 — il. 5, 6, 20; F . Kotula, Cechowe znaki i tłoki pieczetne w Muzeum Rzeszowskim, Warszawa 1951 — il. 20; K . Arlamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślniczych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931 — il. 20. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/714c1c2cf1d6923ff21134966dd7b49f.pdf 7bed8bfbc2c91b4f8ba34037b49ed4ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:867 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:797 Title A name given to the resource Ksawery Piwocki (1901-1974); Tadeusz Seweryn (1894-1975) / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.11-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek; Łopuszański, Bolesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 KSAWERY PIWOCKI (1901-1974) Istnieją ludzie, o których pisanie wspomnień bardziej niż kiedykolwiek uzmysławia naszą nieporadność wypowiadania myśli i uczuć. Wielkość dokonań Profesora dr. Ksawerego Piwockiego i rozmiar Jego cech oso­ bistych uzmysławia zarazem, jakiego formatu istnieją wzorce człowie­ czeństwa, mądrości i dobra, prawości i odwagi, stałości przekonań i gięt­ kości umysłowej, pogody ducha i pełnej romantyzmu aktywności życio­ wej, z którą w nieodłącznej parze postępują marzenia. W rozmowie przed paru laty mówił do mnie: „Nie jestem na pewno człowiekiem typowym w t y m znaczeniu, że jestem zadowolony z obranego zawodu, sama więc moja praca mnie satysfakcjonuje. A poza t y m nie nudzę się niemal nigdy, �12 J A C E K OLĘDZKI posiadam bowiem zdolność marzenia: jego odbiciem bywają moje prace drukowane. Dlatego prawdopodobnie nie są one tak naprawdę «naukowe i obiektywne» i one to chyba są dla mnie •< odpustami», które oby zostały mi odpuszczone". Profesor dr Ksawery Piwocki, człowiek niezwykłej skromności, jest autorem ponad 200 prac drukowanych, w t y m kilkunastu książek. Jedne zdumiewają erudycją, głębią przemyśleń, inne znów, na pozór nie tak zna­ komite, jak Historyczna geneza polskiej sztuki ludowej, spowodowały jedną z najdonioślejszych i twórczych dyskusji naukowych w humanistyce polskiej w latach powojennych (Wrocław 1953). Wspomniana książka jest jedyną tego rodzaju na świecie. I też dzięki niej możemy poszczycić się istnieniem w naszej nauce ugruntowanych, metodologicznie spójnych, po­ głębionych rozważań nad genezą naszej narodowej świadomości artystycz­ nej, jej wielorakich źródeł, uwarunkowań, nurtów i kierunków. Książka Profesora Ksawerego Piwockiego o historycznej genezie przyczyniła się do napisania przez innych badaczy oryginalnych rozpraw, roznieciła żywe dyskusje, ostatecznie wpłynęła na niezwykle istotne ustalenia terminolo­ giczne i faktograficznie, porządkujące w sposób zasadniczy naszą orientację o miejscu i roli naszych narodowych doświadczeń artystycznych na prze­ ogromnej mapie sztuki światowej. Ten sukces uczonego poprzedzony został niezwykle żmudną pracą wstępną. W przedwojennych rocznikach „Ludu" i „Wisły" odnajdujemy skromne jej świadectwa. Są nimi recenzje z prac poświęconych sztuce, a drukowanych na świecie. W t y m czasie Ksawery Piwocki miał na swoim koncie tylko jedną książkę, dysertację doktorską. Była to praca poświęco­ na drzeworytowi ludowemu. Była to też praca zapowiadająca zarazem Jego oryginalną, twórczą naukowo postawę badawczą. Książka znakomita. Wówczas też po raz pierwszy i chyba jedyny z taką pasją zaangażował się w dysputę polemiczną z poglądami opublikowanymi przez prof. dr. Ta­ deusza Dobrowolskiego. Na naszym gruncie naukowym był w tej polemice Ksawery Piwocki jednym z pierwszych na świecie krytyków wulgarnie materialistycznych uogólnień dotyczących możliwości sprawczych artysty, uwarunkowań dzieła sztuki charakterem tworzywa. I chyba właśnie wów­ czas narodziło się głębokie zrozumienie takich podstawowych pojęć jak „wola twórcza", „światopogląd artystyczny", „wzór", „inspiracja" czy „tradycja". Z czasem każdemu z tych pojęć czy określeń poświęci Profesor Ksawery Piwocki osobne opracowania. Przy pozornej pełnej uroku nonszalancji czy wprost swobodzie, po­ trafił nadać swym zainteresowaniom godne najwyższego podziwu zdyscy­ plinowanie. Do końca życia umiał odnajdować w zainteresowaniach mło­ dzieńczych trwałe pole zastanowień naukowych, doniosłych dla teorii sztuki, przemyśleń badawczych publikowanych w książkach i artykułach zaledwie przed rokiem, dwoma czy czterema laty. Żywym i szerokim zainteresowaniom u nas przed wojną sztuką ludo- �13 K S A W E R Y PrWOCKI wą, z czasem zyskującym i tracącym koniunkturalną popularność, umiał do końca nadać własną, doniosłą rangę intelektualną, ważną dla nauki. Był Ksawery Piwocki — jak na ogół nie często się to zdarza — do końca wytrwały i wierny najwcześniejszym swym pasjom młodzieńczym. Inni z podobnych pasji rezygnują, uznają je z czasem za /nieodpowiednie. A tymczasem w takim przedmiocie dziś rzewnym czy tracącym myszką, jakim jest sztuka ludowa, potrafił dostrzec i konsekwentnie dokonywać rozpoznań o znaczeniu teoretycznym, znaczeniu ogólnym, rozpoznań w i n ­ nych obszarach zachowań człowieka trudnych lub wprost niemożliwych. Ale genialnie odkrywczym założeniem było dla Profesora od początku Jego pracy to, do czego nauka współczesna dochodziła z wielkimi oporami, a wcześniej z fanatyczną pewnością, przez rozległe dzieje. Otóż chodzi 0 twierdzenie, że sztuka jest jedna i niepodzielna, że nie dzieli się na tak zwaną wielką i małą, a dokonania twórcze na godne i niegodne fascynacji estetycznych i dociekań badawczych. I chyba właśnie dzięki temu głów­ nie, był Ksawery Piwocki niedościgłym u nas znawcą konkretnego dzieła, znawcą odróżniającym bezbłędnie to, co wartościowe i najwartościowsze, cenne i bezcenne. Sprzyjało temu niewątpliwie wychowanie w środowi­ sku znakomitych historyków sztuki, prof. dr. Władysława Podlachy, prof, dr. Szczęsnego Dettloffa, prof. dr. Jana Bołoz-Antoniewicza, prof. dr. Mie­ czysława Gębarowicza, znajomość i przyjaźń z Władysławem Skoczylasem, Leonem Chwistkiem, Wojciechem Jastrzębowskim, Eleonorą Plutyńską 1 Heleną Schrammówną. Temu bezbłędnemu wyczuciu sprzyjała ogromna praktyka konserwatora zabytków, ale przede wszystkim Jego cechy oso­ biste, zdolność instynktownego wprost wyczucia prawdy i fałszu, tak w ideach jak w formie. Mówił: ,,[...] brak formy jest identyczny z brakiem kultury. Sądzę, że obecnie zachwianie umiejętności organizowania form współżycia jest sprawą chwilową, chyba że wierzy ktoś w spenglerowski Untergang des Abendlandes. Wydaje m i się, że hasło ochrony środowiska jest pierwszą jaskółką wieszczącą nowe czasy ładu, a więc i nowej k u l ­ tury [...], myślę na marginesie, że nauka o sztuce jako nauka o organizo­ waniu form mówiących jest nauką ważną i w humanistyce bardzo istotną [...] Jestem z zawodu «czcicielem formy», a więc i formy współżycia ludzi między sobą. Wynikły [...] bałagan obyczajowy, nieumiejętność «znalezienia się», zachowania, mówienia o sprawach osobistych, zastępowania w y ­ znań miłosnych piszczydłem z piosenkami — są na pewno nieprzyjemne. Jako niepoprawny optymista myślę jednak, że to chwilowe: wprowadzanie ładu w życie swoje i otoczenia jest głównym przywilejem człowieka; ładu — to' jest formy — także w obyczaju stosunków międzyludzkich. Dziełem sztuki jest dla mnie tylko forma «mówiaca», nie piękna, nie użyteczna, funkcjonalna itd., choć może być opatrzona niekiedy i takimi przymiotnikami [...]". Franciszek Ksawery Piwocki urodził się 19 listopada 1901 roku we Lwowie. We Lwowie również studiował, początkowo architekturę (19211 �14 J A C E K OLĘDZKI 1923 г.), następnie filozofię, obierając jako zasadniczy kierunek historię sztuki (1926 г.). W 1931 r. uzyskał doktorat. Rozprawę doktorską o pol­ skim drzeworycie ludowym pisał pod kierunkiem prof. dr. Władysława Podlachy. W 1927 roku został asystentem w Muzeum Lubomirskich we Lwowie. W latach od 1930 do 1935 był naczelnym konserwatorem zabyt­ ków okręgu lubelskiego i od 1936 do 1938 okręgu wileńskiego'. W 1938 roku mianowany został dyrektorem Muzeum Przemysłu A r t y ­ stycznego we Lwowie. Kiedy wkroczyli do Lwowa Niemcy, pracował jako bibliotekarz. Będąc jeszcze młodzieńcem walczył o niepodległość ojczyzny, w cza­ sie zaś I I wojny światowej walczył w A r m i i Krajowej, a w grudniu 1944 roku wstąpił do' I A r m i i Wojska Polskiego. Zakończył wojnę w stopniu porucznika. W 1945 roku mógł powrócić do przerwanej pracy. Zajął się problema­ mi konserwacji pełniąc funkcję zastępcy dyrektora w Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków. Prowadził wówczas energiczną akcję rewindykacji dzieł wywiezionych przez okupanta, a także kontynuował wypracowaną już przed wojną koncepcję konserwacji zabytków, łącząc szacunek dla zastanego stanu dzieła sztuki z odwagą rekonstrukcji i adaptacji. Był zdecydowanym przeciwnikiem „budowania zabytków od nowa". W 1946 roku został profesorem i kierownikiem katedry Nauk Histo­ rycznych w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. W tym samym roku powołano Go na prorektora tej uczelni; był nim do 1957, a następnie od 1968 do 1971. Równolegle do swych.zajęć na Akademii poświęcał czas kierowaniu warszawskim muzealnictwem etnograficznym, będąc od 1956 do 1958 roku dyrektorem Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, a następnie Państwowego Muzeum Etnograficznego. Było zasługą Ksawerego Piwockiego zdobycie wspaniałego pałacu i jego odbudowa dla Akademii Sztuk Pięknych, ale także uzyskanie i odbudowa, po wielu latach gnieżdżenia się zbiorów etnograficznych w ruderach parku młocińskiego, obecnego mu­ zeum w gmachu Towarzystwa Kredytowego w Warszawie. Należał Profesor Ksawery Piwocki do wielu międzynarodowych sto­ warzyszeń — ICOM, CIMA, AICA — sprawował funkcje przewodniczą­ cego Komitetu Naük o Sztuce PAN i członka Rady Naukowej Instytutu Sztuki P A N ; prezesował przez wiele lat Stowarzyszeniu Historyków Sztu­ k i ; w latach 1953-1961 był profesorem historii sztuki na Uniwersytecie Poznańskim; wykładał na Uniwersytecie Warszawskim i uczył wiedzy 0 sztuce artystów; uczestniczył niezwykle aktywnie w niezliczonej ilości zjazdów i konferencji, zawsze wnosząc do nich własny, twórczy program; Współpracował z kilkoma ważnymi wydawnictwami należąc do kolegiów 1 komitetów redakcyjnych. Był nauczycielem niezliczonej ilości osób za­ interesowanych kulturą, a sztuką w szczególności. A jednocześnie wciąż pisał. Pisał w fachowych wydawnictwach, ale również w tygodnikach' czy miesięcznikach („Miesięcznik Literacki", „Współczesność", ,,Poezja", „ P r o - �K S A W E R Y PIWOCKI 15 jekt", „Estetyka"). W t y m czasie pracował również nad swymi książkami: Pierwsza nowoczesna teoria sztuki (Wrocław 1970) i Sztuka żywa (Wroc­ ław 1970). Przygotował i złożył do> druku podręcznik Historia sztuki po­ wszechnej. Był przyjacielem niezastąpionym. Pisano o N i m w „Kulturze": „Nigdy nie spieszył się. Otoczony przyjaciółmi zawsze miał czas na prowadzenie długich rozmów, którym jego poczucie humoru, ciętość sformułowań, cie­ pło i życzliwość wobec świata nadawały specjalną atmosferę niezapomnia­ nych spotkań [...]. W pełni sil twórczych odszedł człowiek, dla którego sztuka była trwałym śladem ekspresji ludzkiej, dlatego więc chciał zacho­ wać wszystkie jej przejawy chroniąc ją jako konserwator, teoretyk kon­ serwacji i muzeolog. Dlatego też wszystkim dziełom sztuki, i t y m wiel­ kim, i t y m najprostszym, poświęcał w równym stopniu swą uwagę. Tak jak poświęcał ją wszystkim sprawom ludzkim służąc zawsze radą i po­ mocą tym, którzy jej potrzebowali". Człowiek, który swoich wychowanków rozumiał, zachęcał i zawsze ce­ nił, nawet wówczas, kiedy ich myśli, wybory i decyzje życiowe były naiwne czy wprost śmieszne. Umarł Profesor dr Ksawery Piwocki 14 grudnia 1974 roku w War­ szawie. Jacek Olędzki ��„Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 j TADEUSZ SEWERYN (1894-1975) Dnia 17 I 1975 r. zmarł w Krakowie prof, dr Tadeusz Seweryn, senior etnografii polskiej, wieloletni dyrektor Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie, jeden z inicjatorów etnograficznych badań terenowych, autor wie­ l u prac naukowych z różnych dziedzin etnografii i muzeologii. Pełna bibliografia prac prof. Seweryna obejmująca ogółem 464 tytuły reprezen­ tuje wyjątkowo szeroką tematykę i charakteryzuje jej autora jako czło­ wieka o bardzo różnorodnych zainteresowaniach i dużej łatwości pisania, 2 — Etnografia Polska, Х Х Д �18 BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI nie pozbawionego literackiego zacięcia Obok bowiem poważnych mono­ grafii naukowych, rozpraw czy artykułów, był Tadeusz Seweryn autorem niemniej pokaźnej ilości prac popularnych, cieszących się dużą poczytnością. Etnograficzne prace Seweryna charakteryzują się przede wszystkim wnikliwością, rzucającą często zupełnie nowe światło na różne poruszane przezeń zagadnienia. W swych naukowych badaniach poświęcił się on głównie dziedzinie zupełnie dotąd zaniedbanej i przez czołowych dotych­ czasowych etnografów polskich wyraźnie nie docenianej, a mianowicie sztuce ludowej, zwłaszcza plastyce i rzemiosłu artystycznemu. Mają więc prace Seweryna w tej dziedzinie charakter niejednokrotnie pionierski. W badaniach swych nad twórczością artystyczną ludu nie ograniczał się l i tylko do opisu, ale starał się również o przedstawienie genezy i prze­ obrażeń różnych przejawów tej twórczości; interesował się tak samo tech­ niką wykonania. W pracach Seweryna spotkać można często interesujące rozważania natury metodologicznej i teoretycznej oraz nowatorskie w swo­ im rodzaju sformułowania na temat samej istoty sztuki ludowej. Niezależnie od sztuki, występuje w dorobku naukowym Seweryna także i inna tematyka. W dziedzinie ludowej kultury materialnej intere­ sował się głównie łowiectwem, w dziedzinie zaś kultury duchowej, ludo­ w ą obrzędowością doroczną. Ze wszystkich prac naukowych Seweryna przebija wreszcie jedna cecha wspólna, będąca wynikiem dwukierunkowości jego studiów, etnograficznych i plastycznych. Wszelkie bowiem sfor­ mułowania, zwłaszcza w pracach poświęconych sztuce ludowej, wyraźnie określają ich autora jako humanistę i artystę w jednej osobie. Tadeusz Seweryn urodził się 21 V I I I 1894 r. w Żabnie (pod Dąbrową Tarnowską) w rodzinie nauczyciela szkoły ludowej zrośniętej z Powiślem Dąbrowskim od wielu pokoleń. Po ukończeniu szkoły ludowej w Jeleśni (pod Żywcem), gimnazjum w Nowym Sączu oraz I V Gimnazjum w K r a ­ kowie rozpoczął w 1913 r. równocześnie studia na wydziale filozoficznym UJ oraz na Akademii Sztuk Pięknych, gdzie należał do' uczniów J. Pan­ kiewicza, J. Mehoffera, W. Weissa i S. Dębickiego. Swój talent plastyczny ujawnił Seweryn już w czasie studiów, zdobywając aż 10 odznaczeń na różnych konkursach, a w 1918 r. zadebiutował dwoma drzeworytami na wystawie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. Nie dane było jednak Sewerynowi spokojne kontynuowanie studiów wyższych. J u ż w 1914 r. zgłosił akces do Legionów, ale w okresie formo­ wania tzw. Polnische Wehrmacht odmówił służby w tej formacji i zde­ cydował się na ryzykowną dezercję. Schwytany przez żandarmerię austria­ cką i osadzony w obozie jenieckim w Witkowicach, został następnie skie­ rowany na front włoski. Zdecydował się wówczas na powtórną, t y m razem udaną, dezercję. Przedostał się na teren Kongresówki i rozpoczął od września 1918 r. pracę pedagogiczną w gimnazjum w Janowie Lubelskim. 1 Pełna bibliografia prac prof. Seweryna ukaże s i ę w t. 6 „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie". �TADEUSZ SEWERYN 19 Tam właśnie ujawniły się po raz pierwszy zainteresowania Seweryna w dziedzinie etnografii i muzealnictwa. W niepewnej bowiem jeszcze sy­ tuacji politycznej zajął się organizacją muzeum regionalnego w Janowie, którego otwarcie nastąpiło w 1919 r. Działalność Seweryna z tym zwią­ zana przyczyniła się z jednej strony do' zebrania interesujących ekspona­ tów ilustrujących kulturę ludową tej części Lubelszczyzny, z drugiej zaś do zgromadzenia niemniej cennego materiału rękopiśmiennego opartego na wywiadach terenowych, będącego obecnie częścią składową zbiorów archiwalnych Muzeum Etnograficznego w Krakowie. W 1920 r. przeniósł się Seweryn do Państwowego' Seminarium Nau­ czycielskiego w Chełmie, gdzie główną jego zasługą była organizacja ob­ jazdowego teatru ludowego, wkrótce zaś objął posadę nauczyciela w P a ń ­ stwowym Seminarium Nauczycielskim w Tomaszowie Mazowieckim. Tam też rozpoczął na szeroką skalę działalność na polu etnografii i krajoznaw­ stwa, rozpoczął działalność pisarską i zainicjował akcję etnograficznych badań terenowych, do których wciągnął sporo swoich uczniów zrzeszo­ nych w założonym przez niego Kole Krajoznawczym. Pod jego kierun­ kiem członkowie Koła opracowali zasugerowany im przez Seweryna temat zamków drewnianych przy drzwiach. O jego poziomie naukowym świad­ czy fakt, iż praca została zakwalifikowana do druku przez Komisję Etno­ graficzną PAU (ukazała się jako pozycja książkowa pt. Zamki drewniane przy drzwiach, Kraków 1927). Przy czynnym udziale seminarzystów, członków Koła Krajoznawczego, zorganizował Seweryn w Tomaszowie Muzeum Regionalne Polskiego' Towarzystwa Krajoznawczego, do którego eksponaty gromadził drogą zbiorowych penetracji terenu, i które do dziś należy do przodujących w tematyce etnograficznej placówek regionalnych w kraju. W 1926 r. założył w Tomaszowie tygodnik regionalny „Echo Ma­ zowieckie", który w znacznym stopniu zasilał własnymi artykułami o róż­ norodnej tematyce, głównie z zakresu miejscowej sztuki ludowej, zwycza­ jów i obrzędów, gadek i opowiadań oraz historii Tomaszowa i regionu. W okresie pobytu Seweryna w Tomaszowie Mazowieckim ukazały się pierwsze jego prace naukowe na łamach takich periodyków, jak „Prze­ mysł—Rzemiosło—Sztuka" i „Rzeczy Piękne". Zadebiutował w pisarskiej działalności naukowej rozprawą Malarskie techniki monumentalne. Fresk („Przemysł—Rzemiosło—Sztuka", 1922, nr 2). Ponadto' w powyższym okresie ukazało się jego autorstwa szereg rozpraw poświęconych twórczo­ ści artystycznej Hucułów, jak: Fartuszki kosowskie, „Przemysł—Rzemio­ sło—Sztuka", 1924, nr 1; Huculska wykladanka w drzewie, tamże, 1924, nr 1; Kożusznictwo i torebkarstwo w Kosowie, tamże, 1924, nr 2; O sław­ nym garncarzu polskim Aleksym Bachmińskim recie Bachmatiuku, „Rze­ czy Piękne", 1925, nr 4, twórczości artystycznej Kaszubów, jak: Kaszub­ ski przemysł domowy, „Rzeczy Piękne", 1925, nr 6-8; Muzeum w checzy nad jeziorem, tamże, 1925, nr 1; Muzeum wiejskie na Kaszubach, tamże, 1925, nr 6-8; Kaszubskie złotogłowie i nowe hafty wdzydzkie, „Lud", �20 BOLESŁAW ŁOPUSZANSKI 1929, czy wreszcie etnografii tego regionu, który był wówczas przedmio­ tem jego własnych badań, jak: Pasiaki łowickie, „Przemysł—Rzemio­ sło—-Sztuka", 1924, nr 4; Tkactwo i krawiectwo w Brzezinach, tamże, 1924, nr 3; Hafty opoczyńskie, „Lud", 1925. W 1926 r. ukazała się pierw­ sza pozycja książkowa Seweryna, O Chrystusie Frasobliwym. Figu­ ry—legendy—świątkarze, Kraków 1926, w której ukazał się wysokiej kla­ sy znawcą ludowej plastyki, dokonując interesującej analizy tej tak typo­ wej i wyjątkowo' rozpowszechnionej w ludowej twórczości, zwłaszcza rzeźbie, postaci. W dwa lata później ukazały się dwie następne jego książ­ ki, a to: Krakowskie skrzynie malowane, Kraków 1928, wydane nakładem Muzeum Etnograficznego w Krakowie, z którym Seweryn nawiązał bliską współpracę, dostarczając mu wielu eksponatów z centralnej Polski słabo dotąd w zbiorach reprezentowanej, oraz Z żywym kurkiem po dyngusie, Kraków 1928, wartościowe studium poświęcone ludowym obrzędom wiel­ kanocnym, wydane nakładem PAU. W latach 1924-1925 odbył Seweryn stypendialne studia zagraniczne we Włoszech i Francji, w 1926 r. został mianowany członkiem-współpracownikiem Komisji Etnograficznej PAU, zaś w 1929 r. przeniósł się na stałe do Krakowa, gdzie objął posadę nauczyciela w I Gimnazjum. 1 X I 1930 r. został powołany na stanowisko kustosza w Muzeum Etnograficz­ nym, z którego założycielem i dyrektorem Sewerynem Udzielą pozostawał od dawna w bliskich kontaktach. Odtąd zainteresowania Seweryna skon­ centrowały się przede wszystkim na etnografii ziemi krakowskiej. Rozpo­ czął intensywne badania terenowe na swym rodzinnym Powiślu Dąbrow­ skim i na góralszczyźnie, czego wynikiem były jego kolejne pozycje książ­ kowe, jak: Parzenice góralskie, Kraków 1930; Podłażniki, Kraków 1932; Krakowskie klejnoty ludowe, Kraków 1935; Polskie malarstwo ludowe, Kraków 1937. Od tego też okresu datuje się zainteresowanie Seweryna ludowym łowiectwem, a debiutem jego w tej dziedzinie była obszerna rozprawa Łowiectwo ludowe w Polsce, „Lud Słowiański", Dział B, 19291930, 1931, 1937, następnie zaś rozprawa Łowiectwo ludowe na Wołyniu, „Lud", 1932. Z innych jeszcze prac z tego okresu zasługują na wymienie­ nie: Technika malowania ludowych obrazków na szkle, „Lud", 1931; Indy­ widualność plastyczna Wyspiańskiego, Kraków 1932; Drzeworyt współ­ czesny, „Sztuki Piękne", 1933 nr 12; Twórczość chłopa pańszczyźnianego (Jan Rak z Husowa 1820-1909), „Przegląd Socjologiczny", 1938. 25 V I 1930 uzyskał Seweryn stopień doktora filozofii na UJ za roz­ prawę pt. Pokucka majolika ludowa, napisaną pod kierownictwem nauko­ w y m prof. Jana Stanisława Bystronia. W tymże roku wyjechał ponownie za granicę, do Jugosławii, Czechosłowacji i na Węgry, w celu prowadze­ nia tam badań etnograficznych, zaś w 1931 r. objął stanowisko sekretarza Komisji Etnograficznej PAU. Zasługuje również na wspomnienie popularyzatorska działalność Se­ weryna w zakresie wiedzy etnograficznej, ponieważ do popularyzacji przy- �TADEUSZ SEWERYN 21 wiązywał on. zawsze dużą wagę, odcinając się konsekwentnie od pozycji gabinetowego naukowca. Był więc Seweryn autorem mnóstwa drobnych artykułów pisanych często z publicystyczną zaciętością, zamieszczanych na łamach „Kuriera Literacko-Naukowego", „Orlego Lotu", „Światowida" czy „Nowin Krajoznawczych", opracował cykl pogadanek radiowych na temat ludowej obrzędowości, prowadził wykłady ze sztuki ludowej na wakacyjnych kursach dla cudzoziemców i Polaków z zagranicy oraz w y ­ stępował jako prelegent w różnych towarzystwach kulturalnych i oświa­ towych. Nie zaniedbywał przy tym i działalności plastycznej. Jako członek Cechu Artystów Plastyków „Jednoróg", a następnie „Grupy Dziesięciu" wystawiał swe prace na licznych wystawach krajowych i zagranicznych, a w latach 1929-1933 zamieszczał stałe recenzje z wystaw krakowskich na łamach „Naprzodu". W 1937 r. po śmierci Seweryna Udzieli objął Tadeusz Seweryn stano­ wisko dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ponieważ od dłuż­ szego już czasu zastępował faktycznie sędziwego' założyciela Muzeum i walnie przyczynił się do przekształcenia Muzeum Etnograficznego z pla­ cówki wyłącznie zbierackiej w placówkę naukowo-badawczą. W roku aka­ demickim 1938/1939 zorganizował praktyki . muzealne dla studentów, w czerwcu zaś 1939 r. otworzył filię muzealną pod nazwą Muzeum Ziemi Krakowskiej, przez co, nie kwestionując ogólnego charakteru Muzeum Etnograficznego, starał się eksponować etnografię tego tak bogatego i i n ­ teresującego' pod każdym względem regionu. Ostatnim osiągnięciem naukowym Tadeusza Seweryna przed wojną było przeprowadzenie habilitacji. W czerwcu 1939 r. uzyskał stopień nau­ kowy docenta na Uniwersytecie Poznańskim pod naukowym kierowni­ ctwem prof. dr. Eugeniusza Frankowskiego. Okres wojny i okupacji to nowy etap w życiu Seweryna, jak najbar­ dziej odległy od tego, czym zajmował się do tej pory. Był on bowiem członkiem władz Polski Podziemnej, czynnie zaangażowany w Ruchu Opo­ r u na terenie okręgu krakowskiego. Jako kierownik Oporu Społecznego Okręgowej Delegatury Rządu (ps. Socha), był współorganizatorem walki podziemnej na terenie krakowskiego, dając dowód, iż ziemię tę umiał nie tylko badać pod względem etnograficznym, ale również jej bronić. Rok 1945 był dla prof. Seweryna powrotem do przerwanej na pięć lat pracy naukowej. Powróciwszy na dawne stanowisko dyrektora Muzeum Etnograficznego, prowadził przez najbliższe trzy lata energiczne starania o zdobycie dla Muzeum nowego pomieszczenia odpowiadającego randze tej największej w t y m czasie w Polsce muzealnej placówki etnograficz­ nej. Starania te uwieńczone zostały powodzeniem w 1948 г., kiedy to de­ cyzją Zarządu Miejskiego stało się Muzeum pełnym użytkownikiem za­ bytkowego Ratusza na Kazimierzu, dla Seweryna zaś nastał okres w y ­ jątkowo intensywnej pracy. Obok bowiem nadzoru nad pracami adapta­ cyjnymi prowadzonymi w budynku, zajął się opracowywaniem scenariu- �22 BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI szy przyszłych wystaw muzealnych, które nie miały być powtórzeniem przestarzałego już modelu przedwojennego, ale miały, w myśl jego kon­ cepcji, zawierać nową ideę opartą na założeniach materializmu historycz­ nego. Starał się bowiem Seweryn pokazać na ekspozycji muzealnej rolę i miejsce kultury materialnej i duchowej oraz sztuki ludowej w histo­ rycznym rozwoju społeczeństwa. Koncepcja ta była wówczas zupełnie nowatorska w muzealnictwie etnograficznym. Rozwinął ją później obszer­ nie w wartościowej rozprawie Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum Etnograficznego, „Lud", 1959. Okres powojenny to również dalszy etap pracy naukowej Seweryna, a najpoważniejsze niewątpliwie pozycje w jego dorobku pochodzą wła­ śnie z ostatniego trzydziestolecia. Zainteresowania jego skoncentrowały się nadal na najbliższej mu od dawna tematyce sztuki ludowej, z tym, iż wówczas zajął się głównie grafiką, ogłaszając szereg wartościowych prac z tęgo zakresu, jak: Ikonografia etnograficzna, „Lud", 1947, 1948, 1949, 1952, 1954; Arcydzieła żelazorytu ludowego, „Polska Sztuka Ludowa", 1955, nr 6; Ludowa grafika staropolska, tamże, 1953, nr 5; Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956; Rola drzeworytu ludowego w polskiej kulturze ludowej, Kraków-1970. Z innych prac z zakresu sztuki ludowej zasługują na wymienienie dwie pozycje O' charakterze teoretycznym: Roz­ droża sztuki ludowej, Warszawa 1948; Zarys przedmiotowy sztuki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1954, nr 5. Z innych zaś wymienić należy: Pol­ skie zabawki ludowe, „Polska Sztuka Ludowa", 1949, nr 6; Ludowa świe­ cka rzeźba monumentalna, tamże, 1955, nr 2; Polskie wycinanki papierowe XVII i XVIII wieku, tamże, 1956, nr 2; Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1958, oraz ponownie, w książkowym wydaniu Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960. Powrócił Seweryn również do interesującego go już od dawna tematu ludowego łowiectwa, ogłaszając z tego zakresu szereg, cennych rozpraw, jak: Mechaniczna i chemiczna ludowa broń łowiecka, „Prace i Materiały Etnograficzne", 1954, z. 1; Łowieckie sposoby wabienia, „Lud", 1960; Na tropach łowów prymitywnych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie", t. 1, 1966; Stępica, tamże, t. 2, 1967; Stróżykowe narzędzia łowcze, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, 1969. Oprócz tych dwóch wymienionych powyżej zagadnień będących przed­ miotem jego głównego zainteresowania, ogłosił Seweryn również jeszcze szereg prac, rozpraw i artykułów z innych dziedzin. W ramach „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" opracował Strój dolnośląski, Lublin 1950, i Strój krakowiaków wschodnich, Wrocław 1960, oraz ponadto z zakresu kostiumologii ludowej: Ubiór chłopski w Polsce (1450-1650), „Rocznik M u ­ zeum Etnograficznego w Krakowie", t. 1, 1966; Czarodziejstwo igły, tam­ że, t. 4, 1972; Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludo­ wych, tamże, t. 5, 1974. Ogłosił kilka interesujących pozycji z zakresu 1 �TADEUSZ S E W E R Y N 23 konserwatorstwa, jak: Konserwacja okazów etnograficznych, Kraków 1948; Restauracja okazów etnograficznych, Kraków 1949; Ludowe sposoby kon­ serwowania zabytków, „Ochrona Zabytków'", 1951, nr 3-4. Jego autorstwa jest obszerna monografia jednego z najwybitniejszych polskich rzeźbiarzy ludowych, Jędrzeja Wawry, pt. Świątkarz—powsinoga, Warszawa 1963. Z innych zagadnień, uwzględniając tylko najważniejsze, wymienić jeszcze należy takie pozycje, jak: Zabawki ludowe jako odbicie zwyczajów, ob­ rzędów, magii i legend, „Polska Sztuka Ludowa", 1957, nr 1; Technicy i wynalazcy ludowi, Warszawa 1961; Tradycje i zwyczaje krakowskie, Kraków 1961; Etnografia pisana przez chłopów, „Rocznik Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie", t. 2, 1967; Metoda ikonograficzna w etnografii polskiej, Łódzkie Studia Etnograficzne, 1967. Jako redaktor działu etno­ graficznego w Słowniku starożytności słowiańskich opracował osobiście lub jako współautor 29 haseł. Przy t y m wszystkim zaś nie zaniedbywał nigdy popularyzacji wiedzy etnograficznej, mając i w ostatnim trzydzie­ stoleciu na swoim koncie sporo różnorodnych drobnych artykułów. Zupeł­ nie wreszcie odrębną dziedziną w pisarskiej twórczości Seweryna jest, wykraczająca już poza krąg zainteresowań etnografii, historia Ruchu Opo­ r u w okresie okupacji hitlerowskiej. Liczne pozycje z tej tematyki mają w jego ujęciu charakter wyraźnie wspomnieniowy. Oprócz pracy naukowej oraz sprawowania funkcji kierowniczych w Muzeum Etnograficznym, wymienić można wiele jeszcze przejawów działalności Tadeusza Seweryna na różnych odcinkach. Należał do głów­ nych inicjatorów organizowania etnograficznych wystaw czasowych i ob­ jazdowych, i już w 1948 r. zorganizował w Krakowie wielką wystawę pt. Sztuka ludowa w Polsce, będącą pierwszym na większą skalę pokazem ludowej twórczości. W 1954 r. należał do organizatorów Ogólnopolskiej Wystawy Sztuki Ludowej w Warszawie, a ponadto zorganizował szereg mniejszych wystaw objazdowych, jak: Historia wsi polskiej, Przeobraże­ nia współczesne w sztuce ludowej, Sztuka ludu krakowskiego i in. W 1961 r. przygotował specjalną wystawę etnograficzną przeznaczoną dla zagranicy, poświęconą polskim strojom ludowym. Wystawa ta ekspono­ wana w Los Angeles spotkała się z ogromnym zainteresowaniem polonii amerykańskiej. W pierwszych latach powojennych należał Seweryn do czołowych działaczy Związku Muzeów w Polsce, z ramienia którego założył w 1948 r. „Kwartalnik Muzealny", obejmując funkcję jego naczelnego redaktora i zasilając go też własnymi artykułami. Pod patronatem Związku zorga­ nizował w dniach 3-12 I V 1948 w Krakowie ogólnopolski kurs muzeolo­ giczny mający na celu przygotowanie fachowych kadr w związku z no­ w y m i zadaniami stojącymi przed muzealnictwem polskim. Należał Seweryn do najstarszych pod względem stażu członków Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego, z którym aktywnie współpracował jeszcze w okresie międzywojennym i odegrał istotną rolę w jegO' reakty- �24 BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI wowaniu po wojnie. W latach 1946-1961 wchodził w skład Zarządu Głów­ nego, na X X X I zaś Walnym Zgromadzeniu w Zakopanem w 1956 r. objął stanowisko prezesa, które piastował przez dwie kadencje do 1961 r. W r. 1972 otrzymał członkostwo honorowe PTL jako senior etnografii polskiej. Czynnie współpracował z wydawnictwami PTL, wchodząc w la­ tach 1946-1961 w skład Komitetu Redakcyjnego „Ludu", 1949-1961 — „Atlasu Polskich Strojów Ludowych", 1957-1966 — „Literatury Ludo­ wej". Ponadto w latach 1957-1967 zasiadał w Komitecie Redakcyjnym „Polskiej Sztuki Ludowej" i od 1966 r. do ostatniej chwili w Komitecie Redakcyjnym „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie". Do przedstawienia pełnej sylwetki Tadeusza Seweryna wspomnieć trzeba również o jego działalności społecznej, w której zasługuje na w y ­ mienienie przewodnictwo Komisji Historycznej przy W K ZSL w Krako­ wie, członkostwo Rady Okręgowej Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachod­ nich, członkostwo Komisji Kultury i Sztuki przy Urzędzie Wojewódzkim w Krakowie i członkostwo Zarządu Okręgu ZBOWiD. Dnia 1 V I 1965 r. przeszedł Profesor po długoletniej pracy w Muzeum Etnograficznym w stan spoczynku, otrzymując rentę specjalną dla osób zasłużonych dla kultury narodowej. Nie przerwał jednak kontaktu ze swą macierzystą placówką, służąc jej stale swym bogatym doświadczeniem. Ostatnim jego publicznym wystąpieniem był udział w zorganizowanym przez Muzeum Etnograficzne w r. 1970 ogólnopolskim sympozjum poświę­ conym grafice ludowej, na którym wystąpił z interesującym referatem o grafice staropolskiej. Nie przerwał również pracy naukowej, a „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" zasilał do ostatniego tomu swoimi wartościowymi rozprawami. Śmierć prof. dr. Tadeusza Seweryna jest dotkliwą stratą zarówno dla etnografii polskiej, jak i dla całego muzealnictwa etnograficznego. Bolesław Łopuszański � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50c1a29a20c05ddaaa6e0db0ef9c581a.jpg 37686fddb436ad88c3261bd8fbe49d66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; muzealnictwo ; sztuka ludowa ; gromadzenie eksponatów ; ; rzeżba nieprofesjonalna ; Bardo Description An account of the resource kolaż fotek z badań terenowych Justyny Słomskiej-Nowak .. w 8 miesiącu ciąży Bardo 2008 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewska, Bożena Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Słomska-Nowak, Justyna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21367fd69233d7acc2a8fa6858e87033.pdf 3ffef4a3765c67960417f2f176e80826 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3598 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3375 Title A name given to the resource Diabeł a płeć / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.116-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Mikołaj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Diabeł a płeć Mikołaj Olszewski p o w s u w a ł do tych dziur i te łapy zaklinował. No i obejrzawszy tylek niedźwiedzia, wziął mydła, pędzel, w y p ę d z l o w a ł ten tylek i wygolił cały. Polem dawaj parzyć nahajką. Naparzył, aż spuchł ten niedźwiedź. Widzi, że j u ż zaczyna dnieć z lekka te kliniki powypuszczał. Wlazł na piec i siedzi. Przychodzi stróż i mówi: N co tam niedźwiedź, co tam u ciebie, trzeba wyrzucić żebry? Cicho pan śpi [mówi niedźwiedź - M.O.]. Drugi raz przyszedł, głośniej zawołał: Trzeba żebry wyrzucić? Cicho, pan śpi. I tak co go już wypuścili. Już trzeba przygotować wesele. Już ksiądz pobłogosławil. Ale wszystko jedno ten [król] myśli, że jeszcze uratuje swoja córka. Kazał stróżowi temu wypuścić niedźwiedzia, niechaj on dopędzi i zabije lego muzyka. Już ten zobaczył, że niedźwiedź przylatuje, prędko do swojej oblubienicy mówi: Podejm sukienka! A to kiedyś bez majtków chodzili. N i e d ź w i e d ź popatrzył, od. wrócił się popędził z powrotem. T o jak. ty zabił jego? - pyta pan. Nie. m ó w i niedźwiedź - mnie on wygolił, ale tam taką małą łatkę zostawił, że to jedną ręką zakryć m o ż n a " (67). W ś r ó d bajek p r z e d s t a w i a j ą c h k o n f l i k t c z ł o w i e k a z d i a b ­ łem wyróżnić można takie, w k t ó r y c h spór t e n rozstrzyga pokazanie diabłu żeńskich o r g a n ó w p ł c i o w y c h . W bajkach t a k i c h w y r a ź n i e r y s u j ą s i ę relacje w i ą ż ą c e d i a b ł a i p ł e ć . O t o 0 p i e r w s z a z t a k i c h bajek: „Był mąż z żoną. On pilnował żyta i wykastrował byka i te jaja smażył na patelni. Przylatuje diabeł i pyta się: C o ty robisz? A c h ł o p mówi: Sobie jaja wykroił i smażę. O n usmażył i diabeł mówi: Daj mnie p o k o s z t o w a ć ! Diabeł mówi: Wykrój i dla mnie! C h ł o p wyciągnął brzytwę i wykroił jemu jaja i diabeł ze swoimi jajami poleciał. Potem przychodzi [chłop] do domu smutny i pyta się żona: C o ty taki smutny? O n żonie: U mnie takie i takie zdarzenie i diabeł na pewno mnie dzisiaj zabije. Ż o n a mówi: Ja pójdę stróżować dzisiejszą noc. Jak wychodziła wzięła nożyce i [mówi]: Strzyż mi włosy na krótko. O d siebie daj mi czapkę, spodnie, marynarkę, dzis.aj j a pójdę stróżować. Poszła, wzięła patelnię i mięso. Przylatuje diabeł i krzyczy na nią: T y mnie oszukał ty mnie wykroił a sobie nie! O n a majtki zdjęła a on krzyknął: T y sobie z korzeniami wykroił. I od tej pory diabeł przestał c h o d z ą bo kobieta go oszukała (65). O b a w ą t k i tej bajki w systematyce K r z y ż a n o w s k i e g o n a l e ż ą d o t y p u T . 1133 o r a z T . 153 (o n i e d ź w i e d z i u ) . P r z y c z y n ą kastracji w wersji p r z y t o c z o n e j przez K r z y ż a n o w ­ skiego jest c h ę ć u z y s k a n i a przez d i a b ł a s i ł y w o ł a l u b w a ł a c h a . A o t o kolejne o p o w i a d a n i e , k t ó r e z m i e r z a d o p o d o b n e g o zakończenia: „Człowiek posiał pszenicę i u niego dobrze rosło, i diabłu p o d o b a ł o się, i m ó w i przyszedłszy: Moja będzie pszenica, a czło­ wiek mówi: Nie! Moja! I posprzeczali się, który na najciekawszym zwierzaku przyjedzie, tego będzie pszenica. Diabeł m ó w i człowie­ ku:-Dobrze. Znaczy, oni zmówili się. Diabeł chwycił kozę, znalazłszy i jedzie na kozie. A ten mówi: C o za c i e k a w o ś ć . Kozy j a nie widziałem i wiem, że to koza. [Diabeł na to - M O . ] : Idź ty, przyjedź! Na jakiej ty przyjedziesz, j a zobaczę! On przyszedł, ż o n a rozdział do goła, w dziegciu czy w smole jakiej to wykaczał. Poduszka porwał, piórami osypał i przyjechał, ale tyłem na przód i diabeł tak pochyli się, popatrzy zjednej strony, z drugiej, co to za zwierz i nie m o ż e poznać. Kosa opuszczona jakby ogon. Gdzie głowa, włosy długie - to on myśli, że to tył, a tam przód. D i a b e ł i tak, i tak podleciał, i diabeł tam w jakim miejscu poszmerał, i mówi: A n i adin zub. Ale czym żeż ona pytajetsia [czym się żywi]? T a k a zwierz, m ó w i - nie wiem, czym ona pytajetsia? Ale wot taka zwier! No to bierz pszenicę, niechaj będzie twoja, jak ty na takim zwier przyjechał " (66) U K r z y ż a n o w s k i e g o jest to j e d n a z wersji b a j k i T . 1030. K o l e j n y interesujący mnie w ą t e k zawiera bajka: „Jeden bogaty pan miał córkę jedynaczkę. K t o znaczy się - j a k dawniej niedźwiedzie trzymali w osieci - kto z niedźwiedziem przenocuje jedna noc. ten ta córka dostanie i pół królestwa. Wszystkich ten niedźwiedź pozabijał. Nareszcie znalazł się tam muzykant taki. Wziął skrzypeczki - na skrzypcach pięknie grał - wziął świderek, m y d ł o , pędzel, no i wziął kilka k a w a ł k ó w drewna. M ó w i on do ojca tego: Ja chcę z niedźwiedziem przenocować! No dobrze człowiecze. Zamknęli jego do osieci. Wziął on skrzypeczki, ciągnie smykiem, wygrywa. N i e d ź w i e d ź zlazł z pieca i mówi: N o dajże mnie, j a popróbuję. Łapę jak położył, tak struny popękali. T a k nie m o ż n a - m ó w i muzyk - za grube palce, trzeba pocienić. A jak to zrobić? - pyta niedźwiedź. Zaraz, poczekaj, za świderek, naświdrował, k o ł k ó w nastrugał, 116 Podobnie j a k w p r z y p a d k u bajki o o k a s t r o w a n y m diable u K r z y ż a n o w s k i e g o spotykamy t ę b a j k ę r o z p i s a n ą na 2 od­ dzielne w ą t k i : Diabeł i niedźwiedź i śrubstak T . 1159 oraz Żolnien T . 1160. S k ł o n n y jestem p r z y p u s z c z a ć , że jest to ten sam w ą t e k , w k t ó r y m n i e d ź w i e d ź i d i a b e ł występują zamiennie. Ostatnie opowiadanie, j a k i e t u p r z y t o c z ę , nie jest notowa­ ne przez K r z y ż a n o w s k i e g o i stanowi epizod w y r w a n y z bardzej rozbudowanej fabuły: „ D i a b e ł i baba gdzieś tam poszli i ona jemu kazała, żeby onjejj ta cacka załatał i on zgodził się. O n robił, ona rozszerzała mala łatka. O n znowu robił. Ona jego zamęczyła, on nic nie dał rady, to rozszerzyła, lo stuliła. T o on potem zrozumiał, że ona chytrzejszt diabła" (68). Morał t y c h bajek stanowi niezachwiane przekonanie o t y m , że najskuteczniejszym sposobem u w o l n i e n i a się od d i a b ł a jest pokazanie m u ż e ń s k i c h p u d e n d ó w . Pomocne w z r o z u m i e n i u tej tezy b ę d z i e o d w o ł a n i e s i ę d o Antropolog! kultury wsi polskiej XIX wieku L u d w i k a S t o m m y Pisze* m i n • czarownice u z y s k u j ą m l e k o b ą d ź z przedmiotów m a r t w y c h , b ą d ź o d k r ó w . ale t y l k o w okresie karmieni! cieląt- m l e k o k r o w v karmiacei ciele iest i m niedostępne, poza 'tvm czarownice co p r a w d a żyia z d i a b ł a m i w sposób uniemożliwiający prokreacie W ale tylko ten sposofc wyznacza sie c z a r o w n i c o m dwie sfery d z i a ł a ń - zakazaną płodna oraz^o^olona - seLualno-bezpłodna klóo iednakczer^ s^nu r z e ^ S Z i ^ S a r n w n ^ ^ J S im nrzez mężczyznę «* ^^T^^Sd^^erekcj™ (Stomma W s. 188). Analogiczny ciąg s k o j a r z e ń poprzedza pointy nas?]** j bajek, S t r u k t u r a pozostaje ta sama, t y l k o zamianie ule? ' płeć. Ż e ń s k a czarownica zostaje z a s t ą p i o n a m ę s k i m dial a fallus ż e ń s k i m i pudendami. R o z s z e r z a j ą c analogiem"* 1 o d p o w i e d n i o w y z n a c z y ć d i a b ł u te sama c o czarownicy i działania. W ł a ś c i w ą d i a b ł u d z i e d z i n ą jest seksualizm p o z b a aspektu p ł o d n o ś c i , n a l e ż y w n o s i ć zatem, że sam diabeł �bezpłodny. D l a czarownicy, k t ó r a jest k o b i e t ą , c z y m ś o d ­ stręczającym jest męski symbol p ł o d n o ś c i , dla d i a b ł a zaś odwrotnie: skoro p r z e r a ż a go żeński symbol p ł o d n o ś c i , o ż n a w n o s i ć , iż on sam ma n a t u r ę m ę s k ą . Należy teraz s k o n f r o n t o w a ć te dwa atrybuty d i a b ł a , jego bezpłodność i jego męski charakter z informacjami zaczerp­ niętymi z m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h . B e z p ł o d n o ś ć d i a b ł a jest stwierdzana b e z p o ś r e d n i o : „[Diabłów] nie przybywa, bo jakby one mnożyły się. Nie ma diablic. to są duchy" (69). „Duch nie rodzi się" (70). Lub też przyznaje się d i a b ł o m j a k i ś inny bezpłciowy sposób p o w i ę k s z a n i a swoich z a s t ę p ó w : „Człowiek się rozmnaża, aniołowie nie i diabły też się nie rozmnażają, diabłów przybywa przez drożdżowanie. Jak ja coś dego zrobię, to będzie jeden potomek diabla więcej" (71). Zwłaszcza drugie zdanie powyższej wypowiedzi wskazuje na charakterystyczny, w e d ł u g i n f o r m a t o r ó w , s p o s ó b p o w i ę ­ kszania się liczby d i a b ł ó w : „Człowiek diabłem stanowi się. Jest takich ludzi wielu jak diabły" (72). Najczęściej jednak uznaje się, że diabły zostały raz stwo­ rzone przez Boga i ich liczba nie zmienia się. Ponadto powszechnie z n a n ą bajkę o diable oszukanym przy podziale plonów m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć j a k o znak jego ignorancji w sferze rodzenia się i rośnięcia, z a r ó w n o w stosunku do świata roślin, j a k i w odniesieniu do l u d z i . Męski charakter d i a b ł a p o ś r e d n i o potwierdza r ó w n i e ż stwierdzenie wykluczające istnienie diablic: „Diablic nie ma, bo zanadto bv piekło wariowało, same diabły m 1 są" (73). Męską n a t u r ę d i a b ł a b e z p o ś r e d n i o stwierdzają ludowe bajki, w k t ó r y c h on występuje. T a m , gdzie pojawia się, przybiera p o s t a ć mężczyzny: wynalazcy w ó d k i , parobka, eleganckiego, skorego do korzystnych zamian franta, s t r ó ż a skarbów nieznaiomeeo kawalera Szczególnie interesująca jest ze względu na swój p r o g r a m o w o męski charakter ta ostatnia rola: ' „Diabeł do młodej panienki zaczął przychodzić wieczorem. Kawaler piękny taki przychodzi - to położą się poleżeć. Ktoś tam przypilnował, skąd on tam bierze się. czy tam wzięli wody święconej, tak i okazało się, że to z rogami kawaler" (74). Dla takich właśnie panienek przeznaczone były rady. j a k ustrzec się kawalera z piekła rodem: „Jak się tańczy trzeba chustkę uronić, schylić się i popatrzeć czy ma jedna dziurka w nosie" (75). „Przychodzi frant w kapeluszu, buty błyszczą. Zaprowadza Unczyc dziewczynę, to trzeba jemu nadepnąć na but. Zadepczesz. mc ma st p . wychodzi, że diabeł" (76). Również struktura społeczności piekielnej jest patriarchal% panują t stosunki zgoła nierodzinne. zwierzchności i Poddaństwa. Kaiępek prawa czartowskiego przedstawia piekło j a k o *or królewski, na k t ó r y m rządził Lucyfer, a reszta d i a b ł ó w * * uszeregowana w d w o r s k o - u r z ę d n i c z e j hierarchii, co ^Powiada ludowej wizji Lucypera - k r ó l a d i a b ł ó w (Po" f M , 1892). Powróćmy jednak do diabelskich możliwości prokreacyj­ nych. Z twierdzeniami o n i e m o ż n o ś c i r o z m n a ż a n i a się diabła pzerpnictym, z m a t e r i a ł ó w zgromadzonych współcześnie s p o n d u j ą teksty staropolskie: •Ten latawiec tuła się po świecie między ludźmi, chciałby mieć ^rzyst^o ó g nie dał, aby mógł nic T ^ . ani zaszkodzić nikomu, ani też począć, acz nań wiele J a d a j ą , aby miał przekazać ludzkiemu małżeństwu, ale temu *«y mądr\ me wierz, obłudy to wszystko są Incubus i Succubus. * ' h nie może się płodzić według przyrodzenia, rozumu 0 m a Ore 7 d u Fragment ten doprowadza nas do kolejnej części roz­ w a ż a ń , w której zajmiemy się wyjaśnieniem o d s t ę p s t w od wyżej przedstawionego schematu. K s . Chmielowski poddaje w w ą t p l i w o ś ć wyłącznie męski charakter d i a b ł a ; podobnie w ikonografii sceny kuszenia, diabeł występuje czasami w postaci p ó ł - w ę ż a p ó ł - k o b i e t y ; zdarza się też, co do­ strzegamy w malarstwie ś r e d n i o w i e c z n y m . ż e zwykłym diab­ ł o m przydaje się cechy ż e ń s k i e . 2 S p r ó b u j m y więc prześledzić relacje między człowiekiem ( k o b i e t ą i mężczyzną) a d i a b ł e m zaistniałe na skutek upadku pierwszych r o d z i c ó w , co z a p o c z ą t k o w a ł o z i e m s k ą egzysten­ cję ludzi. Rozpocznijmy od opisu raju, sytuacji poprzedzającej upadek. P o w o ł a m się tu na r o z w a ż a n i a E d m u n d a Leacha zawarte w artykule Genesis as M\th. Egzystencję rajską organizują dwie opozycje: pierwsza, m ę s k i e - ż e ń s k i e , przy czym p o ś r e d n i k i e m jest diabeł. „ J a k o ostateczna mediacja wąż, rzecz pełzająca, stanowi a n o m a l i ę wobec opozycji mężczyzna kobieta" (Leach 1969, s. 14). Druga: niewinne-grzeszne, czyli A d a m - D i a b e ł . Mediantem jest tu Ewa! Istnienie tych przeciwieństw p o t w i e r d z a j ą t a k ż e zanoto­ wane przeze mnie wypowiedzi: „ K i e d y ś wyszedł Adam z Ewą w p o d r ó ż , przyszli do rzeczółki. E w a wzięła chustkę do nosa i pomvla jemu a powiesić nie miała gdzie. Widzi ona, że c o ś u lego Adama jest. A bąk był w postaci diabelskiej. A Adamowi nadojadło i przytuli! się, a bąk go uciął w tyłek i świat z tego poszedł" (77). Cytat ten doskonale ilustruje m e d i a c y j n ą rolę d i a b ł a . Mniej ewidentne jest istnienie na gruncie k u l t u r y ludowej drugiej z wymienionych opozycji, c h o ć i na n i ą m o ż n a natrafić: „ G d y się szczęśliwy Jadam z Jewą przechadzał po Raju, w niebie zaszły zdarzenia godne uwagi. Już to z niechęcią książę ciemności spoglądał na coraz to nowe dzieła w y c h o d z ą c e z twór­ czej ręki Boga" (Kolberg 1962, s. 5). V a 7 i boskiej sprawy" (Postępek. 1892, s. 20). C z y też fragment dzieła ks. Benedykta Chmielowskiego: „Czart nie raz czyni Incubum albo Succubum. alias jak to z o w i ą na Rusi latawcem albo latawicą, do takiej przywodząc ludzi lubieżnych, niepowściągliwych amato­ rów niecnoty, że albo białogłowę uformuie z powietrza, dla nich urodziwą, miłosną, a czasem ścirw zkąd porwawszy przy nim kładą, pokrywszy piękney amazyi (gaszki) postacią; albo też dla białogłowy naturalney uwikłanej amorami lub cielesności appetycznej reprezentuią męszczyznę, wtedy się czyniąc Incubum. actum z nią czyni venerum, z czego m o ż e b i a ł o g ł o w a veré impregnan semine virili calido aliunde adato et debite applicaw (naprawdę zajść w ciążę od ciepłego m ę s k i e g o nasienia gdziein­ dziej wziętego i odpowiednio zaaplikowanego) (Chmielowski 196o. s. 91-92). l u d i m i a ) e m u t e g 0 B D i a b e ł sam ustawił się w opozycji wobec ludzi i chciał i m szkodzić, a j a k o narzędzie do tego celu w y b r a ł E w ę . b y ć m o ż e ze względu na jej g o r s z ą , bliższą zwierzęcej n a t u r ę : „[...] wtedy Pan B ó g nastał sen A d a m u . wyjął żebro zjego boku, a skąd to pokręci! się pies i za tę kość hap. Nie m ó g ł dopędzić Pan Bóg. chwycił tylko ogon, urwał ogon temu psu i myśli tak: Dobrze i z ogona zrobię, i dlatego te baby takie gadatliwe, bo to z psa ogona" (78). Mediacyjny charakter d i a b ł a przejawiający się w jego płci m o ż e p r z y b r a ć dwie formy, albo diabeł jest bezpłciowy (np. dlatego, że jest duchem), albo jest androgyniczny, a zatem m o ż e r ó w n i e dobrze w y s t ę p o w a ć w postaci męskiej j a k żeńskiej, j a k to widzimy w kuszeniach świętych p u s t e l n i k ó w , czy w scenie upadku. W kulturze ludowej jednak bardziej typowa wydaje się diabelska m ę s k o ś ć . Wyjaśni nam to analiza drugiej opozycji. Podobnie j a k w poprzednim przypadku, tak i t u mediant jest ambiwalent­ ny. Ewa p o ś r e d n i c z ą c między bezgrzesznym A d a m e m a dia- 117 �błem sama jest i niewinna, i grzeszna. D w o i s t o ś ć ta jest u d e r z a j ą c a , jeżeli zestawimy ze s o b ą dwa w y o b r a ż e n i a Ewy - u p a d ł e j , podległej szatanowi, oraz dobrej, Ewy m a t k i ludzkości. K u l m i n a c j ę tego w y o b r a ż e n i a stanowi Druga Ewa - M a t k a Boska, d e p c z ą c a głowę w ę ż a - s z a t a n a . Istota tej opozycji t k w i w szczególnym stosunku, k t ó r y łączy E w ę i szatana, c h a r a k t e r y z u j ą c y m się przymilnością d i a b ł a wobec Ewy w momencie kuszenia: „ E w a , pierwsza nasza matka, podeszła do drzewa, a ten diabeł, jak to diabeł zaraz: Weź j a b ł k o , spróbuj jakie ono smaczne, nie słuchaj co tam Pan B ó g m ó w i , namawiał j ą " (31) D o d a t n i znak tego stosunku ulega zmianie, gdy obietnice szatana o k a z u j ą się p ł o n n e i gdy oszukana Ewa zostaje wygnana z Raju. Rezultatem opozycji: dobra natura A d a m a vs. zła d i a b ł a , jest nie tylko upadek A d a m a i s k a ż e n i e jego istoty, ale t a k ż e ustanowienie nowej opozycji: kobieta-Ewa vs. diabeł. Ta nowa opozycja realizuje się dwojako, od­ powiednio do dwoistej natury Ewy. D o b r a Ewa stanowi absolutne przeciwieństwo złego szatana: „Ten Lucvper to był najlepszy ten, co najwięcej wiedział anioł. I jak Pan B ó g pokazał jemu niewiasta w widzeniu, to on pierwszy z b u n t o w a ł się. Bo Pan B ó g powiedział, że on będzie służył tej niewieście. A on powiedział, że nie będzie służył" (81). Zdarzenie to jest b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą b u n t u Lucypera p o p r z e d z a j ą c dramat upadku i wygnania z Raju. Wskazuje to na jego fundamentalny charakter, d e t e r m i n u j ą c y rzeczy­ wistość tak rajską, jak ziemską. T a tak mocno zarysowana opozycja Ewa vs. diabeł wymusza d r u g ą : Ewa oznacza przecież tyle co kobieta, a więc w szeregu określeń po stronie d i a b ł a musi się znaleźć: „ m ę ż c z y z n a " . M a m y zatem wyjaśnienie m ę s k i e g o charak­ teru d i a b ł a . T a sama opozycja realizuje się t a k ż e w odniesieniu do Ewy złej (np. tej, k t ó r a d a ł a się p o w t ó r n i e skusić szatanowi). Kobieta odgrywa się na diable za u t r a t ę raju. b ę d ą c zarazem r ó w n i e zła jak on. Oszukuje go w r e w a n ż u za oszustwo. W zrozumieniu tej wersji opozycji k o b i e t a - d i a b e ł pomaga bajka: „Szła baba na chrzciny i wyszła nad rzeczka.Nie da rady przejść. A tu czort zjawił się. Baba siadła. Czort niesie, d o n i ó s ł na chrzciny. No to nieś teraz ty baba: Nie! Ten czort nosił, nosił aż nadojadła mu ona i ten czort mówi: Idź baba! No i oni wzięli i pobili się. Biją się do krwi. a rady nie dają. Pan B ó g m ó w i do anioła: «Idż i rozbrori ich!» O n poszedł, bronił, bronił i nie rozbromł ich i ściął o b y d w ó m głowy. I powiedział Pan Bóg: « C o ś ty zrobił. Idź i nałóż im głowy!» Anioł przyszedł i la czortowska głowa nałożył na babę, a baby głowa na czorta. I teraz baba taka chytra, bo ma czortowska g ł o w a " (79). 1 W bajce tej nie tylko został opisany k o n f l i k t , ale i wskaza¬ ny jego zwycięzca. Z treści bajki należy w n o s i ć , że w sytuacji p o c z ą t k o w e j przewaga była po stronie d i a b ł a , co o d p o w j . d a ł o sytuacji rajskiej, kiedy to d i a b e ł był m ą d r z e j s z y od Ewy p o n i e w a ż wiedział, że zmiana aseksualnego stanu rajskiego na seksualny doprowadzi ludzi do wygnania z Raju i odsunie ich od Boga. Nie wiedział jednak, że upadek ludzi ma inn, charakter niż jego własny. Upadek d i a b ł a był bowiem wynikiem opozycji między n i m a Bogiem, podczas gdy w przypadku ludzi n a s t ą p i ł a zmiana b e z p ł o d n e j egzystencji rajskiej na p ł o d n ą z i e m s k ą , nie z n a n ą d i a b ł u . Dlatego najprostszym sposobem oszukania i odegnania diabła jest skonfrontowanie go z symbolem ludzkiej p ł o d n o ś c i . a D r u g ą z kolei t r u d n o ś ć przedstawiają te m a t e r i a ł y , które stwierdzają p ł o d n o ś ć diabla, w szczególności apokryficzny I wątek diabła ojca Kaina: „[...] Tak jak kobieta posłuchała tego węża-szatana i on zrobiła pierworodny grzech i pierwszego syna z tym wężem rodziła - lego Judasza jak mówimy - tego Kaina. Z tym węże* miała Kaina" (1). „[Pewną kobietę] zabrali do bolnicy, potym ją nałożyli jakim puchem, żeby ona nie słyszała nic, no i ona porodziła. To diaheł taki był jak na obrazku rudy w czarne pasy. [ . . . ] powiedzie!,,* nieżywe było dziecko. To doktorowie tak przyzna!,, ze jak maż a jej w , < : h e r , d 7 , t Z™ , r ^ d r l b K ^ T ' ^herprzeal, wszystko na diabla (80). , Byc m o ż e powyższą o p o w i e ś ć należy kojarzyć z powszect ną w i a r ą , .z w r o k u 2000 nastanie koniec świata . - wedle Sybilh - przyjście na świat Antychrysta: „ A l b o w . e m przed ym dniem s ą d n y m zeszłe szkaradny Lucy per swego potom¬ ka Antychrysta na świat, ten się n a r o d ź , z jednej żydówki w Babilonie (Proroctwo, s. 45). Opisane powyżej narodziny d i a b ł a m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o zapowiedz właściwych narcdz,n Antychrysta. Obydwa powyższe przypadki ograniczają okres płodności człowieka. M o m e n t p ł o d n o ś ć , d i a b ł a jest jednocześnie cza­ sem wejścia ludzi w rzeczywistość z i e m s k ą , co m o ż e znaczyć, że d o c z e s n ą n a t u r ę człowieka charakteryzuje właśnie domie­ szka diabelska, której p r z y c z y n ą był kontakt seksualny d i a b ł a i Ewy. Domieszka ta jest przekazywana z pokolenia na pokolenie. Narodziny Antychrysta, potomka Lucyfera, wydzielają z powrotem z natury ludzkiej s k ł a d n i k diabelski, co zarazem będzie jej oczyszczeniem umożliwiającym opusz­ czenie ziemskiego p a d o ł u i p o d z i a ł ludzi na stronników d i a b ł a i zbawionych. Zatem p ł o d n o ś ć d i a b ł a jest ograniczo­ na t y l k o do jednego przypadku i ma ściśle o k r e ś l o n ą funkcje I skażenie natury człowieka. Jej sens jest zatem przeciwny sensowi płodności ludzi, k t ó r a ma na celu przysporzeni Bogu wiernych w y z n a w c ó w . P R Z Y P I S Y 1 Według K r z y ż a n o w s k i e g o , pełna wersja bajki o diable oszuka­ nym przez chłopa przy podziale p l o n ó w składa się z trzech e p i z o d ó w . Pierwszy to nawiązanie kontaktu i zawarcie umowv / diabłem. Drugi to oszukańczy podział p l o n ó w , przy którym wychodzi na jaw ignorancja diabła w sprawach wegetacji roślin. Trzeci epizod zawiera wypowiedziany przez r o z z ł o s z c z o n e g o diabła pojedynek z człowiekiem Rywalizację wygrywa człowiek, w przewa- żającej ilości wersji dzięki wykorzystaniu ignorancji diabła * »sprt-l wach ludzkiej anatomii (Krzyżanowski 1967. I. I I , s. 11). Na przykład scena kuszenia, pędzla Van G o s e m i Kunstg* chichtliche Museum w Wiedniu; a także Paliptyk iw. Jana J a t a * nika z Muzeum Narodowego w Krakowie ora/ Dziesięć przykaż Mistrza Dziesięciorga Przykazań z Muzeum Narodowego w W>r- j szawie. 2 L I T E R A T U Chmielowski B. 1966 Nowe Ateny. K r a k ó w Kolberg O. 1962 Dzieła t. V I I . Krakowskie, Krzyżanowski J. 1967 Postępek 1892 Postępek prawa czartowskiego pneciu wyd. A . Benis, K r a k ó w Wrocław Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Warszawa Leach E . 1969 Genesis as Myth. [w:] Genesis as Mylh. London 118 RA narodowi ludzka Proroctwo [b.d.] Proroctwo Michaldy. królowej ze Saby, Warszawa iy»t> Antropologia Kultury wst potsKtej AA w., warszawa �