34 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0f2db18c55866e6df5030324a3b6969.pdf f77328c229f678ad859c0f386057f6d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4048 pol Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3784 Title A name given to the resource Ozdobne drabinki do kwiatów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.2; s.100-103 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O Z D O B N E D R A B I N K I D O K W I A T Ó W JERZY Zarówno w małych miastach, jak i na wsiach istnieje zwyczaj dekorowania okien kwiatami. Uzu­ pełnieniem dekoracji, którą w głównej mierze sta­ nowi sama roślina, jest przeważnie ozdobny wazonik oraz podpórka, która — zamiast prostego patyka — przybiera czasem postać pięknie wykonanej drabinki. 100 CZAJKOWSKI Drabinki takie, występujące na różnych terenach Polski, a zwłaszcza Małopolski, uchodziły jakoś uwagi etnografów, którzy nie interesowali się nimi i nie notowali ich w publikowanych przez siebie mate­ riałach. Nielepiej przedstawiają się też zbiory mu­ zealne w tym zakresie. �Wyjątek stanowi Muzeum Etnograficzne w Krako­ wie, które jest w posiadaniu serii drabinek, składa­ jącej się z 6 sztuk. Drabinki te wykonane zostały po I I wojnie świato­ wej i są dziełem Tadeusza Obrzuda z Podegrodzia (pow. Nowy Sącz), znanego rzeźbiarza ludowego, któ­ ry już niejednokrotnie wystawiał swoje rzeźby w okresie międzywojennym. Do rzeźb Obrzuda należą kapliczki z postaciami Chrystusa Frasobliwego, św. Jana Nepomucena, kilka figurek Chrystusa upadającego pod krzyżem, płasko­ rzeźba — chusta św. Weroniki i inne. Sporo tych rzeźb znajduje się w zbiorach Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie. W r. 1940 wywieziono Obrzuda na roboty do Nie­ miec, gdzie przebywał 5 lat. W ciągu tego okresu wyrzeźbił on mnóstwo różnych figurek. Szczególnym uznaniem ludności niemieckiej (tam, gdzie przebywał) cieszyły się butelki z Bożą Męką. Za pieniądze uzyekane drogą sprzedaży swych wyrobów Obrzud za­ kupywał narzędzia rzeźbiarskie, które niestety zo101 �z drzewa bukowego), natomiast poprzeczki — z drze­ wa bukowego. Na pierwszy rzut oka wszystkie drabinki są do siebie podobne. Przypatrzywszy się im jednak dokład­ nie, stwierdzamy, że poprzeczki różnią się między sobą bardzo, jeśli nie w całości, to przynajmniej w szczegółach. Natomiast listwy boczne są we wszyst­ kich drabinkach identyczne. Rozchodzą się one nieco od dołu ku górze, nadając drabince kształt wydłużo­ nego trapezu, zwróconego szerszą podstawą ku górze. Krawędzie listew bocznych są dla ozdoby skośnie pozacinane w karby biegnące z dołu do góry i na od­ wrót. Forma poprzeczek rozwiązana jest dwojako. Są one bądź to proste w swej zasadniczej linii, bądź też lekko półokrągłe. Krawędzie ich są wycinane w ząbki, półkola, karbowane łuki itp. Najwięcej jednak inwencji artystycznej włożył rzeźbiarz w rozwiązanie powierzchni poprzeczek. Są one ażurowane, przy czym motywy, które tu zna­ lazły zastosowanie, można podzielić na trzy grupy. Jedną stanowią motywy w postaci małych, okrąg­ łych otworków, układanych w koła, krzyże, linie pro­ ste, ośmio- i jedenastoramiennych gwiazdek lub nie dających się ściśle określić wycięć o formach ab­ strakcyjnych. Drugą grupę tworzą starannie wykonane motywy roślinne, na które składają się czterolistne rozetki, gałązki z listkami, grzyby, liście i owoce dębu oraz drzewka, zwykle po trzy, z których środkowe jest wyższe od dwóch bocznych. Wzajemne proporcje po­ szczególnych motywów roślinnych traktowane są przez rzeźbiarza zupełnie swobodnie. I tak np. kwiatki, drzewa, grzyby, żołędzie mają prawie jednakową wielkość, o której decydują rozmiary zdobionej po­ wierzchni. Osobno wspomnieć należy o ładnie wyciętych ser­ duszkach i innych motywach (jak kapelusz góralski ze skrzyżowanymi ciupagami), którymi Obrzud ozdo­ bił jedną z drabinek. W dwóch wypadkach rzeźbiarz nie zadowolił się motywami geometrycznymi i roślinnymi, ale dodat­ kowo dał po dwie krokiewki, przy czym na jednej parze ustawił dwa malowane ptaszki, w rozwidleniu drugiej natomiast umieścił gniazdo, a w nim dwa bociany, dość wiernie wykonane i pomalowane. stały mu skradzione, gdy wracał do kraju. Po po­ wrocie osiedlił się on w Lubezie pod Grodkowem, na Śląsku Opolskim, gdzie w dalszym ciągu pracuje nad rzeźbami o tematyce zarówno religijnej, jak i świec­ kiej. Wróćmy jednak do wspomnianych drabinek. Każda z nich składa się z dwóch listewek połączonych k i l ­ koma poprzeczkami. Wysokość drabinek waha się w granicach 46—51 cm, a tylko jedna z nich ma 32 cm wysokości. Do wyrobu drabinek Obrzud użył dwóch rodzajów drzewa. Listewki boczne zrobił z drzewa dębowego (poza jedną, która w całości wykonana jest 102 Prócz rzeźbiarskiej występuje na drabinkach de­ koracja malarska, głównie na niektórych motywach roślinnych oraz wyżej wspomnianych ptaszkach i bo­ cianach. Pomalowane zostały również zakończenia bocznych listewek niektórych drabinek, jedna z po­ przeczek oraz krokiewki — farbami olejnymi kolorów białego, czerwonego, zielonego, niebieskiego i brą­ zowego. Brak zainteresowania tymi drobnymi, ale cieka­ wymi okazami ludowego zdobnictwa powoduje, że szukając analogii dla opisywanych tu drabinek, nie znajdujemy ich na naszych terenach, tylko za Kar­ patami — na WęgrzechTamtejsze drabinki w ogól­ nym kształcie zbliżone do wykonanych przez Obrzuda, są jednak znacznie bogatsze. Podobnie jak u rzeź- Malonyay Dezsó: A magyar nép müvészete. Bu­ dapeszt, 1909, t. I I I , s. 179. 1 �biarza podegrodzkiego, znalazły tam zastosowanie motywy geometryczne, abstrakcyjne, roślinne i zwierzęce oraz — czego nie ma u Obrzuda — postacie ludzkie. Większość drabinek węgierskich ozdobiona jest nieznanymi Obrzudowi dzwonęczkowatymi w i siorkami. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33659476898fe36a436ff20f70d89d45.pdf 6253cb46c0a86a40e5c8f39dace9a82f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4051 pol Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3787 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.2; s.108-127 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Dywan dwuosnowowy W Y S T A W A w kolorach S Z T U K I białym i czarnym. pow. AugiLstów. L U D O W E J W Wyk. Franciszka 208 Lipsk, B I A Ł Y M S T O K U ZOFIA Zorganizowana w lipcu, a trwająca do polowy września r. ub. Wystawa Sztuki Ludowej w Białym­ stoku miała na celu zilustrowanie dorobku Biało­ stocczyzny we wszystkich dziedzinach twórczości l u ­ dowej w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej. Inicjatorzy i organizatorzy wystawy — Wydział K u l ­ tury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku, Muzea w Białymstoku i w Łomży oraz Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego — korzystały z poparcia Centralnego Zarządu Sztuk Pla­ stycznych i Wystaw Ministerstwa Kultury i Sztuki. Zgromadzone w liczbie ponad 300 eksponaty ze wszystkich powiatów województwa białostockiego re­ prezentowały: tkactwo, plecionkarstwo, hafty i ko­ ronki, odzież i strój, ceramikę, rzeźbę, rysunki oraz drobne zdobnictwo ludowe. Pewna część eksponatów pochodziła ze zbiorów muzealnych i prywatnych z lat dawniejszych, sprzed Wyzwolenia. Miały one uzupełnić wystawę i una­ Rybko, STARONKOWA ocznić przemiany, jakim twórczość ludowa uległa na przestrzeni lat. Cel ten jednak — może z wyjątkiem rzeźby — nie został osiągnięty, głównie z powodu bra­ ku napisów z datami i objaśnieniami. Najliczniejszym działem wystawy było tkactwo. Tkaniny rozmieszczono w hallu i wszystkich czte­ rech salach, a oprócz tego umieszczono w gablotach — poskładane, widoczne tylko fragmentarycznie. Dobrym wprowadzeniem do działu tkanin był ustawiony w pierwszej sali warsztat tkacki z zaczętą robotą prze­ tykanej lnianej „płachty". Można było obejrzeć ro­ bione ze sznurka lnianego nicielnice o tzw. długich oczkach, grzebień, czyli płochę, sporządzoną z cienkich drewienek, oraz czółenko z nawiniętą na cewkę nicią lnianą. Szkoda, że nie pokazano przy tej okazji „de­ ski", używanej do wyrobu niektórych tkanin, oraz „prątków". Z tkanin reprezentowane były dywany dwuosnowowe, sejpaki tkane „w deskę", tkaniny rypsowe, �przetykane wełniane, radziuszki lniane, lniane rząd­ kowe (czynowate) ręczniki oraz rządkowe wełniane i lniane płótna. Z dywanów dwuosnowowych prawie wszystkie były wykonane w okresie powojennym, a nawet po roku 1949, ponieważ mniej więcej w tym czasie zdołano wznowić znaną, lecz częściowo za­ rzuconą technikę tkania dywanów o podwójnej osnowie. Zwracał uwagę dwuosnowowy dywan biało-czarny, wykonany przez Franciszkę Rybko (Lipsk, pow. Au­ gustów), przedstawiający w partii środkowej dwa gołąbki, po bokach zaś napisy i daty. Kompozycja całości, jak i środkowego motywu gołąbków — nie była jednak szczęśliwa. A szkoda, bo dywan tego rodzaju mógłby mieć duże zastosowanie jako tkanina reprezentacyjna (ryc. 1). Wśród kilkunastu wystawionych dywanów dwu­ osnowowych osobną grupę stanowiły tkaniny sokol­ skie, wykonane pod kierunkiem prof. E. Plutyńskiej, wyróżniały się one kolorytem oraz tematyką. W ośrod­ ku sokolskim dąży się obecnie do' tego, by przywró­ cić stare metody farbowania tkanin barwnikami na- Ryc. 3. „Droga przez wieś". Dywan dwuosnowowy. Wyk. Felicja Jaroszewicz, Janów, pow. Sokółka. Ryc. 2. Dywan dwuosnowowy. Wyk. Felicja szewicz, Janów, pow. Sokółka. Jaro­ turalnymi, jak np. korą dębową, korą kruszyny, liść­ mi brzozy. Oprócz tego tkaczki do barwienia uży­ wają koszenili i indyga. Daje to w efekcie kolory stonowane, miłe dla oka. Większość dywanów wykonana była dla uczczenia dziesięciolecia Polski Ludowej, stąd ich aktualna te­ matyka, jak np. wiejska szkoła, droga przez wieś, spółdzielnia hodowlana; niektóre tylko reprezentowały dawną twórczość tradycyjną — o motywach roślin­ nych, wypełniających rytmicznie środkowe pole dy­ wanu. Wśród odrzuconych przez jury i nie ekspono­ wanych na wystawie znalazły się dywany o wzorach naśladujących kapy tkane fabrycznie. Ze względu na znaczną ilość zgromadzonych tka­ nin trudno byłoby omówić wszystkie, ograniczymy się więc jedynie do ważniejszych. Należy do nich przede wszystkim doskonale skom­ ponowany dywan Aleksandry Radulskiej z Janowa (pow. Sokółka), przedstawiający uroczysty obchód święta 22 lipca na wsi (ryc. 2). Zasadnicza treść kom109 �pozycji umieszczona jest w pasie środkowym. Wi­ dzimy tu budynek szkolny oraz prowadzącą doń sze­ roką drogą, a na niej grupę dzieci i dorosłych. Nie­ którzy niosą kłosy zboża lub kwiaty, inni koszyczki. Tu i ówdzie wśród ludzi widać zwierzęta i ptaki. Po obu stronach drogi rosną drzewka, potraktowane de­ koracyjnie, powtarzające się symetrycznie. Dość sze­ rokie obramienie wypełnione jest zygzakiem i mo­ tywem kłosów. Kompozycja całości prosta i zwarta, a poszczególne motywy roślinne i figuralne szczerze ludowe. Mniej szczęśliwy w kompozycji był dywan wyko­ nany przez Felicję Jaroszewicz, również z Janowa (ryc. 3). Dywan ten, podzielony na trzy części, w gór­ nej przedstawia wieś złożoną z kilku domów, w środ­ kowej — pasiekę, w dolnej zaś — stado owiec i kóz pędzone przez pasterza do obory. Analizując poszcze­ gólne części dostrzegamy pewną nieporadność w roz­ mieszczeniu elementów (domki w części górnej), nie­ dostateczną przejrzystość układu (część środkowa) i brak równowagi (część dolna). Wyraźnym nieporozumieniem był drugi dywan tejże autorki, stanowiący swobodną replikę pracy zaty­ tułowanej „Droga przez wieś", wykonanej po raz v Б s d I: ti В С k< st w Pi ro dr mi W; Ryc. 10 110 4. Dywan dwtiosnowowy. Wyk. Sabina Maselbas, Wasilówka, pow. Sokółka. �Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy. Ryc. 6. Dywan dwuosnowowy. Wyk. Olimpia wicz, Janów, pow. Sokółka. Wyk. Sabina Maselbas, Wasilówka, pow. Sokółka. Jarosze­ Ill �Ryc. 7. Dywan dwuosnowowy. pow. pierwszy w latach 1950—52 przez Dominikę Buj­ nowską z Węgrowa *. Wśród dywanów o tematyce tradycyjnej wyróżniały się prace Sabiny Masełbas (kol. Wasilówka, pow. So­ kółka), która kontynuuje wzory odziedziczone po mat­ ce. Składają się na nie motywy roślinne w postaci stylizowanych gałązek winorośli, wypełniających w prostym, przejrzystym układzie pole środkowe, oraz również roślinne motywy tworzące obramienie (ryc. 4). Czasem w kwietny szlak obramienia wplecione są sylwetki ludzi 1 zwierząt (ryc. 5). * „Polska Sztuka Ludowa" nr 6, 1952, s. 350, ryc. 8. 112 Wyk. Aurelia Sokółka. Majewska, Janów, Do grupy dywanów reprezentujących formy trady­ cyjne należy również zaliczyć tkaninę dwuosnowową wykonaną przez Olimpię Jaroszewicz (Janów, pow. Sokółka) o motywach roślinnych i zwierzęcych (ryc. 6) oraz stary dywan z r. 1896, tkany przez Pelagię Su­ limę (Ruda, pow. Grajewo). Przykładem nowoczesnej kompozycji opartej o dawne wzory roślinne jest dwuosnowową tkanina (ryc. 7) Aurelii Majewskiej (Janów, pow. Sokółka). Innym typem dywanów dwuosnowowych była tkanina Franciszki Rybko (Lipsk, pow. Augustów), o wzorze geometrycznym, w romby i gwiazdy (ryc. 8), nawiązująca w ogólnym charakte­ rze do dawnych dwuosnowowych dywanów mazur- �skich i podobnie jak one zszywana wzdłuż, z dwóch części. i Z innego rodzaju tkanin wystawione były wełnia­ ne dywany rypsowe o wzorze geometrycznym, po­ wstałym z elementów kostki i prostokąta. Niektóre z nich były zupełnie w tym samym typie, co tkaniny opoczyńskie „w koziołki", i odznaczały się szeroką gamą kolorystyki, występującą w pasach lub kracie. Dużą ilość tkanin rypsowych reprezentowały tkaniny dwukolorowe lniano-wełniane i lniano-bawełniane, Ryc. 8. Dywan dwuosnowowy. ó wzorze powstałym z kostki rypsowej i prostokątów rozbudowanych w kole. Były to płachty Scholastyki Krupowicz (Janów, pow. Sokółka) biało-granatowe, biało-zielone i biało-bordowe. Wśród nich — jedna całkowicie lniana, szaro-biała. Płachty tego rodzaju występują na terenie całego województwa. Odrębne w typie były tzw. sejpaki, pochodzące z po­ wiatów suwalskiego, augustowskiego i grajewskiego. Tkaniny te, lniano-wełniane, o układzie pionowym, wykonane są na wąskim krośnie i zszywane środkiem. Wyk. Franciszka Rybko, Lipsk, pow. Augustów. 113 �Ryc. 9. Sejpak. Tkanina przetykana Iniano-wełniana. Reszki, pow. Augustów. Wzór, ręcznie tkany wełnianym wątkiem, występuje na lnianym płóciennym tle. Motywem, stale powta­ rzającym się jest gwiazda ośmioramienna, komponują­ ca się w skośnej (ryc. 9) lub prostej kracie, a prócz tego motyw geometryczny, zbudowany w kwadracie ze skośnej kraty. Brzeg stanowią dwa szerokie pasy po obu bokach na pionie tkaniny, dochodzące do 30 cm szerokości, wypełnione zygzakowatym geome­ trycznym wzorem obok skośnych form, ustawionych przy sobie i imitujących listki na gałązce. Góra i dół tkaniny zwykle nie mają pasów krawędziowych. Nie każdy jednak sejpak bywa w ten sposób wykonany. Np. jeden z dywanów tkanych przez Czesławę Twar­ 114 Wyk. Czesława Twardowska, dowską zakończony jest u dołu pasem stylizowanych geometrycznie ptaszków, zwróconych do siebie para­ mi, a przegrodzonych trójkątem, stanowiącym jakby wazon, którego motywy rozsypują się po całej tkani­ nie. Składają się one z występujących na przemian form geometrycznych, zbudowanych w kształcie kwadratu i gwiazdy ośmioramiennej — ujętych w skośną kratę. Sam dół jest zakończony powtórzonym czterokrotnie zygzakiem, wypełnionym drobnymi punktami. Cała powierzchnia sejpaka usiana jest małymi kwadracikami w miejscach, gdzie poza sa­ mym motywem pozostawała na tle zbyt duża wolna przestrzeń. Motywy tkane wełną występują na lnianej �powierzchni bardzo plastycznie nie tylko dzięki róż­ nicy grubości i rodzaju użytej przędzy, ale także dlatego, że wełniany wątek tworzący motyw prze­ biega wierzchem ponad lnianym płótnem, na prze­ strzeni dwóch, trzech, czterech centymetrów. Na wystawie zgromadzono również dużą ilość tka­ nin przetykanych, lniano-wełnianych i całkowicie lnianych, tzw. radziuszek, o motywach geometrycz­ nych — przenikających się kół lub owalów. Do grupy tkanin przetykanych zaliczyć też należy niektóre ręczniki lniane, np. wykonany przez Anielę Maksymowicz (Oszkinie, pow. Suwałki), tkany praw­ dopodobnie przy użyciu „deski". Wzór tkany jest sza­ rym lnem, osnowa zaś i częściowo wątek — białym (ryc. 10). Starszym zabytkiem był tkany ręcznik bar­ dzo bogato zdobiony, stanowiący własność Muzeum w Białymstoku, a niesłusznie wciągnięty do działu haftów. Pośród tkanin o splocie rządkowym (czynowatym) było kilka wykonanych z wełny i kilka czysto lnia­ nych lub lniano-bawełnianych. Efekty w splocie rządkowym zostały wykorzystane w ten sposób, żs wzór występujący na tkaninie składa się z kwadra­ Ryc. 10. Ręcznik przetykany. Wyk. tów i prostokątów o odmiennym lśnieniu. 1 tak np\ płaszczyzna kwadratu składa się ze skosów biegną­ cych z góry na dół w kierunku od lewej do prawej, a powierzchnia sąsiadującego prostokąta — ze sko­ sów zbiegających od prawej do lewej. Efektownym wzorem jest również wypełnienie płaszczyzny tzw. „sosenką" (ryc. 11), która w pewnych partiach tka­ niny (zależy to od przewleczenia nicielnic) tworzy for­ my rombów wypełnionych rządkami splotu. Kontrasty pomiędzy tłem a wzorem zaznaczyły się dobrze w splocie rządkowym 1 :3, tzn. tam, gdzie w tle nitka wątku przechodzi pod trzema nitkami osnowy, a jedną nakrywa, we wzorze zaś — nić wątku nakrywa trzy nitki osnowy, a chowa się pod jedną. Splot rządkowy stosowany jest również w tkaninach lnianych, w których czasem w osnowie używa się lnu szarego nie bielonego, zaś w wątku — lnu bia­ łego lub kupnej białej bawełny. Daje to ładne efekty załamywania się połysku materii, podobnie jak to można zaobserwować w kupnych obrusach tkanych splotem atłasu. Tkaniny czynowate wykonywane są na terenie całego województwa białostockiego i znaj­ dują zastosowanie jako obrusy i ręczniki. Aniela Maksymowicz, Oszkinie, pow. Suwałki. 115 �Ryc. 11. Płachta tkana splotem rządkowym. Wyk. Radziłów, pow. Grajewo. W dziale tkactwa pokazano również parę sztuk wełnianych krajek, czyli pasów używanych w stroju. Tkanie ich odbywa się w sposób bardzo prymitywny. Tkaczka zahacza wełniane nici osnowy o duży palec u nogi i trzymając końce ich w ręku przekłada nici wątku. Co druga nitka osnowy jest przewiązana lnia­ nym sznurkiem przymocowanym do patyczka, który zastępuje nicielnicę. Wzory geometryczne zdobiące krajki (ryc. 12) tkaczka wykonuje przeplatając w od­ powiedni sposób osnowę wątkiem. W województwie białostockim występują takżs chodniki tkane ze słomy. Na rzadkiej lnianej osnowie (niebieskiej lub czerwonej) wątek, który stanowią źdźbła słomy, przeplata się splotem płótna. Tkane 11G Irena Strzelecka, słomianki eksponowane na wystawie pochodziły ze wsi Długi Ług (pow. Sokółka). Z dziedziny plecionkarstwa można było obejrzeć beczkowatego kształtu kosz do przechowywania ziar­ na, zrobiony techniką spiralną ze słomy wiązanej łykiem. Technika taka jest obecnie używana do wyro­ bu kobiałek. Jako przykład koszy plecionych z ko­ rzeni przedstawiony był „półćwiartek" w kształcie wysokiego garnka z uchem. Kosze takie wyrabiano niegdyś na terenie Kurpiowszczyzny. Wśród okazów plecionkarstwa znajdował się jeszcze tzw. „koszel", pełniący funkcje chlebaka. Składa się on z dwóch koszyków, z których jeden, odwrócony dnem do góry, wsuwa się na drugi, nieco mniejszy. Sznurek spełnia �rolę paska, służącego do przewieszania przez ramię. „Koszel" wyplatany jest z łyka, podobnie jak ko­ szyki na owoce i jagody. W dziale haftów wystawiono przeważnie wyroby dawniejsze. Z ciekawszych eksponatów należy wy­ mienić koszulę męską, wykonaną w r. 1871 przez Olgę Kaczanowską (Krzywa, pow. Bielsk Podlaski). Haftowany przód koszuli, kołnierzyk i mankiety zdobione są długimi ściegami, stebnem i krzyżykami w kolorach czarnym i czerwonym, na przodzie wy­ stępują motywy gwiazdek zamkniętych w skośnej kracie (ryc. 13). Fragment tego motywu zaznacza się na mankietach i kołnierzyku koszuli. Z nowszych haftów pokazane były tylko: litewska czarna zapaska, zdobiona w kwiaty wykonane ściegiem łańcuszkowym, i również litewska koszula kobieca, haftowana atłaskiem w tulipany. Motyw kwiatowy w zapasce, jak i motyw tulipánu w koszuli powtarzają się kilka razy bez żadnych zmian, poza różną wersją kolory­ styczną, i nie świadczą o dużych możliwościach arty­ stycznych wykonawczyni. Koszula i zapaska dostar­ czone zostały wraz z całym strojem litewskim (ryc. 14) przez Julię Ustach (Wiedugiery, pow. Suwałki). Koronkę reprezentowały roboty szydełkowe, wystę­ pujące na Kurpiach jako wykończenia ręczników, fartuchów i kołnierzyka przy koszuli kobiecej. Z techniką koronki wiązanej łączą się wyroby siat­ kowe, które w województwie są dosyć rozpowszech­ nione. W dziale strojów pokazano jedynie ubiory kobiece. Oprócz ogólnie znanego stroju kurpiowskiego wysta­ wiono białoruski, podlaski i litewski. Strój białoruski składał się z koszuli lnianej, spód­ nicy i czepca. Koszula miała haftowany przód orat haftowane przyramki w miejscu, gdzie rękaw wszyty jest pod kątem prostym do koszuli. Spódnica, tkana splotem płótna, bawełniana, w kolorze czerwonym, ozdobiona była czterema wąskimi wiązkami pasków (zielony, biały, fioletowy), biegnących poprzecznie. Dołem zaś wytkany został szlak, złożony z dwóch szerokich pasów zielonych. Pośrodku nich wystąpiły te same paseczki, co u góry spódnicy. Do tego stroju należy jeszcze gładki, czerwony czepiec, obszyty ce­ kinami i lśniącą, złotą tasiemką. Julia Ustach (pow. Suwałki) dostarczyła kobiecy strój litewski (ryc. 14). Koszula lniana zaopatrzona jest w kołnierzyk o wydłużonych, ostro zakończonych rogach, wyhaftowanych na przodzie w tulipany. Rę­ kawy, bardzo szerokie, wszyte są pod kątem pro­ stym i suto w miejscu wszycia marszczone, a poniżej łokcia ozdobione dwoma rzędami hafi?.v-" y;h t u l i ­ panów. Gorset, z lnianej, ciemnozielonej materii, tka­ nej splotem płótna i przetykanej .Usnoż.Uą oraz czerwoną nicią, krojony jest z jednsgo kawałka ma­ teriału, z którego wycięto na przodzie kwadratowy Ze stroju podlaskiego można było zobaczyć: kaftan, podobny do kurpiowskiego, ze lśniącej, brązowej ma­ terii podszewkowej, ozdobiony na przodzie aksamitem z jednym rzędem drobnych guzików; koszulę ślubną, zdobioną białym haftem, skrojoną tak samo, jak białoruska, ze stojącym kołnierzykiem; spódnicę jasnoczerwoną, tkaną w dużą kratę z cienkich prąż­ ków kolorowych nici osnowy i wątku; zapaskę w tym samym tonie czerwonawym, z drobnymi, gęstymi prążkami, obszytą u dołu aksamitką. Ryc. 12. Wzorzysta w krajka. Ze zbiorów Białymstoku. Muzeum 117 �wykrój przy szyi. 8 zaszewek dostosowuje gorset do figury. Z przodu zapina się on na haftki. Od pasa układany jest w fałdy. Spódnica samodziałowa tkana jest splotem płótna — osnowa z czarnej bawełny i wątek z cieniutkiej, zielonej wełny. Pasy zielonego tła przecinane są wąziutką wiązką trzech prążków (czerwony, żółty i czerwony), biegnących wzdłuż spódnicy, po czym następuje pas dekoracyjny szeroko­ ści 9 cm, a na jego brzegach widzimy wiązki drobnych prążków żółtych, czerwonych, niebieskich, brązowych, środkiem zaś biegnie wzór nicielnicowy (ryps na Ryc. 118 13. Haftowana koszula męska. Wyk. płótnie), tkany żółtym jedwabiem. Spódnica w pasie ujęta jest w fałdy, w ten sposób układane, że nie widać w ogóle zielonego tła, a pasy wzorzyste sty­ kają się z sobą. Zapaska jest również zielona i tkana jak spódnica. Ozdobne pasy, biegnące poprzecznie, wykonane są nicią jedwabną (czerwoną, białą, żółtą, niebieską). Sploty dłuższe robione są prawdopodobny przy użyciu „deski". U dołu występuje pas tulipanów, przetykanych też w „deskę". Po lewej stronie wiszą w tym miejscu nici długości 4—5 cm. Szerokość za­ paski wynosi około 40 cm, w r. 1871 Olga Kaczanowska, pow. Bielsk Podlaski. Krzywa, �Ryc. 14. Ubiór kobiecy, noszony przez Wiedugiery, pow. Suwałki. Litwinki. W dziale ceramiki reprezentowane były jedynie nie­ które z licznych ośrodków czynnych na terenie woje­ wództwa białostockiego. Przede wszystkim — Czarna Wieś, silny ośrodek garncarski, w którym na wy­ różnienie zasługują ciemne „siwaki" Antoniego Kra­ szewskiego, zdobione rytem i gładzeniem (ryc. 15); drugi garncarz z tego ośrodka, Zygmunt Piechow­ ski, dał naczynia czerwone oraz ptaszki odpustowe. Z innych ośrodków garncarskich — wystawione były wyroby Grzegorza Szeremietiewa z Supraśla, Stani­ sława Jackowskiego z Buksztela, Konstantego Wygnanowskiego z Augustowa, Jana Panasa z Sokołów (pow. Wysokie Mazowieckie) i Władysława Saraczewskiego z Łomży. Z ważniejszych miejscowości, gdzie wyra­ biane są ludowe naczynia gliniane, nie były reprezen­ towane Kleszczele, Siemiatycze i Sejny. Z dziedziny rzeźby wystawiono 5 eksponatów, z cze­ go dwa, przedstawiające Chrystusa Frasobliwego, sta­ nowiły zabytki muzealne, pokazane w celu podkreśle­ nia zmian, jakie zaszły w temacie i traktowaniu formy w czasie powojennym. Z tych ostatnich wy­ mienić należy dwie rzeźby wykonane przez Józefa Maciejewskiego (Duły, pow. Olecko), zatytułowane: „Wnuczek uczy babkę" (ryc. 16) i „Hodowla cieląt". Oba eksponaty wykonane są jako rzeźby pełne, każ­ da na okrągłej podstawie, przy czym z tyłu potrak­ towane są bardziej ogólnie. Pierwsza z tych rzeźb ma więcej wyrazu artystycznego i lepszą kompozycję. Podkreślić jednak należy, iż rzeźbiarz w obu w y ­ padkach wykazał wiele staranności i zrozumienie tematu. Inny charakter mają płaskorzeźby Konstan­ tego Chojnowskiego (Jankowo, pow. Łomża), z któ­ rych wystawiono zaledwie jedną, pt. „Jutro". Jest to trzecia część cyklu przedstawiającego pracę rol­ nika; dwie poprzednie zdyskwalifikowano z powodu zbyt jaskrawej polichromii. Płaskorzeźby Chojnow119 �Ryc. 15. Naczynie flaszowate, tzw. „buňka", z gliny czarno wypalanej, zdobione rytem г gładzeniem. Wyk. Antoni Kraszewski, Czarna Wieś, pow, Białystok, skiego odznaczają się niezłą kompozycją, zawierają dużo wyrazu, zwłaszcza gdy chodzi o podkreślenie wysiłku w pracy. Polichromia, wykonana ostrymi kolorami (zielony, czerwony, niebieski, biały), nie jest pozbawiona pewnego sensu malarskiego i świe­ żości. Zdecydowanie ujemnym efektem są nato­ miast obramienia w postaci podwójnej ramki pro­ stokątnej i przeplecionej przez nią owalnej, co na­ daje płaskorzeźbom charakter drobnomieszczańskich obrazków. Znalazło się na wystawie również kilka rysunków, wykonanych kredką przez Stanisława Kundę (Jaminy, pow. Augustów). Rysunki te, o tematyce czer­ panej z życia współczesnej wsi, robione są „po szkol­ nemu", t j . starannie i poprawnie, ale w sposób poz­ bawiony indywidualnego wyrazu. Drobne zdobnictwo reprezentowały pisanki, prze­ ważnie farbowane barwnikami roślinnymi, o orna­ mencie bądź skrobanym szpilką na zabarwionej po­ wierzchni jaja, bądź wykonanym woskiem za pomocą pisaka. Wśród wystawionych pisanek zarysowały się wyraźnie regionalne różnice. W powiatach augustow­ skim i suwalskim wyodrębniają się pisanki, których 220 ornament składa się z gęsto obok siebie występu­ jących przecinków, tworzących koło lub jego frag­ ment. Wzór biegnie równoleżnikowo lub południkowo i utrzymany jest przeważnie w kolorach białym i czar­ nym. Pisanki podlaskie, w kolorach: ciemnobordowym, czerwonym, pomarańczowym i żółtym, mają ornament roślinny w postaci kwiatów, gałązek, jo­ dełek, jak również i czysto geometryczny (ryc. 17). Wycinanki, rozmieszczone na matowych szybach okien, pochodziły z terenów kurpiowskich i podlas­ kich. Jednolitą grupę stanowiły wycinanki wykonane przez Lucynę Arcichowską (Siemiatycze), skompono­ wane w kształcie koła, w którego środku powtarzał się w rozmaitych odmianach motyw gwiazdy ośmio­ ramiennej. Między wycinankami wyodrębniała ^lę odmienną kompozycją wycinanka kolista (ryc. 19), wypełniona motywem rozety złożonej z powtarzają­ cych się elementów przypominających cyfrę 3, wy­ konana przez Lubę Onupiuk (Hołowiesk, pow. Bielek Podlaski). Wśród wycinanek kurpiowskich przeważały znane z różnych wystaw leluje oraz sylwetki koni i kogutów. Obraz twórczości ludowej województwa białostoc- �kiego uzupełniały: palmy robione z papieru, parę „kóz" wypiekanych z ciasta, dwa pająki ze słomy i kolorowych papierów, dwa ptaszki drewniane oraz inkrustowana kasetka (ryc. 18), którą wykonał Jerzy Juszczuk (Krzywa, pow. Bielsk Podlaski), podobnie jak i tą samą techniką sporządzony futerał na okulary i na wieczne pióro. Komisja kwalifikacyjna przyznała uczestnikom wy­ stawy wiele nagród pieniężnych, mając na względzie zachęcenie twórców ludowych do dalszej pracy. Ko­ misja kierowała się nie tylko najlepszym poziomem artystycznym prac, ale brała pod uwagę zasługi, po­ łożone w związku z przechowywaniem zabytków (np. stroju ludowego), podtrzymywaniem tradycji (np. w garncarstwie), a także wkład pracy przy samym wykonaniu dzieła itd. Stosunkowo najwięcej nagród (11 na ogólną liczbą 20) przypadło na dział tkanin, który miał dużą prze­ wagę liczebną i jakościową. Ekspozycję wystawy z punktu widzenia estetyki ocenić należy pozytywnie, można jej natomiast za­ rzucić brak przejrzystości — pod względem zarówno układu eksponatów z poszczególnych powiatów, jak i charakterystyki poszczególnych działów twórczości ludowej, do których należące eksponaty rozproszone były po kilku salach wystawowych. Do ujemnych stron trzeba także zaliczyć brak napisów objaśnia­ jących. Ryc. 16. „Wnuczek uczy babkę". Rzeźba Wyk. Józef Maciejewski, Duly, pow. Ryc. 17. Pisanki. w drzewie. Olecko. Wyk. Lucyna Arcichowska, Siemiatycze. 121 �i Ryc. IS. Kasetka wyklejana prasowaną pow. Bielsk Fotografował 122 słomą. Wyk. Podłaski. Stefan Jerzy Deptuszewski. Juszczuk, Krzywa, �S P R A W O Z D A N I A I R E C E N Z J E „SUPLIKI CHŁOPSKIE XVIII WIEKU" z archiuium prymasa Michała Poniatouiskiego uiydali J. Leskieuiicz i J. Michalski. Wstęp St. Arnolda. Warszauia 1954. Str. XX, 607 i 3 mapy Ilekroć zdarzyło się czytać prace etnograficzne czy historyczne na temat „Księżaków łowickich", miesz­ kańców wielkopolskiej „Biskupizny" czy innych te­ renów, należących dawniej do dóbr duchownych, au­ torzy z reguły niemal wyjaśniali bujniejszy ich zda­ niem rozwój kultury ludowej tych obszarów większą zamożnością i łagodniejszym poddaństwem, jakie mia­ ło charakteryzować położenie chłopów w dobrach du­ chownych. Interesujący komentarz do tego zagadnie­ nia, który pozwala na dokładny wgląd w warunki życiowe chłopów w dobrach kościelnych, daje ob­ szerny tom, zawierający supliki, czyli skargi chłop­ skie, wnoszone w wieku X V I I I przez poddanych arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, a znajdujące się w ar­ chiwum pozostałym po prymasie Michale Poniatow­ skim. Supliki te, napływające z licznych kluczów gnieź­ nieńskiego arcybiskupstwa rozrzuconych na znacznej przestrzeni — od Gniezna po Kampinos i od Kutna po Piotrków, przedstawiają dolę chłopa z dóbr du­ chownych inaczej, niż to czytamy np. w artykule Ignacego Baranowskiego, malującym jasnymi barwa­ mi szczęśliwą przeszłość Księżaków łowickich pod łaskawą opieką arcypasterzy, którzy „lubili widzieć naokoło siebie poddanych szczęśliwych, zamożnych i pięknie odzianych" („Ziemia" 1913, str. 230). Dobra duchowne, jak wynika z treści suplik, gospodarowane były nie bezpośrednio przez zarząd dóbr prymasowskich, tylko całymi kompleksami ' oddawa­ ne w użytkowanie dzierżawcom, którzy z kolei poddzierżawiali dalej poszczególne wioski. Dzierżawcy ci, rekrutujący się spośród świeckiej szlachty i osób duchownych, w pogoni za zyskiem dopuszczali się na chłopach potwornego ucisku, zmu­ szając ich do płacenia danin ponad zastrzeżone w in­ wentarzach, żądając odrabiania wyższej pańszczyzny, zmieniając samowolnie pańszczyznę pieszą na sprzężajną, gnębiąc chłopów dalekimi podróżami ze zbo­ żem i sianem, w czasie których padały im z wycień­ czenia konie i woły. W parze z ogólnym wyzyskiem szło odbieranie chłopom łąk na rzecz folwarku, przy­ łączanie do niego opustoszałych lub odebranych ról chłopskich. Daniny i pańszczyzna ciążyły nadal na gromadzie jako obowiązek, za który wiejska społecz­ ność solidarnie odpowiadała. Wielokrotnie dzierżawcy komasowali dni pańszczyzny z innych pór roku na okres letnich prac rolnych, a następnie odprzedawali darmową robociznę pogranicznej szlachcie, skutkiem czego chłopi nie mieli możności i czasu pracować u siebie. Gdy chłop, wysłany przez pana (dzierżawcę) ze zbożem lub innymi produktami na sprzedaż, nie uzy­ skał oznaczonej ceny, albo gdy w drodze wieziony towar zmarnował się częściowo, chłop ten musiał z własnych pieniędzy pokrywać panu powstałą róż­ nicę. Karczmarze nie tylko płacili za trunki wypite przez pańskich pachołków, ale z reguły pokrywali ze swojej kiesy niedobór, powstający z nieuczciwej miary dostarczanych z folwarcznego browaru trun­ ków do sprzedaży. Podkreślony z uznaniem przez J. Baranowskiego obowiązek arendatorów w dobrach arcybiskupich, którzy czuwali, by poddani „nie bawili się pijań­ stwem" i nie zadłużali w karczmach (str. 230), w praktyce wyrażał się tak, że chłopów z całą bez­ względnością zmuszano do picia kiepskiej gorzałki l skwaśniałego piwa. Właśnie mieszkańcy Bobrownik z klucza łowickiego skarżą się w roku 1785, że dzier­ żawca Łuszczewski za dni ponad pańszczyznę prze­ pracowane przy żniwie — daje „kwity", a te „każe w karczmie przepijać". Gdy chłop nie chciał wybrać z karczmy wyzna­ czonego kontyngentu wódki, wstawiano mu ją po prostu do domu lub kazano płacić bez odbioru. Skar­ żą się chłopi w pewnej wsi na dzierżawcę, że im na święta wielkanocne powstawiał do domu wódki ,.po stofie, niektórym po garncu, nie będąc my tego po­ trzebni natenczas, a zapłacić mu tę gorzałkę musie­ liśmy, niektórzy nie mając soli za co kupić, a potem koniecznie płacić musieliśmy" (str. 356). W Słupi dzierżawca „na wesela, krzyciny barełkamy gorzałkę rozdaje i sam rozwozi, i piwa tyle rozdaje, ile sam chce, choć ubodzy ludzie proszą się, aby nie tak wiele, dlaczego i żenić się nie chcą" (str. 255). W wypadku gdy chłop nie miał czym lub nie chciał płacić zaciągniętych w ten sposób długów, ściągano na egzekucję żołnierzy lub innych pachołków, którzy jedli i pili w karczmie na koszt dłużnika, a w wy­ muszaniu należytości nie cofali się nawet przed tor­ turą: „...a gdy mu się (karczmarzowi) jeszcze co od kogo należy, to krępują i wyciągnąwszy nogi słomą podpalają" (str. 508). Chłop, który w czymkolwiek nie wypełnił choćby najniesłusznieiszych żądań swego pana czy jego służby, ściąga! na siebie represje w postaci hojnie roz­ dzielanych knutów. Cierpiała od nich zarówno wiej­ ska starszyzna, jak i kmiecie czy zatrudniona u nich najemna służba, którą w zastępstwie za siebie wy­ syłali na pańszczyznę. Stąd ciągłe utyskiwania w sup­ likach na dzierżawców, którzy srogością swą powo­ dują, że służba rozprasza się i utrzymać jej we wsi nie można. Zjawisko to nie ogranicza się zresztą do służby; uchodzą ze wsi, porzucając gospodarstwa, zrujnowani długami karczmarze, doprowadzeni do nędzy kmiecie i zagrodnicy, wzywane do służby na folwarku chłopskie córki i synowie. Wiele gromad, nie mogąc znieść wzrastającego ucisku, prosiło prymasa o zastąpienie pańszczyzny czynszami, obiecywali przy tym wnosić do szkatuły prymasowskiej więcej, niżby zapłacili dzierżawcy, tłu­ macząc, iż „wolą, że ich pan własny strzyc, aniżeli ich dzierżawca golić będzie". Inne znów gromady, które przy oczynszowaniu zostały oszukane i złupione, wyrażały chęć powrotu do pańszczyzny (str. 279). Większość wykorzystywała przywilej, o którym z ta­ kim aplauzem wspomina Baranowski, że każda „gro­ mada miała prawo wysyłać do administracji arcy­ biskupiej zażalenia" („Ziemia" 1913, str. 230) i skła­ dała „jęcząc i płacząc, czołgając się jak mizerne ro­ baki do stóp Jaśnie Pana i Dobrodzieja Księcia Pry­ masa" supliki, przedstawiając w nich swe niedole. Administracja wysyłała wówczas swego lustratora, wobec którego wystraszona i sterroryzowana gromada często zaprzeczała własnym oskarżeniom, narażając z kolei na represje „buntowników i oszczerców", któ­ rzy z supliką chodzili do arcybiskupiej kancelarii. Zazwyczaj dzierżawcy po prostu zaprzeczali oskarże­ niom, a fakty podawane w sniplikach tłumaczyli przy­ padkowym zbiegiem okoliczności, co prymasowscy lustratorzy przyjmowali w swych raportach za dobrą monetę. Przykładem tego może być sprawa pewnej kobiety, która ująwszy się za ojcem bitym przez ekonoma, została przez niego tak skatowana, że do „w pół trzeciej niedzieli umarła"; życzliwy dla sprawm �Су lustrator dodaje skwapliwie: ,,...nie można jednak wiedzieć, z jakiej umarła przyczyny". Gdy inny dzier­ żawca w przystąpię gniewu rozpłatał karczmarzowi cybuchem od fajki głowę, tak że pobitego w bardzo ciężkim stanie przewieziono do szpitala w Warszawie, dotknięty dochodzeniem szlachetka pisał w odpowie­ dzi na suplikę ciężko obrażony: „Rany, które niespra­ wiedliwy język zadał, trudniejsze do zagojenia d bar­ dziej szlachetnie urodzonego bolą, niż rana niechcący zadana" i żądał, aby administracja arcybiskupia na­ kazała gromadzie silentium w tej sprawie (str. 265). Normalnie zaś „szlachetnie urodzony" chwytał po powrocie posłów chodzących z suplikami i dla prze­ strogi gromady pastwił się nad nimi wszelkimi spo­ sobami, nie szczędząc ich rodziny i służby, a kato­ wanym objaśniał przy okazji: „Nie obawiam się n i ­ kogo, jam jest pan, sam, za swoje pieniądze wolno mi czynić z wami, co mi się podobać będzie" (str. 325). Nie zawsze jednak udawało się owymi sadystycz­ nymi metodami złamać wzbierającego wśród chłopów ducha oporu. Gdy jednego z sołtysów, katowanego za to, że z suplikami chodził, pytał dzierżawca: „A pójdzieszże do Prześwietnej Administracji z sup­ liką do Warszawy?" — „Pójdę, Wielmożny Panie — odpowiedział sołtys — bo niesłusznie jestem ukarany". A „prześwietna arcibiskupia administracja" pusz­ czała skargi chłopskie mimo uszu, kontentując się każdym wyjaśnieniem ze strony dzierżawców. W sup­ likach dopatrywała się przejawów „chłopskiej zuch­ wałości i buntów" czy „matactwa zbałamuconego chłopstwa", zaś ksiądz Szweynert, generalny komi­ sarz prymasowskiej administracji karał chłopów cho­ dzących z suplikami dwutygodniowym aresztem o chlebie i wodzie oraz 50 rózgami, wymierzanymi każdemu z nich „25 na powitanie, 25 przy końcu więzienia" (str. 408). Garstka przykładów, którą wybrano dla zilustro­ wania treści omawianej publikacji, w słabym tylko stopniu pokazuje ciężkie położenie chłopa w dobrach duchownych. Materiałów tych w suplikach znajduje się znacznie więcej, powinni z nimi zapoznać się wszyscy, a zwłaszcza ci, którzy — ulegając sugestiom wysuwanym przez dawnych historyków — wierzą jeszcze w mit o uprzywilejowanym położeniu pod­ danych w dobrach duchownych. Rss „RUMUNSKOJE NARODNOJE ISKUSSTWO" ч Wydaumictujo Rumuńskiego Instytutu Współpracy Kulturalnej z Zagranicą, Bukareszt 1953, 32 str. bez paginacji. Mała broszurka propagandowa — rodzaj prospektu czy informatora dla zagranicznych wystaw rumuń­ skiej sztuki ludowej — składa się ze wstępu, zajmują­ cego niespełna 2 strony i 75 ilustracji, wykonanych z fotografii (częściowo barwnych) techniką siatkową. We wstępie anonimowy autor podkreśla odrębność ludowej sztuki rumuńskiej, wyrażającą się zarówno zasobem form, jak i swoistym kolorytem, będącym wynikiem twórczego wysiłku wielu pokoleń ludowych artystów. W dalszym ciągu znajdujemy informacje 0 otwartym w roku 1951 bukareszteńskim muzeum, które posiada w swych zbiorach 17 000 okazów, w czym przeważną ilość z zakresu sztuki ludowej, a więc: zdobionej odzieży, haftów, kobierców, ceramiki, rzeź­ by w drzewie itp. Wytwory ludowej sztuki rumuń­ skiej — eksponowane na wystawach zagranicznych w Moskwie, Londynie, Paryżu, Pradze, Helsinkach 1 Warszawie — spotkały się wszędzie z dużym zain­ teresowaniem i uznaniem. Istotną wartość omawianej książeczki stanowi część ilustracyjna, w której znajduje się krótki, ale cieka­ wy przegląd głównych działów bogatej twórczości plastycznej ludu rumuńskiego. Znajdujemy tu pięk­ nie haftowane ubiory kobiece, zdobione haftem i apli­ kacjami, kożuchy oraz wspaniały szeroki pas skórza­ ny, ozdobiony na powierzchni tłoczeniami. Interesu­ jący zestaw stanowi sześć starych olteńskich i moł­ dawskich dywanów, z których jeden reprodukowany jest barwnie. Dostrzegamy w nich przewagę moty­ wów roślinnych, w które wplecione bywają naiwnie rozwiązane postacie zwierząt (głównie ptaków) i l u ­ dzi. Cyfrowo najbogaciej reprezentowany jest dział ceramiki. Spotykamy tu zarówno okazy zabytkowe, sięgające wieku XVI—XVII, jak np. kafle reliefowe z motywami zwierząt (gryf, pelikan, dwugłowy orzeł herbowy) oraz talerze i misy zdobione malowanymi wzorami reliefowymi na tle pobiałki imitującej fa­ jans. Przewagę stanowią XIX-wieczne, bogato malo­ 124 wane na białym tle wyroby ceramiczne (misy i dzban­ ki) z Oltenii i Transylwanii. Z czasów obecnych znajdujemy jedynie zdjęcie pracowni garncarskiej (a raczej może wytwórni ceramicznej) znajdującej się we wsi Korund (w węgierskim okręgu autonomicz­ nym). Ceramika ta w charakterze swym różni się za­ sadniczo od innych garncarskich wyrobów siedmiogrodzkch, nawiązując do form i sposobu zdobienia stosowanych przez garncarzy na Węgrzech. Wśród ilustracji przedstawiających wyroby ceramiczne zwra­ ca uwagę ciekawy niec z północnej Mołdawii, z oka­ pem do odprowadzania dymu, wykonany z ozdob­ nych kafli ludowych — częściowo reliefowych, częścio­ wo gładkich barwnie malowanych. Tematyka tych dekoracji to postacie jeźdźców na koniach (na ka­ flach reliefowych), jelenie w biegu, ryby, postacie ludzkie. Na kaflach narożnikowych i gzymsach orna­ menty abstrakcyjne złożone są z prostych elementów, jak kropek, przecinków itp. | Stosunkowo słabo w omawianym wydawnictwie re­ prezentowana jest rzeźba w drzewie, która ogranicza się do kilku zdobionych snycerką motywów architek­ tonicznych, jednej skrzyni i paru zakończeń przęślic (zresztą bardzo pięknych), jednego czerpaka i sześciu drewnianych łyżek. Wyroby z rogu uwzględnione zo­ stały jakby symbolicznie, reprezentuje je starodawna rogowa prochownica, zdobiona na powierzchni geo­ metrycznym ornamentem rytym. Wartość naukową wydawnictwa podnosi dokładna lokalizacja ilustrowanych przedmiotów, umożliwiają­ ca zorientowanie się w ich geograficznym pochodze­ niu. Słabą stroną jest szata graficzna, w której dla ożywienia i dekoracji użyto barwnych podkładów ze stylizowanymi motywami ludowymi, które w sposób nieprzyjemny konkurują z fotograficznym materia­ łem ilustracyjnym. Rss �FRANCISZEK KOTULA: POSZUKIWANIA METRYK DLA STROJU LUDOWEGO Rzeszotu, 1954, str. 70, ryc. 41. Słuszny i od dawna wysuwany postulat, ażeby ma­ teriały etnograficzne, gromadzone ma podstawie badań terenowych, były uzupełniane prowadzonymi równo­ legle poszukiwaniami w źródłach historycznych, nie był u nas konsekwentnie realizowany. Zdarzały się wprawdzie sporadyczne wypadki, że ten czy ów spo­ śród badaczy kultury ludowej sięgnął do źródeł histo­ rycznych, wykorzystując później w druku zebrane tą drogą wiadomości, ale penetracja źródeł historycznych jako stale stosowana metoda pracy etnografów — do­ tychczas się nie przyjęła. Przyczyn tego niezrozumia­ łego w pierwszej chwili zjawiska szukać należy z jed­ nej strony w nawale niknącego z dnia na dzień ma­ teriału tradycyjnego, który należało gorączikowo zbie­ rać i notować, zanim całkowicie przepadnie, z drugiej zaś strony — w słabym przygotowaniu etnografów do badań archiwalnych, w nieporadności w stosunku do tak licznych źródeł i co za tym idzie — w nikłych na ogół wynikach owych poszukiwań. Utarł się wygodny dla etnografów pogląd, że tego rodzaju wypisów źródłowych powinni dokonywać raczej historycy na marginesie swych prac archiwalnych. Luźne i dosyć niekiedy przypadkowe poszukiwania archiwalne etnografów dotyczyły różnych dziedzin kultury ludowej, nie wyłączając stroju, jak świadczą np. notatki Władysława Siatkowskiego lub niektóre prace Seweryna Udzieli. Materiały te ze względu na swoją przypadkowość nie dają obrazu całości, nie pozwalają również na odtworzenie łańcucha przemian, jakim ulegały poszczególne części ubioru czy całe zespoły. Na tle wskazanych braków tym cenniejsza jest w y ­ mieniona w tytule praca Franciszka Kotuli, w której publikuje on swe pracowicie zgromadzone materiały dotyczące kilku elementów stroju ludowego. ' Praca Kotuli jest wynikiem kilkuletnich poszukiwań archiwalnych prowadzonych w związku z przygoto­ waniem przez niego dwóch zeszytów, wydanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w serii „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" („Strój rzeszowski" i „Strój łańcucki"). Zebrane materiały historyczne uzupełnione nowymi wiadomościami zostały przez autora wykorzystane w artykule „Z badań nad stro­ jem ludowym Rzeszowiaków" *. Z artykułu tego po * F. Kotula: Z badań nad strojem ludowym Rzeszo­ wiaków. Polska Sztuka Ludowa nr 4—5, 1952. znacznych przeróbkach i uzupełnieniach powstała oma­ wiana tu praca, wydania jako oddzielna książka. Składa się ona z kilku niewielkich, ale bardzo inte­ resujących szkiców, poświęconych różnym elementom stroju ludowego. Szukając „metryk" współczesnych ubiorów ludowych, znajduje je autor niekiedy w daw­ nym ubiorze szlacheckim, który z czasem poprzez war­ stwę mieszczańską przedostaje się do ludu. Świadczą o tym zebrane przez Kotulę materiały historyczne, i l u ­ strujące dzieje srebrnego pasa ,jpozłocistego", czyli •tzw. „obręczy" czy župana z cynowymi guzami. W świetle źródeł historycznych bardzo jaskrawo r y ­ suje się rozwarstwienie społeczne ludności wiejskiej, wśród której na plan pierwszy wybija się grupa za­ możnego chłopstwa, wyróżniającego się już w czasach feudalnych wyższą stopą życiową. Właśnie ta warstwa wzorująca się chętnie na szlachcie i mieszczanach, do szycia ubiorów używała kosztownych tkanm, jedwa­ biów, adamaszków, brokatów. Kobiety nosiły czepce siatkowe, adobione błyszczącymi blaszkami, bogato haftowane koszule, zapaski czy rańtuchy. Jak wynika z materiałów publikowanych przez Kotulę, strój bo­ gatych chłopów z okolic Rzeszowa daleko odbiegał od tego, jak zwykliśmy wyobrażać sobie odzienie wieś­ niaka pańszczyźnianego, nędzniej natomiast przedsta­ wiał się ubiór chłopów mniej zamożnych i biednych. Etnograf, któremu zwykle dużą trudność sprawia re­ konstrukcja ubiorów ludowych minionych stuleci, znajdzie w pracy Kotuli liczne i cenne wskazówki. Pisząc o wybranych elementach stroju ludowego (obręcz, wyszycia — hafty, rańtuch — rąbek, zawicie — ipodwika, spodnie i gorsety materialne, czepce, żupany, chustki u pasa), autor zestawia obok siebie poszczegól­ ne wzmianki, objaśnia je, nawiązuje do współczesnego materiału etnograficznego, unika jednak wyciągania wniosków matury ogólniejszej. Trafna intuicja bada­ cza ostrzega go przed zbyt pochopnymi sformułowa­ niami, które, mimo zgromadzenia obfitego, ale bądź co bądź cząstkowego materiału, mogłyby w przysz­ łości olkazać się niesłusznie. Praca Kotuli, stanowiąca rezultat systematycznych poszukiwań archiwalnych podjętych przez etnografa, powinna zachęcić innych do naśladownictwa. Bogate wyniki osiągnięte przez autora rozwiewają m i t o „nie­ opłacalności" badań źródłowych. Etnografia jest nauką historyczną i powinna posługiwać się wszystkimi me­ todami, jakie umożliwiają sięgnięcie w przeszłość. Rss. 125 �IX POWOJENNY KONKURS SZOPEK W KRAKOWIE Szopka Dudzika (ry*. 1) jest dalszą i bardzo szczęśli­ wą kontynuacją formy zapoczątkowanej w roku 1949 przez tego uzdolnionego szopkarza. Ma ona, jak więk­ szość szopek tego autora, masywną podstawę o lekko nachylonych ku górze ścianach, przypominających ściany starych kamienic krakowskich. Trzy smukłe wieże, z których dwie boczne wzorowane są na wieży ratuszowej, środkowa zaś ma zakończenie wyższej wieży kościoła Mariackiego. Przestrzeń między wie­ żami do połowy ich wysokości wypełnia attyka Su­ kiennic, poniżej której idące od podstaw wież bocz­ nych schody, wzięte z północnej ściany Sukiennic wraz z charakterystyczną wieżyczką. Nowością, którą Dudzik zastosował w roku bieżącym po raz pierwszy, jest całkowite skasowanie w parterze szopki wnęki, przeznaczonej dawniej na jasełka, i wypełnienie tej przestrzeni motywem Barbakanu (ryc. 2). Zabudo­ wując wnękę, zamknął Dudzik niejako cykl rozwo­ jowy szopki krakowskiej, która z przedmiotu związa­ nego ze zwyczajami religijnymi, a później z prawie świeckiego teatrzyku marionetkowego stała się obec­ nie kompozycją plastyczną o celach wyłącznie este­ tycznych. W bramie Barbakanu umieścił Dudzik bar­ dzo precyzyjnie wykonane laleczki, przedstawiające pochód Lajkonika. Szopka utrzymana była w uroz­ maiconej gamie kolorystycznej, nie stroniącej od mocnych akcentów. Srebrną folią wyklejone kopuły oraz narożniki parteru stanowiły dobrze przemyślane akcenty, podkreślając konstrukcję bryły. Ryc. 1. Szopka wykonana przez (1 nagroda). Zdzisława Dudzika W dniu 16 grudnia 1954 r. został rozstrzygnięty zor­ ganizowany przez dyrekcję Muzeum Historycznego Miasta Krakowa tradycyjny doroczny konkurs szo­ pek. Na konkurs zgłoszono 29 eksponatów, wykona­ nych przez 28 szopkarzy. Wśród biorących udział w konkursie spotykamy nazwiska wszystkich wybitniejszych szopkarzy kra­ kowskich, jak Franciszek Tarnowski, Zdzisław Du­ dzik, Antoni Wojciechowski, Tadeusz Ruta, Włady­ sław Turski, Aleksander Kudłek. Brakło jedynie zdo­ bywcy jednej z dwóch pierwszych nagród w kon­ kursie zeszłorocznym, Wacława Morysa. Zjawiskiem bardzo charakterystycznym dla IX-ego konkursu było pojawienie się szeregu nowych szop­ karzy, którzy w tym roku po raz pierwszy wykonali swoje szopki. Znaleźli się wśród nich zarówno ludzie starsi, np. Kazimierz Kuna, lat 42, jak i młodzi, np. Michał Sarnecki, lat 26, czy też chłopcy w wieku szkolnym. Do tych ostatnich należą dwaj bracia Prze­ worscy: 15-letni Michał i 13-letni Jan, synowie zna­ nego szopkarza, Mariana Przeworskiego, który od wielu lat bierze udział w konkursach. Dwie pierwsze nagrody uzyskali Zdzisław Dudzik oraz Franciszek Tarnowski. 126 Druga z szopek wyróżniona pierwszą nagrodą, wy­ konana przez Franciszka Tarnowskiego, w zasadni­ czych cechach konstrukcji nie odbiega od szopek po­ przednio wykonywanych przez tego autora (ryc. 3). Jest to szopka o dwóch kondygnacjach, z trzema smukłymi wieżami o zakończeniach gotyckich i czte­ rema mniejszymi wieżyczkami umieszczonymi po kra­ jach i w lukach między wieżami gotyckimi. W po­ równaniu z poprzednimi szopkami Tarnowskiego, w których osiągnął on szczytowy rozwój opracowywanej od lat formy, szopka tegoroczna była pewnym cof­ nięciem się. Skromniejsza w architekturze, nieco płaska, o słabo zaznaczonej podstawie — zachowała jednak owe precyzyjne detale, z benedyktyńską cier­ pliwością wykonane z wałeczków naklejołej folii. Szopka, utrzymana w barwach pastelowych, przy du­ żej ilości srebrnej folii, stanowiła całość pod wzglę­ dem kolorystycznym bardzo "^Wysmakowaną, ale w porównaniu z innymi, które wyklejone były papie­ rami barwnymi, niekiedy jaskrawymi, wydawała się trochę mdła. Wśród galerii szopek wyróżniały się na tegorocznym konkursie dwie stosunkowo duże szopki, nadesłane przez Michała Sarneckiego z Kokotowa pod Wie­ liczką oraz Adama Zielińskiego, którzy po raz pierw­ szy w bieżącym roku stawali do konkursu. Szopki ich, wykonane dosyć prymitywnie, wyklejone barw­ nymi papierami, jaskrawymi w kolorze i śmiało ze­ stawianymi, nawiązywały formą i barwą do dawnych szopek krakowskich, obnoszonych przez kolędników przed I wojną światową lub z początkiem okresu międzywojennego, zanim jeszcze rozpowszechniła się w szopkarstwie srebrna i złota metalowa folia. Szopka Michała Sarneckiego (ryc. 4) uzyskała dru­ gą nagrodę, obok szopki Tadeusza Ruty, który w tym roku zaprezentował konstrukcję o pięknych, smuk­ łych kształtach i bardzo dobre rozwiązanie kolory­ styczne (ryc. 5). Trzecie nagrody przyznane zostały Władysławowi Turskiemu oraz Antoniemu Wojciechowskiemu, który i w tym roku powtórzył prawie bez zmian swój model znany od kilku lat. ��Ryc. 4. Szopka wykonana przez Michała (II nagroda). Sarneckiego R. yc Ryc. 5. Szopka wykonana przez щ nagroda). Tadeusza 6. Szopka wykonana przez Aleksandra Rutą Kudłeka. Zeszłoroczny zdobywca drugiej nagrody, Aleksan­ der Kudłek, w bieżącym roku znalazł się wśród na­ gród czwartych. Przedstawił on na konkurs dwie szopki, z których jedna miała stanowić dalszy etap na drodze do zeświecczenia szopki krakowskiej i za­ miany jej na teatrzyk kukiełkowy dla dzieci. Za­ miast rozwijać w dalszym ciągu formę zeszłoroczną, która mogłaby stać się punktem wyjściowym do opra­ cowania świeckiego — ale utrzymanego w stylu szopki krakowskiej — teatrzyku kukiełkowego dla dzieci, Kudłek poszedł po innej drodze, stwarzając kompo­ zycje architektoniczne obce w formie i kolorystyce tradycjom szopki krakowskiej. W większej z dwóch wykonanych na konkurs szopek Kudłek umieścił na wysokości I piętra obszerny ekran prostokątny dla teatrzyku cieni (ryc. 6). Całość sprawiała wrażenie czegoś obcego i nie powiązanego z tradycjami ludo­ wej szopki krakowskiej. Zofia Barbara Fotografował Roman Reinfuss. Głowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3399f8285b96dfccfc244d24b5403c1f.pdf 0a516c9b314588f5a0f4d071a96252cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2978 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2782 Title A name given to the resource Z Aleksandrem Jackowskim o "Sztuce zwanej naiwną" i "Na skróty" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.204-211 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Aleksandrem Jackowskim o Sztuce zwanej naiwną i Na skróty rozmawia Zbigniew Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz. Najpierw przyjmij nasze - od redakcji „Kontekstów"-gratulacje. Można powiedzieć, ż.e trwa festiwal Aleksandra Jackowskiego. Wydałeś dwie książki 0 sztuce zwanej naiwną i Na skróty, obok publikujemy fragmenty recenzji, które powitały z entuzjazmem pojawienie się albumu. Są bardzo zgodne, przynajmniej w jednym punkcie, wszystkie podkreślają wartość literacką, pisarską tej książki. ' 'to czyta się od deski do deski''. Moje pytanie jest takie : jak się czuje autor tego życiopisania, i w jaki sposób, to, ż.e równolegle powstawała druga książka, autobigraficz/ia: Na skróty, wpły­ wało na kształt tego dzieła. Album Sztuka zwana naiwną to owoc wieloletniej pracy i materiałów publikowanych w ,,Polskiej Sztuce Ludowej" oraz przy innych okazjach, w katalogach wystaw itp., zawiera bibliografię i pokazuje te poprzednie edycje, w których prezentowałeś już. tych samych twórców. Ten album mógłby się ukazać o wiele wcześniej, był przecież gotowy do druku w wydawnictwie „Arkady''. Jakie widzisz zalety i wady faktu, że on pojawia się teraz a nic wcześniej. Czy warto było czekać tyle czasu aby się ta książka ukazała? Aleksander Jackowski. Warto było z jednego powodu. Z powodu przemian jakie nastąpiły w naszej kulturze, tego że zaciera się, dawniej bardzo ostra, granica pomiędzy sztuką ludową, sztuką naiwną, inną, osobną, czy jak ją tam nazwiemy, a sztuką dzisiejszego czasu, profesjonalną. To jest dla mnie sprawą istotną. Natomiast jeżeli chodzi o opóźnienie tej książki, to oczywiście wolałbym, aby się ukazała 10 lat wcześniej, ale w tym kształcie jaki ma obecnie. To jest już inna historia, ponieważ „ A r k a d y " upierały się, żeby wydać ją tak, jak się wydaje normalne kompendia tego typu, to znaczy oddzielnie ilustracje (żeby potem móc dać wersję zagraniczną), oddzielnie biogramy, raczej bardziej suche niż literackie i oddzielnie fotografie twórców. Ja się upierałem, żeby te trzy elementy stanowiły jedną całość. „ A r k a d y " tego nie chciały, dlatego cieszę się, że ta książka ukazała się w wydawnictwie Krupski 1 S-ka w tej wymarzonej przeze mnie formie. Z.B. Jest to siłą rzeczy (album ma podtytuł Zarys encyk­ lopedyczny) pokazanie zjawiska i pokazanie twórców na zasa­ dzie pars pro toto. Czego żałujesz? Co się nie znalazło w tej książce'.' A . J . Niczego nie żałuję. Można by było wydać książkę dwa razy większą, można by było wydać drugi tom. Jeżeli się jednak czyta tę książkę od początu do końca, to dlatego, że istnieje pewna jej dramaturgia i dla mnie ta dramaturgia jest rzeczą najbardziej istotną. Jestem zadowolony z wyboru, mimo że żal mi niektórych sylwetek ludzkich, że się tu nie zmieściły. Ale gdybym je dał, to bym, w pewnym sensie, powtarzał niektóre zjawiska artystyczne, bądź pewne sytuacje ludzkie. Z.B. Układem książki rządzi alfabet... A . J . Tak, ale dla mnie jest to układ aleatoryczny. W gruncie rzeczy, gdyby nic rządził tym alfabet, prawdopodobnie niektóre sylwetki bym dodał a niektóre bym odjął. Alfabet zadziałał tutaj o tyle, że przy ostatecznej redakcji, czytając tę książkę, chciałem, żeby była odpowiednia reżyseria, żeby wątki się rozwijały i splatały. Bardzo mi odpowiada ta sytuacja alfa­ betyczna, ponieważ to powoduje spięcia, iskrzenie pomiędzy jedną a drugą sylwetką. Dbałem o lo, żeby to nie była przypadkiem książka, podporządkowana jakimś z góry przeze mnie przyjętym założeniom, tego typu na przykład, że teraz dajemy pogranicze ludowe, a teraz pogranicze psychopalologiczne. Wtedy to by zupełnie inaczej wyglądało, musiałbym dać o wiele większy wstęp, zrezygnować z takiego jaki jest teraz. Gdyby przyjąć ten poprzedni, który, nie pamiętam, liczy! sobie chyba ze dwieście stron i był właśnie laką syntezą obejmującą poszczególne działy, wtedy reszta byłaby zaledwie ilustracją poszczególnych zjawisk. Natomiast mnie zależało przede wszystkim na tym, żeby to była książka, którą po prostu da się oglądać i da się czytać. Żeby to była książka żywa. rozumna. Z . B . Tak, wielu to podkreśla, szczególnie jej wartość literac­ ką. Tak się dzieje, że współcześni etnografowie twierdzą. Żc etnografia to przede wszystkim pisanie. Dawniej pisałeś inat ;•<•/'. ;V« przykład, pamiętam takt Twój artykuł strasznie poważny, gdzie było mnóstwo tabelek, poważne studium o ludowej rzeźbie. Od jakiegoś czasu w Twoich tekstach. Marginaliach ogłasza­ nych w „Polskiej Sztuce Ludowej. Kontekstach" widać zwrot w kierunku swobodniejszej eseistycznej formy i przemawianie bardziej własnym głosem. To było już widoczne w Twoim pisaniu o artystach, są to małe monografie budowane wokół ich biografii, gdzie odchodzisz w zasadzie od maniery encyk­ lopedycznej, czy naukowej. Ta Twoja ewolucja i ta książka mogłyby być dowodem na to. ż.e antropologia kultury, etnogra­ fia może być dziełem literackim, artystycznym. Także Twój temperament pisarski, znajdujący pełne ujście w Na Skróty - wszystko to się zbiega z konstatacją i rozpoznaniem, że etnografia to w gruncie rzeczy jest pisarstwo i literatura. Co ty na to? A . J . Po pierwsze, ani przez chwilę nie zastanawiałem się czym jest etnografia i czy to jest etnografia. Nie widziałem tego w tej' kategorii zupełnie. Nie starałem się jakoś specjalnie. " l i t e r a c k o " p i s a ć , po prostu uważałem, że moim obowiązkiem jest pisać tak, jak umiem, i żeby to były możliwie ładnie zbudowane zdania. Natomiast to, co tu jest istotne, to rola intuicji człowieka opisującego. Oczywiste jest, że zawierzyłem swojej intuicji artystycznej i swojej intuicji psychologicznej. Opisując sylwetki zbliżałem się do literatury o tyle, żc w gruncie rzeczy niektóre z nich, czy nawet wiele z tych sylwetek to był materiał na małe utwory literackie, z konkretną osobą. Nie fałszując niczego w życiorysie, można było konstruować ten życiorys tak, jak konstruują swoje opisy bardzo dobrzy dzien­ nikarze, robiący reportaż o kimś lub o czymś. 203 I ^ ^ H i �Z.B. Powiedziałeś, że warto było poczekać. Książka wychodzi w pewnej sytuacji kulturowej, wchodzi w pewną lukę. Mnie się wydaje, że wiele entuzjastycznych recenzji wynika też stąd, że temat w takiej formie jest rzeczywiście mało rozpoznany, chociaż przecież przez lata sporo sylwetek publikowała „Polska Sztuka Ludowa", natomiast nie zaistniały w świadomości szerokiego kręgu odbiorców, nie dochodziły do szerszej publicz­ ności. A . J . Nie dochodziły, ale teraz książka wydana bardzo pięknie, ze świetnymi kolorowymi reprodukcjami, nagle przeła­ mała jakąś barierę i weszła w odpowiedni czas, kiedy jesteśmy trochę już znużeni sztuką współczesną i jej kręceniem się wokół własnego ogona. Poza tym, kiedy tak zwany postmodernizm, czy jak go tam chcemy nazwać, eklektyzm, który od kilu lat jest widoczny w sztuce powoduje, że prawie wszystko może być sztuką, każda z propozycji jakie wystawia się i przedstawia dzisiaj, może zaistnieć - to skoro tak, również i rzeczy prezentowane w albumie można zaliczyć do tej samej kategorii zjawisk, które dotychczas były u nas traktowane jako sztuka wielka, profesjonalna, oficjalna. Ale, przede wszystkim, dla mnie, to jest jak gdyby rehabilitacja talentu. Dlatego, że jeżeli mówimy o profesjonalizmie to ważne o jakim profesjonalizmie mówimy. Myślę, że tutaj dotykamy jednego z ciekawszych zagadnień, które wywołuje album. To znaczy, ktoś kto kończy Akademię Sztuk Pięknych ma dość szerokie rozpoznanie sytuacji i dosyć szerokie możliwości własne, jeżeli więc poprosić go, żeby narysował coś, no powiedzmy, w stylu secesyjnym, to jest on w stanie to zrobić. Zresztą wie, co to jest secesja. Natomiast artyści, o których piszę, są to ludzie, którzy często dochodzili do mistrzostwa, ale doskonaląc tylko swój specyficzny wąski warsztat. Weźmy Zagajewskiego. W tym co robi jest znakomity. A jednocześnie Zagajewski poza tym, co sam rzeźbi, nie jest w stanie niczego innego zrobić. Z.B. W tej biograficznej metodzie, w tym życiopisaniu spotykają się niezwykłe życiorysy artystów, czy niezwykłe dzieje ich dochodzenia do własnej twórczości, - z Twoją pasją zajmowania się tymi zjawiskami, z Twoim życiem, z Twoim doświadczeniem życiowym. Jest tam pełno anegdot, pełno barwy życia. I tutaj jest takie moje pytanie, które wynika z tego, że na gruncie naszego środowiska podnoszono już ten problem: na ile taki biografizm, taka interpretacja biograficzna jest swojego rodzaju mityzacją? Tę kwestię podnosił i rozwijał Czesław Robotycki (C. Robotycki: Schematy biografii twórców ludowych, w: tegoż Etnografia wobec kultury współczesnej, Kraków 1992) omawiając pewne schematy i klisze biografizmu, powołując się zresztą na refleksje Łotmana, który zwracał uwagę, że bywają sytuacje, gdzie życie i dzieło artysty zbiegają się tworząc pewną całość, ale bardzo często jest i tak, że samo Życie, sama biografia jest niespójna, bądź w sobie, bądź wobec dzieła. Często występuje między nimi roz.dz.wiek. Biografia według Łotmana zawiera też. miejsca puste, nie wiemy bowiem wszystkiego o artyście, jego życiu, psychologii itp. Bardzo często biograf wypełnia te puste miejsca swoją wyobraźnią, swoimi odczuciami. Oczyszcza ze sprzeczności życiowe fakty. W takim przedstawieniu bardzo pięknym, idealizuje jakby to wszystko, zawierając to w formule „piękne i prawdziwe życie". Nadając tiul temu życiu, eliminuje się pewne rzeczy. Czy stawałeś wobec takiego problemu? Bo w końcu, chcąc zaprezentować tych niezwykłych ludzi, twórców, w jakiś sposób chcesz ich obronić przed światem. I żeby pokazać tak, jak to robi ta książka, Z pewnością musiałeś i Ty omijać sprzeczności, dokonywać 204 pewnej cenzury. Powiedzmy sobie szczerze, gdy sam mówisz, Że możnaby 200 tych biogramów zamieścić, drugi tom wydać, to można również w pewnym momencie powiedzieć, że ta sztuka wspaniale przez ciebie odkryta czy pokazana w tym albumie, miewa(a tego już nie mówisz) swoje momenty nudne, miewa też swoje momenty mniej barwne, nieciekawe w większej masie jako zjawisko. Ponadto podkreślasz, Że ci ludzie przez, to niezwykle dochodzenie do swojej twórczości, nie są wyrachowani, (a przecież tak jak w wypadku i wielkich, profesjonalnych artys­ tów, tak samo i tutaj nie są im obce problemy, presje i dylematy, którym podlegają na równi z tymi pierwszymi), wiadomo, że niektórzy się poddawali mechanizmom rynku, inni brali udział w konkursach, te konkursy częściowo niektórych niszczyły... A . J . To zjawisko za granicą jest całkowicie zniszczone przez merkantylizm. U nas siłą jego był właśnie brak merkantylizmu. I to, że tym zjawiskiem interesowało się niewiele osób. Że głównym odbiorcą tych rzeczy był Ludwig Zimmerer, o którym w dużej mierze jest ta książka. Bo jest ona swego rodzaju hymnem na cześć Zimmerera. To w opisie wielu sylwetek widać. Jak on tym ludziom naprawdę pomagał i jak oni dla niego rzeźbili czy malowali. To była wielka satysfakcja dla nich. Każdy człowiek chce coś dla kogoś robić. Jeżeli pracuje dla kogoś, to ma satysfakcję. Jeżeli zaś gdzieś w próżnię, kiedy to sprzedaje jego pracę „ C e p e l i a " nie wiadomo komu, to wtedy ma on wrażenie, że gdzieś jakaś cząstka z niego uleciała. To jest dla niego frustrujące. W przypadku polskim, „ C e p e l i a " się tym zjawiskiem mało interesowała, w zasadzie istniało tylko kilku poważnych zbieraczy i nie było nastawienia komercyjnego, które niszczy tę sztukę. Między innymi dlatego uważam, że sztuka „ n a i w n a " nie będzie już istniała w tej formie szczerej, autentycznej, gdy zostanie poddana mechanizmom związanym z rynkiem. Jest to jeden z czynników niszczących tę sztukę. Telewizja, postęp cywilizacyjny, a także komercja powodują, że nie widzę szans istnienia takich zjawisk jak twórczość Nikifora, Heródka czy Doroty Lampart. Pytasz w jakim stopniu występuje w książce mityzacją... Z . B . / na ile cenzurowałeś pewne rzeczy, bo na pewno Twoja wiedza jest większa... A . J . Nie, tu może być mowa, jeśli - to o autocenzurze. Nie o cenzurze świadomej, tylko nieświadomej. A to trudno określić. Na ile moja wiedza jest większa.' Można raczej zapytać: na ile ja wyostrzałem pewien problem? Na czym mnie zależało przede wszystkim? Po pierwsze - na pokazaniu zjawiska, po drugie - na pokazaniu ludzi. Ale przy pokazaniu zjawiska interesowało mnie najbardziej to, co sprawia, iż człowiek zaczyna odczuwać potrzebę twórczości i w jakich sytuacjach to występuje. Prawdopodobnie byłoby mi wygodniej napisać książkę fikcyjną i wcale nie wiem, czy kiedyś bym takiej książki nie napisał. Takiej, która by pokazywała to wyraziściej, piękniej, jak na przykład Kamień i cierpienie. Która by mówiła o samym człowieku i o jego losie. Bo o co tutaj chodzi? Idzie o to, że sztuka stanowi pewnego rodzaju uwol­ nienie. Stanowi sens działalności człowieka. To chciałem wyeksponować bardzo silnie i w niektórych przypadkach, tam, gdzie dzieła były artystycznie mniej ciekawe, ja, wiedząc o tym, zamieszczałem sylwetkę twórcy w książce, ponieważ uważa­ łem, że ma znaczenie, właśnie w objaśnieniu tego zjawiska. Czy to jest mityzacją? Wiesz, ja j u ż mam po uszy tej całej etnologii z jej zabawami: czy to jest mityzacją, czy nie mityzacją. Nie jesteśmy w stanie uniknąć jakiegokolwiek subiektywizmu w tym co robimy. Trzeba mieć tę świadomość, że tak to jest. I ja �chyba lę świadomość w sobie mam. Twoja obecność tutaj w tej chwili powoduje, że zwracam szczególna uwagę na to, czy mityzuję. Wiesz, byłbym właściwie gotów bronić każdej z tych sylwetek. Co pomijam? To, co moim zdaniem jest nieważne, a co wiem o człowieku. Ale co to znaczy nieważne? Tutaj jest problem i sprawa mojej selekcji. Na ile ta selekcja jest uzasadniona. Czy gdybyś ty pisał o tych samych ludziach, uwzględniłbyś elementy, których ja nie uwzględniłem? Tego nie wiem, być może tak. Widzieć jednoznacznie, w ten sam sposób, można tylko postacie zastygłe w swym stereotypie. Jednak człowieka w całym jego bogactwie dojrzeć trudno. Z.B. Ale Ty tego nie wiesz nawet w swojej książce autobio­ graficznej i dlatego piszesz i nazywasz ją metodą, dając jej laki tytuł, jaki dałeś - Na skróty. Te biogramy są pisane ' 'na skróty lak. jak twoja własna autobiografia. Metoda chyba jest la sama ? A . J . Może istotnie jest w tym coś wspólnego. Może nie tyle w pisaniu ..na s k r ó t y " , c o w operowaniu anegdota. To znaczy, że pewna sytuacja, czy pewna myśl jest puentowana w miarę możliwości jakaś anegdotą. Nie jest to tego typu anegdota, 0 której potocznie się myśli, bo jak wiesz, nie lubię opowiadania dowcipów. Tylko jeżeli chcę o czymś powiedzieć, to często myślę jakąś anegdotą, jakąś sytuacją, formą, która lepiej, wyraźniej eksponuje myśl. Z.B. Anegdota jest otwartąformą, która daje do myślenia, nie jest zamknięciem, nie jest jednoznacznością. A . J . Tak. są na przykład sytuacje, kiedy piszę o Dorocie Lampart, kiedy wydaje mi się, że pokazanie człowieka bardzo pięknego jest możliwe przez zabiegi już stricte literackie. To znaczy ja j ą cytuję dokładnie, ale oczywiście wybieram frag­ menty z taśmy, z iluś lam godzin nagranej z nią rozmowy. Cytuję to, co ona mówi o niebie i piekle. To, co mówi 0 przyrodzie. Zwracam przy tym uwagę na rzeczy, które wydają się niesłychanie charakterystyczne. - Przecież w jakimś mo­ mencie zająłem się nią, zaopiekowałem przy pomocy ..Groma­ dy. Rolnika Polskiego" i mojej wtedy serdecznej przyjaciółki, która była redaktorem naczelnym pisma, Irenie Groszowej. Zrobili akcję wśród czytelników, i na to przyszły paczki - od biednych ludzi ze wsi - dla Doroty Lampart. Dostałem jeszcze pieniądze dla niej z. Ministerstwa Kultury i Sztuki, i le pieniądze jej daliśmy, żeby urządziła sobie lepiej życie. Żeby wyremontowała chałupę. Dostała te pieniądze do ręki i . . . dokupiła pola. którego i tak nie mogła uprawiać, bo nie miała na to sił. Na swoim polu z trudem siała. A zawsze jak wysiewała zboże, to do (ego zboża dodawała kwiaty, chabry, maki, które są przecież, chwastami. Sąsiedzi nienawidzili jej. bo to później wszystko przechodziło na ich pola. Gdy dostała pieniądze to dokupiła ziemię. - Czy mam prawo to interpretować? Uważam że muszę laki fakt podać, bo on mówi o jej mentalności, o wyborze wartości którymi się kierowała. Nie kupiła sobie maszyny do szycia, nie kupiła roweru, ani nawet odbiornika radiowego. Dokupiła pola. Bo na wsi, len człowiek ma znaczenie, który ma ziemię. Pytanie: skąd się to u niej rodzi ? Jeżeli znam jej życiorys 1 wiem, że jest córką nieślubną, cała ta sytuacja dziecka, które jest bękartem i którym wieś pogardza, to wszystko gdzieś później znajduje swoje odbicie w życiu, w zachowaniu. Jeżeli ja czynię tutaj ten zabieg i daję to jako pointę mojego opisu, to czynię to tak jak autorzy reportaży. To jest ta sytuacja, kiedy piszący dostrzega jakiś motyw jako istotny. Dlatego przy wyborze faktów, te rzeczy w ten sposób ze sobą wiążę. Jest to tworzenie, jak powiadam, takich właśnie, trochę udramatyzowanych. trochę „literackich" życiorysów, w których - jestem przekonany, daję więcej prawdy, niż gdybym publikował zupełnie suche życiorysy. Czy może być w tym coś, co jest fałszem? Może być, mogą być naddatki, może być fałszywa interpretacja, która jednak nie przeszkadza, moim zdaniem twórcy, o którym piszę, temu, żeby dać możliwe przybliżenie do sytuacji. Przybliżyć do niego kogoś, kto czyta. Oto zadanie. Żeby ten czytelnik zdał sobie sprawę, jakie mogą być tu mechanizmy, kiedy, gdzieś komuś otwiera się nowy świat. Z . B . Tak, oczywiście, tę intencję i te zabiegi, wszystko to rozumiem. Jednakże tak mi się wydaje, że czasem w swoich opowieściach nie spisanych, czy nie podanych do druku bywałeś niekiedy bardziej uszczypliwy, złośliwy, ktoś inny by powiedział: bardziej sprawiedliwy wobec rzeczywistości, bo widziałeś pew­ ne wady czy małostkowości. Nawet, jak czasem opowiadałeś o Nikiforze, to z. pewnym dowcipem. Czy to się nie zatraciło w tych biogramach'/ Wiele osób zwróciło uwagę na to, że ta sztuka, ci ludzie to jest przedmiot Twoich pasji, a Joanna Tokarska-Bakir wręcz, napisała, ż.e ta książka jest pisana Z miłości, i z miłością. Czy Twoja miłość do tych ludzi nic idealizuje ich trochę? A . J . Mnie to zaskoczyło, nigdy nie myślałem, że odczuwam miłość do tych ludzi, ponieważ nie wiem czy to można nazwać miłością do nich. Rzeczywiście przyjaźniłem się z paroma osobami i parę osób bardzo lubiłem. Natomiast inni? Nie chcę teraz specjalnie operować nazwiskami, ale byli między nimi dosyć wstrętni a jednocześnie fascynujący ludzie. To co piszę o jednym z nich jest faktem, że spadł, że nogi bezwładne, ale nie pamiętam już czy piszę o tym w książce, ż.e on był paskudny. Jego stosunek do żony! Okrutny. Potem go zmora dusiła, chętnie opowiadał o tym, ale on tę żonę też dusił jak zmorę. W stosunku do dzieci swoich - okrutny, a jednocześnie żarliwie modlił się, i to niemal nieustannie. Albo inna sprawa-prozaicz­ na, dotycząca już. kogoś innego. Przyjeżdżałem do niego kilka razy, ale skłamałbym, ż.e z radością, tak, jak przychodzę do redakcji, wiedząc, że zobaczę kogoś z Was. To było inaczej, myślałem: O kurcze! Znowu będą mi kazali pić mleko z kubka lak brudnego, że mnie po prostu skręca w środku. Ja jestem jednak miejski inteligencik i nie ma na to rady. Jak przychodzę do brudnej chałupy i muszę się czegoś brudnego dotknąć, to nic jest to dla mnie przyjemne. Mam uczucie wstrętu. Pamiętam, gdy tam oni mnie chcieli ugościć jak najlepiej, to gospodyni wzięła kubek, ja ten kubek niby tak żartobliwie opłukałem w wodzie, na co ona wyjęła mi go szybko z. ręki, i fartuchem, który był tak czarny, ż.e nie pamiętam czarniejszego w życiu, wytarła go dokładnie i nalała mi mleko. Ja w tej sytuacji musiałem je wypić, nie dając poznać po sobie obrzydzenia. To są te sytuacje, o których nie piszę w lej książce. Mówisz o Nikiforze, Nikifor miał swoje cechy przykre, o których mówię gdzie indziej, na przykład piszę o jego chichocie, kiedy znalazł u mnie album z Majdanka i widział Niemców, którzy biją Żydów, to on się cieszył z tego i pokazywał z dumą, paluchem, że ci Niemcy to są panowie! Piszę o tym w tej chwili do katalogu wystawy w „ Z a c h ę c i e " , bo konwencja, którą przyjąłem, kon­ wencja bezpośredniej relacji z moich kontaktów z Nikiforem, pozwala na to. Tam opisuję to. co widziałem, kiedy Nikifor mieszkał u mnie dwa tygodnie w jednym pokoju i to była obserwacja uczestnicząca, tak to zdaje się nazywa, no więc właśnie, to była koszmarna obserwacja uczestnicząca. I ja w tym katalogu piszę o tym, w zasadzie wszystko, co wiem. Natomiast nie wszystko, tak mi się wydaje, jest konieczne do uwzględ­ nienia w sylwetce, którą daję w książce. W katalogu wyjaśniam 205 �motywy tego chichotu, kontekst, który natomiast w książce zająłby niepotrzebnie zbyt wiele miejsca, zakłócił proporcje opisu tego wielkiego, natchnionego malarza. Z.B. Niektóre biogramy zawierają całą barwę, nie są tak wyidealizowane. Dlatego o to pytałem, że podkreślając zalety tej literackiej formy, miałem na myśli to odkrycie wśród etnogra­ fów, że mówią prozą, Że etnografia to przede wszystkim pisanie, akcent położony na 'graphos' - to o czym amerykańscy antropologowie i inni autorzy ostatnio często piszą. To pod­ chwytywane jest także tutaj nad Wisłą i wielu przekonuje, że powinniśmy być pisarzami. I teraz, Żeby nie było już nieporozu­ mień: bardzo ważną rzeczą jest dla mnie ta oszczędność i ta selekcja, o której mówisz. Twoja wiedza jest większa, ale Ty selekcjonujesz. Tymczasem niektórzy zwolennicy tej tezy o pisa­ rskim charakterze etnografii uważają, i taki z niej wniosek wyciągają, że trzeba zmusić nasze pisanie o kulturze, o jej zjawiskach, o artystach, o twórczości do maksymalnej prawdy: wszystko! Jak pisać to wszystko, i ten koszmar obserwacji uczestniczącej podać, bo inaczej to będzie mityzacja, idealizacja; szlachetne, oszczędzające kłamstwo, jak z tym przemil­ czanym Dziennikiem Malinowskiego z. badań terenowych. Myśl, czy obsesja, że pewne rzeczy jakoś się cenzuruje... A . J . No to ci chyba na to odpowiedziałem, i podkreślam, że świadomie niczego nie cenzurowałem. Jest to problem, kiedy dotyczy ludzi żyjących. Wtedy trudno mówić o pewnych rzeczach. Tak samo jest w tej drugiej mojej książce Na skróty, gdzie w znacznym stopniu pominięty został cały wątek męsko-damski. Jest to wątek w jakiś tylko sposób zasygnalizowany, zaznaczony. Ale z punktu widzenia pełnej autobiografii to jest okaleczenie. Przy tej konstrukcji, którą przyjąłem w tej książce, zależało mi maksymalnie na tym. abym szczerze opisał prze­ miany moich zapatrywań, kształtowanie się człowieka, jego osobowości. To jest książka o traceniu wiary. Tracenie wiary i próba działalności pozytywnej mimo to. Mówię tu o książce autobiograficznej, co jest związane prawdopodobnie z. genami, jako, że trudno by mi było być apatycznym, pracować na poczcie i przybijać stemple, chociaż prawdopodobnie zarabiał­ bym więcej, niż zarabiałem w Instytucie. Jednym z motywów jaki skłonił mnie do pisania tej książki, to był Adam Ważyk, jego odpowiedź. Kiedy zapytano się: dlaczego był on tak zacietrzewiony w okresie socrealistycznym, powiedział: zwa­ riowałem! I mnie to wściekło. Bo wiesz, intelektualista nie ma prawa jednym słowem całej rzeczy w ten sposób załatwiać. Jak to zwariowałem? Kiedy zwariowałem? A dlaczego przejrzałem, kiedy? W jakim momencie? Jak to następowało? I próbowałem zrozumieć sam siebie. M o i m zdaniem, ta analiza nie jest zrobiona dobrze i precyzyjnie, ale - pisząc - nie umiałem tego zrobić lepiej, głębiej. Ale to jest próba przeanalizowania swojego działania, i tego, jak to powoli następowało. Z tym, że ciągle nie mogę sobie uświadomić dzisiaj, co j a wtedy wiedzia­ łem. Skoro ja to wiedziałem, to dlaczego zachowywałem się jeszcze w ten sposób, dlaczego jeszcze w coś wierzyłem. Tam jest kilka zdań. w których piszę o strachu po urodzeniu się dziecka. Ja przedtem bytem raczej odważny, jak sądzę - z głu­ poty. Nie zdawałem sobie sprawy z tego, że to się może tragicznie skończyć. Natomiast jak się urodziła Oleńka, na­ stąpiło momentalnie przesiąknięcie strachem, że ja nie mogę sobie pozwolić na nic, boja muszę być tym związany. Starałem się te rzeczy analizować, i co uważam za plus tej książki, starałem się niczego nie zafałszowywać. Nie udawać, nie mówić: „panie, ja tych komuchów to przejrzałem od początku. 206 od dawna, na wylot". Przeciwnie, ja już nie wiem, do którego roku wierzyłem, ż.e coś można zrobić - od środka - w partii. Później już tylko wyłącznie zostałem w partii ze względu na pewne sytuacje w Instytucie i po części, ze względu na to, że bałem się, czego nie piszę, że jeżeli wyjdę z partii, to mnie wyrzucą z Instytutu, z pisma. I tego mi było żal. A miałem jednocześnie jakieś jakby usprawied­ liwienie moralne w tym, że tu mnie dyrektor prosił abym został w partii dla dobra Instytutu. Jak mieliśmy egzekutywę, starałem się jak najbardziej pomóc Instytutowi. Kiedyś mnie wezwano do Komitetu partyjnego PAN-u, że my mamy za dużo ludzi z dwiema takimi samymi literami w nazwisku (!!). Już była Kossakowska, a tu - powiedziano - chcecie jeszcze przyjąć Mossakowskiego. Bardzo mocno broniłem tego Mossakowskiego, którego zresztą nie znałem. Wtedy mi powiedzieli: no dobrze, ale jak tylko coś będziecie wiedzieli, to natychmiast dzwońcie towarzyszu i my go od was zabierzemy. Żadnych świństw w Instytucie, jak wiesz, nie zrobiłem. Tu chodzi mi o to, że opisanie takich rzeczy w książce jest dosyć trudne, żenujące. Przy tym stwierdzenie, że się nie robiło świństw, nie wystarczy. W tym pozostawaniu w partii był przecież także jakiś oportunizm, maskowany przed sobą samym sugestią, że to „dla dobra Instytutu, pisma'' .Dodam, że do końca nie wierzyłem, że ten ustrój może upaść. Byłem głęboko przekonany, że przynajmniej za mojego życia nic się w naszej sytuacji geo-politycznej nie zmieni, i że w tych istniejących warunkach trzeba sobie wyrąbywać jakąś przestrzeń swobody, wolności. Tą przestrzenią byto dla mnie samego pismo. Praca z. ludźmi to była moja ucieczka, zajmowanie się sztuką, teatrem. Starałem się znaleźć w tej rzeczywistości, próbując poszerzyć obszar działań, np. pisałem o Czapskim, o Marku Żuławskim jeszcze w latach 60., kiedy już można było to zrobić w oficjalnej strukturze. Chciałem też wtedy publikować Dzienniki Czaps­ kiego, nawet u nas w piśmie, ale wtedy jeszcze nie dało się lego zrobić. Jeżeli chodzi o cenzurę, oczywiście la sytuacja upadlała! Najgorsze, że świadomość wpływała mimo woli na zachowania, na zaistnienie cenzury, z której sobie człowiek nie zdawał sprawy. Na szczęście w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " cenzura miała zupełnie marginalne znaczenie. Ale co mogę powiedzieć na swoje usprawiedliwienie przed Wysokim Sądem to, że np. wtedy, kiedy o srebrnych wotach lwowskich pisał Jacek Olędzki, i dodał: „ L w ó w , odwieczny bastion polskości",byłem pewny, że to mu cenzura wyrzuci, ale nie skreśliłem tego, uważając, że nie moją rzeczą jest cenzurowanie autorskiego tekstu. Cenzura wyrzuciła, ale coś innego, bez znaczenia, zdanie zaś, które wydawało się skazane na niebyt - zostawiła! Parokrotnie miałem takie historie. Tu tylko anegdota - był taki artykuł Ludwika Stommy, najeżony przypisami. Tam było chyba 120 przypisów i w tym ręcznym składzie drukarskim wtedy było tak, że jeżeli usuniesz jeden przypis to trzeba było przelewać wszystko, składać przypisy od nowa. Tekst już był gotowy do druku, maszyny czekały, a wyrzucono mi trzy, czy cztery przypisy ze środka, przeszkadzał ,,im"Pomian. Kołako­ wski, Miłosz. Po kłótni zgodzono się tylko na to, by dać cytat, ale bez trefnego nazwiska. A j a dałem w przypisach odniesienie do autora, utworu. Wyrzucić przypis? W miejsce zakwes­ tionowanego, by zachować ciągłość a zarazem zwrócić uwagę czytelnika zaproponowałem wręcz absurdalne wyjście, poda­ łem więc, że maszynę parową wynalazł Wat, a pierwsza lokomotywa pojawiła się wtedy to a wtedy, podobnie maszyna do szycia. To były trzy przypisy ni w pięć, ni w dziewięć, przy czym cenzura na to się zgodziła! �Z.B. Wracając do tych ,,biograficznych" książek, to w obu, „pisanych biografa", szczególnie zaś w przypadku Sztuki zwanej naiwną, o której mówi się, że jest pionierską próbą w takim kształcie, przedstawienia i uporządkowania tego obszaru, jest to zarazem taki pierwszy wysoki stopień przy­ bliżenia i pokazania tego zjawiska. A . J . Chciałem przekazać istotną prawdę o człowieku, choć na pewno można mi zarzucić, iż czegoś nie wiem, coś zapom­ niałem, sfałszowałem nieświadomie jakieś szczegóły biografi­ czne czy inne. A już wiem, że tak, że jakieś pomyłki mogą się tu zawsze zdarzyć (np. list do W . Chajca, którego zdjęcie załączam, pisany był do pana Bieli), ale to są drobiazgi, natomiast istota zjawiska zostaje jakoś pokazana i uchwycona. Z.B. Tak, oddając pewną istotę zjawiska, w ten sposób jest to jakby oczyszczone od kontekstu kulturowego, społecznego czy politycznego. Czy nie myślisz, po takiej książce, która najbardziej chce zbliżyć się do istoty tego zjawiska, o następnej, innej, która by ów kontekst także pokazała. Inxmi słowy czy byłbyś w stanie, i czy miałbyś chęć napisać o tym? (W autobiografii Na skróty jest rozdział o Instytucie, o Twojej pracy, ale na tle całej książki, co zrozumiałe, to jest rzeczywiście bardzo na skróty pisany rozdział). Czy miałbyś chęć na opisanie tego zjawiska niejako od wewnątrz, widzianego oczami jurora, który uczestniczył w kreowaniu tego. Byłeś obserwatorem i uczestnikiem całego ruchu, który się toczył wokół tych ludzi i ta książka jest wynikiem pewnej twojej tutaj walki, by wydobyć taki właśnie obraz tego zjawiska, do jakiego doszedłeś i jaki się znalazł w tej książce. A . J . Walki? żadnej walki. Ja jestem w gruncie rzeczy człowiekiem wyjątkowo szczęśliwym w życiu, rzadko kiedy miałem do czynienia z ludźmi, których bym nie cenił i nie lubił. Byłem, zwłaszcza w ostatnim półwieczu, otoczony ludźmi, których lubię i to jest moje szczęście, a w Instytucie miałem zawsze święty spokój. Wyrobiłem sobie dosyć szybko pozycję instytucji w instytucji i trudno byłoby mówić o tym, że istniały jakieś utrudnienia, naciski. Nie. nikt mi nie przeszkadzał. Z.B. Nie to miałem na myśli. Nie o Instytut pytam, mnie chodzi o coś innego, o to że ta sztuka, bardzo indywidualna, twórczość osobnych artystów - jak się o nich mówi, została tu jakby wyjęta z całego kontekstu w jakim istniała, rozwijała się etc. Mam na myśli działalność państwową, czy Ministerstwa Kultury, czy tych wszystkich struktur, które się tą twórczością, nazwijmy to tak: opiekowały. A . J . O tym bardzo chętnie bym napisał. Dlaczego j a w tamtej autobiograficznej książce musiałem pisać na skróty? Ponieważ rzeczywiście musiałem to pisać szalenie syntetycznie i w grun­ cie rzeczy to jest doprowadzone do roku pięćdziesiątego któregoś. Mam wersję, w której rozpisywałem się o redakcji, ale wtedy rodzi się pytanie, dlaczego jeżeli piszę o kimś, o Tobie, to dlaczego nie piszę o Staszku Hiżu, czy o kimś innym. A jeżeli piszę o Tobie, i o Hiżu, dlaczego mam nie pisać o Ewie Korulskiej? Zaczyna się wtedy opowieść, która dotyczy ludzi żyjących, a wtedy i uzasadniony żal, dlaczego on pisze o wszystkich a pomija mnie. Próbowałem, ale od razu zaczęła mi się łamać cała struktura pisania o tym. Przekonałem się, ile racji mają historycy, kiedy mówią, że musi istnieć dystans co najmniej 50-letni. Ale były i inne sytuacje np. przy prof. Frankowskim, kusiło mnie żeby napisać te historie o nim, a jednocześnie obawiałem się, jak na to zareaguje jego żona, bliscy. Dla mnie są ciekawe, w niczym nie umniejszające wielkości tego uczonego, ale czy tak mogą je odebrać bliscy mu ludzie? Czy nie sprawiam im przykrości? Z . B . Ale mi chodziło bardziej o to, że Ty koncentrując się na tych ludziach, na ich życiorysach, na ich losach, walce z losem i dochodzeniu do twórczości wyjąłeś to zjawisko jakby z tego krajobrazu, w którym było chcąc nie chcąc uwikłane. Tomasz Jastrun w recenzji, mówi, że to jest "kawał historii naszego kraju, jak kawał surowego mięsa.'' Tak, ale czy historii kraju ? Dzięki tym biografiom i dzięki twojemu spojrzeniu, i takiemu opisaniu tego, jest to, na pewno, kawał autentycznej historii w tym kraju, często nieznanej, kawał autentycznej Polski. Natomiast nie ma tutaj tego świata koszmarnych czasami konkursów, tej całej działalności, która miała swoją ideologię, jakby to było wyjęte z tej politycznej, historycznej otoczki, która temu zjawisku towarzyszyła. A . J . Niezupełnie. To nie tak, że wtedy wszystko było czarne, a teraz jest białe. Istotnie, miałem wokół tego zjawiska i wokół siebie też ludzi, których nie znosiłem, i z których działalnością się nie zgadzałem, którzy robili te konkursy i inne rzeczy, i tutaj sprawa była dla mnie wyraźna. Akcentowałem zawsze swoje zdanie, i nie jeden raz z dobrym skutkiem, choć absurdalnym, głupim konkursom nie mogłem zapobiec. Ale istniała leż dobra, mądra działalność, i o niej nie wolno zapominać. Tak więc w Ministerstwie Kultury i Sztuki opiekowała się sztuką ludową, i to świetnie, pani Barbara Zagórna. Współpracowałem z nią, miałem też świadomość tego, że podobnie jak my - myśli dyrektor muzeum etnograficznego w Warszawie, Krzysztof Makulski, prezes Cepelii pani Barbara Gołcz i wielu innych ludzi. Choćby Bronek Cukier - ze stowarzyszenia Twórców Ludowych. Nie wyobrażam sobie, żeby w innym ustroju można było tę działalność prowadzić lepiej. Teraz jest trudniei. A bzdurne konkursy urządzali (mniejsza tu o nazwiska) jacyś prowincjonalni działacze, gdzieś tam. N o i wojsko. Starałem się z tym walczyć. Jeżeli byłem przewodniczącym jury, to na­ gradzałem to, co wydawało mi się dobre. Później z panią Zofią Bisiakową robiliśmy trzy edycje Triennale Sztuki Nieprofes­ jonalnej i pamiętam, jak na pierwsze przyjechali do Szczecina Niemcy z N R D . Był tam taki obkuty w marksizmie kierownik Domu Twórczości Ludowej w Lipsku. Bardzo ważny. Przyje­ chał z ogromną kobietą o twarzy myszki M i k i , żeby obejrzeć tę naszą wystawę, A wystawa była bardzo piękna, w dwóch czy trzech salach daliśmy rzeczy naprawdę najlepsze. Żadna wy­ stawa sztuki współczesnej nie mogła się z tym równać. Oni przyjechali i powiedzieli, że są nastawieni na to, że musimy przeprowadzić ostrą dyskusję ideologiczną. Zosię od razu rozbolała głowa. Ja powiedziałem, że dobrze, więc oni najpierw oglądali wystawę, po czym poszliśmy do restauracyjki. On się rozgląda, nikogo poza m n ą nie ma i mówi tak: towarzyszu Jackowski, myśmy byli nastawieni na ostrą dyskusję ideologicz­ ną, ale gdyby to wszystko zniszczyć, to szkoda by było. To jest takie piękne... I tak zostało, po czym oni pojechali. Później zaprosili mnie do siebie do Neue Brandenburg na ich wystawę. Ja przyjechałem i zrobiłem z nimi rozmowę ideologiczną, partyjną i powiedziałem: towarzyszu, wy uważacie, że to jest socrealizm? Przepraszam bardzo, zaraz na samym wstępie umieściliście ten wielki obraz, j u ż nie mówię, że niedobry, ale wręcz kiczowaty. Co wy chcecie tym pokazać, że to jest zła sztuka? I tak zacząłem z nimi ideologicznie mówić. Skończyło się na tym, że wieczorem j a i m mówiłem o „Solidarności", o Wałęsie. Po czym on po dwóch, trzech latach przyjechał do Warszawy i w hotelu Europejskim znów mówiliśmy - ja mu o tym, co u nas, on nieśmiało o swoich problemach. Zaprosił mnie na wielką wystawę, którą robili, to znaczy zaprosili ze 207 �wszystkich krajów „ o b o z u " oficjalnego delegata Ministerstwa, a mnie dodatkowo, jako specjalistę. No i nasi nie zgodzili się. ponieważ kiedy wydelegowano mnie do Budapesztu, na posie­ dzenie Okrągłego Stołu, pod auspicjami UNESCO, wygłosiłem tam przemówienie w którym twierdziłem, iż w Polsce wpływ telewizji ograniczony jest przez kłamliwość informacji. Czechostowak zamarł z wrażenia, Amerykanie zaproponowali mi pomoc, przekonani, że po tym. co mówiłem nie wrócę do Polski. Jasne, że wróciłem. W Ministerstwie usłyszałem - bezpieka się nie zgadza. No to j a do bezpieki. Pan od paszportów mówi - to nie nasza decyzja. Dzwoni. Tak, resortu. Proszę - mówi - j e d ź c i e dokąd chcecie na Zachód, ale nie do N R D i naszych socjalistycznych sąsiadów, bo ich zdemoralizujecie. Uśmiech­ nął się do mnie, a ja poczułem się przez chwilę ważny - zdemoralizować N R D . Piękne! Z . B . Wspomniałeś o Zimmererze. Wydaje mi się, że on, tak i Ty mieliście do sztuki specjalne podejście. Chociaż Ty byłeś instytucjonalnie związany z. tymi strukturami, które jak sam powiedziałeś miały swoje wady i zalety w sprawowaniu opieki. To jednak Ciebie bardziej wiązało. Zimmerer był swobodny, niezależny i pomagał finansowo, miał większe możliwości otaczania pomocą, sprowadzał niedostępne leki etc. Twoje możliwości pod tym względem były mniejsze A . J . Oczywiście, ale kiedy uważałem, że trzeba komuś pomóc, dać pieniądze, to mi się niemal zawsze udawało. Właśnie dzięki temu, że w Ministerstwie była pani Zagórna. Z . B . Ja rozumiem, ale na tle tego działania oficjalnego postać Zinimerera świeciła szczególnym blaskiem, i tak, jak Jego. tak i Twoje działanie znacznie poza to oficjalne wykraczało. To byl właśnie stosunek prawdziwego mecenasa, partnera, tego. który zamawiał, zabiega! o prace artystów, czy wreszcie tego, który to widział bardziej personalnie, bardziej indywidualnie i rozumiał szczególną wartość tej sztuki, niezwykłych losów tych twórców, widząc w każdym z nich osobną indywidualność. To byl jednak trochę inny wymiar, głęboko ludz.ko-artstycz.ny. A nie akcje, rocznice, okazje konkursowe. Akcje i okazje, przy których czasem tych artystów i ludzi trochę się naginało... A . J . Nie, ich nic nie było w stanie nagiąć, oni nie brali w tym udziału, w zasadzie. A co do Zimmerera, to się nasza przyjaźń i współpraca zaczęły po wystawie „ I n n i " w warszawskiej Zachęcie. Była to wystawa świetna, znakomicie przyjęta (entuz­ jastyczne recenzje). Ale nikt nie chciał kupić prac. Dopiero Zimmerer to uczynił, od tego zaczął swą kolekcję, a później gdy muzea etnograficzne mówiły - to nas nie interesuje - zwracałem się do Niego. Taki układ świetnie funkcjonował, on dużo jeździł po kraju, informował mnie o ciekawych ludziach, pokazywał ich prace. Z.B. Formuła podejścia Twoja czy Zimmerera była osobista. A . J . Osobista i podchodziłem do tego, jak do zjawiska artystycznego. Z . B . Natomiast siłą rzeczy tamten oficjalny nurt, akcje, konkursy, chcąc nie chcąc, nawet wziąwszy pod uwagę wszyst­ kie plusy opiekowania się tą twórczością (wystarczy przecież, zajrzeć w poszczególne programy tych różnych akcji i konkur­ sów) - to miało swoje negatywne, niszczące strony, którym na szczęście ta sztuka się nie poddała. A . J . Miało. Ale, moim zdaniem, to o wiele mniej niszczyło, niż dzisiaj komercja. Poza tym tu trzeba być w ocenie ostrożnym. Teraz jest taka tendencja, żeby pisać i mówić, jak to było źle z tym wszystkim za czasów komuny. Ale ja znam mnóstwo rozmaitych pozytywnych przykładów. W 50. latach. 208 zanim j a się zacząłem w to bawić, oczywiście, były jakieś idiotyczne wystawy tematyczne, później wiele tego nie było. M y ś m y się wśród innych krajów wyróżniali zdecydowanie. Przecież żadna wystawa amatorów nie mogła pojechać do Czech, bo u nich jak był drzeworyt czy linoryt, na którym widniał w pejzażu kościół, choćby gdzieś w tle, z tyłu, to już cenzura to zdejmowała. Różnica pomiędzy nami a Czechami była kolosalna. Ja pamiętam ilekroć przyjeżdżali ludzie z Buł­ garii, czy Czechosłowacji i rozmawialiśmy, to oni byli za­ szokowani i mówili: doigracie się! Zwłaszcza Czesi, którzy swoje przeżyli. A u nas to wszystko się rozmywało i było takie nijakie, nie tak groźne. Trochę piszę o tym w Na Skróty, na zasadzie ilustracji tych pseudo-działań, o takich dwóch nonsen­ sach, dwie nowelki na końcu o Kwidzyniu i Żarach. Sytuacja jak z Gogola, kiedy oni byli przekonani, że ja specjalista z PAN-u, z Warszawy skoro krytykuję ich władze, to znaczy, że dużo mogę, nawet chcieli mi dać grunt, żebym mógł sobie willę postawić. Oczywiście były też takie rzeczy, o których należy pisać, jak to działacze związkowi robili w Katowicach wystawę i ja domagałem się, żeby pewne rzeczy wisiały, a oni zdejmowali ciągle te obrazy - a później, kiedy już się wystawa skończyła - zwalili to wszystko, dosłownie deptali obrazy. Oczywiście, że można pisać o tych wszystkich chamstwach i innych rzeczach. Ale przede wszystkim trzeba pamiętać, że to cały czas była walka dużej grupy ludzi o sensowne działania. Mam tu namyśli cały zespół współpracowników i „ p o d o p i e c z n y c h " pani Zofii Bisiakowej, w terenie instruktorów plastycznych a także za­ jmujących się folklorem instruktorów, którym matkowała pani Ewa Baczyńska. Świetna była ówczesna szefowa C O M U K - u , pani Rosława Dowgird. Pomagała i pozwalała naprawdę sen­ sownie działać. Cały ten aparat pracował z. dużym oddaniem w terenie, to była ciągła walka o sensowną robotę, ale walka w konkretach. Generalnie akurat na tym odcinku nic strasznego się nie działo, nie było ani jednego człowieka, który byłby prześladowany, sekowany za coś. Z.B. Tak, ale były pewne oczekiwania, jak ze wszystkimi Zjawiskami artystycznymi, kulturą, jak np. z zespołami artystycz­ nymi itd. Że to była pewna wizytówka propagandowa, i na tym tle Twoja działalność czy poszczególnych tych osób odznaczała się pewną pozainstytucjonalną aktywnością, jakby poza tą oficjalna formułą. A . J . Nie tylko ja. Wielu z nas robiło rzeczy, które uważało za sensowne, nie w ramach propagandy. B y l i i rozsądni minist­ rowie kultury, Tejchma, Krawczuk, wyżsi urzędnicy dbający rzeczywiście o powierzony i m zakres działań. A wiesz, co roku spotykałem się na imieninach wspólnego znajomego z b. ministrem kultury Galińskim i on za każdym razem mówił, że jak był ministrem, to czegoś nie zniszczył, był dumny, że nie zniszczył Jesieni Warszawskiej, a były takie naciski, nie zniszczył tego, tamtego. On to przechowywał w pamięci, chwalił się jak dziecko, że czegoś nie zniszczył, mimo że mu kazano. W Ministerstwie osobą, która zrobiła dużo złego, i którego nie znosiłem to był Żygulski. No i Wilhelmi. Nie cierpię w tej chwili takiego plucia un bloc na to wszystko co było. Kluczem dla mnie do zrozumienia ostatniego 50-lecia jest walka o poszerzanie pola swobód, i tutaj widoczna jest także działalność wielu osób do lat sześćdziesiątych - partyjnych, poczynając od Brusa, Kołakowskiego, Baumana, a później innych. W Ministerstwie Kultury i Sztuki nie było zbyt wielu ludzi inteligentnych i pomagających. Ale były trzy, cztery �osoby, dzięki którym mnie się na przykład udawało robić to, co robiłem. Przede wszystkim wspomniana pani Barbara TężyckaZagórna. To o czym tu mówię to wątek polityczny, istotny jeśli chodzi o książkę Na skróty, ponieważ moja opcja, to jest opcja człowieka, który przychodzi (po Syberii) ze Wschodu. To jest ważne. Jeżeli dziś chciałby Michnik z Cimoszewiczem zrobić wspólną ocenę PRL-u to jest absurd, ponieważ nie ma jednej prawdy, nie ma jednego spojrzenia i jest za wcześnie na to. aby tworzyć takie wspólne syntezy. To co ja piszę, jest pisane wyraźnie z pozycji człowieka, który przychodzi po wojnie ze wschodu, a nie z pozycji człowieka, który przyjeżdża z Lon­ dynu, albo który był tu, zaangażowany w Powstanie Warszaws­ kie i A K . Tego absolutnie nie ukrywam, i uważam że to jest rzecz, która musi być uwzględniona. Z.B. No tak, zgoda, wszędzie byli ci rozmaici ludzie i to dzięki txm ludziom, jak w przypadku tej sztuki i tego zjawiska, - że był Zimmerer, Ty, inni, których wspomniałeś - nie wszystko udało sie zniszczyć. To, że byli ci ludzie, nie uchyla możliwości generalnej oceny tego systemu. To zasługa przede wszystkim t\ch ludzi, a nie systemu. Oni działali często obok. wbrew, na przekór temu. A . J . Ależ oczywiście! Z.B. Zycie ma swoje prawa i toczy się pośród najgorszych przeciwieństw. Są przecież takie opracowania, które pokazują pewne założenia programowe, koszmarne, tej całej oficjalnej działalności. A . J . Ale to nasze działanie przegryzło tamto. Z. В. Tak, przegryzło, i chwała Bogu, ale to nie wyrosło na bezludnej wyspie, to miałem na myśli, kiedy tak uparcie pytałem o ten kontekst (który otwiera się trochę w twojej autobiografii). Ż.e to było poddawane różnym naciskom. I teraz, może pora, by powiedzieć otwarcie, żeby nie było nieporozumień: to, że ten kontekst tego zjawiska, tu w tej pięknej książce, nie dochodzi do głosu, to uważam, ze bardzo dobrze, Że tak się dzieje. Bo Twoja Sztuka zwana naiwną, to jest pierwszy stopień i zarazem najwyższy stopień pokazania tego zjawiska, wprowadzenia w ten obszar. A inną rzeczą jest zdanie relacji li dlatego pytałem o innną. następną książkę) z. istnienia tego otoczenia, w którym ta sztuka się rozwijała. Bo to też pokazuje wtedy, jak szczególny jest to fenomen, który się nie poddał manipulacjom. Ta sztuka się ustala, mimo warunków zewnętrznych. Myślę, że to dlatego było tak frapujące zjawisko dla Zimmerera. który patrzył na to oczami obserwatora z zewnątrz, bo to był ten dziwaczny stop: sztuka na pograniczu sztuki ludowej, w kraju katolickim: sztuka szalona, fantastyczna, należąca jakby do międzynarodówki indywidualnych artystów wolnej wyobra­ źni. - Ty podkreślasz sprawę manifestacji talentu - a jest to też manifestacja niezwykłej, nieograniczonej erupcji i mocy niemal surrealistycznej, wolnej wyobraźni. A . J . Oczywiście! Pięknie o tym mówisz. Z.B. A skoro jesteśmy przy warunkach zewnętrznych, którym ta sztuka się oparła i nie poddawała, to pora by zapytać Ciebie o tę jedyną rzecz, która jest przedmiotem kontrowersji w recenz­ jach, zgodnych i pełnych zachwytu w innych sprawach. Miano­ wicie chciałbym zapytać o tę tezę i diagnozę, którą stawiasz w Sztuce zwanej naiwną, że ta formacja się kończy, bo wchodzi rynek, bo psychotropy, bo zmiany cywilizacyjne... A . J . I Telewizja. Dodaj Telewizję. Niestety mam to prze­ świadczenie, że to zjawisko w jego „ o s o b n y m " , artystycznym wymiarze się kończy. I to samo mówi Zosia Bisiakowa, bo pytałem się, jak ona to widzi. Tych ludzi dzisiaj prawie że nie ma. Jest wielu amatorów, tych, którzy wieszają swe prace na Starym Mieście. Niektórzy bardzo sprawni i dobrzy. Ale tych ludzi, którzy mają tę swoją własną wizję, niezależnych od wszystkiego, prawie nie ma. Naprawdę na palcach jednej ręki można ich policzyć. Jeden wybitny doszedł w ostatnich latach. Kosek w Toruniu. Ale to jest schizofrenik. A właśnie w tym środowisku, u niektórych wspaniałych schizofreników ta sztu­ ka, potrzeba jej realizacji, na pewno będzie istniała, i w ogóle ten nurt: art brut. Z pewnością Legnica, ośrodek w Legnicy, z którym jestem w kontakcie. Tam to będzie istniało. Natomiast ci ludzie tutaj znajdą sobie jakiś inny sposób wypowiadania siebie, załatwiania swoich tragicznych spraw. Z . B . Ogłaszasz koniec zjawiska, wygasanie pewnej formacji, zamykasz pewien rozdział. Czy nie jest to wynikiem braku rozpoznania, czy poszukiwań jakie były, dzięki Tobie i dzięki ty/u ludziom opiekującym się. Cz.V nadal jest taka sieć która wyłapuje te zjawiska. Czy macie to rozpoznanie? A . J . Mamy, jest rozpoznanie, mniej więcej wiarygodne. Ale to już nie ta sieć, którą dysponowaliśmy w poprzednim okresie. Być może uda się przywrócić Triennale, wtedy byłoby istotne rozpoznanie. Jednak nie wierzę, żeby więcej niż jedna, dwie osoby mogły gdzieś zostać nie zauważone przy tej całej sieci osób śledzących to zjawisko, kolekcjonerach, dziennikarzach, którzy też w tym rozpoznaniu uczestniczą. Jest tu „Nowa W i e ś " , do której dałem wywiad i oni deklarują, iż ogłoszą konkurs, prosząc swoich czytelników wiejskich, aby podawali ciekawsze przykłady twórczości. Ale kto to będzie śledził? Ja? Jak długo? A w Instytucie sprawa ta nikogo nic obchodzi, to jest piąte koło u wozu. Podobnie jak wielki dorobek krakowskiej pracowni dokumentacji sztuki ludowej. W tej chwili zastana­ wiam się, co z tym dalej robić. W memoriałach do ministra pisałem właśnie, że konieczne są pieniądze, żeby tę dokumenta­ cję przepisywać, ładować w komputer, jako, że jest to ołówkami pisane, ginące, a już w lej chwili bezcenne. Miałem pretensje do profesora Reinfussa, że nie uwzględniał w czasie badań wielu parametrów tych zjawisk, ale po upływie 50 lat, to trzeba w rękę całować, że coś takiego, i to w tak ogromnym rozmiarze, w ogóle istnieje - ta dokumentacja. Taka jaka jest. Nie można pozwolić, żeby ona zniszczała. A jeśli chodzi o współczesną dokumentację, to widzę pewną szansę, że zjawiska, raz już dostrzeżone i docenione, będą dokumentowane przez muzea, a także ludzi, którym są bliskie i drogie. Widzę parę takich osób. W Radomiu Adam Zieleziński, na Śląsku Seweryn Wisłocki i Maria Fiderkiewicz. Oni, ku mej radości, przejęli tytuł wystawy, którą z p. Bisiakowa zrobiliśmy w 1985 r. w Radomiu pt. Talent Pasja Intuicja. Myślę, że teraz jeśli ktoś coś robi w tym kierunku, to taka książka daje mu odwagę. Sądzę, że nic ważnego nie powinno umknąć naszej uwadze. Jednak podej­ rzewam, że era wielkości sztuki naiwnej w krajach wysoko rozwiniętach już przeszła, co widać np. we Francji i Jugosławii. To nie ja zamykam ten rozdział. Chciałbym, aby zjawisko istniało. Ale dawniej, przed kilkunastu laty równocześnie działało co najmniej kilkunastu wybitnych twórców, teraz widzę ich trzech, czterech. Oczywiście potrzeba twórczej wypowiedzi będzie chyba zawsze drążyła ludzi. Ale coraz trudniej o wypo­ wiedź samodzielną, nie skażoną natłokiem doznań wizualnych. Prawdziwa sztuka rodzi się w ciszy. A gdzież ta cisza? Dzisiaj otrzymałem list, bardzo smutny, Bronisław Krawczuk umarł. To się stało 2 października. A 22 lipca odszedł i został pochowany na cmentarzu prawosławnym w Dąbrowicy Bazyli Albiczuk. 209 �Malarz jak mało kto potrzebujący ciszy, kontemplacji. Umarł, 0 czym nie wiedziałem pisząc książkę, Władysław Rząb. Odchodzą ludzie mi bliscy, drodzy. Jak trudno dojrzeć nowych twórców o randze Lurki, Kudły, Albiczuka, Heródka. Pisuje do mnie często Władysław Luciński, i jestem mu za to bardzo wdzięczny. Wiem, że jestem mu potrzebny. A to takie ważne! W swej mądrej, nad wyraz dla mnie pochlebnej, serdecznej recenzji Joanna Tokarska-Bakir napisała, że ja jestem naiwny. Oczywiście, że tak. Z wielu rzeczy, o których w recenzjach czytam nie bardzo sobie zdawałem sprawę i gdybyś powiedział, że przyjąłem świadomie jakąś taktykę literacką, byłoby to pochlebną, ale nieprawdą. Z.B. Mnie chodziło o lo doświadczenie i o tę zmianę, że kiedy przyszedłeś do etnografii, do pisma, to był pewien model nauki, pisania artykułów, kiedy nie mogłeś przemówić swoją intuicją, tak jak chcesz. Ze trzeba się było dostosować do pewnych reguł, konwencji. Teraz jesteś swobodny i piszesz inaczej. A . J . Tak, ale to był inny problem. Dziś też chciałbym pisać uczenie, z tabelkami, systematyką. Też chwilami mnie to korci. Rzecz w tym, że zrobić sensownie syntezę nie jest łatwo, a jak robisz wyparowuje z niej to, co tak ważne - życie. Coraz mniej sensu widzę w robieniu takich uogólnień, które coś spłaszczają a niewiele wyjaśniają. To coś ty powiedział o nowym paradyg­ macie etnologii, jest dla mnie ważne. Potwierdza moje po­ głębiające się przekonanie, że nie jest się w stanie całkowicie obiektywnie zjawiska opisać. Z . B . My w tym numerze zamieszczamy fragment pracy Caiłloisa o fantastyce, gdzie on polemizuje z. pewnymi opisami, konwencjami widzenia tej fantastyki i je odrzuca. Powiada - ja idę własną drogą i robi własną selekcję. Daje całe uzasadnienie dlaczego pewne rzeczy odrzuca, które we wszystkich mono­ grafiach występują jako przykład sztuki fantastycznej. A on jej szuka tam, gdzie ona pozornie nie występuje, nie jest taka eksponowana. Odrzuca wiele dzieł Bosha, wybiera tylko nie­ które, bierze takie rzeczy, które w ogóle nie występowały w tych monografiach i dziwi się. dlaczego nie występowały. Robi więc osobistą selekcję i ma osobisty stosunek do tego. Wydaje mi się. Że jest bardzo podobnie z Twoją książką, że ta selekcja się też. na tej zasadzie odbywa, i ze ta formula przez Ciebie tutaj przyjęta 1 mimo tych zastrzeżeń, o których mówiłeś, że nie ma w tym Żadnej taktyki literackiej, jest bardzo świadoma. A . J . To jest innego typu świadomość, to jest świadomość postrzegania, że w tym zjawisku kryje się tajemnica tworzenia, tajemnica różnie uwarunkowanego talentu. Z . B . / wyobraźni. Dlatego chyba Małgorzata Baranowska, Mariusz. Chwedczuk, i inni nie bardzo godzą się z tą tezą, że to jest formacja zamierająca, w imię choćby tej idei, że wyobraźnia ludzka jest od tych zewnętrznych uwarunkowań niezależna. A . J . Tak, oni się z tym nie godzą, ale to jest teoria. A ja jestem związany z praktyką. Chociaż chętnie bym widział ich rację. Rzecz tylko w tym, że wyobraźnia fantastyczna kształtuje się na bazie doświadczeń nie tylko mentalnych, ale i wizualnych. Chyba coraz trudniej przebić się przez cały ten zgiełk telewizyj­ nych stacji, nadmiar bodźców. Z.B. Być może zmienią się warunki kulturowe, cywilizacyjne ale ten fenomen choćby, który został ukazany przez. Ciebie w tej książce - dochodzenia do twórczości w późnym wieku, czy poprzez cierpienie, te warunki się nic zmienią. A . J . Tylko pytanie, co kto będzie robił. Dawniej ludzie sadzili kwiatki. W momencie, kiedy w mieście jest niemożliwością 210 mieć swoje działki, to te potrzeby ludzkie zaczyna się w inny sposób realizować, w innych formach, postaciach. Do tego dochodzi wiele rozmaitych czynników. W e ź m y malowanie na przykład. Malowanie jest w tej chwili trudne. Farby są bardzo drogie, ludzie mają mało pieniędzy, a ci, o których ja mówię, nie są bogaci. W tej chwili malowanie jest drogie, a nikt nie da im tego, co miało miejsce w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiętych, wtedy można było przyjść do Domu Kultury i dostawało się za grosze papier, farby, pędzle. Robiono różne rzeczy, naprawdę niewiele w tym ostało z propagandy - teraz tego nie ma. Z . B . Ale są wspaniali prywatni mecenasi sztuki, kolekc­ jonerzy, nie pamiętam tych wszystkich nazwisk, znasz je z pew­ nością dobrze. A . J . Wielu nie ma. Jest tylko jeden wybitny - Leszek Macak. M ą d r z e zbierający kilku t w ó r c ó w - Bolesław Nawro­ cki. A ponadto kilkunastu miłośników sztuki, którzy mają niewielkie kolekcje. Oby było ich więcej. Coraz mniej osób maluje. Nie mam serca do tego, by im w m a w i a ć - chwyćcie za pędzle. Ponieważ jest też i problem - dla kogo się maluje. Czy to, co ma być radością ostatnich lat nie jest podszyte troską - a co z moim dorobkiem? To pytanie zadaje sobie wielu malujących. Niedawno napisał do mnie pewien malarz, j u ż niedołężny, stary. Pytał - co ma zrobić, trzyma w domu około trzystu obrazów, no i umiera. Czuje, że j u ż niedługo koniec. Rodzina się tym nie interesuje, nikt z sąsiadów tych obrazów nie chce. To są prace nagradzane na różnych konkursach. Było przecież wiele konkursów, mniej lub bar­ dziej sensownych. Nagradzali często prace słabe, ale ama­ torzy wielce sobie nagrody cenią. Uważają, że ci, co je przyznają, znają się na rzeczy. O t ó ż mój staruszek prosi bym mu powiedział, co ma z tymi obrazami zrobić. M ó w i , gdy do niego przyjechałem - panie, to jak moje dzieci, a żadne muzeum tego nie chce przyjąć, żaden Dom Kultury. Czy ja to mam spalić? Przecież to jest dzieło mojego życia, tu dostałem nagrodę za to, ta praca była na konkursie takim, a tamte wyróżniono nawet na konkursie we W ł o s z e c h . I co on ma z tym zrobić? Z . B . Tu można by przypomnieć Zimmerera, który kupował to, czym wzgardziły muzea. A . J . Jeśli chodzi o muzea, mechanizm jest zrozumiały. W muzeach pracują (raczej dożywotnio) ludzie na ogół już zastraszeni, dyrektorzy często nie fachowi. Kupić coś? Za co? A jeśli są pieniądze, to państwowe, lepiej więc kupić coś, co jest uznane, rozpoznane, wiadome, niż to, co jest niewiadome. Zimmerer miał odwagę i wrażliwość, ale na swój rachunek. Nie państwa. Z . B . A Centrum Sztuki Współczesnej czy nie mogłoby stworzyć takiej kolekcji? A . J . Nie umiem ci odpowiedzieć, to mogłoby by być przy Centrum Sztuki, mogło by być przy Muzeum Etnograficznym, przy jakimś Domu Kultury. Ale do tego powinien być odpowie­ dni człowiek. W tej chwili jest takich dwóch, trzech w Polsce. Jeden to jest Adam Zieleziński w Radomiu, który ma w Muzeum Okręgowym piękną kolekcję i pracuje bardzo sensownie. Drugi to Tadeusz Chlewiński w Płocku. Także w Legnicy zajmują się dobrze art brut i chorymi psychicznie. Andrzej Kowal dyrektor szpitala w Kobierzynie tworzy u siebie ważną kolekcję. Myślę, że troszkę tych ludzi zainspirowałem i te sytuacje, które są, też pomagają temu, że w tej chwili niektórzy gdzieś zaczynają to robić. Ale np. Muzeum Etnograficzne w Krakowie jest nie- �przemakalne, w Warszawie też nic jest za dobrze. Jest jeszcze na szczęście Jacek Łodziński, to fenomen, ewenement taki jak Zimmerer, w swoim rodzaju, ogromna wrażliwość, większa niż u wielu plastyków. Stworzył w Krakowie znakomite rzeczy, twórczo wykorzystując inspiracje kulturą chłopską, autentyczną rzeźbą, drewnem - w kształtowaniu nowoczesnego wnętrza wielkiego sklepu sportowego, i w cudownie zaaranżowanej winiarni, chyba najpiękniejszej z tych, jakie widziałem w życiu. A widziałem sporo. Z.B. A więc jednak pojawił się przykład: rynek, który nie zagraża.Może więc, ani rynek, anipsychotropy, ani telewizja nie muszą zakończyć, zniszczyć tego zjawiska. A . J . U w a ż a m , że kończy się era samotników. Będzie natomiast napewno wielu amatorów, którzy będą robili rzeczy, które są popłatne. Już teraz liczy się to, że coś jest ręcznej roboty. A telewizja? Nie tylko podsuwa wzory, ale - co gorsza - niszczy ciszę. Samotność. Nie wieszczę końca sztuki, zwanej naiwną, jedynie koniec pewnej formacji. Właśnie tej porażają­ cej siłą wyobraźni. Ale nie upieram się, nie ma zresztą większej naiwności niż prognozowanie w kulturze. Może będą inne formy, komputer, dziesiątki zjawisk. Nie wierzę jednak w to. by zjawisko, które opisuję istniało w swej krasie i zasięgu. Jest jeszcze jedna sprawa, gdy idzie o moje pisanie. Niedaw­ no pewna pani w telewizji poprosiła mnie, żebym jej powiedział kim jestem. A ja nie umiałem i nie chciałem. Nie chcę być złapany w siatkę zobowiązań, które narzuca w tej chwili jakaś dyscyplina. Odczuwam to jako potrzebę szerszą, nas wszyst­ kich. To jest to szukanie szerokie, a nie ograniczenie, żeby się tam kimś nazwać. Owszem, gdybym ja tylko badał ornament na przyramkach koszul, to bym się nazwa! etnografem. Ale to co robię, robiłem, chcę robić - nie mieści się w jednej formułce. Dlatego nie umiem podać w jednym zdaniu - kim jestem. Piszę J< " i iii różnie: socjolog kultury, etnolog, antropolog kultury, krytyk. Rzadko etnograf. Z . B . No teraz dosyć staroświecko i krytycznie potraktowałeś tę etnografię, wiedząc przecież i sam w tym uczestnicząc, że etnografia nie wyczerpuje się w tym, ż.e tak jak i my. zajmuje się dziś także czymś zupełnie innym. Zjawisko, któremu poświęciłeś swoja uwagę przez tyle lat, może być też tego przykładem. Było na marginesie nurtu głównego, wysokiej kultury. I tu jest ta wątpliwość, która nie pozwala tak łatwo na przyjęcie tej tezy, Że ta forma już się skończyła. Margines będzie istniał zawsze i tu jest zawsze pole dla etnografa. A . J . Na pewno margines wolnej wyobraźni będzie istniał zawsze. Tylko nie wiem, czy będą istniały zjawiska tak fascynujące w swojej odrębności, jak te, które opisałem. Ja - kto? etnograf, jak tego chcesz? Krytyk sztuki? Być może rację mają ci, którzy widzą we mnie bardziej artystę niż naukowca. Mówię Ci, jestem przykładem dyletanta nieźle zorientowanego w różnych rzeczach. To wydaje mi się bardzo charakterystycz­ ne. A to, co mnie pociągało w pisaniu, to sprawa reżyserii, konstrukcji jednej i drugiej książki. Niezależnie od tego, że mi bardzo zależało, żeby być uczciwym w opisywaniu swoich zmian itd. itd. Ale wszędzie istnieje sprawa literackiej konstruk­ cji, wrażliwego ucha i oka. Bo to tak - gdy spojrzę na to co napisałem, widzę - ładna historyjka, ale gdy spojrzę na konstrukcję, rytm narracji, dramaturgię całości - wiem. żc muszę to wykreślić. Nawet smakowity, śliczny epizod. Ponie­ waż, najważniejsza jest dla mnie reżyseria nastroju, jednej i drugiej książki. Listopad 1995 opracowała Danuta Benedyktowicz iJlnJxyn-\n\VftkmVit Fragment k s i ą ż k i „ S z t u k a z w a n a naiwna." 2 1 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1fa279c3487351d3e47b1b95d6b8a822.pdf 7a9e75cd9a17a5e015c5fadfb7f79cc9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2979 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2783 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.220-223 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R Y O F A R T I C L E S . . P E R S O N A L I T Y IS T H E S U P R I M E J O Y O F T H E C H I L D R E N O F from the insanity of the w o r l d , a single instant extracted from reality. A n T H E E A R T H " A n interview with Prof. M a r i a entirely different D o n Q u i x o t e , w h o comprises a sui generis symbol of Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z J a n i o n held by and C z e s ł a w Roboty­ cki discovered in the w o r k s of F r a n z K a f k a . T h i s D o n Quixote is an T h i s conversation with a prominent historian of literature, literary critic and expert on R o m a n t i c i s m focuses on the situation of the author discusses basic tendencies excellently c o m p o s e d element of a c o m i c , and actually a tragic vision of the contemporary w o r l d - he s y m b o l i z e s the fate of man envisaged as a puppet in the hands of the Great Jester. humanities in the contemporary w o r l d , and in particular in Poland. The our times, is located on the opposite extreme; his metaphorical figure is in present-day culture: her- meneutics and postmodernism. K a z i m i e r a 1. S h e stresses a transition from the people, idealized by (he R o m a n t i c current, to the mass person, devoid of imagination and personality:.. we This S z c z u k a T H ECURSE O F NARCISSUS is an interpretation of G u s t a v F l a u b e r t ' s Madame Bovary c o n c e i v e d as a myth about N a r c i s s u s . Starting from a description of the struggled for a free market of dreams and ideas, and experience a free lifelessness and motionless of the inner w o r l d of the heroine, the author market for mass c u l t u r e " . of the article seeks the spatial figure concealed in the novel, namely, the 2. Prof. Janion sees the contemporary tendencies of postmodernism as a threat to the hermeneutic tradition and the concepts of the unity of main heroine w h o is duplicated by her o w n mirror reflection, or, s y m b o l i c a l l y , by E m m a ' s ideal „ I " . T h e latter is situated in literary texts, personality, connected with the former in assorted w a y s (Jung, F r e u d ) . in the figures of the lovers, poetic dreams or countless ideal fragments of 3. In her reflections on contemporary phenomena in literature and the realistic plane of events such as the ball. T h e author refers to the Polish culture as well as current social and political life, the author points interpretation of the myth of N a r c i s s u s proposed by F r e u d and L a c a n , to G o e t h e ' s , . B i l d u n g " - a vision w h i c h contains an equilibrium between and indicates the connection between F l a u b e r t ' s text and the text of the myth written down by O v i d . B y placing Madame elements of h u m a n i s m and d e m o n i s m . 4. Prof. Janion shares her recollections of books read as a c h i l d and Bovary within the context of the history of literature, she regards the novel to be a missing young girl w h i c h had subsequently moulded her creative biography. link in the history of the person and the motif of Narcissus, w h i c h is to be Jerzy s y m b o l of the artist. found S. W a s i I e w s к i S H O W M E Y O U R F o l l o w i n g the C l i f f o r d i a n triad inscription FIELDNOTES - transcription - between the Enlightenment-era allegory and the modernist descrip­ tion, the author browses through his fieldnotes from his ethnographic research in M o n g o l i a and Central A s i a . A m o n g his personal notes w h i c h M a g d a 1 с n a S a g a n i а к T H E M A C A B R E IN T H E M Y S T I C A L THEATRE O F JULIUSZ SŁOWACKI did not fit to print he identifies: discoveries that c a m e loo late, shameful In his mystical dramas, J u l i u s z S ł o w a c k i presented a new model of matter, pictures of R o m a n t i c travelling, j u v e n i l e logorhea and selfreflec- man. U s i n g the conception of reincarnation as his point of departure, he tory presentation vis a vis the Ethnographic Other. freely assimilated various neo-Platonian, gnostic and Christian motifs. Janusz The centre of identity is c o n c e i v e d not as the human body or spirit, but as B a r a ń s k i THE MYTHICAL The constructive feature of every language and every use of a word is mythical. T h e degree of its permeation depends on the type of discourse: from poetry to science. T h i s linguistic correlate makes possible the process of m y t h i c i z i n g , the creation of secondary meanings, and one of the m e c h a n i s m s of participation in culture as such. It also allows us to speak about the constant presence in culture of elements of cosmology. S u c h a comprehension of the mythical is a superior concept vis a vis abritrariness, magic, connotation, non-aspection, figurativeness, ent- h y m e m e s or the topical employment of a word and the description of the w o r l d . T h i s thesis is yet another expanded version of the famous v i e w determines its o w n form; through inanimate forms - human and animal - il strives towards the perfect form of G o d . S u c h a conception of man as a being w h i c h transgresses its o w n status, and w h i c h v i a death and suffering arrives at new forms, is closely connected with an experimental literary form. T h e basic determinants of the latter are fragmentariness and variance as w e l l as the employment of symbols and the macabre w h i c h serves as a w a y for crossing the limits of humanity, our culture and our anthropocentric vision of the world. A patient reader of these writings to a certain degree becomes the co-participant of spiritual exercise in w h i c h the attainment of comp­ that ..myth is w o r d " ( B a r t h e s ) . Jacek the soul w h i c h exists from the beginning of the w o r l d and independently rehension calls for changing B o r o w s k i THE PHILOSOPHICAL CONTENTS O F THE internalized modes of perception and categories characteristic for man; this undertaking, in turn, leads to a new type of insight and sensitivity, closer to m y s t i c experience than to MAN-BIRD SYMBOL. MYTH AND ART At the very outset, (he author accepts a definition of the symbol and discursive cognition. myth by basing h i m s e l f on the hermeneutics of R i c o e u r . Subsequently, he starts with a review of the s y m b o l i c s of the bird, and demonstrates the universal appearance of the s y m b o l i c form of the man-bird in various Justyna The S o b o l e w s k a DIONYSUS AND IWASZKIEWICZ author analyses the D i o n y s i a c myth in the w o r k s of J a r o s ł a w cultures. T h e main part of the study analyses the fundamental philosop­ I w a s z k i e w i c z . T h e myth itself w a s approached anew by modernism hical contents of this s y m b o l . T h e author uses select examples (paintings w h i c h treated the pagan deity on par with C h r i s t ; both had suffered, died on rocks and cliffs, the B a b y l o n i a n epos, contemporary literature and and rose from the dead, and D i o n y s i a c rites were to ensure immortality sculpture) to indicate the extremely marked motif of irreversible change for m a n k i n d . T h e same myth w a s interpreted in a totally different manner - death or insanity - present in all the w o r k s of art and contained in the by F r i e d r i c h N i e t z s c h e w h o c o n c e i v e d symbol of the m a n - b u d . C h r i s t , and as the voice of liberated Nature against morality. D i o n y s u s as the opposite of Monika model w h i c h , in contrast to C h r i s t i a n i t y , does not contain the possibility In the w o r k s by I w a s z k i e w i c z the D i o n y s i a c myth creates a religious S z n a j d e r m a n PRIEST OR JESTER? T H E META­ PHORS O F DON Q U I X O T E IN T H E W O R K S O F MANN AND The of erring, rejection or the loss of g r a c c . T h e very experience of existence can be r e d e e m i n g . T h e D i o n y s i a c myth sanctifies evil and sin. KAFKA author bases herself on the reflections of the American The figure of D i o n y s u s appears expressis verbis in „ D i o n y s i a " , anthropologist James C l i f f o r d , and analyses the mythological contents a series o f p o e m s w h i c h comprise an attempt at recreating the Dionysiac of T h o m a s M a n n ' s essay Journey experience with the aid of words, or rather images and sounds. T h e same across the Ocean with Don Quixote. w h i c h she treats as C l i f f o r d i a n ..saving f i c t i o n " , and compares with myth, envisaged as the creator of the structure of human fate, c a n be other select examples of his w o r k s , this time approached as ..naked discerned in many novels such as The Mil! on the Utrata. truth" and ,,naked r e a l i t y " . S h e conducts this analysis in the context of patterned the D i o n y s i a c hero on W a l t e r Pater's Denis from M a n n ' s interpretation o f D o n Quixote w h o assumes the features of his novels D i o n y s i a c heroes are, as a rule, young, beautiful and die a priest guarding the past, rules and holy books, rather that those of abruptly. T h e y are incapable of meeting the requirements of Christian a jester; buffoonery philosophical, literary, life, select the path of sin and b e c o m e intoxicated with sheer living. They political and c o m m o n context takes on the symptoms and hues of an also perish in absurd w a y s , without h a v i n g realised their calling. T h e in the twentieth-century Iwaszkiewicz Auxerre. insanity w h i c h strives towards totalitarianism. In this manner, the essay meaning of their lives becomes apparent only in the sphere of the myth written by M a n n during an ocean cruise, becomes a moment of respite w h i c h eliminates tragedy. 220 In �Aneta P i e r z c h a ł a FAUST SEDUCED D u r i n g the first postwar decade, the role of literature was not T h i s is an a n a l y s i s o f a scenario of seduction realized by M a n n ' s hero. e x c l u s i v e l y passive, and in assorted w a y s it conducted the adaptation, T h e author attempts to capture the w a y in w h i c h evil exists in the w o r l d reinlerpretation and popularization o f new s y m b o l i c contents. A t the depicted in Doctor outset of the introduction of ..people's p o w e r " , l i t e r a t u r e found itself in Faust. S h e reveals the structure of signs w h i c h M a n n e m p l o y e d in the construction o f the portrait of Satan. W i e s ł a w a dual situation. O n the one hand, it w a s supposed to h a v e been one of the J u s z c z a k REALISM AND LITURGY. CONTOURS O F R E A L I T Y I N T H E . . C O C K T A I L P A R T Y " B Y T . S. E L I O T T . S. E l i o t is a poet-thinker, a poet-philosopher - hence his doctrine must be reconstructed from his speech. H i s w o r k s (as in the case o f R i l k e ' s poetry) c a n be treated as a place for revealing the truth. T h e author of the article s h o w s h o w in his dramas the poet e m b a r k s upon the difficult problem of the c r i s i s o f religion and philosophy; the latter is c o n c e i v e d as ontology and not solely as the theory of cognition. A s a point of departure w e may accept E l i o t ' s statement that when prime factors shaping the ideology imposed by totalitarianism, a new s y m b o l i c paradigm; on the other hand, due to the impact of censorship, it remained the constant object o f s y m b o l i c violence. T h i s was a period of an adamant struggle for and with symbols, as w e l l as for their subjugation. After 1989 w e inherited a c o n v e n t i o n a l i z e d and highly fragmentarized s y m b o l i c paradigm of c o m m u n i s m w h i c h had lost its s y s t e m - l i k e character and became a loosely knit collection of elements. moment, it functions as the object of negation A t the and rejection. T h e a complex of religious beliefs and practice is alive, d r a m a should strive c o m p r o m i s e d and exploited system is being replaced by a new s y m b o l i c towards r e a l i s m , but w h e n religious and moral models are unsteady, then paradigm. Indubitably, this fact exerts a considerable influence drama should turn to liturgy. R e a l i s m as envisaged by E l i o t consists of contemporary literature, although it is m u c h too early to formulate the deprivation of all appearances, and not o f the imitation of that what is conclusions on this topic. on universally regarded as . . r e a l ' ' . R e a l i t y brings us to our knees and divests us to the very end - it is the d o m a i n o f guilt, sin and forgiveness, and G r a ż y n a even the grace o f death. F r o m this point of v i e w , the daily w o r l d seems to NIUS LOCI be empty. T h e transition from such emptiness to fullness, the process of becoming aware of the existence of complete reality - these are the prime themes of E l i o t ' s dramas, and the tragedy of his heroes. In his theatrical vision. E l i o t w i s h e s to attain universality, comprehended as collective e x p e r i e n c i n g ; this is the reason w h y w e can speak about liturgy ( a collective form of a cult). Jadwiga W a i s B o r k o w s k a T H EWESTERN TERRITORIES: G E ­ T h e author d r a w s our attention to the fact that the most interesting events in contemporary culture are taking place in the borderlands of Poland. T h e taming assumption of the of the Western post G e r m a n territories and the heritage constitute interesting phenomenon; this process is testified both in publicistics and the belles lettres (i.a. in: EE. by O l g a T o k a r c z u k , Hanemann A L LM E A S U R E D - O N T H EA R T O F D Y I N G symbolic a particularly C h w i n . and Traces on the Sand by Stefan by M a r e k J a s t r z e b i e c - M o s a k o w s k i ) . TODAY Drama Fragment II by B e c k e t t is a masterly depiction of the decline of the art of l i v i n g and d y i n g in our times. In comparison with the antique D a r i u s z C z a j a . . V E N I C E IS A W O M A N " O N IMAGINATION T h i s article is devoted to an anthropological interpretation of various ars moriendi, contemporary man lives and dies in a void, painfully literary portrayals of V e n i c e . In a surprisingly large number of texts the lonely. T o all appearances, he functions normally but his senses grow character of the town is depicted as distinctly feminine. dull - he is no longer able to establish contact with the w o r l d : he looks presented as a w o m a n not only in paintings ( V e r o n e s e ) but also in V e n i c e is but does not see. listens but does not hear. He begins acting in the literary w o r k s . In collected texts (from B y r o n and P u s h k i n to B r o d s k y stereotype manner of a m a c h i n e . F i n a l l y , he ceases experiencing pain. and H e r l i n g - G r u d z i ń s k i ) the author e x a m i n e s assorted personifications Iiis inner life withers and he is no longer able to maintain deeper bonds of V e n i c e and its c o m p a r i s o n to a w o m a n . H e s h o w s the durability of this with other people. image and the multi-faceted nature of the feminine phantasm ( A p h ­ T h e s y m b o l i c of B e c k e t t ' s d r a m a contains the hope that, despite all odds, w e are c o n s u m e d by a longing for inner transformation, and for r e v i v i n g the ability to feel our o w n inner life. Anna rodite, V e n u s . Penelope, etc.). In response to the question: w h y is V e n i c e a w o m a n . ' the author rejects biological and p s y c h o l o g i c a l explanations, and turns towards W i e e z o r k i e w i c z A PHILOSOPHER ON T H E ROAD T h i s article deals with the topos of the j o u r n e y ( w a n d e r i n g , roaming, etc.) in philosophical texts. B y paying attention to the discourse of authors w h o had travelled, described their voyages in diaries, and used the metaphor of travel in their philosophical w o r k s , it is possible to study the existential, d i s c u r s i v e and instrumental d i m e n s i o n of travelling. In a comprehension of culture by means of culture. H e expands two interpretational clues: linguistic - in the majority of E u r o p e a n languages . . V e n i c e " is of the feminine gendre - and m y t h i c a l : feminine visions of V e n i c e were enrooted in c o n v e n t i o n a l i z e d stereotypes, well-embedded in E u r o p e a n culture; in particular cases, h o w e v e r , they refer to the ambiguous, paradoxical and . . l i v i n g " aspect o f the s y m b o l . the last case, w e are c o n c e r n e d with the application of the figure of the journey in order to express abstract ideas. M o r e o v e r , the metaphor of L u d w i k travel participates in the conceptualization of philosophical thought. LOUIS D'OR(GUIDE - S u c h premises can be deduced from philosophical discourse alone. T h e author refers to Travel as Metaphor S t o m m a PARIS FOR TWO BOOK) T h i s is a fragment of a guidebook written by two Poles living in F r a n c e : a journalist and an anthropologist. In their eighth excursion, the G e o r g e s V a n D e n A b b e e l e in w h i c h diaries and travel notes have been authors propose a visit to Montparnasse and its environs. T h e i r s is treated as a leisurely tour o f a neighbourhood full of legends and memories; our to the theoretical to Rousseau L u d w i k by a supplement from Montaigne Lewin, w o r k s by Montaigne, Descartes, Montesquie and R o u s s e a u . T h e purpose of the deconstruction guides focus b a s i c a l l y on the once of the metaphor of travel in p h i l o s o p h i c a l w o r k s conducted by G e o r g e s Paris. Van Den Abbeele artistic life of this part of is to disclose the determinants of philosophical discourse. T h e topos o f travel b e c o m e s a factor w h i c h determines cognition, since it not only creates conditions for the latter (by travelling W o j c i e c h w e become familiar with the diversity of the w o r l d ) , but also supplies us LOGICAL ordinary G ł o w i ń s k i „POL1SH C O N T E M P O R A R Y TURE..." AND SYMBOLIC PARADIGMS J. B u r s z t a K U R T V O N N E G U T : A N A N T H R O P O PORTRAIT Anthropological reflection on culture does not exhaust itself in an with a language required to describe the very nature of cognition. M i c h a ł flourishing LITERA­ description and a n a l y s i s , conducted in accordance with scientific criteria. It is also a sui generis metareflection on the human species w h i c h inhabits assorted cultural niches. F u r t h e r m o r e , it is a quest (1945-1995) In the presented text the author deals with various relations and for the element w h i c h unites h u m a n diversity. H e n c e , reflection of this strategies of reaction w h i c h o c c u r r e d between Polish postwar literature sort shares with literature a single feature - the concept of an intellectual and the emergent s y m b o l i c s y s t e m . T h e fundamental elements w h i c h j o u r n e y in the w o r l d of the non-obvious. compelled literature to define itself v i s a vis the s y m b o l i c repertoire included two communist significant ideology after historical eaesurae: the establishment 1945, and the change sociopolitical system in 1989. Affiliations between anthropology and literary creativity are demons­ of trated upon the e x a m p l e o f Kurt V o n n e g u t , famous man of letters and of the prevailing graduate of anthropology. T h e author traces anthropological motifs in the literary T e r r a V o n n e g u t i a n a , created by h i m . 221 �R y s z a r d C i a r k a THE HEAD AT THE BOTTOM OFTHE BED K r z y s z t o f OR P R O P A E D E U T I C O F E T N O G R A P N Y T h i s j o c u l a r text is an attempt at a slightly caricaturist! description of semiotic-structural reflections about K u b i a k T H ESPEECH OF WRITTEN WORDS T h i s is a venture at tackling recollections and their written form.The the dependence between author o f the article arrived at the c o n c l u s i o n that the specificity of the a manuscript and the colourful personality o f its author would be arrangement o f the quilt and the speed with w h i c h one falls asleep. best captured by a filmed record. H e thus presents a project for a film about O t y l i a Z a c h u r a . resident o f a solitary mountain homestead, W o j c i e c h M i c h e r a T H E BOUGH O F AENEAS and her childhood w a r t i m e r e m i n i s c e n c e s . T h e brief and strikingly M e n o f antiquity universally believed that this fatal bough w a s the authentic diary is cited in its entirety in the article, w h i c h is the basis G o l d e n B o u g h w h i c h A e n e a s , obedient to the c o m m a n d s of S y b i l , broke for a screenplay. off on the e v e o f his dangerous journey to the land o f the dead - wrote the birthdays o f assorted members of the Z a c h u r a family, and the James F r a z e r 150 years ago in his Golden by notes with the dates of T h e author of the most important events in the lives o f their children. T h i s element endows article refers to this v i e w , and presents the mythical theme of travellers the text with a characteristic . . b i b l i c a l " rhythm. It also shows Great on their w a y to the other-world. H e deals with the existential dimension History as seen by ordinary people, and ordinary people as a fragment of of the journey, alluding to paintings and poetic visions. He also indicates History. the significance o f the golden bough Bough. It is supplemented against the backdrop o f the symbolic of the holy tree, and depicts the connection between the predecessors of Aeneas (in accordance On the , , S o - c a l l e d Jackowski with the texts by V i r g i l ) - T h e s e u s . P o l l u x . O r p h e u s and Heracles - with the myth about Jason and his expedition in search suggestions contained for the G o l d e n in a sixteenth-century Fleece. An Following album So-called Naive Naive Art Art by Aleksander by A l e k s a n d e r J a c k o w s k i w a s published in 1995. T h e book, w h i c h contains 91 biogramm.es o f naive a l c h e m i c a l w o r k , the artists, met with a lively response. T h e r e v i e w s indicated the necessity author examines the s y m b o l i c kinship o f this myth with the story o f of Heracles stealing apples from the garden o f the Hesperides. F i n a l l y , he non-professional art, and the relation between high and low culture. a new approach to such problems as professional and interprets the mediaeval legend of the H o l y G r a i l , the B i b l i c a l story of W e include a r e v i e w by H a n n а К i r c h n e r , T H E N I N E T Y S E C O N D the flood, and the S u m e r i a n epos about G i l g a m e s h as well as a mythical S I L H O U E T T E fragments o f r e v i e w s , w h i c h were presented in the prop - the staff o f Hermes and A e s c u l a p i u s , entwined by serpents. press, and an i n t e r v i e w h e l d b y Z b i g n i e w with the author o f So-called E w a D ż u r a k ELEMENTS NATIVE LITERATURE A N D RITUAL. IN C O N T E M P O R A R Y WRITTEN Benedyktowicz art and the autobiography Short cuts. TRADITIONAL NOVELS naive BY AMERICANS Danuta W a w i ł o w THEKLAN EXPERIMENT T h e typical feature o f the contemporary novel written by Native T h e history o f K L A N - C l u b of A r t i s t i c a l l y Inexhaustible People - is A m e r i c a n s is predominantly a combination of traditional and modern brief. It w a s founded in 1992 by young people aged from thirteen to over motifs, and a presentation of heroes balancing in a cultural void, situated twenty. T h e basic K L A N f o r m u l a w a s . and is. the right to creativity between cultures, and experiencing a feeling of alienation. T h e i r lot - writing poems, d r a w i n g , m a k i n g m u s i c , sculpting little clay birds and assumes the mythical dimension of a paradigmatic controversy between soon. F o r some participants o f the experiment it constitutes a significant good and evil. In an analysis of two novels: House stage in their life, a lesson in imagination and creative love. T h e founder Scott M o m a d a y and Ceremony Made of Down by N . by L e s l i e M a r m o n S i l k o . the author shows how myth and ritual interfere into the texts and help the heroes to overcome their complicated situation produced by the dissolution o f and author o f this article discovered K L A N to be a source o f knowledge about life, people, poetry and art. K L A N , w h i c h exists not only in W a r s a w but also in other towns, traditional culture. comprises a group o f people sharing a philosophy of life and art. W ł a d y s ł a w Ewa Ha s iо r ONPLEBEIAN ART K o r u l s k a CHILDREN KNOCK ONDOORS O F STONE T h e first contact with a poetic text is often d e c i s i v e for a child's T h i s is an interview with W . H a s i o r hold by A l e k s a n d e r J a c k o w s k i . T h e outstanding artist speaks about his collection of plebeian art approach to poetry, a n d e a n stir or stifle his imagination. Polish language - several thousand slides documenting the phenomenon in question as school lessons offer an opportunity for a w a k e n i n g and stimulating the well as the iconospherc of communist Poland. c h i l d ' s sensitivity towards the w o r d . O n e o f the available methods is to In his o w n w o r k s Hasior uses elements of folk, plebeian art: in the select examples, he recognizes authentic longing for beauty. B y create possibilities for individual creativity, and to demonstrate the c i r c u m s t a n c e s in w h i c h e v e r y o n e ' s ability o f articulating impressions annulling ..aesthetic c r i t e r i a " and rejecting the notion o f kitsch, the artist and emotions draws particular attention to private worlds, separated by a picket fence, creation, starts treating the poetic text as a natural mode o f expressing his w h i c h offer their o w n vision o f beauty. thoughts and feelings. N O T Y O M a ł g o r z a t a B a r a n o w s k a poetka, krytyk i historyk literatury. A u t o ­ rka k s i ą ż e k : Pamiętnik zja. Ta jest wasze mistyczny. życie. Surrealistyczna masowej w: Problemy i poe­ Autorka wielu artykułów o w y o b r a ź n i symbolicznej i kulturze masowej m i n . Pocztówka źni wyobraźnia wiedzy a kulturze jako wyraz, (Ossolineum autorka d w ó c h t o m ó w poetyckich: Miasto. Zamek O g ł a s z a w „ T w ó r c z o ś c i " Prywatną poezji. historię wyobra­ w 1986). Pirenejach. A U T O R A C H popularny z a r y s literatury p o z y t y w i s t y c z n e j Pozytywiści i inni ( P W N ) oraz książkę p o ś w i ę c o n a p o w i e ś c i kobiecej ( o d Ż m i c h o w s k i e j do Nałkowskiej) (IBL). Jacek Borowski — absolwent i p o g r a n i c z e m filozofii IFiS i antropologii. U W . Zajmuje s i ę estetyka Pracuje w W y d a w n i c t w i e Naukowym P W N . W o j c i e c h J . B u r s z t a dr hab., profesor w Katedrze E t n o l o g i i U A M . J a n u s z B a r a ń s k i etnograf, filozof, absolwent U J , doktorant w I n ­ stytucie Etnologii U J w K r a k o w i e . Z a j m u j e s i ę problemami ant­ Autor m.in. K s i ą ż e k : Wymiary antropologicznego poznania kultury 1992; Czytanie kultury. P i ę ć s z k i c ó w , 1995. R o g e r C a i l l o i s etnolog, socjolog i filozof francuski, znany ze swoich ropologii polityki i metodologia polityki. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z antropolog kultury, redaktor „ K o n t e k s ­ t ó w " . K i e r o w n i k P r a c o w n i Antropologii is activated. A c h i l d w h o has experienced the j o y of Kultury. Filmu i Sztuki A u d i o w i z u a l n e j . Autor prac o w y o b r a ź n i s y m b o l i c z n e j i antropologii s z e r o k i c h z a i n t e r e s o w a ń , r ó w n i e ż literaturą. W Polsce w y s z ł y d w a zbiory j e g o t e k s t ó w Żywioł i lad oraz Odpowiedzialność i styl. R y s z a r d C i a r k a etnolog, p r a c o w n i k Instytutu S z t u k i P A N , P r a c o w n i a w s p ó ł c z e s n e j , m i n . k s i ą ż k i (z D a n u t a B e n e d y k t o w i c z ) Dom w trady­ Antropologii K u l t u r y , F i l m u i S z t u k i A u d i o w i z u a l n e j . Z a j m u j e s i ę cji a n t r o p o l o g i ą w s p ó ł c z e s n o ś c i , autor w i e l u a r t y k u ł ó w ludowej. G r a ż y n a B o r k o w s k a - krytyk i historyk literatury, pracuje w I B L P A N , w y d a l a Dialog 222 powieściowy i jego konteksty; z ł o ż y ł a do druku James Clifford profesor antropologii, wykładał między h i s t o r i ę ś w i a d o m o ś c i na U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a , Santa C r u z innymi Autor � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e64d8dbaa6cb4dd913933bbd64e6f42.pdf c9489662097ce5e02d0338072f2bece5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2976 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2780 Title A name given to the resource Wenecja jest kobietą / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.146-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wenecja jest kobietą. Rzecz o wyobraźni Dariusz Czaja Agnieszce V. Carpaccio, // Leone di S. Marco (fragm.) I . Powiada się. może nie bez racji, że miasta, zwłaszcza te, których obraz nosimy w swoim prywatnym archiwum pamięci, ale także i te, których wizerunek jest - niezależnie od naszych osobistych upodobań - częścią wyobraźni zbiorowej, mają swój szczególny ..klimat" i niepowtarzalna . . a u r ę " . Czepiając się podręcznego repertuaru metafor, próbujemy tym sposobem nazwać to, czego nazwać się wprost nie da, to coś. czego nic można zobaczyć, a co przecież całkiem realnie w nas/.) cli odczuciach istnieje. Usiłujemy jakoś opisać tę nieco bezkształ­ tna materie, przestrzeń w której, jak chce przyzwyczajenie językowe. ..pogrążamy s i ę " . ..zatapiamy", „ r o z p ł y w a m y " . Obok tych atmosferycznych i akwatycznych skojarzeń wyko­ rzystywanych w charakterystyce miast i ich cech istotnych, pojawiają się również inne: mówimy więc. że miasta obdarzone sa własna osobowością, odznaczają się niepowtarzalną in­ dywidualnością, a nawet - co musi szczególnie dziwić umysły sceptyczne - mają dusze. Jeśli tak jest w istocie, jeśli w swoich opisach nie potrafimy uciec od samonarzucających się per­ sonifikacji, to nie sposób równocześnie nie powziąć takiego oto podejrzenia, żc miasto, będąc w jakiś nie całkiem zrozumiał) sposób bytem człekokształtnym, powinno posiadać płeć. A l ­ bowiem, zauważmy bystrze, nie znamy gatunku ludzkiego \\ postaci bezpłciowej, ale wyłącznie w jego płciowym /róż­ nicowaniu. Jeśli zatem miasta naszej wyobraźni są osobami . to najczęściej jedno z dwojga: albo muszą być obdarzone cechami kobiecymi albo męskimi (nic można przy tym zapominać o urbanistycznej androgynii, zjawisku rzadkim acz fascynują­ cym przez to, że łamie rygor taksonomicznej czystości). Dla ilustracji powyższej tezy przywołajmy pewien inslruktywn) przykład. W systemie kultury rosyjskiej mającej, jeśli wierzyć badaczom tartuskim, szczególnie semiotyczny charak­ ter, wiele kulturowych zjawisk sprowadzanych było do szeroko pojętej problematyki znakowej. Charakterystyczne dla lej kul­ tury myślenie opozycjami znalazło swój wyraz między innymi w semiotycznym nacechowaniu dwóch rosyjskich stolic: Mosk­ wy i Petersburga. Rozkład znaczeń odbywał się według opozy­ cyjne] pary: męskic-żeńskie. Podstawa znakowej kwalifikacji nic były jedynie, jak można by sądzić, kategorie gramatyczne. Chodziło o rzecz / п а с / n i c bardziej podstawową. W klasyfikacji tej uwidocznił się bowiem ukryty podział rosyjskiej kultury. Obydwa elementy tej opozycji należą do dwóch przeciwstaw­ nych tendencji w kulturze rosyjskiej. Moskwa jest niska, miękka, rozłożysta, okrągła, po kobiecemu biodrzasta. Peters­ burg jest granitowo twardy, wysoki, wysmukły z wyraźnie falloidalnym znamieniem. Tego rodzaju intuicje były częstym motywem literackim. Wiktor Szkłowski: „Moskwa jest cała okrągła. Moskwa była jak ciasto zabełtane wielką war/ąchwią". Władimir Majakowski: ..Mnie / Moskwa dusiła w objęciach / swych nieskończonych Sadowych o b r ę c z ą " . Petersburg nato­ miast dumnie pręży swą męskość. Andriej Biełyj: „dręczące niemiłosiernie błyszcząc, wbiła się w wysokie niebo prze­ szywająca pietropawłowska iglica". Szkłowski: „wznosi się wysoka, jak centrum wiersza lirycznego, iglica twierdzy Pietr o p a w ł o w s k i e j " . Komentuje semiotyk: „ T o symboliczne mał­ żeństwo stolic było skłócone. Petersburg został stworzony z niczego, wolą cara Piotra 1. Pierwiastek żeński. Moskwa, istniał wcześniej. Odwrotnie niż w Genezis. W Rosji pierwias­ tek męski został utworzony z cząstki pierwiastka żeńskiego. Z Moskwy została wyjęta jej stoliczność. W Petersburgu byl car, dwór, był środek państwa. Jaki dziwny, bo przecież na granicy Rosji, w błotach, gdzie świat się kończył. Przesunięcie centrum z geograficznego środka na granicę zachwiało strukturę całości. Żeńska Moskwa była w opozycji. Nie tylko symbolicznie, ale realnie. Odsunięci od tronu bojarzy skupiali się w Moskwie. (...) Cała stara arystokracja, cala stara kobiecość Rosji patrzyła stąd nieufnie na północ, patrzyła z realnego środka na nowy środek semiotyczny, który wydawał się czymś nierealnym, niesamowi­ tym, nienormalnym." Trudno się dziwić. Przeniesienie stolicy na północ oznaczało nie tylko bolesną zmianę środka i utratę przez Moskwę politycznego prymatu, było również wyrazem ogromnej zmiany cywilizacyjnej: na miejsce ksenofobicznej, kobiecej Rosji wchodził z impetem Petersburg - otwarty na inność, ciekawy świata, Europejczyk. Tę europejskość odnaleźć będzie można jeszcze dwieście lat później, nie tylko w architek­ turze, ale również w nazwie jakiej w odniesieniu do swojego miasta używali mieszkańcy zsowielyzowanego Leningradu 1 2 - .,Piter".Przypomina ono imię Piotra I , imperatora i projektu; dawcy Sankt Petersburga, i co ważne - jak odnotowuje Brodski - „brzmi z lekka obcojęzycznie, co odpowiada czemuś bez wątpienia cudzoziemskiemu, obcemu w atmosferze tego mias; ta: budynkom o europejskim wyglądzie, a może i samej lokalizacji w delcie północnej rzeki, wpływającej w otwaruwrogie morze" . Czy miasto o takim imieniu może być kobietą Nie. Piter to jest zdecydowanie mężczyzna. A inne miasta o osobliwej „ a t m o s f e r z e " i niepowtarzalnej „osobowości"'.'Weźmy Pragę. W liście do przyjaciela, ^ się z lekka przerażony Kafka: ..Praga nie wypuszcza. t \ wypuści żadnego z nas. To mateczka z pazurami" - ^ Prochazka dopowiadał w tym samym tonie, eksponując hardzi 1 z 4 • T e k s t jest r o z d z i a ł e m p r z y g o t o w y w a n e j rażona. 146 książki Wenecja wyob­ W , e Ф �jeszc/.e demoniczną naturę miasta: „Nigdy nie przestaje mamić swoimi czarami - ta stara diablica Praga" . W komentarzu do tych stwierdzeń Angelo Ripellino stawia kropkę nad „ i " : „Gdy cię usidli, otoczy swoją mgłą, swoim urokiem, swoim trującym miodem, to j u ż nie popuści, nie wybaczy"''. Mamy więc Pragę magiczną, złudną, fantomatyczną , ale nade wszystko kobiecokuszącą. Praga anektuje, wsysa, wciąga w siebie, nie wypuszcza ze swych objęć. Czarownica z kompleksem modliszki. Bez wątpienia - kobieta. Nieco podobnie prezentuje się Paryż Andre Bretona. W Nadji, Paryż widziany okiem surrealisty staje się miejscem cudowności, przypadku, jasnowidzenia. Ale jest to również, miasto-kobieta. Kontakt z miastem, wejście w przestrzeń paryskich ulic jest dla Bretona rodzajem intymnego spotkania, miejscem spełnienia, doznaniem parareligijnej natury. Płeć Paryża nie jest jednak aż tak, jak to miało miejsce w przypadku Pragi, jednoznaczna. Z racji obecności w nim Wieży Eiffla - tego najbardziej znanego emblematu i skrótowego obrazu miasta - w której bez trudu odnajdziemy semantyczny od­ powiednik petersburskiej iglicy, przyjmuje czasem Paryż bar­ dziej męski charakter." Byłby więc wyobraźniowy Paryż zawie­ szony między kobiecą, uległą „ n a t u r ą " (może jej architek­ toniczny ekwiwalent dałoby się dostrzec w niepokojącym prześwicie Łuku Triumfalnego?) a mocno w nim zaakcen­ towanym pierwiastkiem męskim. Porzućmy jednak freudowskie asocjacje, bo nie w nich sedno rzeczy. Tych kilka, wybranych bez troski o chronologię i syste­ matykę, przykładów, przekonuje chyba dowodnie, żc miasta naznaczone historią, miasta naszych olśnień i fascynacji mają płeć. że wyobraźnia przydając im osobowość, tożsamość i duszę nie zapomina o tym. by wyposażyć je w atrybuty kobiecej bądź, męskiej „natury".Kwalifikacje le mają wymiar nie tylko czysto formalny. Niosą ze sobą całe bogactwo znaczeń i sensów. Toteż niezmiernie zajmującym zadaniem byłoby bliższe przyjrzenie się pod tym względem obrazom miast utrwalonym w literaturze. Jak nacechowany jest Petersburg Dostojewskiego? Rzym Mandelsztama? Dublin Joyce'a? Berlin Dóblina? Aleksandria Kawafisa? Wiedeń Musila? Nowy Jork Dos Passosa? A - czemu nie! - Warszawa Tyrmanda. Konwickiego. Kisielewskiego. Biuloszewskiego i, całkiem świeże świadectwo, Tulli? Czy są to organizmy męskie, żeńskie, czy obojnacze? I chociaż możliwo­ ści odpowiedzi jest niewiele (włączając androgynię - ledwie trzy), to tego rodzaju studium z anatomii wyobraźni z całą pewnością byłoby grzechu (poznawczego) warte.' Bo wyob­ rażone, nie znaczy - nierzeczywiste. Wyobraźnia jest ogromną sferą sensotwórczą. Dostarczane przez nią obrazy i fantazmaty mają swój ciężar a nierzadko moc silniejszą niż „ o b i e k t y w n e " sądy i stwierdzenia. Te pierwsze, zdarza się, stanowią istotną i nieusuwalną część doświadczenia egzystencjalnego, te drugie, mieszczą się zaledwie w porządku dyskursywnego rozumu. 5 7 1 2. W przypadku Wenecji nie można mieć najmniejszych wątpliwości: we wszystkich nieomal wyobrażeniowych od­ słonach, w każdym bez mala literackim przejawie Wenecja była. jest, i wszystko na to wskazuje, że j u ż dozgonnie pozostanie, kobietą. Ta kobieta niejedno ma imię , w rozlicz­ nych maskach o wyniosłym, radosnym bądź potwornym ob­ liczu, w szykownych kostiumach, ale i skromnych przebraniach. Pojawia się w dziejach europejskiej wyobraźni. La donna \Venezia) e mobile. Od początków swojej świetności, od czasów Politycznej, militarnej i gospodarczej dominacji przywdziała. na długo w nich pozostała, szaty monarsze. To bodaj najbardziej znane i najbardziej zbanalizowane wyobrażenie miasta: Wenecja jako królowa. Oto, z nie skrywanym zadowolenteni i dumą, odnotowuje historyk: „Pierwsza wielkość WencV, namacalna i zarazem kłopotliwa, to ta wynikająca z jej [tyumfów materialnych i politycznych. Była królową Adriaty­ ku, władczynią Morza Śródziemnego. Od chwili pokonania 1381 roku Genui samotnie góruje przez ponad wiek nad 'nnymi miastami i państwami europejskimi"'". Byron ubrał europejską monarchinię w skrzące przepychem orientalne szaty 'nadal jej twarzy rysy wschodniej bogini: 1 w Majestatycznie ta Cybela morza, Strojna w tyjarę pysznych wież u skroni. W dal powietrznego spogląda przestworza. Królowa fali, pani morskiej toni, A taką była! - łup narodów trwoni Na wiano cór swych; płomienne klejnoty Wschód dla niej sypał z nieprzebranej dłoni: Lśniła purpurą; królów stół jej złoty Ściągał, dumnych, że uczt jej dzielili ochoty." W malarstwie Veronesa, Wenecja jest królową o dwóch obliczach: raz jest zwalistą, pozbawioną wdzięku imperatrycą upojoną potęgą swej władzy, innym razem pojawia się pod postacią młodej kobiety o zamyślonym i skupionym wyrazie twarzy. Pierwszą odnaleźć można w Triumfie Wenecji w Pałacu Dożów, drugą w obrazie Wenecja, Herkules i Ceres w Akade­ mii. „Te dwie kobiety stale pojawiają się w malarstwie Veronesa, w Wenecji, w Veneto, we wszystkich wielkich zbiorach świata, czasem jako Wenus, jako Europa, czasem jako święta Katarzyna, to znów jako postacie alegoryczne: Praco­ witość, Obfitość. Harmonia. Ale bez względu na oficjalne tytuły, te dwie współmonarchinie - otłuszczona imperatorowa i piękna zadumana królewna - wciąż uosabiają Wenecję w jej dwoistym aspekcie."'" Obydwie one wyrażają, każda na swój sposób, majestat, potęgę i trwałość Wenecji. Ale i jej świetność nie miała trwać wiecznie. Wielkość i upadek Wenecji w orygi­ nalnym skrócie zreferował Chateaubriand. Stojąc naPiazzetcie. okiem historyka raczej niż turysty, odczytywał w okolicznych budowlach kamienną kronikę miasta spisaną przez czas i sztukę. Jednym rzutem ogarnął dzieje Wenecji od wieku X I (campanila) po wiek X I X (kawiarnia w ogrodzie pałacu królewskiego). Jego konstatacja była dość kwaśna: „Wenecja zaczyna się u stóp dzwonnicy, a kończy przy kawiarni: poprzez kolejne stulecia i arcydzieła zmierza od bazyliki Świętego Marka do szynku."'•' Ale agonia Wenecji rozpoczęła się nieco wcześniej, w roku 1797. z chwilą kiedy miasto abdykowało na rzecz Napoleona. By zobrazować dobitnie ten fakt, Chateaubriand przywołuje znany j u ż obraz Wenecji-królowej, tyle że nie jest to monarehini w pełni imperialnego blasku, ale przedwcześnie zgasła , upoko­ rzona i zniewolona kobieta ze śladami niegdysiejszej piękności: „Odtąd zgrzybiała Wenecja ze swoją fryzurą z dzwonnic, marmurowym czołem i złotymi zmarszczkami była przed­ miotem sprzedaży i targów niczym jakaś paka z jej dawnym towarem: wreszcie stała się własnością Austrii, ostatniego licytanta ofiarującego najwyższą stawkę. Teraz wzdycha przy­ kuta do stóp A l p frijulijskicfi jak niegdyś królowa Palmiry u stóp gór sabińskieh." ' Tak ginęła, wedle Chateaubrianda, wład­ czyni udzielna i niezwyciężona, Serenissima, Najjaśniejsza, Jej Wysokość Wenecja. Nie całkiem przecież miasto poległo, odradzać się miało jeszcze wielokrotnie w wyobraźni poetów i pisarzy pod różnymi imionami, acz wciąż w jednej postaci. Jakiej? Cherchez la femntel Wenecja, jak do znudzenia czytamy we wszystkich nieomal relacjach o niej i utworach jej poświęconych, jest miastem okolonym wodą, położonym na wodzie, wyrastającym wręcz z wodnego żywiołu. Wśród powodzi (to chyba stosowne słowo) akwatycznego banału zdarzają się czasem odkrycia. To miasto, jak w niezwykłej frazie Rilkego, „wciąż jak gdyby ze związku wód przypływu z nieba błyskiem poczyna się, a nigdy być nic m o ż e . " „ W e n e c k i m " esejem Brodskiego rządzi , wciąż na nowo komentowana i rozwijana, formuła: woda alias czas."' W pewnym miejscu, opuszczając czas teraźniejszy, zanurza się on w głębinową przeszłość, w czas początku, czyli czas poczęcia. Próbuje „ z r e k o n s t r u o w a ć " cud narodzin miasta: „Przy całym szacunku należnym stosunkowo najlepszej z do­ stępnych doktryn, muszę zauważyć, że moim zdaniem to miejsce nie mogło się rozwinąć drogą ewolucji triumfalnej czy też nie wyłącznie naszego sławetnego strunowca. Podejrzewam i kładę pod rozwagę, że rozwinęło się przede wszystkim z samego żywiołu, który owemu strunowcowi dał życie i schro­ nienie, a który, dla mnie przynajmniej jest synonimem czasu. 1 4 15 147 �Żywioł ten pojawia się w wielu postaciach i odcieniach oraz głównego bohatera hymnu na cześć Wenecji-kobiety (przyjdzie obdarzony bywa wieloma jeszcze różnymi właściwościami za chwilę powrócić do tego fragmentu) pojawia się znane nam poza tymi, które cechują Afrodytę i Zbawiciela: występuje jako j u ż porównanie: Wenecja „potężna jak Wenus, jak Wenus cisza morska, sztorm, grzebień fali, sama fala, piana, zmarszcz­ narodziła się z piany morskiej, przyświadczając ponownie i raz ka na powierzchni itp., nie wspominając o żyjących w wodzie na zawsze, że każdy symbol ma swój cielesny odpowiednik, i że stworzeniach. W moim wyobrażeniu, to miasto jest odwzorowa­ każde marzenie ma swoją r e a l n o ś ć " . Wynurzająca się w pra­ niem wszystkich dających się wykryć modeli istnienia żywiołu czasie z wód pierwotnych Wenecja jest, nieporównywalną i tego, co się w nim znajduje. W swoich bryzgach, blaskach, z niczym, materializacją idei piękna, jest darem, który otrzyma­ błyskach, migotach żywioł od tak dawna usiłował poderwać się liśmy (od kogo?) za darmo i bez żadnej zasługi. Jest także wzwyż, że nie może zaskakiwać fakt. iż niektóre z tych dowodem, danym „raz na zawsze", że marzenia czasem się przejawów po jakimś czasie nabrały masy, ciała, stałości. spełniają. Po to właśnie, ex aquae, narodziła się Wenecja. Czemu to nastąpiło akurat tutaj, nie mam pojęcia. Przypuszczal­ Pozostańmy jeszcze chwilę w kręgu odniesień mitologicz­ nie dlatego, że żywioł nasłuchał się tu sporo włoskiej m o w y . " nych i biblijnych. Jak widzieliśmy, była j u ż Wenecja i frygijską Illud tempus ma więc u Brodskiego postać wodnego chaosu, boginią Kybele, i grecką Afrodytą, i rzymską Wenus. Czyje z którego niespodziewanie, bez wyraźnej przyczyny poczyna imię może jeszcze przybrać? Na przykład bohaterki Odysei. się miasto. Wyłania się z wody dokładnie tak, jak niegdyś Fernand Braudel zauważył mimochodem jak wielkim szczęś­ Afrodyta narodziła się naga z morskiej piany. I tak jak ona, ciem dla Wenecji były prawie niezmienne, w porównaniu będzie Wenecja kusić, zniewalać swoim wdziękiem, budzić z innymi wyspami weneckiego archipelagu (smutny casus największe namiętności. Nade wszystko zaś świadczyć będzie Torcello) warunki klimatyczne: „Jednak woda nie zdradziła nieustannie, że piękno nie jest chwilowym przywidzeniem, Wenecji; ludzie robili co mogli, i robią nadal, by j ą ratować za iluzją ludzkiego gatunku, ale że jest wielkością stałą, niepodatną każdym razem, kiedy znajdzie się w zagrożeniu. Wenecja jest na upływ czasu. Penelopą tkającą całun. Ża tę cenę rozrosła się i rozwinęła, a ponieważ miejsca starczyło tylko na jeden sukces budowlany, W Cantos Ezry Pounda, jeszcze jednego z tych, których inne wyspy radziły sobie jak mogły, żyjąc w cieniu Wenecji." Wenecja uwiodła „na śmierć i ż y c i e " (został pochowany Brodski, z wielkim dysgustem, odnotowuje zakusy polityków w weneckiej nekropolii na San Michele), miasto również i wielkich firm wobec przyszłości tego miasta, w których to przyjmuje kształty bogini. T y m razem jest to rzymska edycja działaniach pod pozorami filantropii odnaleźć można jedynie Afrodyty-Wenus. Pośród niezliczonej ilości bogiń z różnych troskę o rozgłos i własną kieszeń. Szczęśliwie: „Tym, co ratuje mitologii, które występują w tym cyklu, Wenus pełni rolę Wenecję, jak Pcnelopę. przed zalotnikami, jest ich rywaliza­ szczególną. Można nawet powiedzieć, że wszystkie one to cja." Żadnego Odyseusza w pobliżu nie widać i miastuwłaściwie różne wcielenia jednej bogini, tyle że oglądanej -Penelopie „tkającej swoje desenie w dzień i prującej je w coraz to odmiennym świetle. To Venus genetrix. Wenus w n o c y " pozostaje j u ż tylko towarzystwo morza. pojawiająca się w epopei Pounda (poeta wzorował się na 21 17 22 21 24 Dantem i Homerze) częstokroć przywołuje, nie zawsze jedno­ znacznie i bezpośrednio, inne imię: Venice. Tony Tanner, znakomity egzegeta Cantos, zwłaszcza zaszyfrowanych w nich aluzji i odniesień do Wenecji, ukuł nawet aforyzm zalecający się zgrabną aliteracją: where Venus, there Venice.'* Tak jak Botticelli namalował swoją wizję-narodzin Wenus (motyw len pojawia się wprost w Canto I ) . tak Pound zostawił nam obraz narodzin Wenecji. Oto fragment „ w e n e c k i e g o " Canto X V I I : Przede mną płaska tafla wody i drzewa w wodzie rosnące. Marmurowe pnie wynurzają się z ciszy, A dalej za palazzi, w ciszy. Teraz światło, nie światło słońca. Chryzopraz, I wody zielone i czyste, niebieskie i czyste; Dalej, do urwisk z bursztynu. Pomiędzy nimi; Grota Nerei i ona. jak wielka wygięta muszla. I łódź bezgłośnie płynąca Bez smrodu smoły i nadgniłych lin. Bez krzyku ptaka, bez dźwięku fali ruchliwej, W grocie Nerea, jak wygięta muszla W łagodnej słodyczy skały Tak właśnie, w dojmującej ciszy, „bez krzyku ptaka, bez dźwięku fali ruchliwej" wynurzyła się powoli z wód pierwo­ tnych Wenecja. Od razu cała w marmurze, bursztynie i złocie, świecąca wewnętrznym światłem, a nie tym, pożyczonym od słońca. Być może akuszerką była Nerea, córka Nereusa - boga morza, którą widzimy jako wielką wygiętą muszlę. W niej to przyszła na świat - równie tajemniczo, nierealnie i nieoczekiwa­ nie jak Wenecja - bogini Wenus i ten wyjątkowy moment utrwalił w swym obrazie Botticelli. Również Goethemu wyob­ raźnia podsuwa obraz Wenecji, która pojawia się nagle, jak kaprys bogów, powiada on, że „ten ogrom bytu (...) wyskoczył z morza jak Pallada z głowy Jowisza":" W Miłosnym wtajem­ niczeniu Oskara Miłosza, w zakończeniu wygłaszanego przez 148 Brodski jest autorem jeszcze jednego porównania, które, oprócz swych walorów poetyckich, trafia w istotę współczes­ nego, zmasowanego ataku turystów na Wenecję. Oto kolejna kobieta. W księdze Daniela (13. 1-64 ) mamy opowieść o pięknej a cnotliwej Zuzannie zaskoczonej w kąpieli przez lubieżnych starców. Już w Strofach weneckich (2) z 1982 roku wykorzystuje poeta ów motyw. Świt się przedłuża. Nagi, chłodny marmur bioder współczesnej nam Zuzanny towarzyszy w głębi kamerom nowych starców, wpuszczanym pod w o d ę 25 W Znaku wodnym (1989) wraca Brodski do tego obrazu. Wspomina o perwersyjnej przyjemności, której mógłby zaży­ wać z którymś z przedstawicieli miejscowego plemienia: „Tonęlibyśmy w głębokich fotelach, wymieniając jadowite uwagi o nowych kohortach Niemców albo o wszechobecnych Japończykach podglądających przez swoje kamery to Zuzannopodobne miasto, zanurzające blade, nagie, marmurowe uda w zimnych, zabarwionych zachodem słońca, pluskających o brzegi wodach." " Raz jeszcze Wenecja pojawia się jako piękno wcielone, niedostrzegalne jednak i niedostępne dla oka nazbyt chciwego i nawykłego do pospolitych widoków. Feminizacja obrazu miasta nie ogranicza się tylko i wyłącznie do wynajdywania coraz to kunsztowniejszych porównań z imio­ nami słynących z piękna, cnót i potęgi postaci kobiecych. W Wenecji, jeśli dobrze się przyjrzeć, nawet zwykłe obiekty nabierają cech kobiecych. Pasternak, w ten właśnie sposób, zobaczył najbardziej stereotypowy wenecki rekwizyt-gondole„Bezgłośnie wypłynęła na kanał z bocznego zaułka i ległszy w poprzek zaczęła dobijać do najbliższego pałacowego portalu Jak gdyby podano ją z podwórza przed główne wejście na obłym wybrzuszeniu powoli wytaczającej się fali. (...) Była po kobij cemu ogromna, jak ogromne jest wszystko co doskona w kształcie i niewspółmierne z miejscem, zajmowanym V ciało w przestrzeni." Do wskazywanych wcześniej р ) ' ° tów kobiecości, Pasternak dorzuca, w jakże zaskakujący kontekście, doskonałość. Jeszcze bardziej intrygujące P ° , żenię odnaleźć można w dziennikach Jana Cybisa. W jediy ' z fragmentów, zastanawiając się nad wybitnie „ m p. charakterem malarstwa Caravaggia, kontrastuje malarstwo 2 atl 27 г г s т , s l r z e s �rencji, z której wywodził się artysta i malarstwo weneckie. Spójrzmy na wynik: „ W y b ó r tematów w sztuce nie jest tak dowolny, jakby ktoś mógł sądzić. Skąd biorą się te szeregi młodziutkich św. Janów, Dawidów, a zwłaszcza jego Bakchus o spojrzeniu prowokującym? Tematyka Caravaggia jest typowo florencka, to znaczy męska, a we Florencji każdy artysta uprawia miłość grecką. Wenecja jest żeńska. Nowatorska gwałtowność Caravaggia zwrócona jest głównie przeciwko Wenecji." * Żal, że Cybis nie rozwinął tej notatki. Pewnego rodzaju dopełnieniem tej lakonicznej uwagi jest fragment z Obrazów Włoch Muratowa poświęcony jednemu z dzieł Giovanni Belliniego, malarza do trzewi i weneckiego. Mowa jest tam o pewnym obrazie alegorycznym, którego treść przez długi czas budziła spory. Muratów przychyla się do którejś z inter­ pretacji, by w chwilę później oświadczyć, żc w dalszym ciągu pozostaje w obrazie wiele niejasności domagających się wy­ tłumaczenia. I sam, nie bardzo widać przejmując się ist­ niejącymi wyjaśnieniami, daje swoją wykładnię, w której nacisk pada na „ w e n e c k o ś ć " obrazu Belliniego. W wodzie, w której odbijają się obłoki dostrzega wody letejskie, te same, o których pisał parę stron wcześniej chcąc oddać naturę wody płynącej w weneckich kanałach. Ale w zasadzie cały obraz, niemal wszystkie elementy świata przedstawionego przywodzą na myśl Wenecję, a jej najgłębszą istotę niesie w sobie jak wieczno­ trwały depozyt - jakżeby inaczej! - kobieta. „Na tym obrazie bowiem zewsząd wyziera Wenecja: z różnobarwnych płyt tarasu, z marmuru ogrodzenia i tronu, z uśmiechu spokojnych wód, z przejrzystego nieba, ze spojrzenia, które wybiega ku linii gór i z czarnej chustki na ramionach młodej, smukłej kobiety. A czy owa kobieta, która jest świadkiem tajemnicy dusz zeszłych z tego świata i przygląda się temu światu, roz­ taczającemu na pożegnanie wszystkie swoje uroki, nie stanowi przypadkiem uosobienia Wenecji? Czy to nie jej właśnie dusza, pełna spokoju i matowego blasku, ożyła na owym obrazie, stworzonym przez najbardziej marzycielskiego i abstrakcyj­ nego z jej malarzy?" ' Retoryczne pytania. 2 2 1 W kilku innych jeszcze utworach kobieta stanie się per­ sonifikacją Wenecji. W sztuce Simone Weil, Venise sauvee, osnutej wokół udokumentowanego historycznie spisku Habs­ burgów (1618), w wyniku którego obalona miała zostać Republika Wenecka, miasto uosabia młoda dziewczyna o imie­ niu Violette. W tej historii o konflikcie nagiej siły i bezbronnego piękna. Violette jest nieświadomym niczego przedmiotem w spiskowej grze. Jak nietrudno się domyślić, jest krucha i niewinna jak sama Wenecja."' Jednorazowym, bo dyktowa­ nym przez doraźne okoliczności, wcieleniem miasta stała się kobieta, której twarz Roland Barthes z wielką intuicją umieścił swego czasu w platońskim niebie idei. Oto bowiem, chcąc wytłumaczyć swoim niezbyt rozgarniętym rozmówcom, jak wygląda Wenecja w zimie i dlaczego w tym właśnie czasie wyprawia się do tego miasta, Brodski , dostrzegłszy po chwili beznadziejność swoich wysiłków, rezygnuje z subtelnych wyja­ śnień i sięga po ciężki kaliber porównań - przywołuje na pomoc jlieśmiertelny boski ideał: „Jak w y g l ą d a - p o w t ó r z y ł e m pytanie. JakGreta Garbo w basenie p ł y w a c k i m ' . " Złośliwiej chyba się już nic da. 1 W chronologicznie najwcześniejszym z trzech weneckich Wierszy Błoka pojawia się dość tajemnicza, bliżej nieokreślona kobieta. Cały utwór przenika zamierzona, można domniemy­ wać, dwuznaczność. Posłuchajmy początkowego fragmentu: Z nią wyruszałem w morze, Z nią opuszczałem brzeg Z nią bywałem daleko Z nią zapomniałem o bliskich... O, czerwony żaglu W zielonej dali! Czarny cekinie Na ciemnym szalu!' 2 " f n i ą " - czyli z kim? O kim mowa w wierszu? Czy ^zidentyfikowana nieznajoma to po prostu realna kobieta tradycyjnym weneckim stroju (ciemny szal), czy leż jest to może owa wenecjanka z obrazu Belliniego. w której Muratów dojrzał doskonale wcielenie Wenecji? Czy kończące wiersz: „żegnaj, ż e g n a j " , t o pożegnanie poety (zapomnijmy na chwilę 0 podmiocie lirycznym) z konkretną kobietą czy z uosobioną Wenecją? A może z j e d n ą i z drugą? Jakkolwiek by było, a szczęśliwie nie ma metody, aby rozwikłać ostatecznie prob­ lem, pozostaje faktem, że i w tym sentymentalnym wyznaniu niedaleko pada wenecjanka od Wenecji - miasto wciąż ujawnia swą kobiecą „ n a t u r ę " . To. co u Błoka pozostaje w zagadkowym niedomówieniu, bohater powieści Oskara Miłosza rozwija z całą oczywistością: „Rzeczy dokoła wzbudzały we mnie przemożne zaciekawienie; moja czułość dla Wenecji dorównała miłości do Annaleny. W moim umyśle Kobieta i Miasto stopiły się w jedno istnienie. Czy są zresztą dwie rzeczy na świecie bardziej stworzone do wzajemnego zrozumienia się i połączenia niż boska miłość 1 archanielska Wenecja? (...) Zbyt szlachetna na kurtyzanę, zbyt powabna żeby zostać matroną, czarodziejska Wenecja jest kochanką tylko i wyłącznie kochanką; zachwycającą do łez, zna ona ponadto siłę starych pogańskich uroków i rządzi naszymi sercami równie chętnie używając tajemnicy, jak siły wdzię­ k u . " Tu j u ż nie może być żadnych wątpliwości: miasto staje się obiektem miłości, pragnienia i pożądania dokładnie tak samo i w tym samym stopniu jak kocha się, pragnie i pożąda kobiety, a jest tak dlatego, gdyż w swej najgłębszej wyobrażeniowej na­ turze Wenecja j e s t kobietą! To pełna, istotowa tożsamość. We właściwym momencie pojawia się ten egzaltowany wybuch uczuć. Wprowadza bowiem do naszej galerii kobietWcnccji nową postać. Bo j u ż mogłoby się wydawać, że Wenecja to jedynie czyste piękno, bezgraniczna cnotliwość, olimpijska wyniosłość i doskonałość bez skazy. A tu nie­ spodziewanie - kochanka! Tę ciemną tonację kobiecej Wenecji i weneckiej kobiecości odnajdziemy i w innych świadectwach. Już w opowiadaniu Manna mówi się o Wenecji jako o „przymil­ nej i podejrzanej p i ę k n o ś c i " " sugerując aluzyjnie profesję tej niewiasty. Maurice Barres trwa w drażniącym rozdwojeniu nie mogąc ustalić prawdziwej - mimo że wie doskonale, iż ma przed sobą kobietę - „ n a t u r y " Wenecji. Wciąż dostrzega jej niigotliwość i esencjalną dwuznaczność. Pyta, czy jest ona bardziej Eurypidesową Ifigenią czy biblijną Jezabel. a w bar­ dziej precyzyjnych określeniach: czy jest to „dziewica ofiarna" czy „rozwiązła starucha"?" Podobnie Ruskin, który bieglej nawet niż Chateaubriand czytał w znakach utrwalonych w ka­ mieniach weneckich, odnalazł obok pięknego, także upiorne oblicze miasta. Dostrzegł je w głowie wyrzeźbionej w pod­ stawie wieży jednego z kościołów Wenecji. W pomnikowym dziele The Stones of Venice mamy zapis tego odkrycia: „Głowa - ogromna, nieludzka, potworna - spoglądająca ze zwierzęcym zwyrodnieniem, zbyt wstrętna, by j ą namalować czy opisać, albo by j ą oglądać dłużej niż przez chwilę. Można ją znieść tylko przez moment, jako że w tę głowę wcielił się rodzaj złego ducha, któremu Wenecja została oddana w czwartym okresie swojego upadku; i to dobrze, że w tym miejscu powinniśmy widzieć i odczuwać pełny strach na jej widok oraz wiedzieć jaka zaraza przyszła i spadła na jej piękno, zanim zniknęła jak biała chmura nad starożytną przestrzenią Santa Maria Formosa." Nie trzeba wielkiej przenikliwości, zresztą Ruskin kilkadziesiąt stron dalej mówi o tym wprost, aby pojąć, że spojrzał on, z widocznym obrzydzeniem - zrozumiałe dlaczego ledwie przez krótką chwilę - w potworną twarz Meduzy. Wenecji - Meduzy. I takie kształty może przybrać sfeminizowany wenecki fantazmat. V1 16 Również u Rilkego odsłania Wenecja, nie tak już może przejmującą, ale nieznaną nam wcześniej, negatywną stronę swej „ n a t u r y " : świadoma swego piękna, przeciąga się leniwie o poranku, zakochana we własnym odbiciu, egoistyczna i próż­ na. Naprzód opalem, który ku ozdobie był miastu w przeddzień, muszą ranka zorze błysnąć stolicy z kanałów zwierciadła sznur odbić dobywając, żeby sobie chciała przypomnieć, ulegle opadła jak nimfa, Zeusa wypełniona grzechem. 149 �Ucho jej brząknąć zausznicą skore; podnosi więc San Giorgio Maggiore gnuśnym witając piękną rzecz u ś m i e c h e m " wojny prezentuje się ona „z niezrównaną elegancją, godnością i tajemną wyniosłością istoty nietykalnej, miasta tak dumnego, że nie ma śmiałka zdolnego podnieść na nie r ę k ę . " Tak rozpoczęło się jego miłosne wtajemniczenie w Wenecję. Uczu­ cie do miasta szybko nabierało intensywności. „Zakochiwałem się z każdym dniem mocniej w mieście, o którym poeta mówi, że jest zbudowane z widzeń sennych, a które ja podziwiałem za szczególny związek, chciałoby się powiedzieć: za zaślubiny, snu z j a w ą . Ten krótki moment przebudzenia, gdy ulatujący sen jeszcze trwa i już rozwiewa się w świetle dziennym. Taki był, dla mnie, budulec Wenecji. (...) To właśnie w niej z goryczą i równocześnie zachwytem się kochałem, przemierzając ją od świtu do nocy wszystkimi dostępnymi szlakami. Lecz prawdą, której nie wolno mi zamilczeć, było i to, że od pierwszej chwili Wenecją mojej miłości była również kobieta, u której zamiesz­ k a ł e m . " W istocie, contessa, u której przez parę tygodni przemieszkiwał narrator, określona niezbyt ciepło przez brytyj­ skiego żołnierza jako a bitch and a witch, okazała się nie tylko wybornym znawcą malarstwa weneckiego i nadzwyczaj biegłą w rzemiośle kopistką, ale, może przede wszystkim, kobietą, w której istota Wenecji znalazła kongenialne spełnienie. Przyj­ rzyjmy się temu, rysowanemu prostymi pociągnięciami pióra, portretowi: „Wydobywała się z niej także czarownica, gdy w jej czarnych płonących oczach, kontrastujących z długimi i bardzo jasnymi włosami, pojawiała się furia. Wyglądała wtedy groźnie, nic tracąc nic ze swej urody, ba - rzadkiej piękności. W chwilę później jej twarz powlekała się ciemnym, łagodnym aksamitem, czarne oczy nie tyle gasły, co uciekały gdzieś daleko, w rejony nieosiągalne poza nią samą. Wysoka, szczupła, zgrabna, nie wyglądająca nawet na swoje przypuszczalnie czterdzieści lat, miała dar błyskawicznych transformacji, jakby zależało jej na tym, by ciągłe mutacje w zamieszanie wprawiały patrzącego. Zdawała sobie sprawę ze swej piękności, ale bez cienia próżności. Jeśli pominąć dochodzące w niej czasem do głosu gniewne wybuchy, była po anielsku łagodna, rozmarzona i skupiona, adorując dwie rzeczy: syna i malarstwo (syn był zaw.sze tematem tabu, malarstwo weneckie tematem zawsze otwartym do rozmów). Nie zadawała pytań i najostrożniejsze próby indagacji zbywała zmarszczeniem brwi i zaciśnięciem ust. Zdawała się świadomie, celowo strzec swojej zagadkowości. (...) Rychło powstała mi w głowie szalona myśl: była po jakiemuś uosobioną Wenecją, nie, nie w tym sensie, że była (jak to się mówi) nieodrodną córką miasta na lagunie, odtwarzającą niektóre jego cechy, ale w tym sensie, że była sama Wenecją, przedmiotem podziwu włączonym integralnie do cudownego miasta, jak świat uwięziony na zawsze w zwierciadle kanałów. Była dzieckiem plebejskim, w którym nabyta arystokratyczna patyna stworzyła czysty, dźwięczny stop z niskim pochodze­ niem." 41 Przeglądającą się we własnym odbiciu, narcystyczną Wene­ cję Rilkego, jak i grozę, którą objawiła ona Ruskinowi, odnajdziemy, w jakże zaskakującym przetworzeniu, w wenec­ kim arcydziele Osipa Mandelsztama. W utworze, który od pierwszej do ostatniej zwrotki przenika egzystencjalne napięcie, spotykamy wyobrażenie Wenecji jako Vanitas. 0 Wenecjo, tak jałowa i posępna. Twe znaczenie jasne mi się stało. Oto się wpatrujesz zimno uśmiechnięta W szkła niebieskość oszroniała. 42 Lekkie tchnienie skóry. Żyłkowanie sine. Biały śnieg. Brokaty szmaragdowe. Sennych, ciepłych się rozbiera z peleryny. Kładzie się na nosze cyprysowe. 1 jaśnieją w koszach świece, płoną, Jakby gołąb wpadł do arki niespodzianie. Na spektaklu czy na balu w noc szaloną Serce nagle bić przestanie. Bo nie ujdziesz przed miłością i przed strachem. Cięższy od platyny krąg Saturna. Czarnym aksamitem zasłonięty szafot 1 przepiękna twarz, i urna. Jakże ciężkie masz. Wenecjo, stroje: Wszędzie lustra w cyprysowych ramach. Szron niebieski szkła w sypialni twojej. Aura twoja szlifowana. Tylko róża albo fiolka w ręce Żegnaj, Adriatyku zielony. C z e m u ż nie chcesz, wenecjanko, mówić więcej? Jak uniknąć, mów, kwietnego skonu? W lustrze się odbija czarny blask Wespera. Wszystko mija. Ciemna prawda mami. Człowiek rodzi się. Perła umiera. A Zuzanna musi zostać ze starcami. * 5 W tej elegii na odejście piękna, którego nie jest w stanie zatrzymać nic. nawet lustrzane odbicia, Wenecja przypomina i świadczy o wliczonych w cenę życia: rozpadzie i przemijaniu. Czas zwycięża nad wszystkimi formami widzialnymi, również i tymi („cięższy od platyny krąg Saturna"),które zdają się jemu niepodległe. Poznanie prawdy rzeczy to iluzoryczna pogoń za uciekającym horyzontem. Odwrotną stroną miłości, tej najwyż­ szej formy potwierdzenia ciężaru istnienia jest strach przed świata i naszym unicestwieniem. Wszystko to odsłania się w nieco ironicznym, wszechwiedzącym, jakby z „drugiego brzegu" wychodzącym spojrzeniu Wenecji. Być może jest to Wenecja w masce śmierci. Nie sposób nie zapytać przy okazji: czy obecne u Mandelsztama lustra i elegijna gra zwierciad­ lanych odbić nie tkwiły gdzieś w pamięci Brodskiego przy pisaniu Znaku wodnego i czy jego „Zuzannopodobne miasto" nie jest w jakimś stopniu dalekim refleksem ostatniej linijki wiersza autora Zeszytów woroneskich. Wiadomo skądinąd, że literacki kanon „rosyjskiej Wenecji" zna takie przypadki, chociaż, inaczej niż u Brodskiego, funkcjonują one z reguły w formie prostych zapożyczeń bądź poetyckich cliches. ) W jednym z najnowszych i . dodajmy, najznakomitszych z napisanych dotąd „ w e n e c k i c h " tekstów, Portrecie weneckim Gustawa Herlinga-Grudzińskiego (1993), raz jeszcze miasto pojawia się pod postacią kobiety, jak gdyby tym utożsamieniem rządził ponadczasowy i ponadjednostkowy, kategoryczny nie­ omal imperatyw wyobraźni. Narratorowi (przypomina on aż. nazbyt ostentacyjnie samego autora "), który przybywa do Wenecji w rok po zakończeniu 9 4 150 41 W niej to właśnie, w tej osobliwej kobiecie będącej żywym obrazem jedności przeciwieństw, odnaleźć można większość kobiet-Wenecji, o których mowa była wcześniej. W bohaterce Portretu weneckiego zmieszały się bowiem i niepokojąco Я sobą współistniały: piękno z grozą, plebejska dzikość z arysto­ kratyczną wyniosłością, zachwyt życiem, jego zmysłową po­ włoką z ciemnym stygmatem śmierci. Jednak najgłębsza uwaga narratora (samego Herlinga?) zamyka się w takiej oto rewelacji tak jak niepodobna dotrzeć do wciąż zmiennej, wieloznacznej, niepochwytnej istoty contessy Terzan. tak też nie jest możliwe przebicie się do wnętrza Wenecji: „ B o go nie ma. Nie ma jądra czy serca Wenecji, zbyt płynnej i ulotnej, uchwytnej i umykają­ c e j . " Bowiem niewypowiedzianym imieniem Wenecji i boha­ terki opowiadania jest tajemnica. I w tym ich obydwu lustrzane podobieństwo, w tym niepodzielna jedność ich symetryczny^ odbić. 44 1 Jak zatem widzieliśmy, Wenecja wyobraźni to kobiet różnoimienna. W coraz to innej postaci odsłania w historii swoja, kobiecą „ n a t u r ę " . Bywała królową ze wszystkimi atrybutami monarszej władzy, wynurzającą się z piany morskiej wiecznw młodą boginią, Penelopą bez godnych jej zalotników, z nieodłącznym całunem, cnotliwą Zuzanną podglądaną P . starców, dziewicą wydaną na ofiarę, bezbronną Violette. bo17 �Gretą, ale również kobiecym wcieleniem Vanitas, potworem 0 twarzy Meduzy, pięknością z kompleksem Narcyza, znającą silę swoich wdzięków hipnotyczną kochanką, zepsutą staruchą, a nawet - excuse:, le mot - kurwą. To nieomal cale, dające się pomyśleć, spektrum typów kobiet i ról przez nie pełnionych. 3. Pora na proste, czyli najtrudniejsze, pytania. Dlaczego Wenecja jest kobietą.' Dla jakich racji, tak często to miasto przyjmuje w wyobrażeniu kształty kobiece? Dlaczego, jak wskazują na to nasze teksty. Wenecja m u s i być kobietą? I co to bliżej znaczy? Pytania trudne z metodologicznych względów, ale także ryzykowne, jako że nieuchronnie zahaczają o wywoła­ ną przez ruch feministyczny (czasem przytomną i potrzebną, a czasem zatracającą granice zdrowego rozsądku) ideologiczną debatę o kobiecości i różnych jej aspektach. Powiedzmy od razu: nie ma dobrych, to znaczy jedynie słusznych, niedyskusyjnych i „ostatecznych" odpowiedzi na postawione pytania. Rzecz jasna, odpowiedzi tego rodzaju są możliwe, ale tylko za cenę popadnięcia w ideologiczny dogmatyzm. Można by więc, próbując rozjaśnić wspomniane kwestie, przykładowo, reanimować na okoliczność „tematu kobiecego" freudowską machinę interpretacyjną pogrążoną w falloidalno-vaginalnych obsesjach, zstępować w ciemne głębie jungowskiej pary anima - animus, albo, wybierając inną jeszcze drogę, zagrać w „męskie/żeńskie" - ulubioną grę towarzyską bractwa strukturalistów. Te rozwiązania już znamy 1 wiemy dokąd prowadzą. Stąd też w miejsce „wszystko wyjaśniających" podejść zaproponujmy nieco metodologicznej ostrożności i powściągliwości. Jeśli uchylić - bo nie odrzucić zupełnie - wyjaśnienia typu biologicznego i psychologicznego, apozostać na poziomie rozumienia kultury przez kulturę, to dwa tropy interpretacyjne rysują się dość wyraźnie. Pierwszy, narzucający się od razu, jest natury j ę z у к o w e j . (la) Venezia, (la) Venise. (das) Venedig, (she) Venice, (eta) Wicniecija. (ta) Wenecja - w kilku, jeśli nie w większości, języków europejskich nazwa miasta jest rodzaju żeńskiego. I ta gramatyczna okoliczność w „ n a t u r a l n y " sposób przyczynia się do tego, że o Wenecji mówi się jak o „ n i e j " , o kobiecie. Język wymusza niejako na wyobraźni pewien zespół skojarzeń, podsuwa gotowe formy obrazowania. Ten gramatyczny przy­ mus nie jest. bo być nie może. ani jedynym ani najważniejszym „wyjaśnieniem" kobiecości Wenecji. Bez wątpienia jednak wyznacza ogólne ramy. daje formę, która oczekuje na wypeł­ nienie konkretnymi treściami. I tu dotykamy wymiaru m i t y c z n e g o naszych „wenec­ kich" fantazmatów. Jeśli Wenecja jest kobietą, to na mocy definicji, musi posiadać te same, co kobieta cechy? Ale jaka kobieta? K i m „naprawdę' 'jest kobieta? Jakie cechy są „naprawdę"kobiece? Kultura europejska dysponuje szerokim zestawem gotowych, dobrze zafiksowanych w zbiorowej pamięci od­ powiedzi. Jak widzieliśmy, w zgromadzonych tekstach ożywio­ ne zostały obydwa bieguny zmitologizowanej i utrwalonej w językowym, literackim i społecznym stereotypie kobiecości. W zależności od potrzeb jest więc kobieca Wenecja „ p i ę k n a " , ..krucha", „ u l e g ł a " , „ b e z b r o n n a " , „ c n o t l i w a " , „ w i e r n a " , ale równocześnie „ l e n i w a " , „ p r ó ż n a " , „ r o z p u s t n a " , „ p o t w o r n a " , ..dzika", „ g r o ź n a " . Ponad tymi biegunowymi znaczeniowo określeniami, umieścić można inne jeszcze, j u ż nie tak jedno­ znaczne charakterystyki: „ d o s k o n a ł a " , „czarodziejska", „nie­ dostępna", „ n i e u c h w y t n a " , „ b o s k a " , „tajemnicza". Te przy­ miotniki kryptonimują niepodzielną jedność sprzecznych wo­ bec niej odczuć: zauroczenie i strach, podziw i drżenie. Odsłania 'e w nich Wenecja tremeiuium et fascinans. Niezwykle przy tym ciekawy (a dla feministek chyba budujący) jest fakt, że * wyobrażeniach kobiecej Wenecji w tak niewielkim, relatyw­ ne rzecz biorąc, stopniu obecny jest wyłącznie „ n e g a t y w n y " gun stereotypu kobiety, który dominował przecież w euro^Jskiej mentalności - by nic sięgać do przeszłości starszej ' j * era chrześcijańska - od jawnie mizoginicznych pism °jców Kościoła, przez, diaboliczny obraz kobiety w Malleus ""ilcficurum, niezliczone femmes fatales. modliszki, wamj?y. bestie literatury modernistycznej, po antykobiecą histerię •ona Wciningera.' Z pewnością, wpływem Zeitgeistu s 0le r przełomu wieków i nadzwyczajnym podówczas urodzajem na kobiety upadające lub zgoła upadłe, trzeba tłumaczyć wyjąt­ kowe raczej wśród naszych świadectw „ n e g a t y w n e " obrazy Wenecji-kobiety u Barresa i Manna, które, nawiasem mówiąc, znakomicie harmonizują z eksponowanym w ich utworach całkiem realnie rozpadającym się, umierającym miastem. Naj­ częściej wizerunek kobiecej Wenecji jest „ p o z y t y w n y " albo, jak u Herlinga-Grudzińskiego. opalizuje jednością przeci­ wieństw. Odpowiadając na podobne do naszego pytanie - dlaczego rewolucja jest kobietą? - Maria Janion, obok przytoczonych za Maurice Agulhonem argumentów gramatycznych, estetycz­ nych i społeczno-kulturalnych sięga po eksplikacje mitycznosymbolicznc. Szczególnie eksponuje ambiwalencję znaczeń, nieustannie przeplatających się w wyobrażeniach rewolucji jako kobiety. W relacjach pamiętnikarskich z rewolucji 1848 roku pojawia się znaczący obrazek: oto podczas frenetycznego i , z istoty swej. transgresyjnego święta rewolucyjnego prostytut­ ka, z piką w dłoni i czerwonym czepku na głowie, na oczach ludzi nieruchomieje w pozycji „ p o m n i k o w e j " , przeistaczając się na jakiś czas w żywą alegorię „czystej i niewinnej" Wolności. Tego rodzaju znacząca inwersja w pełni mieściła się w logice rewolucyjnej zmiany. „Przekroczenie staje się naru­ szeniem granicy społecznej i moralnej, ambiwalencja ' d z i w k i ' i 'dziewicy' odpowiada dwuznaczności rewolucji, niszczącej i budującej, niemoralnej'i 'moralnej'.świętej i przeklętej, oraz łączy się ze stale obecnym w erotycznej kulturze Europy przeciwstawieniem 'kurwy' i 'Madonny'. Ta dwuznaczność ma zakorzenienie w głębszej jeszcze, poświadczonej w wielu tradycjach mitologicznych, antynomicznej arche kobiecości: kobieta, dając życie, daje równocześnie śmierć, podobnie i w rewolucji obydwa bieguny - kreacji i destrukcji - współist­ nieją nierozdzielnie. To prawda, że obraz kobiety jako Rewolu­ cji i kobiety jako Wolności szybko zastygał w wygładzonych i konwencjonalnych alegoriach, ale nawet one, w sprzyjających okolicznościach emanować mogą wieloznaczną, żywą i poru­ szającą m o w ą symbolu. 46 Podobnie, niezwykle bogaty obraz Wenecji-kobiety ma tendencję do przechodzenia w gładkie i pełniące ledwie funkcje dekoracyjne wizerunki alegoryczne (królowa mórz. Afrodyta, Wenus itd.). Od czasu do czasu jednak, spod retorycznych gładzizn i wytartych stereotypowych formuł przebija ciemna, paradoksalna materia symboliczna. To w niej właśnie stapiają się w jedno: piękne i odrażające, cielesne i duchowe. Eros i Thanatos, w niej odsłania się (nigdy nie do końca) tajemnicza „ n a t u r a " kobiecej Wenecji. Ale dlaczego to kobieta, za każdym razem, staje się uosobieniem tej niezgłębialnej, trudnej do ujęcia w słowie, dwuznaczności Wenecji? Z konieczności, odpowiedź może być tylko próbną hipotezą, nieśmiałym przybliżeniem. Posłuchajmy intuicji artysty: „Jeżeli malarza interesuje problem cielesności, jakiś sposób łączenia spraw duchowych ze światem bytów fizycznych, to zupełnie naturalne jest, że zaczyna się interesować wyglądem kobiety. To sprawa zasadnicza i długo można by o niej mówić. Zresztą na ten temat prawie wszystko zostało powiedziane i napisane. Nie j a to wymyśliłem, to jest powszechna intuicja całej sztuki światowej w przekroju zarów­ no geograficznym, jak i historycznym. Przecież główną fas­ cynacją wszelkiej figuracji, jeśli chodzi o postać ludzką, jest właśnie postać kobieca. Nie bez p o w o d ó w . Widocznie jest to wynikiem bardzo głęboko umiejscowionego przeświadczenia, że pełna realizacja, pełna synteza spraw duchowych z rzeczywi­ stością empiryczną dokonuje się właśnie w postaci kobiety." Może w tej wypowiedzi kryje się, przynajmniej część wyjaś­ nienia kwestii: dlaczego Wenecja wyobraźni nie tylko jest, ale m u s i być kobietą. Ale czy tak odpowiadając nie popadamy w kolejną iluzję? Czy przesłaniających rzeczywistość kulturo­ wych masek nie bierzemy za rzeczywistość samą? Bo może, jak chcą niektórzy, niczego oprócz i poza owymi maskami nie ma, a wówczas każda próba dotknięcia „ i s t o t y " rzeczy skazana jest na śmieszność? Te wątpliwości można wysłowić i tak jeszcze: czy ostatecznie rozum „ w y j a ś n i a " mit, czy też on sam w akcie uczestnictwa „ w y j a ś n i a " się w micie? That's the question. JK 15 151 �P R Z Y P I S Y I Przytaczam za niezwykle inspirującą metodologicznie i ..dująca, do m y ś l e n i a " książką W ł a d y s ł a w a Panasa. W kręgu metody semiotycznej, Lublin 1991, s. 102 Tamże. ' J. Brodski, Przewodnik po przemianowanym mieście, tl. A.Mietkowski. w: tenże, Śpiew waluidhi, Paryż 19X9. s. 49 Cyt. za: A. Ripellino. Prago magiczna, tł. J . U s z y ń s k i . ,,Zeszyty Literac­ kie" nr 52:1995. s. I I ' Tamże. " Tamże. Por. M. Baranowska. Sio radna wyobraźnia i poezja. Warszawa 19X4, s. 140 * O funkcjonującym w potocznych wyobrażeniach skojarzeniu w i e ż y Eiffla i fallusa. żob. L . Stomma, Uroda ludzkiej pomyłki. „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty" nr 1:1991, s. 12-13 ' Inspiracje metodologiczne można by czerpać z klasycznych studiów na temat wyobraźni poetyckiej i pisarskiej: G . Bachelarda. G . Pouleta. J . Starobinskiego. J.P. Richarda. "' F . Braudel i in.. Morze Śródziemne. Przestrzeń i historia. Ludzie i dziedzictwo. Warszawa 1994. s. 232 " G . G . Byron. Wędrówki Chajld Harolda, Pieśń I V , 10—18. tł. J . Kasp­ rowicz, w: tenże. Wybór dziel. 1. I. Warszawa 1986 M. McCarthy, Col Tempo, przeł M. Wolanin, „Zeszyty Literackie" nr 39:1992 (fragment rozdziału V I I z Venice observed,^. Heineman Ltd., 1961). " F . R . de Chateaubriand, Księga o Wenecji, tł. P. Hertz, „Zeszyty Literac­ kie" nr 39:1992, s. X5 Tamże. R M . Rilke. Ranek Wenecji, tł. A. Pomorski, w: R M . Rilke. Sonety do Orfeusza i inne wiersze. Kraków 1994, s. 283 " J . Brodski, Znak wodny. U . S . Barańczak, „ Z e s z y ł y Literackie"ш 39:1992 T a m ż e . s. 43 T . Tanner. Venice Desired, Blackwell . Oxford 1992 " E . Pound. Pieśń XVII. przeł L . Engelking, „Literatura na ś w i e c i e " nr 1-2:1995, s. 75 : 4 7 14 15 II '" J.W. Goethe. Potlróż whska. It. H . Krzeezkowski. Warszawa 19X0.s. I I X O. Miłosz. Miłosne wtajemniczenie, tłum. i wstęp A. Międzyrzecki. Kraków 1978. s. 61 Braudel, op.cit., s. 224 ' Brodski, op.cit., s. 45 T a m ż e , s. 47 .1. Brodski. Strofy weneckie 121, tł. K . Krzyżewska, w: J. Brodski. Lustro weneckie, Kraków 199.3. s. 91 ' Brodski, Znak..., s. 29 B. Pasternak, Drogi napowietrzne i inne utwory, tłum. i wstęp S. Pollak, Warszawa 1973, s.467-468 '" Por. E . Kuryluk, Wenecja uratowana, w: tenże. Podróż, do granic sztuki Kraków 1982. s. 6 0 - 7 6 " Brodski. Znak..., s. 41 A. Błok. Wieniecija, tłum. filologiczne D C (nie znalazłem tego utworu wśród polskich tłumaczeń Błoka). przekład za wersja rosyjska z a m i e s z c z o n ą w: L . \ogt\. Aleksandr Blok. The Journey to Italy. Cornell University Press. Ithaca 1973, s. 224 " Miłosz, op.cit.. s. 59 i 61 T . Mann, Śmierć w Wenecji, tł. L . Staff, w: tenże. Wybór nowel i esejów opr. N. Honsza. W r o c ł a w 1975, s. 252 Cyt. za: P. Jourda, IM Venice de Maurice Barns, w: Venezia nelle letleruture modernę, ed. C . Pellegrini, Venezia-Roma, b.d. " Cyt. za: Tanner, op. cit., s. 119. " Rilke, op. cii. ™ O. Mandelszlam. O. Wenecjo.... tł. M. Leśniewska, w: tenże. Poezje W r o c ł a w - K r a k ó w 1983, s. 177 " Wnikliwy przegląd różnych obrazów Wenecji w literaturze rosyjskiej -od Puszkina po w s p ó ł c z e s n o ś ć - w kontekście ..weneckiego" eseju Brodskiego, daje Lev Loseff w ś w i e t n y m artykule Wieniecija Josifa Brodskogo (maszyno­ pis). Jest to tekst referatu w y g ł o s z o n e g o na sesji panelowej poświęconej Brodskiemu na U W w lipcu 1995 i . Dziękuję Autorowi za udostępnienie niediukowanego jeszcze tekstu: o ukrytych i bezpośrednich odwołaniach do Wenecji Błoka w twórczości B i e ł e g o zob. Vogel, op. cit., s. 59 14 M 4,1 Jednym z atutów opowiadania i r ó w n o c z e ś n i e wyzwaniem dla czytelnika jest napięcie i gra p o m i ę d z y postacią narratora a samym autorem. Herling wpisuje w biografię narratora wiele łatwo sprawdzalnych i udokumentowanych faklów z w ł a s n e g o życia. W pewnym miejscu (s.36) rozpoznać można cytowane nieomal in extenso fragmenty jego uwag o Wenecji rozrzuconych po różnych stronach Dziennika pisanego nocą. Wszystko to, prawie mimowolnie, wywołu­ je kilka kwestii z gutunku „ n a i w n y c h " : gdzie k o ń c z y się Wahrheit własnej, intymnej biografii, a zaczyna Dichtung literackiej fikcji? jak pierwsza prze­ chodzi w druga? jak rozdzielić w tekście obydwie te jakości'' Nie ma chyba na te pytania w pełni rozstrzygających i jednoznacznych odpowiedzi. I bardzo dobrze! Jakiekolwiek by były. to i lak, dla nas, czytelników, wątpliwości pozostaną. I tez. dobrze. 41 21 : 25 ll ; 7 : " J. Cybis, Notatki malarskie. Dzienniki 1954-1966, Warszawa 19X0, s. 91 G. Hcrling-Grudziński. Portret wenecki. 4 2 '' P. Muralow, Obrazy s. 17 Wioch, przeł. P. Hertz, Warszawa V . C a r p a c c i o , / / miracolo 752 delia 1972, rcliquia 1.1. dc nr 1-2:1994, T a m ż e , s. 37 T a m ż e . s. 39^40 T a m ż e . s. 37 ' Por. np. J . Delumeau, Strach w kulturze Zachodu. XIV- XVIII wiek, przeł. A. Szymanowski. Warszawa 1986, s. 287-324; M. Podraza-Kwiatkowsla, Symbolizm i symbolika w poezji Młodej Polski. Teoria i praktyka, Kraków 1975, s' .363-383; Ó. Weininger. Pleć i charakter. Ił. O. Orlwin. Warszawa 1995 " M. Janion. Dlaczego rewolucja jest kobietą'.', w: Historia i wyobraźnia. Studia ofiarowane B r o n i s ł a w o w i Baczce. Warszawa 1992, s. 114 T a m ż e . s. I 13 * Z. Podgórzec. Wokół ikony. Rozmowy z Jerzym Nowosielskim. Warszawa 1985, s. 182 4 1 4 4 4 4 4 1 4 : „Kultura" s. 36 / Santa Crocc, W e n e c j a . F r a g m e n t y obrazu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fd5002900d12a6d295656479de7a8f2.pdf d4f6748356f6e5f72d1136df260ccb24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2977 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2781 Title A name given to the resource Paryż za dwa Ludwiki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.153-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lewin, Ludwik; Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paryż za dwa Ludwiki* Ludwik Lewin, Ludwik Stomma Legendy Montparnasse'u Spacer ten zaczynamy zasadniczo na stacji metra Plaisance. Wytrwałym proponowałbym jednak dodatkowa eskapadę na mały i obskurny zaułek (passage) de Dantzig (najbliższe metro: Porte de Versailles). W dziwnym okrągłym budynku po lewej stronie mieściła się na początku wieku słynna „La Ruche" -stolica i legenda artystów. W szczytowym okresie znajdowało się tu i w okolicznych budynkach sto czterdzieści pracowni! Nazwiska? - Proszę bardzo: Chagall. Zadkine. Modigliani. Soutine, Lćger, Boucher, Archipenko Jedyny kran z wodą - pisze Jean Paul Crespelle - znajdował się u stóp schodów. W pracowniach nie było kominków, przy których można by się ogrzać, toteż, niektórzy mieszkańcy przebijali otwory nad oknem, aby przepuścić tamtędy rurę od piecyka. W zimie północny wiatr dmuchał przez źle okitowane wysokie okna i wył pod nieszczelnymi drzwiami. Rynny zamarzały, a / da­ chów zwisały długie stalaktyty. Większość przestawała się myć i wkładała na siebie warstwami całą posiadaną garderobę. Widywano w passage Dantzig dziwaczne niby widma sylwetki. okutane w kołdry i stare dywany «La Ruche!» - wspomina Fernand Lćger. - Cóż za niezwykłe miejsce! Czego tam nie było! W «La Ruche» wszystko można było kupić i sprzedać. Przypominam sobie między innymi czterech Rosjan, nihilistów. Nigdy nie mogłem pojąć, jak mieścili się w pokoiku liczącym trzy metry kwadratowe i jakim cudem zawsze mieli w ó d k ę " . I namiętny komentarz Chagalla: „Życie w «La Ruche» było cudowne, pracowałem całymi nocami... Kiedy w sąsiedniej pracowni zwymyślana modelka zaczynała płakać, gdy Włosi śpiewali przy akompaniamencie mandoliny, gdy Soutine wracał z Hal z pękiem nadpsutych kurczaków, które miał malować, ja. samotny w mojej celi z desek, stałem przed sztalugami, przy świetle nędznej naftowej lampy... Za trzydzieści pięć franków miesięcznie miałem zapewnione wszystkie wygody". I wreszcie Crespelle raz jeszcze: „ W «La Ruchc» mieszkało bardzo wielu Żydów rosyjskich i polskich, co dawało temu osiedlu zdecydowany charakter getta, szczególnie wyraźny, gdy dwa razy na tydzień zjawiał się tam stary Żyd z Polski, w zielonkawej kapocie, popychając ręczny wózek: wyglądał jakby miał pozować Chagallowi. Poczciwiec ten przychodził z odległej ulicy des Rosiers i oferował kiełbaski * chrzanem, wędzony ozór. śledzie, ogórki kiszone, chleb kminkiem i wódkę. Niestety, był zbyt ufny i umarł zruj­ nowany, bo za często udzielał kredytu swoim współziomkom. 7 W «La Ruche» wytworzył się bardzo oryginalny coctail ras ' warstw społecznych. Wśród mieszkańców spotykało się tystów prawdziwych i fałszywych, natchnionych i zbzikowa"ych, jak Granowski, któremu zdarzyło się otwierać nagle okno Pracowni mieszczącej się w rotundzie i głosić niby muezzin: Ja Setnusz!... Ja geniusz... - albo jak pewien Hindus, krewniak "aharadży Kapurtali. którego przyjęcia z szampanem budziły Podziw innych lokatorów. Dla wielu były to cudowne czasy; tyło się swobodnie, bez żadnych rygorów, w czym Rosjanie Posuwali się czasem zbyt daleko. Kiedy pewnego razu przyszedł ^ 'ospckcję Dujardin - Beaumetz. wpadł na podchmielonych 1 ar Fragment k s i ą ż k i Paryż za dwa Ludwiki Przewodnik po Paryżu ' smaków, która u k a ż e s i ę w W y d a w n i c t w i e B G W . A u t o r o m . ™ * c y i Pani K a t a r z y n i e M e r c i e z w y d . B G W d z i ę k u j e m y za «OSt:Cpnienie tego fragmentu do d i u k u . a Cmentarz Montparnasse artystów, którzy, goli jak ich Pan Bóg stworzył, igrali na zielonym trawniku niby w raju. Zabawy i rozrywki w «La Ruche» nie zawsze bywały tak niewinne. Często pijacy, wracający w nocy do pracowni, rzucali kamieniami w szyby kolegów. W tym sporcie wyspecjalizował się Soutine, celując szczególnie w okna Chagalla..." Wróćmy jednak na stację metra „ P l a i s a n c e " . Ulicą Alćsia, na której, pod numerem 114. mieściło się przed I wojną światową najsłynniejsze kasyno Paryża, dochodzimy (pełno tu galijskich patronatów) do ulicy Wercyngctoryksa. To na niej (pod nr. 6. - obecnie hotel ..Sheraton") mieszkał w luksusowym apar­ tamencie na drugim piętrze Paul Gauguin ze swoją indonezyjską kochanką Annah. zwaną powszechnie „ J a w a j k ą " . Będąc jed­ nym z nielicznych „ m o n t p a r n a s i s t ó w " docenionych i kupowa­ nych za życia, wydawał Gauguin sute przyjęcia, których stałymi uczestnikami byli m.in.: August Strindberg. Edward Munch i - co zaskakujące... Edgar Dćgas. fen ostatni nie szczędził panu domu wszelakich uszczypliwości („Czy na Batignolles nic można równic dobrze malować jak na Tahiti?"), nie czuł się jednak na silach zrezygnować z pieczystego. Na wysokości numeru 78. odchodzi od Wercyngctoryksa mała uliczka Perrel. Mieszkał tutaj (nr 2. bis) Henri Rousseau zwany „ C e l n i k i e m " . N a d drzwiami wywiesił szyld: „Akademia Rysunku, Malarstwa i M u z y k i - Lekcje prywatne - Ceny p r z y s t ę p n e " . I rzeczywiście, za parę groszy dawał lekcje rysunku, czy solfeżu latoroślom okolicznych sklepikarzy. I on także urządzał przyjęcia, zgoła jednak inne od swojego sąsiada Przychodzili doń dozorcy, policjanci z. pobliskiego komisariatu, ale także Picasso, Apollinaire, Robert Delaunay, Serge Ferat. To ci dwaj ostatni odkryli oryginalność i wynalazczość płócien Rousseau. Apollinaire uważał je za prostackie bohomazy i bywał na Rue Perrel ze względów, rzec by można, „etnografi­ cznych" przede wszystkim. Nie popisał się przenikliwością krytyczną również i Picasso. Wina z miejscowej winnicy (sic! były takie na Montparnasse) dostarczała artystom niejaka pani Coulon zamieszkała pod nr. 70. Jej wnuczka jeszcze w 1970 urządziła „ w i n o b r a n i e " z żałosnych resztek domowej winnicy i uzyskała... cztery litry soku winogronowego. Przez skwer imienia Kardynała Wyszyńskiego, plac Kastylii i ulicę Liceum Buffona. która znajduje się nieco dalej, już na bulwarze Pasteura, ruszamy na północ. W miejscu zajmowanym 153 �dziś przez liceum i sąsiednie domy mieścił się ongiś cmentarz. To tu właśnie odbył się pozorowany pogrzeb Jeana Valjean. który jak pamiętamy mało nie skończył się tragicznie, gdyż nowy grabarz - służbista uparł się zakopać trumnę, i dopiero podstęp staruszka Fauchelevent uratował sytuację, na czym kończy się „ N ę d z n i k ó w " tom pierwszy. Od bulwaru w lewo niepozorna ulica Falguićre. I tutaj (nr 72.), podobnie jak w „La Ruche". zagnieździli się ekstrawa­ ganccy artyści. Rej wiedli Modigliani. Foujita i Lipchitz; z tym, że Modiglianiego wyrzuciła w końcu pani Durchoux, właś­ cicielka kamienicy, za notoryczne niepłacenie czynszu. Legen­ da głosi - wspomina Crespelle - że „została ukarana za swoją krewkość, dała bowiem synowi do zreperowania materaców płótna, które Modigliani zostawił jej w zastaw, a parę lat później ku swej rozpaczy dowiedziała się, że straciła fortunę". Na wysokości nr. 24-3024-30, jeśli zechce się nam nadłożyć nieco drogi, skręcić możemy w uliczkę Dulac i dojść nią (jeszcze 20 m w lewo ulicą Vaugirard) do zaułka Ronsin. gdzie (nr 8.) miała miejsce głośna ongiś sprawa kryminalna. 31 maja 1908 odnaleziono tu zwłoki uduszonego malarza Adolfa Steinheila i zmarłej na skutek szoku (?) jego teściowej. Znaleziona w sąsiednim pokoju, związana i zakneblowana, lecz nie nosząca jakichkolwiek obrażeń, żona malarza - Margueritte Steinheil były osobą specyficznej sławy. 16.02.1899 odbywając z nią właśnie w urzędowym gabinecie najzupełniej nieślubny stosu­ nek seksualny, zmarł na atak serca prezydent Republiki Fran­ cuskiej Feliks Faure. Zła opinia zrobiła swoje. Nie rozpatrując niemal innych wariantów, policja oskarżyła Margueritte o mężobójstwo. Niedostatki i zaniedbania śledztwa zaważyły na przebiegu procesu. 13.11.1908 ława przysięgłych uniewinniła panią Steinheil. Nigdy już nie dowiemy się. co zdarzyło się w majową noc 1908 roku w ponurym zaułku. Margueritte Steinheil wyjechała do Anglii, gdzie w 1921 wydała nader mało wiarygodny pamiętnik, a w 1917 wyszła za mąż za bogatego szlachcica. Zmarła w Hove, w hrabstwie Sussex 20.07.1954 dożywszy pięknego wieku osiemdziesięciu sześciu lat. Wracamy na Falguićre i skręcamy tym razem w prawo, w ulicę Antoine Bourdellc, której patron tutaj pracował i miesz­ kał. Pod numerem 16. znajdziemy też przekształcone w 1948 w muzeum atelier rzeźbiarza. Impresjonistyczno-ekspresyjnc dzieło Bourdella nie zachwyca nas szczególnie. Winniśmy mu jednak wdzięczność, gdyż on to jest autorem zdobiącego nabrzeże Sekwany koło placu Almy pomnika Adama M i c ­ kiewicza (1919) -jednego z okazalszych paryskich poloników. Teraz w prawo i okrążywszy od tyłu, wzdłuż, dworca kolejowego, wieżę Maine-Montparnasse (ze szczytu piękny widok na miasto), po czym odbiwszy jeszcze sto metrów aleją Maine, znajdziemy się na jej skrzyżowaniu z ulicą de la Gaite (ulicą Radości). Doprawdy nie jest to nazwa uzurpowana. W szalonych latach Montparnasse'u mieściło się tu pięć teatrów, sale taneczne, a w części środkowej popularne knajpki, wyspec­ jalizowane przede wszystkim w owocach morza, co tym łatwo można wytłumaczyć, że właśnie na pobliski dworzec przybywa­ ją pociągi z bogatej w ostrygi Bretanii. Wszystkich lokalów uciech ulicy Radości wyliczyć nie sposób. O dwóch wspo­ mnijmy wszakże: pod nr. 2 1 . mieściła się w latach 1811-1920 kawiarnia „Piękna Polka" („La Belle Polonaise"), do której wejścia strzegły figury dwóch nadwiślańskich szwoleżerów w pełnym rynsztunku bojowym. Pod nr. 20. trwa i czaruje słynne „ B o b i n o " - s a l a wodwilowa. operetkowa, rewiowa, dzisiaj recitalowa najczęściej. Tutaj rozpoczynali kariery Polin, Maurice Chevalier, Jeanne Mistinguctl, Marie Dubas i sama Edith Piaf. Bawiono się tu doskonale mieszając gatunki, improwizując parodie, zniekształcając kla­ syków. Znana była tylko (w przybliżeniu) godzina rozpoczęcia spektaklu. Dalej była to j u ż wyłącznie kwestia nastroju chwili, oraz inwencji aktorów i widowni. „Książę p o e t ó w " (takim tytułem, z którego był bardzo dumny, obdarzył go rozbawiony Montparnasse) - symbolista Paul Fort, przesiedział ponoć 154 w „ B o b i n o " cztery doby non-stop, żywiąc się tylko alaszem i croissantami, pokrywając za to poetyckimi szkicami dwa obrusy, nie licząc serwetek. Na końcu ulicy zakręt w prawo, w bulwar Edgar Quinet, i zmiana nastroju. Zbliżamy się oto do murów cmentarza Montparnasse. Z n ó w niekończąca się lista spoczywających tu sław i postaci sercu bliskich. Maleńki jej wycinek: - Guy de Maupassant (1850-1893), znany nam ze szkoły jako autor niewinnych, obyczajowych nowelek. W rzeczywistości jedna z najskandaliczniejszych i najbardziej tragicznych postaci literatury europejskiej. W marcu 1877 pisał w liście do Roberta Pinchon: „ M a m syfilisa, nareszcie, prawdziwego! Nie jakieś tam żałosne krosty, nie burżujskie pryszcze, nie kalafiorowate grzybki, nie, nie, prawdziwego syfilisa - tego, na który umarł Franciszek 1.1 jestem z tego dumny i nade wszystko pogardzam mieszczuchami. Alleluja, mam syfa, więc siłą rzeczy nie muszę się już obawiać, że go z ł a p i ę ! " Dalszy ciąg dopisał Izaak Babel: „Płodność i wesołość, których był pełen, przeciwstawiały się chorobie. Z początku cierpiał na bóle głowy i ataki hipochondrii. Później stanęło przed nim widmo ślepoty. Wzrok jego słabł. Rozwinęła się mania podejrzeń, mizantropia i pieniactwo. Walczył zaciekle, miotał się jachtem po Morzu Śródziemnym, uciekał do Tunisu, do Maroka, do Afryki Centralnej - i pisał bez ustanku. Zyskawszy sławę, poderżnął sobie w czterdziestym roku życia gardło, wykrwawił się, ale pozostał przy życiu. Zamknęli go w domu wariatów. Pełzał tam na czworakach... Ostatnie słowa jego historii choroby brzmią: ..Monsieur de Mapupassant vien de s'animaliser" (Pan de Maupassant prze­ mienił się w zwierzę). Zmarł mając 43 lata. Matka go przeżyła. Nieco dalej Szymon Petlura (1879-1926). Ukraiński sojusz­ nik Piłsudskiego w 1920 roku. Ten, którego oficerom mógł tylko Marszałek powiedzieć: - Ja panów bardzo przepraszam. Zamordowany w Paryżu przez Żyda rosyjskiego Szwarzbarda w odwet za pogromy dokonane przez petlurowców na Ukrainie w 1918-1919. Utrapienie spolegliwego odłamu emi­ gracji polskiej. Jeśli 25 maja (w rocznicę zamachu) nie złożą wieńca na grobie Petlury - obrażają się Ukraińcy; jeżeli złożą - pretensję mają Żydzi. Pierre Laval (1883-1945). Polityk francuski. Podczas II wojny światowej orędownik kolaboracji z Niemcami. Był przekonany, że stwarza alternatywę dla Francji. W przypadku zwycięstwa aliantów - De Gaulle, on zaś w razie triumfu Hitlera. Była w tym nawet jakaś cyniczna, polityczna logika. Zabrakło jednak honoru i elementarnej moralności. „Narody mogą z takich polityków korzystać - napisał później ChabanDelmas - nie mogą im jednak p r z e b a c z y ć " . Skazany po wojnie na karę śmierci i rozstrzelany. Alfred Dreyfus (1859-1935). Sam w sobie oficer średniego polotu i średniego charakteru. Stał się jednak bohaterem słynnej ,,Affaire",która na długo podzieliła Francję na dwa zwalczające się zaciekle obozy. Odłam broniący Dreyfusa przed oskar­ żeniem o szpiegostwo na rzecz Niemiec i widzący w jego skazaniu akt szowinizmu i bezprawia, położył podwaliny pod intelektualną formację nowoczesnej lewicy francuskiej. Jean-Paul Sartre (1905-1980). Mierny filozof, znacznie już lepszy pisarz. Przez szereg lat nie kwestionowany król dusz francuskiej młodzieży. Bardziej niż styl myślenia stworzył, acz zapewne nieświadomie, styl bycia. Panienki - intelektualistki w czarnych swetrach z. papierosami w długich fifkach i tłustymi włosami - to dzieci Sartre'a właśnie. Niektórzy twierdzą, że bez niego nie byłoby paryskiej rewolty studenckiej w maju l9o° Mogą tak twierdzić, bo i tak nikt tego nie sprawdzi... A jeszcze - jaka szkoda, że miejsca nie starczy - pochowam są tu, na Montparnasse, między innymi: Julio Cortazar, Charie Baudelaire, Aleksander Alechin, Tristan Tzara, Osip Zadkm Samuel Beckett, Simone de Beauvoire, Paul Reynaud. Ray­ mond Aron, Roger Caillois, Andre Citroen, Pierre Larousse. Chaim Soutine... �Miłośnikom sztuki polecamy przede wszystkim alegoryczną rzeźbę „Rozstanie k o c h a n k ó w " w kwaterze I X , nagrobek T. Rachewskoj, dłuta Brancusiego w kwaterze X I X , czy surrealis­ tyczny dysk na grobie Pierre Loeba, zaprojektowany przez Jean Arpa ( X X V I I I ) . Zaiste, są paryskie cmentarze pamięcią, histo­ rią, lecz i pięknem dotkliwym. Po drugiej stronie bulwaru Edgar Quinet wylot ulicy Delambre, wsławionej ekstrawagancją malarza Szkoły Paryskiej Leo­ narda Foujity (pierwotnie Fujita Tsuguharu). Pamiętają otóż państwo, że w „La Ruche" był tylko jeden kran. Artyści z Falguićre zadowalać się musieli miniaturowymi zlewozmy­ wakami. Zamożny Bourdelle miał z kolei zlewozmywak i bidet. Dla szczegółowych ablucji korzystano z łaźni miejskich, a w le­ cie z wód Sekwany. Tymczasem Foujita wybudował sobie łazienkę z obszerną wanną, z której nie tylko sam korzystał, ale korzystać też nakazywał swoim modelkom. Wieść wywołała sensację i wkrótce cały Montparnasse śpiewał ironiczną (tak się przynajmniej jej twórcom zdawało) piosenkę: „Gdy się chce do obrazu pozować I modelką być, I modelką być. Nie wystarczy sama uroda. Trzeba się jeszcze m y ć ! " Poprzez Delambre dochodzimy do wielkiego skrzyżowania bulwarów Montparnasse i Raspail. Po lewej stronie, wzdłuż bulwaru Monparnasse skupienie słynnych lokali: „Le petit Napolitain" (nr 95.), gdzie odbywał Verlaine swoje wieczory literackie; czynny catą noc ,,Select Bar" (nr 99.); najbardziej dziś snobistyczna „La Coupole" (nr 102.); „La R o t u n d ę " (nr 105.) - ulubiona restauracja m.in. Apollinaire'a, Picassa, М а х а Jacoba. czy Modiglianiego. ale także i naszego Reymonta; „Cafe du D ó m e " (nr 108.), w której spotykali się Lenin, Trocki i Krasin. Między „La Coupole" i „ D ó m e " (nr 106.) mieszkał • wiatach 1891-1892 Stanisław Wyspiański. Nieco dalej (nr 80.) mieściła się w latach 1859-1871 Wyższa Szkota Polska. Pozostał po niej na frontonie budynku potrójny herb - polski Orzeł, litewska Pogoń i ruski Lew. Ciekawostką ! jest, że zamknięto o w ą zasłużoną, założoną przez Adama Czartoryskiego w 1848 (przed 1859 mieściła się przy Rue Neuve Sainte Genevieve 33) uczelnię w odwet za udział Polaków w Komunie Paryskiej. Cóż z tego, że było ich mniej więcej tyle samo po obu stronach barykad, skoro są Polacy jakże często postrzegani przez Francuzów jako niespokojne dusze i nieuleczalni wy­ wrotowcy... Montparnasse Na Montparnasse znalazłem się. po raz. pierwszy ciemną nocą zawieziony przez przyjaciół do kawiurni-restauracji „La Cou­ pole". La Coupole znaczy „kopuła", ale żadnej kopuły tam wtedy nie dostrzegłem. Wiedziałem, że w tej dzielnicy mieszkali malarze, ale nie znałem, czy raczej nie czułem jeszcze wtedy legendy Montparnasse'u. A tym bardziej legendy tego miejsca. Poprzecinana regularnie filarami, wielka rozświetlona sala wydala mi się wtedy wyspą. Wiele lat później okazało się. że nie tylko ja miałem podobne skojarzenia. Franęoise Płanioie w sześćdziesięciolecie tej „in­ stytucji" napisała, że ,,«La Coupole» jest wyspą w samym sndku wód terytorialnych, należących do tych wszystkich, co "talują, myślą, rzeźbią i piszą, niezależnie od tego, skąd Pochodzą". Pisarka zaznacza, że tak było w roku otwarcia lokalu - /927, i natychmiast stwierdza z całą pewnością, że tak jMJ do dziś dnia, że wciąż spotkać tu można intelektualistów ' orty stów z całego świata. Niektórzy mają stałe godziny. • * których przychodzą do „La Coupole'', inni wpadają tu mniej tyularnie. Nie należy bynajmniej sądzić, że kawiarnia stalą się <>istym muzeum figur woskowych, w których zatopiono P <ebrzmiałe lata cudzej chwały. „La Coupole". nie waha się ierdzić Planiole, wciąż gości więcej talentu niż inna kopuła, ta !w r pod którą zbierają się członkowie Akademii Francuskiej. „No, ale cóż, w Akademii sporządza się słownik francuszczyzny, a w «La Coupole» redaguje książkę telefoniczną przechodzą­ cych geniuszów''. Knajpę, która miała się szybko stać najsłynniejszym miej­ scem spotkań artystycznych - co dodaje glorii - i wszelkich randek - co dodaje smaku i pozwala wyżyć właścicielom - otworzyli na kilka dni przed Bożym Narodzeniem 1927 roku dwaj Owerniacy, panowie Fraux i Lafon. Wcześniej byli dzierżawcami sąsiedniej kawiarni-restauracji, „le Dome" (co też znaczy kopuła, tylko że widziana od środka). Gdy właściciel odmówił im przedłożenia kontraktu, kupili budę, w której sprzedawano węgiel i drewno na opał. To wspomnienie dawać musiało dużo ciepła, bo bardzo szybko do ,,La Coupole" przenieśli się klienci przesiadujący dotychczas w sąsiednich lokalach - „Le Dóme" i „La Rotonde". Filary dzielące ogromną salę (chciałoby się powiedzieć halę - „La Coupole'' ze swymi czterystu pięćdziesięcioma miejscami to największa restauracja we Francji) - wymalowało trzydziestu malarzy. Historia milczy, czy w ten sposób spłacili kredyt za zalegle konsumpcje w „Le Dóme". czy szło im na konto przyszłych pijatyk w „La Coupole". Pijatyki zdarzały się tu w każdym razie ogromne już. od pierwszej inauguracyjnej nocy, kiedy to panowie Aragon, Cendrars, Cocteau i Man Ray zaczadzili się do tego stopnia, że wezwano policję, która ich wyprowadziła. Bez. urazy. Na drugi dzień - znaczy wieczór-byli już z powrotem. Bo na „La Coupole" obrażać się nie sposób i wracać do niej trzeba. To o niej myślał z całą pewnością Majakowski, gdy pisał. Że choć „mówi się zawsze, że wszystkie drogi prowadzą do Rzymu, Montparnasczyk nigdy tego nie powie". Do „La Coupole" wracał zarówno Simenon, jak i jego literackie dziecko, komisarz. Maigrct, który tutaj, i to w dwóch powieściach, odnalazł zubójców, posilając się przy okazji porcją chrupiących frytek. Simenon, pisarz belgijski, którego dzieło zachwyca bardziej opisem Paryża, jego mieszkańców, knajp i potraw, niż. mistrzostwem plątaniu intrygi policyjnej, włóczył się w latach dwudziestych po Montparnasse, każdą książkę podpisując innym pseudonimem. 1 tutaj właśnie się rozpił, a to dlatego, że w „La Coupole". jak pisał we wspomnieniach, pijaństwo było modne: ostro pili wszyscy malarze z wyjątkiem Vlamincka, i zaczynano już podziwiać Hemingwaya i Steinbecka, którzy pili jeszcze więcej. Być może aluzją do międzynarodowej atmosfery miejsca jest to. że morderca, złapany przez Maigreta w barze „La Coupole" nazywa się Radek. Bar, zwany amerykańskim, to bardzo specyficzna część „La Coupole", jakby eksterytorialna i pozaklasowa. Bo „La Coupo­ le '', jak społeczeństwo, jest zhierarchizowana i podzielona na klasy. Taras oraz jedna aleja pozostawione zostały tałatajstwu nie mającemu grosza i długie godziny spędzającemu przy jednym piwie, albo zgoła przy kawie, jeśli w kieszeni już całkiem sucho. To oczekiwanie urozmaica sobie człowiek pilną obserwacją wejścia, w którym co jakiś czas pokazują się najpiękniejsze dziewczyny świata. Towarzyszą im na ogół eleganccy panowie, którzy wiodą je w głąb sali, tam gdzie stoły pokryte są białymi, płóciennymi obrusami. (To jest najwyższa klasa „La Coupole", w średniej jada się na papierowych serwetach). Wiodci powoli i dumnie rozglądając się dookoła, sprawdzając wrażenie, jakie robią eskortowane przez nich, boskie kreatury. Gdybyśmy byli w Londynie, wszyscy mężczyźni natychmiast zaczęliby nosami drapać blaty stolików, zasłaniać się gazetą i zezować w tej niewygodnej pozycji, w przekonaniu, że nikt nie wie co robią, i że pozostają dla otoczenia wcieleniem angielskiej flegmy. We Wło­ szech męska połowa (czyli na ogół trzy czwarte) sali podniosłaby się z miejsc, krzycząc mamma mia i gwiżdżąc na palcach. We Francji obyczaje są inne. Wszyscy patrzą na piękne kobiety nie ukrywając podziwu, ale nie afiszując również 155 �nadmiernego podniecenia. A panie odbierają to jako hold składany ich osobistej urodzie i wyraz szacunku dla płci pięknej w ogólności. I my mamy prawo do złożenia wyrazów tego abstrakcyjnego szacunku, choćby z tego powodu, że nie mamy na następne piwo. Co również wyjaśnia, dlaczego wejście do knajpy, w której przebywamy, nie tylko ze względu na obecność pięknych kobiet obserwujemy. Obserwujemy je przede wszystkim dlatego, że w drzwiach pojawi się może przyjaciel, kolega, znajomy, który następne piwo postawi, a może być i co więcej. Do dziś dnia zdarza się bowiem na Montparnasse, a w ,,La Coupole" w szczególności, że wchodzi tu ktoś, kto jeszcze wczoraj, z beznadzieją równej naszej, czekał na postawienie następnego piwa albo chociaż na zapłacenie z.a tę najtańszą kawę. Wchodzi w zupełnie innej roli. Chociażby właśnie tego pana wprowadzającego jedną z. najpiękniejszych dziewczyn świata. Dlatego, że zanim tu wszedł przyszło właśnie oczekiwane zamówienie (oczekiwane, bo wszyscy artyści czekają) albo ważna wystawa, czy też zakup płótna za niespodziewuną cenę. I wtedy działa jak magnes na tych, którzy pozostają jeszcze w jego wczorajszej roli. Siedzącemu pod tarasem koledze może zapłacić za piwo i zamówić następne. Może też. zaprosić na obiad - czyli bardzo późną kolację. Tworzy się wokół niego wianuszek admiratorów i kelnerzy rozpoznają tych, co należą do tej grupy. Bo w funkcji rozmiarów sukcesu admiratorzy stają się klientelą i wielkie uczty mogą powtarzać się co noc. Tak długo, aż skończy się forsa, albo gdy rozmiar sukcesu okazuje się tak trwały, że w pewnym momencie zmienia wymiar wybrańca losu i oddala go od paczki tych, którzy mają tylko wielką przyszłość. ..La Coupole". jak już wspomnieliśmy, to najmłodsza z pira­ mid Montparnasse'u. Pierwsza bvla ..Closerie des Lilas", której początki giną w mroku dziejów, usytuowanym po przeciw­ nej stronie bulwaru Montparnasse, gdzie obecnie mieści się restauracja. Naz.wę zawdzięcz.a kilku krzakom bzu (lila), zasa­ dzonym dookoła, przez co jest do dziś jedną z. restauracji, o których logiczni Francuzi mówki ż.e mają ogródek (choć niektórzy też go standardowo nazywają tarasem). przedłużył i na drugi dzień całą bandą odprowadzili pana Henriego na drugi koniec Paryża. Montparnasse - pisał Apollinaire - wydal się im miejscem o wiele mniej skomercjali­ zowanym od Montmartre'u, oszczędzonym przez spekulantów i promotorów nieruchomości. Artystyczni „emigranci" z Montmartre'u spotkali się na Montparnasse z grupą przybyszy Z Europy Wschodniej. Byli wśród nich tacy twórcy, jak Chagall, Soutine i Makowski, który do Paryża przeprowadził się w tymże roku 1908 i natychmiast stał się bywalcem „La Rotonde", położonej naprzeciwko wspomnianej już restauracji „Le Dome". Jak wspominał Apollinaire, do „La Rotonde" najpierw zaczęli przychodzić Słowianie, podczas gdy Niemcy woleli wtedy knajpę bardziej elegancką, jaką był „Le Dóme". „Żydzi bez różnicy chodzili do jednej i do drugiej" - zanotował autor Cycków Terezjasza - Polak z pochodzenia, Francuz, z. języka, któremu pomiędzy arystokratycznych przodków też się coś koszernego wmieszało. Choć,, Closerie des Lilas'' opisywał Hemingway i chodzą tam Ludzie dobrej woli Jules'a Romain, w literaturze pozostała przede wszystkim „La Rotonde". Pozostała w Kobiecie siedzą­ cej Apollinaire 'a, tak samo jak w wierszach Cendrarsa, w książ­ kach Giraudoux, u Jean Cocteau. U mało znanych za granicą pisarzy francuskich i mało znanych we Francji pisarzy za­ granicznych. To tutaj właśnie rozwijała się kariera malarska Lejzorka Rojtszwańca - Ilia Erenburg przychodził do ,,Rotondy" z. Zadkinem i Eisensteinem. Choć był wtedy jeszcze pisarzem, co udowodnił właśnie w Przygodach Lejzorka, to już wówczas nadmiernie chłostał okrutny kapitalizm, opisując jak jego bohatera brutalnie wyrzucono z lokalu za brak gotówki na uiszczenie rachunku. ..Closerie" zaczęła być modna i artystyczna pod koniec poprzedniego wieku - bywali tu Zola i jego przyjaciel Cizanne. opisywali ją bracia Goncourt - po czym triumfalnie wkroczyła w dwudzieste stulecie. Wraz z jego przyszłymi bohaterami. Często mało artystycznymi. Między dwiema wojnami świato­ wymi, w książce Paris Vecu, czasy te wspominał pierwszy prez.es Akademii Goncourt ów, Leon Daudet: ,,Klientela składała się ze studentów, mieszczan z sąsiedztwa oraz Z. rosyjskich rewolucjonistów, którzy przy stoliku stojącym na uboczu, z minami konspiratorów rozmawiali szeptem. Jeden Z nich, łysy, z kałmucką gębą, rzucał się w oczy Z powodu błysków w ponurym spojrzeniu. To był Lenin. Rozpoznaliśmy go później na portretach. Jakież, zadziwiające przeznaczenie, które spowodowało, że tego nędznego człowieczka, podobnego do drżącego robaka, wielka burza wyniosła na tron carów." W ,,Closerie des Lilas" bywał podobno również Trocki, ale niewykluczone, że jest to wspomnienie apokryficzne. Z całą pewnością natomiast lokal był sztabem generalnym surrealistów. Świadczy o tym - między innymi - wygrawerowane na metalowej płytce nazwisko Andre Bretona, „papieża'' surrealistów. Te metalowe tabliczki, przyśrubowane do stołów, przy których siadywali sławni klienci, to jakby telegramy z. wielkiej historii, główna specjalność zakładu, o którego teraźniejszości przywykło się mówić źle. Picasso, Bracpie, Jules Remain, Blaise Cendrars. O Hemingwayu była już mowa, Steinbeck... kolejna ,,książka telefoniczna, przechodzących geniuszów". Właściciel „La Rotonde", Libion, na swej restauracji zrobił ogromną fortunę, ale krwiopijcą nie był. Przeciwnie. W wielu pamiętnikach zachowały się wspomnienia o tym, jak „nie zauważał" w rachunku paru rogalików i kawy, jeśli sądził, ż.c artysta nie ma czym zapłacić. Oberżysta twierdził, że odbija sobie na bogatych Amerykanach i Skandynawach, ale-jakpisze Robert Courtine w Życiu Paryskim - nawet tym pożyczał. Po I wojnie światowej, w okresie największego rozkwitu, „La Rotonde" swą atmosferą przyciągała intelektualistów i turys­ tów z całego świata, kandydatów na malarzy, tak samo jak kandydatów na mecenasów. Ta kosmopolityczna atmosfera drażniła porządnych Francuzów. W sierpniu 1924 Georges Savoie pisał o „Rotondzie" w monarchistycznej gazecie ,,1'Action Francaise": „Tu się instaluje swe wady i perwersje, swe pasje i manie; tu zrywa się jarzmo przymusu, ograniczeń i konwencji. I nikt na to nie zwraca uwagi w tej chorobliwej wspólnocie amoralności." W tym opisie musi być sporo prawdy. Giraudox, wielbiciel i bywalec „La Rotonde" widział ją dosyć podobnie, tylko wnioski z tego widoku inne wyciągał: „Nie sądzę, by w jednym życiu można było dwa razy poznać podobną atmosferę: sztuczną, to prawda, wymuszoną grzeszno,, ale przecież jakże podniecającą i będącą zapowiedzią długich lat malarstwa, literatury i poezji, które na nas oczekiwały," W tym świecie elektrycznej muzyki modernizmu (nie wspomi­ namy o futurystach, dada, letrystach i innych awangardach literackich, których wodzowie nu Montparnasse przegadali wszystkie przyszłe rewolucje społeczne, filozoficzne i techno­ logiczne) na pozór niewiele miejsca jest dla gastronomu a nawet dla zwykłego jedzenia. To miejsce zajmują najstraszl' ' sze narkotyki, co nieraz sugerowali potępiacze kosmopolityc* nego zepsucia. W rzeczywistości nawet adepci kokainy i konsu­ menci peyotlu lubili sobie pojeść - niektórzy dobrze, niektórzy dużo, a niektórzy dobrze, ale za to dużo. Francuska awangarda odkryła „Closerie des Lilas'' i Mont­ parnasse trochę przypadkiem. W tej dzielnicy mieszkał uwiel­ biany przez kubistów celnik Rousseau. W roku 1908. pod batutą Apollinaire'a, artyści mieszkający w Bateau Lavoir na Montmartre, urządzili wielki bankiet na cześć geniusza. Bankiet się Vlaminck opowiadał, że ulubioną rozrywką Apollinaire'fl były konkursy obżarstwa. Wchodzili we trójkę (trzecim Wj De rain) do knajpy i zamawiali wszystkie dania z karty po W * * - od przystawek do deserów i owoców i - jeśli nikt nie spasow - znów zaczynali od początku. Ten kto pierwszy wysiadł placu - 156 w �wszystkich. Wielki malarz przypomina sobie, jak wytrzymał po raz. drugi do drugiego dania - a to dlatego, że nie miał dosyć pieniędzy. Chagall w tym okresie głównie śledzia zagryzał ogórkiem: zaproszony na obiad przez. Apollinaire'a nie mógł wyjść z podziwu dla nie podejrzewanej przez siebie wspaniałości francuskiej kuchni. ,,La Rotonde", gdzie artyści pili na kredyt, szczyciła sie kuchnią wykwintną i finezyjną. W roku 1925 figuruje w przewodniku Paryż Smakoszy. Jednak jej bywalców, czyli niemal domowników, rzadko tylko stać było na posiłek. Żywili się w pobliskiej cremerie, czyli sklepie z nabiałem, gdzie właścicielka przygotowywała skromne dania ,,na wynos'', które spożywali na miejscu. Innym rozwiązaniem było istniejące od lat siedemdziesiątych ,,Foyer des artistes" (stołówka artystów), założone przez. Marię Wasiliewą. Przed rewolucją przychodził tu Władimir Iłjicz, ,,Miał on jednak przykry zwyczaj wskakiwa­ nia na stół, skąd wygłaszał wywrotowe przemówienia, co zmusiło gospodynię do wyrzucenia go za pomocą miotły -policja wszak czuwała". Pani Wasiliewą zasłynęła również : lego. żc pisywała listy do papieża na papierze firmowym ..La Denne''. I cóż nam zostało z tych lat'.' Cóż. oprócz, wspomnień i kilku zdjęć z. epoki na ścianach tegoż. „Le Dóme", nie do poznania przemalowanego i przemeblowanego? Myślę, że wszystko zostało jak było. Mam nadzieję, że jutrzejszy Lenin nie przychodzi do dzisiejszej „La Coupole". Pamiętam jednak doskonale jak kiedyś wszedłem tam z Paco lbanez.em, hiszpańskim pieśniarzem, przyjacielem Ewy Demar­ czyk. Na tarasie siedział jego brat. aktor Roger Ibanez, w towarzystwie przystojnego mężczyzny, który coś perorował po hiszpańsku, podkreślajcie swe słowa zamaszystymi ruchami rąk. Młody człowiek miał na imię Felippe. Spotkałem go jeszcze kilka razy na Montparnasse w tym samym towarzystwie. A kilka lat później, podobnie jak zdarzyło się Leonowi Daudet z Leninem (niczego oczywiście nic porównuję i nie insynuuję), rozpo­ znałem go na zdjęciu jako hiszpańskiego premiera. W „lxi Coupole'', o północy, pierwszy raz zobaczyłem z bliska sardoniczny uśmiech Rolanda Topora. Niedawno o tej samej porze i przy tym samym stoliku siedział Woody Allen, który do Paryża przyjechał z okazji premiery Strzałów na Broadwayu. Ostatnio wybrałem się do „La Coupole" na popołudniową kawę z paryskim poetą i malarzem Stanem Wieżniakiem. teoretykiem i praktykiem automatyki - wynalezionego przez siebie kierunku w sztuce, życiu i filozofii. Poznał go stary kelner, a że o tej porze było pustawo, więc stanął przy naszym stoliku, by ponarzekać na złe czasy, na upadek świata. Montparnasse 'u i „La Coupole". Wszyscy wielcy klienci umarli - skarżył sę - pan Sartre i pani de Beauvoir. pan Bunuel i Simenon. Stan przyznawał mu rację, skromnie zapominajcie o sobie. A ja patrzyłem dookoła i zauważyłem najbardziej dziś we Francji mediatycznego filozofa i pisarza, Bernarda-Henry Leviego. A co ważniejsze, wiedziałem bez. cienia wątpliwości, że osiemnastolatka w ciemnym męskim płaszczu to przyszła łsabelle Adjani, zas chłopiec, z którym pije piwo zaćmi niedługo sławą Yves Montanda (któty na Montparnasse przychodził bardzo rzadko). „Paryż - napisał na Montparnasse Ernest Hemingway - jest niezbędną częścią edukacji człowieka. Paryż jest jak kochanka, która się nie starzeje''. Przecinamy skrzyżowanie bulwarów i prawoskos wchodzimy ulicę de la Grande Chaumiere. Mieściła ona w początkach •teku aż trzy (!) uczelnie malarskie. W najstarszej - Akademii Colarossi (nr 10.) wykładali Rodin, Whistler i Guerin; w Akade­ mii Grande Chaumiere: Bourdellc i Boutct de Monvel; w La ^allettc wreszcie: Chagall, Roger de la Fresnaye i jego młodzi .. 'systenci. Akademie te miały wcale wysoki poziom, były też *zględnie tanie. Dwudziestominutowa lekcja rysunku kosz­ towała pół franka, godzina - franka i dwadzieścia pięć centymów (dla porównania jedna doba w maleńkich, zaplusk; clonych pokoikach okolicznych hoteli kosztowała franków 30). w Istnienie aż trzech Akademii spowodowało logicznie niewy­ czerpany niemal, popyt na modelki. Były to dziewczyny nie zawsze najcięższych obyczajów zwabione nie tyle perspektywą pieniędzy (zarobki były marne), ile wejścia w esktrawaganckie i barwne środowisko. Jakoż i wiele z nich zrobiło głośne, bardziej zresztą erotyczne, niż matrymonialne kariery. Gruba Wenus - Rosalia Tobia, eks-kochanka Fernanand Legera otworzyła przy Campagne Premiere jadłodajnię dla artystów, w której sute spaghetti kosztowało zaledwie dwa franki, a można było też zamawiać połowę i nawet jedną czwartą porcji. Nic dziwnego, że Max Jacob zwał j ą „Najstrawniejszą z tutej­ szych muz". Oddalając się ulicami de la Grande Chaumiere i Notre Dame des Champs od centrum Montparnasse niepostrzeżenie z krainy symbolistów, impresjonistów i Szkoły Paryskiej wkraczamy w domenę surrealistów. Jeszcze pod nr. 70. bis Notre Dame des Champs jesteśmy pod siedzibą Emila Bayard - symbolisty. ilustratora książek Alfonsa Daudet i Juliusza Vernego. Ale j u ż dwieście metrów dalej i oto stoimy na progu „Closerie des L i l a s " - kawiarni, która była surrealistów stolicą i bastionem. Pewnego razu (jesteśmy w przededniu I wojny światowej) pani Rachildc, ogólnie poważana autorka ckliwych romansów, stwierdziła w ,,Closerie'' ,iż „Francuzki nie powinny wychodzić za N i e m c ó w ' ' .Natychmiast wstał Andre Breton i zwrócił uwagę obecnych, żc obraziła paniusia jego przyjaciela Маха Ernsta najzupełniej germańskiego pochodzenia, nie omieszkając przy tym dorzucić, że ta „czcigodna osoba zanudza nas od dwudzies­ tu pięciu lat, ale nikt nie ma odwagi jej tego p o w i e d z i e ć " . D a m a zapiszczała. , , - N i e traktuje się w ten sposób kobiety! Co za brak galanterii" - krzyczał Saint Pol Roux. „ W dupie mamy galanterię! "Breton wybił szyby, a Philippe Soupault uwiesił się na karniszach od firanek. - „Precz z Niemcami!" - krzyczał Max Ernst, na co natychmiast odpowiedział mu Michel Lciris grzmiącym hasłem: „Precz z Francuzami!". W międzyczasie wywrócono stoły i zdemolowano bar. Wezwana wreszcie policja boleśnie spałowała Leirisa (trzy tygodnie zwolnienia lekarskiego), solidaryzując się jednocześnie w pełni z nie posiadającym karty pobytu Ernstem. Rzec by można, że surrealizm zatriumfował... W latach dwudziestych pojawiają się w „Closerie de Lilas" Ernest Hemingway i Henry Miller. Ten pierwszy - młody jeszcze, ale już wyniosły macho, usiłujący opowiedzieć swoje życie w kategoriach: „kogom nie zerżnął, czegom nie d o k o n a ł ' ' ; ten drugi - e t n o l o g i c z n ą mający prawie wrażliwość, zapatrzony w absurd otaczającego go na rogu bulwaru Montparnasse i Saint Michel wybujałego świata. Ten drugi pozostawił po sobie (a może o sobie i o paryskich dziewczynach tej epoki) dwa cudowne wspomnienia: Zwrotnik Raka i Zwrotnik Koziorożca; oba utwory ukazały się najpierw w Paryżu, pierwszy w roku 1931. drugi w 1939, kiedy powrócił już do USA; i są do dzisiaj czarującym świadectwem czasu i miejsca: „Closerie des Lilas''. Hemingway wyjechał natomiast rozczarowany. Mógł zapewne napisać sagę o Montparnasse i swoich na nim przewagach; cóż jednak zrobić, gdy za dużo było wiarygodnych świadków. Na biednego jednak nie trafiło. Odkuł się pisząc, co mu ślina na język przyniosła o wojnie hiszpańskiej, o corridzie i polowa­ niach w Kenii. „Król p o e t ó w " z Montparnasse - Paul F o r t - t a k ą miał o Hemingway'u opowiedzieć anegdotkę: „Lubi jaja sadzo­ ne, gdyż wydaje mu się, że to jaja byka. którego właśnie pokonał. Zresztą, lubi jaja, gdyż każdy tęskni za tym, czego mu brakuje. A gdy brakuje komuś istoty swego ducha, wtedy - trudno zaprzeczyć - jest się nicością; w warunkach zaś towarzystkich - nudziarzem. Nic więcej nie mam do powiedze­ nia o tym panu z A m e r y k i . . . " N a p r a w d ę nie było w tym cienia szowinizmu i antyamerykanizmu. T o ż do gruntu internacjonal­ ny - rosyjski, polski, żydowski, japoński, niemiecki, murzyński był Montparnase tamtych lat. Po prostu - i za to się go kocha - nie było w nim strachu krytyki, ani magii dolara, ani lęku potępienia - i taki mógł być świat. Choć chwila długo nie trwa... 757 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/026acd376f4cd804bbc33cac6413b1fb.pdf eb57153a87e4a9aee2447a82a65fcb7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2980 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2784 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.223-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R y s z a r d C i a r k a THE HEAD AT THE BOTTOM OFTHE BED K r z y s z t o f OR P R O P A E D E U T I C O F E T N O G R A P N Y T h i s j o c u l a r text is an attempt at a slightly caricaturist! description of semiotic-structural reflections about K u b i a k T H ESPEECH OF WRITTEN WORDS T h i s is a venture at tackling recollections and their written form.The the dependence between author o f the article arrived at the c o n c l u s i o n that the specificity of the a manuscript and the colourful personality o f its author would be arrangement o f the quilt and the speed with w h i c h one falls asleep. best captured by a filmed record. H e thus presents a project for a film about O t y l i a Z a c h u r a . resident o f a solitary mountain homestead, W o j c i e c h M i c h e r a T H E BOUGH O F AENEAS and her childhood w a r t i m e r e m i n i s c e n c e s . T h e brief and strikingly M e n o f antiquity universally believed that this fatal bough w a s the authentic diary is cited in its entirety in the article, w h i c h is the basis G o l d e n B o u g h w h i c h A e n e a s , obedient to the c o m m a n d s of S y b i l , broke for a screenplay. off on the e v e o f his dangerous journey to the land o f the dead - wrote the birthdays o f assorted members of the Z a c h u r a family, and the James F r a z e r 150 years ago in his Golden by notes with the dates of T h e author of the most important events in the lives o f their children. T h i s element endows article refers to this v i e w , and presents the mythical theme of travellers the text with a characteristic . . b i b l i c a l " rhythm. It also shows Great on their w a y to the other-world. H e deals with the existential dimension History as seen by ordinary people, and ordinary people as a fragment of of the journey, alluding to paintings and poetic visions. He also indicates History. the significance o f the golden bough Bough. It is supplemented against the backdrop o f the symbolic of the holy tree, and depicts the connection between the predecessors of Aeneas (in accordance On the , , S o - c a l l e d Jackowski with the texts by V i r g i l ) - T h e s e u s . P o l l u x . O r p h e u s and Heracles - with the myth about Jason and his expedition in search suggestions contained for the G o l d e n in a sixteenth-century Fleece. An Following album So-called Naive Naive Art Art by Aleksander by A l e k s a n d e r J a c k o w s k i w a s published in 1995. T h e book, w h i c h contains 91 biogramm.es o f naive a l c h e m i c a l w o r k , the artists, met with a lively response. T h e r e v i e w s indicated the necessity author examines the s y m b o l i c kinship o f this myth with the story o f of Heracles stealing apples from the garden o f the Hesperides. F i n a l l y , he non-professional art, and the relation between high and low culture. a new approach to such problems as professional and interprets the mediaeval legend of the H o l y G r a i l , the B i b l i c a l story of W e include a r e v i e w by H a n n а К i r c h n e r , T H E N I N E T Y S E C O N D the flood, and the S u m e r i a n epos about G i l g a m e s h as well as a mythical S I L H O U E T T E fragments o f r e v i e w s , w h i c h were presented in the prop - the staff o f Hermes and A e s c u l a p i u s , entwined by serpents. press, and an i n t e r v i e w h e l d b y Z b i g n i e w with the author o f So-called E w a D ż u r a k ELEMENTS NATIVE LITERATURE A N D RITUAL. IN C O N T E M P O R A R Y WRITTEN Benedyktowicz art and the autobiography Short cuts. TRADITIONAL NOVELS naive BY AMERICANS Danuta W a w i ł o w THEKLAN EXPERIMENT T h e typical feature o f the contemporary novel written by Native T h e history o f K L A N - C l u b of A r t i s t i c a l l y Inexhaustible People - is A m e r i c a n s is predominantly a combination of traditional and modern brief. It w a s founded in 1992 by young people aged from thirteen to over motifs, and a presentation of heroes balancing in a cultural void, situated twenty. T h e basic K L A N f o r m u l a w a s . and is. the right to creativity between cultures, and experiencing a feeling of alienation. T h e i r lot - writing poems, d r a w i n g , m a k i n g m u s i c , sculpting little clay birds and assumes the mythical dimension of a paradigmatic controversy between soon. F o r some participants o f the experiment it constitutes a significant good and evil. In an analysis of two novels: House stage in their life, a lesson in imagination and creative love. T h e founder Scott M o m a d a y and Ceremony Made of Down by N . by L e s l i e M a r m o n S i l k o . the author shows how myth and ritual interfere into the texts and help the heroes to overcome their complicated situation produced by the dissolution o f and author o f this article discovered K L A N to be a source o f knowledge about life, people, poetry and art. K L A N , w h i c h exists not only in W a r s a w but also in other towns, traditional culture. comprises a group o f people sharing a philosophy of life and art. W ł a d y s ł a w Ewa Ha s iо r ONPLEBEIAN ART K o r u l s k a CHILDREN KNOCK ONDOORS O F STONE T h e first contact with a poetic text is often d e c i s i v e for a child's T h i s is an interview with W . H a s i o r hold by A l e k s a n d e r J a c k o w s k i . T h e outstanding artist speaks about his collection of plebeian art approach to poetry, a n d e a n stir or stifle his imagination. Polish language - several thousand slides documenting the phenomenon in question as school lessons offer an opportunity for a w a k e n i n g and stimulating the well as the iconospherc of communist Poland. c h i l d ' s sensitivity towards the w o r d . O n e o f the available methods is to In his o w n w o r k s Hasior uses elements of folk, plebeian art: in the select examples, he recognizes authentic longing for beauty. B y create possibilities for individual creativity, and to demonstrate the c i r c u m s t a n c e s in w h i c h e v e r y o n e ' s ability o f articulating impressions annulling ..aesthetic c r i t e r i a " and rejecting the notion o f kitsch, the artist and emotions draws particular attention to private worlds, separated by a picket fence, creation, starts treating the poetic text as a natural mode o f expressing his w h i c h offer their o w n vision o f beauty. thoughts and feelings. N O T Y O M a ł g o r z a t a B a r a n o w s k a poetka, krytyk i historyk literatury. A u t o ­ rka k s i ą ż e k : Pamiętnik zja. Ta jest wasze mistyczny. życie. Surrealistyczna masowej w: Problemy i poe­ Autorka wielu artykułów o w y o b r a ź n i symbolicznej i kulturze masowej m i n . Pocztówka źni wyobraźnia wiedzy a kulturze jako wyraz, (Ossolineum autorka d w ó c h t o m ó w poetyckich: Miasto. Zamek O g ł a s z a w „ T w ó r c z o ś c i " Prywatną poezji. historię wyobra­ w 1986). Pirenejach. A U T O R A C H popularny z a r y s literatury p o z y t y w i s t y c z n e j Pozytywiści i inni ( P W N ) oraz książkę p o ś w i ę c o n a p o w i e ś c i kobiecej ( o d Ż m i c h o w s k i e j do Nałkowskiej) (IBL). Jacek Borowski — absolwent i p o g r a n i c z e m filozofii IFiS i antropologii. U W . Zajmuje s i ę estetyka Pracuje w W y d a w n i c t w i e Naukowym P W N . W o j c i e c h J . B u r s z t a dr hab., profesor w Katedrze E t n o l o g i i U A M . J a n u s z B a r a ń s k i etnograf, filozof, absolwent U J , doktorant w I n ­ stytucie Etnologii U J w K r a k o w i e . Z a j m u j e s i ę problemami ant­ Autor m.in. K s i ą ż e k : Wymiary antropologicznego poznania kultury 1992; Czytanie kultury. P i ę ć s z k i c ó w , 1995. R o g e r C a i l l o i s etnolog, socjolog i filozof francuski, znany ze swoich ropologii polityki i metodologia polityki. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z antropolog kultury, redaktor „ K o n t e k s ­ t ó w " . K i e r o w n i k P r a c o w n i Antropologii is activated. A c h i l d w h o has experienced the j o y of Kultury. Filmu i Sztuki A u d i o w i z u a l n e j . Autor prac o w y o b r a ź n i s y m b o l i c z n e j i antropologii s z e r o k i c h z a i n t e r e s o w a ń , r ó w n i e ż literaturą. W Polsce w y s z ł y d w a zbiory j e g o t e k s t ó w Żywioł i lad oraz Odpowiedzialność i styl. R y s z a r d C i a r k a etnolog, p r a c o w n i k Instytutu S z t u k i P A N , P r a c o w n i a w s p ó ł c z e s n e j , m i n . k s i ą ż k i (z D a n u t a B e n e d y k t o w i c z ) Dom w trady­ Antropologii K u l t u r y , F i l m u i S z t u k i A u d i o w i z u a l n e j . Z a j m u j e s i ę cji a n t r o p o l o g i ą w s p ó ł c z e s n o ś c i , autor w i e l u a r t y k u ł ó w ludowej. G r a ż y n a B o r k o w s k a - krytyk i historyk literatury, pracuje w I B L P A N , w y d a l a Dialog 222 powieściowy i jego konteksty; z ł o ż y ł a do druku James Clifford profesor antropologii, wykładał między h i s t o r i ę ś w i a d o m o ś c i na U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a , Santa C r u z innymi Autor �Ewa z n a c z ą c y c h prac na lemat historii d y s k u r s u misyjnego, d o ś w i a d c z e n i a p o d r ó ż y i m u z e a l n i c t w a . A u t o r m.in. Predicament of Culture (1988) i w s p ó t e d y t o r zbioru t e k s t ó w o b r a z u j ą c y c h obecny p r z e ł o m w etno­ grafii Writing Culture Sztuki Orawie. s y m b o l u w filmie. Warszawa s i ę w s p ó ł c z e s n ą literaturą Indian A . P . M i e s z k a Kulturowej Zrealizował UW. Prowadzi pięć filmów K a t e d r z e Etnologii badania w dla T e l e w i z j i pod Lectures ( 1 9 8 1 ) Mea W h i t e m , 1987), The M i c h a ł G ł o w i ń s k i - prof., p r a c o w n i k n a u k o w y I B L P A N . Zaintereso­ Wojciech West is Dead Waters Michera - Dark archeolog, etnolog (studia UW); tradycji W y ż s z e j S z k o l e Teatralnej. A u t o r k s i ą ż k i AntyDiiniken zwłaszcza p o w i e ś c i X I X i X X w i e k u , z j a w i s k k o m u n i k a c j i literackiej. Autor min. Porządek, Poetyka Tuwima chaos, znaczenie. a polska tradycja 1968. Style odbioru literacka 1977, Mity Studium Kształcenia Otwartego ( U W ) , Marek N o w a k o w s k i - 1962. przebrane Pierwsze opowiadanie pisarz, autor w i e l u Kwadratowy p i e r w s z a k s i ą ż k a Ten stary złodziej Hasior - wybitny artysta, t w ó r c a rzeźb, pomników, K o l e j n o m i ę d z y i n n y m i : Robaki. inscenizacji p l e n e r o w y c h ( p o c h ó d ze sztandarami w Ł ą c k u ) . A u t o r Gdzie jest droga na Walne. Książę w i e l u w y s t a w w kraju i za g r a n i c ą . Powidoki. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i antropolog kultury, krytyk sztuki: redaktor w prowadzi Państwowej i programów w książek „Nowa ( 1 9 5 9 ) , Beniek Miz.erykordia. Nocy, Raport i opowiadań Kultura" (1957), Kwiaciarz. Wesele (1961). raz o stalnie jeszcze, wojennym. Jest laureatem w i e l u n a g r ó d , m.in.: Nagroda Wolność P E N c l u b u . F r a n c j a , nagroda J u r z y k o w s k i e g o . N o w y Jork. . . K o n t e k s t ó w " . A u t o r w i e l u prac z zakresu sztuki ludowej i naiwnej. M a r i a J a n i o n historyk literatury i historyk idei. krytyk (z E . telewizyjnych. 1990. Władysław Łamem Proof (1993). zajęcia w na realizacji. ( 1 9 8 3 ) . The of Thirst i Polskiej i siedem wania b a d a w c z e prof, s k u p i a j ą s i ę m.in. w o k ó ł w s p ó ł c z e s n y c h funkcji książek i Ant­ Beskidach A d a m M a r s - J o n e s brytyjski pisarz i krytyk f i l m o w y . Autor Bostonem. literackich, teorii i historii form narracyjnych, chłopa 1993, msp w Instytucie f i l m ó w dla Katedry, kolejne trzy filmy s ą w D ż u r a k - etnolog (studia U W ) , pracuje w bibliotece na Harvar- dzie. Z a j m u j e 1863—1939, K u b i a k etnograf, pracuje w ropologii oraz w redakcji „ K o n t e k s t ó w " ; n a p i s a ł r o z p r a w ę doktorska na temat i sztuce PAN. Krzysztof (1986). D a r i u s z C z a j a etnolog (studia U J ) , pracuje w Katedrze E t n o l o g i i U J Ewa K o r u l s k a polonistka, antropolog kultury, doktorat Mit w literaturze Mieszka w Warszawie. Aneta literacki. Pierzchała na KUL-u. Profesor w I B L P A N , w y k ł a d o w c a na U W . w latach 1 9 5 6 — 8 9 z a j ę c i a D y p l o m w Katedrze T e o r i i Literatury ( K U L ) . S t u d i o w a ł a również w d z i e n n i k a r s t w o na U W . P r a c o w a ł a na W y d z i a l e P o l o n i s t y k i WS Pedagogicznej w Gdańskim. jrzałość. Rewolucja. meneutyka. Literaturo Poznanie Reduta. Romantyczna 1980; Seria 1989: krytyki i terapia, Życie poezja Uniwersytecie debiut gdańskie. i 1979: Konrada Wallenroda, współpracuje Sztuki UW. i filozofię UW, kultury „ Ż y c i a W a r s z a w y " . P u b l i k o w a ł a w „Akcencie" i „Dialogu". 1975: doktoranckie w I B L P A N . Pracuje w R e d a k c j i 1976: Polskiego. Z a j m u j e s i ę f i l o z o f i ą j ę z y k a , p o z n a n i a i teorią literatury. Odnawianie J u s t y n a S o b o l e w s k a studentka polonistyki U W . T e k s t jest fragmen­ 1984: 1990: Wobec Języka tem pracy magisterskiej pisanej na s e m i n a r i u m prof. Marii Janion. 1991. Kruk H i s t o r y k sztuki, filozof, autor w i e l u Słowników A n d r z e j S t a s i u k - poeta, pisarz. A u t o r k s i ą ż e k : Mury Hebronu, Projekt W i e s ł a w J u s z c z a k profesor w Instytucie Sztuki P A N i na W y d z i a l e Historii z działem polonistykę M a g d a l e n a S a g a n i a k s t u d i o w a ł a p o l o n i s t y k ę i f i l o z o f i ę U W . Studia Her­ i historia. Czas formy otwartej, do­ 1969: 1972; romantyczna. 1976; Romantyzm niepodległościowa. pośmiertne fantazmatycznej. Kolokwia 1974: Gorączka Transgresje; na Krasiński, Studia o ideach i stylu, W - w a Marksizm. wobec wojny i okupacji. znaczeń a następnie m.in.: Zygmunt W - w a 1962; Romantyzm. Romantyzm. z.la. Gdańsku, Opublikowała studiowała 1995. Wiersze K r a k ó w 1995 miłosne i nie, Opowieści galicyjskie. Biały Znak, Mieszka w Beskidzie Niskim L u d w i k S t o m m a profesor, etnolog, w y k ł a d o w c a w E c o l e Pratique des książek i artykułów, Hautes Etudes ( S o r b o n a ) . Hanna Kirchner i krytyk literacki, dr hab.. ur. w W a r s z a w i e , historyk t ł u m a c z k a . E d y t o r k a Dzienników Zofii kiej. Wieloletni p r a c o w n i k Instytutu B a d a ń Literatury P A N . l i c z n y c h rozpraw, s t u d i ó w i esejów M a r i l y n S t r a t h e r n profesor antropologii na U n i w e r s y t e c i e w literatury Nałkows­ chesterze a obecnie w Autorka pici. Autorka takich prac, j a k Gender Hasiora. i After Nature: Pokwitowanie dla wpłacającego wpłacający English Kinship Odcinek dla posiadacza rachunku zł wpłacający Zł Man­ badawcze k o n c e n t r u j ą s i ę przede w s z y s t k i m w o k ó ł kulturowego postrzegania o literaturze X X w i e k u . Z a ­ j m o w a ł a s i ę m.in. t w ó r c z o ś c i ą W ł a d y s ł a w a C a m b r i d g e . Jej zainteresowania of the Gift, Partial in the Twentieth Connections Century. Pokwitowanie dla wpłacającego zł wpłacający Dokładny adres Dokładny adres Dokładny adres na r-k na r-k na r-k AMOS AMOS AMOS ul. Zuga 12, WARSZAWA ul. Zuga 12, WARSZAWA ul. Zuga 12, WARSZAWA VIII Oddział PKO W-wa nr r-ku 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nr r-ku 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nr r-ku 1586-77578-136 Ktcmpd stempel siempcl podpis przyjmujuccgn [WKjpis pr/yjmuJ4CCjjt> podpis pr/.yimum^ego �Kazimiera S z c z u k a studiowała polonistykę ( K U L , U W ) . Publikowa­ Jerzy S. Wasilewski - etnolog, pracuje w katedrze ła m.in. w , . T y g o d n i k u L i t e r a c k i m " , „ K i n i e " . Doktorantka S z k o ł y i Antropologii N a u k S p o ł e c z n y c h P A N . Z a j m u j e s i ę r o m a n t y c z n y m mitem kobiety. n i k i e m c o r o c z n e j e k s p e d y c j i I H K M P A N do M o n g o l i i . M o n i k a S z n a j d e r m a n - etnolog (studia U W ) , studia doktoranckie w Instytucie S z t u k i P A N ; pisze p r a c ę doktorska p o ś w i ę c o n ą postaci b ł a z n a w kulturze. A u t o r k a k s i ą ż k i Zaraza. Mitologia dżumy, cholery Kulturowej U W . W też penetrację e t n o g r a f i c z n ą latach innych krajów Etnologii 1971-80 był uczest­ Prowadził A z j i . Autor książek: Podróże do piekieł, rzecz, o szamańskich misteriach. W - w a 1979. Tabu a paradygmaty etnologii, W - w a , 1989. i Aids. J a d w i g a W a i s adiunkt Z a k ł a d u F i l o z o f i i i S o c j o l o g i i A W F W r o c ł a w u k o ń c z y ł a s o c j o l o g i ę na W y d z i a l e F i l o z o f i c z n y m U n i w e r s y t e t u W a r ­ szawskiego w Danuta Wawiłow poetka, tłumaczka, autorka k s i ą ż e k dla dzieci i m ł o d z i e ż y , animatorka r u c h u K L A N . 1970 r. praca mgr. o F l o r i a n i e Z n a n i e c k i m u Prof. Jerzego S z a c k i e g o . doktorat o u k r y t y c h w nauce z a ł o ż e n i a c h aks­ A n n a W i e c z o r k i e w i c z absolwentka polonistyki j o l o g i c z n y c h (w P o z n a n i u u Prof. L e s z k a N o w a k a ) . Ostatnia publika­ adiunkt c j a to w 17 numerze pograniczem 1994 r. „ E d u k a c j i F i l o z o f i c z n e j " a r t y k u ł pt. Proces w „Procesie" Franza Kafki. w Zakładzie teorii Teorii kultury Kultury i IFiS literatury i etnografii P A N . Zajmuje oraz antropologią UW, się wę­ drówki. E r r a t a : W poprzednim zeszycie (2/1995) zdarzył się błąd, za który serdecznie przepraszymy Autorkę, pominięto bowiem w spisie treści jej nazwisko i tytuł artykułu. Należało po tekście p. Mariusza Czubaja podać: Magdalena Jaworska, Polesie. Pieśń o umieraniu. N a w s z y s t k i c h c z ę ś c i a c h blankietu n a l e ż y w p i ­ s a ć czytelni atramentem, d ł u g o p i s e m lub pis­ mem maszynowym jednakkowo kwotę PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" cyf­ PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" rami, i m i ę i n a z w i s k o w p ł a c a j ą c e g o , j e g o ad­ res, s i e d z i b ę o d d z i a ł u b a n k u w k t ó r y m p r o w a ­ dzony jest rachunek oraz numer i n a z w ę tego I półrocze I półrocze I I półrocze I I półrocze roczna roczna ilość egz. ilość egz. rachunku. Z a skutki w y n i k ł e z m y l n e g o w y p e ł n i e n i a blankietu ponosi o d p o w i e d z i a l n o ś ć wyłącznie wpłacający. �WARUNKI PRENUMERATY 1. W p t a i y na p r e n u m e r a t ę p r o w a d z o n a , przez „ R u c h " p r z y j m o w a n e s ą na o k r e s y k w a r t a l n e . C e n a p r e n u m e r a t y w y n o s i 3 zt za n u m e r (1 i 2 k w a r t a ł ) o r a z 4 zł z a n u m e r (3 i 4 k w a r t a ł ) . P r e n u m e r a t a ze z l e c e n i e m d o s t a w y za g r a n i c ę j e s t o 100% d r o ż s z a , W p ł a t y na p r e n u m e r a t ę - przyjmują: na teren k r a j u - j e d n o s t k i kolportażowe opaską". Wpłaty „Ruch": od osób istnieje i instytucji również możliwość z miejscowości, w których prenumeraty nie ma „pod jednostek k o l p o r t a ż u „ R u c h " n a l e ż y w n o s i ć d o R u c h S A O d d z . W - w a , u l . T o w a r o w a 28, k o n t o j a k niżej. - na z a g r a n i c ę - Z a k ł a d K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w 0 0 - 9 5 8 W a r s z a w a , k o n t o P B K , X I I I W-wa D o s t a w a z a m ó w i o n e j prasy - Oddział 370044-1195-139-11 następuje: przez jednostki k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " - w s p o s ó b u z g o d n i o n y z z a m a w i a j ą c y m . p r z e z u r z ę d y p o c z t o w e - p o c z t ą z w y k ł ą na w s k a z a n y adres, w r a m a c h o p ł a c o n e j p r e n u m e r a t y z w y j ą t k i e m z l e c e n i a d o s t a w y na z a g r a n i c ę p o c z t ą l o t n i c z ą d o o d b i o r c y z a g r a n i c z n e g o , k t ó r e j k o s z t w p e ł n i p o k r y w a prenumerator. T e r m i n y p r z y j m o w a n i a p r e n u m e r a t y na kraj i z a g r a n i c ę - d o 2 0 X 1 n a l k w a r t a ł r o k u n a s t ę p n e g o , d o 20 I I - na I I k w a r t a ł , d o 20 V na I I I k w a r t a ł , d o 20 V I I I na I V k w a r t a ł . 2. P r e n u m e r a t ę „ K o n t e k s t ó w " prowadzi także firma AMOS. Warszawa, ul. Zuga 12. 0 1 - 8 0 6 Warszawa ( t e l . 3 4 6 5 2 1 ) . W p ł a t y na o k r e s y p ó ł r o c z n e ( d w a z e s z y ł y l u b jeden p o d w ó j n y ) i r o c z n e p r z y j m o w a n e s ą na konto: A M O S . V I I I O d d z i a ł P K O W a r s z a w a N r 1586-77578-136. Dla u ł a t w i e n i a zamieszczamy 3. C e n a p r e n u m e r a t y obok w y d r u k o w a n y blankiet. r o c z n e j przez „ R u c h " l u b A M O S w y n o s i 14 zł. P r e n u m e r a t a za I p ó ł r o c z e : 6 z ł ; z a I I p ó ł r o c z e : 8 z ł : n u m e r p o j e d y n c z y 3 zł. w I p ó ł r o c z u i 4 z ł w I I p ó ł r o c z u . 4 Z e s z y t y b i e ż ą c e o r a z n i e k t ó r e d a w n e m o ż n a k u p o w a ć w I n s t y t u c i e S z t u k i P A N . W a r s z a w a u l . D ł u g a 28 (hall) lub tamże w D z i a l e W y d a w n i c t w , t e l . 31-32-71 w . 258. Sprzedaż także na r a c h u n e k , za zaliczeniem p o c z t o w y m l u b za g o t ó w k ę . 5. P r e n u m e r a t a z a p e w n i a o t r z y m a n i e p i s m a w cenie w y ż e j p o d a n e j , n i e z a l e ż n i e o d tego, o i l e d r o ż s z y w sprzedaży będzie numer. W y d a w n i c t w o Instytutu Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk publikuje książki i czasopisma z z a k r e s u sztuki, teatru, filmu, m u z y k i , folkloru S t a ł ą s p r z e d a ż k s i ą ż e k i c z a s o p i s m k W y d a w n i c t w a IS P A N , p r o w a d z ą n a s t ę p u j ą c e Warszawa księgarnie: - „ H a r c f i l m " Księgarnia Festiwalowa, . al. Krasińskiego 34 G ł ó w n a Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa, Krakowskie Przedmieście 7 - Księgarnia O R P A N . Pałac Kultury i Nauki - Księgarnia Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim. M a r s z a ł k o w s k a 74 " " ~ (kino ,.Kijów ) ..Hnrefilm", ul. Piłsudskiego 38 K s i ą g a n u a Akademicka, ul. Anny 6 K s i ą g a m i a „ S u s z c z y ń s k a " . pl. Wszystkich Świętych 7 K s i ą g a n u a Naukowa ..Elefent". ul. Podwale 6 - . /-лпг»лк! ™ u -лm-i , ,. • c Księgarnia O R P A N . Pl. M a n i Curie-Sklodowskiej 5 - Księgarnia Ossolineum. J a w o r z y ń s k a 4 Lublin - Księgarnia Uniwersytecka „ L i b e r " , K r a k o w s k i e P r / e d m i e ś - - Księgarnia w Centrum S/luki Współczesnej. Pałac Książąt - Ujazdowskich Księgarnia . . G r y f " . Foksal 10 Księgarnia ..Reprint". Krakowskie Przedmieście 71 Księgarnia „ O d e o n " . H o ż a 19 oraz pl. Unii Lubelskiej Księgarnia Zamku Warszawskiego. Świętojańska 2 - Księgarnia ..Akcent". Kościuszki 4 - Księgarnia Ossolineum. Łagiewniki 56 Białystok Łódź _ Księgarnia Ossolineum. Piotrkowska 181 Poznań - Księgarnia Uniwersytecka. Zwierzyniecka 7 Wrocław _ Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 Gdańsk . . К Г а К О Ciugki spr/eda/ hurtową publikacji Wydawnictwa IS P A N prowadzi * Skład Księgarski „ E W A " - Antykwariat . . B i b l i o f i l " . Szpitalna 19 - „ H a r c f i l m " , Księgarnia Filmoznawcza, al. Krasińskiego 7 | Rodziewiczówny 4. 45-451 Opole tel. 374-28 u N u m e r liczy 28 ark. drukarskich. 4 0 ark. w y d a w n i c z y c h Fotoskład: „Iskra", ul. N i s k a 18/6, tel. 3 9 - 9 0 - 8 3 Druk: mgr i n ż . Piotr W ł o d a r s k i , ul. K s a w e r ó w 21: tel. 43-14-71 w. 240 N a k ł a d 1200 egz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34232b383d0c98ca71f84469d5bebbf7.pdf 63005e6ef231547322b4a80432923cbf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2432 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2258 Title A name given to the resource Przeżycie obrzędu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.72-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drabik, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przeżywanie obrzędu Wanda Drabik Uczucia towarzyszące obrzędom są w etnograficznych opracowaniach traktowane marginalnie. Pomijają je kwes­ tionariusze, a jeśli nawet odnotowują, opatrzone są pełnym dystansu komentarzem. Do wyjątków należy tekst Jana Dormana', w którym obserwacje, zapiski rozmów, stapiają się z osobistymi odczuciami autora. Na taką poetycką wizję mógł sobie pozwolić artysta. Etnograf, choć poruszony i przeczuwa­ jący, że wizja taka trafniej oddaje sens obrzędu, niż drobiaz­ gowe wyliczanie elementów, szukanie mitologicznych czy pragmatycznych uzasadnień, cofnie się przed nią wstydliwie. W przeświadczeniu, że tego się nie da udowodnić, zignoruje zwierzenia swoich rozmówców, nie dopuści by w nim samym wywołały żywszy rezonans. To mój przypadek. Od lat zajmuję się obrzędami i nieraz byłam świadkiem wzruszeń, które pośpiesznie przerywałam, wracając „do rzeczy". Dopiero ostatnio, podczas zaawansowanych już badań na Podlasiu, od czasu do czasu rezygnowałam z planowego prowadzenia wywiadu, nie skracałam ani nie porządkowałam wypowiedzi. Rozmowa przebiegała wtedy inaczej, ale bynajmniej nie była chaotyczna. Informatorzy obszernie mówili o uczuciach po­ przedzających obrzęd, powstających w trakcie i po jego dopełnieniu. Co więcej, wprowadzenie w nastrój, wywołanie odpowiednich dla rytuału reakcji emocjonalnych (śmiechu, płaczu, strachu czy wstydu) uważali za „obowiązkowe", czyli znaczące i warunkujące powodzenie. W obrzędowym kontekście indywidualne przeżycia wyraża­ no w przyjęty dla danej społeczności sposób, zależnie od płci, wieku, stanu, a także odgrywanej w rytuale roli. Pod­ dawano je etycznym i estetycznym ocenom. Należało je oka­ zywać „ładnie", co nie wszędzie znaczyło to samo. We wsiach szlacheckich ceni się powściągliwość, nawet na pogrzebie nie wypada głośno płakać, wszelka ostentacja jest „chamska" lub, co gorsza, „pogańska". We wsiach chłopskich „ładnie" równa się „szczerze", a więc wyraziście, choć i tam przesada jest źle widziana. Bariery spontaniczności stawia nie tylko obyczaj, ale obrzędowe zakazy i nakazy. To one przypominały komu, gdzie, kiedy i co przystoi, pod groźbą nadprzyrodzonych sankcji. Niektóre obowiązywały lokalnie, np. młoda para w okolicy Radzynia nie śmieje się na weselu, żeby nie mieć „głupich dzieci". Inne były szeroko rozpowszechnione, jak ten zabraniający matce płakać po zmarłym dziecku, by nie utrudnić mu drogi do nieba. Nie należało też przedłużać żalu po innych zmarłych, bo nieboszczyk mógł się przyśnić lub przywidzieć z wiadrami pełnymi łez, które dźwiga, by je wylać w Zaduszki. Jednak okresy żałobnego wspominania różnią się znacznie w blisko nawet położonych wsiach: „Tu po pogrzebie i dzień po pogrzebie, i 8 dnia, ale gdzie indziej to na 7 dzień albo na 9, albo na 14 i na 30 dzień" (Suchodolina k. Sokółki). W tych dniach pozwalano jeszcze płakać, ale tylko kobietom, rodzina zaś nie pracowała w polu, bo „robota się psuła". Złych skutków spodziewano się dopiero po świadomym naruszeniu zakazu. Jeśli uczestnik nie odczuwał tego, czego oczekiwano, bywało że posuwał się do symulacji. Liczył się przy tym nie tyle z opinią współmieszkańców, co z karą sił nadprzyrodzonych. Panna Młoda, która nie zapłakała przy powtarzających się kilka­ krotnie na weselu pożegnaniach - „potem będzie płakać". Skoro nie rozrzewniły jej smętne śpiewy, używała cebuli. Jest nawet przyśpiewka: 72 Daj ty mołoduczy, cybuli w oczy, Kab zapłakała do swykruchy iduczy (Wyryki P o ł ó d k. W ł o d a w y ) Płakać powinna też matka młodej, ale innym uczestnikom, zwłaszcza świekrze, płaczu zabraniano - bo „sprowadzi co złego". Przeciwnie, wypadało się wiele śmiać, a koniecznie w kulminacyjnych momentach wesela (po powrocie ze ślubu, przy oczepinach, pokładzinach), żeby młodzi mieli „lekkie i wesołe" życie. „Kiedyś śmiechem, żartami i głupstwo za­ śpiewali, i płakali (...) a teraz, to ni w pięć ni w dziewięć" (Siedliszcze k. Włodawy). Na zachowanie i wyraz twarzy młodej pary zwracano baczną uwagę przy swatach i podczas wesela, wróżąc stąd o przyszłym pożyciu. Sądzono więc, że gdyby dziewczyna nie okazywała zawstydzenia, nie broniła się przed frywolnymi zaczepkami, nie bała się, kiedy ją straszono - nie będzie „dobrą żoną" albo „ona będzie panować" (nad mężem). Z kolei kawaler miał być śmiały i z poczuciem humoru. Od zdolności rozbawiania ludzi, umiejętności im­ prowizacji, zależało powierzenie mu roli starszego drużby albo np. „Dziada", „Żyda" czy „Cygana". Zmarłego trzeba było opłakać, inaczej „chodził po śmierci", a nawet wyrządzał szkody. Do rodziny należało „użalić się" nad zmarłym, ale nierzadko wspomagały ją w tym doświad­ czone kobiety, po które specjalnie posyłano. We wsiach prawosławnych, prawie każda starsza kobieta umie zwracać się do zmarłego oraz pobudzić do płaczu jego krewnych. Toteż często proszono je, by przyszły „płakać" w katolickim domu. U katolików takie specjalistki zdarzają się sporadycznie. O skuteczności ich praktyk przekonałam się osobiście, gdy jedna z nich zechciała je przy mnie odtworzyć. Wpierw jednak spytała o bliskich mi zmarłych, wspomniała swoich, wzdycha­ jąc i cieniutko zawodząc. Dalej, zawodzenie przeszło w płacz, w który wplatała zdania wypowiadane w moim imieniu. Niestety, niczego nie zapisałam, bo już płakałam wraz z nią. Wyraźnie ją to ucieszyło, pogłaskała mnie po ręce, uśmiech­ nęła się i wróciła do rozmowy (Nowodziel k. Kuźnicy Biało­ stockiej). Od niej i od innych kobiet wiem, że żal się najpierw potęguje, przywołując dobrodziejstwa zmarłego, nieodwracal­ ność jego odejścia, obraz osamotnienia, żeby gdy już smutek osiągnie kulminacyjny poziom, stopniowo go łagodzić opisem raju i nadzieją ponownego tam spotkania. Podobny schemat powtarzają pieśni religijne, a raczej pełny ich zestaw, śpiewane przy tej okazji. Od Już idę do grobu ciemnego, smutnego... po Jezu w Ogrójcu mdlejący... lub temu podobne. W Mińsku, dzięki uprzejmości tamtejszych folk­ lorystów, słuchałam taśmy z nagraniem pogrzebu, podczas którego matka opłakuje córkę. Uderzyła mnie niezwykła uroda tego lamentu; melodyjny płacz, poetyckie metafory. Doprawdy, trudno przecenić możliwość wyrażania bólu w tak pięknej formie. Moja podlaska rozmówczyni pokazała mi jeszcze, jak postępuje się w przypadku zesztywnienia zwłok, zanim je przyodziano do trumny. „Przeszłego roku człowiek zmarł i dowiedzieli się o tym na drugi dzień i był cały sztywny. Była to osoba dla niej obca, ale zwracała się doń jak do krewnego, łagodnym i proszącym głosem: «Och Boże. ach bratoczek ty mój, ja ciebie wyprawlu w daleku drogu. A Stasieńku, ja ciebie na wieczność odzieju (...) » Ta stał jak żywy, zmiękł i popuściło go". Wielokrotnie, od naocznych świad­ ków, słyszałam potwierdzenie efektów takiego działaniaSmutek i powaga obowiązuje do końca pogrzebu, ale już na �żałobnym „obiedzie" wspomina się wesołe momenty z życia nieboszczyka, dopuszczalne są żarty, a nie brak ich podczas późniejszych „wspominek". Przy chrzcie albo po powrocie ze chrztu, zapłakać i to głośno, powinno dziecko. Jeśli tego nie zrobiło, pomagano mu klapsem - „żeby było mocne" lub „żeby odgoniło złego". Przewlekły płacz był jednak niepomyślną wróżbą, toteż dziec­ ko jak najszybciej uciszano. Od pozostałych uczestników oczekiwano wesołości i śmiechu, wzbudzanego dowcipnymi przyśpiewkami i „zbytkami" robionymi zwłaszcza kumom. W obrzędach dorocznych śmiech przeważnie bywał dopeł­ niany strachem, czasem bólem lub inną przykrością, co manifestowano krzykiem i piskami, byle nie płaczem, który nie był dobrze widziany. Postraszyć można było każdego, ale dzieci i panny „obowiązkowo", co im ponoć wychodziło „na zdrowie" i wpływało na posłuszeństwo. Straszyli je wszyscy przebierańcy, „ale nie za bardzo, bo człowiek ma pojęcie, żeby życia nie pozbyć" (Tuczna k. Białej). Dzieci, zanim „Mikołaj" dał im podarki, były przez niego straszone, niekiedy i bite. W Niedzielę Palmową dzieci bito wierzbowymi gałązkami, ale było i tak, że to dzieci biły dorosłych, czy też kawalerowie panny, rzadziej nawzajem. Bito mocno, aż do zranienia, a koniecznie do krzyku, i to również „na zdrowie". Jednocześ­ nie nadmierną strachliwość uważano za niepożądaną. Lęk­ liwych ludzi nakłaniano do nocnego czuwania przy zmarłym, żeby potem „nie bał się niczego". Dzieciom, po poświęceniu gromnicy, opalano z czterech stron włosy, co chroniło od pioruna, ale też od lęku przed nim. Okadzano je wianuszkami święconymi w oktawę Bożego Ciała lub w dniu św. Jana - „od przelęku". Robiły to profilaktycznie matki, gdy jednak wcześ­ niej stwierdziły niepokojące objawy: „Jak dziecko chude, marudzi, nie wie czego chce, to on przelęknięty", wtedy „Woła się kobietę, co nie kwitnie, przekwitła. Jak jest w ciąży, to nie może być w ciąży, bo (jej) dziecko umrze". Ta kobieta wybierała z wianeczków zioła, również zwane przelękiem - „Biały przelęk, to dla dziewczynków; czerwony przelęk, to dla chłopców" i kruszyła na rozżarzone na patelni węgielki. Wylewała na wodę wosk, a to, co się ulało, wyobrażało powód przelęku i również było kruszone na ogień. Trzymając oburącz patelnię, obchodziła stojące na środku izby dziecko „trzy razy ze słonkiem". Wszyscy przy tym obecni trwali w milczeniu i bezruchu. Potem dziecko ściskali i było uzdrowione (Chrobo­ ty k. Knyszyna). Na całym Podlasiu zapewniano mnie o nieza­ wodnym działaniu podobnych zabiegów, stosowanych czasem i u dorosłych, gdy inne formy leczenia zawiodły. Nastrój obrzędu starano się zestroić z porą roku, którą odbierano jako „wesołą" czy „smutną", „lekką" czy „ciężką". Czas „wesoły" przychodził wiosną, choć lokalnie już w Nowy Rok lub jeszcze wcześniej - od Bożego Narodzenia. Z jego nastaniem wszyscy powinni się bawić i cieszyć, toteż „obowiąz­ kowo" urządzano wtedy wspólne uczty i zabawy (czasem osobno dla młodzieży, osobno dla kobiet i mężczyzn) a to na dobre plony i żeby „sporzyła robota" w polu. „Na zagowia, trzeba było dobrze popić, dobrze zjeść, to z panienkom się pokochać, to mówią - dobrze zagowiał" (Klewianka k. Moniek). W Boże Narodzenie albo w Nowy Rok, zapusty czy Wielkanoc, zgodnie z miejscowym terminarzem, obchodziły wieś grupy młodzieży męskiej lub żeńskiej, ze śpiewem i życze­ niami, ze scenami odgrywanymi przez przebierańców, a zanim Weszły w dom pytały, пр.: 2 3 Panie gospodarzu, pani gospodyni, Pozwólcie swój dom poweselić, Boskim słowem pocieszyć, Aby dom był wesoły. Czy weselić, czy nie? ( K a l i n ó w k a k. Moniek) Inne grupy, wtedy lub w odrębnym terminie, wpadały do domów nie czekając na pozwolenie. Atakowały domowników, kradły, robiły nieporządek, wyprawiały „psoty", „zbytki", co również kwitowano śmiechem, a dotkliwe nawet szkody nie budziły gniewu ani obrazy. W Wielkim Poście i w Adwencie ze względów religijnych zachowywano powagę, ale i w tych okresach były okazje do „stypy" (stypa, stypny - znaczy na Podlasiu: dowcipny, żatobliwy, śmieszny) w trakcie rytuałów spełnianych na pólpoście, w Niedzielę Palmową, w Wielkim Tygodniu, czy podczas adwentowych prządek. To także wiązano z urodzajem i pomyślnym kojarzeniem małżeństw. Radość, od niepamiętnych czasów (o czym świadczą naj­ starsze źródła historyczne) była wpisana w obrzędy, a nie, jak się obecnie przypuszcza, pojawiła się wraz ze zmianą ich funkcji sakralnych na „zabawowe". Była i pozostała w sferze sacrum. Wszak „weseliło się" słońce na Zwiastowanie, Wiel­ kanoc lub św. Jana i chodzono o wschodzie oglądać, jak „igra" czy „skacze". „Na św. Jana igra na różne kolory, jak tęcza" (Kożuchów k. Sokołowa) albo „...tańcuje nad zachodem, tańcuje ślicznie, chodzi jak przepiórka" (Jedlanka k. Łukowa). „Wesołe i pachniące" były zielone pola, które obchodzono na św. Jerzego lub św. Trójcę albo w innym wiosenno-letnim terminie. „Radowały się" przylatujące ptaki, a „smutno" odlatywały jesienią. „Wesoły" jest „majowy deszczyk", a w lis­ topadzie „deszcz smutny". Scenariusze rozpoczynania i koń­ czenia pracy z reguły zawierają postulat wesołości. Dla wielu moich rozmówców, rytualne działania jak np. przewracanie na ziemię, oblewanie wodą znienacka, obciąganie za nogi wokół ostatnich kłosów, podpalanie kądzieli przędącym, zachowały jedno tylko uzasadnienie - „dla żartów". Żarty te jednak były dość brutalne, a spowodowany nimi śmiech niekoniecznie wynikał z rozbawienia. Był raczej odreagowaniem momentu zaskoczenia, wstydu, nierzadko i bólu. „Kobieta ubiera przepiórkę, a kośnik stoi i patrzy się, a ona się boi, bo on złapie ją za nogi i obciągnie gołym tyłkiem po rżysku" (Narojki k. Siemiatycz). Można przypuszczać, że podobną funkcję - roz­ ładowania napięcia - pełniły żarty urządzane młodej parze przed pokładzinami. Strach (wstyd, ból) i następujący po nim śmiech, nieodmiennie kojarzone są z płodnością. Wskazują na to i komentarze, i przewidywane rezultaty, i czasem towarzy­ szące rytuałom teksty. Emocjonalne względy zdają się lokalnie decydować o wybo­ rze pełni wiosny na porę wesel. „Wesele przeważnie w maju najlepi, w lecie taki ten czas majowy, zieleń, to taki wesoły" (Pawły k. Bielska). Z tej wypowiedzi da się wyczytać ślad dawnego podziału roku na dwie tylko części: lato, którego początek sytuowano w maju, oraz zima zaczynająca się w listopadzie. W obu miesiącach wyróżniano daty dla speł­ niania obrzędów. Prawosławni na ogół 6-7 maja (św. Jerzego) i 8-9 listopada (św. Dymitra). Katolicy 1-15 maja (św. Zofii) lub ruchome Zielone Świątki oraz 11-25-30 listopada (św. Marcina, św. Katarzyny, św. Andrzeja). Jak każdy czas początku i te stwarzały pomyślne szanse, a zarazem ryzyko w realizacji podjętych wtedy działań. Jednak wybór tej, a nie innej pory, wiązał się z jej tylko właściwymi cechami, przynosił zróżnicowane korzyści i zagrożenia. Dla większości Podlasian, niebezpieczeństwa związane z majem przeważały nad pożyt­ kami. Toteż obrzędy spełniano częściej w intencji ochrony, niż pomnożenia plonów, dobytku i rodziny, chociaż oba motywy mogły być z sobą splecione. W maju uaktywniały się czarow­ nice i bliżej nieokreślone duchy. Niemal jak w latach Kolberga „...jest tu cały świat niewidomy, podniebny, lubiący światło dzienne, promienie słońca, czyste niebo, powietrze ciche..." . Natomiast o pospolitych wtedy rusałkach - „Rusałki na Podlasiu są dwojakiego rodzaju: jedne szkaradne stare baby, drugie młode, prześliczne dziewczęta" - zachowały się nikłe wspomnienia. Dzisiaj, do dziewczyny z rozpuszczonymi wło­ sami mówi się: „chodzisz jak rusałka", straszy się dzieci rusałką, by nie deptały zboża, przestrzega się mężczyzn przed samotnymi wędrówkami po lesie, by nie zbłądzili zwiedzeni śmiechem czy śpiewem niewidzialnych istot. W maju, gospodarze obchodzili z modlitwą i śpiewem podrosłe zboża. Dziewczęta (w okolicy Moniek, Tykocina, 4 5 73 �Sokółki) po polach „wodziły Królewnę". Pasterze pierwszy raz wyganiali bydło na pastwiska. „Cała wiosna w maju... to cała wieś goniła (bydło) i wianki ubierali" (Dołhobrody k. Włodawy). „Bydło wypędzało się 1 maja na paszę. Gos­ podarz wyganiał do bramy i palmą żegnał..." (Zahorów k. Białej). „Każdego bydlaka trzeba uderzyć, to będzie tłusty, dobrze się chował i jego piorun nie uderzy" (Klewianka k. Moniek). Na Zielone Świątki lub św. Trójcę, sporadycznie na św. Jana, przypadało „święto" albo „wesele" bydła. Pasterze maili rogi krów wiankami z lipy, brzozy, bzu (...) i przyganiali do zagród, także wtedy umajonych tymi samymi roślinami. Dostawali za to majówkę, czyli podarki lub pieniądze, zwykle przeznaczane na wieczorną zabawę. Jeszcze po I I wojnie było to szeroko praktykowane, choć w skromniejszej oprawie, niż opisane przez Glogera „...tak zwane wołowe lub końskie wesele, obrzęd około Tykocina i Bielska zachowywany (...) Wól przestraszony tern wszystkiem, więc zaledwie go do wsi przywiodą: biega, skacze i rzuca się na wszystkie strony, usiłując pozbyć się niezwykłych straszydeł, co wśród zebranej gromady wiejskiej, sprawia śmiech i wrzawę." Z rzadka słyszy się jeszcze o bocianim albo wilczym „weselu", o weselnikach zamienionych w wilki lub innych związkach wilka z weselem пр.: „Stary człowiek podsłuchał w Wigilię, jak Pan Bóg dzielił dostatki. Podzielił wszystkie zwierzęta, a na koniec przyszedł kulawy wilk, a Bóg mówi: co ty sie tak spóźnił? No, to tobie będzie ten, co tam siedzi (tu wskazał kryjówkę podsłuchujące­ go). On uciekł do wsi, ale wiosną córkę wydawał i jak ją predany przewozili, to ojciec się bojał jechać przez las. To go do kuferka wsadzili. Jadą przez las, a tu kulawa panna idzie, nie było jej gdzie zabrać, to i ją do kuferka wsadzili. Śmiechu było! Przyjeżdżają do domu, otwierają kufer, a stamtąd wilk wyskakuje" (Żurobice k. Siemiatycz). Notabene kulawość (huśtanie, zataczanie i inne przejawy zachwiania równowagi), odpowiada obrzędowej zmianie czasu, stanu, momentowi wahania pomiędzy starym a nowym. W kontekście wesela jest to bezpośrednio skojarzone z seksem. Stąd rozpowszechnione na Podlasiu rytuały po oczepinach, gdy panna młoda utyka w tańcu, drużbowie kradną jej pantofelek i oddają młodemu po złożeniu „wykupu", pojawia się kulejący przebieraniec, który straszy i napastuje, co naturalnie wywołuje śmiech. Strach i śmiech powoduje także obrzędowe huśtanie panien i kawalerów, często zakazywane z powodu licznych wypad­ ków, jako że huśtawki były wysokie i huśtano się „do nieba", czego jednak do seksu nie odnoszono, a „na pamiątkę" Wielkanocy, Zielonych Świątek albo „że to maj". Maj, aż do czerwcowych sianokosów, był najczęściej wymienianym okre­ sem, kiedy to zwierzęta i ludzie łączą się w pary, bo „Bóg zestawił wszystko po parze" (Dobryń Mały k. Białej). Od­ bywały się wtedy majówki, zwykle rozpoczynane nabożeńst­ wem maryjnym, a potem do późnej nocy młodzi spacerowali, śpiewali pieśni miłosne, zalecali się do siebie - także we wsiach szlacheckich. „Przez cały maj zabawy, huśtawki, chłopcy z dziewczynami się wodzą, palili ogniska... w lesie dziewczyny się bawiły i nie było tyle dzieci wcześniej urodzonych" (Borowskie k. Białegostoku). 6 7 Jesienią, gdy opustoszały pola, odleciały ptaki, nastawał czas „smutny", „ciężki", a nawet „straszny". Szczególnie listopad, miesiąc powszechnie uważany za nieodpowiedni na wesela „...w listopadzie nie biorą ślubu, bo to ciężki miesiąc, to tam wierzą w te zabobony" (Wyhalew k. Białej). W lis­ topadzie, tak katolicy jak prawosławni, obchodzą Zaduszki (dla prawosławnych „Dmitrówka" jest jednym z kilku dorocz­ nych terminów zadusznych). Od ich daty zaczyna się okres obrzędowego straszenia, trwa przez całą zimę, a lokalnie do Wielkanocy. Koło Moniek w same Zaduszki, a bliżej Sokółki i Hajnówki na św. Marcina lub w trakcie adwentowych prządek, chodzili nocą po wsi chłopcy owinięci w prześcieradła albo kożuchy. Nosili na tyczce wydrążoną i podświetloną 74 dynię z wyciętymi oczami, nosem i ustami - „To strachy i sie zdaje, że to duchy chodzą" (Klewianka k. Moniek). W tejże okolicy, na św. Andrzeja, kawalerowie mazali panny sadzą, czasem przy tym drapali je do krwi i bili. Przeważnie jednak takie i podobne działania miały miejsce w noc noworoczną, zapusty lub śródpoście. Dopóki nie wmieszały się w to władze, nakładając kary na sprawców. Moi rozmówcy z niesmakiem wspominali tych, co zamiast się „ośmiać", składali skargi w urzędzie. Reakcje strachu czy bólu mogły się oczywiście pojawiać i w później spełnianych obrzędach, nie były jednak świadomie prowokowane. Wyjątkiem były wesela, na których bójki, straszenie, były rozmyślnie wywoływane, ale przecież wesela najczęściej wyprawiano w karnawale. Obrzędy końca karnawału lub połowy Wielkiego Postu, zwykle dawały okazję publicznego wytykania i wyśmiewania wad, piętnowania młodych ociągających się z zawarciem małżeństwa. Krytykę, wprost lub w zawoalowanej formie, przyjmowano wtedy bez urazy. Pogodę ducha, życzliwe nastawienie do bliźnich, a nawet do zwierząt, roślin i przedmiotów, uważano za nieodzowny warunek powodzenia obrzędu. „Jak w Wigilię, tak cały rok - jak plączesz, będziesz cały rok płakać. Tak się starali, żeby w zgodzie, ludzie byli takie pogodniejsze" (Chroboły k. Knyszyna). „W Nowy Rok, jeżeli ktoś gniewa się rano, to cały rok będzie niedobry, gniewliwy" (Zahorów k. Białej). „W Wielkanoc wszyscy mają być uprzejmi i życzliwi, bo tak będzie cały rok" (Dołhobrody k. Włodawy). Cokolwiek się w takim dniu robiło, należało robić starannie i „bez złości", a zwłaszcza przygotowanie potraw i rekwizytów obrzędowych. Złorzecze­ nie, przekleństwo, popędliwy gest, natychmiast lub w bliskiej przyszłości przynosiły nieszczęście. Unikano narażenia się komuś, unikano ludzi dotkniętych żałobą, chorych, poszko­ dowanych - spotkanie ich jako pierwszych przechodzących, było złą wróżbą. Szczególnie wystrzegały się kobiety w ciąży, które zresztą przez cały czas jej trwania starały się „...patrzyć na wszystko dobre, na dobre i na zdrowe" (Chroboły k. Knyszyna). Równocześnie wierzono, że dobre czy złe życzenie wypowiedziane lub tylko pomyślane przez ciężarną, niechyb­ nie się spełni. Podobna moc przysługiwała życzeniom dzieci, starców, żebraków i obcych, ale tylko w okresie obrzędowym. Był to zarazem czas, gdy najłatwiej było zyskać coś cudzym kosztem, jednak złoczyńca właśnie wtedy byl odsłonięty i prostymi sposobami można go było rozpoznać i ukarać, a właściwie odwrócić zło w jego stronę. Cały szereg zakazów i nakazów dotyczy odwiedzanych i odwiedzających w ob­ rzędowej porze, również spotykających się na drodze, na miedzy czy pod kościołem. Zachowanie etykiety (różniącej się szczególnie w poszczególnych wsiach), przekonuje o dobrych intencjach obu stron. Wszędzie zaczynano od pozdrowienia Boga i złożenia życzeń, a jeśli ktoś specjalnie w tym celu przychodził, należało go ugościć i obdarować. Bywało, że to przychodzący składali dar (odwiedziny położnicy, początek żniw...), a odchodzili żegnani życzeniami, bądź też życzono i obdarzano się wzajemnie. Kto poskąpił lub zwlekał, narażał się na kpiny, a nawet przekleństwa, nie wspominając o nad­ przyrodzonych konsekwencjach. Przygotowania do obrzędu niejednokrotnie obejmow naprawienie krzywd, oddanie długów, poniechania urazy. Słowem, pozybcia się tego, co związane z przeszłością, ciążyło­ by na przyszłości. Rzadko miało to formę rozwiniętego rytuału. W Waniewie nad Narwią, przepraszają się „na czarną kurkę": przepraszający bierze pod (dowolną) pachę czarna kurę, idzie do domu przepraszanego, mówi - „nie gniewaj się i kurę zabiera z powrotem. Pozwalało to uniknąć kłopotliwych usprawiedliwień, wysłuchiwania pretensji czy dociekania winy - zło przechodziło na kurę. W okolicach Włodawy znają j tylko zwrot „przeprasza na czarną kurę" i odnoszą go do tych, co się ociągają z przeprosinami. Młoda para, zapraszając na u z �wesele, wstępowała do każdej chaty (formalnym zaproszeniem były dopiero powtórne odwiedziny), a skłaniając się głęboko przed każdym domownikiem, prosiła o wybaczenie i błogo­ sławieństwo na „nowe życie". Rytuał miał kilka wariantów i różne nazwy, w tym najczęściej „ukłony". Bywał powtarzany przed wyjazdem do ślubu, przed przenosinami, a kłaniano się także wszystkim spotykanym po drodze. Przed pogrzebem w imieniu zmarłego przeprasza rodzina, bierze też na siebie jego zobowiązania, żeby go „wyzwolić". Czasem odbywa się to dopiero przy granicznym krzyżu (okolice Sokółki, Knyszy­ na i Białegostoku), dokąd trumnę odprowadza "cała wieś", a dalej idą sami bliscy. Nad otwartą po raz ostatni trumną, prowadzący pogrzeb wygłasza formułkę albo kobiety z rodzi­ ny obchodzą pozostałe kobiety, kłaniają się i szepczą „nie gniewaj się", to samo robią mężczyźni z rodziny wobec innych mężczyzn. Do przeżycia obrzędu przygotowują także posty, które oczyszczają ciała i dusze, czynią je „lekkimi", podatniejszymi na dobre wpływy. Starsi ludzie, pomimo złagodzenia rygorów religijnych, nadal skrupulatnie ich przestrzegają, uważając, że bez postu „to nie święta". Poza postami zachowywanymi ze względów religijnych, są i takie, dla których nie znajdują religijnego uzysadnienia np. w dniu św. Marka (katolicy na pn.-wsch. Podlasiu), stąd przysłowie: „Na święty Marka, nie rzucaj do zupy skwarka". Koresponduje z nimi drugie: „Deszcz na św. Marek, to ziemia jak skwarek" - czyli susza w maju-czerwcu. Św. Marek (24IV) był jednym z kilku wyróżnianych patronów wiosny i deszczu, wyznaczał też ostatni możliwy termin Wielkanocy: „Jak Wielkanoc wypad­ nie na Marka, to nie będzie na świecie niedowiarka". Podobnie granicznym terminem (zimy, Adwentu) był św. Andrzej, a pościły wtedy zwłaszcza panny, zanim przystąpiły do matrymonialnych wróżb. Post zachowywały rodziny przed rocznicową ucztą dla uczczenia zmarłego, a prawosławni przed wszystkimi zadusznymi „wspominkami". U prawosław­ nych pościli także państwo młodzi w przeddzień wesela i dopiero po powrocie od ślubu matka wprowadzała ich do komory, sadzała przy stole, na którym stała jajecznica, korowaj, chleb i wódka. Był to ich pierwszy wspólny posiłek, spożywany w odosobnieniu, z jednego talerza. Goście zebrani w izbie weselnej mówili: „Na jajesznie poszły młody, z jednego tarełka jedzą" (Pawły k. Bielska). Zastanawiające, że krótko­ trwałym postom poddawane były również zwierzęta, zanim gospodarze „poczęstowali" je resztkami rytualnych potraw. Z reguły, wybrane gatunki zwierząt były przy tym pominięte, ale nie wszędzie te same. Przeważnie pomijano świnie, psy, koty, rzadziej konie. Tłumaczono to ich „nieczystością", kontaktami z diabłem, odmową pomocy Matce Boskiej lub innym świętym albo a koniowi nie, bo koń przed Panem Jezusem nie klęknie i wygląda jak bolszewik" (Mokobody k. Węgrowa). Analogicznie, tylko niektóre rośliny były przed­ miotem, a nawet podmiotem (dialogi z jabłonią czy gruszą przy ich obwiązywaniu) rytuałów, inne np. osikę - „bo się trzęsie", olchę - bo ma „czerwoną" (jak krew) korę z zasady wykluczano przy sporządzaniu rekwizytów, zdobieniu domów itp. Obok znaczenia, jakie przypisywano elementom obrzędo­ wym, liczył się też ich estetyczny aspekt: np. do przynoszonej do domu po żniwach równianki dodawano „... kwiaty do ładności, żeby było ładne" (Klewianka k. Moniek). Po I wojnie „Herody" wyparły dawniejsze formy obrzędowe przebierań­ ców, bo uznano je za „najweselsze", „najbogatsze", „najład­ niejsze" oraz, o dziwo, dlatego że wymagały najdłuższych przygotowań i najwięcej kosztowały. Stały się więc spraw­ dzianem możliwości wiejskich kawalerów, a inne mniej atrak­ cyjne występy, pozostawiono wyrostkom. „Herody" były chętnie przyjmowane i we wsiach szlacheckich, i w prawosław­ nych, a w latach 50. prawosławni zaczęli je sami wystawiać. Nieobca moim rozmówcom była chęć pokazania się, ważne więc było, żeby dom, nakryty stół czy palma wielkanocna, były nie tylko „ładne", ale „najładniejsze". Uroda, jak każda inna cecha w stopniu skrajnym, jest znakiem wyróżnienia, przychylnością sił nadprzyrodzonych. Posiadające ją osoby czy przedmioty, zostają tym samym przeciwstawione pozostałym. Jeśli role w rytuale są wartoś­ ciowane pod względem ważności, to z zasady prowadzenie przejmują osoby o cechach wyjątkowych albo wskazane losem: pierwsze napotkane, zwyciężające w zawodach itd. Przysługuje im też najwięcej szczęścia - kto pierwszy przy­ biegnie po Pasterce (po Rezurekcji...) do domu, ten pierwszy zakończy żniwa - mogą jednak podzielić się nim z innymi, np. wstępując do ich domów z życzeniami. Preferowanie skrajno­ ści, symbolicznie odpowiada ostatniemu - pierwszemu dniu w roku (sezonie), najstarszemu - najmłodszemu członkowi rodziny (zbiorowości), mitycznemu obrazowi nieustannie wy­ czerpującego się i odnawiającego się czasu, zamierającego i odradzającego się życia. Przeżycie obrzędu to również pełne nadziei i obaw oczeki­ wanie. Przyjęcie i poznanie swojej roli oraz ról współuczest­ ników. To wypełnianie warunków wstępnych, dotyczących ciała i duszy,- a także otoczenia, spełniającej obrzęd osoby. Wreszcie udział w tajemniczym misterium zamykania prze­ szłości i wchodzenia w przyszłość, którą tylko t e r a z można podglądnąć i nią sterować. Wszystko staje się niezwyk­ łe. Każdy detal staje się ważny i wypełniony treścią, np. strój, kontakt z rekwizytem, założenie maski bądź spotkanie z osobą zamaskowaną. Przekraczanie codziennych norm współżycia i poddanie się normom (zakazy i nakazy), które na co dzień nie obowiązują. Widziałam, jak niezbyt, wydawało się, rozgar­ nięte wyrostki stawały się zręcznymi, tryskającymi siłą i humo­ rem bohaterami. Jak skromna kobieta, która nieśmiało za­ prosiła mnie na wesele, witała mnie później z godnością i pewnością siebie starościny. Wesele było inscenizowane, ale publiczność stopniowo wchodziła w role weselnych gości; komentowała nie „grę", a zachowanie postaci, wstawała w kulminacyjnych momentach, wzruszała się, a nawet czynnie włączała w akcję. Dla moich rozmówców, uczestnictwo w obrzędzie, choćby odległe, było mocnym i różnym od innych życiowych doświad­ czeń, doznaniem łączności z Nadprzyrodzonym. Przeżyciem, za którym się tęskni i długo przechowuje w pamięci. P R Z Y P I S Y 1 J. Dorman, Moje uwagi i spostrzeżenia na marginesie imprezy ..Herody", ..Polska Sztuka Ludowa" 1971, nr 4, s. 217-230 Rozluźnieniu nadal sprzyjała też wódka, mimo powtarzanych od ubiegtego stulecia zakazów kościelnych, obficie podawana. „Niektórzy z Pusz<2aków utrzymują, że dla ulżenia duszy cierpiącej zmarłego, sąsiedzi pozostali koniecznie dobrze pić muszą", Dzieła wszystkie Oskara Kolberga (dalej W O K ) , t. 28, s. 123 „Zagówki", „zagowia" nazwa ostatnich dni przed Wielkim Postem, Umywana w okolicy Moniek i Sokółki (por. bułgarskie - „zagowezni"). Kolberg przytacza list korespondenta z Suwałk: „Zapusty, rozpusty - tak lud D wiejski nazywa Ostatki - a chociaż w tej dykcyi zawiera się niby-to satyra na dnie bachusowe, przecież jest przysłowie które przekonywa, że rozpusta tych czasów za wielki grzech nie uchodzi..." DWOK, t. 28, s. 79 A.P...łowicz z ok. Narwi, „Gazeta Warszawska" 1854, wg DWOK, t. 28, s. 367 j.w. DWOK, t. 28, s. 88 4 5 6 7 Por. A. Lebeuf, Les boiteries rituelles de printemps, (w:) lication de I'Observatoire Astronomiąue de Strasbourg, Nr 2, Pub­ 1988, s. 81-94 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54f520dda33f5cdcccd75446dc999a70.pdf 8971782db1d581ef9455d601863eab94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2433 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2259 Title A name given to the resource Tarnowski koncert życzeń, czyli niedzielny spacer po moim mieście / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text •лишились и ^35 1 Tarnowski koncert życzeń, czyli niedzielny spacer po moim mieście 2 1. Tarnów jest najbardziej katolickim miastem na świecie: - W marcowych konsultacjach na temat dopuszczalności prze­ rywania ciąży 99,9% mieszkańców głosowało za karaniem tego czynu, więzieniem; - Tutaj notuje się najwięcej powołań kapłańskich; - Tutaj najwięcej kapłanów katolickich przypada na 1 miesz­ kańca. 2. Zanotowano w Tarnowie w trzecią Niedzielę po Zmart­ wychwstaniu Pańskim. 76 3 3. Mieszka tu 3 (troje) Żydów i kilkudziesięciu Cyganów. Żydzi są wyznawcami Starego Testamentu; Cyganie wyznają ponadto Nowy Testament, podobnie jak pozostałe 99.9 /• mieszkańców (Tarnów liczy ponad 120 000 mieszkańców). Rumuni, a raczej Cyganie rumuńscy, są tu przelotnymi żeb­ rakami. Stanowią dla mieszkańców element korzystny - na ich tle tarnowianie czują się znacznie bogatsi, czyściejsi. mądrzejsiAdam Bartosz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cb31848150585ad6b16d6a01c8d2409a.pdf 824e46b4c453611fdcef3d72af0cacaf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2428 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2254 Title A name given to the resource Muzykanci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.56-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bieńkowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Muzykanci z Andrzejem Bieńkowskim rozmawia Aleksander Jackowski Andrzej Bieńkowski jest kierownikiem Pracowni, profeso­ rem w Warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. W twórczo­ ści malarskiej podejmuje często tematykę wiejską, pozos­ tając w kręgu szeroko pojętego realizmu. Zainteresowania wsią widoczne są także w dokumentacji fotograficznej, przede wszystkim postaci wiejskich muzykantów. Właśnie muzyka jest drugą, a kto wie, czy nie pierwszą pasją Andrzeja Bieńkowskiego. Badania terenowe, które prowa­ dzi od kilkunastu lat, zaowocowały m.in. nagraniami, które Polskie Radio prezentuje w stałym, cyklicznym programie Muzyka odnaleziona. Bieńkowski posługuje się także techniką wideo, i zarejes­ trowane przez niego ,,seanse" są jedynym już niepo­ wtarzalnym dokumentem pokazującym technikę gry, ma­ niery wykonawcze, sposób zachowania; napięcie emoc­ jonalne wiejskich artystów - muzykantów. Najpierw zetknąłem się z nagraniami wideo na wystawie Andrzeja Bieńkowskiego Muzykanci. Później, zafascynowa­ ny tym, co widziałem, postanowiłem poznać autora wy­ stawy. Zabrałem mu wiele czasu, a na domiar złego odtąd co roku sprowadzałem do jego pracowni grupę studentów etnologii, aby zrozumieli czym była twórczość wiejskich artystów, czy ekspresja gry, zapamiętanie się w niej. Chciałem, aby zobaczyli, czym była dla wiejskich artystów muzyka, tak silnie zakorzeniona w ich duchowości. Trudno te wrażenia przekazać czytelnikowi. Można jednak przy­ bliżyć mu postać zbieracza, przekazać choć cząstkę tego, co ma on do powiedzenia o swojej pracy i ludziach, z którymi się zetknął. A.J. Znalem Pana Ojca, Panie Andrzeju. To był człowiek z charakterem, pasją. Nie wielu socjologów tak znało i rozu­ miało problemy wsi, jak on. Łączyło nas jednak coś innego - widzieliśmy w nowym ustroju, po wojnie, szansę dla kraju. Wierzyliśmy, każdy zresztą inaczej, że socjalizm może mieć ,,ludzką twarz". Może nawet najbardziej ludzką. Kiedy okaza­ ło się, że jest to utopia, odeszliśmy. Ja - nieco wcześniej, zająłem się sztuką. On - rasowy polityk, nie stroniący od demagogii (pchał go ku niej temperament) opowiedział się po stronie opozycji, walcząc, pisząc, narażając się. Twardy, kanciasty, było w nim coś z robociarza, chłopa. A.B. Bo i pochodził ze wsi. Wychował się na wsi. Pewnie jego opowieści wpłynęły w jakiś tam sposób na moje zainteresowania wsią, ale o tym, że zacząłem zajmować się muzyką i malować wieś zadecydowały raczaj wrażenia z wakacji, z kontaktów, a nawet przyjaźni, wówczas zawar­ tych. To się budziło, jakby w sposób naturalny, co roku zacząłem spędzać letnie miesiące na wsi, w Radomskiem. Zacząłem malować wieś, i zorientowałem się, że jest jeszcze bardzo wielu muzykantów, o których nikt nie wiedział, nie nagrywał ich. Nie interesowano się nimi, ani muzea, ani wieś, ani domy kultury, nie wysyłano ich na Festiwal do Kazimie­ rza. Wtedy też, był to schyłek lat 70-tych. rok 1978, a może już 1979, natrafiłem na Józefa Kędzierskiego. Wielkie wrażenie wywarła na mnie osobowość tego człowieka, niezwykła, proszę mi wierzyć. To znakomity skrzypek, ani wcześniej, ani później nie spotkałem podobnego fenomenu muzycznego. Jego opowieści, barwnie i plastycznie oddające klimat epoki, 56 II. 1. Autor filmuje o p o c z y ń s k ą kapelę Jana Roga, 1985; il. 2. Obraz Andrzeja Bieńkowskiego Józef Kusiak z muzykantami, acrl/pł., 130x 100 cm. 1987 �w której żył, pobudzały moją wyobraźnię. To on otworzył mi oczy na etos muzykanta, na jego pozycję w społeczności wiejskiej, i na całą, nazwijmy to - subkulturę muzykancką. To właśnie stało się zaczynem moich zainteresowań i badań. A potem już wszystko samo się potoczyło, normalne bada­ nia, dokumentacje, a z nich audycje radiowe. Te dopiero po kilku latach, jako że działo się to w okresie stanu wojennego, bojkotu radia i telewizji. Nie przerywałem jednak dalszych badań. W 1985 roku zacząłem posługiwać się techniką wideo. Dla moich celów była to niezbędna technika, dopiero na filmie widać to wszystko, co towarzyszy samej grze. Pomogło w tym Panu Ministerstwo Kultury, Radio, Telewi­ zja? Ależ skąd! Pracowałem bez żadnej oficjalnej pomocy. Prywatnie. Był to ostatni moment, w którym dało się jeszcze utrwalić zachowania ludzi, niepowtarzalną osobowość, bar­ dzo już starych muzykantów, ich sposób gry, muzykę. Czym było muzykowanie dla tych ludzi? Wiele razy zadawałem sobie to pytanie. Sądzę, że trzeba przede wszystkim sięgnąć do sytuacji, w których ta muzyka była wykonywana. Do jej - nazwijmy to tak - tła. W odróż­ nieniu od miejskiego zgiełku, hałasów, nieustannego ob­ cowania z mniej, czy bardziej zorganizowanymi dźwiękami - wieś, to był świat ciszy. Świat dźwięków przyrody, naturalnych, cichych. I druga sprawa: Nieustanna praca, ciężka, wyczerpująca, przez cały tydzień. Tłumienie ekspresji, tych potrzeb, które człowiek odczuwał, ale mógł zrealizować tylko w krótkim czasie odpoczynku, zabawy. Dlatego muzyka była tak wielkim świętem, tak silnym przeżyciem. Nie bez powodu wszyscy muzykanci, z którymi się zetknąłem, mówią, że reakcją na ich grę był płacz albo krzyk ludzi. Niektórzy muzykanci wręcz specjalizowali się w tym, żeby grać „do płaczu". Starzy wykonawcy, opowiadali o swych poprzednikach i kolegach - o! ten to potrafił tak zagrać, że nagle, patrzysz, wszyscy płaczą, a w pewnej chwili gra inaczej i nastrój od razu się zmienia, wszyscy się śmieją. Dzisiaj tego się już nie obserwuje, choć też bywają sytuacje, w których reakcje na muzykę są podobne. Nagrywałem kapelę w domu, nagle otworzyły się drzwi i wszedł jakiś podpity starszy człowiek. Stanął jak wryty, nie spodziewał się tego, że tu grają, zatkało go zupełnie, łzy pociekły mu po twarzy, zdjął czapkę i rzucił na ziemię, krzycząc - ach wy moje kaplisty kochane, ach, wy moje kaplisty! Świadczy to o wielkiej potrzebie piękna, takiego, z jakim się ludzie kulturowo identyfikują. Przeżywają je, ale nikt nie nazwie tego przeżyciem estetycznym, przeżyciem piękna. Bo też nie patrzą na tę muzykę z zewnątrz, lecz przeżywają głęboko, właśnie identyfikując się z nią. Kojarzy się im z tak ważnymi w życiu wydarzeniami, jak wesele. To wesele jednoczy ludzi w poczuciu wspólnej tradycji. Ciągłości tej tradycji. Wesele bowiem, to nie tylko zabawa, jak się nieraz sądzi, lecz przede wszystkim inny wymiar życia duchowego, właśnie wejście w sferę tradycji, sferę zachowań symbolicz­ nych, integrujących pokolenia starsze i młodsze. Tak samo było z hierarchią wartości muzycznej, z przeżywaniem jej. Ta hierarchia była taka sama dla starych i młodych. Ale to się dzisiaj zmieniło, wspólnota przeżycia została zniszczona. Zupełnie co innego podoba się młodym ludziom, nastąpiło rozerwanie wspólnoty kulturowej, która integrowała społe­ czność chłopską. Dawniej takimi łącznikami, czy spoiwami hyla właśnie muzyka, obrzęd, no i religia. Ale ta wy­ stępowała na innym poziomie, nie identyfikując - jak "zyka regionu. Zajął się Pan dokumentacją kapel dosłownie w ostatnim Momencie. Zdolal Pan jednak dotrzeć do ludzi, którzy zaynali muzykować na początku wieku, a nawet wcześniej, pętając, jak się to czyniło za ojców, dziadów. Czy istnieje m cz ciągłość między tym, co grali, a muzyką, którą zapisywał Kolberg? Tak, w muzyce tak, choć już nie w obyczaju. Tam zmiany wydają się większe. W muzyce natomiast bezpośrednia tradycja przetrwała mniej więcej do ostatniej wojny. Mówię, rzecz jasna, o wsiach Polski centralnej, gdzie indziej inaczej to wyglądało. Co wpłynęło na ten proces zmian? Przede wszystkim fakt, iż wieś zaczęła widzieć wzorce zachowań poza swoim środowiskiem. Wiąże się to z czyn­ nikami ekonomicznymi, z przemieszczeniami ludności w cza­ sie wojny i po niej, z większą łatwością poruszania się, z elektryfikacją wsi, a co za tym idzie inwazją muzyki „miejskiej". To są sprawy oczywiste, wspomnę więc o mniej znanych faktach. Otóż akordeon pojawił się we wsiach podradomskich pod koniec lat trzydziestych. Na dobre zadomowił się wśród muzyków w czasie okupacji. Instru­ menty kupowano od Niemców, były stosunkowo tanie, znacznie tańsze od harmonii. No, i zaczęły harmonię wypie­ rać. Zmienił się też stosunek muzyków do tradycyjnego reper­ tuaru. Widać w tym wyraźną ambiwalencję, z jednej strony przywiązanie do muzyki, w której się wychowało, z którą się utożsamiało, z drugiej zaś kompleks niższości wobec kapel miejskich, muzyków znających nuty, grających z nut. W innych częściach kraju proces odchodzenia od własnej tradycji mógł być szybszy, na obszarze, o jakim mówię, hamowała go bieda, wolniejsze tempo migracji, otwierania się na miasto. Gwałtowne przemiany w muzyce ludowej zaczęły się w połowie lat sześćdziesiątych, w wyniku elekt­ ryfikacji wsi i rozpowszechnienia radia, a potem także telewizji. Nowe wzorce kulturowe, nowa muzyka, szczegól­ nie tzw. młodzieżowa, spowodowały odrzucenie przez młode pokolenie tradycyjnej muzyki ludowej. Pierwszą ofiarą tych zmian stal się repertuar kapel grających na zabawach. Coraz rzadziej wykonywano na nich polki, mazurki, oberki, na rzecz „przebojów", aby w końcu lat siedemdziesiątych całkowicie wyeliminować z zabaw dawny wiejski repertuar. Nieco wolniej, i nie tak radykalnie, ale też zmieniał się repertuar kapel grających na weselach. To zresztą zro­ zumiałe, że w czasie wesela bardziej kultywuje się dawne obyczaje, a więc towarzyszącą obrzędom muzykę. Proces zmian cywilizacyjnych został przyspieszony roz­ porządzeniami administracji, zakazem urządzania zabaw wiejskich bez zezwolenia, i nakazem weryfikacji ludowych muzykantów. To już nie wystarczyło, że sami ludzie decydowali, których muzykantów chcą zaprosić, by im grali? Nie wystarczyło. Kazano muzykantom, nawet starym, wybitnym mistrzom przejść, upokarzający ich i stresujący proceder weryfikacji. Następną cenzurą było wprowadzenie stanu wojennego. Zakaz zbierania się, zabaw. Wtedy starzy muzykanci zaczęli wyzbywać się swoich instrumentów. Doszło do tego. że aby przeprowadzić sesję nagraniową, sam muszę wieść do nich skrzypce, basy. To musiała być tragedia dla wielu starych muzykantów, trochę jak śmierć za życia, rezygnacja z tego, co się kochało. Właśnie, o to chciałbym również Pana zapytać, jak zaczynali? Jak się ta ich rzeczywistość miała do stereotypu Sienkiewiczo­ wskiego Janka Muzykanta? Zaskoczę Pana. Ten stereotyp jest prawdziwy. Czytając nowelkę czułem się zażenowany łzawością, sentymentalnością, wydało mi się to opowiadanie wymyślone. Okazało się jednak, gdy poznawałem historie ludzi, skrzypków, że ich emocje były bliskie tym, które opisał Sienkiewicz. Szaleństwo emocji. Potrzeba grania była u tych młodych ludzi ogrom­ na. Mówię oczywiście o skrzypkach. Musieli, aby zostać muzykantami, pokonywać niewiarygodne przeszkody. 57 �A jak się uczyli? Podpatrywali innych grajków, pobierali lekcje u najbardziej cenionych, czy też sami dochodzili do muzykowania? Różnie było. Trudno te sprawy rozszyfrować, ponieważ wielu muzykantów nie chciało się przyznać, że ktoś ich nauczył. Dopiero później, z innych źródeł dowiadywałem się o tym. Znam ludzi dumnych z tego, że chodzili za młodu do jakiegoś znanego muzykanta. Wielu opowiada, że płacili za każdego wyuczonego oberka, najczęściej zbożem ahbo jaja­ mi. Znam też kogoś, kto służył u doskonałego skrzypka, pracował jako parobek, tym właśnie płacąc za naukę. Zauważyłem na ścianach Pana mieszkania drzewa genealo­ giczne muzykantów, ich rodów, klanów... To prawda, w wielu rodzinach istniały takie rodzinne tradycje. Proszę pamiętać, że wsie były ubogie, walka o byt ciężka, a muzykatnowi powodziło się nieźle, jak na stosunki wiejskie. Dlatego też niechętnie uczyli innych, z obawy przed konkurencją. Kim byli ci muzykanci, rolnikami? Przeważnie. Mniej czy bardziej zamożni, ale skoro już decydowali się na muzykowanie - żyli wyłącznie z muzyki. Z takimi ludźmi zetknąłem się na samym początku moich badań. To byli wielcy artyści, no i przyszła bieda, kiedy się skończyły ich czasy. Stali się wiejskimi pariasami, nie mieli przecież żadnych możliwości zarobkowania. Ale w przeszłości, mógłbym to pokazać na tym drzewie genealogicznym, muzykanci byli średnio zamożni, a nie oszukujmy się, w rzeczywistości była to w porównaniu z miastem, bieda. Byli gdzieś w środku hierarchii zamożno­ ści. Nie bardzo biedni i nie bogaci. Ciekawi mnie, jak społeczność wiejska reagowała i reaguje na muzykę skrzypków i kapel, najbardziej przez Pana cenio­ nych? Jak? Źle. Przecież to wynika ze zmiany upodobań. Ale na początku o tym nie wiedziałem, czy nie chciałem wiedzieć, dwa razy zarekomendowałem najlepszych, moim zdaniem, muzykantów na Festiwal do Kazimierza. Chciałem, aby ich usłyszała „cała Polska", aby mieli satysfakcję. Mieli? Skądże! W Kazimierzu ich doceniono, za to, gdy wrócili, z początku łatwego życia nie mieli. Naruszyli miejscową, niepodważalną hierarchię. Tam byli pierwsi, tu ostatni. W hierarchii miejscowej występują trzy podstawowe grupy - elitę stanowią muzykanci weselni, świetni profesjonaliści, potem - grajkowie, na zabawach, pozbawieni inwencji, ale trzymający rytm. No i trzecia, najniższa grupa, to właśnie ci, grający dla siebie, źle oceniani przez miejscowych, a budzący zachwyt specjalistów, etnomuzykologów. Ci pierwsi, to byli zawodowcy, znakomicie czujący, czego od nich oczekują goście weselni, ludzie o niespożytej sile i energii. Nie wiem, czy w ogóle mieli czas pracować na roli, bo i kiedy? Przed wojną zaliczali dwa wesela w ciągu tygodnia, a każde trwało przecież dwa do trzech dni. No i dodajmy te noce, w czasie których także grano. Niewyob­ rażalny wysiłek. Ale też i zarobki były spore, każdy muzy­ kant mógł bowiem zarobić na weselu, nie licząc marszówki, od czternastu do dwudziestu złotych. Najlepsi dochodzili, na bogatszych weselach, do trzydziestu złotych plus marszówka... Za przymaszerowanie na wesele, czyli tak jak się płaci rzemieślnikom ,,za dojście"? Nie, marszówka jest wtedy, kiedy kapela gra marsza na powitanie gości weselnych, a oni dają wtedy muzykantom pieniądze, które ci, dzielą następnie między sobą. Różnica w ocenach, o której Pan mówił, występuje, jak sądzę, wszędzie. To samo obserwuję, np. na wystawach rzeźby ludowej. Tam, gdzie nie rzuci się w oczy mistrzostwo technicz­ ne, precyzja koronek, zdobin pisanek, różnica w ocenach między publicznością wystaw pokonkursowych a fachowcami jest ogromna. Mniejsza tam, gdzie kryteria są zbieżne. Ale a propos kryteriów. Bralem kiedyś udział w jury konkursu ,, muzyk" góralskich. Obok mnie siedzieli: po jednej stronie znakomita skrzypaczka - Irena Dubińska, po drugiej - ktoś z kapeli Maśniaków, bodajże prymista, człowiek mądry i z poczuciem humoru. Zapytał, czy może zobaczyć, jak my ,,z miasta" punktujemy. Okazało się, że oceny moje i Ireny Dubińskiej były identyczne, ale najwyżej cenione kapek u Maśniaka miały niskie noty. Uśmiechnął się i powiedział, wy słuchacie uszami, a my nogami... Świetnie powiedziane. Właśnie do tego sprowadza się różnica ocen. Fachowcy, ludzie wrażliwi na wartości artys­ tyczne, muzyczne zwracają uwagę na inwencję melodyczną i harmoniczną, na wariantowość, ekspresję, podczas gdy miejscowa publiczność oczekuje muzyki do tańca, użyt- II. 3. Władysław Koperkiewicz (skrzypce). Piotr Więcek (basy 3 strunowe), Józef Mastalerek (baraban) pozują do zdjęcia po nagraniach. O p o c z y ń s k i e . 1984. �lcowej, takiej, aby nogi dobrze chodziły. Tak więc dwaj laureaci z Kazimierza, Józef Kasiak i Tadeusz Jedynak, którzy tam otrzymali najwyższą nagrodę - Złote Baszty, najniżej są oceniani w hierarchii wiejskiej. Właśnie dlatego, że „cholera, nawet potańcować nie można, człowiek sobie nogi podcina, rwą takt, nie trzymają go po prostu". Przejdźmy teraz do Pana doświadczeń zebranych w czasie nagrań. Na wideo widziałem sytuacje aranżowane wręcz studyjnie, to prawda, zachwycające, gdy muzycy, zasłuchani, dają się porwać nurtowi muzyki, ale nie są to sytuacje właściwe. Nie wiem, czy w Radomskiem mógł je Pan jeszcze obserwować? Autentycznych, weselnych kilkakrotnie. Ale również uda­ ło mi się sprowokować sytuacje niezwykłe, także w obecności ludzi, którzy słysząc dźwięki muzyki, weszli do domu, w którym nagrywaliśmy. Jednak muzycy na weselu grają w większym, innym napięciu, dają z siebie - podniecani hałasem i ruchem - wszystko, pot ich zlewa, a oni grają, po prostu są w muzycznym transie. Zauważyłem jednak różnicę między temperaturą nagrań, prowadzonych w pustej izbie, i w obecności ludzi. Ale pod tym względem dużo się zmieniło ostatnio. Przed siedmioma, ośmioma laty nagrania traktowano jako wielkie wydarzenie, cieszono się, że „nasi" muzykanci grają. Ludzie przychodzili, przecież nie dla mnie. ale aby posłuchać, a teraz pies z kulawą nogą nie przychodzi. Przecież wiedzą, co, u kogo się dzieje, widzą samochód, jak niesiemy aparaturę, kamerę, słyszą muzykę, ale nie przychodzą. Nawet z cieka­ wości. To świadczy o ogromnej degradacji dawnej muzyki w opinii wiejskiej. Obserwuję to od, mniej więcej, pięciu lat. Ciekawe jednak, że nawet pozbawieni naturalnego „tła", jakim jest miejscowa publiczność, wszyscy zachowują się tak. jakby na nich patrzono, popisują się, wpadają w trans, przeżywają grany utwór, dochodźcie wręcz do stanu ekstazy. To wynika zarówno z nawyków, rutyny zachowań, chęci sprzedania numeru, jak też i autentycznego „naładowania", które musiało znaleźć ujście nie tylko w samej grze, ale i w zachowaniu. Przecież to profesjonaliści, wielu z nich ogrywało kilkaset wesel. Doskonale wiedzieli jak kształ­ tować nastroje ludzi, od tego zależało czy będą wynajęci na następne wesela. Konkurencja była duża. kapel tyle. że tylko przebierać. Zachowania, cały ten teatr gestów, mimiki stanowił uzupełnienie gry. Nie wyklucza to zresztą auten­ tycznej potrzeby ekspresji, wynikającej z wewnętrznego napięcia, zasłuchania się w muzyce, przeżywania jej... Jak to widziałem w nagraniu Józefa Kędzierskiego... To przypadek skrajny. Wyjątkowy. Kędzierski, którego namówiłem do tego, by wziął po latach skrzypce do ręki, przeżywał swoje muzykowanie bez żadnych gierek „pod publiczność". Ale większość rejestrowanych przeze mnie muzykantów w czasie nagrania, zwłaszcza wideo, powtarza­ ła swoje normalne, dawne zachowania. Przed paroma laty tak o tym napisałem - pozwoli Pan, że zacytuję. Zaraz... o tu, mamy ten artykuł. „Przeglądając ponad 120-godzinne archiwum moich rejes­ tracji wideo zacząłem zauważać pewne prawidłowości w za­ chowaniach muzykantów, z których będąc zajęty filmo­ waniem nie zdawałem sobie sprawy. W czasie najbardziej udanych sesji nagraniowych, kiedy muzykanci czuli się swobodnie, a obecność licznych mieszkańców wsi działała na nich stymulująco, można zaobserwować szczególny typ zachowań instrumentalistów i śpiewaków. Można te za­ chowania podzielić na dwie zasadnicze grupy: zachowania imponujące i zachowania zastępcze. Omówię je w dużym skrócie, mimo iż są one bardzo istotne dla rejestracji wideo. Zachowania imponujące śpiewaków zależne są od tego, czy śpiewak jest członkiem grającej kapeli (np. typowe śpiewanie od bębna czy basów), czy też jest jednym z gości, np. weselnych. Klasycznym przykładem zachowania im­ ponującego śpiewaka jest bębnista i śpiewak ze wsi Brogowo w radomskim - Jan Sadowski. Jedną z najbardziej ekspresyjnych i podniecających słu­ chaczy sytuacją jest ta, kiedy śpiewak z pozorną łatwością, wręcz nonszalancją, pokonuje najtrudniejsze partie wokalne, zaś zachowanie jego służy temu, aby to podkreślić. Tak np. przed zaśpiewaniem przyśpiewki, muzykant odwraca się w bok, czasem nawet zamienia z kimś kilka słów, udaje, że nie ma zamiaru śpiewać, po to, aby w momencie kiedy przychodzi pora śpiewu - sprężyć się i błyskawicznie od­ wrócić do skrzypka wyrzucając gwałtownie słowa przyśpie­ wki, po czym natychmiast powraca do swego rzekomego braku zainteresowania. Dodam, że wszystko to robi (także śpiewa) z papierosem w ustach! Zachowania zastępcze śpiewaków możemy na ogół zaob­ serwować, kiedy śpiewak nie należy do kapeli i jego za­ li. 4. Kapela braci Mocarskich: Stanisław (skrzypce). Tomasz'(basy 4 strunowe) oraz Apolinary Bukarewicz (bębenek). Radomskie. 1984. 59 �П. 5. Józef Kędzierski, R d z u c h ó w , 1983; il. 6. Kędzierski po nagraniu, 1986. chowanie ma nie tylko dodać mu animuszu, ale jednocześnie jakby włączyć go w grupę grającą. Jan Nowak ze wsi Wygnanów Radomskie, stojąc przed kapelą w czasie śpiewu udaje, że gra na niewidzialnych skrzypkach, smyczkując do rytmu niewidzialnym smyczkiem, a np. Jan Łoś z Łęgonic, śpiewając naśladuje grę na niewidzialnej harmonii, lekko przykucnięty (typowa pozycja harmonisty) przebierając pal­ cami po żebrach. Podobne zachowania możemy też zaobser­ wować u skrzypków, harmonistów i akordeonistów, bębnistów i saksofonistów." Te zachowania opis oddaje tylko w przybliżeniu. Rejest­ rować je może tylko kamera wideo, właściwie ustawiona, zdolna uchwycić to, co najważniejsze w tym muzycznym spektaklu. A jest to spektakl, o czym się nie wie, czy nie pamięta, mając do czynienia tylko z muzycznym nagraniem, oto np. jedna z efektownych sytuacji z kręgu „postawy imponującej". Skrzypek w ferworze muzykowania zaczyna grać na skrzypcach pionowo ustawionych na ramieniu, potrząsa nimi, kuca, podskakuje, kładzie się na plecy, klęka itd. (Nawiasem mówiąc podobnie zachowują się muzycy z zespołów rockowych.) Technika video pozwala nam na rejestrację tych niezwykle ekspresyjnych, ginących przecież zachowań, rejestrację całego rytuału gry i wzajemnych relacji pomiędzy muzykantami a społecznością wiejską. To wszystko uciekało nam przy rejestracji jedynie mag­ netofonowej. Dlatego tak ważne są dla naszej kultury Pana nagrania wideo. Byłem wręcz zaszokowany, obserwując - a nie tylko słysząc - to muzykowanie. Kucanie, podskakiwanie do góry, granie na skrzypcach pionowo... Bębniści też starali się jak najbardziej pokazać, a szykow­ nie wyglądać znaczyło trzymać jak najwyżej bęben nad głową. To niebywale męczące, gdy się tak gra wiele godzin. Do tego dochodziły różne sposoby wydobywania dźwięku. Chcieli przez to wszystko pokazać - proszę, spójrzcie, nie tylko potrafię bębnić, ale i w trudnych warunkach. Do tego dochodził śpiew, śpiewano bowiem zawsze od bębna, albo od basów. Skrzypek nie był w stanie śpiewać w trakcie gry. Najlepsi, grając na bębnie stosowali również różne sposoby techniczne, wysoko cenione przez gości weselnych czy uczes­ tników zabaw, np. bębnienie z buczkiem. Polegało to na tym, że kalafonią smarowało się skórę, a grający pocierał ją 60 palcem w taki sposób, że powstawało dziwne drżenie, jak bardzo przyspieszony werbel, a kończyło ten popis uderzę pałeczki. Wejście w rytm było także bardzo trudne. Ta tak zwane tarabanienie, czyli poruszanie pałeczkami w le i w prawo, z taką szybkością, że sprawiało wrażenie wer' a nie bębenka. Na takie tricki mogli sobie pozwolić jedn tylko najlepsi. A jak godzono na wesele kapele? Czy grały stale w | samym składzie? To zależało od regionu. W tym, którym ja się zajął kajockim, kapel właściwie nie było, godzono tylko skrzyp a ten dobierał sobie grających na basie i bębnie. Tu doda że często goście po kolei sami basowali albo bębnili. Zdarzało się nawet na weselach u bogatszych gospodarzy, gdzie zarobek bywał większy, a udział liczący się, że skrzypek dobierał sobie tylko bębnistę, natomiast basowali goście weselni. Świadczy to najlepiej o „wtopieniu" muzyki w tę lokalną społeczność. Przecież umieli bębnić niemal wszyscy goście weselni, oczywiście mężczyźni. Dopiero pojawienie się harmonii zmieniło w dramatyczny sposób ten stan rzeczy. Kiedy to nastąpiło? Jak i w innych regionach, w drugiej połowie lat dwudzies­ tych. Skąd się wzięła w tym regionie harmonia? Mogę dokładnie na to odpowiedzieć, nagrywałem bowiem pierwszych harmonistów. Tak więc Jan Michalski przywiózł instrument z Warszawy. Pracował tam z ojcem jako murarz, słyszał grających na harmonii, spodobała mu się, kupił wi na Kercelaku harmonię i przywiózł do rodzinnej v. W okolicy był już harmonista, który trzy lata wcześniej ku sobie instrument, ale nie chciał uczyć Michalskiego. Do ro, kiedy ten sam opanował technikę gry, zaczęli się niać „kawałkami". Rewelacją dla wsi stał się walczyk „Na Gnojnej", s niowo coraz więcej melodii przychodziło „z miasta", tychczas bowiem melodie piosenek, tańców przekazywa z pokolenia na pokolenie. Ogromną rolę odgrywały matki, to podkreśla wielu m" kantów. Śpiewały bowiem na co dzień kobiety. Przy pra w polu, w gospodarstwie. Kajocy... �Przepraszam, już drugi raz używa Pan tego określenia, a ja - wstyd się przyznać - nie znam takiego regionu. Bo to też nie region, a specyficzny mikroregion. Przyjąłem to określenie, ponieważ wyróżnia obszar muzycznie. Jest to. oczywiście, sprawa umowna, ale ja obserwuję wyraźną granicę, np. między Lesiakami a Kajókami. Nie w podziale administracyjnym, ekonomice, obrzędach czy leksyce, ale właśnie w typie muzykowania. Ta granica przechodzi czasem przez środek wsi, połowa - od lasu - to Lesiacy, druga - Kajocy i muzyka polna. Muzyka wyznacza granicę, co się łączy z oceną tych „innych". Słyszałem wielokrotnie, to muzyka kajocka. Była to nazwa pogardliwa, Lesiacy często się nią posługiwali, właśnie mówiąc o muzyce. Kajocy - nazwa pochodzi od spódnic kobiecych, takich z usztyw­ niającym drutem, cajgowych portek. Lesiacy uważali, że oni chodzą normalnie ubrani, w bryczesach, a tamci - w caj­ gowych portkach, zacofani. Za nazwanie kogoś Kajokiem można było oberwać, dlatego w terenie nigdy tego określenia nie używam. Takich mikroregionów muzycznych było, oczywiście, wię­ cej. Przykładowo - w ramach regionów opoczyńskiego czy rawskiego mogę wyróżnić kilka takich ośrodków, które nic nie mają ze sobą wspólnego muzycznie, inne są w nich repertuary melodii, maniery wykonawcze. Będą to, np. Rdzuchów, w opoczyńskim wieś Kraśnica i Buczek, w raws­ kim Rzeczyca, Cielądz. Próbowałem dociec, jak to się dzieje, reguła jest podobna. Jakiś wybitny muzyk, który tam dominował, a inni byli jego uczniami lub naśladowcami. W Rzeczycy był więc Walasek, u moich Kajoków - Józef Kędzierski. Ten sam mechanizm kształtowania się ośrodków zauważy­ łem w powojennej rzeźbie ludowej - Zawidz, Łęczyca, Łuków, Paszyn... ... a w muzyce współczesnej, szkoła Darmstadtska czy Johna Cage'a. Wspomniał Pan o roli Józefa Kędzierskiego. Proszę coś o nim powiedzieć, o nagraniach z nim. Kiedy go spotkałem, miałjuż poważne kłopoty z pamięcią, mimo to zarejestrowałem kilkadziesiąt oberków, które wy­ konywał, oberków, choć można wśród nich wyróżnić mazu­ rki, ale tam, u Kajoków, określa się wszystkie jako oberki. Powiedziałem, że miał złą pamięć. Ale w trakcie nagrań przywracał mu ją jego dobry druh, basista Stefan Kędzierski. Śpiewał i poddawał tematy, wtedy stary skrzypek przypom­ niał sobie melodię i grał. Ale jak. Za każdym razem inaczej, rozbudowując motyw, improwizując. Ten sam oberek, czte­ rokrotnie nagrany, za każdym razem brzmiał jak zupełnie inny utwór. Powtarzał temat, ale zawsze przetwarzał go, improwizując, i to nie w formie jakiegoś warianciku, lecz tworząc zupełnie coś nowego. Z inną ekspresją. Przypomina to muzykowanie dżezmenów, improwizacje na temat stan­ dardów. Ale oni muzykowali wspólnie, natomiast Kędzier­ ski narzucał swoją wolę, swój styl gry. Innego nie uznawał. Dotyczyło to rozłożenia akcentów, tryla, który uważał za niepotrzebny itd. Dlatego nie akceptował wielu wybitnych skrzypków, swoich uczniów. Zupełnie go nie obchodziło, co grają inni skrzypkowie w odleglejszych wsiach. Być może w takiej postawie można dostrzec wyraz obawy przed konfrontacją z inną wielkością. Właśnie taka izolacja i postawa przyczyniły się do zarysowa­ nia ostrej granicy między obu naszymi mikroregionami. Jakiego przedziału czasowego dotyczą Pana nagrania? I co Pan nagrywał, tylko dawny repertuar czy i z lat przełomu? j Najstarsi muzycy, których mogłem nagrać, urodzili się jeszcze w ubiegłym stuleciu. Józef Biriczyk, z 1898 roku, zaczął grać na zabawach jako siedmioletni chłopak, więc można w tym przypadku mówić o przekazie dawnej tradycji * sposób bezpośredni. Przeważnie jednak dokumentowałem mdzi urodzonych w przededniu pierwszej wojny światowej 6 i początku dwudziestolecia. W tamtym okresie rozwinęli się w pełni, ponieważ nim taki chłopak zaczął grać na weselu, musiał nieźle wyuczyć się na zabawach. Najmłodsi skrzypkowie to generacja urodzonych około trzydziestego roku. Przemiana w estetyce, w muzyce zastała ich jeszcze w sile wieku. To nie była sprawa zmiany repertuaru, po prostu w krótkim czasie stali się wsi niepotrze­ bni. Najpierw na zabawach, później - także na weselach. Właśnie dla nich ta nowa sytuacja okazała się dramatem, przecież byli jeszcze w sile wieku, u szczytu możliwości twórczych. I już niepotrzebni. Przeżywali to bardzo silnie. Z goryczą mówią o tej nowej, dzikiej muzyce, „indiańskiej" czy „murzyńskiej". Wielu z nich, z tej goryczy, rozpaczy poniszczyło swoje instrumenty. Nawet nie sprzedali, ale zniszczyli. Wyzbywali się instrumentów starzy, którzy już nie mogli grać, a także drenowały teren muzea, np. w Szydłowcu. Rozumiem ich potrzebę skompletowania zbiorów, ale widzę też drugą stronę takiej działalności - przyspieszenie sytuacji, wyczyszczenie terenu, a co za tym idzie uniemożliwienie kontynuowania tradycyjnej gry. To nie lukie proste. Zawsze jest coś za coś. Proces zaniku zdaje się nieodwracalny, prawda, że drenaż go przyspieszy!. ale też uratowano przed zniszczeniem czy sprzedażą przypad­ kowym ludziom instrumentów, a także strojów, tkanin, chust, koronek. Te drenowała Cepelia, ,,Mazowsze", ,,Śląsk", no i muzea. Jednocześnie Pan, i jemu podobni, staraliście się pod­ trzymywać tradycje lokalne, powstało Stowarzyszenie Twór­ ców Ludowych, organizuje się konkursy. Przyzna Pan, że te dwie tendencje nie są spójne - ożywiać, podtrzymywać tradycje i wykupywać autentyki, czy w przypadku muzyki - instrumenty. Otóż ja poczytuję sobie za zasługę nie to, że uchroniłem ileś tam instrumentów od zniszczenia, dzięki czemu udało się dokonać nagrań i przywrócić, choćby częściowo, szacunek dla tej muzyki i tych ludzi. Cieszy mnie ogromnie fakt, że pod wpływem nagrań i audycji w radiu, niektórzy ludzie na wsi kupili sobie nawet skrzypce. Zdarza się nieraz, że gdy idą jako goście na wesele, biorą ze sobą skrzypce i potem jak się kapela popije albo jest przerwa, to grają i śpiewają. Czy to jakoś rzutuje na stosunek do muzykantów, których Pan nagrywa? 61 �11. 7. Grają Wojciech Kępa i Adam kacprzyk. Żadlowicc. 1988 Niewątpliwie. Przykładem niech będą ci wysłani przeze mnie skrzypkowie do Kazimierza. Przedtem traktowano ich jak ostatnie popychle, jeden z nich wstydził się wręcz grać przy ludziach, ponieważ śmiali się z niego, chodził więc za stodołę i tam grał. Inni muzykanci traktowali go pogard­ liwie. Ale po Kazimierzu, po kilku latach, akcje jego poszły w górę, zwłaszcza po tym, jak usłyszano go w radio i zobaczono, że przywiózł z tego Kazimierza jakieś pieniądze, nagrodę. Lepsza atmosfera powstała wokół nich, ale nie wobec ich muzyki. A czy taki wyjazd na festiwal, jak do Kazimierza, nie wpływa na samych muzyków. Kontakty z innymi, sam fakt słuchania innych wykonań, melodii... Słuchanie raczej nie odgrywa tu istotnej roli, choć nie można wykluczyć i tego czynnika, ale chyba ważniejsze są pouczenia, z najlepszych zresztą płynące intencji. Laureat z Kazimierza, nieżyjący już skrzypek Władysław Cieślik, opowiadał, że po tym jak go wytypowano na wyjazd, przyszedł do niego instruktor, pan magister, i kazał mu grać tak, jak on uważał, że będzie dobrze. Cieślik z rozgorycze­ niem o tym mówił: „panie, kazał mi grać wolno, tak ja nie grałem i tak ozdabiać, jak ja nigdy nie ozdabiałem, nie obchodziło go. że mi się to po prostu nie podoba, bo tak nigdy nie grywałem". Ale instruktora posłuchał. Dlaczego? Proszę Pana, muzykant wiejski, oczywiście dobry, zagra wszystko, co gość sobie zażyczy. O tym nie zapominajmy. I ci muzykanci nie sprzeniewierzają się sobie, stosując się do instrukcji etnografów, ponieważ to jest zgodne z ich etyką zawodową. Ale po co to robić? Na ile wiarygodny jest obraz rzeczywistości w nagraniach robionych przez Pana, na ile można uznać je za wierny przekaz tego, co się działo i dzieje? Bardzo trudne pytanie. Ciągle muszę je sobie zadawać. Może zacznę odpowiedź od omówienia grup muzykantów, z którymi miałem do czynienia. Otóż do pierwszej, najwyż­ szej, należeli skrzypkowie najdrożej opłacani, rzeczywiście najlepsi, oni to obgrywali wesela, zamawiało się ich nawet na pół roku naprzód. Tych jest najmniej. Wykańczał ich morderczy tryb życia, napięcie, wódka, papierosy, nieprze­ spane noce. Nie dożywali długiego wieku. Ci, którzy zostali, mieli już swoje szczytowe osiągnięcia za sobą i wcale nie byli skorzy do nagrań. Drugą grupę tworzyli muzycy o średnim poziomie, ponie­ waż jednak potrzeba muzyki była duża, zarabiali, obsługując 62 chrzciny, no i zabawy, tylko sporadycznie grali na weselach. Otóż właśnie oni najczęściej są obecnie nagrywani, oni uczestniczą w festiwalach, konkursach. Przedtem niedowar­ tościowani, zdominowani przez mistrzów, pozostawali na drugim planie, teraz zaś mają swój czas odwetu, ich się widzi, oni są aktywni. No i trzecia grupa, najsłabszych. Ci już w ogóle nie trafiali na wesela, zapraszano ich na zabawy, grywali w domu dla siebie, sąsiadów. Pierwszych można uznać za profesjonalistów, ci ostatni, to jak byśmy powiedzieli - amatorzy. Zafałszowa ' obrazu rzeczywistego wynika więc z tego powodu, że na­ grywamy przeważnie tych z drugiej i trzeciej grupy, c. wypacza przecież obraz. Ich repertuar był co prawda taki sam, ten sam, tyle że uboższy. Czym młodszy muzykant, tym mniejszy miał repertuar, ale nie tylko tym się różnił mistrzów. Słuchając słabszych skrzypków nie możemy mi' pojęcia o manierze wykonawczej i sposobach interpretacyj nych. Druga sprawa, łatwiej nagrać repertuar weselny, mazur " oberki, polki, niż to, co wykonywano na zabawach. Ok 1950 r. zaczęły występować zasadnicze różnice repertuaro pomiędzy weselami a zabawami. O ile weselny repertuar obwarowany tradycją, obrzędem zachował się dłużej, o tyl zabawowy podlegał szybkim zmianom. W dwudziestoleci wchodzą walce, fokstroty, później modne przeboje, slow-foksy, zmieniło się też instrumentarium, wszedł „dżaz , w latach pięćdziesiątych, by zniknąć po dziesięciu latach rzecz perkusji. Ten dżez przyszedł z miast, wsi położony bliżej miast. Był to prosty zestaw perkusyjny, czyli bę z pedałem, piórnik i werbel, czyli czynel. Ale etnografowie nie dokumentowali tych z m i a n , tego, co się działo na ich oczach. To niestety znamienne dla etnografów-dokumentalistóWT w pogoni za ,,czystym", nie zafałszowanym obrazem przesil ści, pomijali wszystko, co się z nim nie zgadzało, kiedyś na zapytany znienacka - kto to jest etnograf? odpowiedziałem namysłu - człowiek, który zawsze się spóźnia. Właśnie, chociażby ten problem akordeonu. Ale chcia poruszyć jeszcze jedną trudność, którą się ma, chcąc twarzać dawniejszy repertuar. Trzeba go rejestrować w kim składzie, w jakim był grany, a to jest trudne, często niemożliwe, każda licząca się kapela przed wojną nv mieć instrument dęty, trąbkę, rzadziej klarnet. Tymcza - 1 �П. 8. Józef Trzeciak (skrzypek) z ż o n ą Natalią. Bębenek zrobiony z Tory, tj. z „ ż y d o w s k i c h pacierzy". Radomskie, 1987. wiatach pięćdziesiątych - sześćdziesiątych tradycyjny reper­ tuar wykonywały już kapele w składzie: harmonia, skrzypce, trąbka lub saksofon i dżaz. Prawie nie ma nagrań z trąbką, a także saksofonem, tak modnym tuż po wojnie. Tylko raz udało mi się nagrać kapelę w pełnym dawnym składzie, z trąbką. To, co słyszymy, nie jest już autentykiem, nieraz daje się w takim wykonaniu dostrzec odbite echo już teraz słysza­ nych wykonań. Choćby w radiu. A to światło odbite przez masmedia, przefiltrowane przez instytucje kulturalne, domy kultury. Natomiast wierne są rzeczywistości dwa nagrania, które zrobiłem kilka lat temu. Jedno, to rejestracja filmowa zabawy weselnej, druga - współczesne, autentyczne oczepi­ ny. Byłem zdumiony, kiedy udało mi się je zarejestrować na wideo, w Radomskiem. Grały dwie kapele, jedna w remizie strażackiej, o jakieś sto metrów od domu weselnego, druga w nim. Ta w remizie występowała w składzie: dwie gitary, organy elektryczne i perkusja, natomiast w domu grała dla gości i do oczepin kapela złożona ze skrzypiec i perkusji. Skrzypce już z elektrycznym wzmacniaczem, a do tego dyskotekowe mrugacze, które się zapalały w trakcie gry. Repertuar tradycyjny oraz przeboje! Przy czym oczepiny, wyjątkowo dobrze odśpiewane, na zrębach starej obrzędo­ wości, lecz już z inną treścią jej nadaną. Kuplety starszej druhny były ułożone zawczasu, to prawda, ale tak jest obecnie. Oczepiny nie sprowadzają się teraz do zdjęcia czepca, są jakby pretekstem do składania prezentów lub Pieniędzy dla młodych na nową drogę życia. A nie są to tylko symboliczne dary, stawki są z góry wiadome gościom. Wśród darów znalazł się telewizor, mikser, inne przedmioty po­ trzebne młodym, a kosztowne. Pary przychodzące na wesele bez darów wręczały pieniądze „na czepek". Wówczas było to °koło 10.000 zł, czyli tak jak obecnie dwieście tysięcy, czy Więcej. Wszystkie dary od razu komentowały druhny dow­ cipnymi komentarzami, odśpiewanymi na rzecz telewizora, laksera czy odkurzacza. Oczywiście były to śpiewki im­ prowizowane. Niezwykłe to nagranie. Nie wiem, czy teraz dałoby się coś takiego zrobić. Współczesne wesela muszą odpowiadać wymogom młoziezy. Upodobaniom dziś występującym. Panna młoda Przygotowuje ucztą weselną, natomiast pan młody zgadza Pelę, ustala rodzaj repertuaru, no i oczywiście odpowiada wódkę na weselu. A o tym, jaki dziś dominuje repertuar a świadczą nagrywane i sprzedawane na targach kasety. W Radomskiem najbardziej popularny jest zespół Marka Strzeszkowskiego, układa słowa wraz z zespołem, gra prze­ boje dyskotekowe. To jest współczesny folklor, dominujący. Jak i gdzie sprzedawane są te kasety? W różnych miejscach, nawet w Warszawie, na Ursynowie widziałem je na bazarze, ale najczęściej pojawiają się na targach. Był pan ostatnio na wsi, na targu? W Suwałkach i Sejnach. Ale tam dominują już ciuchy i ..technika"przywożona z zagranicy. Jestem stały gościem, wielbicielem targów. Maluję je, ludzi, sytuacje. Otóż, gdzieś w środku 1990 roku przeszły one niewiarygodną metamorfozę, zniknęły kury, jajka, przetaki, pojawiły się zaś taśmy wideo, ciuchy z Turcji, elektronika z Hongkongu, „Ruskie", no i właśnie kasety. Wydają je mniej, czy bardziej legalne wytwórnie i sprzedają w całym kraju. Kiedy mówimy o targach, jarmarkach, chciałbym zapytać także o dziadów, to była przecież cala instytucja, zwłaszcza w erze przedelektronicznej. Oczywiście! Były to czasy, gdy opowieści, ballady dziado­ wskie stanowiły ważne ważne źródło informacji. One kształ­ towały wyobraźnię, sposób widzenia świata. Tego orbis exterior. Opowiem Panu zabawną historyjkę. Radomskie Ulaski Grzmiąckie, rok 1945. Wieś zapadła, dopiero w 1973 r. zelektryfikowana. Do sąsiada mojego, rolnika przyszedł wędrowny dziad. Z kosturem, płaszczem, takim jaki powinien być, z wszytymi woreczkami na kaszę, no i ten dziad siada, częstują go jadłem, stawiają wódkę, umawiają się za ile kieliszków odmówi odpowiednią ilość zdrowasiek, zaśpiewa pieśni nabożne, pomodli się za ich zdrowie, a na końcu proszą, by opowiedział, co się dzieje na świecie. No i dziad zaczyna, tu jakiś cud się zdarzył, figura Matki Bożej krwawymi łzami zapłakała, tam znów zbrodnia straszliwa, jakaś wdowa i sierota pokrzywdzone przez los, no - a na świecie - powiada, zdarzyło się to, że Amerykany rzuciły taką bombę, co całe miasto zburzyła. Tak to wieś mazowiecka za sprawą dziadów wchodziła w świadomość wieku atomowego! Niedaleko od Ulasek znajdowała się wieś Zielonka, wieś dziadowska. Mieszkały tam tylko dziady, takie z dziada pradziada. Nie prowadzili gospodarki, czasem coś hodowali, krówkę, świnki, zjeżdżali do wsi na zimę, od wiosny do późnej jesieni wędrowali po kraju żebrząc. A raczej - dziadu- 63 �jąc. W latach okupacji zaczęły się dla nich złe dni. Niemcy tępili ich zaciekle, jako roznosicieli informacji, niezależnych łączników. A później za to samo prześladowała ich bezpieka, po czterdziestym piątym roku. Aresztowano ich, zabraniano chodzenia po wsiach, ale kto dziada upilnuje? Potem ich rymowane teksty, w tajemnicy przepisywano, czytano, przekazywano dalej. O czym były te dziadowskie teksty? O cudach, oczywiście, o zbrodniach, niezwykłych wydarzeniach, o zamordowaniu księdza Popiełuszki, o tym, co bulwersowało ludzi, o czym dziennik telewizyjny nie podawał, a jeśli już - to inaczej. W dzienniku informacja informację goni, a teksty dziadów opowiadały tak, że potem człowiek długo tę opowieść pamiętał. Dziadów już dawno nie ma, ale pozostałością po ich kulturze są Proroctwa Sybilli. Zauważyłem to jak byłem świadkiem wejścia pierwszych telewizorów do chłopskiego życia. Ogromna część informacji w ogóle nie była odbierana, odczytywana. Wieś i dzisiaj nie pojmuje uogólnień, duża część informacji z dzienników w ogóle nie dociera do świadomości ludzi. Obserwując to zacząłem, rozbawi to Pana, rozumieć sens greckich tragedii, sens zasady jedności - czasu, miejsca, akcji. To,co widziałem świadczyło właśnie o tym, że rozbicie tej jedni czyniło informację nieczytelną. Dopiero ludzie musieli się uczyć języka masmediów. Nie rozumieli na przykład, jak to jest, ktoś wychodzi i już jest pokazany na ulicy albo coś się dzieje kilka dni później. Zrozumiałe, łatwe w odbiorze były II. 9. Józef Kasiak (skrzypce) i Tadeusz Tarnowski (bębenek). Radomskie, 1986; il. 10. Kapela braci M ę t ó w gra przed domem na powitanie gości imieninowych. 1987 tylko rzeczy, które się działy w tym samym miejscu i czasie których akcja toczyła się w jednym planie. Przed kilku laty opowiadał u nas w Instytucie semiotyk z Dorpatu, Cywian, że w podobny sposób publiczność reagowa­ ła na pierwsze filmy. Pociąg przelatywał przez ekran, no i co? Co się z nim stało? Gdzie zniknął? Na zakończenie naszej rozmowy, w której tak nieprzy­ zwoicie wyeksploatowałem Pana, chciałbym zapytać, czy zetknął się Pan z czarami, z magią, zabiegami odczyniania bądź rzucania uroków. Owszem, ale były to sytuacje drażliwe, w które zostawałem wplątany przypadkowo - ktoś przybiega, prosi mego muzy­ kanta o pomoc w odczynieniu uroku. Czuję się niezręcznie intruzem, on - wyraźnie zawstydzony. Tylko raz zetknąłem się z sytuacją, charakterystyczną dla efektu - jak to nazwać - komercjalizacji? Otóż pewien muzyk, po latach przyjaź­ nienia się, powiedział mi przy wódce, zawstydzony, o tym, czego był świadkiem. Pozwolił mi nawet po naleganiach, sfilmować tę opowieść, ale z zażenowaniem, prosząc o dys­ krecję. Minęło kilka lat, pan ten otarł się o różne festiwale... no i zaczął sprzedawać tę swoją opowieść jak towar. Mam sporo zarejestrowanych opowieści na temat czarów, także tych związanych z subkulturą muzyczną. Takich, w których chodziło o zniszczenie konkurencji. Żeby struna pękła? Tak, żeby struna pękła, żeby się rozsypały skrzypce, nawet żeby zabić. Mam kilka dramatycznych relacji dotyczących takich zdarzeń. A nie sądzi Pan, że tego rodzaju, jeśli już nie zabiegi, to intencje, mogą mieć także uczestnicy konkursów, choćby Wieniawskiego czy Chopinowskiego? Nie zdziwiłbym się... Zresztą wielu miało różne maskotki. „ M o i " muzycy kładli na przykład pod duszę skrzypiec wysuszone skrzydełko nietoperza, żeby skrzypce szaleńczo brzmiały. Oczywiście także zabiegali o zniszczenie kon­ kurenta. Słyszałem od kilku muzykantów opowieści o karach za nieprzestrzeganie postu, granie wówczas, gdy nie należy. Otrzymywali ostrzeżenia, na przykład, od dwunastej w nocy post, a skrzypek mówi, no, pograjmy jeszcze piętnaście minut. W tym momencie drzwi się otwierają, wchodzi czarny pies i patrzy... Wiele opowieści dotyczy bluźnierstw wobec wiary katolickiej - i kar poniesionych. Bluźnierstwa były przy tym róże, np. wdrapanie się w nocy, tyłem, na krzyż przy rozstajnych drogach. Odczyniano też uroki profanując zwłoki Żydów. Mam kilka relacji o tym, jak dzień po pogrzebie wykopywa­ no w nocy na kirkucie zwłoki, obcinano łopatą głowę i zakopywano ją pod progiem muzykanta. Straszne. Ale pocieszam się, że to tylko opowieść. Niestety, chyba prawdziwa. Ten, który mi to relacjono­ wał, twierdził, że towarzyszyły temu zakopywaniu pod progiem domu jego ojca grzmoty, gwizdy, głosy. Czyli normalny sztafaż filmów o wampirach Panie Andrzeju, jesetm pełen podziwu dla tego, co Pan zrobił. Cieszę się, że poza Panem, poza instytucjami oficjal­ nymi jest więcej osób, które z pasją i uporem rejestrują co się jeszcze da ze świata autentycznej kultury ludowej. Jeżdżą na Huculszczyznę, śladami Vincenza, tam, gdzie jeszcze można mówić o jedni: człowieka, kosmosu, przyrody, Boga; gdzie pieśń wyraża człowieka, a on wyraża się w pieśni, muzyce. Widziałem niedawno filmy takie, nakręcone przez Zespół Teatru Wiejskiego w Węgajtach, a także przez Fundację Pogranicza - w Sejnach. Istnieje Maciej Rychły, Orkiestra pod wezwaniem Świętego Mikołaja i inni, których nie wspo­ mnę, którzy ratują - w ostatniej już chwili - pamięć starowieku. Ratują przed zapomnieniem, nicością. Bardzo Panu dziękuję za rozmowę. 64 i J j � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76b82d73240f50938bd2032d022f42ef.pdf f1414d2a4b1262a0477cfa83d363c306 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2429 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2255 Title A name given to the resource Muzykanci radomscy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.65-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bieńkowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Muzykanci radomscy Andrzej Bieńkowski Badania nad muzyką ludową i obyczajami muzykantów prowadzę od 1979 roku. Obejmują one regiony: Radomski, Opoczyński, Rawski, Grójecki, Skierniewicki i okazjonalnie Łowicki. Ogółem dotarłem do 608 instrumentalistów ludo­ wych z tych regionów. Kolekcja moja liczy obecnie 200 godzin muzyki instrumentalnej, 170 godzin rejestracji wideo, 15 godzin relacji o czarach muzykantów i ich obyczajach oraz ponad 5 tysięcy fotografii. Filmy i nagrania robione są z reguły w domach muzykantów. Na terenie ziemi radomskiej dotarłem do 141 skrzypków oraz ponad 100 harmonistów i akordeonistów. Do tej pory udało mi się zarejestrować na taśmie magnetofonowej lub wideo 90 skrzypków i 50 harmonistów z Radomskiego. Pierwotnym motywem moich badań był brak głębszego zainteresowania muzyką i losami tej licznej rzeszy muzykan­ tów, którzy w większości nie grają już od wielu lat... Składy kapel weselnych z Radomskiego ulegały w tym stuleciu zasadniczym zmianom, tak więc początek stulecia to przede wszystkim skrzypce z bębenkiem jednostronnym. Basy 4-strunowe tu występujące brano na bogatsze - liczniej­ sze wesela. Skrzypek był godzony na wesele sam i zabierał ze sobą „statki", czyli skrzypce, basy i bębenek. W czasie wesela skrzypkowi bębnili i basowali przygodni goście weselni. Czasem na bardziej prestiżowe wesela skrzypek dobierał sobie bębnistę, a basowali weselnicy (informacja - Józef Kędzierski, Walenty Mirecki). Bębenki jednostronne były średnicy około 40 cm, miały „cykotki", czyli blaszki, najczęściej z mosiądzu. Skóra na nich była z psa lub z „porzuconego" (poronionego) cielaka W czasie I I wojny światowej dość rozpowszechniony byl obyczaj pokrywania bębnów skórą z Tory, pochodzącej ze zdemolowanych synagog. Bębenki takie, często zachowane do dziś, w tym czasie nie były zabierane na wesela, ale bębniono na nich chodząc „po dyngusie" albo na skromniej­ szych pograjkach. Basy można było kupić na targu w Rado­ miu; część z nich była fabrycznej roboty, np. basy Józefa Zawiślaka albo robione przez wiejskich lutników - często muzykantów, np. Władysława Dembowskiego i Jana Kózkę - basy takie zamwiano bezpośrednio u wykonawcy. Har­ monie pojawiły się po I wojnie światowej, początkowo były to tzw. „półtonówki" - 12-basowe, 2-rzędowe. Trafiały się też tzw. dziesiątki - 2-basowe, używane raczej do nauki gry (informacja - Jan Michalski). Półtonówki dość szybko zostały wyparte przez bardziej nowoczesne i łatwiejsze w grze harmonie 3-rzędowe 24-basowe. Najczęściej jeszcze spotyka­ ne instrumenty tego rodzaju pochodzą z wytwórni Meyera. Leonarda, Paulusa. Do rzadziej spotykanych należą har­ monie Fijałkowskiego, Kwiatka, Rutkowskiego, Wełny. Królaka, Seipelta. W północnej części Radomskiego istniały dwie małe wytwórnie harmonii: Fijałkowskiego - ucznia Meyera, w gminie Mogielnica i Kwatka - ucznia Fijałkows­ kiego, w gminie Radzanów. Udało mi się dotrzeć do kilku pierwszych harmonistów tego regionu: Józefa Zawiślaka 7 gmina Potworów, Jana Michalskiego - gm. Klwów i Władysława Gajdy - gm. Radzanów. Są oni bezcennym źródłem informacji o zmianach, jakie zaszły w muzyce ludowej i obyczajowości wraz z wprowadzeniem harmonii do kapel weselnych. Wtedy to zmienił się w kapeli bęben, cichy bębenek został zastąpiony większym, głośniejszym barabanem", tj. bębnem dwustronnym z talerzem (zwanym „tacą"), stopniowo zaczynały zanikać również basy 4-stru­ nowe. W wielu kapelach basy zostały zastąpione przez drugie skrzypce, czyli kapela grała w składzie: dwoje skrzypiec bębenek lub baraban (np. kapele Józefa Września, Stefana Kaczmarka, Antoniego Września). Z wesel basy zniknęły ostatecznie w czasie I I wojny światowej (przesiedlenia). 1 Wyjątkiem jest Józef Kędzierski, który grał z basami do końca lat 50-tych. Wielu skrzypków wycofuje się wtedy z aktywnej gry na weselach, nie będąc w stanie lub nie chcąc przystosować się do gry z harmonią (np. Wacław Neska, Walenty Mirecki, Józef Kietla). Jest interesujące, że dla wielu skrzypków gra weselna była tylko epizodem młodości, porzuconym po założeniu rodziny. W latach 30-tych pojawiają się kolejne udoskonalone wersje harmonii 3-rzędowych, 80- lub 120-basowych. Tego typu harmonie spotyka się niekiedy jeszcze teraz na wese­ lach; są to instrumenty: „Radek", „Jędrych", „Lipiński", „Nowicki". Dobre i znane kapele z lat 30-tych występowały najczęściej w składzie: harmonia, skrzypce, kornet i baraban. Pierwsze akordeony pojawiają się w kapelach przez I I wojną. Mówiąc o instrumentalistach okresu międzywojennego trze­ ba wspomnieć o dość powszechnym „ogrywaniu" skrom­ nych, wiejskich zabaw na organkach solo lub z towarzysze­ niem bębenka (np. Franciszek Reguła, Jan Kłosiński). Harmonie pedałowe występują tylko w południowej części woj. radomskiego, są to harmonie firmy: „Meyer" „Rut­ kowski" „Ostrowski". Kolejne zmiany w instrumentarium kapel następują w po­ łowie lat 50-tych, kiedy w „lepszych" kapelach weselnych baraban zostaje zastąpiony przez „dżaz", czyli prosty zestaw perkusyjny (bęben z pedałem, werbel i talerz), a trąbka �П. 11. Stefan Kotlimowski i Władysław Bieńkowski (bębni trzonkiem drewnianej łyżki). Radomskie. 1989 stopniowo zastępowana jest saksofonem tenorowym, coraz częściej pojawiają się też akordeony. Trzeba zaznaczyć, że mówiąc o ewolucji kapel mam na myśli kapele, które nadawały ton życiu muzycznemu wsi i ustalały nowe kryteria estetyczne, bo przecież równolegle z tymi kapelami za­ praszano na wesela kapele w składzie tradycyjnym, tzn. skrzypce z bębenkiem. Oczywiście wraz ze zmianami w składach kapel następo­ wały też zmiany w repertuarze, ale to już osobny problem. Wzmacniacze zaczęły się pojawiać na weselach w końcu lat 60-tych. Kapele grają już wtedy na zewnątrz „domu wesel­ nego", pod plandeką, a na wesela zaprasza się więcej gości. Bardzo szybkie zmiany w kapelach zaczęły zachodzić na przełomie lat 1970-80. Skrzypce zaczynają być już rzadkoś­ cią, a najczęściej spotykane na weselach kapele występują w składzie: akordeon - organy elektryczne, gitara basowa, saksofon i perkusja. Zmiany te zostały przyspieszone przez inwazję w tym okresie popularnej muzyki rockowej „nowej generacji" (kapelę na wesele wybiera i zaprasza pan młody!). Trafiają się jeszcze niekiedy kapele weselne w tradycyjnym składzie, czyli: skrzypce, harmonia lub akordeon, saksofon i „dżaz", ale kapele takie mają coraz mniejsze wzięcie. Chciałbym zasygnalizować jeszcze jeden czynnik, który przyczynia się do szybszego wyeliminowania z życia muzycz­ nego wsi tradycyjnych kapel, ale zacznijmy od wydarzenia, które miało miejsce kilka lat temu na wsi. Jedna z kapel, która zdobyła I miejsce na Festiwalu w Kazimierzu, została zaproszona przez sąsiadów na pograjkę. Skończyło się to tym, że przyjechała milicja, która rozpędziła zabawę, a właś­ cicielowi mieszkania, gdzie się to odbywało wlepiła kole­ gium. Należy przypuszczać, że po takim incydencie nikt więcej kapeli na „pograjkę" nie zaprosi do siebie. Milicja działała zgodnie z przepisami, które zakazywały urządzania nie rejestrowanych zabaw. A chcąc zorganizować zabawę należało złożyć podanie u miejscowych władz i zapłacić podatek. Współczesny muzykant weselny, aby móc legalnie wyko­ nywać swój zawód, powinien po weryfikacjach uzyskać rodzaj „patentu" na wykonywanie zawodu „wiejskiego muzykanta" i płacić z tego tytułu podatki. Poddanie się tej procedurze jest możliwe w wypadku ekspansywnych i zamo­ żnych kapel typu „knajpowego". Natomiast poważnie utru­ dnia organizowanie zabaw ludowych z tradycyjnymi kapela­ mi, których już nikt na wesele nie zaprosi. W Radomskim jest obecnie czynnych zawodowo zaledwie 66 kilku skrzypków (np. Jan Gaca, Jan Borowiecki, Józef Zaraś, Jan Bielski), grają oni po kilka wesel w sezonie i mają stałe zespoły. Drugą grupę stanowią skrzypkowie dorywczo grywający na weselach lub chrzcinach raz lub dwa razy w roku (np. Piotr Gaca. Piotr Strzałkowski, Józef Papis, Wacław Rek, Jan Matysiak). Natomiast znakomita więk­ szość przestała grywać zawodowo przed około 20 laty. Średnia wieku skrzypków wynosi od 60 do 75 lat (stan w 1988 г.). Najmłodsi znani mi skrzypkowie radomscy to: Józef Kmita, Stanisław Lewandowski, Jan Gaca, urodzeni na początku lat 30-tych. Młodszych skrzypków nie udało mi się odnaleźć. Za kilka lat staniemy przed problemem braku skrzypków w tym regionie. Największą satysfakcję sprawia mi kontakt z najtrudniej­ szą do odnalezienia i nagrania grupą skrzypków takich, którzy przestali grać 30—40 lat temu. Tym właśnie muzykan­ tom i rekonstrukcjom ich kapel poświąciłem ostatnie 8 lat pracy. Obok trudności dotarcia do tych artystów, namówie­ nia ich do gry i skompletowania całej kapeli w jej dawnym składzie wielkim problemem był brak instrumentów muzycz­ nych. Wiele lat szukałem w Radomskim basów i bębenka, tropiąc je detektywistycznie, kierując się pogłoskami i plot­ kami etc. Znalazłem basy rozbite w stodole w gminie Potworów i oddałem je do naprawy u wiejskiego lutnika (nawiasem mówiąc pertraktacje o kupno już rozbitych basów zajęły mi kilka lat, bowiem okazało się, że mają one siedmiu sukcesorów). Podobnie było z bębenkiem i baraba­ nem. Jednocześnie gruntownie badałem teren, robiąc do­ kładną ewidencję skrzypków grających z basami, basistów i bębnistów. Starałem się zorientować, kto w okresie aktyw­ ności muzycznej skrzypków był najbardziej znanym i cenio­ nym muzykantem i jakie w tym czasie oberki, polki, mazurki i walce grywał. Okazało się to bardzo pomocne w nagraniach dla stworzenia klimatu wspólnoty zainteresowań, który bardzo pomaga muzykantom w przypomnieniu sobie w za­ kamarkach pamięci tych utworów, które przestały być juz obiegowe w ich wsi. Szczególnie ważne było to w wypadku nagrań Wacława Neski, nie grającego już od 45 lat, i Jana Kietli, Stefana Kaczmarka, nie grających prawie od 30 lat. Do nagrań dochodziło niekiedy po kilku latach pertraktacji i wzajemnym poznaniu się, a warunkiem ich dokonania było dostarczenie kapeli wszystkich instrumentów (np. kapele Walentego Mireckiego, Wacława Neski, Stefana Kaczmar­ ka, Antoniego Września), których już muzykanci od wielu lat nie mieli. Chciałbym zwrócić uwagę na bardzo ciekawy mikroregion �И. 12. Wesele w Nieznamierowicach, 1987. Zdjęcie zrobione w drugi dzień wesela, w czasie przeprowadzania gości z domu do remizy. Grają: Józef Porczek i Jan Gaca (ma skrzypce ze wzmacniaczem własnej roboty. Na pasku powieszony głośnik). muzyczny w Radomskiem, zajmuje on z grubsza obszar między miejscowościami - od południa Skrzyńskiem i Drze­ wicą a Potworowem i Odrzywołem od północy. Muzyka tam grana była nazywana przez muzykantów spoza tego mikro­ regionu muzyką „kajoków" (od noszonych tam tradycyj­ nych „swojej roboty" spodni - w przeciwieństwie do brycze­ sów noszonych już przez wiejskich chłopaków spoza tej strefy (informacja Franciszka Reguły i Wacława Reka). Inna nazwa tej muzyki to muzyka „polna" - inf. Józefa Łudczaka i Józefa Września), w przeciwieństwie do muzyki „Lesiaków" - którą oni grają. Muzykanci grający po „kajocku" często określają swoją muzykę jako „rdzuchowską". Tych kilku niezwykłych skrzypków grających po kajocku, których można odnaleźć w terenie, ma rodowód muzyczny wywo­ dzący się od znanego muzykanckiego rodu Kędzierskich (np. Tadeusz Jedynak i Piotr Gaca są uczniami Jana Bogusza, który z kolei uczył się u Jana Kędzierskiego). Najwspanialszy przedstawiciel muzyki „kajockiej" - skrzypek Józef Kędzierski mówi o swojej grze: „muzyka powinna iść do nieba, musi być tak wyciągana, jak do nieba i tak grana, żeby następnego dnia żaden chłopak nie potrafił zagwizdać mojego obera - bo inaczej jest to łatwizna". Wydaje mi się, że to wyznanie w niezwykle trafny sposób pokazuje najbardziej istotne cechy tej bardzo emocjonalnej muzyki, gdzie oberki zgrupowane w jakby bloki muzyczne były grane po kilka godzin bez przerwy. Wyróżnia tę muzykę niezwykle rozbudowana improwizacja. Oberki takie, o ile grane są poza tym obszarem, nazwyne są „rdzuchowiaka- Problemy dokumentacji wideo Andrzej Bieńkowski Rozpoczynając w 1985 r. dokumentowanie folkloru i życia muzycznego na wsi Polski centralnej na taśmie wideo nie zdawałem sobie sprawy, jak dalece ten nowy i rewolucyjny wręcz środek przekazu zmieni i rozszerzy moje spojrzenie na folklor i jego przemiany, jak pomoże mi zobaczyć zjawiska, które w dotychczasowym badaniu muzyki ludowej łatwo uchodzą uwadze. Możliwość filmowania we wnętrzach wiejs­ kich domów bez specjalnego dodatkowego oświetlenia i ekipy, która normalnie towarzyszy filmowaniu pozwala na stworze­ nie sytuacji, która nie peszy mieszkańców wsi, a jednocześnie działa stymulująco na grę i zachowania jej towarzyszące. Stwarza to doskonałe warunki do odtworzenia bądź stymulo­ wania prawie normalnych sytuacji, w jakich odbywały się wiejskie muzykowania i obrzędy. Aby móc zdokumentować życie muzyczne wsi, niezbędnym Warunkiem jest świadomość sytuacji, w jakiej znajduje się kultura wiejska, a w szczególności ten jej rozdział, którym jest muzyka ludowa. Problem autentyzmu kapel ludowych Jest naturalną skłonnością ludzi zajmujących się muzyką ludową wydobywanie i rejestrowanie tej muzyki, która jest najstarsza, najbardziej archaiczna i w opinii miejskiej uchodzi za najbardziej wartościową. Postawa taka, mimo oczywistych walorów badawczych, rodzi szereg niebezpieczeństw. Dotyczą one repertuaru kapel ludowych, ich składu instrumentalnego i manier wykonawczych. Skrzypkowie ludowi Polski centralnej to w przeważającej większości ludzie urodzeni w przedziale czasowym lat 1915-1930, a więc pokolenie, które zaczęło grać na weselach w latach 1935-1945. W latach tych taneczna muzyka weselna w zasadzie nie odbiegała swym repertuarem od muzyki granej na zabawach i pograjkach. W tym okresie kapele wykonywały utwory zgrupowane w blokach muzycznych, po których następowała przerwa na odpoczynek. W takim bloku muzycznym za­ czynanym i zakańczanym oberkiem grano walce, polki, tanga i fokstroty. Wszystkie te gatunki muzyczne egzystowały na równoprawnych zasadach. Kapele z którymi miałem do czynienia, a które nie otarły się o festiwale, ani o instruktorów z domów kultury, w czasie nagrań grały wszystkie te rodzaje utworów jako muzykę wiejską. Natomiast, kiedy nagrywa się takie same kapele, które już jednak otarły się o „wymagania fachowców", zauważa się, iż próbują one eliminować ze swego repertuaru tanga, walce, 67 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c4244044df3dd8ab170b60d97215826.pdf 523476c9cce6ebba19c117062f77659b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2430 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2256 Title A name given to the resource Problemy dokumentacji wideo / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.67-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bieńkowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И. 12. Wesele w Nieznamierowicach, 1987. Zdjęcie zrobione w drugi dzień wesela, w czasie przeprowadzania gości z domu do remizy. Grają: Józef Porczek i Jan Gaca (ma skrzypce ze wzmacniaczem własnej roboty. Na pasku powieszony głośnik). muzyczny w Radomskiem, zajmuje on z grubsza obszar między miejscowościami - od południa Skrzyńskiem i Drze­ wicą a Potworowem i Odrzywołem od północy. Muzyka tam grana była nazywana przez muzykantów spoza tego mikro­ regionu muzyką „kajoków" (od noszonych tam tradycyj­ nych „swojej roboty" spodni - w przeciwieństwie do brycze­ sów noszonych już przez wiejskich chłopaków spoza tej strefy (informacja Franciszka Reguły i Wacława Reka). Inna nazwa tej muzyki to muzyka „polna" - inf. Józefa Łudczaka i Józefa Września), w przeciwieństwie do muzyki „Lesiaków" - którą oni grają. Muzykanci grający po „kajocku" często określają swoją muzykę jako „rdzuchowską". Tych kilku niezwykłych skrzypków grających po kajocku, których można odnaleźć w terenie, ma rodowód muzyczny wywo­ dzący się od znanego muzykanckiego rodu Kędzierskich (np. Tadeusz Jedynak i Piotr Gaca są uczniami Jana Bogusza, który z kolei uczył się u Jana Kędzierskiego). Najwspanialszy przedstawiciel muzyki „kajockiej" - skrzypek Józef Kędzierski mówi o swojej grze: „muzyka powinna iść do nieba, musi być tak wyciągana, jak do nieba i tak grana, żeby następnego dnia żaden chłopak nie potrafił zagwizdać mojego obera - bo inaczej jest to łatwizna". Wydaje mi się, że to wyznanie w niezwykle trafny sposób pokazuje najbardziej istotne cechy tej bardzo emocjonalnej muzyki, gdzie oberki zgrupowane w jakby bloki muzyczne były grane po kilka godzin bez przerwy. Wyróżnia tę muzykę niezwykle rozbudowana improwizacja. Oberki takie, o ile grane są poza tym obszarem, nazwyne są „rdzuchowiaka- Problemy dokumentacji wideo Andrzej Bieńkowski Rozpoczynając w 1985 r. dokumentowanie folkloru i życia muzycznego na wsi Polski centralnej na taśmie wideo nie zdawałem sobie sprawy, jak dalece ten nowy i rewolucyjny wręcz środek przekazu zmieni i rozszerzy moje spojrzenie na folklor i jego przemiany, jak pomoże mi zobaczyć zjawiska, które w dotychczasowym badaniu muzyki ludowej łatwo uchodzą uwadze. Możliwość filmowania we wnętrzach wiejs­ kich domów bez specjalnego dodatkowego oświetlenia i ekipy, która normalnie towarzyszy filmowaniu pozwala na stworze­ nie sytuacji, która nie peszy mieszkańców wsi, a jednocześnie działa stymulująco na grę i zachowania jej towarzyszące. Stwarza to doskonałe warunki do odtworzenia bądź stymulo­ wania prawie normalnych sytuacji, w jakich odbywały się wiejskie muzykowania i obrzędy. Aby móc zdokumentować życie muzyczne wsi, niezbędnym Warunkiem jest świadomość sytuacji, w jakiej znajduje się kultura wiejska, a w szczególności ten jej rozdział, którym jest muzyka ludowa. Problem autentyzmu kapel ludowych Jest naturalną skłonnością ludzi zajmujących się muzyką ludową wydobywanie i rejestrowanie tej muzyki, która jest najstarsza, najbardziej archaiczna i w opinii miejskiej uchodzi za najbardziej wartościową. Postawa taka, mimo oczywistych walorów badawczych, rodzi szereg niebezpieczeństw. Dotyczą one repertuaru kapel ludowych, ich składu instrumentalnego i manier wykonawczych. Skrzypkowie ludowi Polski centralnej to w przeważającej większości ludzie urodzeni w przedziale czasowym lat 1915-1930, a więc pokolenie, które zaczęło grać na weselach w latach 1935-1945. W latach tych taneczna muzyka weselna w zasadzie nie odbiegała swym repertuarem od muzyki granej na zabawach i pograjkach. W tym okresie kapele wykonywały utwory zgrupowane w blokach muzycznych, po których następowała przerwa na odpoczynek. W takim bloku muzycznym za­ czynanym i zakańczanym oberkiem grano walce, polki, tanga i fokstroty. Wszystkie te gatunki muzyczne egzystowały na równoprawnych zasadach. Kapele z którymi miałem do czynienia, a które nie otarły się o festiwale, ani o instruktorów z domów kultury, w czasie nagrań grały wszystkie te rodzaje utworów jako muzykę wiejską. Natomiast, kiedy nagrywa się takie same kapele, które już jednak otarły się o „wymagania fachowców", zauważa się, iż próbują one eliminować ze swego repertuaru tanga, walce, 67 �fokstroty itp. Wystarczy jednak porozmawiać z muzykami, aby dojść do wniosku, że nie wynika to z poczucia „ludowości" czy „nieludowości" tej muzyki, tylko jest skutkiem wpływu na ich repertuar ludzi z zewnątrz. Wydaje się rzeczą ważną, aby przy dokumentacji folkloru traktować tę część reperturaru kapel jak równoprawną w jej znaczeniu przy badaniu muzyki wsi, przy dokumentacji sytuacji autentycznej. Problem składu instrumentalnego kapel ludowych Rozpocznę od cytatu z Regulaminu Ogólnopolskiego Fes­ tiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych - Kazimierz 1988 г.: „W festiwalu mogą wziąć udział: instrumentaliści-soliści grający na tradycyjnych instrumentach jak: skrzypce złóbcoki, mazanki, cymbały, dudy, gajdy, kozioł, trombita, ligawka, bazuna, harmonia, różnego rodzaju fujarki, piszczałki i inne instrume­ nty i narzędzia muzyczne (należy przypomnieć, że akordeon jest obcy polskiej tradycji ludowej)". Chciałbym żebyśmy zajęli się bliżej tym fragmentem. Jak rozumiem regulamin tego ważnego, wspaniałego festiwalu ocenianego przez najwyższe autorytety naukowe, był przez nie stworzony, a przynajmniej zaakceptowany, tym samym dob­ rze oddaje kierunki badań i stosunek do folkloru w kraju. Na wsi Polski centralnej (Radomskie, Opoczyńskie, Raws­ kie) harmonia pojawiła się w kapelach w końcu lat dwudzies­ tych, początku trzydziestych. Bardzo niewielu instrumentalis­ tów mogło sobie pozwolić na kupno tego bardzo drogiego instrumentu (cena nowej harmonii 3-rzędowej) 80-basowej wynosiła 700-900 zł). Akordeony pojawiły się w tych okoli­ cach w końcu lat trzydziestych, rozpowszechniły się w czasie wojny, a w latach pięćdziesiątych zaczęły wypierać harmonie. Z badań terenowych wynika, że skrzypkowie ludowi w swym aktywnym życiu muzycznym częściej grywali z akordeonem niż z harmonią. Różnica w czasie pomiędzy pojawieniem się harmonii a akordeonu wynosi kilka lat. Stąd prosty wniosek, że akordeon w kapelach, które możemy jeszcze zarejestrować jest pełnoprawnym instrumentem ludowym, zakorzenionym już od blisko półwiecza w życiu muzycznym wsi. Jeżeli mówimy o niepolskim rodowodzie akordeonów, powinniśmy pamiętać o takimż rodowodzie harmonii. Pro­ blem jest głębszy i dotyczy stosunku do kultury ludowej w ogóle, przecież to nie my, ludzie zajmujący się muzyką ludową, możemy przesądzać, co jest ludowe, a co nie. Decydu­ je o tym społeczność wiejska, jej upodobania i estetyka. Kultura ludowa, jako zjawisko, jest otwarta, czerpie wzory i in­ spiracje również z innych kultur, inaczej ginie, nie rozwija się. Przecież w latach tzw. I I Rzeczypospolitej istniały na obszarze naszego kraju różne kultury wzajemnie oddziałujące na siebie - polska, żydowska, niemiecka, rosyjska, ukraińska itp., i ślady tego obecne są do dziś, mimo że staliśmy się krajem niemal monokulturowym, a w każdym razie to nam przez lata wmawiano. Dlatego też eliminowanie wpływów innych kultur zubaża naszą własną. Zjawisko podobne do eliminowania akordeonu jako niepo­ lskiego instrumentu, można spostrzec w zespołach śpiewa­ czych z rejonów Polski wschodniej. Tam w latach II Rzeczypo­ spolitej w jednej wsi mieszkały społeczności - np. polska i ukraińska, mieszając się i czerpiąc wzajemnie wzorce kulturo­ we. Pieśni ukraińskie były śpiewane również przez polską część wsi. Dziś zabrania się tym zespołom śpiewaczym wykonywa­ nia tej ukraińskiej części repertuaru (np. w Kazimierzu). (Uwaga dotyczy lat osiemdziesiątych). Czy to dbanie o „pol­ skość" w kulturze ludowej nie trąci przesadą? Czy nie ingeruje się w sytuacje autentyczne? Podejście takie utrudnia dokumentację z góry eliminując z rzeczywistości badanej to, co „fachowcy" uznają za obce. Jeśli więc chcemy utrwalić obraz r z e c z y w i s t e g o składu kapel, takiego, w jakim naprawdę grywały dla publiczności wiejskiej, nie wolno zapominać o istnieniu takich instrumen­ tów jak dżaz, który pojawił się na początku lat pięćdziesiątych, jak saksofon, który pojawił się w tym samym czasie, nie mówiąc już o elektrycznym instrumentarium ostatnich 20 lat. 68 Maniery wykonawcze Największy mir wśród muzykantów mieli (i mają) nutowcy to jest ci, którzy znają nuty, na ogół bowiem muzykanci są „słuchowcami", do czego przyznają się z pewnym zażenowa­ niem. Skrzypkowie, którzy zaczynali swą działalność muzycz­ ną przed pojawieniem się harmonii i akordeonu grywali z bębenkiem (czasem z basami i bębenkiem). Zmiany, które zaszły w muzyce w momencie pojawienia się harmonii i akor­ deonu, zepchnęły skrzypka na drugi plan, to harmonista decydował teraz o tym, jak będzie grana melodia (skrzypkowie określają to jako gra na prostkę, bez ozdabiania). Ciekawym problemem przy nagrywaniu skrzypków jest porównanie, jak muzyk gra ten sam utwór „w pojedynkę", czyli z bębnem i jak z harmonią. Dobry skrzypek wiejski to taki, który od razu zagra zanuconą mu melodię w sposób taki, jak się to od niego zażąda, dlatego też bardzo trzeba uważać, żeby nie wpłynąć swoimi gustami na sposób gry skrzypka, ten bowiem szybko orientuje się, czego oczekuje od niego nagrywający, a co nie zawsze jest zgodne z tradycją wiejską, jak np. Władysław Cieślik. W czasie rejestracji na wideo konieczna jest świadomość tego typu problemów, jeżeli chcemy uzyskać niezafałszowany przez nasze życzenia obraz życia muzycznego wsi. Jest to też ważne z innego względu - akceptacja gustów i zachowań muzykantów pozwala stworzyć taką atmosferę w czasie filmowania, kiedy to możemy zauważać zachowania, które nie są dostrzegalne w sytuacji pouczania i życzeń wobec muzykan­ tów. Zachowania w czasie gry Przeglądając ponad 170-godzinne archiwum moich rejest­ racji wideo zacząłem zauważać pewne prawidłowości w za­ chowaniach muzykantów, z których - będąc zajęty filmo­ waniem - nie zdawałem sobie sprawy. W czasie najbardziej udanych sesji nagraniowych, kiedy muzykanci czuli się swobo­ dnie, a obecność licznych mieszkańców wsi działała na nich stymulująco, można zaobserwować szczególny typ zachowań instrumentalistów i śpiewaków. Można te zachowania po­ dzielić na dwie zasadnicze grupy: zachowania imponujące i zachowania zastępcze. (Omawiam je w zamieszczonym powyżej wywiadzie). Opis oddaje te zachowania tylko w przyblżeniu, rejestrować je może tylko kamera wideo, odpowiednio ustawiona, zdolna uchwycić to, co najważniejsze w tym muzycznym spektaklu. A jest to s p e k t a k l , o czym się nie wie, czy nie pamięta, mając do czynienia tylko z muzycznym nagraniem. Technika wideo pozwala nam na rejestrację niezwykłych, ekspresyjnych, ginących przecież zachowań, rejestrację całego rytuału gry i wzajemnych relacji pomiędzy muzykantami a społecznością wiejską. To wszystko ucieka przy rejestracji jedynie magneto­ fonowej. Problemy techniczne, o których trzeba pamiętać, to prawid­ łowe oświetlenie wnętrza, tak żeby dobrze rysowały się twarze i żeby muzykanci i kamerzysta nie rzucali nawzajem cienia. Trzeba też pamiętać, kiedy nagrywamy kamerą bez zewnętrz­ nego mikrofonu a tylko mikrofonem wmontowanym w kame­ rę, o kompromisie pomiędzy ciekawym kadrem a prawid­ łowymi proporcjami dźwiękowymi pomiędzy poszczególnymi instrumentami. Na zakończenie chciałbym poruszyć jeszcze jeden problem etyki filmowania. Technika wideo umożliwia filmowanie sytuacji i zachowań, których ludzie filmowani nie chcieliby pokazać na zewnątrz, a są nieświadomi tego. że rejestruje ich kamera. Każdy z dokumentujących na wideo życie muzyczne wsi musi sam zadecydować, do którego momentu filmowanie jest pracą naukową, a kiedy wkracza w sferę prywatności drugiej osoby. Jest to problem ważny. Można bowiem łatwo w pogoni za autentyzmem i prawdą o tej sferze zapomnieć � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f739c588142b2219fa060c29a550a5a.pdf 1170f1712f379e840b4619bcfe68a02a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5602 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5208 Title A name given to the resource Wstępniak/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA Ciało i dusza Redakcja w: r Marcin Bartoszek, Weronika Chodacz (redaktor naczelna), Przemysław Ciura, Joanna Florczak, Artur Karwat, Antonina Lisiecka, Dominika Misiak, Anna Mrozowska, Michał Nałecz-Niemewski, Katarzyna Nowak, Łukasz Sochacki, Dariusz Żukowski numerze, k t ó r y w ł a ś n i e oddajemy w r ę c e Czy­ telnika, pragniemy z a s t a n o w i ć s i ę nad c i a ł e m ( w i ę c t e ż p ł c i ą ) i d u s z ą (w r o z u m i e n i u z a r ó w n o psycho- jak i antropologicznym) oraz z a l e ż n o ś c i a m i , Współpracownicy Maciej Zborek, Justyna Żurek jakie z a c h o d z ą m i ę d z y m m i . Dusza m a s i ę do c i a ł a tak jak duch do materii. M e t a f i z y c z n ą równowagę Wydawca m i ę d z y t y m i elementami symbolizuje Dziewiątka. Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury" oraz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ D z i e w i ę ć (wynik m n o ż e n i a trzech przez trzy) pod k a ż d y m w z g l ę d e m oznacza p e ł n i ę . D z i e w i ę ć jest c h ó ­ Adres wydawcy i redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail: redakcja@barbarzynca.com tel. 012 663 15 32 tel./faks012 663 15 31 http://barbarzynca.com r ó w anielskich, k r ę g ó w piekielnych, sfer niebieskich. Recenzje naukowe D z i e w i ę ć m i e s i ę c y trwa c i ą ż a . Cyfra d z i e w i ę ć m a nie­ Szminka i krew Przez d z i e w i ę ć d n i t r w a j ą eleuzyjskie misteria. D z i e ­ w i ę ć jest ż y w o t ó w Kota Fritza. D z i e w i ę ć m u z przy­ chodzi na ś w i a t wskutek d z i e w i ę c i u m i ł o s n y c h nocy. Prof. dr hab. Czesław Robotycki Pojęcie refleksyjnosci... z w y k ł e w ł a ś c i w o ś c i : 2x9 = 18, za zarazem 1 + 8 = 9 i tak a ż do 9x9. Ponadto 1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6 + 7 + 8 + 9 = 4 5 a Głodomór... Prof. dr hab. Piotr Kowalski Ludzie progowi Prof. UJ dr hab. Zbigniew Libera „Arabska"polityka zagraniczna... | Dr hab. Adam Bieniek 4 + 5 = 9 i liczba 123456789 jest podzielna przez 9. K a ż d y z trzech ś w i a t ó w (niebo, z i e m i ę i podziemia) symbolizuje trójkąt, cyfra trzy. 3x3 = 9. Przy n a t ł o k u a r g u m e n t ó w me pozostaje n a m m c innego, jak p o d n i e ś ć c e n ę do najdoskonalszej Dzie­ Opieka edytorska i techniczna w i ą t k i , lepszej nawet od ś w i ę t e j S i ó d e m k i (bo rosną­ WYDAWNICTWO ce koszty d r u k u i u s ł u g me m a j ą t u mc do rzeczy). JAK Obiecujemy solennie, ż e kolejny wzrost ceny n a s t ą p i www.wydawnictwojak.pl ul. Zacisze 7, 31-156 Kraków Projekt n a j w c z e ś n i e j w 2011 r o k u do 13 z ł o t y c h . okładki Redakcja Dariusz Żukowski F o t o g r a f i e n a I i 4 s. o k ł a d k i Krzysztof Pękowski Nakład 800 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-maił {szczegółowe wskazówki na naszej stronie internetowej). Materiałów nie zamówionych nie zwracamy. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Zapraszamy C z y t e l n i k ó w do n a d s y ł a n i a t e k s t ó w na temat szeroko rozumianego n e o n o m a d y z m u * zamieszkiwania. A r t y k u ł y zbieramy do p o c z ą t k u p k t . p l PfehH* miałki Tcłelonlcznr Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Redakcja dziękuje Spółce pkt.pl Polskie Książki Telefoniczne za finansowe wsparcie czasopisma. Sprostowanie: w 13. numerze pisma zdjęcia na s. 24 i 29 błędnie podpisaliśmy. Ich autorem jest Sławomir Guz, którego bardzo przepraszamy za pomyłkę. lipca 2009. S z c z e g ó ł y w dziale A k t u a l n o ś c i na naszej stronie internetowej barbarzynca.com. - BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/324760ec2c4ab2f95193601ea735440f.pdf 86dc2f88cdeb9a0bc723261131891492 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5603 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5209 Title A name given to the resource Życie śmieje się z rozumu/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) O kłopotach z duszą, języku potocznym, Emilu Cioranie i pograniczności antropologii.Z Dariuszem Czają rozmawia Szymon Uliasz Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.3-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Uliasz, Szymon Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zycie śmieje się z rozumu. O kłopotach z duszą, języku potocznym, Emilu Goranie i pograniczności antropologii z Dariuszem rozmawia Szymon Uliasz: Chciałbym zacząć od tytułu Ana­ tomia duszy. Pierwszym moim skojarzeniem jest dzieło Roberta Burtona Anatomia melancholii z 1621 rol^u, w \tórym mełanchołia przedstawia­ na jest m.in.jako choroba duszy. Książka ta jest w gruncie rzeczy anatomią człowieka, natomiast zjawisko mełanchołu jest w niej punktem wyjścia i perspektywą, w której autor próbuje opisać cały znany podówczas świat. Pańska Anatomia duszy niema ambicji bycia współczesnym opus magnum na temat duszy, co jest chyba oczywiste, ałe skąd ta^ tytuł? Dariusz Czaja: Cieszę się, że j u ż na począt­ ku przywołuje pan bardzo mi bliską książkę Burtona. Bliską, choć bardziej m o ż e z powodu melancholii n i ż anatomii. Z pewnością jednak wymyślając tytuł swojej książki nie myślałem o Anatomii mełanchołii. Nawiasem m ó w i ą c , przypominam sobie przeczytaną gdzieś u E m i - 1 Szymon Czają Uliasz la Ciorana uwagę, że jest to najpiękniejszy tytuł świata... A odpowiedź na pańskie pytanie jest prosta. Wystarczy sięgnąć do drugiego motta, które zaczerpnąłem ze świetnego studium Ortegi y Gasseta o topografii naszej przestrzeni we­ wnętrznej [„Jak wygląda, jaka jest anatomia tego, co zazwyczaj dość mgliście nazywamy duszą? przyp. red.]. To określenie tak Jest t o nasze wnętrze ukryte bardzo mi się głęboko, d o którego nie możemy spodobało, ż e się dostać , 1 zostało tytułem całej książki. Z tym wiąże się zabawna anegdota. Jak pan dobrze wie, prawdziwi naukowcy nie lubią poetyckich określeń i bardzo się brzydzą tego typu metaforyką. Jeden z tych prawdziwych uczonych (czy też m o ż e przeuczonych?) zasia­ dających w radzie instytutu, w którym broniłem tej pracy {Anatomia duszy była moją rozprawą habilitacyjną), zdziwił się niepomiernie: jakże Cytaty pochodzą z książki Dariusza C-L^I Anatomia duszy. Figury wyobraźni igry językowe, Wydawnictwo Uniwesytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. Ich autorami są studenci - respondenci badań przeprowadzonych przez Czaję w ramach Laboratorium badań empirycznych. Wywiady prowadzili studenci etnologii UJ. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA �Wywiad 4 Jest t o p r z e d e wszystkim sumienie, m o z n a m ° w i c o anatomii du- myśl, może pamięć. . . . szy, skoro, ]ak wszystkie dzie­ tyczna była więc w zamyśle nie tyle historycznoerudycyjnym wtrętem, ile czysto funkcjonalnym, pragmatycznym preludium do dalszych kon­ kretnych analiz. Szło mi o to, by w y r y s o w a ć m a p ę funkcjonujących w kulturze europejskiej ci wiedzą, dusza jest bezcielesna! Nie wiem, czy obawiał się, że będę ją ciął na kawałki, czy co? języków rozmowy o duszy, po to żeby ewentu­ (śmiech) W każdym razie najwyraźniej nie pojął, że chodzi o metaforyczne słowa. Sapientisat. alnie odnaleźć je we współczesności. A m o ż e dokładniej: aby dowiedzieć się, co współczesna Pomysł przedstawienia językowego mentalność powtarza (najczęściej bezwiednie) z zastanego dziedzictwa, co przetrwało obrazu duszy, czy językpwo-kułturowej wiedzy o duszy, daje wgląd w obecność i miejsce tego pojęcia w świa­ domości potocznej współczesnego człowieka. Co wynika z konfrontacji i zestawienia ze sobą wiedzy filozoficznej i teologicznej z wyobrażeniami na temat duszy obecnymi w języku potocznym? Zasada zestawienia jest bardzo prosta. Punkt wyjścia był taki: chciałem się zorientować, w jaki sposób i jakim j ę z y k i e m ludzie współcześni rozmawiają o duszy. Interesowało mnie to, jak o tym mówią - to, z jakich pojęciowych kloc­ ków zbudowane są ich wyobrażenia duszy. Żeby się w tym przepastnym materiale nie pogubić, mięci kulturowej w dzisiejszym języku, a co jest novum, co jest ultranowoczesnym impaktem. Innymi słowy - o jakie elementy wzbogaciliśmy stary słownik, retorykę, metaforykę w naszym dzisiejszym myśleniu i opowieściach o duszy Sądziłem ze lepiej będzie m o ż n a pokazać po n o w o c z e s n o ś ć rozmowy o duszy wtedy edy umieści się ją na kontrastowym tle To fasćynuiace słuchać iak ludzie którzy niedv nie mieli w reku Platona mówią iecoiezvkiem albo naele ni stad ni zowąd odzvwaia sie Karteziuszem Mówia'róznymiMężykami sam, o tym nie wielYiuwiij i U Z J I I J l i i i jivaiiii^ oaiiii w L y i l l iiiv., vv lv dząc Szczególnie właśnie zależało mi na tym tw nokazać oy p orażać pomieszanie j ę z y K o w - to to, jiak aK a m o ż e nawet nie utopić, wydawało mi się roz­ sądne s p o r z ą d z e n i e czegoś w rodzaju mapy retorycznej - rekapitulacji kilku podstawowych w kulturze europejskiej d y s k u r s ó w o duszy: greckiego, hebrajskiego, chrześcijańskiego i - mazie z a c z y n a j ą „ m o w i e j ę z y K a m i . cieKa¬ we, u w a g a dotyczy me t y i K o r o ż n i e pomiędzy p o s z c z e g ó l n y m i w y p o w i e d z i a m i , Do to w miarę oczywiste, ale czasem to p o m i e s z a n i e miało miejsce w e w n ą t r z j e d n e j w y p o w i e d z i . A m D a r a - z obszaru nowożytności - kartezjańskiego. To są w moim przekonaniu cztery zasadnicze tra­ sujące, prawdar dycje rozinowy o duszy w naszej części świata Referując je skrótowo śledzę limę rozwój o wa" konkretnych obrazów metafor porównań odnoszących się do duszy Nasze myślenie nie iest nrzeciez zawieszone w nrózni kulturowei korzysta z anaratu noieciowero i leksykalne^ dostarczonego nrzez tradycie Dusza n,e snadła n a m z m e b a a i e ś l i i u z to z nieba idei z orze pastnych głębi starych słowników Część teore­ Nazywa to pan „syndromem 2 C. Ginzburg, Ser i robaki, Wizja świata pewnego młynarza Menocchia"... To jest przezwisko pewnego nad wyraz roz­ garniętego m ł y n a r z a żyjącego w X V I wieku we włoskiej prowincji Friuli, bohatera świet­ nej książki Carla Ginzburga . O n to właśnie, konstruując na podobieństwo bricoleura swoją synkretyczną wizję światopoglądową z dostęp­ nych sobie elementów, mówił o świecie różnymi 2 z XVI w., tłum. R. Kłos, Warszawa 1989. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 5 językami, nie bardzo wiedząc, skąd to wszystko pozbierał. I teraz - jeśli odnieść to do rzeczywi­ stości, o której rozmawiamy, do współczesnych wyobrażeń duszy - widać jak na dłoni to nieusta­ jące materii pomieszanie, ten m e l a n ż słowników, języków pochodzących z całkiem różnych para­ fii: trochę retoryki filozoficznej, trochę katechi­ zmu, duża porcja nowomowy psychologicznej, metaforyka techniczna etc. Obok archaicznych wyobrażeń duszy jako dymu, powietrza, czegoś niewidzialnego iiićiiiiy więc nowoczesne kon­ cepty, w których dusza p o r ó w n y w a n a jest do silnika programu komputerowego czy dyskietki Wszystko to się rdzeni uciera w ponowoczesnym tyglu. antropologii na przedramieniu, powiedzmy od drugiego roku (śmiech), tak żeby wiedzieli, w co grają, i żeby nigdy nie zapominali, po co wyru­ szają w teren. Nie po to przecież, by utwierdzać się w tym, co j u ż wiedzą, ale - również - by dać się zaskoczyć, by stwierdzić, ż e w krainie wy­ obrażeń coś takiego jak wzorzec metra z Sèvres nie istnieje. O d tego dopiero m o ż n a zacząć sensowną analizę i interpretację rzeczywistości. Pytając o duszę, nie szukaliśmy więc tego, jak odpowiedzi mają się w stosunku do jakiegoś wyimaginowa­ nego wzorca Jest o n a częścią Boga i czymś, c o (bo nic takieżyje w i e c z n i e . Dusza jest cząstką Czy chodziło wyłącznie o różnorodność przedsta­ wianych opisów, czy w tym zestawieniu obecna była jakaś inna miara? Wypowiedzi informatorów są bowiem rozmaite, od całkiem infantyłnych i pretensjonałnych po najbardziej zaskakujące, poetyckie wyobrażenia. Jasne, że przede wszystkim chodziło o deskrypcję, o przedstawienie maksymalnie szero­ kiego spektrum współczesnych wyobrażeń du­ szy. W tym obszernym worku znalazły się więc wypowiedzi o różnej wartości intelektualnej, również i z naszej wielce oświeconej perspekty­ wy infantylne czy zgoła śmieszne. Ale, przepra­ szam, co to ma do rzeczy? Psim obowiązkiem antropologa jest najpierw i przede wszystkim rejestracja świata, jaki naprawdę jest, a nie jaki chcielibyśmy, żeby był! Zapewne marzy nam się, żeby każdy z naszych r o z m ó w c ó w miał dosko­ nale przemyślany i językowo spójny obraz duszy a w dodatku potrafił go z precyzją logiczną i we­ w n ę t r z n a koherencia przedstawić. Mało teeo: najlepiej jeszcze żeby zgadzał się on z naszymi podefrzeriiami intuiciami N i c na to nie pora dzc ze tak nie jest. Życie śmieie sie z rozumu". Tb Gombrowicz. I V dewizę m o ż n a bv w ra­ mach zajęć laboratoryjnych tatuować studentom 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA go nie istnieje) miłości, czymś, c o jest w e m n i e ale staraliśmy najlepsze. N i e potrafię powiedzieć, się z a n o t o w a ć jak istnieje dusza, ponieważ jest t o wszystkie pytanie o to, jak istnieje Bóg, a ja - nawet te najbardziej kurio- t e g o nie w i e m . I ta w i e d z a nie jest mi potrzebna, zalne z naszej perspektywy - pomysły. A poza tym, wie pan, wszystko ładnie, wszystko śmiesznie, dokąd po­ zostajemy na poziomie lektury. Ale proszę pyta­ nie o duszę odwrócić do siebie, to zobaczy pan, że j u ż tak wesoło nie jest. Ma pan do wyboru albo zastane języki, albo wariacje na ich temat, albo twórczość własną. Generalnie, łatwo nie jest - zapewniam. Jaki był początek y > by zająć się wyobrażeniami l ch badań s k$ °8 duszy? d w óle pomysł, To rzeczywiście ciekawe. U początków tych badań tkwi pewien zabawny paradoks. O t ó ż w ramach „Laboratorium badań empirycznych" prowadziliśmy badania zatytułowane „Kontek­ sty ciała i cielesności". Jak wiadomo, to studenci są autorami kwestionariusza badawczego. Czy­ tając ich kolejne wersje, zauważyłem, że czegoś tam brak, i trochę na zasadzie żartu, przekory, zaproponowałem: skoro zajmujemy się ciałem, to m o ż e dodajmy też coś o duszy. Zapytajmy �Wywiad 6 więc: co stało się z duszą? Jeśli jest, to gdzie? Jak się ma dusza do ciała? Itp. Z czasem okazało się - ku zaskoczeniu wszystkich, ze m n ą na czele że była to najbardziej fascynująca część wywia­ du. W związku Dusza jest najbardziej niepojętą z tym w ko- rzeczą. lejnych edy­ cjach kwestio­ nariusza rozbudowaliśmy tę część, nazwijmy ją „duszną". Była to samodzielna część funk­ cjonująca w ramach szerszego kontekstu ciała i cielesności. To zresztą bardzo ciekawe, bo w tego rodzaju proteście jest kawał fantastycznej, realnej wiedzy Jest w książce szereg wypowiedzi osób, które nie definiują siebie jako ludzi religijnych, natomiast próbują jakoś o duszy mówić, nazywać ją, znaj­ dować słowa na jej opisanie. Jak z tego widać, respondenci mieli pełną możliwość odpowiedzi, również negowania samych pytań. Żadnej tresu¬ ry czy ankietowego zamordyzmu. Nominalnie to były wywiady, choć ja bardzo nie lubię tego słowa, bo kojarzy się trochę z przesłuchaniem... Rozmowy? Jak przebiegały same badania? Powiem od razu: nadzwyczajnie. Nikt z nas nie spodziewał się takiego odzewu, nikt nie przypuszczał, że ludzie będą chcieli tak otwarcie rozmawiać, no i nikt nie sądził, że dusza jednak z naszego ciała nie wyleciała, jak m o ż n a by są­ dzić na podstawie rutynowych analiz tego, co się nazywa - nomen omen - duchem współcze­ sności. Pamiętajmy: to nie był zamknięty i ano­ nimowy tryb ankietowy, lecz klasyczny wywiad etnograficzny, czyli rozmowa między dwojgiem ludzi, pełna swoboda rozwijania własnej in­ wencji i odpowiedzi. Pytanie często było tylko zaczynem do rozmowy: „Czy jest coś takiego jak dusza?". Jeśli człowiek mówił, rechocząc: O CO wv mnie tu pytacie?" to jasne jest że nie było o czym rozmawiać natomiast jeśli ktoś od powiadał twierdząco to zadawano m u kolejne juz bardziei szczegółowe Dvtania Staraliśmy się to robić bardzo delikatnie niektórzy oczywiście Drotestowali ale ten protest też przecież o czymś mówił Brak odnowiedzi tez ,est odnowiedzia Niechęć czv nracmienie nrzeformułowania nv tania tez i L odnowiedzi Ktoś na nrzvkład ó w i ł - r L . e a n wv n i e n, J u l c i e W w r, ' mow " f Wy m m ?GPymCie ra , f macnswiatopogiąaucnrzescijansKiego. m m U a C Z e m : . L^OJUZ wyraźnie inlormuje, ze dla mego pojęcie duszy w sposób oczywisty należy do słownika religijne¬ go, a takiej sugestii w ogolę w pytaniu nie było! Tak, chyba słowo „rozmowa" jest tutaj naj­ lepsze. Chciałbym ujawnić w a ż n ą okoliczność tych r o z m ó w To bardzo zapadło mi w pamięć po rozmowach ze studentami. Po każdym wyjściu w teren spotykaliśmy się w instytucie i rozma­ wialiśmy o tym, co się zdarzyło w trakcie badań. I co mnie szczególnie zdziwiło - ba, niezmiernie ucieszyło! - to fakt, że przez wiele tych komen­ tarzy przewijał się ciągle jeden wątek. Otóż tych ludzi, którzy nie chcieli rozmawiać, był promil, większość chciała, a część z nich w praktyce zastosowała się do pewnej średnio­ wiecznej łacińskiej zasady mówiącej o tym iż dar wymaga odwzajemnienia: do ut des daję, byś i ty dał. Bardzo duza część ludzi mówiła tak: Słuchai i a ci coś nowiem o tei duszy ale tv mi tez Dowiesz Ale nie to co sie obiektywnie sadzi i myśli o duszy tylko t y m i powiesz akto u cie bie,est z dusza" Rozumie nan? Co'ś za coś> Nie' iest tak zeieden od tuie drugiego ale obydwie osohv dzie a sie ze soha swoim, nrzenwśleniami sa nartnerarni w rozmowie Wvnowiedzi rzestó • i wier nieywvkle intvmnv tryewrw we w n e L v r h ™ t r i Rvłn to ł.twiei i, w n ę t r z n y cnarakter. cyio o tym arwiejsze, ze jak wiadomo, studenci nie tylko byli pytającymi, ale tez wystąpili w roli „tradycyjnego przedmio­ tu badan W wielu przypadkach widać było, ze pytający nie traktowali swojej pracy wyłącznie jako zadanie „na zaliczenie , sami tez w wielu a BARBARZYŃCA 1 (14) P 0 0 9 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz wypadkach musieli zdjąć z siebie ubranko neu­ tralnego, obiektywnego „badacza". Rutynowe ćwiczenia terenowe przenosili na poziom w a ż ­ nej dla obu stron rozmowy. Odczułem to w pew­ nym momencie w sposób naprawdę przejmujący. Nikomu o tym wcześniej nie mówiłem... ??? Otóż, żeby m ó c pracować na tych materia­ łach, musiałem je uprzednio wpisać do kom­ putera (wywiady były w rękopisach), co ozna­ czało, że ręcznie, „na piechotę", ponad pięćset w y w i a d ó w trzeba było w p r o w a d z i ć do maszyny, a później posegregować tematycznie. Pamiętam, siedziałem przez cały tydzień w pałacu w Nie­ borowie (to nie mój pałac, niestety, tam są pokoje gościnne), zajmując się tym i tylko tym. Pisałem niemal non stop, po kilkanaście godzin dziennie. I wie pan, po pewnym czasie miałem wrażenie, jakbym przebywał wśród żywych ludzi. Te słow a z kartki zamieniły się w żywe, wyposażone w jakąś quasi-fizyczność głosy I krążyły one cały czas wokół mnie. Tak teraz m y ś l ę - m o ż e dlatego że za m a r t w a litera pisma próbowałem domyślać sie obrazów konkretnych ludzi Pro szc s o b i e wyobrazić: pusty pokój wypełniony radaiacymi s o w a m i ' 7aoewniam z e nie cier pie na schizofrenie (Lterh) M o z ę tez dlatego i i a nie potrafię 'traktować tych tekstów wyłącz nie ,ako materiałów terenowych" ale mam do nich emorionalnv stosunek rhor - rzecz iasna wiekJnśri. nie l l t n k ™ i a m Rvłn r ™ z w i c K s z o s c i ą się me utożsamiam, cyio tam wiele wypowiedzi w s p a n i a ł y c h , s z u K a j ą c y c n , mepewnycn. l a dziewczyna K t ó r a mowila, ze nie wie czy dusza j e s t ale bardzo by chciała zeby była. len c h l o p a K , K t ó r y m o w i l ze j e s t niewierzący, ale ma pewność, ze dusza t y l K o o d boga m o ż e pochodzie. l a K i e rzeczy się pamięta. Oczywiście, bywały tam i glosy ironiczne, złośli­ we, prześmiewcze, ale to margines. Natomiast mogę powiedzieć z pełną odpowiedzialnością, bo wszystko to przeczytałem u w a ż n i e : z du­ 7 1 ( 1 4 ) P009 1 BARBARZYŃCA 7 żej części tych głosów bije ja­ kaś w e w n ę t r z Nawet^pTze^z zapisany tekst p r z e b i j a ł o się coś żywego. W niektórych wypowie­ dziach, choć to N i e w i e m , jak dusza tączy się z ciatem ani gdzie p r z e b y w a . W y o b r a ż a m t o sobie na rożne s p o s o b y na przyktad: c z t o w i e k wciągają razem z o d d e c h e m , albo z e w n i k a przez ciato, przez catą powierzchnię skóry. Myślę, j n niersiowei ze p irvzpebuvyw waa w klatce Kiaice pierbiowej, P chociaż można czuć ją w catym cisls zwlciszczći w ^towis i oczach, pewnie drobna cząstka, dzięki naszym wywiadowcom zostało uchwycone my­ ślenie in statu nascenai. bardzo często ludzie mowih. „A wiesz, to ciekawe, bo ja o tym me myślałem . 1 zaczynali głośno myslec. 1 ytamem uruchamiano ich w y o b r a ź n i ę i słychać czasem, ze w momencie, w którym oni formułują zda­ nie, z a c z y n a j ą myslec. N i e mają gotowców, lecz usiłują w ogromnym trudzie pojęciowym, retorycznym nadać temu n a z w ę , muszą znaleźć słowo. Słychać prawie, jak to słowo z trudem się z nich wydobywa. D l a mnie najbardziej fascy­ nujący, w ó w c z a s gdy spisywałem i zastanawia­ łem się nad tymi tekstami, był właśnie ten mo­ ment szukania przez nich po omacku, szukania w chaosie. Żyjemy niby w świecie bez duszy, ale samo słowo istnieje. I teraz rozmawiamy o tym słowie, mamy duszę, me mamy duszy - obojęt­ nie, ale jak grzebnąć dalej, popytać, co to jest, to nagle pojawia się trudność, w i d z ę ciemność... I w tej ciemności trzeba sobie poradzić. I co wtedy robimy? Albo łapiemy się istniejących protez i m ó w i m y o duszy jako wiaterku, odde­ chu, promyczku itd, albo łapiemy się tego, co pod ręką - silników, dyskietek - całej, tak nam bliskiej, retoryki technicznej, albo próbujemy własnymi słowami zbudować przestrzeń zna­ czenia. D l a mnie najbardziej fascynujące są te wywiady, w których ludzie w y r a ź n i e me potra­ fią, ale mimo wszystko próbują zwerbalizować to, czego w istocie zwerbalizować się nie da. �Wywiad 8 Joanna To\ars\a-Bafpr w recenzji pańskiej książki od Homera po de Sadea, to jednak robota odtwór­ chwali „systematyczny przegląd zagadnienia opi­ cza, a poza tym - j ak wspomniałem - była to led­ sywanego zarówno w porządku historii problemu, wie część wstępna całej pracy, taka rozbiegówka. jak i historii pojęć" , natomiast dość jednoznacz­ Historyk myśli mógłby powiedzieć, że dokonałem nie odbiera jakąkolwiek tu nazbyt dużego skrótu, zresztą tłumaczę się 1 wartość zamieszczonym wydaje się z tego we wstępie do części teoretycznej. Z kolei w dość sporym mate­ nie bardzo wiem, za co mi się dostało. Z a to, że w książce wynikom badań. Dziwne to, że jako antropolożka, riale języka potocznego widzi jedynie nię, ubóstwo i pustosłowie". „monoto­ informatorzy mówią to, co m ó w i ą ? ! Przykro mi, ludową ja ich nie programowałem - mówili, co chcie­ Być może usłyszeć można już jedynie u starych li. Ja jedynie zarejestrowałem ich wypowiedzi ludzi na wsiach, ale antropologa kultury chyba i, nadając temu materiałowi pewien porządek, powinny interesować przemiany językowe. Mnie opracowałem, zanalizowałem, wyprowadziłem zastanawiająca wydaje się chociażby owa metafo­ wnioski. M o ż n a dyskutować z założeniami pracy, ryka związana z komputerem, systemami zarzą­ z konkretnymi rozwiązaniami, z konkluzjami - dzania etc. Nie chodzi mi o to, że w jakiś sposób to rozumiem. Ale dyskutować z respondentami ?! mądrość przybliża przemianę mi problem duszy, ale ilustruje pewną mentalną i idące za nią przeobrażenia językowe... Że mówią to, co mówią? Powiem szczerze: nie do pojęcia jest dla mnie to, co pan właśnie zacytował, że cały ten materiał to jedynie nędza intelektualna i pustosłowie. Skądinąd nigdy nie twierdziłem, że Hm... (głębokie westchnienie) Najchętniej spu­ zawarte są tam same intelektualne głębie. Nie po ściłbym na tę recenzję firankę miłosierdzia, ale to - na litość boską - te badania były robione, by skoro pan pyta... Zabawne: mam wrażenie, że jakąś osobliwą duszną „sapiencję" uzyskać - po Joanna Tokarska chwali mnie za wątpliwe zasługi tę niech się Tokarska uda do filozofów czy teolo­ i gani za równie wątpliwe przewiny. Zasługi wąt­ gów (do psychologów j u ż nie, bo ci w większości pliwe, bo przedstawienie panoramiczne europej­ - jakby nie bacząc na źródłosłów własnej dyscy­ skich wyobrażeń na temat duszy, choć owszem, pliny — j u ż dawno pozbyli się duszy ze swojego wymagało przedarcia się przez kawałek literatury, słownika) JESZCZE. Swoje nadzieje wiążę z językiem w i d o c z n y m i p r z e s t r z e n n y m . Który zacznie określać na n o w o , i przesądzi nieco inaczej, nasze myślenie. O c h , nie az d o Indian H o p i , którzy - j a k t w i e r d z i W h o r f - „nie potrafią umiejscowić myśli inaczej jak t y l k o w przestrzeni, ani t e z nie potrafią oddzielić przestrzeni o d w y n i k ó w myślenia". A z t a k nie, taka w i e l k a n o w a tuna nam się chyba nie zdarzy. N o ale zawsze, zawsze. Różnica będzie w c a l e wyraźna i m y p r a w d o p o d o b n i e nie umielibyśmy porozumieć się w petni z o b y w a t e l a m i w i e k u X X I I . Zwtaszcza w kwestii „duszy i „konkretu", „duszy" i „ciała" - stosunku pomyślanego d o cielesnego. „Dokąd idziesz, Bartoszu?" „ M a m gąsiora w koszu". „Jak się mają w a s z e dzieci?". „Zawiązany, nie w y l e c i " - I czyżbym ja już nie zakosztował takiej r o z m o w y ? 3 Recenzja zamieszczona w „Tygodniku Powszechnym", dostępna pod adresem internetowym: http://czytelnia. 4 4 - A n d r z e j Falkiewicz Andrzej Falkiewicz, Takim ściegiem:, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1991, s.l 10. onet.pl/0,1341367,l,artykuly.html. BARBARZVHCA 1 (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz Albo najlepiej do pisarzy i poetów. 9 zny, są tam - jak pan wspomniał - infantylne wypowiedzi. Ale jest też wiele wypowiedzi co O, jeszcze lepiej. N a m szło jedynie o to, by najmniej ciekawych, interesujących. Wystarczy ustalić, jak to dzisiaj z duszą jest w przestrzeni przekartkować solidniej dział empiryczny, aby myślenia potocznego. I zapytać, co znaczy i jak zobaczyć ogromną różnorodność. Ileż tam zniu- znaczy to, co ludzie o duszy mówią. A ż tyle ansowanych wariantów związków między duszą albo tylko tyle. Poza tym, tak j u ż logicznie rzecz i ciałem! Ileż hipotez na temat statusu duszy po biorąc, żeby dokonywać tak twardych, jak wyżej śmierci ciała! Jak fascynujące poznawczo materii cytowane, wartościowań, trzeba wiedzieć, jak pomieszanie! Są tam bezwiedne cytaty z litera­ to n a p r a w d ę z duszą jest. Z całym szacun­ tury pięknej, z traktatów teologicznych, z kate­ kiem, ale mam wątpliwości, czy doktor habili­ chizmu, z podręczników do psychologii... Trzeba towana Tokarska to wie. Groteskowe jest też - naprawdę dużo złej woli, żeby powiedzieć, że to istotne w jej tekście - przeciwstawienie myślenia tylko głuptactwa i nieodpowiedzialne bredzenie. potocznego (głupiego, bezmyślnego, pustego) Łatwo wydobyć jakąś jedną kuriozalną m y ś l e n i u ludowemu (oczywiście: m ą d r e m u , w i e d ź z ich gąszczu, np. uwagę, że dusza mieści przemyślanemu, pełnemu). Oczy przecieram ze się pośrodku czoła, i na tej podstawie budować zdumienia, bo przecież widać to jak na dłoni, że później uogólnienia. Nawiasem mówiąc, logika Tokarska o żadnej realnej kulturze ludowej nie mityczna tego wyobrażenia jest łatwa do ekspli- m ó w i , ale o jej intelektualnym (ideologicznym?) kacji. Albo uznać, że dusza jako dyskietka to z u ­ konstrukcie! Ludowość ma różne imiona i wy­ żyta metafora. Przeciwnie: zdaje mi się ona bar­ miary. I mądry i, bywa, że całkiem głuptacki. dzo świeża i intrygująca - choć pewnie zużyje I stereotypowy oczywiście. O czymże w końcu się za chwilę. Nie mogę pojąć, że całe to duszne są świetne studia Jerzego Bartmińskiego i jego dossier prowadzić m o ż e - j ak chce Tokarska - do uczniów, jak nie o ludowych stereotypach języ­ wniosku o wszechoearniaiacei głupocie a nie kowych? I to o ich poznawczym charakterze! To zresztą charakterystyczne: kiedy jeden z naszych informatorów dzieli się intuicją że dusza m o ż e przebywać w oczach to dla Tokarskiej jest to brednia ale iak to samo m ó w i przywoływany przez Moszyńskiego ludowy" informator to jest to juz wielka mądrość Ambarasujące do prawdy. Niepojęte jest dla mnie to że tak m ó w i pani etnograf ponieważ oboietni'e iakie sa te wypowiedzi one po prostu sa Prawda wvobra zeń iest ich istnienie Koniec kropka Poza tym u w a ż a m za skrajną nieuczciwość powiedzenie, że to sa tylko banały pustosłowia ltd Tak oo pro' stu nie iest loanna chyba nie czytała tei książki albo - iak podeirzewam - czytała ia wybiórczo' bo iest rzeczą niemożliwa różnorodnych powiedzieć 1 ( 1 4 ) nn by maiac kilkaset wypowiedzi pod reka tak Owszem są tam banały i mieli BARBARZYŃCA B )t ) B f > na przykład - jak mnie - do wniosku o trudzie nazywania o walce ze słowami i pośród słów o wypowiedzenie tego czym dusza jest gdzie jest jak łączy się z ciałem itp Siła tych wypowie d z i l e z y w t y m iż próbują.wyrąbaćswój chodnik w kompletnie nieiasnei w dodatku pogmatwa nei myślowo i iezykowo przestrzeni Zeby za kończyć koncvliacvinie powiem że naibardziei spodobało mi sie w tekście loanny iedno zdanieZ książka ta powinni zapoznać sie w pierw' s'zym rzędzie ci którzy i tak iei me crzeczytaia - duszpasterze i katecheci". Prorocze! Mnie najbardziej poruszały wypowiedzi, pełne były niejasności, zastanowień, \tóre niedopowie­ dzeń. Jest w \siąice taki zapis: „]a\ dusza łączy się z ciałem? Informator zastanawia się długo... Nie mówi nic". �Wywiad 10 No właśnie, daleko nie trzeba szukać. Świet­ la lettre. To rozkręcenie na śrubki i pokazanie ne! O czym nie m o ż n a mówić, o tym trzeba mil­ nędzy umysłowej i mentalnej Złotej gałęzi Fra- czeć. Proszę zauważyć, tu rzeczywiście mamy zera, tam gdzie m ó w i on o przestrzeni duchowej milczenie, pustkę, i to literalnie. I kto jest tak świata pierwotnego. Mało kto tak znakomicie mądry, by powiedzieć, że jest ona pozbawiona potrafił obnażyć jej irytującą ideologiczność, ba­ treści? zującą na etnocentrycznej fiksacji. Wittgenstein dowodzi, że Frazer konstruował zrozumienie Ludwig Wittgenstein, {tory wydaje mi się kimś w rodzaju patrona pańskiego studium, tych swoich savages zza biurka, a jego horyzont pisze mentalny był co najwyżej horyzontem anglikań­ najtrudniej­ skiego pastora. Pokazuje całą jego ograniczoność sze okazuje się to, żeby zechciało się ze samym i prostactwo. Powiada, że j u ż sam fakt, iż Frazer sobą mówić otwarcie. Trzeba przyzwyczaić się do dysponuje w swoim słowniku takimi słowami jak tego, by mówić to, na co ma się akurat ochotę, bez ghost czy shade, powinien był go zastanowić, bo ta względu na to,ja\ bardzo wydawałoby się to głu­ okoliczność umożliwia mu w ogóle komunikację pie. Do czegoś sensownego dojść można bowiem z tym jakoby całkowicie egzotycznym światem gdzieś: „Kiedy chce się filozofować, jedynie przez niezmierne pokłady głupoty". Koń­ dzikich. Innymi słowy: jest dowodem na to, że czy on swój traktat zdaniem: „O czym nie można przepaść między nami i dzikimi nie jest tak wiel­ mówić, o tym trzeba miłczeć". Cezary Wodziński ka, jak on sądził. Okazuje się, że nie jest tak, że na swoich wykładach z ontołogii negatywnej pa­ my cywilizowani biali, jesteśmy wykonani Z ZU¬ rafrazuje to zdanie, mówiąc: „O czym nie można pełnie innej gliny. Język nas zdradza, bardziej mówić, o tym mówić trzeba"... Wydaje misie, że n i ż nam się to wydaje. Wittgenstein wskazuje, podobnie jest z duszą. Niewiele, albo zgoła nic, że wystarczy spojrzeć bliżej na język, którego możemy powiedzieć natomiast rzeczywiście używamy, który służy nam do CO— i chociażby tego, dziennego porozumiewania się, by zobaczyć na z całą pewnością, bogactwo świata jej wyobrażeń co nazywa pan „syndromem o inspirację filozofią tym poziomie n cisze elementarne pokrewieństwo Menocchia", daje się wciąż żywe i istotne. Chciałem zapytać Wittgensteina i jego w powstaniu książki. Przywołuje rolę pan w pierw- z tak pogardzanymi przez brytyjskiego antropo­ loga dzikimi" C z y Wittgenstein był inspiracją? M o z ę aż tak to nie pewnie jedną z kilku ale cieszę się że zwrócił pan na. to UWH^c bo jego rozdziale zdanie: „Cala mitologia złożona jest tdj TI ciszy'tn języku", zatem pańska książka jest obecność w książce jest wvrazna To skądinąd bardzo bliski mi filozof fascynujący człowiek próbą fragmentarycznego ukazania współczesnej mitologii obecnej w języku potocznym — czy moż­ zakonnik myślenia Zyl'tylko myśleniem i dla na myślenia Odziedziczył takpowiedzieć? zdaje się igigantyczna kasę, wszystko to rozdał, żył mało wystawnie Jak najbardziej. Nie przypadkiem w rozdziale No i ta iego namiętność w myśleniu żadnych wstępnym przypominam i analizuję fenomenal­ nołowicznych rozwiązań I e J n d v kraża o i L o ny, w moim przekonaniu, tekst Wittgensteina , wykładach te kilkuminutowe zawieszenia I ł o rzadko chyba przywoływany w studiach antropo­ J a laiuo h o te kierowane do siehie w nrzvtomnosri su ie Kierowane uo sieuie, przytomności logicznych. To prawdziwa dekonstrukcja avant słuchaczy uwagi 5 5 L . Wittgenstein, Uwagi o „Złotejgałęzi" - jestem głupi jestem głupi" Frazera, tłum. i oprać. A. Orzechowski, Instytut Kultury, Warszawa 1998. BARBARZVHCA 1 (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 11 Gdzie są dzisiaj tacy wykładowcy, kogo dzisiaj wielce skomplikowany - nie mamy wiele czasu, stać na taką szczerość? Dzisiaj wszyscy uczeni więc odpowiem krótko. W różny sposób filozofia wszystko wiedzą, a jeśli czegoś nie wiedzą, to próbuje się dzisiaj uporać z problemem duszy. i tak się nie przyznają. Wittgenstein jest w a ż n y Najczęściej, jak pokazuję na licznych przykła­ dla mnie nie tylko jako destruktor ideologiczne­ dach, usuwa ją ze swojego słownika, pokazując, go języka, ale także jako namiętny poszukiwacz że jest to językowa złuda, której brak realnego duszy. Jest niepojęte, że w tym religijnym - choć desygnatu. Duszy nikt nie widział, no to jej jasne, że nie w żaden ortodoksyjny sposób - czło­ nie ma. Jak ironizował Ronald Laing: rozcięto wieku, być m o ż e mistyku, m o ż n a zobaczyć, jak mózg, pogrzebano w nim solidnie i na nic ta­ Dennett, umysłowość ateistyczną - myśliciela, kiego nie natrafiono, w z w i ą z k u z czym od stro­ który zmierza do radykalnego usunięcia trady­ ny poznawczej cyjnego (platońsko-chrześcijańskiego) dyskursu kwestia prze¬ o duszy. Otóż nie do jego wycięcia namawiał stała, istnieć bo Dusz3.j6stzwi^z3.n3.zci3.łsrn [...], Wittgenstein, ale do przeformułowania języka, trudno zajmo- ale w jaki sposób, t o nie w i e m . D z i w n e , z e człowiek tyle rzeczy do zmiany jego tektoniki. To jednak p o w a ż n a wać się czymś, różnica. Z licznych jego wypowiedzi o duszy czego nie ma. przypomnę jedną: pisał w Uwagach o religii, że Pytania jednak człowiek jest „najlepszym obrazem ludzkiej du­ pozostają. N a szy". W i d a ć zatem, że to chyba słaby kandydat na przykład takie, bez-dusznego badacza. Czasem mam wrażenie, fundamentalne: czy dusza w ogóle jest „czymś" ? że z Wittgensteina filozofa wychyla się antro­ Jest taka w a ż n a książka Gilberta Rylea , który polog. Nie tylko wtedy, gdy pisze on o mitologii w sposób bardzo uczciwy i z temperamentem językowej ale w ogóle T a jego koncepcja gier dłubacza, filozofa analitycznego, pokazał coś, co ezykowych to jak istniejemy w sieci języka jego zwykło się nazywać błędem kategorialnym. Otóż rozprawka ó kolorach rozważania o problema¬ w i e , ale nic na t e m a t t e g o , jak duszatączysięzciatem. 6 dowodzi on, że rozważania o relacji pomiędzy tyce religijnej - to wszystko godne jest większej duszą i ciałem (tzw mind-body problem) pro­ uwagi Miałem kiedyś taki pomysł by napisać coś wadzone w tradycyjnym języku nie mają sensu, większego o Wittgensteinie jako amropologu, ale ponieważ dusza - o ile jest - nie jest „czymś", na razie leży to z tyłu głowy. nie jest obiektem, przedmiotem. M ó w i e n i e za­ tem o relacji duszy i ciała jest klasycznym przy­ Skoro juz przy filozofii jesteśmy, to jaką rolę pełni kładem pomieszania poziomów. W podobnym ona w pańskiej książce? duchu pisał Wittgenstein: jeśli powiem, że mam Wiadomo, ze dusza jest części filozofii współ­ duszę, to jest po zabawie. Powiedziałem j u ż czesnej (o nauce nie mówiąc) jest ułudą, a w naj- wszystko, wszedłem w grę językową, z której łepszym razie trasowany później j u ż trudno się wyplątać. C o to znaczy, bytem, który dla pokaźnej jest z protekcjonalną że ją „mam"? C z y tak samo jak „mam" rower pobłażliwością. książkę, psa? Chyba nie bardzo. To złożona kwestia, dochodzi ona do głosu zwłaszcza w ostatnim rozdziale. Problem jest 6 G. Ryle, Czym jest umysł?, 1 ( 1 4 ) nn Itojęzyk nami mówi, a nie odwrotnie. tłum. W Marciszewski, P W N , Warszawa 1970. BARBARZYŃCA �Wywiad 12 Właśnie. W i d a ć , j ak silny przymus wywieraj ą słem, psychiką itp.? Odpowiedzi na te pytania na nas językowe konwencje i jak wtłaczają nasze - powiem to bardzo delikatnie - nie są wcale myślenie w ślepą poznawczo uliczkę. Ale nawet oczywiste. Zresztą, nie dajmy się zwariować. Nie jeśli tak postawić sprawę, to pytanie o duszę nie jest wcale tak, ż e współczesna filozofia czy na­ znika. Wbrew rewolucyjnej retoryce Dennetta, uka m ó w i jednym głosem w kwestii duszy. Karl Pinkera czy Dawkinsa, odsądzających pojęcie Popper przyznawał się, że bliski jest mu pewien duszy od czci i wiary, pytanie o jej istnienie (o jej rodzaj dualizmu, choć niesubstancjalnego. John takie czy inne rozumienie) nie zniknęło z nasze¬ Eccles, wybitny neurofizjolog, podobnie, choć co go pola widzenia. Zbyt w a ż n e jest, byśmy ulegli prawda jego koncepcja psychonów m o ż e nie jest tej - nawiasem mówiąc, dość redukcyjnej najszczęśliwsza. Richard Swinburne w niezwy­ toryce. To prawda, pojęcie substancjalnej duszy kle precyzyjnie prowadzonym wywodzie także jest nie do utrzymania. Podobnie jak infantylna przekonuje, że mówienie o duszy wcale nie musi jest wizja małego człowieczka w naszym wnę— być nieodpowiedzialną grą słowną. Podaję kilka trzu, który zawiaduje p r z y p a d k ó w wybitnych badaczy, by pokazać, naszym zachowaniem. Teatr kartezjański powiada Daniel Dennett się zużył. Z całą pewnością. Ale co w zamian? że nie jest tak, że myśl współczesna „z natury rzeczy" przyjmuje stanowisko materialistyczne. Toteż we wspomnianym ostatnim rozdzia­ le książki dyskutuję m o ż e nie tyle z nauką, ile Poważni krytycy dzieła Dennetta — biorę go tu ze scjentyzmem, z ideologicznymi postaciami na celownik bo' jest wyjątkowo brutalnym i nie nauki, pokazując ich słabości, jednostronność, przeiednanym destruktorem naszych dusznych w y o b r a ż e ń - p o k a z u i a ze nowe metafory które wprowadza Dennett bv opisać naturę umysłu sa w niewiele lepszej sytuacji m z cały ten ana' gaz przez nie­ Myślę, z e o d c z u w a n i e bólu chroniczny bago odrzucony. t o j e d n o , jak się skaleczysz na przyktad. A odczucie duszy t o Czy jego fnul- a czasem dogmatyzm. Nawiasem mówiąc, j u ż po napisaniu pracy zetknąłem się z intrygującą r o zpr awą Stanisława Judyckiego, który za pomo­ cą racjonalnej argumentacji - z w r a c a j ą c uwagę między innymi na fenomen pamięci - próbuje bronić pewnej postaci dualizmu Nie jest więc 7 tak ż e dualizm antropologiczny to domena tiplc cl>TciJ~ts albo ciemnych głupków a wysoka myśl opowiada hojnie stoso­ przekazywane jest przez sie wyłącznie za twardym monizmem Duzo to ciato, jest t o j e d y n y sposób jej wana metafora bardziej skomplikowane. Pytanie ogólne czy uzewnętrznienia. Jak cię boli maszyny von i w i aki sposób iesteśmy w stanie porzucić na dusza, t o ptaczesz. To jest jak Neumanna, turalna" myśl o odczuwanym w nas rozdwoie z k o m p o n o w a n i e m muzyki, stan u ż y w a n e do mu? Wbrew-rzekomo ostatecznym - dekretom ducha przelany na papier. opisania natu­ nauki wciąż będziemy pytać o to rozpołowienie. ry u m y s ł u , są pytać o to bo tak iesteśmy skonstru w lepszej sytua­ owani A noża nie ma pan nan wrażenia owam. ł\ poza tvm tym - me wrażenia, ze cji n i ż odrzucony bagaż starych przeświadczeń? nauka nie powiedziała jeszcze ostatniego słowa I w ogóle: czy metafora komputerowa (zwróćmy t ••? u w a g ę : metafora!) poprawnie opisuje naturę w tej matem. /\ m o ż e pierwszego s owa jesz¬ tego czegoś, co kiedyś zwano duszą, a teraz umy­ drugie, tylko odczucie duszy - cze nie powiedziała r Nie mam wątpliwości, ze 7 S. Judycki, Świadomość i pamięć. Uzasadnienie dualizmu antropologicznego, T N K U L , Lublin 2004. BARBARESCA l (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 13 czekają nas jeszcze wielkie niespodzianki, gdy że ci poddani scjentystycznej tresurze, zainfe­ chodzi o badanie zawartości naszej czaszki. kowani myślą naukową (jak zwykło się mówić: Nie wiem, czy tego doczekam, pan jest w trochę empiryczną, trzeźwą, racjonalną) ludzie, będą lepszej sytuacji. Gdyby stało się coś ważnego, w ogromnej masie odżegnywać się od stwierdzeń poproszę o telefon „tam" (śmiech). o istnieniu duszy. Okazało się, że nie. Dlaczego? W e ź m y taki przykład: co się dzieje w głowach Wróćmy jeszcze do anatomii potocznej wizji rze­ studentów psychologii, którzy dostają mocny czywistości. Język potoczny ja\o wykładnia świa­ zastrzyk psychofizjologii? Nakazuje on myśleć z Gadamera. Czy mógłby pan to skomen­ 0 tym, co zamknięte w puszce zwanej psychiką, ta"-to tować? w kategoriach funkcji czysto fizjologicznych. Tam j u ż na żadną duszę - takie dziwo i cudo - Chcemy czy nie, żyjemy w tym języku. Jeste­ miejsca nie ma. Ale oni muszą żyć na co dzień śmy czytelnikami rozmaitych tekstów. Czytali­ 1 nie robią tego, mając w głowie psychofizjologię, śmy niejedną książkę psychologiczną, filozoficz­ boby zwariowali! Nie w y o b r a ż a m sobie kogoś, ną, teologiczną. Mamy w sobie zinterioryzowane kto porządkowałby swój świat konsekwentnie rozmaite słowniki i języki. Natomiast w sensie na podobieństwo psychofizjologii. Zakochałby elementarnym, egzystencjalnym, emocjonalnym się i mówił, Że żyjemy w kategoriach potocznych. Język po­ są to tylko po- N i e w i e m , w którym m o m e n c i e toczny buduje nam rzeczywistość taką, w jakiej budzenia płatu powstaje dusza. M o z ę jest faza istniejemy na co dzień. Gadamer przywołuje czołowego czy preegzystencji. Niekoniecznie świetny przykład wyrażenia o Słońcu, które za­ jakiegoś inne- indywidualnej. Jednostkowość chodzi. Nie jesteśmy (generalnie) cymbałami go ustrojstwa? t o ztudzenie kultury zachodniej. - chodziliśmy do szkoły, liznęliśmy trochę geo­ Powiedział- grafii i astronomii. Wiemy coś o obiegu Ziemi bym wokół Słońca, ale dla nas Słońce zawsze będzie że zachodzić. Ciekawe, prawda? Gadamer, komen­ którą tując ten przykład, m ó w i o „rzeczywistym pozo­ skądinąd, w życiowym sensie nie jest nam do rze" - to doskonałe określenie. Zauważmy, ż e niczego potrzebna. Nie chodzi o to, że jest nie­ w planie życiowym i egzystencjalnym to wiedza prawdziwa! W większości przypadków wiedzy nawet, ta wiedza M o z e l s t n i e ć J a k a ś substancjalnana z b i o r o w a dusza. Boski k o n g l o m e r a t zjawisk nieuchwytnych, mamy potoczna zawiaduje naszym postępowaniem. empirycznej, jak na przykład w świetnie się roz­ O n a nam porządkuje rzeczywistość. Nieade- wijających badaniach neurofizjologicznych, za­ kwatność krytyki języka potocznego z punktu kładam, że wiedza ta jest absolutnie prawdziwa. widzenia twardej nauki - pomijam, że ten język Jednak w planie życiowym jest nam niepotrzeb­ jest równie wątpliwy jak wypowiedzi naszych na. Cytuję gdzieś w książce ten świetny fragment informatorów, choć naukowcy nigdy się do tego z Byrona: „The tree of knowłedge nie przyznają — polega na tym że ci ludzie wciąż life". Tak, drzewo poznania nie jest, i dodajmy, w tym języku żyją Jest on najzupełniej r e a 1 n a^ nigdy się nie stanie, drzewem życia. Myśl potocz­ is not that of opowieścią o świecie Realna w innv snosób n i ż na nie za bardzo wgryza się w plan epistemolo- twierdzenia emnirycznei nauki — t>omaea sie giczny, tak w a ż n y - ba, jedyny! - dla nauki. O n a uporać z rzeczywistością na co dzień Bardzo nie chce poznawać, ona chce żyć! Dlatego bywa ciekawy jest ten rodzai dysiunkcii w głowach tak, że akceptuje bez trudu rozwiązania nauko­ naszych informatorów. W y d a w a ć by się mogło we, ale w planie realnym stosuje inną, potoczną 1 (14) P009 BARBARZYŃCA �Wywiad 14 „logikę". Odkrycia naukowe dotąd nie będą dla Jeśli j u ż o paradoksach mówimy, w tej ma­ myśli potocznej atrakcyjne, dokąd nie opuszczą terii znacznie bliższy jest mi Cioran. W jego przestrzeni czystej epistemologii i nie przej­ książkach są ich całe fury, zwłaszcza w odnie­ dą w sferę egzystencjalną. Myślenie potoczne bo- wiem nie tyle jaki Bóg? - to jakaś pojęciowa kukła. Natomiast pragnienie wszystkie jego książki obracają się wokół tego przenika D u s z a t o „ja", bo „ja" nie jestem ciatem - kiedy umrę, t o ciatojest, ale mnie t a m nie ma. sieniu do Boga. Wydaje się on sceptykiem to­ talnym. M ó w i tak: dajcie spokój z tym Bogiem, ile problemu. I m bardziej się od Niego oddala, obsesja sensu. tym częściej do Niego wraca, mimo że w N i e ­ C ó ż nam bowiem z poznania całego świata, je­ go nie wierzy! Ale przecież - powiedzmy sobie poznania, śli duszę utracimy? - że sparafrazuję tu, chyba szczerze - z niego taki ateista jak z koziej dupy stosownie, słowa z Ewangelii Markowej. O to g w ó ź d ź . Traktuję jego rozprawy jako destruk­ właśnie idzie - myśl potoczna jest interesow­ cje pojęciowego języka rozmowy o Bogu czy na, kupuje tylko taki towar, który będzie się w y o b r a ż e n i a Boga jako siwego starca z brodą, nadawał do praktycznego użycia. Nie ma dla polatującego, gdzieś tam, w przestrzeniach ko­ niej większego znaczenia, że „definicja" duszy, smicznych. Ale ta głęboka intuicja, w e w n ę t r z n a którą się zadowala, jest ze względów logicznych sprężyna jego pisarstwa jest - w moim prze­ wadliwa. konaniu - religijna, choć jest to religijność na opak, religijność zrozpaczona A Heidegger, „Bóg jest z definicji niedefimowalny" - to Ko­ jeśli j u ż pan o niego znienacka zaczepił, w tym łakowskiego sławnym wywiadzie dla „Spiegla", który miał definicja Boga. Bra\ definicji nie uniemożliwiajedna\podj cia ? rozmowy, a czasem wręcz przeciwnie... zostać ogłoszony dopiero po jego śmierci, po­ wiedział coś bardzo zastanawiającego: „Tylko Bóg mógłby nas uratować". Trzeba się zmierzyć Dość podobne rzeczy mówią o duszy Szestow z tym zdaniem w X X I wieku. i Merleau-Ponty. Nie bardzo wiemy, czym ta du­ sza jest, ale wiemy, że jest. Albo inaczej : wszystko Bardzo emocjonalny, niemal histeryczny, ton wiemy o duszy, dopóki nikt nas o to nie zapyta. w pismach Ciorana ma dla mnie wymiar terapeu­ Jest więc dokładnie tak, jak z czasem u św. Augu­ tyczny. Gdy czytamy o samym Ciorame, dowiadu­ styna. Dokąd mnie nikt nie pyta - wiem. Kiedy jemy się, ie byl bardzo dobrym rozmówcę, mnie pytają - zaczynają się schody. Chodząc po biał jeździć na rowerze. Jakby w nim samym nie ulicy, nie ma pan chyba poczucia, że jest tylko było tej całej zgnilizny, robactwa i negacji, o której kawałkiem ścierwa albo białkowym substratem pisze w „Dziennikach" - jak w znanej frazie Fryderyka Engelsa, który radoksalnie - w pesymizmie zaskakujących mówi, że życie jest formą istnienia białka. Myśli afekty wnych sformułowań pan chyba w kategoriach jakoś pojętego roz­ moc Gombrowicz, uwiel­ jakby-pa­ oraz tkwiła jakaś osobliwa oczyszczająca... dwojenia? Mimo że - być m o ż e - tej intuicji nie umiałby pan porządnie spojęciować. Ale sama intuicja nie jest złudzeniem. Gombrowicz mocno przesadzał z tą alergią na Ciorana. M o ż e za bardzo dostrzegał pewne podobieństwa do swojego myślenia? Zabawne, U Heideggera znalazłem paradoks: „Bóg jest, ale t u ż przed pana przyjściem, dosłownie przed me istnieje". chwilą, r o z m a w i a ł e m z panem Ireneuszem BARBARZYŃCA l (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 15 K a n i ą , tłumaczem Ciorana, znawcą jego pism. Rozmawialiśmy też trochę o jego sławnych nicościach. Opowiadał mi, między innymi, o swojej paroletniej korespondencji z jego żoną, Simone Boue. Pisała na przykład, że przychodziło do Ciorana wiele listów mówiących właśnie o te­ rapeutycznej wartości jego książek. To zaska­ kujące, p o n i e w a ż wydawałoby się, że takiego ciemnego szlamu nicości, nihilizmu i scepty¬ cyzmu nie da się wytrzymać. M o ż n a sobie j u ż tylko pętlę na szyi zawiesić i znaleźć stosowne drzewo... leczyć, natomiast gdy podamy jej za dużo, może już jedynie niweczyć. Jak z koszmarem, który przyśni nam się w nocy, natomiast nad ranem budzimy się jakby lżejsi... 1 wyobrażeniowych w opisie tak zwanej „rze­ czywistości duchowej". Ostrzega, by nie brać pozoru za prawdę, by nie mylić świata, jaki jest, z pragnieniami, jakim chcielibyśmy go widzieć. I nade wszystko nie ulegać optymistycznym złudzeniom na temat natury ludzkiej. Nigdy nie miałem go za jakiegoś bezmyślnego destruk­ tora. Toż to czystej wody realista! O wątkach nihilistycznych u Ciorana m o ż e m y powiedzieć, używając paradoksu, że to jest „pozytywne nic" - jak pustka w buddyzmie. Nie jest to zero ma." tematyczne ale pustka która znaczy Ciemny punkt, od k t ó r e g o m o z ń a się odbić. 8 Albo wręcz przeciwnie (śmiech). Pamiętajmy, to jednak jest wszystko n a p i s a n e. To nie jest świat taki, jaki jest, lecz świat przepuszczony przez pojęciowe, literackie sito. Pewna jego in­ terpretacja. To nie jest też program na życie, tyl­ ko są to pewne intuicje filozoficzne. Ale jest coś trzeźwego w tym, co napisał Kania w świetnym wstępie do Na szczytach rozpaczy, iż Ciorana nie należy czytać przed trzydziestką, bowiem wów¬ CZaS bardzo łatwo się przyswaja tylko czystą ne­ gację, za którą j u ż nic nie idzie. Natomiast C i o mądrze czytany jest trucizną, ale taką, która leczy. Zresztą przypomnieć warto przy tej "okazji o znaczacei dwuznaczności w grece Pharmakon - t o równocześnie i trucizna i 1 ekarstwo. - Jak u Agaty BielĄ-Robson, hfóra odnosi to do ironii. Zastosowana w odpowiedniej dawce będzie 8 Jeden z najwybitniejszych polskich tłumaczy, eseista. Jest tu też pewna analogia z Wittgensteinem, 0 którym mówiliśmy wcześniej. Pokazuje on, że nie warto się pozbywać duszy, lecz trzeba przearanżować język rozmowy o niej. Podobnie Cioran nie mówi: kupmy sobie parę kilometrów sznurka i się wszyscy powieśmy, bo świat jest do niczego, a Boga nie ma - bo jak ma być, skoro jest nawet nie do wyobrażenia. O n raczej - tak go odczytuję - zachęca do nieustannej pracy nad językiem, do destrukcji idoli: pojęciowych Na koniec chciałem zapytać o pański stosunek różnych dyskursów. Była o tym mowa na ostat­ nim spotkaniu z Andrzejem Stasiukiem i Agatę Bielik-Robson . Antropologiczne bycie na granicy różnych, wyspecjalizowanych dyskursów - antro­ pologia filmu (pominięcie aparatu filmoznawczego), antropologia literatury (literaturoznawczego) d 9 (Muttavali). W przygotowaniu jest jego przekład wybitnej Przekłada! z wielu języków (angielskiego, niemieckiego, książki Maryli Falk// mito psicológico greki, łaciny, hebrajskiego, sanskrytu, palijskiego, (Universitas) tybetańskiego, rosyjskiego, francuskiego, włoskiego, o 9 nell'India antica Spotkanie odbyło się 5 lutego 2009 w krakowskim hiszpańskiego, portugalskiego, rumuńskiego). Autor Lokatorze z okazji prezentacji książki Jerzego Borowczyka przekładów znaczących dziel, m.in.: Eliadego, Ciorana, i Michała Larka Rozmowa była możliwa. Rozanowa, Safranskiego, Kerenyiego, Benjamina, z pisarzami, Stowarzyszenie Czas Kultury, Poznań 2008. Calasso, biografii Milarepy, wyboru z kanonu palijskiego 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA Wywiady �Wywiad 16 czy etnolingwisty\a i jej odmiany, o której mowa w „Anatomii duszy"... Jeszcze ze studiów pa­ miętam narzekania Tadeusza Sławka na herme­ tyczność poszczególnych instytutów i marny stan komparatystyki oraz znikomą ilość prac interdy­ scyplinarnych -pańskiepisanie i zainteresowania zdają się być czymś temu przeciwnym... Przypadkiem byłem na tym spotkaniu, to zresztą dość zabawna konfrontacja była... Mniej­ sza o to. Pograniczność to temat dość bliski. Zdawało mi i + + • /• i , Iinterpretacja m a s w o j kres t a m , gdzie z a t r z y m u j e się język. D o p e t n i a się w Ciszy. A j e d n a k t e n kres jest t a m t y l k o za sprawą języks.^. Keirl Jcispsrs się,żegdycho- f Z logię, \ ° sztywna P°granica m i ę ­ dzy literackim i naukowym, między nauką a n t r o a sztuką, j u ż padła. Ale to nieprawda, upiór scjentyzmu wciąż straszy. Rzeczywiście, od dłuż­ szego czasu świadomie stąpam po granicach. D l a mnie antropologia od zawsze była dziedziną fascynującą właśnie przez swoją pograniczność. Nie definiowała się przez przedmiot, ale przez sposób ujęcia, szczególne spojrzenie. Jest taka świetna quasi-definicja, aforystyczne określenie naszej dyscypliny, autorstwa Zbigniewa Benedyktowicza. Została ona zgłoszona prawie trzy­ dzieści lat temu. Przypomnę ją, bo jest chyba zupełnie nieznana - pamięć młodzieży nie sięga chyba tak głębokiego paleolitu. Otóż wedle Benedyktowicza antropologia to „marginesowa na­ uka bez granic". Zdaje mi się, że mimo różnych moich w y b o r ó w metodologicznych nigdy tej mantry nie porzuciłem Nigdy za antropologie nie uważałem studiów tylko nad dzikimi ludami czy nad kultura ludowa choć - co podkreślam także tvm ta nauka sie zaimuie. Natomiast mnie 10 interesuje świat, który mam za oknem. Intere­ suje mnie to miejsce, gdzie siedzimy. To, co jest obok mnie. Zawsze powtarzam: po co jechać na Trobriandy? Po co, skoro one są obok nas, albo wręcz są w nas. Badajmy egzotykę nie gdzieś za wodą, ale egzotykę nas samych. Popatrzmy więc na tego białego człowieka końca X X wie­ ku i zapytajmy go: a jak to kumie u was z duszą jest? T u się zaczyna antropologia... Pytanie: jak to robić i jak to badać? Ja staram się upra­ womocniać różne języki, różne typy dyskursu. Oprócz antropologii studiowałem też filozofię i teologie wiec dla mnie sa to jeżyki nie tylko bliskie ale i funkcjonalne Podobnie cały dyskurs literacki czyli to co wynika z tekstu nominalnie literackiego jest dla mnie jeżykiem otwierającym pewna rzeczywistość Nie iest to tylko tekst do interpretacji' tak iak to n a c z ę ś c i e robi nauka o literaturze. D l a mnie literatura (jasne, że nie każda) ma wymiar poznawczy Nie iest tylko do komentowania ona sama otwiera newne nrzestrzenie r z e c z y w i s t e g o do któreao iezvk nankoweao dvsknrsn nie L d o s t e n n Ba woaóleirhnieL,™ i . k ie „ „ ! ' w ogoie icn me zauważa, jaK je zauważa, ma języKa, zeby tym opowiedzieć, I N I C mnie bardziej me denerwuje jaK gadanie, to tylKo stera estetyczna, a życie to życie, ze mię­ dzy nimi nie ma żadnego przejścia, ^ w a ż n i e . ; l . ^ z i e l i b y ś m y o rzeczach bez Łleguduinejskicn,o czasie bez Czarodziejskiej gory, o doświadczeniu zła bez Zbrodnii kary czy Jądra ciemności o spotkaniu z tormą bez fani Ualloway, o relacji ludzie - zwierzęta bez Żywotów zwierząt, o szmerach codzienności bez 1 ereca Wymieniać dalej? To są przecież czystej wody antropologiczne rozpoznania! Dzięki nim wi¬ dzimy ostrzej, myślimy głębiej, wiemy więcej. a m m 7 a t n n e W tym kontekście proza Stasiuka... Cyt. za: L . Kołakowski,/^/ Boga nie ma. O Bogu, Diable, Grzechu i innych zmartwieniach ta\ zwanej filozofii religii, Znak, Kraków 1988, s. 150. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 17 N o właśnie, proza Stasiuka w niektórych swoich odsłonach zdaje mi się robotą antro­ pologiczną właśnie. Mniej oczywiście jest tego w powieściach, bardziej w takich tekstach o trud­ nym do ustalenia gatunku: takich zamyśleniach, gdzieś w pół drogi m i ę d z y r e p o r t a ż o w ą ob­ serwacją, medytacją a esejem. Jak pewne frag­ menty z Babadag, z Dukli czy z Zimy. Albo jak w niektórych tekstach z tomu esejów Tekturowy samolot. Zresztą jeden z nich - ten o estetyce zdjęć pornograficznych - napisał Andrzej na zamówienie do zredagowanej przeze mnie wie­ le lat temu antologii Mitologie popularne. Dla­ czego m ó w i ę o antropologiczności tego pisar­ stwa? Przede wszystkim dlatego, że sensualny, finezyjny bogaty i niezwykle inteligentny język Stasiuka potrafi wydobyć pewna rzeczywistość z niebytu Potrafi pokazać ze ona jest nazwać ia nomóc zrozumieć C z y n i e te^ooczekuiemy właśnie od dobrego tekstu antropologicznego? Dla mnie antronoloma iest onowieścia o rozma'- tego nie zrobił, ten fragment świata dla większo­ ści z nas nie istniał. A teraz j u ż tak. Stasiuk nie tylko odrysował kawałek realnego świata w sło­ wie, ale także wpisał go w język mityczny. Jest to fantastyczna kontynuacja mitotwórstwa, mitografii Schulza. Jest to więc język, który m o ż n a umieszczać na poziomie wtórnej mitologii. Ale także jest to język o ambicjach rewelatorskich, odsłaniających. Dzięki temu widzimy tę rzeczy­ wistość inaczej, jakby p o raz pierwszy. Myślę, że są tylko dwa powody napisania antropologicztekstu: opisuje pan znaną rzecz z takiego punktu widzenia, że nagle zaczynamy ją widzieć w zupełnie inny sposób albo wydobywa pan na światło dzienne fragment rzeczywistości o któ­ rym nikt nie pomyślał ze w ogóle jest Stasiuk jest dobrym przykładem rozumienia antropolo rii w obu tych zakresach D l a mnie sa to naimek nieisze przykłady myślenia antropologicznego choć wiele wody ieszcze unłynie w naszych rzekach zanim doidzie do instytucjonalne™ zafiksowama iz taki rodzaj literackiego zapisu będzie mógł zostać nazwany studium antropolo itych światach l a k m ó w i ł e m - niekoniecznie uycn swiaiacn. jaK iiiowiiein o tvrh ecrzotvrznvrh i odlecrłvrh Stasiuk niszar o Ln\*Ł\ Dukli w v d n b v ł l n i e b L N ^ w . ł s w o j s K i e j uuKii, wyaopyi j ą niepytu. azwai, | ' / ? P )°nainej K a r t o g r a r n . uasiomi jej przepraszam słowo — duchową architekturę. Nikt wcześniej 7 P P x Dr r o w i n c a L n v m T k n n l ^ r n od r J „ - nie id.ie mi n n gicznym. u s p o K a j a m razu nie ozie mi o to, py wyciąć K i a s y K o w , a zamiast M a n n o w s K i e g o , j y a n s - i ntcnaraa.czy_Levi-atraussa.wprowadzić do kanonu Stasiuka, lak daleko m o j e szaleństwo h a b . D a r i u s z C z a j a - a n t r o p o l o g kultury, p r a c o w n i k n a u k o w y w Instytucie Et­ n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j UJ, c z t o n e k redakcji k w a r t a l n i k a „Konteksty" ( I n s t y t u t Sztuki P A N ) , w s p ó ł p r a c o w n i k „Tygodnika P o w s z e c h n e g o " . R e d a k t o r t o m ó w z b i o r o w y c h : Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności ciała. Świadectwa i interpretacje ( C o n t a g o , racje antropologiczne i gry językowe 1999), a u t o r pracy Metamorfozy Sygnatura i fragment. Nar­ ( W y d a w n i c t w o UJ, 2 0 0 4 ) . Książka Anatomia duszy. Figury wyobraźni j e s t j e g o pracą habilitacyjną. W d r u k u jest j e g o książka eseistyczna: ciemności I (14) P009 (Universitas, 1994), BARBARZYŃCA ( w y d a w n i c t w o Czarne 2009). Lekcje �Wywiad 18 nie sięga. Dopominam się jedynie o uznanie tego typu języków jako wiarygodnego i skutecznego narzędzia rozumienia świata. Znalazłoby się jeszcze parę innych przykładów takiej literackiej antropologii. Zabieram się właśnie za książkę pod roboczym tytułem Antropologia pisarzy. Jej bohaterami będą: John M . Coetzee, W G . Sebald, Jose Saramago. O dwóch pierwszych coś tam wcześniej pisałem, chciałbym nieco uporządkować sobie wiedzę na ich temat, trze­ ci - nadzwyczajny - doszlusuje do tej dwójki. Spróbuję pokazać ich nie jako świetnych pisarzy, Szymon U Iiasz I u n w 1 9 8 2 n ale nade wszystko jako przenikliwych myślicieli. Jako mądrych antropologów, a więc tych, któ­ rzy w sposób istotny potrafią wzbogacić naszą wiedzę o człowieku. Jeśli skupiamy się tylko na twardych językach scjencji, to wydaje mi się, że ogromnie wiele przed nami umyka. A właśnie literatura (i tylko literatura) potrafi wydobyć rzeczy, których umysł naukowy nie widzi, a jeśli dostrzega, to nie ma narzędzi, żeby nam o tym opowiedzieć. Dziękuję bardzo. > absolwent kulturoznawstwa US. Współautor tekstów i klipów grupy „noc optymistów". Interesuje się filmem, filozofią i literaturą. Mieszka w Krakowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a110617ed7f3e9715ca89213ca98671.pdf 3c791fbf67f42a4c7152a80a70d07f51 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5594 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5202 Title A name given to the resource O bombie, opadzie i radioaktywnych lucky strike'ach/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.72-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żukowski, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Żukowski I u n w 19 7 8 n >J e s t magistrantem etnologii UJ, ttumaczem, redaktorem w j e d n y m I z krakowskich wydawnictw. Sposoby m ó w i e n i a o zagrożeniu nuklearnym | t o temat jego pracy magisterskiej. Zamieszcza felietony i minieseje na stronie , najpiekniejszyreaktor.blogspot.com. 0 bombie, opadzie 1 radioaktywnych lucky strike'ach, czyli wybuch nuklearny miedzy metonimia i analogia „Na szczęście szyba, hak, belka, hamulec, framuga, zakręt, milimetr, sekunda. (...) Nie umiem się nadziwić, namilczeć się temu". - z wiersza Wszelki wypadĄ Wisławy Szymborskiej 1 E nergia nuklearna jest niewidoczna i nie­ wyczuwalna, a efekty jej wyzwolenia wy­ kraczają poza skalę i/lub naturę zjawisk powszechnie występujących w otoczeniu czło­ wieka. Może to być skala niewielka, z jaką mamy do czynienia na przykład w radiomedycynie, średnia, jak w czasie awarii elektrowni nuklear­ nych, oraz największa, związana z wybuchem bomby atomowej. Eksplozja jądrowa to wyzwo¬ lenie największej ilości energii w jednostce czasu, jakie jest w stanie spowodować człowiek. Przez swoj ą skalę i zj awiska, j akie wywołuj e - niej asne, 1 niedające się wyjaśnić w oparciu o codzienne doświadczenia oddziaływanie promieniowania radioaktywnego - wykracza poza strefę zna­ nego. Jest czymś innym, czymś domagającym się wymyślenia lub zaadaptowania schematów wyjaśniających, które ją w jakikolwiek sposób ogarną, jeśli nawet nie przybliżą. To ogarnianie jest wyzwaniem, które energia jądrowa rzuca zwłaszcza dyskursowi IIlćlS( )W CIII 11. W dyskursie naukowym bowiem wybuch atomowy wyrazić jest nietrudno, zmieści się na kilku stronach tabel i wykresów. Lecz okazja do działania dla etnolo- W Szymborska, Wszelki wypadek, Czytelnik, Warszawa 1972. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �O bombie, ooadzie ¡ radioaktywnych lucky strike'ach ga następuje w chwili, gdy tematyka nukleariów przenika do rejonów zainteresowania masowe­ go, a musi się tak dziać, ponieważ energia ją­ drowa zajmuje jedno z centralnych miejsc w or­ ganizacji technicznej cywilizacji Zachodu: jest blisko - w artykułach prasowych, programach, szkołach, kontaktach elektrycznych - a zarazem jest czymś całkiem innym, niosącym w sobie być może zalążki zagłady W związku z tym w dys­ kursie masowym powstają rozmaite sposoby mówienia, pisania i myślenia o bombie atomo­ wej, promieniowaniu, opadzie radioaktywnym i zagładzie świata, czyli sprawach, których nie można doświadczyć, nie da się ich opisać i bar­ dzo trudno je sobie wyobrazić. Czy jednak rzeczywiście katastrofa nuklearna tak bardzo wymyka się adekwatnemu opisowi? Czy nie można jej porównać do innych znanych ludzkości katastrof, takich jak wojna totalna, obóz zagłady albo bombardowanie dywano­ we? Oczywiście można, analogia jako metoda niesie z sobą duże spektrum możliwości opisu. Lecz wojna konwencjonalna i inne potworności wypluwane przez maszynerię cywilizacji, czy też w ogóle wspólnotowego życia ludzi, mają swoją ściśle ugruntowaną strukturę, zawiera­ jącą u końca sposoby powrotu do normalności, przywrócenia równowagi. Myślenie przez ana¬ logie będzie dążyć właśnie do stworzenia takich struktur i schematów. Jednak w wypadku eks­ plozji nuklearnej w ostatecznej perspektywie w perspektywie obecnei w niektórych masowych fantazmatach - me leży oonowna normalność ale powszechna i całkowita zagłada ludzkości' a raczei mocne masowe przeświadczenie ze taki scenariusz iest I niezależne od tego' iak bv rn m o a ł o h v ć n a n r a w d e P o r ó w n a n i a do anoka linsv z t e k s t ó w r e l i a i i n w h sa r o z p o w s z e c h n i o n e w n o n n l . r n e i ikonoir/fii a1ewvHaia . i e w i . t o t wieszczonym, przygotowanym, z natury procesualnym - a przede wszystkim z n a c z ą c y m i w sposób nieodłączny wpisanym w dialektykę dobra i zła, kary i odkupienia, zbawienia i po­ tępienia; tymczasem eksplozja nuklearna może się przytrafić wszędzie i każdemu, nawet teraz, w chwili czytania tego tekstu, bez przygotowa­ nia, bez sensu. Bomba atomowa wymyka się więc religii, mimo że zeloci i neoprorocy starają się od lat tropić znaki końca i wykorzystywać za­ grożenie nuklearne jako prywatną eschatologię takiej czy innej sekty. Bomba wymyka się też porównaniom do tego, co dobrze znane, jak z kolei próbują nas przekonywać głosiciele porządku, państwa i pra­ wa w antydefetystycznych, optymistycznych bro­ szurach o przetrwaniu w czasie wybuchu atomo­ wego, o których będzie szerzej w dalszej części pracy. L.V Thomas w książce Trup twierdzi, że śmierć jest przerwą w dyskursie, nagłym mil­ czeniem, a związane z nią obyczaje czy rytuały pośmiertne i pogrzebowe, często hałaśliwe i ma­ jące charakter głośnych, tłumnych zgromadzeń oraz przeciągłych lamentów, służą zapełnieniu pustki . W przypadku bomby atomowej przed ludźmi stoi innego rodzaju wizja: nie przerwy w dyskursie 2l przerwv dyskursu Zamilkmęcia którego' nie można wypełnić jako że nie pozostaje nikt kto mógłby to uczynić a ponadto znika wiedza' iak należy to zrobić' oomewaz wszelka trady'c a obycza obrzęd i'nauka zo staie beznowro nie usunięta - wymazana az do nagich kości ziemi. 2 Metonimia - w stronę nieznanego Zapośredniczenie w sposobach wyrażania nigdy przez większość ludzi niedoświadczonych zjawisk nuklearnych oraz tworzenie fantazma­ tów mających pomóc w ich pojmowaniu są obecne w literaturze, filmie i sztuce, a także ofi- w popularnej iKonograri^ wyciają się w istot­ ny sposop nietrarione. jeniec czasów wecuug L.V Thomas, biologii do antropologii, Wydawnictwo Łódzkie, świętych ksiągTrup. maOdbyc wydarzeniem wcześniej 2 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 73 Łódź 1991. �Dariusz Żukowski 74 cjalnych dokumentach p a ń s t w o w y c h i emisjach f d m o w y c h s k i e r o w a n y c h do l u d n o ś c i . Oddajmy j e d n a k n a j p i e r w g ł o s najbardziej p o s z k o d o w a ­ nym, czyli hibakusia, ofiarom b o m b z r z u c o n y c h n a d w a j a p o ń s k i e miasta. W roku 2005 w Hirosimie w dniu 60. r o c z n i c y ataku nuklearnego p o l s k o - a m e r y k a ń s k i Krzysztof Wodiczko zorganizował artysta wydarze­ n i e artystyczne dla u p a m i ę t n i e n i a ofiar n a p a ś c i ( p r e z e n t a c j a w i d e o z n a g r a n i e m tego w y d a ­ rzenia była pokazywana w Bunkrze Sztuki). Na w y s o k i m , k a m i e n n y m , m u r o w a n y m b r z e g u p ł y n ą c e j p r z e z miasto r z e k i Ota wyświetlono wielometrowej w y s o k o ś c i projekcje f i l m o w y c h z a p i s ó w p o ł ą c z o n e z e m i s j ą n a g r a n y c h WypO¬ wiedzi hibakusia, ludzi ocalałych z Podczas gdy z g ł o ś n i k ó w p ł y n ę ł y katastrofy. opowiadane s t o n o w a n y m g ł o s e m tragiczne historie, n a nad¬ r z e c z n y m m u r z e w i d a ć b y ł o tylko i w y ł ą c z n i e d ł o n i e m ó w i ą c y c h p o r u s z a i a c e sie w zwiazanei z o p o w i e ś c i ą gestykulacji. Każdy z o c a l e ń c ó w n a nagranie prezentacji p r z y n i ó s ł z soba p r z e d m i o t s v m b o h z u i a c v tamten d z i e ń i ODisvwał *o na k o ń c u w ł a s n e j w y p o w i e d z i Okazało się, z e r z e c z y te b y ł y bardzo konkretne i doczesne — m o ż n a rzec ze s t a n o w i ł y bardziei z n a k i n i ż symbole leden z m ó w i a c w h n o k a z a ł starv zardzewiałv wvaietv od fali t e r m . c z n e i k a h ł a k od k ł ó d k i do 7 rowen, 2 t l L Tnni zapinania roweru, i n n i Piazg. w - iLmJ r 7V i . k i ś drn K a m i e ń c z y jaKis aro- taKi sposoo powstaje m e t o m m i c z n a historia w y d a r z e n i a , K t ó r e g o m e da s i ę o p i s a ć w toKu z w y c z a j n e j u s t r u K t u r y z o w a n e j n a r r a c j i charaKterystycznej dla c o d z i e n n o ś c i , b a m i opo­ w i a d a j ą c y są z m e t o n i m i z o w a n i z a całą o s o b ę stoją jej p o r u s z a j ą c e się d ł o n i e i głos. Nie sposób ogarnąć i z r o z u m i e ć wybuchu atomowego w całej jego n u m i n o t y c z n e j grozie - m o ż n a p o k a z a ć go z a p o m o c ą c z ę ś c i s t o j ą c y c h za całość, drobnych e l e m e n t ó w , m i k r o z d a r z e ń . Nie m o ż n a p a t r z e ć w ś w i a t ł o r o z p a d a j ą c y c h się w eksplozji a t o m ó w , g d y ż od tego u l e g a j ą z n i s z ­ c z e n i u n e r w y w z r o k o w e - c z y s ł o w o „blask" nie b r z m i tu ś m i e s z n i e n i e w y s t a r c z a j ą c o ? Podobnie nie sposób opisać żadną skalą ani onomatopeją wszechprzejmującego, wielozakresowego drże­ nia fal akustycznych, od infradźwięków po wy­ soki wizg przecinających powietrze odłamków - „huk", „ryk", „wstrząs", to wszystko określenia z powtarzalnego, ustrukturyzowanego świata codzienności. Można zatkać uszy, pochylić się i zapamiętać kłódkę, kamień, belkę, hak, o któ¬ rym być może pisze Szymborska w wierszu wspominającym powrót ukochanego z sytuacji zagłady wskazując na przypadkowość i istot¬ ność tych przedmiotów jednocześnie. Te drob¬ ne rzeczy na. które przeważnie nie z wr ac a się uwagi w chwili wyzwolenia energii atomowej urastają do rangi znaczeń wydają się skraplać w sobie sens tego co sie dzieie a czego nie mozna ogarnąć posiadanymi kategoriami myślenia 0 rzeczywistości. W taki sposób włącza się my­ ślenie metonimiczne - oparte o fragment, przy­ padek, symbol. (Być może jest to dowód na to, że budowniczowie katedr nigdy nie doświadczyli widoku prawdziwego, niczym nieosłoniętego światła absolutu - inaczej gotyk musiałby być najniższym i najprostszym stylem architekto­ nicznym wszech czasów). Ponieważ tego, co niewyrażalne, nie można ogarnąć własnymi zmysłami i rozumem, poszu­ kuje się odbicia katastrofy w innych. Wiele miej­ sca w relacjach hibakusia zajmują opisy spotka­ nych wśród pożogi obcych osób. Liczne relacje mówią o nagości: kobiety i mężczyźni zdzierali z siebie płonącą odzież i ruszali, porażeni szo­ kiem, w wędrówkę po ogarniętym pożarem mie­ ście niczym widma. Płynące rzeką ciała, które pojawiły się w wodzie ponoć j u ż minutę po wy­ buchu oraz trupy leżące przy drogach i budyn¬ kach - to kolejne refleksy wydarzenia zupełnie innego niż wszystko, co znane Kształty kwiatów 1 deseni wypalone na ciele pod wzorzystą su­ kienką, niegojące się poparzenia radioaktywne, inne n i ż te od ognia, wreszcie ostateczna forma odbicia w człowieku tego, co n i e w y r a ż a l n e : całkowite pochłonięcie i pozostawienie cienia. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �O bombie, ooadzie i radioaktywnych lucky strike'ach Nie symbolicznego śladu, symbolu o religijnym charakterze, lecz autentycznej ciemnej plamy w miejscu, w którym wcześniej znajdował się człowiek. Oto sposoby metonimizowania bom­ by atomowej - metody mówienia poprzez to, co drobne, codzienne i znane, ale po to, by uzyskać efekt ominięcia, zasłonięcia, niedopowiedzenia. Próba narracji przybiera formę grozy i wzmaga poczucie obcości zjawiska - staje się potwierdze­ niem intuicji, że jest ono nie do opisania. Krzysztof Wodiczko tak mówi w wywiadzie dla magazynu „Art:21": „Powstaje dystans, dzięki któremu można wszystko przemyśleć, zrozumieć, że między nami i nimi [hibakusia] jest mur. Jakakolwiek próba zidentyfikowania się z taką osobą jest niebezpieczna. Powiedzieć: »Rozumiem, przez co przeszedłeś«, to całkowicie niedopuszczalna reakcj a. Być może właściwsze byłoby przeciwne zdanie. »Nigdy nie pojmę, przez co przesze­ dłeś*". 3 75 czytelnika - poprzez drobiny: należy przesunąć doroczny turniej golfowy na sierpień, ponieważ we wrześniu nie zostanie nikt, kto mógłby w nim wystąpić. Nie ma sensu wykonywać prac polo­ wych, chociaż bohaterowie i tak je wykonują dla podtrzymania sensu, udawania, że cykl się nie kończy. W pewnym momencie powieści jeden z bohaterów płynie z misją łodzią podwodną, by sprawdzić, czy są jeszcze na Ziemi miejsca zdatne do życia. I znowu moment grozy, niewyrażalności zamilknięcia dyskursu, budowany jest sposobami opisu codzienności. Załoga łodzi nie natrafia zniszczenia: odwrotnie wpływa do zatoki przv malowniczym sennym miasteczku w którym sklepy i domy wygląda ia tak iakby ich właściciele na chwile wyszli Wwysyłaiacei martwy sygnał stacii radiowe leży DaczLluckvstrikeow Zwykłe dobre oamerosy lezące na stole obserwowane zza szyby kombi nezonuochromwo niosą w sobie radioaktywna śmierci me można ich nabić. w i j - iednak Być może Nevil Shute napisał swoją najbar­ zwyczajnie. Oto paradoks nieopisywalności. dziej znaną powieść Ostatni brzeg' językiem pro­ Analogia - w stronę swojskiego stym, może nawet nieporadnym, utrzymanym w niskim rejestrze codzienności z tego właśnie „Reaktory jądrowe to zwyczajne paleniska, powodu, że każdy język wysoki brzmi nieade­ a sterujący mmi operatorzy - to palacze" kwatnie wobec zagrożenia nuklearnego. Książ­ - wiceprzewodniczący Komitetu Państwowego ds. ka opowiada o ostatnich miesiącach życia ludzi Wykorzystania Energii Atomowej ZSRR w Australii, gdzie stopniowo dociera rozprze­ N.M. Simew strzeniająca się wraz z ruchami atmosfery ra­ dioaktywność. Obraz jest przejmujący, tym bar­ W odwrotnym kierunku działa promowany dziej że w życiu bohaterów właściwie nie mają i sterowany przez władze w czasach zimnej miejsca żadne sensacyjne wydarzenia. Rzeczy­ wojny dyskurs afirmacji nukleariów . Reali­ wistość społeczna nie ulega dramatycznej zmia­ zuje się w nim drugi rodzaj mówienia o ener­ nie. Zagłada dociera do Australijczyków gii rozszczepienia i bombie atomowej. W jego 5 6 3 Cytat za http://www.pbs.org/art21/artists/wodiczko/ clipl.html 4 pacyfistycznym i - szeroko pojętym - militarystycznym (państwowotwórczym, konserwatywnym, urzędowym Cytat za G. Miedwiediew, Raport z Czarnobyla, Czytelnik, Warszawa 1991. 3 (13) 3DD8 Mówienie o zagrożeniu nuklearnym przez metonimię i analogię często zbiega się z dyskursem, odpowiednio, N . Shute, Ostatni brzeg, Książka i Wiedza, Warszawa 1979. 5 6 BARBARZYŃCA itp.). Choć istnieje korelacja, nie jest to jednak z pewnością reguła. �Dariusz Żukowski 76 centrum stoją porównanie i analogia, a celem jest oswojenie i spowodowanie wrażenia, że to, co zupełnie inne, łatwo może stać się mało lub wcale niezagrażającym elementem codzienności każdego człowieka, który jest tu rozumiany jako obywatel. Dwa fdmy i trzy teksty są tu szczególnie repre­ zentatywne. Film propagandowy Duc\ and Cover (dalej jako DaC) amerykańskiej obrony cywilnej (1951) , amerykański fdm The Médical Aspects of Nuclear Radiation (TMAoNR; 1950) , rządowa amerykańska broszura „Survival under Atomie Attack" (SuAA; 1950) , broszura „Protect and Survive" (PaS), wydana przez brytyjską obronę cywilną (1980) , oraz amerykańska książka Nuc­ lear War Survival Sktlls (NWSS) Cressona H . Kearny'ego (1987) dają dobry obraz dyskursu surwiwalistycznego, wspieranego i promowa­ nego przez państwo. Są to zarazem ważne, dość często współcześnie komentowane - i parodio­ wane - teksty klasyki surwiwalistycznej. Książka NWSS, fdm DaC, broszury PaS i SuAA, które są wszakże bardzo małymi wydaw­ nictwami, to nie proste instrukcje czy neutralne zbiory zasad postępowania na wypadek wojny 7 atomowej. Wszystkie te pozycje są poprzedzone wstępem, który ma za zadanie wytworzyć okre­ śloną postawę i wypromować pożądany sposób myślenia na temat zagrożenia. Jest to myślenie kategoriami analogii, porównania do rzeczy znanej i z dawna opanowanej. DaC to dziewięciominutowy film skierowany do dzieci i poka­ zywany w szkołach w początkach zimnej wojny. Oto jak mówi się w nim o niebezpieczeństwie wybuchu bomby: 8 ,Wszyscy wiemy, że bomba atomowa jest bardzo niebezpieczna, a skoro może być użyta przeciw nam, musimy przygotować się na nią, podob­ nie jak przygotowujemy się na innego rodzaju niebezpieczeństwa, które zagrażają nam przez cały czas. Ogień jest niebezpieczny - może spa­ lić całe budynki, jeśli ktoś jest nieuważny. Ale jesteśmy przygotowani na pożar. Mamy świetną straż pożarną, która gasi ogień. (...) Samo­ chody też mogą być niebezpieczne. Niekiedy powodują paskudne wypadki. Lecz jesteśmy gotowi: mamy zasady ruchu drogowego, któ­ rych muszą przestrzegać kierowcy i piesi. Teraz musimy przygotować się na nowe zagrożenie: bombę atomową" . 9 10 11 7 A. Rizzo (reż.), DuĄ and Cover, 1951. Dostępny on-line 12 Za: http://www.schouwer-online.de/technik/zivilschutz_ pod adresem http://www.youtube.com/watch?v = COK_ atomicattack.htm LZDXpOI 10 8 K. Burns (reż.), The Medical Aspects of Nuclear Radiation, 1950. Dostępny on-line pod adresem http:// www.youtube.com/watch?v=IQGdGeP3DT8 9 ..Survival under Atomie Attack", Biuro Wykonawcze Prezydenta USA, 1950. „Protect and Survive", Centralne Biuro Informacyjne, Londyn 1980. Za: http://www.cybertrn.demon.co.uk/ atomic/main.htm 11 C.H. Kearny, Nuclear War Survival Skills, Cave Junction, Oregon 1987. 12 A. Rizzo, op.cit. BARBARZVNCA 3 (13) 3DD8 �77 O bombie, ooadzie i radioaktywnych lucky strike'ach W brytyjskiej broszurce PaS, która jako pod­ stawowy element kampanii informacyjnej została wskutek nacisków publicznych rozdystrybuowana na początku lat 80. (pierwotnie miała być rozdawana wyłącznie w sytuacji kryzysu wo­ jennego), znajdujemy z kolei logo zbudowane z czterech sylwetek: mężczyzny, kobiety, dziew­ czynki i chłopca, upozowanych jak do rodzinnej fotografii, otoczonych grubym kręgiem. Broszura odwołuje się do zapewnienia bezpieczeństwa rodzinie i o ile amerykańska metoda n<ł prze¬ trwanie to paść i kryć się, aż niebezpieczeństwo przeminie (powtarzane jak mantra hasło duc\ and cover!), przezorni Brytyjczycy będą raczej budować schrony. PaS wielokrotnie podkreśla, by w czasie ataku i po nim pozostawać domu Rodzina przeczekuie kataklizm wewnątrz w ł a ' snorecznie zbudowanei według zamieszczonych obrazków iaskini" cna ilustracjach budowniczvm iest tylko mężczyzna) czyli wydzielonego fralmenru nokoiu który iest określany iako inner reLe. (Obok broszury PaS wydano tez nodohna in srn.kcie dotycząca wyłącznie hndowan.a schro n, nnJLrlfJ/lr lthrr<\ A nai piskie r/>fuap tc^nietylko Samiec bu­ duje jaskinię („Protect and Survive") ropejskim domu, nadając mu charakter tworu natury, skalnej pieczary, pierwotnej groty. Dla etnologa interesująca jest też sprawa my­ ślenia kategoriami zaklęć i magii, które jest cechą propagandy surwiwalistycznej i służy oswajaniu bomby. W omawianych tekstach metody, dzięki którym można uniknąć nuklearnego koszmaru, są proste i łatwe do zapamiętania. W filmie DaC jest to tytułowa metoda „padnij i kryj się" - wy­ starczy znaleźć murek albo ścianę, pod którą należy się rzucić i skulić, osłaniając kark, aby j u ż po chwili wstać, otrzepać się z radioaktywnego pyłu i ruszyć ku swoim codziennym sprawom s^l to^Ly^^szcl^ I po kłopocie: Tony o d j e ż d ż a na swoim rowerku (DuĄ and Cover) Podstawową postacią inner refuge jest konstruk­ cja zrobiona z wyjętych z zawiasów i ukośnie ułożonych na ścianie drzwi, pokryta dodatkowo workami i meblami. Taka forma rozbija prostopadłościenny kształt typowego pomieszczenia w eu13 Ibid. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA W jednej ze scen filmu widzimy chłopca, któ­ ry na widok błysku zeskakuje z roweru i kuli się pod krawężnikiem. Głos lektora objaśnia: „[Tony] leży i się nie rusza, póki nie jest pewny, że niebezpieczeństwo m i n ę ł o " [podkr. - D Ż ] . 13 �Dariusz Żukowski 78 Po c h w i l i z b l i ż a się p r a c o w n i k OC, podnosi m a l ­ ca, podaje m u jego rowerek, a c h ł o p i e c u ś m i e c h a się i r u s z a w t ę s a m ą s t r o n ę , w k t ó r ą j e c h a ł p r z e d atakiem. Duc\ and cover, padnij i kryj się, to m e ­ toda n a p r a w d ę dla dzieci - nie w y m a g a n a w e t ż a d n y c h zaklęć ani magicznych p r z e d m i o t ó w , m o ż n a ją z a s t o s o w a ć w k a ż d y m m i e j s c u i czasie, jest n i c z y m w y w o ł a n i e w y m y ś l o n e g o przyjaciela w c h w i l a c h strachu i s a m o t n o ś c i . Niebezpie­ c z e ń s t w o nie m a c h a r a k t e r u apokaliptycznego: w pewnej c h w i l i się k o ń c z y (i to n a p e w n o ) , świat z p o m o c ą odpowiedzialnych dorosłych o s ó b wraca, w koleiny n o r m a l n o ś c i . Z kolei w b r o s z u r z e SuAA m a m y do c z y n i e ­ n i a n i e tylko z prostym r y t u a ł e m apotropaicz- Podobnie n y m , ale całą ś c i e ż k ą w t a j e m n i c z e n i a . istotne, najważniejsze wypunktowane reguły opisane powyżej są zgromadzone na czterech wewnętrznych stronach broszury, które poleca się wyrwać i mieć zawsze przy sobie. Podob­ na zasada dotyczy karteczek z prośbami i za­ klęciami w buddyzmie tybetańskim, a także w islamie. Temat rozpraszania mitów i dochodzenia do prawdziwej wiedzy zajmuje poczesną wstępną część NWSS, trzystustronicowej amerykańskiej książki wydanej w 1986 roku, a więc pisanej przez ludzi mających ponad trzydzieści lat więcej do­ świadczeń niż twórcy Duc\ and Cover i broszur z początku zimnej wojny. W pierwszym roz­ dziale „Zagrożenia broni jądrowej: mity i fakty" pierwszy pogrążony mit brzmi tak: j a k z a z d r o s n y Bóg ż y d ó w i c h r z e ś c i j a n n a k a ­ „Mit: Radiacja opadowa powstała w wyniku wojny atomowej skazi powietrze i wszystkie części składowe środowiska. Wszyscy zginą. (To demoralizujący przekaz płynący z książki Ostatni brzeg i wielu innych pseudonaukowych książek i artykułów)" . z u j e po p i e r w s z e nie m i e ć i n n y c h b o g ó w p r z e d n i m , tak SuAA, p r e z e n t u j ą c g r u p ę z ł o t y c h z a s a d u m o ż l i w i a j ą c y c h p r z e t r w a n i e bomby, g r z m i po pierwsze: „Zabij mity". Cztery wymienione kontr-mity, n a p r z y k ł a d ż e bomby atomowe n a 14 p e w n o nie z n i s z c z ą c a ł k o w i c i e ż y c i a n a z i e m i , to p r z y k a z a n i a , k t ó r e trzeba p r z y j ą ć b e z k r y t y c z n i e , bo nie da się i c h z a bardzo u d o w o d n i ć i są w ł a ś ­ c i w i e n i c n i e z n a c z ą c e dla z w y k ł e g o ( Podwoi enie człowieka siły bomby nie o z n a c z a podwoi e- n i a skali z n i s z c z e ń " ) - t o r a c z e j f o r m u ł y p r z y s i ę ¬ gi l o j a l n o ś c i rytualne w y z n a n i e w i a r y Drugim Oto przykład jawnej wojny analogii z me­ tonimia (Ostatni brzeg), bo, rzecz jasna, oba podejścia nie mogą być równocześnie słuszne. Natomiast fakt towarzyszący temu mitowi jako uspokajająca i prawdziwa kontrinformacja, zilu­ strowana w dodatku rysunkiem, brzmi: p u n k t e m ś c i e ż k i w t a j e m n i c z e n i a jest z a p o z n a me sie z Sześcioma „Fakt: Gdy broń atomowa eksploduje na tyle blisko ziemi, że powstała kula ognista dotknie powierzchni, powstaje krater (zob. ryc. l . l ) " . tajemnicami przetrwania a t a k ó w iadrowvch" z ktorvch to t a i e m n i c s z c z e e ń l n i e c i e k a w a iest ostatnia: M a c i c z n a snrawcza m o c z W o " s ł o w a m o ż e m i e ć skntki r ó w n i e silne iak w v h n r h atomowv rim ^nektem śrie.ki w J e m n i r . e n i . ii i Trze Pięć c m aspeKtem sciezKi w t a j e m n i c z e n i a jest „ i i ę c Kluczy zapewnienia pezpieczenstwa a o m o w i ^Kluczy, jaK is.iucz teozoju ivime mavatsKiej. B y c m o ż e n a d u ż y c i e m PyloPy w s K a z y w a n i e n a ewidentnie m a s o n e r y j n y symPol oProny cywilnej U S A — promienisty t r ó j k ą t w p i s a n y w k o ł o ) . C o 14 C . H . Kearny, op. cit. 15 N i e siei nlotek" Można się zastanawiać, co ma piernik do wiatraka. Z pozoru niewiele, lecz w dziedzinie „wiedzy tajemnej" nie musi przecież istnieć ści­ słe logiczne powiązanie między argumentami i kontrargumentami. W dodatku „metonimicy" nie mają na swoją obronę nic poza mętnymi, kasandrycznymi opowiastkami o zagładzie. „Analogicy" natomiast odwołują się do wykresów, ry15 Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �O bombie, ooadzie i radioaktywnych lucky strike'ach cin i schematów (po jednym rysunku na stronie na kilkunastu pierwszych kartkach NWSS). W NWSS istotną rolę pełnią artefakty ma­ terialne. Wspólną ich cechą (zresztą we wszyst­ kich omawianych dziełach) jest to, że mogą zostać wykonane bardzo łatwo, z materiałów dostępnych w najbliższym sklepie albo j u ż po­ siadanych. U r z ą d z e n i e m m a j ą c y m zapewnić prawidłową wentylację jest na przykład KAP (Kearny Air Pump, pompa powietrzna Kearnyego), wykonana zaledwie z kilku listewek i pieluchy. Umieszcza się ją w drzwiach i wy¬ machuje przez co podłe radionuklidy nie mają wstępu do wnętrza domu, rozumianego teraz jako schron. KAP jest sterowana przyczepionym do niei sznurkiem z dużei bezpiecznei odległo­ ści prawie jak pułapka na dzikie zwierzę. Z ko­ lei brytyjska broszura PaS nie tylko pokazuje jak zbudować schron przeciwopadowy lecz tez wylicza co należy z soba zabrać do inner refuee na czasnrzeczekania niebeznieczeństwa Sa to m.in. śpiwór crarnkr latarka anteczka notes z a n a s wodv'czvsta b i e l i z n a ' W v h „ r h ' h o h v m nrzestaie h v ć J o ź n v - z a r z v n a nrzvnominać rodzinną wycieczkę do jaskini SHELTER AREA FIXED - C H I / O N IAI SUPPORT--* DOOR CASING PULL CORD SLACK DURING RFTURN STROKE -"T y 7 FLAPS CLOSED / (POWER STROKE OF THIS SAME PUMP) SWINGING PUMP FRAME 79 Ważna jest nie tylko treść przekazu w dys­ kursie surwiwalistycznym, lecz również jego forma. Skoro, jak wykazaliśmy, surwiwaliści to ci, którzy posiedli w i e d z ę i zniszczyli mity, wszyscy inni zasługują na kpinę czy choćby pobłażliwość. Film T M A o N R opowiada nie tylko o wpływie radiacji na zdrowie ludzkie i organizm człowieka (znowu prosta analogia, sięgająca korzeniami oświecenia: organizm jest przedstawiony w kreskowkowej sekwencji jako fabryka pełna uwijających się przy maszynach ludzików), ale też rozlicza się z rozpowszech­ nionymi „błędnymi wyobrażeniami" o promie­ niowaniu. „Istnieje wiele przekonań na temat radioaktyw­ ności, podtrzymywanych powszechnie przez ludzi, w których jest ona podobna do potężnego i niepowstrzymanego złego ducha Indian. (...) Radiacja jest niebezpieczna, lecz powiedzieć, że zabija i kropka, to jak udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie »Jak wysoko jest w gó­ rze?*. Na przykład pokryte radem wskazówki twojego zegarka są nieszkodliwe" . 16 Film zapewnia, że radiacja jest co prawda do pewnego stopnia niebezpieczna, ale znacznie większą ma się szansę na pełne wyzdrowienie po chorobie popromiennej (animowana maszyne­ ria znów rusza pełną parą) niż śmierć, natomiast tym, czym warto się przejmować w razie ataku, są zagrożenia takie jak fala uderzeniowa i ogień („ani nowe, ani nieznane. Mogliście się z nimi zapoznać w czasie I I wojny światowej i udało wam się przeżyć - przecież tu jesteście" ). Poja­ wia się też mit, że po napromieniowaniu na stałe wypadają włosy. 17 COVERING OVER UNUSED LOWER PART OF DOORWAY - Pompa powietrzna Kearny'ego: odpędzić demona opadu amuletem zrobionym w g a r a ż u (rysunek na podstawie Nuclear War Survival Skills) 16 K. Burns, op.cit. 3 (13) 3DD8 „Jedna z krążących wśród ludzi informacji o promieniowaniu jest trywialna, lecz martwią­ ca. (...) Ekspozycja na promieniowanie powo­ duje utratę włosów. Leczenie, jeśli potrzebne, Ibid. BARBARZVNCA �Dariusz Żukowski 80 będzie objawowe: peruka. Przypadłość ta jest jednak tymczasowa: twoj e włosy odrosną w tym samym kolorze i w tej samej ilości" . 18 Cały demontaż „plotek" i „mitów" o radioak­ tywności odbywa się w filmie za pomocą kpiny. Narrator, a więc cały stojący za nim i podpisany w czołówce filmu aparat państwowy, nie bierze na p o w a ż n i e ludzi opowiadających bajeczki 0 duchach Indian. Martwcie się o to, co ważne: zagrożenie od ognia i walących się ścian, a nie jakąś tam radioaktywność, zdaje się mówić film. „Dawka radiacji, konieczna, aby spowodować impotencję, jest tak duża, że najpierw by cię za­ biła", a popromienna mutacja genetyczna polega na tym, że „dziecko nie będzie dokładnie takie samo jak jego rodzice" - może będzie mieć inny kolor OCZU albo włosów. Nie są to jednak sprawy, którymi powinien się przejmować poważny, od­ powiedzialny obywatel. 19 I tak w tekstach propagandy surwiwalistycznej, wytwarzającej efekt swojskości przez analo­ gię ze znanym, myślenie magiczne sprowadza katastrofę nuklearną do weekendowej przygody z happy endem, a metody zabezpieczenia przed nią do materiałów typu zrób-to-sam, przedmio­ tów z kuchni i garażu, kilku listewek, sznurka 1 pary skarpet. To, co' niewyrażalne,' wyrazić można sześcioma zasadami, czterema metoda­ mi, zaklęciem „padnij", nakazem wiary; streścić na dwudziestu stronach, zilustrować tabelką, po­ mierzyć i wpisać w diagram. Okazuje się wów­ czas, że jarzenie uwolnionej reakcji łańcuchowej to zwykła żarówka, reaktor to piec, w którym pali fizyk, oparzenia radiacyjne to przypieczona słońcem skóra (porównanie z DaC); wojna ją­ drowa jest niebezpieczna jak ruch samochodo­ 18 Ibid. wy i inne cywilizacyjne koszta życia w mieście, a opad atomowy to kurz, od którego opędzić się można specjalną miotełką zrobioną z drewien­ ka i kawałka tetry. W królestwie analogii nie ma miejsca na trwogę i drżenie rzeczywistości. Bojaźliwych należy wykpić. Eksplozja n u k l e a r n a nie nadaje się do wyra­ ż e n i a , p o n i e w a ż n i e nadaje się do d o ś w i a d c z e ­ n i a . Nie m o ż n a p r z e ż y ć w y b u c h u , m o ż n a go co n a j w y ż e j o b s e r w o w a ć z w i e l u k i l o m e t r ó w , a i to d ł u g o po p i e r w s z y m m o m e n c i e e m i s j i p r ę d k i c h c z ą s t e k , kiedy ś w i a t ł o jest tak w i e l k i e , że trwale o ś l e p i a p a t r z ą c e g o , i p r z e z specjalne okulary. W p r z e c i w i e ń s t w i e do d o z n a ń n a t u ­ ry religijnej jego p o d s t a w ą są j e d n a k twarde z j a w i s k a f i z y c z n e z a k l ę t e w masywnej bryle namacalnej bomby wyprodukowanej ludzi. Wybuch rękami n i e jest g r ą w y o b r a ź n i a n i po­ c z u c i e m b l i s k o ś c i c z e g o ś nadnaturalnego, c z y j a k j e s z c z e m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć r ó ż n e g o r o— d z a j u d o s t ę p n e subiektywnie o b j a w i e n i a o s ó b u d u c h o w i o n y c h - to z i a w i s k o otwarte dla w i e l u obserwatorowi maszyn rejestrujących A jednak r ó ż n i się j a k o ś c i o w o od w s z e l k i c h i n n y c h n a t u ralnvch i s z t u c z n y c h n r o c e s ó w z k t ó r y m i stvka sie człowiek Można n r ó b o w a ć w y r a z i ć eks n l L e za nomoca metonimii n a c h y l a n e w ten s n o s ó h onis ku f r a g m e n t a r y c z n o ś c i nrztnadko wości mówieniu nrzez meuoiiiowieme. niedomówienie iviozna Można wosci, m ó w i e n i u przez tez u j m o w a ć ją w Kategoriacn tego swoj¬ sKie, z n a n e ś w i e t n i e zbadane, u z y s K u j ą c ereKt n a d - p o w i e d z e m a , p r z e z w y K l e m a . ^ ą to d w a p r z e c i w s t a w n e sposoby z a c h o w a n i a c z ł o w i e k a w obliczu zetknięcia z c z y m ś całkiem innym. 19 Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/471d44f78749b3b8d4a5e7186838d54a.pdf 300ee3de269c0009d590dffd30381da8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5596 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5203 Title A name given to the resource 1/Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYÑCi PISMO NUMER 3 (13) 3DD8 ISSN ANTROPOLOGICZNE CENA 7 Zt 1343-9708 W TYM D% V AT i aa a a-Häftö) fkamasja % a©a i ^ ^ i D a ^íñiíi Í1 (ni a Ei ffl) | i ä n B i a e l ¿i a # % a at a (0) a (Br a a a® a a® a o a a ^ ar- i ® Ma® iua J Ä a " a a 'J. ni ^ a® a % a i ¡ m a a i ^ as a 2 11 a K l s a m f e l o s t r z y ł o "wywiad z Krystianem Lupą w T h e a m t r e ¡ J o w d z i e a lucky strike'ach o 'na styku cyberświata i rzeczywistości wybuch atomowy między metonimia i analogią b ó o i t w o psychoanaliza a tradycja żydowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7a38e6f8c8e16c3a8af0bd29d106bb.pdf d762f4929da3d5cc89d26269fe000d59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5592 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5200 Title A name given to the resource Ojcobó(j)stwo/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.55-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stypuła, Aneta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text An na I psycholog z wykształcenia, antropolog z zamiłowania, etolog z konieczności. 1 Studentka socjologii na UJ i uczestniczka studiów p o d y p l o m o w y c h z zakresu mediacji • dyscyplin, w e wszelkich możliwych konfiguracjach. Obecnie większość cennego czasu | pochłania jej przygotowywanie półrocznego Gałgana d o pracy w kynoterapii. St y p Ut a i negocjacji. Interesuje się zagadnieniami z pogranicza wszystkich wyżej w y m i e n i o n y c h Ojcobó(i)stwo Psychoanaliza a tradycja i religia żydowska podłoża przełomowej w dziejach psychologii teorii, nie została do tej pory w jednoznaczny tak na marginesie - dlaczego psycho­ sposób wyjaśniona. Część uczonych skłonna analizy nie stworzył żaden spośród jest dostrzegać w y r a ź n e powiązania m i ę d z y wszystkich tych pobożnych, dlacze­ metodą psychoanalityczną a kabałą, zwłaszcza go' trzeba było czekać na zupełnie bezbożnego jeśli idzie o uwypuklanie pierwiastka męskiego Zyda?" , zapytał raz Freud uczestników coty­ i żeńskiego, sięganie do symboli i numerologii godniowego środowego spotkania. Pytanie to oraz zapożyczanie podstawowych terminów domaga się próby udzielenia nań odpowiedzi, z Talmudu i ksieei Zohar Teza ta iest iednak iest bowiem czymś istotnie intryeuiacym fakt trudna do udowodnienia tym bardziej ze sam ze me tylko sam twórca psychoanalizy ale tez Freud nie tylko nie odebrał ortodoksyjnie' ży¬ około 90% jego zwolenników oraz większość pa­ dowskiego wychowania ani nie umiał - jak jego cjentów w pierwszych latach działalności Freuda oiciec - czytać no hebraisku ale też z cała sta¬ bvło Dochodzenia żydowskiego Nieunikniony nowczością określał się jako ateista i w takim tez wydaie sie zatem wniosek że musi istnieć iakiś diichn wychował swoie dzieci 7darzvło mii sie zwiazekmiedzy pochodzeniem żydowskim któ stwierdzić z nrzekasem- Żydzi w oróle czcił, re Freud stale oodkreślał a oowstaniem osycho- mnie iak bohatera narodowego chonaz moia analizy niemniej rola tradycji żydowskiej, jako z ^ ^ d k s p r a w ^ KSIĘGA RODZAJU: początki psychoanalizy A 1 3 2 4 1 G. Markus, Zygmunt Freud i tajemnice duszy, PIW, Warszawa 1993, s. 165-166. 2 Ibid. 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA 3 D . M . Wulff, Psychologia religii, WSiP, Warszawa 1999. 4 G. Markus, op.cit. �Anna Styputa 56 tego jedynie, że nigdy nie ukrywałem swego ży­ dowskiego pochodzenia" . Odczuwając przynależność do narodu ży­ dowskiego, Freud odcinał się bowiem od swoich religijnych korzeni i starannie zacierał wszel­ kie ślady pokrewieństwa między psychoanalizą a judaizmem. Być może takie zależności rze­ czywiście istniały, niemniej w interesie Freuda leżało, aby je ukryć, częściowo z powodu obawy przed oskarżeniem o nienaukowość, a częścio­ wo w obronnej reakcji przed antysemityzmem Silne uprzedzenia antyżydowskie w środowisku wiedeńskim sprawiły że Freud z wielka ulga powitał w gronie żydowskich psychoanalityków Szwaicara - C G lunga gdvz iak pisał twór­ ca psychoanalizy w liście do Karola Abrahama w roku 1908 doniero ieao noiawienie sie uchro niło psychoanalizę nrzed niebezpieczeństwem 5 6 l l l l W J y 1 l v / Cl l1 Cli l ' 1 u z n a n i a iei z a ż v d n w s k a ' ' 1 V_ Ł 7 V_ / ^ | 71 V_ / ^ V_ 11 O 1 W ^ l l l snrawe n a r n d n w a " 7 N a d z i e i e Freuda k t ó r v liczvł na to ze T,,n«r stanie I t a n .nadknbi^^ zarysowały się roznicezdan, które doprowadziły do rozwiązania ich krótkotrwałej współpracy Kroplą, która przepełniła czarę goryczy, stała się odmowa Freuda udostępnienia Jungowi szczegó­ łów ze swego prywatnego życia, które posłużyć miały za materiał do analizy marzeń sennych: mistrz zareagował na prośbę swego ucznia po­ dejrzliwym spojrzeniem i oświadczył kategorycz­ nie, ze nie może ryzykować swego autorytetu, czym ostatecznie zraził do siebie Junga". Nieufność, z jaką Freud odniósł się do szwaj­ carskiego współpracownika, miała cechować stosunek ojca psychoanalizy wobec wszystkich nie-Żydów: wprawdzie zależało mu na rozsze­ rzeniu swoich idei poza wąski krąg żydowskich lekarzy, ale nie mógł pozbyć się wobec swych nieżydowskich zwolenników, takich jak Jung czy Ernest Jones, owej dozy dystansu i sceptycy- zmu. Postawa ta po kłótni z Jungiem jeszcze się zaostrzyła i nie była całkowicie nieuzasadniona: jest swego rodzaju paradoksem, że to właśnie Junga posądza się o antysemityzm, a nawet co jest j u ż przesadą - o sympatie nazistowskie. Prawdopodobnie Jung nie tyle był antysemitą, co starał się za pomocą wątpliwych etycznie poglą­ dów uzyskać przewagę nad Freudem . Antysemityzm, który stanowił podłoże za­ równo powstania, jak i zerwania relacji między oboma uczonymi, wydaje się mieć kluczowe znaczenie dla rozwój u psychoanalizy j ako takiej, i to na wielu płaszczyznach. Najbardziej oczy­ wistą okolicznością, wywołaną silnymi, antyży­ dowskimi uprzedzeniami środowiska nauko¬ wego Wiednia, było wykluczenie Żydów z życia towarzyskiego i zmuszenie ich tym samym do skupienia sie wokół osoby Freuda Bardziej dyskusyjnym źródłem powstania psychoanalizy było postrzeganie Żydów iako odmiennych pod względem seksualnym Fascynacja ta domnie­ mana odmiennością rozoowszechniła sie me tylko w nieoświeconei części snołeczeństwa ale tez w środowisku medycznym Potocznie uwa¬ żało się że na skutek obrzezania Żydzi wyka9 10 7iiia d7ika a 7ara7em 7abnr7nna s e k s u a l n o ś ć s ^ n n ™ ^ nr7enhS^^^ w t ^ r ^ ^ wizerunek Zydow w ich własnych oczach, robując się odciąć od przypisanego im przez spo­ łeczeństwo stereotypu, Żydzi reagowali albo od­ rzuceniem tożsamości żydowskiej (czemu często towarzyszyła konwersja na chrześcijaństwo), albo - jak uczynili to zwolennicy psychoanali­ zy - rozszerzeniem antysemickiego stereotypu na całosc społeczeństwa, dopatrując się w lęku przed feminizacją na drodze kastracji cechy nie tyle żydowskiej, co uniwersalnej, dotyczącej sek¬ sualnego rozwoju każdego mężczyzny . 11 5 G. Markus, op.cit., s. 167. 6 D . M . Wulff, op.cit. Psychoanalitis Review", 91/2004, s. 309-330. 7 G. Markus, op.cit., s. 166. 10 D . M . Wulff, op.cit. 8 D . M . Wulff, op.cit. 11 S. Frosh, op.cit., s. 309-330. 9 S. Fmsh, Psychoanalysis and Anti-Semitism, BARBARZYŃCA [w]: „The 3 (13) 3DD8 �57 Ojcobó(j)stwc Wreszcie antysemityzm wywarł znaczący wpływ na samego ojca psychoanalizy. Wysunię­ cie tak śmiałych tez j ak te, które są zawarte w teo­ rii psychoanalitycznej, wymagało nie lada odwa­ gi i nie bez znaczenia pozostaje tu fakt, że sam Freud określał się mianem outsidera, upatrując źródeł takiej postawy życiowej w czterech czyn­ nikach: ogólnie ambiwalentnym nastawieniu wobec nowości, negowaniu przez wiedeńskich lekarzy znaczenia czynników psychicznych h i ­ pokryzji kulturowej" społeczeństwa przestrzecaiaceco tabu seksualności i antysemityzmie właśnie Przeiawy antyżydowskich uprzedzeń dotknęły Freuda podczas studiów na uniwer­ sytecie i doświadczenia te iak twierdził zmo bilizowały *o do w i ę k s z e ^ nonkonformizmu i niezależności w myśleniu staiac sie nodstawa odniesionego później sukcesu' i - nawiasem mówiąc - zyskał sobie serdeczną niechęć wszystkich innych ludów". Dociekając genezy owego oporu, „zacznijmy od jednej cechy charakteru Żydów, która rządzi ich stosunkiem do innych ludzi. Nie ma żadnej wątpliwości, że mają oni bardzo dobrą opinię o sobie, uważają się za szlachetniejszych, reprezentujących w y ż ­ szy poziom, górujących nad innymi, od których dzieli ich także wiele z ich obyczajów. Przy tym ożywia ich szczególne zaufanie do życia, takie iakie daie taiemne posiadanie cenneeo daru- iest to pewien rodzai optymizmu Ludzie wierzący nazwaliby to zaufaniem do Boea" Freud zaś utożsamia ów skarb ze specyficznym przekona­ niem Żydów o tvm ze sa narodem wybranym Powstanie te^o orzeświadczema iest zdaniem Freuda z a s h L Moizesza Frincianina który no śmierci faraona Fchnatonf w dzac odwrót ™ y X r o d ^ KSIĘGA WYJŚCIA: judaizm w ujęciu Z 2 Freuda 14 7 ^ 1 Było to jednak pyrrusowe zwycięstwo. Do końca życia nie udało się Freudowi wyelimino­ wać ciągłych napięć pojawiających się w związ­ ku z jego narodowością, zwłaszcza w okoliczno­ ściach rodzącego się nazizmu. Kontrowersyjny w swej wymowie tekst Mojżesz, jego lud i religia monoteistyczna jest w rzeczy samej próbą roz­ wiązania przez Freuda tego wewnętrznego kon­ fliktu W obliczu kryzysu tożsamości rozdarcia miedzy byciem Żydem i nie-Żvdem Freud wraca do swych korzeni i usiłuiac przeciwstawić sie nazizmowi poszukuie źródeł antysemityzmu w historii narodu żydowskiego". Swoje studia rozpoczyna od charakterystyki ludu żydowskiego, który „z bezprzykładną siłą oporu stawiał (...) czoło nieszczęściu i prześla­ dowaniu, rozwinął szczególne cechy charakteru 16 G. Markus, op.cit. 15 S. Frosh, op.cit., s. 309-330. 1 6 kultura, religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1967, s. 203. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA wiarę , C r ^ 15 13 Z. Freud, Mojżesz jego lud i religia monoteistyczna, [w]: , ^ ^ 7 ^ 3 ^ rzędów (w tym obrzezania), tez wyprowadzi! przy pomocy najbliższych współpracowników z Lgiptu. Mojżeszowi udało się połączyć charak­ terystyczną dla każdego ludu pewność co do wła­ snej wyższości jako narodu, z religią: dzięki temu unikatowemu sprzężeniu Żydzi zyskali częsc boskiej wspaniałości, a zarazem dumę ufnosc i poczucie bliskiego kontaktu z Bogiem. Wszyst­ kie te cechy składają się na żydowskie poczucie wyższości jako narodu wybranego, co ma dwo­ jakiego rodzaju konsekwencje. Z jednej strony pozwoliło Hebrajczykom przetrwać, bo trzymali się z dala od innych ludów , z drugiej zas stało się zarzewiem konfliktu z sąsiednimi narodami, wywołując w nich zazdrość będącą prototypem późniejszych uprzedzeń rasowych . Jednak początków religii jako takiej - w tym również i judaizmu - trzeba upatrywać nie tyle 12 Z. Freud Człowiek,, ,ZTr\nZ\ł Ibid. S. Frosh, op.cit., s. 309-330 �Anna Styputa 58 w przeszłości, co w ludzkiej psychice, w bez­ radności małego dziecka szukającego poczucia bezpieczeństwa w osobie wywyższonego ojca . Geneza religii wiąże się także ściśle z komplek­ sem Edypa, sprowadzającym się do żywionego przez dziecko płci męskiej pragnienia elimina­ cji ojca i zajęcia jego miejsca przy boku matki. Jest to motyw stale powtarzający się w pracach Freuda dotyczących relieii Naiwyraźniei za­ znacza się on w książce Totem i tabu w której Freud wywodzi początki totemizmu z zabój­ stwa oica popełnionego przez sprzymierzonych synów chcących obiać kontrole nad zdominowa­ na przezeń horda p erwotna i należącymi do niei kobietami. Po dokonaniu morderstwa i pożarciu ciała zahitecro bracia nie mocrac noradzić sobie z noczuciem winv i rozkładem snołecznei struk tury ustanawiaia zakaz zabiianfa totemiczne™ zwferzecra h e l c e ^ protoplasty y sadzonego 17 18 s m D o l e m Zdaniem kontynuatora myśli Freuda, T. Reika , podobny, choć metaforycznie ujęty prze­ bieg zdarzeń zamieszczony został w Księdze Rodzaju: Jahwe jest tu Bogiem zamieszkującym drzewa, zaś Adam, przedstawiający symbolicznie sprzymierzonych braci, w celu zdobycia władzy zjada owoc z zakazanej jabłoni - totemicznego bóstwa (nadmienić tu należy, że powyższa opo¬ wieść bibliina była analizowana i interpretowana przez spadkobierców Freuda na wiele różnych SDOSO D O W łącznie z UDatrvwa.riierjn w Ewie personifikacii matki Adama nadaniem wezowi znaczenia erotycznego czy utożsamieniem iabłek z piersiami kobiecymi zaś ich spożywania z aktem kooulaciP U samego oica Dsvchoanali zv watek oicobó stwa noiawia sie również w hi" storiitradycji judeochrześcijańskiej, gdzie Jezus 19 17 Z. Freud, Poza zasadą przyjemności, PWN, Warszawa 1975. 18 Z. Freud, Totem i tabu, Wydawnictwo KR, Warszawa 1993. 19 20 21 D . M . Wulff, op.cit. Ibid. zarazem uosabia powrót uśmierconego ojca, jak i wprawia w ruch koło zamachowe odwiecznego cyklu - religia synowska (chrześcijaństwo) mor­ duje ojcowską (judaizm) . 21 KSIĘGA KAPŁAŃSKA: religie autorytarne i humanistyczne Fromma Także i Fromm widzi w przekazie biblij­ nym ślady wspomnień walki hordy pierwotnej z ojcem: są to takie momenty jak ten, w którym Adam zjada jabłko, by stać się jak Bóg, czy ten, gdy ludzie wspólnymi siłami wznoszą wieżę Babel. Tym jednak, co rzeczywiście interesuje From­ ma jako psychoanalityka, jest ewolucja obrazu Boga. Początek Starego Testamentu przedsta­ wia Jahwe jako karzącego naczelnika plemie­ nia , który domaga się od swoich wiernych bezwzględnego posłuszeństwa. Zmiana tego wizerunku następuje, gdy Bóg decyduje się na zesłanie potopu i zawarcie z Noem przymierza. Tym samym z chwila edy zobowiazuie sie do przestrzegania daneeo człowiekowi słowa B ó Przestaje być absolutnym władca Ograniczę nie własnei poteei naiwyraźniei uwidacznia sie w scenie targu Abrahama z Bogiem o z n i s z c z ę nie Sodomv i G o m o r y Abraham odwołnie sie do zasad sorawiedliwości obowiazuiacych samLo Bo^ra Dalszym etanem rozwoiu idei Bora iest utożsamienie Co z L u ł a m i miłości i nrawdy 22 23 e 24 snosóh R L staTe 7e h e ^ i m I n Z f e d n l nod 7ZTwZe\klZ wo^olnle^ Fromm dostrzega tu podobieństwo mię­ dzy rozwojem społecznym a osobniczym: od 25 22 E. Fromm, Dogmat Chrystusa i inne pisma religioznawcze, Wydawnictwo Tekst, Lublin 1992. 23 E. Fromm, Szkice z psychologii religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1966. 24 E. Fromm, Psychoanaliza a religia, Rebis, Poznań 2000. 25 E.Fromm, Szkice... S. Frosh, op.cit., s. 309-330. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Ojcobó(j)stwc 59 stadium bezradnego przywiązania do bogini Matki przez posłuszeństwo wobec Ojca - boga, aż po dojrzałość, gdy dorosły człowiek utożsa­ miony zostaje ze swymi rodzicami. Ewolucja religii monoteistycznej przebiega więc od obrazu Boga, który tak jak ojciec kocha i karze dzieckoczłowieka, do idei Boga jako symbolu ludzkich dążeń i wartości; nie jest to j u ż osoba, do której człowiek zwraca się z błagalną prośbą, bowiem, zdaiac sobie sprawę z własnej ograniczoności i niemożności pojęcia Boga człowiek wierzy me tyle w Boga co w zasady przez Niego repre­ zentowane Bóg przestaie bvć zewnętrzna moca a staie sie zasada urzeczywistniana w życiu na­ biera poetyckiego i symbolicznego znaczenia . 26 Tym samym u źródeł judeochrześcijaństwa leżą oba wyróżnione przez Fromma typy religii. Pierwszym jest religia autorytarna, zakładająca istnienie sił wyższych od człowieka, którym ludzie, słabi i źli, muszą się bezwzględnie p o d ­ porządkować: nieposłuszeństwo wobec Boga jest ujmowane w kategoriach grzechu i kara¬ ne z całą surowością. W ślad za Feuerbachem Fromm widzi w owych siłach projekcie najwyżej cenionych cech której rezultatem iest zubożenie samych ludzi Przeciwieństwem powyższego światopoglądu religijnego iest religia huma­ nistyczna która dokonut afirmacii człowieka iako istoty zdolnei do rozwinięcia o własnych siłach swego ootenciału rozumu i miłości W ta 27 kim uieciu orzechem staie sie n i e w y k o r z y s t a n i e owych m o ż l i w o ś c i k t ó r e w religii autorytarne, sa kategorycznie t ł u m i o n e P o c z u c i e w i n y w ł a S w e Z o ™ mchu c h ^ Prażan lalmudu czy Widać zatem, że Fromm, wychowany w ro­ dzinie rabinackiej o starych tradycjach , tak 29 jak sam założyciel psychoanalizy, oddalił się od swoich religijnych korzeni. Religia jest dla niego swoistą koniecznością dziejową niezbędną dla przetrwania człowieka, w sytuacji gdy w filo­ genetycznym rozwoju gatunku do minimum ograniczony został zwierzęcy instynkt na rzecz rozwoju świadomości. Stanowi ona wszelki, właściwy pewnej grupie ludzi, system myślo­ wy i etyczny, który dostarcza jednostkom ramy orientacyjnej oraz przedmiotu w który moga wierzyć Nic dziwnego zatem 'ze określając sie mianem teisty Fromm neguje świętość Biblii twierdząc że nie została Tonal napisana przez iednego człowieka ani tez nie podyktował iei Bóg- wyraża sie w mei raczei geniusz narodu który orzez wiele nokoleń walczył o swe życie i wolność" i który ofiarował ludzkości szerea norm i zasad zachowujących swoją wartość przez tysiąclecia 30 31 32 Fromm, podobnie jak Freud, uwypukla za­ tem etyczny wymiar religii, podważając jedno­ cześnie tezę, jakoby ojciec psychoanalizy był jej zagorzałym przeciwnikiem: tym, co krytykował Freud, miał być jedynie jej aspekt teistycznonadprzyrodzony . Twierdzenie to można po­ traktować jako swoisty eufemizm, gdy zważy się na sceptyczny stosunek Freuda do obrzędowości żydowskiej i wrogie nastawienie wobec reli­ gii rzymskokatolickiej która zwykł utożsamiać z antysemityzmem z racji iei rozpowszechnie­ nia wśród mieszkańców Wiednia . Drugim D o g l ą d e m kwestionowanym Drzez Fromma iest mniemanie iakoby W w przeciwieństwie do Freuda był zwolennikiem religii- g d y b y ś m y mieli podsumować stanowiska Freuda i lun J powiedzielibyśmy ze Freud przeciwstawia sie reliaii w imie etyki - a wiec ostatecznie zaimnie Z I T S można 1 3 ^ r H i ar mym InaczeH^ 33 34 26 E.Fromm, Szkice... 3 0 27 E. Fromm, Psychoanaliza a... 31 Z. Freud, Totem... 28 E. Fromm, Mieć czy być? Rebis, Poznań 1995. 32 Ibid., i. 150. 29 M . Chałubiński, Fromm, Wiedza Powszechna, 33 E. Fromm, Psychoanaliza a.. 34 D . M . Wulff, Psychologia... Warszawa 1993. 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA E. Fromm, Mieć..., s. 2008. �Anna Styputa 60 ter zjawiska czysto psychologicznego, a równo­ cześnie wynosi nieświadomość do rangi zjawiska religijnego" . 35 Psychologia J u n g a , s k o n c e n t r o w a n a wokół a r c h e t y p ó w d e f i n i o w a n y c h jako „ f o r m y lub ob­ razy natury kolektywnej, które p o j a w i a j ą się n a c a ł y m ś w i e c i e jako c z ę ś c i s k ł a d o w e m i t ó w , KSIĘGA LICZB: symboliczne interpretacje Junga a z a r a z e m jako autochtoniczne i indywidu­ alne w y t w o r y pochodzenia n i e ś w i a d o m e g o , 3 9 s k ł o n n a jest przez p r y z m a t owego centralnego Istotnie, Jung nie przyznawał religii jako ta­ p o j ę c i a a n a l i z o w a ć t r e ś c i tradycji r e l i g i j n y c h , kiej racji bytu czy też prawomocności roszczeń w y ł a w i a i a c z e ś w i ę t y c h t e k s t ó w szeree archety­ do prawdy. Nie budziło jego najmniejszych wąt­ p o w y c h symboli (liczb k o l o r ó w z w i e r z ą t i m i o n pliwości, że „Bóg jest (...) faktem psychicznym, boskich) i o d n o s z ą c przedstawione w n i c h wy¬ a nie fizycznym, tzn. że jego istnienie da się d a r z e n i a do p s y c h i c z n y c h w ł a ś c i w o ś c i l u d z k i e j stwierdzić tylko psychicznie, nie zaś fizycznie" . naturv W ten s n o s ó b trzv n i e r w s z e r o z d z i a ł y Jest to fakt niezwykle istotny dla ludzkiej egzy­ K s i e r i R o d z a i u staia sie d l a z w o l e n n i k ó w l u n a m e t a f o r y c z n y m o d z w i e r c i e d l e n i e m procesu stencji ale ogranicza sie on do indywidualne™ doświadczenia me mając mc wspólne™ z real­ i n d y w i d u a c h ti soecyficzme ooimowanei samo reahzacii k t ó r e i n u n k t e m d o i ś c i a iest o s L n i e " nością zjawisk nadprzyrodzonych. cie i a ź n i ' czyli c e n t r u m o s o b o w o ś c i b e d a c e ™ Interpretacje tekstów biblijnych autorstwa mstanria n X e X a T o h e ^ Junga są niejasne i mają bardziej osobisty niż na­ W s n i e c e X na nal J v zszv nTzinrTZwnt,' ukowy wydźwięk. Jedną z najbardziej znanych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych publi­ r n . i ^ kacji jest Odpowiedź Hiobowi, w której Jung odmiennycń, przedstawia Boga jako pełnego sprzeczności: S e n t ^ r ^ y d i i M . P o c z ą t k i e m tego procesu, tak j a k z o s t a ł o n z jednej strony jawi się On jako tyran, który gwał­ cąc swoje prawa i dopuszczając się jawnej niespra­ przedstawiony w G e n e s i s , jest „ p o j a w i e n i e s i ę wiedliwości, odbiera Hiobowi cały jego majątek, ego z niepodzielnej całości - c i e m n o ś c i i pust­ potomstwo i zdrowie Z drueiei strony lahwe ki p r z e d s t w o r z e n i e m z i e m i , oraz stopniowego ukazany zostaje jako BÓ pragnący kochać rodzaj r ó ż n i c o w a n i a się i integracji. P i e r w s z y m p o w a ż ­ ludzki i być przezeń uwielbianym.' Owa dwoistość n y m z a g r o ż e n i e m dla coraz bardziej z ł o ż o n e j Bora z którei On sam nie zdaie sobie snrawv zo¬ j a ź n i , symbolizowanej przez m a n d a l ę ogrodu, staje przez Hioba dostrzeżona i ujawniona. W ten jest w y j ś c i e z A d a m a jego kobiecej strony, S o ­ snosób roznoczvna sie nroces ewolucii Bora krórv phii lub m ą d r o ś c i , co p o p r z e d z i ł akt ofiary (od­ stoomowo ooczał wyzbywać sie swoich mrocz danie ż e b r a ) D o p i e r o po spotkaniu z w ę ż e m nvch cech oraz desnotvcznvch oestów i w rezul" ( k t ó r y s y m b o l i z u j e w i e d z ę l u b p o j a w i a j ą c a s i ę tacie wzdedne™ ograniczenia roli szatana Tahwe" ś w i a d o m o ś ć ) i poprzez u l e d o ś ć wobec pokusy 36 e 37 S możslmiwst^ z i e d z e m a i a b ł k a (co s y m b o l i z u j e p e ł n i e i s a m o realizacie) A d a m u ś w i a d a m i a sobie swa l u d z k a I i e n ™ n S i n d y w i d u a l n o ś ć i namecie miedzy ś w i a d o m o ś c i ą karaajTrobf^ i nieświadomością » G r z e c h « Adama i E w y nie 3 5 E. Fromm Psychoanaliza a...,s. 52-53. 38 Ibid, s. 309. 3 6 C G . Jung Odpowiedź 3 9 C G . Jung, Psychologia a religia, [w]: C G . Jung, Hioba [w]: C G . ]ung Psychologia a religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1970, s. 364. 3 7 C G . Jung Odpowiedź Hiobowi, [w]: C G . Jung, Psychologia a religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1970, s. 143. Psychologia a religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1970. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Ojcobó(j)stwc 61 jest więc czymś godnym potępienia, lecz repre­ zentuje wzrost świadomości, który w rezultacie oddziela ego od jaźni. Począwszy od tego mo­ mentu Raj (jaźń) staje się (...) iluzorycznym ce­ lem symbolizującym nową pełnię" . Powyższa interpretacja wydarzeń w Edenie, będąca dzie­ łem kontynuatorów Junga, odbiega wyraźnie od tradycyjnych, psychoanalitycznych interpretacji tekstów biblijnych W obu iednak wypadkach opowieść o początkach rodzaju ludzkiego ujmo­ wana jest w kategoriach metafory procesów za­ chodzących we wnętrzu człowieczej psychiki. 40 KSIĘGA POWTÓRZONEGO PRAWA: analiza rytuałów Do wcześniejszego fragmentu Pisma Świę­ tego odnosi się dokonana przez Fromma ana­ liza tradycji szabatu. Fromm dostrzega tu dwie sprzeczne tendencje: chociaż szabat jest czasem odpoczynku i jako taki jest wartościowany po­ zytywnie, to temu odpoczynkowi towarzyszy szereg uciążliwych zakazów których złamanie grozi sankcjami charakterystycznymi dla naj­ cięższych przestępstw Przepisy obowiązujące pobożnych Żydów w czasie szabatu są zdaniem Fromma typowe dla rytuałów załobńo-pokutnych a ich centralnym nakazem jest wymóg powstrzymania sie od wykonywań a iakieikol wiek pracy Iest to iednak praca specyficznie rozumiana orace wykonuie nie ten kto sie trudzi lub 'tworzy wartości ekonomiczne, lecz ten którv nrlrlziałilie w hiifliiiacvm Inh niszczą cvm sensie na nrzirode To z n a c z y ze natura zo^ta a uznana zaTahu i' każda zmiana choćhv t T k n ^ n r , ^ 41 K n s a ' ^ h ^ się samych początków świata, gdytiog nie­ zwyciężony ojciec zaślubiony z Matką Ziemią — wypoczywa po stworzeniu człowieka, len wypoczynek nie jest dla Fromma niczym innym jak równoważnikiem „bycia martwym" i stanowi nawiązanie do zabójstwa ojca. Tym samym dla rolniczego ludu, jakim byli Żydzi, uprawa ziemi utożsamianej z aspektem matczynym, staje się symbolem kazirodztwa. Pierwotny charakter szabatu nie jest więc pozytywny (w znaczeniu dnia poświęconego na odpoczynek), lecz tywny (ucieleśniając rezygnacje z kazirodczego ujarzmiania natury) Nie znaczy to jednak ze aspekt pozytywny zostaje całkowicie wyelimino­ wany przeciwnie odpoczynek po pracy stanowi przywrócenie harmonii z okresu przebywania w łonie matki- o ile nierwotnie szabat miał bvć ookuta za grzech merworodny za oicobóistwo i skłonności kazirodcze, zaś zakaz pracy miał hvćz iednei strnnvkara za orzech a z drnoiei za nobielać nowvm imnulsom do kazirodztwa to facnrazha^ zostaje eonak spełnione, dzień pokutny, w któ­ rym człowiek musi zrezygnować z pracy, staje się dniem przyjemności harmonii człowieka z przyrodą, dniem, który daje akurat spełnienie tego, co miało byc zabronione . Drugą, obok wymogu obchodzenia szaba­ tu, cechą dystynktywną Żydów jest, w opinii Fromma , obrzezanie. Także i ono doczekało się psychoanalitycznej interpretacji, stając się, z racji swego przesunięcia w czasie do okresu dzieciństwa, nośnikiem lęku kastracyjnego: „kie­ dy dziecko jest j u ż większe i dowiaduje się, że w niemowlęctwie zostało poddane obrzezaniu, może to wywołać obawę przed nowymi karami ze strony oic ten sposób syn na dostawa s e pod władze ojca zaś samo obrze­ zanie zamiast przynosić durne której doznaje młody człowiek w wyniku przejścia tego inicja­ cyjnego rytuału w okresie dojrzewania prze 44 40 D . M . Wulff, op.cit., s. 388. 43 41 E. Fromm, Dogmat Chrystusa i inne pisma 44 religioznawcze, Wydawnictwo Tekst, Lublin 1992. 42 Ibid., s. 62. 3 (13) 3DD8 45 Ibid., s. 70. Ibid. B. Bettelheim, Rany symboliczne, rytuały i zazdrość BARBARZYŃCA męska, inicjacji Czytelnik, Warszawa 1989, s. 297. �62 Anna Styputa kształciło się w narzędzie degradacji potencjału id. W wymiarze społecznym wyznaczenie mo­ mentu obrzezania w tak młodym wieku i ograni­ czenie udziału w tym rycie jedynie do mężczyzn mogło stanowić „krok na drodze prowadzącej do ustanowienia paternalistycznego monoteizmu" (idem), nadając płci męskiej magiczną moc pły­ nącą z przymierza z Bogiem. Próba zrozumienia istoty obrzędu obrzezania odsyła Bettelheima do Starego Testamentu, w którym widzi on szereg dowodów na świeżo zdobyta (lub iedyne postu­ lowana) przez mężczyzn dominacie nad kobieta­ mi: przesłankami świadczącymi o prawdziwości tei tezv ma bvć chełpliwy ton w v D o w i e d z i l a h w e zaoewniaiacych omeskiei wyższości iakrówniez modyfikacja mitu o stworzeniu świata fwbrew wszelkiej L e e to z mezczvznv stworzona zo sta,e kobieta, która służyła podkreśleniu wam snnremacii mężczyzn rzntniar ia w przeszłość T e d n o r . e ś n i e L h o w a ł y <ie ślady w i e L ń ™ ' waniu zawarcia małżeństwa poddaniem się przez mężczyznę obrzezaniu, „w języku hebrajskim etymologiczne znaczenia słowa oznaczającego obrzezanie i słowa oznaczającego ojca zony są tak bardzo zbliżone, iz narzuca się mysi, ze niegdyś jedno słowo oznaczało i jedno, i drugie . Innym przykładem specyficznych dla juda­ izmu praktyk są przepisy żywieniowe, wywo­ dzące się, zdaniem F. Fromm-Reichmann , z totemizmu: totem, razem z innymi zwierzę­ t a m i wyposażonymi w członki symbolizujące rodzicielski fallus (np. poroże), staje się skład­ nikiem pożywienia, ale jego konsumpcja, uświa­ damiająca zagrożenie związane z tym śmiałym aktem, obwarowana jest licznymi zasadami. Za­ kaz łącznego przygotowywania oraz spożywania 47 mięsa i mleka sprowadza się do radykalnego rozdzielenia jedzenia mięsa, uważanego za akt identyfikacji z totemem, od picia mleka (matki) symbolizującego z kolei kazirodztwo. Do koncepcji hordy plemiennej Freuda na­ wiązuje także Reik , analizując przeznaczenie i genezę noszonych przez Żydów filakterii. Owe rytualne przedmioty mają być niczym innym jak pozostałością po zwyczaju noszenia skóry zabi­ tego zwierzęcia celem przejęcia jego mocy: rogi tefilah to rogi byka, tefilah umieszczany na ramie­ niu jest odpowiednikiem kopyt, a skórzane czę­ ści filakterii to zredukowana do minimum skóra zwierzęcia. Używanie filakterii staje się więc identyfikacja z ofiara zbrodni z przeszłości - prze­ kształconym w totem ojcem-bogiem. Nieco innej interpretacji dokonuie Langer utrzvmuiac że w kształcie noszonego na głowie tefilah u awnia sie iego falliczny charakter zaś w połączeniu z sześciennym schowkiem symbolizującym na¬ rządy kobiece wyobraża stosunek płciowy. 48 49 Tenże Langer upatrywał także seksualnej symboliki w kształcie zawieszanej przy drzwiach żydowskich mieszkań mezuzy, nie jest jednak w swych interpretacjach konsekwentny: mezuza może zarówno nawiązywać swą formą do fallu¬ sa ojca, jak i wyobrażać żeńskie genitalia (jako że nie tylko przypomina o ograniczeniach, ale i umieszczana jest przy otworze wejściowym bę­ dącym w wielu kulturach symbolem kobiecych narządów płciowych). 50 MIDRASZ: komentarz d o psychoanalitycznego pięcioksięgu Taki brak konsekwencji jest częstym, lecz niejedynym grzechem psychoanalityków. Analizy 46 Ibid., s. 308. 49 47 F. Fromm-Riechmann, Das judische Sspeiseritual, 1927, Imago 16, s. 435-485, za D . M . Wulff, Psychologia religii, [w]: Imago 13, s. 235-246, za D . M . Wulff Psychologia religii, W S i Ę Warszawa 1999. 48 T. Reik, The Prayer Shawl and the Phylacteries of the Jews, [w]: T. Reik, Dogma and Compulsion, 1951, za D . M . G. Langer, Die judischen Gebetsriemen, 1930, [w]: W S i Ę Warszawa 1999. 50 G. Langer, Zur Punktion der judischen Turpfosterolle, 1928, [w]: Imago 14, s. 457-468, za D . M . Wulff Psychologia religii, W S i Ę Warszawa 1999. Wulff, Psychologia religii, W S i Ę Warszawa 1999. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Ojcobó(j)stwc 63 podejmowane w ramach tej orientacji teoretycz­ nej charakteryzują się z jednej strony daleko po­ suniętą dowolnością skojarzeń, z drugiej zaś ich zdolności interpretacyjne są znacząco zawężone w wyniku koncentracji psychoanalizy na seksu­ alnym wymiarze ludzkiego życia czy też - jak to było w przypadku Junga - na wyszukiwaniu archetypicznych symboli. Cechująca myśl psychoanalityczną swoboda toku rozumowania i wysoki poziom abstrakcji uniemożliwiają de facto naukową weryfikację tworzonych w tym nurcie prac, co jest głównym zarzutem wysuwanym z pozycji naukowych przeciwko psychoanalizie jako takiej. Z kolei rezultatem ześrodkowania uwagi na kilku wy­ branych motywach jest - w przypadku badań nad judaizmem - nie tylko ograniczenie pola zainteresowania do pierwszych ksiae Stare™ Testamentu z silnym zaakcentowaniem opo­ wieści o początkach świata i nieposłuszeństwie pierwszych rodziców ale także stronniczość ana­ lizy nastawionei a Priori na wyłuskanie znaczeń dowodzących prawdziwości wcześniei nrzyie tych założeń W wyniku takie™ nostenowama wywody psychoanalityków oceraia sie często kroć o Loteske właściwa nracom von D ä n i k e na i znnełnie lekceważąc nrawde hixnrvcnä _ ryhkowania konkluzji, te hipotezypsychoanali­ tyków, które odnoszą się do konkretnych zjawisk czy wydarzeń z przeszłości, bywały często pod­ ważane przez specjalistów zajmujących się daną dziedziną wiedzy, lak stało się np. z dokonaną przez H-euda rekonstrukcją powstania judaizmu teza, jakoby ta tradycja religijna wywodziła się w prostej hriii od kultu boga Atona, spotkała się z ostrą krytyką historyków Podobnie przypisanie Mojżeszowi narodowości egipskiej jest czystą 51 D . M . Wulff, op.cit. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA spekulacją niemającą najmniejszych podstaw w wiedzy historycznej . Jednak w pracach psy­ choanalityków więcej niż konkretnych odniesień jest rozważań o charakterze abstrakcyjnym, któ­ re przyjmuje się na zasadzie wiary, a nie na mocy dowodów naukowych. Niewątpliwie wkład psychoanalizy w roz­ wój zarówno psychologii, jak i samej cywilizacji europejskiej jest niebagatelny. Jeśli więc Freud stawiał się w jednym rzędzie z Kopernikiem i Darwinem, twierdząc, że jego tezy w takim sa­ mym stopniu wpłyną na dzieje świata co prace tych dwóch uczonych, to nie sposób odmówić mu odrobiny satysfakcji. Przez długi czas psy¬ choanaliza była w psychologii główną orientacją teoretyczna Zdyskredytowana późniei przez na­ ukowców o pozytywistycznym nastawieniu dziś wraca do nauki w nowej formie, znajdując uza¬ sadnienie niektórych ze swvch tez (zwłaszcza dotyczących funkcionowania nieświadomości) w badaniach neurologicznych. 51 Jest więc swoistym paradoksem, że psycho­ analiza, osiągając tak potężny wpływ na dzieje zachodniej kultury i nauki, nie przysłużyła się tradycji, z której wyrosła. Nie dość, że określono ją mianem „żydowskiego wynalazku", kolejnego chwytu tego podstępnego narodu dążącego do przejęcia władzy nad światem, to jeszcze sama odwróciła się od judaizmu i podążając tokiem głoszonych przez siebie tez, dokonała rękoma swych żydowskich twórców symboliczne™ zabóistwa własne™ oica me tylko ostro krytykuiac oicowska relieie i tradycie ale tez przypisu ac iei meiednokrotnie dyskredytuiace właściwo ci W ten soosób osychoanaliza oowołana do życia iako odnowiedź na antysemityzm sama stała sie ednym z ie™ narzedz, tworząc koleiny z wielu paradoksów obecnych'w dzieiach narodu z y dowsk Y 1 r � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15f94c19f5f6ff90adfeedafe40c842e.pdf 9a2993cd6d27aceba73eff064a2f1d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5593 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5201 Title A name given to the resource Język Zagłady - język świadectwa/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.64-71 Creator An entity primarily responsible for making the resource Morawiecka,Maria Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria • I Magdalena M orawi ecka u n w 19 8 6 n > studentka kulturoznawstwa na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m i ASPP „Abrys" w e W r o c ł a w i u . Działa w Studenckim Kole N a u k o w y m Kulturoznawców \ i współpracuje z u g r u p o w a n i e m Dziennikarzy W ę d r o w n y c h i w y d a w a n y m przez nie i n t e r n e t o w y m pismem .Wędrowiec" ( w w w . d z i e n n i k a r z e - w e d r o w n i . o r g ) . Zainteresowania badawcze: teoria i historia kultur/, aksjologia, praktyki kartograficzne jako ź r ó d ł o wiedzy o kulturze, tradycje wokalne słowiańszczyzny. Język Zagłady - język świadectwa. Relacja ocalałego jako komunikat „Zaprawdę, wargami jąkałów i językiem obcym przemawiać będzie do tego narodu ten, który mu powiedział: »Teraz odpoczynek! Dajcie wytchnąć strudzonemu! A teraz, spokój!«. Ale me chcieli Go słuchać. Wtedy będzie do nich mowa Pana: »Saw lasaw, saw lasaw; kaw lakaw, kaw lakaw; zeer szam, zeer szam *, żeby szli i upadli na wznak i rozbili się, żeby uwikłali się w sieci i byli schwytani. Iz 28, 11-13 1 Holocaust nie ma i nie moie mieć swojego języka I. Kertesz Jak podaje Biblia Tysiąclecia, są to „onomatopeiczne wyrazy hebrajskie naśladujące mówienie dzieci lub pijaków (...) mogłyby mieć taki sens: »Rozkaz za rozkazem, rozkaz za rozkazem; reguła za regułą, reguła za regułą; trochę tu, trochę tam«". Biblia Tysiąclecia pod 1 1 red. benedyktynów tynieckich, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań-Warszawa 1980, s. 871. I . K e r t e s z , / ^ na wygnaniu, W A B , Warszawa 2004, s. 194. 2 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Język Zagłady - język świadectwa 65 agłada miała nie pozostawić po sobie świadków. Nikt nigdy nie miał, nie po­ winien był opowiedzieć historii ofiar obo­ zów . Ich los miało okryć milczenie. Stało się inaczej. Kiedy okazało się, że nie wszystko stra­ wił ogień krematoryjnych pieców, zapadła przej­ mująca cisza. Poszukiwania pośród wszystkich słów, we wszystkich językach, które rozbrzmie­ wały w obozach, nie przyniosły rezultatu. Pozo­ stawały równie bezsilne wobec próby opisania tego, co się wydarzyło. Świadkowie przeżyli, ale byli niemi. Słów zabrakło. Pisanie o języku stawia zawsze autora tekstu w dwuznacznej sytuacji, ponieważ zacierają się granice pomiędzy materiałem stanowiącym obiekt analizy a materią, z której utworzona jest sama analiza. Pisanie o języku, którego istnienie jest kwestionowane (język Zagłady), oraz języ­ ku, który kwestionuje własną zdolność do wyra­ żenia tego, do wyrażania czego został powołany (świadectwo), zakrawa więc na paradoks przy­ najmniej w podwójnym sensie. Ponieważ jednak świadkowie domagają się mówienia o Holokau­ ście, nie sposób pominąć ich głosu milczeniem. Czym - jeśli takowy istnieje - charaktery­ zowałby się język świadectwa i w jakiej relacji pozostaje do „języka Zagłady"? Czy można je ze sobą utożsamiać? Jak możliwe jest i czemu służyć może mówienie o czymś, co z góry uzna­ ne zostaje za niemożliwe do wypowiedzenia? W jakim sensie świadectwo jest komunikatem? - to tylko wybór z szeregu pytań, które można by stawiać w kontekście tematu niniejszej pracy, które legły u jej genezy, na które z całą pewnością nie udzielę w niej wyczerpujących odpowiedzi i na które cały ten tekst (mimo wszystko) próbą odpowiedzi pozostaje. Język w obozie (jak niemal wszystko) funk­ cjonował w odmienny sposób niż zwykle. Dla w i ę ź n i ó w był przede wszystkim n a r z ę d z i e m zdobywania niezbędnych do przetrwania infor­ macji. Niedostateczna znajomość języka utrud­ niała aklimatyzację, u n i e m o ż l i w i a ł a szybkie zorientowanie się w obozowej rzeczywistości i rozumienie rozkazów, drastycznie zmniejsza­ jąc szanse na przeżycie. Dla strażników stanowił w relacjach z więźniami medium, za pomocą którego narzucali rygor. O charakterze całej sy­ tuacji komunikacyjnej przesądzała dominacja trybu rozkazującego. Większość wypowiedzi kierowanych przez przedstawicieli pierwszej grupy do drugiej była rysem impe­ ratywu. Dodatkowy czynnik, jakim było uprzy¬ wilejowanie pozycji języka niemieckiego (jako jedynego pełnoprawnego), sprawiał, że status pozostałych iezyków narodowych iako ludzkiei mowy zostawał podważony co z kolei łączy sie z podaniem w wątpliwość przynależności do ratunku ludzkie™ wszystkich którzy me po trafia wykazać sie znaiomościa niemieckie™ lezyk wysteouie tu iako fayterium oodziału na udzi i nie ludzi (traktowanych iak zwierzęta czy wręcz nrzedmioty) nrzy czym można za' ryzykować tezę ze tym' co wyróżniałoby mowę Primo Levi pisze pięknie, acz niejednoznacznie: „Nie, my nie wrócimy. Stąd nie powinien wyjść nikt, kto mógłby zanieść światu wraz ze znamieniem wypalonym na skórze złą nowinę: ile potrzeba było w Oświęcimiu odwagi człowiekowi, aby pozostał człowiekiem". P. Levi, Czy to jest człowiek?, Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, Książka i Wiedza, Warszawa 1996, s. 61. i przeraził; rozkaz (...) powtarzali głosem donośnym i wściekłym, a w końcu wykrzykiwali go z całych sił, jakby mieli do czynienia z głuchymi, czy raczej ze zwierzętami domowymi, które przecież reagują na ton głosu, a nie treść nakazu. Kiedy ktoś mimo to ociągał się (...), zaczynało się bicie i stawało się oczywiste, że w grę wchodzi tu j u ż inny wariant języka - posługiwanie się słowem, czynność Istnienie owego mechanizmu zaświadcza również P. Levi, komentując zachowanie esesmanów w obozie przejściowym w Fossoli: „Do tych, którzy ich nie rozumieli, zwracali się w sposób, który nas zdumiał konieczna i wystarczająca, żeby człowiek okazywał się człowiekiem, zostawało odrzucone. Był to dla nadzorców widomy znak, że nie jesteśmy ludźmi". P. Levi, Pogrążeni i ocałeni, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 110. Z 3 3 4 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 4 ��67 Język Zagłady - język świadectwa pierwszych od mowy drugich, nie byłaby tu jak w przypadku koncepcji filozoficznych czy antropologicznych - jej zdolność do wyrażania abstrakcyjnych praw, ale do stanowienia prawa. Odebranie wartości mowie uwięzionych w pew­ nym sensie oznaczało okradzenie ich z języka, aż po pozbawienie ich najprywatniejszej jego części - imion. Po dokonaniu tego aktu (i uprzedmio­ towieniu, do jakiego nieuchronnie prowadzić musiało zastąpienie imion numerami) zatraca się sensowność pisania słów, takich jak „Żyd" czy „Polak" wielką literą - stają się nazwami pospolitymi, tak samo jak „pies" czy „krzesło". Odmówienie więźniom człowieczeństwa osta­ tecznie zdejmowało z oprawców obowiązek podejmowania dialogu . 5 Czapliński sugeruje, że za taki element można by uznać kreacyjny aspekt języka. Jak pisze: „Jeśli w Zagładzie objawiła się jakaś istota ję­ zyka, to najpewniej wiązała się ona z magicz­ ną jego funkcją - stwarzaniem rzeczy poprzez słowa. I właśnie ona - moc kreacyjna - okazała się całkowicie obojętna rozumieniu. Ten, kto może używać języka tak, jak bóg, ten, kto może poprzez język stanowić o czyimś życiu, nie dba o to, czy jest rozumiany. (...) I na odwrót: język skrajnej przemocy pojmujemy bez rozumienia; wiemy, co on nam mówi, nie rozumiejąc słów -wiemy, że nakłada na nas obowiązek całkowi­ tego posłuszeństwa (...). Aby taki język mógł być narzędziem komunikacji, jego »istota« musia­ łaby być nie tyle przekładalna, co symetryczna, przechodnia zwrotna to znaczy musiałaby w równej mierze przysługiwać »stwórcy« co przedmiotom stwarzanym Bez tej przechodniościiezyk okazuje sie przede wszvst iCim 113."" rzędziem dyscyplinującym" . Ktoś, kto wydaje dyrektywy, nie musi trosz­ czyć się o to, by wyjaśnić ich sens podkomend­ nemu. Mamy tu do czynienia z typem działania nakierowanym na wpływ, nie porozumienie . Rozkazywanie bowiem nie pociąga za sobą ko­ nieczności podjęcia choćby próby zrozumienia drugiej strony, nie wymaga też wytwarzania wię­ zi pomiędzy nadawcą a odbiorcą komunikatu. Język zatraca więc swą, zdawałoby się, pier­ wotną funkcję, jaką jest właśnie komunikacja (communico, comunicare - uczynić wspólnym, połączyć; udzielić komuś wiadomości, naradzać się, omawiać). To jednak oznaczałoby, że przyjął on jakąś funkcję odmienną, być może dotąd nazbyt czę­ sto umykającą uwadze lingwistów. Przemysław Jeśli więc Primo Levi przywołuje metaforę wieży Babel w kontekście Auschwitz, to jest to porównanie niepozbawione pewnej dozy prze­ wrotności. Biblijna figura, choć nadal rozpozna­ walna, jawi się tu w koszmarnym, zakrawającym na groteskę odwróceniu. Obozy koncentracyjne nie miały nigdy służyć budowaniu wspólnoty, ale zagładzie. Celem ich istnienia była destruk­ cja, nie konstrukcja. Powstały nie za przyczy­ ną porozumienia zawartego przez ludzką rasę „Mówienie do zwierzęcia byłoby czynnością niemądrą, jak mówienie do samego siebie, lub aktem śmiesznym i patetycznym; a przy tym i tak nie zostałoby się zrozumianym". P. Levi, op.cit., s. 111. Nawiązuję tu do podziału zaproponowanego przez J. Habermasa. Patrz: J. Habermas, Pojęcie działania komunikacyjnego (uwagi wyjaśniające), „Kultura porozumienia, nazywania świata i wyrażania uczuć - im pełniej służy bowiem tym celom, tym bliższy jest narzędziu dominacji i metodzie stwarzania świata. O istocie języka nie decydują bowiem znaki i znaczenia, lecz relacje między tymi, którzy coś do siebie mówią [podkreślenie M . M . ] . Z punktu widzenia języka i przekładu Holokaust był pojednaniem różnic i Społeczeństwo" 1986, nr 3, s. 21-44. Czapliński pisze też dalej, że wszelkie działania porządkujące napotykają, odsłoniętą przez Holokaust, zakrytą stronę języka: nie jest on narzędziem lingwistycznych i usunięciem tej cząstki każdej wypowiedzi, której nie da się przełożyć. P Czapliński, Zagłada jako wyzwanie dła refleksji o łiteraturze, „Teksty Drugie" 2004, nr 5, s. 14. 6 5 6 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 7 �Maria Magdalena Morawiecka 68 {nomen omen), ale elementarnego niezrozu­ mienia (i braku chęci zrozumienia) między jej przedstawicielami. „Pomieszanie języków" nie owocuje wyodrębnieniem rozmaitych dialektów, lecz wykształceniem się lagersprache. Gdybyż przynajmniej chodziło tu o prostą antytezę starotestamentowego toposu: ale pro­ jekt nazistów jawi się nie tyle jako lustrzane odbicie biblijnego obrazu, co raczej jako odbi­ cie w krzywym zwierciadle. Kierunek wiedzie od wielości ku eliminacji owej pierwotnej róż­ norodności za pomocą najbardziej radykalnej z metod - eksterminacji. Jedność, która byłaby efektem wykonania w pełni tego planu, zasa­ dzałaby się nie na zjednoczeniu, a na jedyności. Jeśliby formułować na tym gruncie postulat wprowadzenia wspólnej mowy dla całej ludzko­ ści, to jedyną drogą do jego realizacji byłaby eli­ minacja wszystkich obcych języków wraz z tymi, którzy się nimi posługują. Jedynym elementem metafory niezmiennym w z g l ę d e m biblijnego pierwowzoru okazuje się pycha architektów. Nic też dziwnego, że ostatecznie w świadectwie Leviego miejsce rzucającej wyzwanie niebiosom wieży zaimuie - zeodnie z loeika symetrii - lei danteiskLo niekła kształtem zbieżny z wszyst­ kimi zbiorowymi mogiłami świata Spróbujmy sobie zatem uświadomić sytuację kogoś, kto podejmuje się zadania świadczenia o Zagładzie. Paradoksalnie można stwierdzić, że język Zagłady mógłby obyć się w ogóle bez słów, jako że skrajna przemoc wyraża się w znacznej mierze w aktach niewerbalnych. Treść świadectw ocalałych nie różnicuje się znacząco w zależno­ ści od języków, w jakich zostały one spisane . Pobyt w obozie sytuuje się w sferze doświadczeń pozajęzykowych, wobec której wszelkie próby obleczenia w słowa ponoszą fiasko, a która za¬ razem pozostaje wspólna dla wszystkich ocalo- nych, niezależnie od języka, którym się posługu­ ją. Wiążąca się z tym osławiona niewyrażalność przeżyć ofiary staje się problemem w momencie, gdy ta ostatnia decyduje się przekuć je na opo­ wieść. Stwierdzenie to, samo w sobie banalne, pozostaje jednak nieodzowne dla refleksji nad zagadnieniem języka świadectwa. Trudność, przed jaką staje świadek, wynika z faktu, że jego dotychczasowy język, język ojczy­ sty, który go kształtował, nie pochodzi ze świata obozu, w związku z czym okazuje się do niego równie nieprzystawalny co zewnętrzna rzeczy­ wistość, w której powstawał. Za wzór nie mogą mu również posłużyć przemiany, jakim podlegał język w samym obozie: j u ż wówczas w istocie nie Nie chcę przez to powiedzieć, że treść wszystkich świadectw jest jednakowa, przeciwnie, jestem jak najdalsza od takiego twierdzenia. Skłaniam się natomiast ku poglądowi, że istniejące różnice (zarówno w treści, dominującym nastroju utworu, jak i stylistyce, w jakiej jest utrzymana) wiązać należy bardziej z kwestiami indywidualnymi (tj. biografia i osobowość autora) niż z narodową i „językową" tożsamością świadka. 8 8 BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Język Zagłady - język świadectwa 69 cjonowały wówczas niektóre zwroty, ponieważ dopiero świadectwo podejmuje próbę wypowie­ dzenia zarówno tego, co działo się w obozach, jak i tego, co znaczyło to dla więźniów. A nie wy­ starczy sama znajomość faktów, by to zrozumieć. Dla takiego odbiorcy użycie niektórych zwrotów i słów może być mylące: rozpoznaje znajome frazy, więc ma wrażenie, że opowiada mu się o czymś, co doskonale potrafi pojąć, podczas gdy rzeczy mają się zupełnie inaczej. Emblemat pozostał niezmieniony, chociaż przysługują mu różne desygnaty. To właśnie pozwala Elie Wieselowi stwierdzić: był on wystarczającym narzędziem dla wyraża­ nia przeżyć więźniów, co jednak nie miało więk­ szego znaczenia, dopóki obracali się we własnym gronie. Wspólnota doświadczeń umożliwiała wzajemne zrozumienie, jednocześnie ograni­ czając potrzebę opowiadania o nich. Wchodząc do obozów, więźniowie dysponowali j u ż ściśle określonym materiałem językowym, za pomocą którego (nie mając innych narzędzi) w otaczają­ cej ich nowej rzeczywistości starali się nazywać zjawiska i warunki radykalnie odmienne od znanych im dotychczas. Dochodziło więc do sy­ tuacji, w której na oznaczenie niewspółmiernie intensywniejszych i bolesnych doznań używano starych słów, z racji ich powierzchownego podo­ bieństwa z opisywanymi zjawiskami. Odbiorca nie może być w pełni zaznajomio­ ny z całym upiornym kontekstem, w j akim funk- 9 „Miałem tyle do powiedzenia, a brakowało mi słów. Świadom ubóstwa środków, czułem, że ogranicza mnie język. Ktoś powinien był wymyślić inny. Czy można oczyścić i ucywili­ zować język wypaczony i zatruty przez wroga? Głód, pragnienie, strach, transport, selekcja, ogień, komin - każde z tych słów coś znaczy, ale w tamtych czasach znaczyło coś całkiem innego. Pisząc w ojczystym, też okaleczonym języku, TclZ pO TclZ dochodziłem do wniosku, że »to nie to«. (...) Wciąż było »nie to«. »To«, czyli co? (...) Słowa zaczerpnięte ze słownika wyda­ wały mi się płytkie, tandetne, nijakie" . 9 Status ofiary nie jest tożsamy ze statusem świadka, przejście od jednej roli do drugiej wią­ że się z radykalną zmianą nastawienia. Język przemocy nie jest i nie może być tym samym językiem co język opisu przemocy. Analogicznie język świadectwa nie może być językiem Zagła­ dy, bo ten ostatni pozostanie dla czytelników na zawsze językiem obcym i niezrozumiałym. Za­ danie świadka przypomina więc nieco zadanie tłumacza i polega na tym, by zakomunikować (z naciskiem na znaczenie, do którego odsyła łacińska etymologia słowa „komunikacja") in11 y 111 coś, co właściwie nigdy komunikatem nie było i być nie miało, co w samej swojej istocie E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 15-16. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Maria Magdalena Morawiecka 70 sprzeczne jest z ideą komunikowania i opiera się próbom przekształcenia w komunikat. Jego własny obraz świata uległ nieodwracalnej prze­ mianie, dla wyrażenia której niezbędne wydaje się w konsekwencji wprowadzenie zmian rów­ nież w języku (i w językowym obrazie świata). Chaos, który zapanował wśród pojęć i wartości na skutek podważenia fundamentalnych (jak się zdawało) i niekwestionowanych dotąd prawd i zasad, domagał się nazwania i ponownego uporządkowania . Poszukiwaniu adekwatnej formy dla świadectwa towarzyszą emocje i pole­ miki związane z obawą, by nie uchybić w niczym pamięci ofiar. W szczególnej formie odżywa tu dawny spór o decorum. Wbrew zapowiedziom tworzenie nie tylko prozy, ale i poezji po (i o) Holokauście okazało się możliwe, choć stało się jasne, że może ona przybierać odmienne formy niż te, do których się przyzwyczailiśmy. Wśród utworów podejmu­ jących tematykę Zagłady znalazły się prawdziwe arcydzieła. Analiza wielu z nich potwierdza, że wobec trudności, jakie rodzi mówienie o H o ­ lokauście, pojawia się potrzeba poszukiwania zupełnie nowego, adekwatnego języka, również wprost zgłaszana przez autorów (jak choćby w cytowanym powyżej fragmencie książki Elie Wiesela). Taki język byłby w stanie oddać to wszystko, czego nie dało się wyrazić dawnymi środkami, i juz sama jego struktura w jakiś spo- sób naprowadziłaby odbiorcę na nieujmowalną w żadnym ludzkim języku, nieludzką treść tamtych w y d a r z e ń . Bardzo szybko okazuje się jednak, że aby przekaz w ogóle mógł zostać odczytany, musi posługiwać się znanymi sym­ bolami, bodaj w minimalnym stopniu, niezbęd­ nym dla zaistnienia jakiejkolwiek płaszczyzny porozumienia. Chcąc nie chcąc - ze względu na rolę, jaką stara się pełnić - świadectwo z ko­ nieczności odwołuje się do zastanych, wypraco­ wanych form. Z jednej strony bowiem poczucie obcości u odbiorcy, jakie może być wywoływane przez innowacyjność czy też niekonwencjonalność środków, którymi operuje, jest zjawiskiem pożądanym - pozwala zwrócić jego uwagę u a swoistość i odrębność opisywanego świata, wraz z tymi jego elementami, które pozostają nieprzekładalne Z drueiei zaś sama ieeo funkcia - która jest wszak zaświadczanie, nieuchronnie wiążące sie z notrzeba dostrzeżenia adresata przekazu (który zazwyczai sam nie iest świadkiem) - spra­ wia ze używany iezvk nie może bvć iezykiem radykalnie nowvm Nieustanne naoiecie miedzy tymi sorzecznymi wymorami określa warunki w iakich nowstaie każdorazowo ma skutek indy' widualnych zmagań autora) język świadectwa T. Różewicz pisze w swoim najbardziej znanym wierszu: „Szukam nauczyciela i mistrza/ niech przywróci mi wzrok słuch i mowę/ niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia/ niech oddzieli światło od ciemności". T. Różewicz, Poezje wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994, s. 6. J u ż sam proces nazywania może być traktowany jako rodzaj działania ładotwórczego, pomocnego przy próbie ogarnięcia i zapanowania nad opisywanymi wydarzeniami. Wybór języka, w jakim będzie się o nich opowiadać, ma wpływ nie tylko na formę świadectwa, ale i (pośrednio) na jego treść. Jak zauważył J. Jedlicki, „Fakty mówią same za siebie, ale autorzy świadectw nazywają je, ujmują w kategorie, komentują i osądzają, a więc włączają w schemat poznawczy i aksjologiczny". J. Jedlicki, Źle urodzeni, czyli o doświadczeniu historycznym. Scripta i postscripta, Aneks, Londyn-Warszawa 1993, s. 16. A „wybór formy jest zawsze - na tym obszarze tematycznym szczególnie - wyborem perspektywy poznawczej i poglądu na świat". J. Jedlicki, op.cit., s. 15. Przyjmując szerokie rozumienie języka (nie ograniczając tego pojęcia wyłącznie do znaków występujących w fonosferze oraz ich graficznego zapisu), nie waham się przed włączeniem do opisywanego zjawiska nie tylko dzieł literackich, ale też poszukiwań podejmowanych w obszarze powojennej sztuki. 10 10 11 W świetle powyższego świadectwo jawi się jako zjawisko, którego istnienie jest warunkowa­ ne w równym stopniu przez istnienie świadka, co istnienie tego, wobec kogo się zaświadcza. Bez 11 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �71 Język Zagłady - język świadectwa ukonstytuowania się „audytorium", bez zaistnie­ nia kontaktu między tymi dwiema stronami da­ wanie świadectwa traci jakikolwiek sens. Kształ­ tując się w przestrzeni pomiędzy podmiotami, poszukuje ono takiego języka, który zdolny był­ by przerzucić pomost między światami ich do­ świadczeń . Pomost taki byłby wprawdzie zbyt kruchy, aby dało się po nim przejść i faktycznie spowodować ich uwspólnienie, wystarczający jednak, by je związać i doprowadzić do spotkania się ich granic. Jeżeli nawet granice te nie staną się przez to przekraczanie, to przynajmniej istnie­ je szansa, że uwidocznią się ich zarysy. W tym sensie opowieść ocalałego, przywołując elementy zamkniętego świata obozu, w pewnym stopniu również je kształtuje - poprzez wspomniane wcześniej ujmowanie faktów za pomocą języ­ kowych kategorii, umiejscawianie ich w systemie poieć a wiec wpisanie ich w pewien porządek Odtwarzanie jest też rodzajem tworzenia . 12 13 Okrężną drogą dochodzimy więc znów do kwestii kreacyjnej mocy języka, tym razem jed­ nak zupełnie inaczej pojmowanej i czemu in­ nemu służącej. W przeciwieństwie do sytuacji komunikacyjnej, jakiej doświadczali więźnio­ wie w obozie, świadectwo jest przykładem ko­ munikatu nakierowanego na osiągnięcie (po) rozumienia i powstaje na skutek świadomej Światy te można porównać do zaproponowanej przez Jedlickiego kategorii „światów wyłączonych - o odmiennych prawach życia i śmierci (...), w których nawet język jest różny". Jak pisze Jedlicki, „ludzie, którzy przekraczali wówczas granicę dwóch światów wyłączonych, odczuwali zrazu całkowitą niekomunikowalność swoich doświadczeń i ich nieprzystawalność do ekonomii innego świata" (op. cit., s. 10). Wprawdzie Jedlicki, pisząc o „światach wyłączonych", miał na myśli światy współistniejące obok siebie podczas wojny (getto, partyzantka, obóz etc), jednak sytuacja świadka, który stara się opowiedzieć o wydarzeniach z przeszłości komuś, kto nie podziela jego doświadczeń, wydaje się analogiczna. To samo spostrzeżenie odnieść można do obecności w świadectwie nieodłącznego składnika literatury 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA próby wytworzenia u odbiorcy poczucia więzi z nadawcą. Język pozostaje narzędziem, bez którego nie­ możliwe byłoby osiągnięcie owego celu - celu, który przecież ostatecznie można, upraszczając, sprowadzić do wytłumaczenia sobie i innym (a z pewnością jest to jedno z trudniejszych zadań translatorskich, przed którymi stawała ludzkość) znaczenia jednego tylko słowa: „Ho­ lokaust". Oczywiście podejmując się próby prze­ łożenia na logiczne - w podwójnym tego słowa {logos) znaczeniu - terminy czegoś, co wydaje się nielogiczne, świadek nie ma żadnej gwarancji powodzenia przedsięwzięcia. Wręcz przeciwnie: wszystko każe mu przypuszczać, że pełny suk­ ces jest nieosiągalny. Dlaczego więc, wiedząc, że reszta zawsze jest milczeniem, mimo to nie ustaje w wysiłkach? Odpowiedź (o ile w ogóle istnieje jedna odpowiedź) pozostaje tajemnicą świadka. Na koniec oddajmy więc głos jednemu z nich: „Czułem w głębi duszy, podobnie jak czasem dziś, że moje świadectwo nie przekona ludzi. Tylko ci, którzy przeżyli Auschwitz, wiedzą, co naprawdę to słowo znaczy. Inni nigdy się tego nie dowiedzą. Ale może przynajmniej spróbują to pojąć?" . 14 - fikcji, której tak obawiają się autorzy świadectw. Ryzyko wystąpienia „kłamstwa literatury" okazuje się mniej paraliżujące, jeśli skojarzymy fikcję nie tylko z zafałszowaniem (w którym to znaczeniu najczęściej bywa współcześnie to słowo u ż y w a n e ) , ale też z jej twórczym aspektem - podobnie, jak uczynił to Geertz, dowodząc, że etnografia jest rodzajem fikcji w pozytywnym sensie. Użycie typowo literackich środków wyrazu nie musi prowadzić do zniekształcenia (zakłamania) wspomnień o Zagładzie, ale właśnie do ich ukształtowania (nadania im kształtu, formy). Patrz: C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 16. 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9700aacedaf337641bce1139f1e5f4b2.pdf e751791d2757b40340aa1eebf1c4fb29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5599 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5206 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.87 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 87 natknięcia Ekwador w Krakowie Na początku września na ulicach Krakowa pojawiły się jaskrawożółte plakaty zapowiadające kolejną wystawę czasową w Muzeum Etnograficznym im. Udzieli. Wydrukowane na nich zoomorficzne rysunki przywodziły na myśl coś egzotycznego. Do tego jeszcze tytuł, „Ekwador", działał tak, że z perspektywy deszczowego środkowoeuropejskiego miasta ta wystawa wydawała się nierealna. Bo czym właściwie jest dla nas Ekwador? Co o nim wiemy poza tym, że to oj czyzna bananów, oddalona od naszej strefy wpływów i zainteresowań niczym egzotyczna wyspa? Niewiele. Może więc dlatego przyciąga nas nie tyle świetnie zaprojektowany plakat, co wizja Całkiem Innego Życia. Wystawa w MEK-u trochę ten mit podtrzymuje, ale robi to tak jak każda narracja: odpowiadając na zadane przez nas pytania, powoduje, że rodzą się następne. W naszej wyobraźni powstaje zamorska kraina, tworzą się nowe obrazy - dużo bardziej już sprecyzowane i bogatsze w szczegóły. Budzi się też ciekawość. Można przez chwilę poczuć bliskość tamtej kultury, a właściwie kultur, bo Ekwador jest bardzo zróżnicowany. Eksponaty, na pierwszy rzut oka zagadkowe, szybko ujawniają swoją funkcję i kontekst dzięki bardzo czytelnej strukturze wystawy. Stosunkowo niewielka liczba pokazanych przedmiotów jest wbrew pozorom zaletą, ponieważ tworzy bardzo kameralną i łatwą do objęcia przestrzeń. Poruszamy się od prehistorii, gdzie kilka ciekawie wystawionych figur uświadamia nam głębokie korzenie tego kraju, przez salę podzieloną na rejony geograficzne, dalej przez pomieszczenie ze współ­ czesnymi eksponatami, po salę poświęconą wybitnemu badaczowi rdzennych Ekwadorczyków Boryso­ wi Malkinowi (z którym wywiad zamieściliśmy w poprzednim numerze „Barbarzyńcy"). Z projektora, wśród zdjęć i indiańskich eksponatów, wyświetlane są dwa filmy dokumentalne, które bardzo trudno jest gdziekolwiek indziej zobaczyć. Jest to kawałek czystej, surowej etnografii, interesującej nawet dla ludzi, którzy nie są specjalistami w dziedzinie kultury materialnej Indian południowoamerykańskich. Ale tego, jakie myśli przywołuje, trzeba doświadczyć samemu. Artur Karwat n ^ t k n i ę c i a Archeologia niejedno ma imię Choć zdarzyło się to w maju, nie możemy pominąć tak znaczącego faktu: z uwagi na swoje osiągnięcia na polu pro­ mowania archeologii Harnson Ford został wybrany do zarzą­ du Amerykańskiego Instytutu Archeologicznego. Bostoński instytut zajmuje się prowadzeniem prac wykopaliskowych, badaniami i edukacją na całym świecie. 66-letm dziś aktor urzekł członków organizacji swoją najsłynniejszą kreacją ak­ torską. Mozę była niegdyś dla nich inspiracją, by zająć się ar­ cheologią? Tym bardziej w ostatnim czasie, skoro Ford wcielił się z powodzeniem po raz czwarty w postać Indiany Jonesa. Komentując nominację, prof. Jones... pardon, Harnson Ford 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA stwierdził, ze dzięki zrozumieniu przeszłości można sprostać zarówno teraźniejszości, jak i przyszłości... Źródło: naukawpolsce.pap.pl Odejdą do krainy wiecznych meczów... Jak donosił w lipcu „The Guardian", w Niemczech powstał cmentarz kibiców klubu Bundesligi, HSV Hamburg. Inspira­ cją dla tego niecodziennego projektu było zapotrzebowanie ze strony fanów zespołu, pragnących, by ich doczesne szczątki �natknięcia 88 mogły spocząć w obrębie boiska drużyny. Prośby o rozrzucenie prochów nad murawą lub pogrzebanie pod polem karnym były wcześniej odrzucane m.in. ze względu na przepisy prawne. Jako ze w Niemczech nie można rozrzucać prochów, a rozko­ pywanie boiska nie wchodzi w grę, za dobre wyjście uznano stworzenie specjalnego cmentarza tylko dla kibiców klubu w pobliżu stadionu Nordbank. Budowa kosztowała kibiców i sponsorów zaangażowanych w przedsięwzięcie 100 tys. euro. Pokryty murawą cmentarz ma kształt trybun, bramkę piłkarską zamiast wej ścia 1500 miejsc, z czego każde kosztuje 2,5 tys. euro i może być spłacane przez 25 lat. Dodatkowo w ofercie są trum­ ny i urny w barwach klubowych, pomalowane na mebieskobialo, kosztujące, odpowiednio, 23331350 euro. Parę zakładów pogrzebowych ma juz licencję klubu i organizuje ceremonie zgodne z potrzebami kibiców - z odśpiewaniem hymnu klubo­ wego i postawieniem nietypowego nagrobka włącznie. Kolejny dobry interes zbity na zaślepiającej miłości do piłki czy konsekwencja religijnego traktowania sportu? Pewnie jedno i drugie. Bo juz są pierwsi chętni... Źródło: w i a d o m o s c i . g a z e t a . p l Wakacje pod paragrafem Wioska prasa zwróciła uwagę na przekraczającą normę ilość absurdalnych zakazów, utrudniających wakacyjny od­ poczynek. Jeśli mają być one odzwierciedleniem walki rządu Berluscomego ze wzrostem przestępczości, to jest to odbicie w krzywym zwierciadle. Oto niektóre z zarządzeń nadgor­ liwych burmistrzów, którym dano wolną rękę w stanowieniu lokalnych przepisów: § Za noszenie bikim na Capn poza plażą grozi grzywna; § Zabronione jest koszenie trawy w weekend w Forte dei Marmi; § W Olbii za palenie na plaży płaci się 360 euro kary; § Do 500 euro może wynosić mandat za publiczne okazy­ wanie sobie uczucia w miej scowości Eboli; § W Eraclei obowiązuje zakaz budowania zamków z pia­ sku, ponieważ stanowią przeszkodę w swobodnym chodzeniu po plaży; § Na terenie parków Novary po godzinie 23 przebywać mogą najwyżej dwuosobowe grupy; § Grzywną 50 euro ukarano mężczyznę za leżenie i czy­ tanie książki na trawie w parku w Yicenza... Źródło: p l a z e . o n e t . p l , wiadomosci.wp.pl Małpi bóg dyrektorem uczelni W Lucknow (północne Indie) uczestnicy odbywającej się w czerwcu narady w Wyższej Szkole Handlu i Technologii im. Sardara Bhagata Singha zdecydowali, ze na stanowisko pre­ zesa najlepiej będzie mianować małpiego boga - Hanumana. Wiceprzewodniczący nowej uczelni oświadczył telewizji FOX News, ze wybór padl po rozpatrzeniu wielu znanych w branży nazwisk. Wśród tych osobistości bóg okazał się bezkonkuren­ cyjny. Wszakże jest jednym z najpopularniejszych bóstw w hin­ duskim panteonie - każdy Hindus wie, ze Hanuman potrafi przenosić góry i przeskakiwać oceany. Jest uosobieniem odwagi, nadziei, mądrości i poświęcenia. Ramayana opisuje, jak dowo­ dząc armią małp, zwyciężył króla demonów i uratował porwaną księżniczkę, narzeczoną Ramy. .Wierzymy, ze każde przedsię­ wzięcie pobłogosławione przez boga Hanumana skazane jest na sukces", powiedział wiceprezes. Z drugiej jednak strony, bóg jako dziecko bywał niesforny, wykorzystywał swoje moce do zadręczania innych, a przed pożarciem słońca powstrzymał go dopiero Indra, który nadwerężył mu szczękę piorunem. Na stronie internetowej uczelni ten najważniejszy urząd nazwany jest „symbolicznym". Jednak z nowym stanowiskiem wiąże się dysponowanie własnym biurem, wraz z laptopem i sekretarką. Należy pamiętać, by przed wejściem do biura Hanumana zdjąć buty, a następnie pokłonić się prezesowi. Nazwa szkoły odwołuje się do jednego z bohaterów naro­ dowych, patrioty i bojownika o wolność Indii, skazanego przez brytyjskiego okupanta za ekstremizm na powieszenie. Praw­ dziwą ironią losu jest wyjątkowa niezgodność poglądów panu­ jąca pomiędzy patronem szkoły a jej nowym dyrektorem. Tak się bowiem składa, ze Sardar Bhagat Singh (1907-1931), jak każdy zafascynowany komunizmem i anarchizmem szanujący się rewolucjonista, był tez zagorzałym ateistą. Podejrzewamy, ze w tej kwestii Hanuman może mieć inne zdanie... Źródło: e d i t i o n . c n n . c o m , sbsctm.com, kamat.com, r r t d . n i c . i n , en.wikipedia.org Jak Obama Hanumanowi, tak Hanuman Obamie O wpływach, jakie ma dziś Hanuman, niech świadczy fakt, ze wybory w USA wygrał Barack Obama. W pewnym momencie kampanii nadmieniono o talizmanach przyno­ szących szczęście kandydatowi Demokratów: wśród nich nie zabrakło również małej podobizny świętej małpy. Ujęci tym faktem Hindusi postanowili pomóc mu w zwycięstwie. Jak pod koniec czerwca podała Informacyjna Agencja Radiowa, w Del­ hi odbyły się specjalne modlitwy dwunastu hinduistycznych kapłanów przed pozłacanym wizerunkiem Hanumana, który następnie został przesłany Obamie w prezencie. Wedle indyjskich mediów, kandydat Demokratów mógł mieć kontakt z hinduistami w czasie, kiedy wychowywał się w Indonezji. Wprawdzie Hindusi nie stanowią nawet jednego procenta mieszkańców Stanów Zjednoczonych, jednak hindu­ skie korzenie, do których przyznaje się 10 procent amerykań­ skich milionerów, mają duze znaczenie dla tamtejszych elit. Źródło: p o l s k i e r a d i o . p l W i a d o m o ś c i zebrat i o p r a c o w a ł Michał Nieniewski BARBARZVÑCA 3 (13) 3DD8 �Władysław N a j s t a r s z y działkowicz (zmarł w l u t y m 2 0 0 8 r., mając 9 2 lata) To j e s t grzeczne m i e j s c e i są t u d o b r z y ludzie Jako dziecko część wakacji spędzałam na działce moich dziadków. Wydarzenia nabierają tam jakiegoś magicznego i nieco absurdalnego wymiaru, który zaczął mnie niesamowicie fascynować, kiedy uświadomiłam sobie, że jest to teren ogrodzony wielką siatką. To małe miasteczko: są tam alejki mające nazwy, są władze gospodarz i prezes, co jakiś czas działkowicze zwołują zebranie, na którym omawiają bieżące sprawy. Ogródki najczęściej uprawiają emeryci mieszkający w blokowiskach, którzy nie mieli możliwości wybudowania własnego domu z ogrodem czy sadem. Na typowej działce stoi prowizorycznie zaaranżowany domek, zazwyczaj pomalowany na fantazyjne kolory, oraz mała szklarnia zwana foliakiem, gdzie uprawia się pomidory, paprykę, ogórki. W każdym ogródku jest także miejsce na kwiaty i różne rośliny stanowiące dumę działkowiczów. Sezon rozpoczyna się wczesną wiosną porządkowaniem działek, a kończy późną jesienią, kiedy pogoda nie sprzyja już pracy. Wśród działkowiczów są jednak i tacy, którzy czuwają nad ogródkiem także zimą. Każda działka jest inna, różni są także właściciele. Mają swoje małe radości i smutki związane z działkowymi sprawami. Wszyscy zgodnie przyznają, że nie wyobrażają sobie nie mieć takiego miejsca. Oszaleliby. Ogródki działkowe na fotografiach są własnością zakładów metalowych im. Szadkowskiego. Mieszczą się na krakowskiej Nowej Hucie. Uważa, że w całym wszechświecie chodzi tylko o świadomość wszystkiego, co się robi. „Jem dużo szpinaku, serów i nałogowo słucham muzyki". �Anto Uważa, że jeśli się lubi pracować i dbać o rośliny, działka n i g d y się nie z n u d z i . „Hodują kury, ponieważ zawsze j e s t jakieś świeże j a j e c z k o , a p o t e m nawóz do kwiatków". �, V A BHttM nisła Dziesięć lat t e m u przejął działką po s w o i m teściu „Wszystko zmieniłem na t e j działce. Kiedyś był odgórny nakaz u p r a w i a n i a w a r z y w kach działkowych, t e r a z j e s t pełna dowolność. U m n i e dominują k w i a t y i rośliny ozdobne". Terenia Jej d o m e k t o s t a r y kiosk Ruchu d o s t o s o w a n y do p o t r z e b działkowego życia. „Byłabym psychicznie c h o r a , g d y b y m nie miała działki i nie mogła na nią chodzić". ��„Ze względu na pomieszanie działkowych logik praca staje się tu zabawą; zabawa - czynieniem użytecznego; powtarzalne i typowe odbierane jest jako jedyne, istniejące wyłącznie tu i teraz. Ozdoba staje się czymś użytecznie funkcjonalnym, stare narzędzie staje się ozdobą". „Bricoleur nie ogranicza się do działań i dokonań; rozmawia on nie tylko z rzeczami (...), lecz i przy pomocy rzeczy: mówi o swym charakterze i życiu poprzez wybór wśród ograniczonych możliwości. Nigdy nie spełniając swych zamierzeń, bricoleur wkłada w nie zawsze coś z siebie". Roch Sulima, Antropologia codzienności Claude Lévi-Strauss, Myśl nieoswojona �nina Jako j e d n i z nielicznych mają m u r o w a n y d o m e k z b a l k o n i k i e m . „Lubimy szczepić d r z e w a o w o c o w e , m a m y jabłonie, g r u s z e , śliwy i b r z o s k w i n i e - t a k i mały sad . Mana i Krzysztof I c h d o m e k spłonął 14 l u t e g o 2 0 0 7 r., obecnie budują nowy. ,Lubiliśmy t u przychodzić przed pożarem, t e r a z rzadko b y w a m y , p i l n u j e m y naszych wnuków" �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db01a73abea03f321499164d93b3d6a1.pdf 65652b84847e60bb7f2b9f10cfc2c4c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5601 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5207 Title A name given to the resource Spis treści / Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Z Dariuszem Czają 3 rozmawia Szymon Uliasz Życie śmieje się z r o z u m u . O kłopotach z duszą, języku p o t o c z n y m , Emilu Cioranie i pograniczności a n t r o p o l o g i i Xawery Stańczyk |9 Szminka i krew Katarzyna Kubat 34 Głodomór w krainie pieczonych gołąbków Anita Kramarczyk 46 Ludzie p r o g o w i Z Jackiem Bombą 57 Kiedy pan i j e g o pies słuchają Mozarta rozmawia Katarzyna Fac-Biedziuk WojciGeh KruszGlnicki Pojęcie refleksyjności w e współczesnej teorii a n t r o p o l o g i c z n e j Filip Cycjsnik 73 „Arabska" polityka zagraniczna I arabskie techniki mediacyjne Recenzje Łukasz Sochacki 92 Łukasz Sochacki 93 Weronika Chodacz 94 96 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Tadeusz Gadacz, Historia Maria Popczyk. Estetyczne ekspozycji muzealnej Andrzej Kramarz, Natknięcia Rzeczy filozofii XX wieku. przestrzenie Nurty � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/427500a4e865311b2e6d15ebc0029967.pdf 9a2993cd6d27aceba73eff064a2f1d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5597 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5204 Title A name given to the resource 10/Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria • I Magdalena M orawi ecka u n w 19 8 6 n > studentka kulturoznawstwa na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m i ASPP „Abrys" w e W r o c ł a w i u . Działa w Studenckim Kole N a u k o w y m Kulturoznawców \ i współpracuje z u g r u p o w a n i e m Dziennikarzy W ę d r o w n y c h i w y d a w a n y m przez nie i n t e r n e t o w y m pismem .Wędrowiec" ( w w w . d z i e n n i k a r z e - w e d r o w n i . o r g ) . Zainteresowania badawcze: teoria i historia kultur/, aksjologia, praktyki kartograficzne jako ź r ó d ł o wiedzy o kulturze, tradycje wokalne słowiańszczyzny. Język Zagłady - język świadectwa. Relacja ocalałego jako komunikat „Zaprawdę, wargami jąkałów i językiem obcym przemawiać będzie do tego narodu ten, który mu powiedział: »Teraz odpoczynek! Dajcie wytchnąć strudzonemu! A teraz, spokój!«. Ale me chcieli Go słuchać. Wtedy będzie do nich mowa Pana: »Saw lasaw, saw lasaw; kaw lakaw, kaw lakaw; zeer szam, zeer szam *, żeby szli i upadli na wznak i rozbili się, żeby uwikłali się w sieci i byli schwytani. Iz 28, 11-13 1 Holocaust nie ma i nie moie mieć swojego języka I. Kertesz Jak podaje Biblia Tysiąclecia, są to „onomatopeiczne wyrazy hebrajskie naśladujące mówienie dzieci lub pijaków (...) mogłyby mieć taki sens: »Rozkaz za rozkazem, rozkaz za rozkazem; reguła za regułą, reguła za regułą; trochę tu, trochę tam«". Biblia Tysiąclecia pod 1 1 red. benedyktynów tynieckich, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań-Warszawa 1980, s. 871. I . K e r t e s z , / ^ na wygnaniu, W A B , Warszawa 2004, s. 194. 2 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Język Zagłady - język świadectwa 65 agłada miała nie pozostawić po sobie świadków. Nikt nigdy nie miał, nie po­ winien był opowiedzieć historii ofiar obo­ zów . Ich los miało okryć milczenie. Stało się inaczej. Kiedy okazało się, że nie wszystko stra­ wił ogień krematoryjnych pieców, zapadła przej­ mująca cisza. Poszukiwania pośród wszystkich słów, we wszystkich językach, które rozbrzmie­ wały w obozach, nie przyniosły rezultatu. Pozo­ stawały równie bezsilne wobec próby opisania tego, co się wydarzyło. Świadkowie przeżyli, ale byli niemi. Słów zabrakło. Pisanie o języku stawia zawsze autora tekstu w dwuznacznej sytuacji, ponieważ zacierają się granice pomiędzy materiałem stanowiącym obiekt analizy a materią, z której utworzona jest sama analiza. Pisanie o języku, którego istnienie jest kwestionowane (język Zagłady), oraz języ­ ku, który kwestionuje własną zdolność do wyra­ żenia tego, do wyrażania czego został powołany (świadectwo), zakrawa więc na paradoks przy­ najmniej w podwójnym sensie. Ponieważ jednak świadkowie domagają się mówienia o Holokau­ ście, nie sposób pominąć ich głosu milczeniem. Czym - jeśli takowy istnieje - charaktery­ zowałby się język świadectwa i w jakiej relacji pozostaje do „języka Zagłady"? Czy można je ze sobą utożsamiać? Jak możliwe jest i czemu służyć może mówienie o czymś, co z góry uzna­ ne zostaje za niemożliwe do wypowiedzenia? W jakim sensie świadectwo jest komunikatem? - to tylko wybór z szeregu pytań, które można by stawiać w kontekście tematu niniejszej pracy, które legły u jej genezy, na które z całą pewnością nie udzielę w niej wyczerpujących odpowiedzi i na które cały ten tekst (mimo wszystko) próbą odpowiedzi pozostaje. Język w obozie (jak niemal wszystko) funk­ cjonował w odmienny sposób niż zwykle. Dla w i ę ź n i ó w był przede wszystkim n a r z ę d z i e m zdobywania niezbędnych do przetrwania infor­ macji. Niedostateczna znajomość języka utrud­ niała aklimatyzację, u n i e m o ż l i w i a ł a szybkie zorientowanie się w obozowej rzeczywistości i rozumienie rozkazów, drastycznie zmniejsza­ jąc szanse na przeżycie. Dla strażników stanowił w relacjach z więźniami medium, za pomocą którego narzucali rygor. O charakterze całej sy­ tuacji komunikacyjnej przesądzała dominacja trybu rozkazującego. Większość wypowiedzi kierowanych przez przedstawicieli pierwszej grupy do drugiej była rysem impe­ ratywu. Dodatkowy czynnik, jakim było uprzy¬ wilejowanie pozycji języka niemieckiego (jako jedynego pełnoprawnego), sprawiał, że status pozostałych iezyków narodowych iako ludzkiei mowy zostawał podważony co z kolei łączy sie z podaniem w wątpliwość przynależności do ratunku ludzkie™ wszystkich którzy me po trafia wykazać sie znaiomościa niemieckie™ lezyk wysteouie tu iako fayterium oodziału na udzi i nie ludzi (traktowanych iak zwierzęta czy wręcz nrzedmioty) nrzy czym można za' ryzykować tezę ze tym' co wyróżniałoby mowę Primo Levi pisze pięknie, acz niejednoznacznie: „Nie, my nie wrócimy. Stąd nie powinien wyjść nikt, kto mógłby zanieść światu wraz ze znamieniem wypalonym na skórze złą nowinę: ile potrzeba było w Oświęcimiu odwagi człowiekowi, aby pozostał człowiekiem". P. Levi, Czy to jest człowiek?, Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, Książka i Wiedza, Warszawa 1996, s. 61. i przeraził; rozkaz (...) powtarzali głosem donośnym i wściekłym, a w końcu wykrzykiwali go z całych sił, jakby mieli do czynienia z głuchymi, czy raczej ze zwierzętami domowymi, które przecież reagują na ton głosu, a nie treść nakazu. Kiedy ktoś mimo to ociągał się (...), zaczynało się bicie i stawało się oczywiste, że w grę wchodzi tu j u ż inny wariant języka - posługiwanie się słowem, czynność Istnienie owego mechanizmu zaświadcza również P. Levi, komentując zachowanie esesmanów w obozie przejściowym w Fossoli: „Do tych, którzy ich nie rozumieli, zwracali się w sposób, który nas zdumiał konieczna i wystarczająca, żeby człowiek okazywał się człowiekiem, zostawało odrzucone. Był to dla nadzorców widomy znak, że nie jesteśmy ludźmi". P. Levi, Pogrążeni i ocałeni, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 110. Z 3 3 4 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 4 ��67 Język Zagłady - język świadectwa pierwszych od mowy drugich, nie byłaby tu jak w przypadku koncepcji filozoficznych czy antropologicznych - jej zdolność do wyrażania abstrakcyjnych praw, ale do stanowienia prawa. Odebranie wartości mowie uwięzionych w pew­ nym sensie oznaczało okradzenie ich z języka, aż po pozbawienie ich najprywatniejszej jego części - imion. Po dokonaniu tego aktu (i uprzedmio­ towieniu, do jakiego nieuchronnie prowadzić musiało zastąpienie imion numerami) zatraca się sensowność pisania słów, takich jak „Żyd" czy „Polak" wielką literą - stają się nazwami pospolitymi, tak samo jak „pies" czy „krzesło". Odmówienie więźniom człowieczeństwa osta­ tecznie zdejmowało z oprawców obowiązek podejmowania dialogu . 5 Czapliński sugeruje, że za taki element można by uznać kreacyjny aspekt języka. Jak pisze: „Jeśli w Zagładzie objawiła się jakaś istota ję­ zyka, to najpewniej wiązała się ona z magicz­ ną jego funkcją - stwarzaniem rzeczy poprzez słowa. I właśnie ona - moc kreacyjna - okazała się całkowicie obojętna rozumieniu. Ten, kto może używać języka tak, jak bóg, ten, kto może poprzez język stanowić o czyimś życiu, nie dba o to, czy jest rozumiany. (...) I na odwrót: język skrajnej przemocy pojmujemy bez rozumienia; wiemy, co on nam mówi, nie rozumiejąc słów -wiemy, że nakłada na nas obowiązek całkowi­ tego posłuszeństwa (...). Aby taki język mógł być narzędziem komunikacji, jego »istota« musia­ łaby być nie tyle przekładalna, co symetryczna, przechodnia zwrotna to znaczy musiałaby w równej mierze przysługiwać »stwórcy« co przedmiotom stwarzanym Bez tej przechodniościiezyk okazuje sie przede wszvst iCim 113."" rzędziem dyscyplinującym" . Ktoś, kto wydaje dyrektywy, nie musi trosz­ czyć się o to, by wyjaśnić ich sens podkomend­ nemu. Mamy tu do czynienia z typem działania nakierowanym na wpływ, nie porozumienie . Rozkazywanie bowiem nie pociąga za sobą ko­ nieczności podjęcia choćby próby zrozumienia drugiej strony, nie wymaga też wytwarzania wię­ zi pomiędzy nadawcą a odbiorcą komunikatu. Język zatraca więc swą, zdawałoby się, pier­ wotną funkcję, jaką jest właśnie komunikacja (communico, comunicare - uczynić wspólnym, połączyć; udzielić komuś wiadomości, naradzać się, omawiać). To jednak oznaczałoby, że przyjął on jakąś funkcję odmienną, być może dotąd nazbyt czę­ sto umykającą uwadze lingwistów. Przemysław Jeśli więc Primo Levi przywołuje metaforę wieży Babel w kontekście Auschwitz, to jest to porównanie niepozbawione pewnej dozy prze­ wrotności. Biblijna figura, choć nadal rozpozna­ walna, jawi się tu w koszmarnym, zakrawającym na groteskę odwróceniu. Obozy koncentracyjne nie miały nigdy służyć budowaniu wspólnoty, ale zagładzie. Celem ich istnienia była destruk­ cja, nie konstrukcja. Powstały nie za przyczy­ ną porozumienia zawartego przez ludzką rasę „Mówienie do zwierzęcia byłoby czynnością niemądrą, jak mówienie do samego siebie, lub aktem śmiesznym i patetycznym; a przy tym i tak nie zostałoby się zrozumianym". P. Levi, op.cit., s. 111. Nawiązuję tu do podziału zaproponowanego przez J. Habermasa. Patrz: J. Habermas, Pojęcie działania komunikacyjnego (uwagi wyjaśniające), „Kultura porozumienia, nazywania świata i wyrażania uczuć - im pełniej służy bowiem tym celom, tym bliższy jest narzędziu dominacji i metodzie stwarzania świata. O istocie języka nie decydują bowiem znaki i znaczenia, lecz relacje między tymi, którzy coś do siebie mówią [podkreślenie M . M . ] . Z punktu widzenia języka i przekładu Holokaust był pojednaniem różnic i Społeczeństwo" 1986, nr 3, s. 21-44. Czapliński pisze też dalej, że wszelkie działania porządkujące napotykają, odsłoniętą przez Holokaust, zakrytą stronę języka: nie jest on narzędziem lingwistycznych i usunięciem tej cząstki każdej wypowiedzi, której nie da się przełożyć. P Czapliński, Zagłada jako wyzwanie dła refleksji o łiteraturze, „Teksty Drugie" 2004, nr 5, s. 14. 6 5 6 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 7 �Maria Magdalena Morawiecka 68 {nomen omen), ale elementarnego niezrozu­ mienia (i braku chęci zrozumienia) między jej przedstawicielami. „Pomieszanie języków" nie owocuje wyodrębnieniem rozmaitych dialektów, lecz wykształceniem się lagersprache. Gdybyż przynajmniej chodziło tu o prostą antytezę starotestamentowego toposu: ale pro­ jekt nazistów jawi się nie tyle jako lustrzane odbicie biblijnego obrazu, co raczej jako odbi­ cie w krzywym zwierciadle. Kierunek wiedzie od wielości ku eliminacji owej pierwotnej róż­ norodności za pomocą najbardziej radykalnej z metod - eksterminacji. Jedność, która byłaby efektem wykonania w pełni tego planu, zasa­ dzałaby się nie na zjednoczeniu, a na jedyności. Jeśliby formułować na tym gruncie postulat wprowadzenia wspólnej mowy dla całej ludzko­ ści, to jedyną drogą do jego realizacji byłaby eli­ minacja wszystkich obcych języków wraz z tymi, którzy się nimi posługują. Jedynym elementem metafory niezmiennym w z g l ę d e m biblijnego pierwowzoru okazuje się pycha architektów. Nic też dziwnego, że ostatecznie w świadectwie Leviego miejsce rzucającej wyzwanie niebiosom wieży zaimuie - zeodnie z loeika symetrii - lei danteiskLo niekła kształtem zbieżny z wszyst­ kimi zbiorowymi mogiłami świata Spróbujmy sobie zatem uświadomić sytuację kogoś, kto podejmuje się zadania świadczenia o Zagładzie. Paradoksalnie można stwierdzić, że język Zagłady mógłby obyć się w ogóle bez słów, jako że skrajna przemoc wyraża się w znacznej mierze w aktach niewerbalnych. Treść świadectw ocalałych nie różnicuje się znacząco w zależno­ ści od języków, w jakich zostały one spisane . Pobyt w obozie sytuuje się w sferze doświadczeń pozajęzykowych, wobec której wszelkie próby obleczenia w słowa ponoszą fiasko, a która za¬ razem pozostaje wspólna dla wszystkich ocalo- nych, niezależnie od języka, którym się posługu­ ją. Wiążąca się z tym osławiona niewyrażalność przeżyć ofiary staje się problemem w momencie, gdy ta ostatnia decyduje się przekuć je na opo­ wieść. Stwierdzenie to, samo w sobie banalne, pozostaje jednak nieodzowne dla refleksji nad zagadnieniem języka świadectwa. Trudność, przed jaką staje świadek, wynika z faktu, że jego dotychczasowy język, język ojczy­ sty, który go kształtował, nie pochodzi ze świata obozu, w związku z czym okazuje się do niego równie nieprzystawalny co zewnętrzna rzeczy­ wistość, w której powstawał. Za wzór nie mogą mu również posłużyć przemiany, jakim podlegał język w samym obozie: j u ż wówczas w istocie nie Nie chcę przez to powiedzieć, że treść wszystkich świadectw jest jednakowa, przeciwnie, jestem jak najdalsza od takiego twierdzenia. Skłaniam się natomiast ku poglądowi, że istniejące różnice (zarówno w treści, dominującym nastroju utworu, jak i stylistyce, w jakiej jest utrzymana) wiązać należy bardziej z kwestiami indywidualnymi (tj. biografia i osobowość autora) niż z narodową i „językową" tożsamością świadka. 8 8 BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Język Zagłady - język świadectwa 69 cjonowały wówczas niektóre zwroty, ponieważ dopiero świadectwo podejmuje próbę wypowie­ dzenia zarówno tego, co działo się w obozach, jak i tego, co znaczyło to dla więźniów. A nie wy­ starczy sama znajomość faktów, by to zrozumieć. Dla takiego odbiorcy użycie niektórych zwrotów i słów może być mylące: rozpoznaje znajome frazy, więc ma wrażenie, że opowiada mu się o czymś, co doskonale potrafi pojąć, podczas gdy rzeczy mają się zupełnie inaczej. Emblemat pozostał niezmieniony, chociaż przysługują mu różne desygnaty. To właśnie pozwala Elie Wieselowi stwierdzić: był on wystarczającym narzędziem dla wyraża­ nia przeżyć więźniów, co jednak nie miało więk­ szego znaczenia, dopóki obracali się we własnym gronie. Wspólnota doświadczeń umożliwiała wzajemne zrozumienie, jednocześnie ograni­ czając potrzebę opowiadania o nich. Wchodząc do obozów, więźniowie dysponowali j u ż ściśle określonym materiałem językowym, za pomocą którego (nie mając innych narzędzi) w otaczają­ cej ich nowej rzeczywistości starali się nazywać zjawiska i warunki radykalnie odmienne od znanych im dotychczas. Dochodziło więc do sy­ tuacji, w której na oznaczenie niewspółmiernie intensywniejszych i bolesnych doznań używano starych słów, z racji ich powierzchownego podo­ bieństwa z opisywanymi zjawiskami. Odbiorca nie może być w pełni zaznajomio­ ny z całym upiornym kontekstem, w j akim funk- 9 „Miałem tyle do powiedzenia, a brakowało mi słów. Świadom ubóstwa środków, czułem, że ogranicza mnie język. Ktoś powinien był wymyślić inny. Czy można oczyścić i ucywili­ zować język wypaczony i zatruty przez wroga? Głód, pragnienie, strach, transport, selekcja, ogień, komin - każde z tych słów coś znaczy, ale w tamtych czasach znaczyło coś całkiem innego. Pisząc w ojczystym, też okaleczonym języku, TclZ pO TclZ dochodziłem do wniosku, że »to nie to«. (...) Wciąż było »nie to«. »To«, czyli co? (...) Słowa zaczerpnięte ze słownika wyda­ wały mi się płytkie, tandetne, nijakie" . 9 Status ofiary nie jest tożsamy ze statusem świadka, przejście od jednej roli do drugiej wią­ że się z radykalną zmianą nastawienia. Język przemocy nie jest i nie może być tym samym językiem co język opisu przemocy. Analogicznie język świadectwa nie może być językiem Zagła­ dy, bo ten ostatni pozostanie dla czytelników na zawsze językiem obcym i niezrozumiałym. Za­ danie świadka przypomina więc nieco zadanie tłumacza i polega na tym, by zakomunikować (z naciskiem na znaczenie, do którego odsyła łacińska etymologia słowa „komunikacja") in11 y 111 coś, co właściwie nigdy komunikatem nie było i być nie miało, co w samej swojej istocie E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 15-16. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Maria Magdalena Morawiecka 70 sprzeczne jest z ideą komunikowania i opiera się próbom przekształcenia w komunikat. Jego własny obraz świata uległ nieodwracalnej prze­ mianie, dla wyrażenia której niezbędne wydaje się w konsekwencji wprowadzenie zmian rów­ nież w języku (i w językowym obrazie świata). Chaos, który zapanował wśród pojęć i wartości na skutek podważenia fundamentalnych (jak się zdawało) i niekwestionowanych dotąd prawd i zasad, domagał się nazwania i ponownego uporządkowania . Poszukiwaniu adekwatnej formy dla świadectwa towarzyszą emocje i pole­ miki związane z obawą, by nie uchybić w niczym pamięci ofiar. W szczególnej formie odżywa tu dawny spór o decorum. Wbrew zapowiedziom tworzenie nie tylko prozy, ale i poezji po (i o) Holokauście okazało się możliwe, choć stało się jasne, że może ona przybierać odmienne formy niż te, do których się przyzwyczailiśmy. Wśród utworów podejmu­ jących tematykę Zagłady znalazły się prawdziwe arcydzieła. Analiza wielu z nich potwierdza, że wobec trudności, jakie rodzi mówienie o H o ­ lokauście, pojawia się potrzeba poszukiwania zupełnie nowego, adekwatnego języka, również wprost zgłaszana przez autorów (jak choćby w cytowanym powyżej fragmencie książki Elie Wiesela). Taki język byłby w stanie oddać to wszystko, czego nie dało się wyrazić dawnymi środkami, i juz sama jego struktura w jakiś spo- sób naprowadziłaby odbiorcę na nieujmowalną w żadnym ludzkim języku, nieludzką treść tamtych w y d a r z e ń . Bardzo szybko okazuje się jednak, że aby przekaz w ogóle mógł zostać odczytany, musi posługiwać się znanymi sym­ bolami, bodaj w minimalnym stopniu, niezbęd­ nym dla zaistnienia jakiejkolwiek płaszczyzny porozumienia. Chcąc nie chcąc - ze względu na rolę, jaką stara się pełnić - świadectwo z ko­ nieczności odwołuje się do zastanych, wypraco­ wanych form. Z jednej strony bowiem poczucie obcości u odbiorcy, jakie może być wywoływane przez innowacyjność czy też niekonwencjonalność środków, którymi operuje, jest zjawiskiem pożądanym - pozwala zwrócić jego uwagę u a swoistość i odrębność opisywanego świata, wraz z tymi jego elementami, które pozostają nieprzekładalne Z drueiei zaś sama ieeo funkcia - która jest wszak zaświadczanie, nieuchronnie wiążące sie z notrzeba dostrzeżenia adresata przekazu (który zazwyczai sam nie iest świadkiem) - spra­ wia ze używany iezvk nie może bvć iezykiem radykalnie nowvm Nieustanne naoiecie miedzy tymi sorzecznymi wymorami określa warunki w iakich nowstaie każdorazowo ma skutek indy' widualnych zmagań autora) język świadectwa T. Różewicz pisze w swoim najbardziej znanym wierszu: „Szukam nauczyciela i mistrza/ niech przywróci mi wzrok słuch i mowę/ niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia/ niech oddzieli światło od ciemności". T. Różewicz, Poezje wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994, s. 6. J u ż sam proces nazywania może być traktowany jako rodzaj działania ładotwórczego, pomocnego przy próbie ogarnięcia i zapanowania nad opisywanymi wydarzeniami. Wybór języka, w jakim będzie się o nich opowiadać, ma wpływ nie tylko na formę świadectwa, ale i (pośrednio) na jego treść. Jak zauważył J. Jedlicki, „Fakty mówią same za siebie, ale autorzy świadectw nazywają je, ujmują w kategorie, komentują i osądzają, a więc włączają w schemat poznawczy i aksjologiczny". J. Jedlicki, Źle urodzeni, czyli o doświadczeniu historycznym. Scripta i postscripta, Aneks, Londyn-Warszawa 1993, s. 16. A „wybór formy jest zawsze - na tym obszarze tematycznym szczególnie - wyborem perspektywy poznawczej i poglądu na świat". J. Jedlicki, op.cit., s. 15. Przyjmując szerokie rozumienie języka (nie ograniczając tego pojęcia wyłącznie do znaków występujących w fonosferze oraz ich graficznego zapisu), nie waham się przed włączeniem do opisywanego zjawiska nie tylko dzieł literackich, ale też poszukiwań podejmowanych w obszarze powojennej sztuki. 10 10 11 W świetle powyższego świadectwo jawi się jako zjawisko, którego istnienie jest warunkowa­ ne w równym stopniu przez istnienie świadka, co istnienie tego, wobec kogo się zaświadcza. Bez 11 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �71 Język Zagłady - język świadectwa ukonstytuowania się „audytorium", bez zaistnie­ nia kontaktu między tymi dwiema stronami da­ wanie świadectwa traci jakikolwiek sens. Kształ­ tując się w przestrzeni pomiędzy podmiotami, poszukuje ono takiego języka, który zdolny był­ by przerzucić pomost między światami ich do­ świadczeń . Pomost taki byłby wprawdzie zbyt kruchy, aby dało się po nim przejść i faktycznie spowodować ich uwspólnienie, wystarczający jednak, by je związać i doprowadzić do spotkania się ich granic. Jeżeli nawet granice te nie staną się przez to przekraczanie, to przynajmniej istnie­ je szansa, że uwidocznią się ich zarysy. W tym sensie opowieść ocalałego, przywołując elementy zamkniętego świata obozu, w pewnym stopniu również je kształtuje - poprzez wspomniane wcześniej ujmowanie faktów za pomocą języ­ kowych kategorii, umiejscawianie ich w systemie poieć a wiec wpisanie ich w pewien porządek Odtwarzanie jest też rodzajem tworzenia . 12 13 Okrężną drogą dochodzimy więc znów do kwestii kreacyjnej mocy języka, tym razem jed­ nak zupełnie inaczej pojmowanej i czemu in­ nemu służącej. W przeciwieństwie do sytuacji komunikacyjnej, jakiej doświadczali więźnio­ wie w obozie, świadectwo jest przykładem ko­ munikatu nakierowanego na osiągnięcie (po) rozumienia i powstaje na skutek świadomej Światy te można porównać do zaproponowanej przez Jedlickiego kategorii „światów wyłączonych - o odmiennych prawach życia i śmierci (...), w których nawet język jest różny". Jak pisze Jedlicki, „ludzie, którzy przekraczali wówczas granicę dwóch światów wyłączonych, odczuwali zrazu całkowitą niekomunikowalność swoich doświadczeń i ich nieprzystawalność do ekonomii innego świata" (op. cit., s. 10). Wprawdzie Jedlicki, pisząc o „światach wyłączonych", miał na myśli światy współistniejące obok siebie podczas wojny (getto, partyzantka, obóz etc), jednak sytuacja świadka, który stara się opowiedzieć o wydarzeniach z przeszłości komuś, kto nie podziela jego doświadczeń, wydaje się analogiczna. To samo spostrzeżenie odnieść można do obecności w świadectwie nieodłącznego składnika literatury 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA próby wytworzenia u odbiorcy poczucia więzi z nadawcą. Język pozostaje narzędziem, bez którego nie­ możliwe byłoby osiągnięcie owego celu - celu, który przecież ostatecznie można, upraszczając, sprowadzić do wytłumaczenia sobie i innym (a z pewnością jest to jedno z trudniejszych zadań translatorskich, przed którymi stawała ludzkość) znaczenia jednego tylko słowa: „Ho­ lokaust". Oczywiście podejmując się próby prze­ łożenia na logiczne - w podwójnym tego słowa {logos) znaczeniu - terminy czegoś, co wydaje się nielogiczne, świadek nie ma żadnej gwarancji powodzenia przedsięwzięcia. Wręcz przeciwnie: wszystko każe mu przypuszczać, że pełny suk­ ces jest nieosiągalny. Dlaczego więc, wiedząc, że reszta zawsze jest milczeniem, mimo to nie ustaje w wysiłkach? Odpowiedź (o ile w ogóle istnieje jedna odpowiedź) pozostaje tajemnicą świadka. Na koniec oddajmy więc głos jednemu z nich: „Czułem w głębi duszy, podobnie jak czasem dziś, że moje świadectwo nie przekona ludzi. Tylko ci, którzy przeżyli Auschwitz, wiedzą, co naprawdę to słowo znaczy. Inni nigdy się tego nie dowiedzą. Ale może przynajmniej spróbują to pojąć?" . 14 - fikcji, której tak obawiają się autorzy świadectw. Ryzyko wystąpienia „kłamstwa literatury" okazuje się mniej paraliżujące, jeśli skojarzymy fikcję nie tylko z zafałszowaniem (w którym to znaczeniu najczęściej bywa współcześnie to słowo u ż y w a n e ) , ale też z jej twórczym aspektem - podobnie, jak uczynił to Geertz, dowodząc, że etnografia jest rodzajem fikcji w pozytywnym sensie. Użycie typowo literackich środków wyrazu nie musi prowadzić do zniekształcenia (zakłamania) wspomnień o Zagładzie, ale właśnie do ich ukształtowania (nadania im kształtu, formy). Patrz: C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 16. 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df39e09646de3ca22e85279cefccd23e.pdf 758127cac3c4b15b10bd9e062dde1e84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:866 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:796 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XX Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1976 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �R E D A K T O R : WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O : J O Z E F B U R S Z T A , MARIA B I E R N A C K A , MARIA F R A N K O W S K A , JADWIGA K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę projektowa! Edward Kostka Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Maciej K s y c k i Printed in Poland Zaklad Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wroclaw 1976. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: ark. wyd. 23,50, ark. druk. 18,13 + 1 wkl., ark. form. A 24,10. Papier powiek, kl. V, 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 29 X I 1975. Podpisano do druku 5 I V 1976. Druk ukończono w kwietniu 1976 r. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. nr 2514/75 — Ł-9 — Cena zł 55.— t �SPIS TREŚCI Ksawery Piwocki (1901-1974) — Jacek Olędzki Tadeusz Seweryn (1894-1975) — Bolesław Łopuszański Część I Lech M r ó z — Mit i myślenie mityczne Streszczenie w j . angielskim Ryszard T o m i c k i — Słowiański mit kosmogoniczny Ludwik S t o m m a — Mit Alkmeny Część 11 17 25 45 47 99 II Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k — Antropologia społeczna jako przed­ miot nauczania Leszek D z i ę g i e l — Tradycyjne budownictwo w Afganistanie jako przykład harmonii między środowiskiem przyrodniczym i kulturowym Joanna M a n t e l - N i e ć k o , Asef f a A b r e h a — Formy własności ziemskiej i stratyfikacja społeczna na wsi etiopskiej. Próba analizy w ujęciu histo­ rycznym Streszczenie w j . angielskim Roma K r z a n o w s k a , Andrzej K r z a n o w s k i — Garncarstwo ludowe w do­ linie Alto Chicama w północnym Peru Streszczenie w j . hiszpańskim Ayse K u d a t - S e r t e l — Małżeństwo przez porwanie i ucieczkę na wsi tureckiej , 111 127 147 180 185 213 215 KRONIKA Nowy księgozbiór naukowy — Leszek Dzięgiel Z prac ekspedycji Zakładu Etnografii I H K M P A N w Mongolii — rok 1974 — Jerzy Sławomir Wasilewski Afrykanistyczna kolekcja Rogera de la Burdę — Leszek Dzięgiel Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu — Adam Bartosz . . Badania nad przemianami w rodzinie wiejskiej (Waleriany, Nowa Huta, pow. Skierniewice, woj. łódzkie) — sprawozdanie z badań — Danuta Kalinow­ ska, Anna Kulesza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska 237 239 241 243 249 �6 SPIS TREŚCI ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E Ryszard T o m i c k i — W kręgu m i t ó w peruwiańskich . . • A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, L u b u ­ skie Towarzystwo Naukowe — Lech Mróz M. Pokropek, Jarmark płocki. Katalog t w ó r c ó w ludowych biorących udział w kiermaszu sztuki ludowej w Płocku w latach 1968—1973, Płocki Ośrodek Kultury, Płock 1974 — Maria Woźniakowa A. Theile, Sztuka Afryki, W A i F , "Warszawa 1974 — Marek Arpad Kowalski . A. E . Ter-Sarkisjanc. Sowriemiennaja siemja u armian, Moskwa 1972 — Lon­ gina Jakubowska ¿ M. Sużikow, G . Diemakow, Wlijanie podwiżnosti nasielenija na sbliżenije nacij, A ł m a A t a 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz Siemja как obiekt fiłosowskogo i socjołogiczeskogo issledowanija, Leningrad 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz �СОДЕРЖАНИЕ Ксаверий Пивоцки (1901—1974) — Яцек Олендзки Тадеуш Северин (1894—1975) — Болеслав Лопушаньски 11 17 Часть I Лех М р у з — Миф и мифическое мышление Резюме на английском языке Рышард Т о м и ц к и — Славянский космогенический миф Людвик С т о м м а — МифАлькмены 25 45 47 99 Часть II Барбара О л ь ш е в с к а - Д ы о н и з я к — Социальная антропология какпредмет препода­ вания i Лешек Д з е н г е л ь — Традиционное строительство вАфганистане как пример гармонии между естественной и культурной средой Иоанна М а н т е л ь - Н е ц ь к о , Асеффа А б р е х а —Формы землевладения и социальная стратификация в эфиопской деревне. Опыт анализа в исторической трактовке Резюме на английском языке Рома К ж а н о в с к а , Анджей К ж а н о в с к и — Гончарство в долине Альто Хикама в се­ верном Перу '. Резюме на испанском языке Аисе К у д а т - С о р т е л ь —Брак путем похищения и бегства в турецкой деревне . . . Ill 127 147 180 185 213 215 ХРОНИКА Новая научная библиотека — Лешек Дзенгель О работах экспедиции Кафедры Этнографии ИИМК ПАН в Монголии в 1974 году — Ежи Славомир Василевски Африкановедческая коллекция Роджера да ла Бурде — Лешек Дзенгель Исследования по культуре цыганского населения в районе Татр —Адам Бартош . . Исследования по преображениям в сельской семье (Валерианы, Новая Гута, Скерневицкий район лодзинского воеводства) — отчет по исследованиям — Данута Калиновска, Анна Кулеша, Малгожата Новик, Ельжбета Регульска 237 239 241 243 249 �8 SPIS TREŚCI РЕЦЕНЗИИ И СТАТЬИ-РЕЦЕНЗИИ Рышард Т о м и ц к и — В кругу перувианских мифов А. Павловски, Цыгане. Исследования по преступности, Зеленая Гора 1973 Любуское Научное Общество — Лех Мруз М. Покропек, Плоцкая ярмарка. Каталог народных мастеров, участвовавших в яр­ марке народного искусства в Плоцке в 1968 — 1973 гг., Плоцкий культурный центр, Плоцк 1974 — Мария Возьнякова А. Тхеиле, Искусство Африки, Ваиф, Варшава 1974 — Марек Арпад Ковальски . . . А. Е. Тер-Саркисьянц, Современная семья у армян, Москва 1972 — Лонгина Якубовска М. Сужиков, Г. Демаков, Влияние подвижности населения на сближение наций, Алма Ата 1974 — Ивона Кабзиньска-Ставаж Семья как объект философского и социологического исследования, Ленинград 1974,— Ивона Кабзиньска-Ставаж 255 270 274 276 281 283 286 �TABLE OF CONTENTS Ksawery Piwocki (1901-1974) — Jacek Olędzki Tadeusz Seweryn (1894-1975) — Bolesław Łopuszański Part 11 1T I Lech M r ó z — The Myth and Mythical Thinking A Summary in English Ryszard T o m i c k i — The Slavic Cosmogonical Myth Ludwik S t o m m a — The Myth of Alcmena 25 45 47 99 Part II Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k — Social Anthropology as a Subject of Teaching Leszek D z i ę g i e l — The Traditional Building in Afghanistan as an Example •of the Harmony between the Natural and Cultural Environment . . . Joanna M a n t e l - N i e ć k o , Aseffa A b r e h a — Forms of L a n d Tenure and the Stratification of the Rural Population Ethiopia. A n Attempt at an Historical Analysis . A Summary in English Roma K r z a n o w s k a , Andrzej K r z a n o w s k i — Folk Pottery in the Alto Chicama Valley, Northern Peru A Summary in Spanish Ayse K u d a t - S e r t e l — Marriage by Kidnapping and Elopement in the Turkish Countryside Ill 127 147 180 185 215 215 CHRONICLE A New Learned Library — Leszek Dzięgiel Works of the Mongolian Expedition 1974 of the Ethnography Department of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences —• Jerzy Sławomir Wasilewski The African Collection of Roger de la Burde — Leszek Dzięgiel Researches on the Culture of the Gypsy Population in the Region Bordering with the Tatra Mountains — Adam Bartosz Changes in a Rural Family (the Villages Waleriany and Nowa Huta, the Voivodship of Skierniewice, formerly Łódź), a Research Report — Danuta Kalinowska, Anna Kulesza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska . . . 237 239 241 243 249 �10 SPIS TREŚCI R E V I E W A R T I C L E S AND R E V I E W S Ryszard T o m i c k i — I n the Circle of Peruvian Myths 255 A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością (The Gypsies. Studies on Delinquency), Zielona Góra 1973, Lubuskie Towarzystwo Naukowe — Lech Mróz ,270 M. Pokropek, Jarmark płocki (The Fair at Płock. The Catalogue of Folk Artists Participating in the Folk Art Fairs at Płock from 1968 till 1973), Płocki Ośrodek Kultury, Płock 1974 — Maria Woźniakowa 274 A. Theile, Sztuka Afryki (The Art of Africa), W A i F , Warszawa 1974 — Marek Arpad Kowalski , 276 A. E . Ter-Sarkłsjanc, Sovremennaya semya u Armyan (Contemporary Arme­ nian Family), Moskva 1972 — Longina Jakubowska 281 M. Suzhikov, G . Demakov, Vliyanye podvizhnosti naselenya na sblizhenye natsiy (The Influence of Social Mobility on the Relations between National Groups), A l m a A t a 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz 283 Semya как obyekt filosovskogo i socyologicheskogo issledovanya, (The Family as the Subject of Philosophical and Sociological Research), Leningrad 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz 286 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/714c1c2cf1d6923ff21134966dd7b49f.pdf 7bed8bfbc2c91b4f8ba34037b49ed4ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:867 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:797 Title A name given to the resource Ksawery Piwocki (1901-1974); Tadeusz Seweryn (1894-1975) / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.11-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek; Łopuszański, Bolesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 KSAWERY PIWOCKI (1901-1974) Istnieją ludzie, o których pisanie wspomnień bardziej niż kiedykolwiek uzmysławia naszą nieporadność wypowiadania myśli i uczuć. Wielkość dokonań Profesora dr. Ksawerego Piwockiego i rozmiar Jego cech oso­ bistych uzmysławia zarazem, jakiego formatu istnieją wzorce człowie­ czeństwa, mądrości i dobra, prawości i odwagi, stałości przekonań i gięt­ kości umysłowej, pogody ducha i pełnej romantyzmu aktywności życio­ wej, z którą w nieodłącznej parze postępują marzenia. W rozmowie przed paru laty mówił do mnie: „Nie jestem na pewno człowiekiem typowym w t y m znaczeniu, że jestem zadowolony z obranego zawodu, sama więc moja praca mnie satysfakcjonuje. A poza t y m nie nudzę się niemal nigdy, �12 J A C E K OLĘDZKI posiadam bowiem zdolność marzenia: jego odbiciem bywają moje prace drukowane. Dlatego prawdopodobnie nie są one tak naprawdę «naukowe i obiektywne» i one to chyba są dla mnie •< odpustami», które oby zostały mi odpuszczone". Profesor dr Ksawery Piwocki, człowiek niezwykłej skromności, jest autorem ponad 200 prac drukowanych, w t y m kilkunastu książek. Jedne zdumiewają erudycją, głębią przemyśleń, inne znów, na pozór nie tak zna­ komite, jak Historyczna geneza polskiej sztuki ludowej, spowodowały jedną z najdonioślejszych i twórczych dyskusji naukowych w humanistyce polskiej w latach powojennych (Wrocław 1953). Wspomniana książka jest jedyną tego rodzaju na świecie. I też dzięki niej możemy poszczycić się istnieniem w naszej nauce ugruntowanych, metodologicznie spójnych, po­ głębionych rozważań nad genezą naszej narodowej świadomości artystycz­ nej, jej wielorakich źródeł, uwarunkowań, nurtów i kierunków. Książka Profesora Ksawerego Piwockiego o historycznej genezie przyczyniła się do napisania przez innych badaczy oryginalnych rozpraw, roznieciła żywe dyskusje, ostatecznie wpłynęła na niezwykle istotne ustalenia terminolo­ giczne i faktograficznie, porządkujące w sposób zasadniczy naszą orientację o miejscu i roli naszych narodowych doświadczeń artystycznych na prze­ ogromnej mapie sztuki światowej. Ten sukces uczonego poprzedzony został niezwykle żmudną pracą wstępną. W przedwojennych rocznikach „Ludu" i „Wisły" odnajdujemy skromne jej świadectwa. Są nimi recenzje z prac poświęconych sztuce, a drukowanych na świecie. W t y m czasie Ksawery Piwocki miał na swoim koncie tylko jedną książkę, dysertację doktorską. Była to praca poświęco­ na drzeworytowi ludowemu. Była to też praca zapowiadająca zarazem Jego oryginalną, twórczą naukowo postawę badawczą. Książka znakomita. Wówczas też po raz pierwszy i chyba jedyny z taką pasją zaangażował się w dysputę polemiczną z poglądami opublikowanymi przez prof. dr. Ta­ deusza Dobrowolskiego. Na naszym gruncie naukowym był w tej polemice Ksawery Piwocki jednym z pierwszych na świecie krytyków wulgarnie materialistycznych uogólnień dotyczących możliwości sprawczych artysty, uwarunkowań dzieła sztuki charakterem tworzywa. I chyba właśnie wów­ czas narodziło się głębokie zrozumienie takich podstawowych pojęć jak „wola twórcza", „światopogląd artystyczny", „wzór", „inspiracja" czy „tradycja". Z czasem każdemu z tych pojęć czy określeń poświęci Profesor Ksawery Piwocki osobne opracowania. Przy pozornej pełnej uroku nonszalancji czy wprost swobodzie, po­ trafił nadać swym zainteresowaniom godne najwyższego podziwu zdyscy­ plinowanie. Do końca życia umiał odnajdować w zainteresowaniach mło­ dzieńczych trwałe pole zastanowień naukowych, doniosłych dla teorii sztuki, przemyśleń badawczych publikowanych w książkach i artykułach zaledwie przed rokiem, dwoma czy czterema laty. Żywym i szerokim zainteresowaniom u nas przed wojną sztuką ludo- �13 K S A W E R Y PrWOCKI wą, z czasem zyskującym i tracącym koniunkturalną popularność, umiał do końca nadać własną, doniosłą rangę intelektualną, ważną dla nauki. Był Ksawery Piwocki — jak na ogół nie często się to zdarza — do końca wytrwały i wierny najwcześniejszym swym pasjom młodzieńczym. Inni z podobnych pasji rezygnują, uznają je z czasem za /nieodpowiednie. A tymczasem w takim przedmiocie dziś rzewnym czy tracącym myszką, jakim jest sztuka ludowa, potrafił dostrzec i konsekwentnie dokonywać rozpoznań o znaczeniu teoretycznym, znaczeniu ogólnym, rozpoznań w i n ­ nych obszarach zachowań człowieka trudnych lub wprost niemożliwych. Ale genialnie odkrywczym założeniem było dla Profesora od początku Jego pracy to, do czego nauka współczesna dochodziła z wielkimi oporami, a wcześniej z fanatyczną pewnością, przez rozległe dzieje. Otóż chodzi 0 twierdzenie, że sztuka jest jedna i niepodzielna, że nie dzieli się na tak zwaną wielką i małą, a dokonania twórcze na godne i niegodne fascynacji estetycznych i dociekań badawczych. I chyba właśnie dzięki temu głów­ nie, był Ksawery Piwocki niedościgłym u nas znawcą konkretnego dzieła, znawcą odróżniającym bezbłędnie to, co wartościowe i najwartościowsze, cenne i bezcenne. Sprzyjało temu niewątpliwie wychowanie w środowi­ sku znakomitych historyków sztuki, prof. dr. Władysława Podlachy, prof, dr. Szczęsnego Dettloffa, prof. dr. Jana Bołoz-Antoniewicza, prof. dr. Mie­ czysława Gębarowicza, znajomość i przyjaźń z Władysławem Skoczylasem, Leonem Chwistkiem, Wojciechem Jastrzębowskim, Eleonorą Plutyńską 1 Heleną Schrammówną. Temu bezbłędnemu wyczuciu sprzyjała ogromna praktyka konserwatora zabytków, ale przede wszystkim Jego cechy oso­ biste, zdolność instynktownego wprost wyczucia prawdy i fałszu, tak w ideach jak w formie. Mówił: ,,[...] brak formy jest identyczny z brakiem kultury. Sądzę, że obecnie zachwianie umiejętności organizowania form współżycia jest sprawą chwilową, chyba że wierzy ktoś w spenglerowski Untergang des Abendlandes. Wydaje m i się, że hasło ochrony środowiska jest pierwszą jaskółką wieszczącą nowe czasy ładu, a więc i nowej k u l ­ tury [...], myślę na marginesie, że nauka o sztuce jako nauka o organizo­ waniu form mówiących jest nauką ważną i w humanistyce bardzo istotną [...] Jestem z zawodu «czcicielem formy», a więc i formy współżycia ludzi między sobą. Wynikły [...] bałagan obyczajowy, nieumiejętność «znalezienia się», zachowania, mówienia o sprawach osobistych, zastępowania w y ­ znań miłosnych piszczydłem z piosenkami — są na pewno nieprzyjemne. Jako niepoprawny optymista myślę jednak, że to chwilowe: wprowadzanie ładu w życie swoje i otoczenia jest głównym przywilejem człowieka; ładu — to' jest formy — także w obyczaju stosunków międzyludzkich. Dziełem sztuki jest dla mnie tylko forma «mówiaca», nie piękna, nie użyteczna, funkcjonalna itd., choć może być opatrzona niekiedy i takimi przymiotnikami [...]". Franciszek Ksawery Piwocki urodził się 19 listopada 1901 roku we Lwowie. We Lwowie również studiował, początkowo architekturę (19211 �14 J A C E K OLĘDZKI 1923 г.), następnie filozofię, obierając jako zasadniczy kierunek historię sztuki (1926 г.). W 1931 r. uzyskał doktorat. Rozprawę doktorską o pol­ skim drzeworycie ludowym pisał pod kierunkiem prof. dr. Władysława Podlachy. W 1927 roku został asystentem w Muzeum Lubomirskich we Lwowie. W latach od 1930 do 1935 był naczelnym konserwatorem zabyt­ ków okręgu lubelskiego i od 1936 do 1938 okręgu wileńskiego'. W 1938 roku mianowany został dyrektorem Muzeum Przemysłu A r t y ­ stycznego we Lwowie. Kiedy wkroczyli do Lwowa Niemcy, pracował jako bibliotekarz. Będąc jeszcze młodzieńcem walczył o niepodległość ojczyzny, w cza­ sie zaś I I wojny światowej walczył w A r m i i Krajowej, a w grudniu 1944 roku wstąpił do' I A r m i i Wojska Polskiego. Zakończył wojnę w stopniu porucznika. W 1945 roku mógł powrócić do przerwanej pracy. Zajął się problema­ mi konserwacji pełniąc funkcję zastępcy dyrektora w Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków. Prowadził wówczas energiczną akcję rewindykacji dzieł wywiezionych przez okupanta, a także kontynuował wypracowaną już przed wojną koncepcję konserwacji zabytków, łącząc szacunek dla zastanego stanu dzieła sztuki z odwagą rekonstrukcji i adaptacji. Był zdecydowanym przeciwnikiem „budowania zabytków od nowa". W 1946 roku został profesorem i kierownikiem katedry Nauk Histo­ rycznych w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. W tym samym roku powołano Go na prorektora tej uczelni; był nim do 1957, a następnie od 1968 do 1971. Równolegle do swych.zajęć na Akademii poświęcał czas kierowaniu warszawskim muzealnictwem etnograficznym, będąc od 1956 do 1958 roku dyrektorem Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, a następnie Państwowego Muzeum Etnograficznego. Było zasługą Ksawerego Piwockiego zdobycie wspaniałego pałacu i jego odbudowa dla Akademii Sztuk Pięknych, ale także uzyskanie i odbudowa, po wielu latach gnieżdżenia się zbiorów etnograficznych w ruderach parku młocińskiego, obecnego mu­ zeum w gmachu Towarzystwa Kredytowego w Warszawie. Należał Profesor Ksawery Piwocki do wielu międzynarodowych sto­ warzyszeń — ICOM, CIMA, AICA — sprawował funkcje przewodniczą­ cego Komitetu Naük o Sztuce PAN i członka Rady Naukowej Instytutu Sztuki P A N ; prezesował przez wiele lat Stowarzyszeniu Historyków Sztu­ k i ; w latach 1953-1961 był profesorem historii sztuki na Uniwersytecie Poznańskim; wykładał na Uniwersytecie Warszawskim i uczył wiedzy 0 sztuce artystów; uczestniczył niezwykle aktywnie w niezliczonej ilości zjazdów i konferencji, zawsze wnosząc do nich własny, twórczy program; Współpracował z kilkoma ważnymi wydawnictwami należąc do kolegiów 1 komitetów redakcyjnych. Był nauczycielem niezliczonej ilości osób za­ interesowanych kulturą, a sztuką w szczególności. A jednocześnie wciąż pisał. Pisał w fachowych wydawnictwach, ale również w tygodnikach' czy miesięcznikach („Miesięcznik Literacki", „Współczesność", ,,Poezja", „ P r o - �K S A W E R Y PIWOCKI 15 jekt", „Estetyka"). W t y m czasie pracował również nad swymi książkami: Pierwsza nowoczesna teoria sztuki (Wrocław 1970) i Sztuka żywa (Wroc­ ław 1970). Przygotował i złożył do> druku podręcznik Historia sztuki po­ wszechnej. Był przyjacielem niezastąpionym. Pisano o N i m w „Kulturze": „Nigdy nie spieszył się. Otoczony przyjaciółmi zawsze miał czas na prowadzenie długich rozmów, którym jego poczucie humoru, ciętość sformułowań, cie­ pło i życzliwość wobec świata nadawały specjalną atmosferę niezapomnia­ nych spotkań [...]. W pełni sil twórczych odszedł człowiek, dla którego sztuka była trwałym śladem ekspresji ludzkiej, dlatego więc chciał zacho­ wać wszystkie jej przejawy chroniąc ją jako konserwator, teoretyk kon­ serwacji i muzeolog. Dlatego też wszystkim dziełom sztuki, i t y m wiel­ kim, i t y m najprostszym, poświęcał w równym stopniu swą uwagę. Tak jak poświęcał ją wszystkim sprawom ludzkim służąc zawsze radą i po­ mocą tym, którzy jej potrzebowali". Człowiek, który swoich wychowanków rozumiał, zachęcał i zawsze ce­ nił, nawet wówczas, kiedy ich myśli, wybory i decyzje życiowe były naiwne czy wprost śmieszne. Umarł Profesor dr Ksawery Piwocki 14 grudnia 1974 roku w War­ szawie. Jacek Olędzki ��„Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 j TADEUSZ SEWERYN (1894-1975) Dnia 17 I 1975 r. zmarł w Krakowie prof, dr Tadeusz Seweryn, senior etnografii polskiej, wieloletni dyrektor Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie, jeden z inicjatorów etnograficznych badań terenowych, autor wie­ l u prac naukowych z różnych dziedzin etnografii i muzeologii. Pełna bibliografia prac prof. Seweryna obejmująca ogółem 464 tytuły reprezen­ tuje wyjątkowo szeroką tematykę i charakteryzuje jej autora jako czło­ wieka o bardzo różnorodnych zainteresowaniach i dużej łatwości pisania, 2 — Etnografia Polska, Х Х Д �18 BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI nie pozbawionego literackiego zacięcia Obok bowiem poważnych mono­ grafii naukowych, rozpraw czy artykułów, był Tadeusz Seweryn autorem niemniej pokaźnej ilości prac popularnych, cieszących się dużą poczytnością. Etnograficzne prace Seweryna charakteryzują się przede wszystkim wnikliwością, rzucającą często zupełnie nowe światło na różne poruszane przezeń zagadnienia. W swych naukowych badaniach poświęcił się on głównie dziedzinie zupełnie dotąd zaniedbanej i przez czołowych dotych­ czasowych etnografów polskich wyraźnie nie docenianej, a mianowicie sztuce ludowej, zwłaszcza plastyce i rzemiosłu artystycznemu. Mają więc prace Seweryna w tej dziedzinie charakter niejednokrotnie pionierski. W badaniach swych nad twórczością artystyczną ludu nie ograniczał się l i tylko do opisu, ale starał się również o przedstawienie genezy i prze­ obrażeń różnych przejawów tej twórczości; interesował się tak samo tech­ niką wykonania. W pracach Seweryna spotkać można często interesujące rozważania natury metodologicznej i teoretycznej oraz nowatorskie w swo­ im rodzaju sformułowania na temat samej istoty sztuki ludowej. Niezależnie od sztuki, występuje w dorobku naukowym Seweryna także i inna tematyka. W dziedzinie ludowej kultury materialnej intere­ sował się głównie łowiectwem, w dziedzinie zaś kultury duchowej, ludo­ w ą obrzędowością doroczną. Ze wszystkich prac naukowych Seweryna przebija wreszcie jedna cecha wspólna, będąca wynikiem dwukierunkowości jego studiów, etnograficznych i plastycznych. Wszelkie bowiem sfor­ mułowania, zwłaszcza w pracach poświęconych sztuce ludowej, wyraźnie określają ich autora jako humanistę i artystę w jednej osobie. Tadeusz Seweryn urodził się 21 V I I I 1894 r. w Żabnie (pod Dąbrową Tarnowską) w rodzinie nauczyciela szkoły ludowej zrośniętej z Powiślem Dąbrowskim od wielu pokoleń. Po ukończeniu szkoły ludowej w Jeleśni (pod Żywcem), gimnazjum w Nowym Sączu oraz I V Gimnazjum w K r a ­ kowie rozpoczął w 1913 r. równocześnie studia na wydziale filozoficznym UJ oraz na Akademii Sztuk Pięknych, gdzie należał do' uczniów J. Pan­ kiewicza, J. Mehoffera, W. Weissa i S. Dębickiego. Swój talent plastyczny ujawnił Seweryn już w czasie studiów, zdobywając aż 10 odznaczeń na różnych konkursach, a w 1918 r. zadebiutował dwoma drzeworytami na wystawie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. Nie dane było jednak Sewerynowi spokojne kontynuowanie studiów wyższych. J u ż w 1914 r. zgłosił akces do Legionów, ale w okresie formo­ wania tzw. Polnische Wehrmacht odmówił służby w tej formacji i zde­ cydował się na ryzykowną dezercję. Schwytany przez żandarmerię austria­ cką i osadzony w obozie jenieckim w Witkowicach, został następnie skie­ rowany na front włoski. Zdecydował się wówczas na powtórną, t y m razem udaną, dezercję. Przedostał się na teren Kongresówki i rozpoczął od września 1918 r. pracę pedagogiczną w gimnazjum w Janowie Lubelskim. 1 Pełna bibliografia prac prof. Seweryna ukaże s i ę w t. 6 „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie". �TADEUSZ SEWERYN 19 Tam właśnie ujawniły się po raz pierwszy zainteresowania Seweryna w dziedzinie etnografii i muzealnictwa. W niepewnej bowiem jeszcze sy­ tuacji politycznej zajął się organizacją muzeum regionalnego w Janowie, którego otwarcie nastąpiło w 1919 r. Działalność Seweryna z tym zwią­ zana przyczyniła się z jednej strony do' zebrania interesujących ekspona­ tów ilustrujących kulturę ludową tej części Lubelszczyzny, z drugiej zaś do zgromadzenia niemniej cennego materiału rękopiśmiennego opartego na wywiadach terenowych, będącego obecnie częścią składową zbiorów archiwalnych Muzeum Etnograficznego w Krakowie. W 1920 r. przeniósł się Seweryn do Państwowego' Seminarium Nau­ czycielskiego w Chełmie, gdzie główną jego zasługą była organizacja ob­ jazdowego teatru ludowego, wkrótce zaś objął posadę nauczyciela w P a ń ­ stwowym Seminarium Nauczycielskim w Tomaszowie Mazowieckim. Tam też rozpoczął na szeroką skalę działalność na polu etnografii i krajoznaw­ stwa, rozpoczął działalność pisarską i zainicjował akcję etnograficznych badań terenowych, do których wciągnął sporo swoich uczniów zrzeszo­ nych w założonym przez niego Kole Krajoznawczym. Pod jego kierun­ kiem członkowie Koła opracowali zasugerowany im przez Seweryna temat zamków drewnianych przy drzwiach. O jego poziomie naukowym świad­ czy fakt, iż praca została zakwalifikowana do druku przez Komisję Etno­ graficzną PAU (ukazała się jako pozycja książkowa pt. Zamki drewniane przy drzwiach, Kraków 1927). Przy czynnym udziale seminarzystów, członków Koła Krajoznawczego, zorganizował Seweryn w Tomaszowie Muzeum Regionalne Polskiego' Towarzystwa Krajoznawczego, do którego eksponaty gromadził drogą zbiorowych penetracji terenu, i które do dziś należy do przodujących w tematyce etnograficznej placówek regionalnych w kraju. W 1926 r. założył w Tomaszowie tygodnik regionalny „Echo Ma­ zowieckie", który w znacznym stopniu zasilał własnymi artykułami o róż­ norodnej tematyce, głównie z zakresu miejscowej sztuki ludowej, zwycza­ jów i obrzędów, gadek i opowiadań oraz historii Tomaszowa i regionu. W okresie pobytu Seweryna w Tomaszowie Mazowieckim ukazały się pierwsze jego prace naukowe na łamach takich periodyków, jak „Prze­ mysł—Rzemiosło—Sztuka" i „Rzeczy Piękne". Zadebiutował w pisarskiej działalności naukowej rozprawą Malarskie techniki monumentalne. Fresk („Przemysł—Rzemiosło—Sztuka", 1922, nr 2). Ponadto' w powyższym okresie ukazało się jego autorstwa szereg rozpraw poświęconych twórczo­ ści artystycznej Hucułów, jak: Fartuszki kosowskie, „Przemysł—Rzemio­ sło—Sztuka", 1924, nr 1; Huculska wykladanka w drzewie, tamże, 1924, nr 1; Kożusznictwo i torebkarstwo w Kosowie, tamże, 1924, nr 2; O sław­ nym garncarzu polskim Aleksym Bachmińskim recie Bachmatiuku, „Rze­ czy Piękne", 1925, nr 4, twórczości artystycznej Kaszubów, jak: Kaszub­ ski przemysł domowy, „Rzeczy Piękne", 1925, nr 6-8; Muzeum w checzy nad jeziorem, tamże, 1925, nr 1; Muzeum wiejskie na Kaszubach, tamże, 1925, nr 6-8; Kaszubskie złotogłowie i nowe hafty wdzydzkie, „Lud", �20 BOLESŁAW ŁOPUSZANSKI 1929, czy wreszcie etnografii tego regionu, który był wówczas przedmio­ tem jego własnych badań, jak: Pasiaki łowickie, „Przemysł—Rzemio­ sło—-Sztuka", 1924, nr 4; Tkactwo i krawiectwo w Brzezinach, tamże, 1924, nr 3; Hafty opoczyńskie, „Lud", 1925. W 1926 r. ukazała się pierw­ sza pozycja książkowa Seweryna, O Chrystusie Frasobliwym. Figu­ ry—legendy—świątkarze, Kraków 1926, w której ukazał się wysokiej kla­ sy znawcą ludowej plastyki, dokonując interesującej analizy tej tak typo­ wej i wyjątkowo' rozpowszechnionej w ludowej twórczości, zwłaszcza rzeźbie, postaci. W dwa lata później ukazały się dwie następne jego książ­ ki, a to: Krakowskie skrzynie malowane, Kraków 1928, wydane nakładem Muzeum Etnograficznego w Krakowie, z którym Seweryn nawiązał bliską współpracę, dostarczając mu wielu eksponatów z centralnej Polski słabo dotąd w zbiorach reprezentowanej, oraz Z żywym kurkiem po dyngusie, Kraków 1928, wartościowe studium poświęcone ludowym obrzędom wiel­ kanocnym, wydane nakładem PAU. W latach 1924-1925 odbył Seweryn stypendialne studia zagraniczne we Włoszech i Francji, w 1926 r. został mianowany członkiem-współpracownikiem Komisji Etnograficznej PAU, zaś w 1929 r. przeniósł się na stałe do Krakowa, gdzie objął posadę nauczyciela w I Gimnazjum. 1 X I 1930 r. został powołany na stanowisko kustosza w Muzeum Etnograficz­ nym, z którego założycielem i dyrektorem Sewerynem Udzielą pozostawał od dawna w bliskich kontaktach. Odtąd zainteresowania Seweryna skon­ centrowały się przede wszystkim na etnografii ziemi krakowskiej. Rozpo­ czął intensywne badania terenowe na swym rodzinnym Powiślu Dąbrow­ skim i na góralszczyźnie, czego wynikiem były jego kolejne pozycje książ­ kowe, jak: Parzenice góralskie, Kraków 1930; Podłażniki, Kraków 1932; Krakowskie klejnoty ludowe, Kraków 1935; Polskie malarstwo ludowe, Kraków 1937. Od tego też okresu datuje się zainteresowanie Seweryna ludowym łowiectwem, a debiutem jego w tej dziedzinie była obszerna rozprawa Łowiectwo ludowe w Polsce, „Lud Słowiański", Dział B, 19291930, 1931, 1937, następnie zaś rozprawa Łowiectwo ludowe na Wołyniu, „Lud", 1932. Z innych jeszcze prac z tego okresu zasługują na wymienie­ nie: Technika malowania ludowych obrazków na szkle, „Lud", 1931; Indy­ widualność plastyczna Wyspiańskiego, Kraków 1932; Drzeworyt współ­ czesny, „Sztuki Piękne", 1933 nr 12; Twórczość chłopa pańszczyźnianego (Jan Rak z Husowa 1820-1909), „Przegląd Socjologiczny", 1938. 25 V I 1930 uzyskał Seweryn stopień doktora filozofii na UJ za roz­ prawę pt. Pokucka majolika ludowa, napisaną pod kierownictwem nauko­ w y m prof. Jana Stanisława Bystronia. W tymże roku wyjechał ponownie za granicę, do Jugosławii, Czechosłowacji i na Węgry, w celu prowadze­ nia tam badań etnograficznych, zaś w 1931 r. objął stanowisko sekretarza Komisji Etnograficznej PAU. Zasługuje również na wspomnienie popularyzatorska działalność Se­ weryna w zakresie wiedzy etnograficznej, ponieważ do popularyzacji przy- �TADEUSZ SEWERYN 21 wiązywał on. zawsze dużą wagę, odcinając się konsekwentnie od pozycji gabinetowego naukowca. Był więc Seweryn autorem mnóstwa drobnych artykułów pisanych często z publicystyczną zaciętością, zamieszczanych na łamach „Kuriera Literacko-Naukowego", „Orlego Lotu", „Światowida" czy „Nowin Krajoznawczych", opracował cykl pogadanek radiowych na temat ludowej obrzędowości, prowadził wykłady ze sztuki ludowej na wakacyjnych kursach dla cudzoziemców i Polaków z zagranicy oraz w y ­ stępował jako prelegent w różnych towarzystwach kulturalnych i oświa­ towych. Nie zaniedbywał przy tym i działalności plastycznej. Jako członek Cechu Artystów Plastyków „Jednoróg", a następnie „Grupy Dziesięciu" wystawiał swe prace na licznych wystawach krajowych i zagranicznych, a w latach 1929-1933 zamieszczał stałe recenzje z wystaw krakowskich na łamach „Naprzodu". W 1937 r. po śmierci Seweryna Udzieli objął Tadeusz Seweryn stano­ wisko dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ponieważ od dłuż­ szego już czasu zastępował faktycznie sędziwego' założyciela Muzeum i walnie przyczynił się do przekształcenia Muzeum Etnograficznego z pla­ cówki wyłącznie zbierackiej w placówkę naukowo-badawczą. W roku aka­ demickim 1938/1939 zorganizował praktyki . muzealne dla studentów, w czerwcu zaś 1939 r. otworzył filię muzealną pod nazwą Muzeum Ziemi Krakowskiej, przez co, nie kwestionując ogólnego charakteru Muzeum Etnograficznego, starał się eksponować etnografię tego tak bogatego i i n ­ teresującego' pod każdym względem regionu. Ostatnim osiągnięciem naukowym Tadeusza Seweryna przed wojną było przeprowadzenie habilitacji. W czerwcu 1939 r. uzyskał stopień nau­ kowy docenta na Uniwersytecie Poznańskim pod naukowym kierowni­ ctwem prof. dr. Eugeniusza Frankowskiego. Okres wojny i okupacji to nowy etap w życiu Seweryna, jak najbar­ dziej odległy od tego, czym zajmował się do tej pory. Był on bowiem członkiem władz Polski Podziemnej, czynnie zaangażowany w Ruchu Opo­ r u na terenie okręgu krakowskiego. Jako kierownik Oporu Społecznego Okręgowej Delegatury Rządu (ps. Socha), był współorganizatorem walki podziemnej na terenie krakowskiego, dając dowód, iż ziemię tę umiał nie tylko badać pod względem etnograficznym, ale również jej bronić. Rok 1945 był dla prof. Seweryna powrotem do przerwanej na pięć lat pracy naukowej. Powróciwszy na dawne stanowisko dyrektora Muzeum Etnograficznego, prowadził przez najbliższe trzy lata energiczne starania o zdobycie dla Muzeum nowego pomieszczenia odpowiadającego randze tej największej w t y m czasie w Polsce muzealnej placówki etnograficz­ nej. Starania te uwieńczone zostały powodzeniem w 1948 г., kiedy to de­ cyzją Zarządu Miejskiego stało się Muzeum pełnym użytkownikiem za­ bytkowego Ratusza na Kazimierzu, dla Seweryna zaś nastał okres w y ­ jątkowo intensywnej pracy. Obok bowiem nadzoru nad pracami adapta­ cyjnymi prowadzonymi w budynku, zajął się opracowywaniem scenariu- �22 BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI szy przyszłych wystaw muzealnych, które nie miały być powtórzeniem przestarzałego już modelu przedwojennego, ale miały, w myśl jego kon­ cepcji, zawierać nową ideę opartą na założeniach materializmu historycz­ nego. Starał się bowiem Seweryn pokazać na ekspozycji muzealnej rolę i miejsce kultury materialnej i duchowej oraz sztuki ludowej w histo­ rycznym rozwoju społeczeństwa. Koncepcja ta była wówczas zupełnie nowatorska w muzealnictwie etnograficznym. Rozwinął ją później obszer­ nie w wartościowej rozprawie Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum Etnograficznego, „Lud", 1959. Okres powojenny to również dalszy etap pracy naukowej Seweryna, a najpoważniejsze niewątpliwie pozycje w jego dorobku pochodzą wła­ śnie z ostatniego trzydziestolecia. Zainteresowania jego skoncentrowały się nadal na najbliższej mu od dawna tematyce sztuki ludowej, z tym, iż wówczas zajął się głównie grafiką, ogłaszając szereg wartościowych prac z tęgo zakresu, jak: Ikonografia etnograficzna, „Lud", 1947, 1948, 1949, 1952, 1954; Arcydzieła żelazorytu ludowego, „Polska Sztuka Ludowa", 1955, nr 6; Ludowa grafika staropolska, tamże, 1953, nr 5; Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956; Rola drzeworytu ludowego w polskiej kulturze ludowej, Kraków-1970. Z innych prac z zakresu sztuki ludowej zasługują na wymienienie dwie pozycje O' charakterze teoretycznym: Roz­ droża sztuki ludowej, Warszawa 1948; Zarys przedmiotowy sztuki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1954, nr 5. Z innych zaś wymienić należy: Pol­ skie zabawki ludowe, „Polska Sztuka Ludowa", 1949, nr 6; Ludowa świe­ cka rzeźba monumentalna, tamże, 1955, nr 2; Polskie wycinanki papierowe XVII i XVIII wieku, tamże, 1956, nr 2; Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1958, oraz ponownie, w książkowym wydaniu Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960. Powrócił Seweryn również do interesującego go już od dawna tematu ludowego łowiectwa, ogłaszając z tego zakresu szereg, cennych rozpraw, jak: Mechaniczna i chemiczna ludowa broń łowiecka, „Prace i Materiały Etnograficzne", 1954, z. 1; Łowieckie sposoby wabienia, „Lud", 1960; Na tropach łowów prymitywnych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie", t. 1, 1966; Stępica, tamże, t. 2, 1967; Stróżykowe narzędzia łowcze, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, 1969. Oprócz tych dwóch wymienionych powyżej zagadnień będących przed­ miotem jego głównego zainteresowania, ogłosił Seweryn również jeszcze szereg prac, rozpraw i artykułów z innych dziedzin. W ramach „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" opracował Strój dolnośląski, Lublin 1950, i Strój krakowiaków wschodnich, Wrocław 1960, oraz ponadto z zakresu kostiumologii ludowej: Ubiór chłopski w Polsce (1450-1650), „Rocznik M u ­ zeum Etnograficznego w Krakowie", t. 1, 1966; Czarodziejstwo igły, tam­ że, t. 4, 1972; Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludo­ wych, tamże, t. 5, 1974. Ogłosił kilka interesujących pozycji z zakresu 1 �TADEUSZ S E W E R Y N 23 konserwatorstwa, jak: Konserwacja okazów etnograficznych, Kraków 1948; Restauracja okazów etnograficznych, Kraków 1949; Ludowe sposoby kon­ serwowania zabytków, „Ochrona Zabytków'", 1951, nr 3-4. Jego autorstwa jest obszerna monografia jednego z najwybitniejszych polskich rzeźbiarzy ludowych, Jędrzeja Wawry, pt. Świątkarz—powsinoga, Warszawa 1963. Z innych zagadnień, uwzględniając tylko najważniejsze, wymienić jeszcze należy takie pozycje, jak: Zabawki ludowe jako odbicie zwyczajów, ob­ rzędów, magii i legend, „Polska Sztuka Ludowa", 1957, nr 1; Technicy i wynalazcy ludowi, Warszawa 1961; Tradycje i zwyczaje krakowskie, Kraków 1961; Etnografia pisana przez chłopów, „Rocznik Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie", t. 2, 1967; Metoda ikonograficzna w etnografii polskiej, Łódzkie Studia Etnograficzne, 1967. Jako redaktor działu etno­ graficznego w Słowniku starożytności słowiańskich opracował osobiście lub jako współautor 29 haseł. Przy t y m wszystkim zaś nie zaniedbywał nigdy popularyzacji wiedzy etnograficznej, mając i w ostatnim trzydzie­ stoleciu na swoim koncie sporo różnorodnych drobnych artykułów. Zupeł­ nie wreszcie odrębną dziedziną w pisarskiej twórczości Seweryna jest, wykraczająca już poza krąg zainteresowań etnografii, historia Ruchu Opo­ r u w okresie okupacji hitlerowskiej. Liczne pozycje z tej tematyki mają w jego ujęciu charakter wyraźnie wspomnieniowy. Oprócz pracy naukowej oraz sprawowania funkcji kierowniczych w Muzeum Etnograficznym, wymienić można wiele jeszcze przejawów działalności Tadeusza Seweryna na różnych odcinkach. Należał do głów­ nych inicjatorów organizowania etnograficznych wystaw czasowych i ob­ jazdowych, i już w 1948 r. zorganizował w Krakowie wielką wystawę pt. Sztuka ludowa w Polsce, będącą pierwszym na większą skalę pokazem ludowej twórczości. W 1954 r. należał do organizatorów Ogólnopolskiej Wystawy Sztuki Ludowej w Warszawie, a ponadto zorganizował szereg mniejszych wystaw objazdowych, jak: Historia wsi polskiej, Przeobraże­ nia współczesne w sztuce ludowej, Sztuka ludu krakowskiego i in. W 1961 r. przygotował specjalną wystawę etnograficzną przeznaczoną dla zagranicy, poświęconą polskim strojom ludowym. Wystawa ta ekspono­ wana w Los Angeles spotkała się z ogromnym zainteresowaniem polonii amerykańskiej. W pierwszych latach powojennych należał Seweryn do czołowych działaczy Związku Muzeów w Polsce, z ramienia którego założył w 1948 r. „Kwartalnik Muzealny", obejmując funkcję jego naczelnego redaktora i zasilając go też własnymi artykułami. Pod patronatem Związku zorga­ nizował w dniach 3-12 I V 1948 w Krakowie ogólnopolski kurs muzeolo­ giczny mający na celu przygotowanie fachowych kadr w związku z no­ w y m i zadaniami stojącymi przed muzealnictwem polskim. Należał Seweryn do najstarszych pod względem stażu członków Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego, z którym aktywnie współpracował jeszcze w okresie międzywojennym i odegrał istotną rolę w jegO' reakty- �24 BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI wowaniu po wojnie. W latach 1946-1961 wchodził w skład Zarządu Głów­ nego, na X X X I zaś Walnym Zgromadzeniu w Zakopanem w 1956 r. objął stanowisko prezesa, które piastował przez dwie kadencje do 1961 r. W r. 1972 otrzymał członkostwo honorowe PTL jako senior etnografii polskiej. Czynnie współpracował z wydawnictwami PTL, wchodząc w la­ tach 1946-1961 w skład Komitetu Redakcyjnego „Ludu", 1949-1961 — „Atlasu Polskich Strojów Ludowych", 1957-1966 — „Literatury Ludo­ wej". Ponadto w latach 1957-1967 zasiadał w Komitecie Redakcyjnym „Polskiej Sztuki Ludowej" i od 1966 r. do ostatniej chwili w Komitecie Redakcyjnym „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie". Do przedstawienia pełnej sylwetki Tadeusza Seweryna wspomnieć trzeba również o jego działalności społecznej, w której zasługuje na w y ­ mienienie przewodnictwo Komisji Historycznej przy W K ZSL w Krako­ wie, członkostwo Rady Okręgowej Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachod­ nich, członkostwo Komisji Kultury i Sztuki przy Urzędzie Wojewódzkim w Krakowie i członkostwo Zarządu Okręgu ZBOWiD. Dnia 1 V I 1965 r. przeszedł Profesor po długoletniej pracy w Muzeum Etnograficznym w stan spoczynku, otrzymując rentę specjalną dla osób zasłużonych dla kultury narodowej. Nie przerwał jednak kontaktu ze swą macierzystą placówką, służąc jej stale swym bogatym doświadczeniem. Ostatnim jego publicznym wystąpieniem był udział w zorganizowanym przez Muzeum Etnograficzne w r. 1970 ogólnopolskim sympozjum poświę­ conym grafice ludowej, na którym wystąpił z interesującym referatem o grafice staropolskiej. Nie przerwał również pracy naukowej, a „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" zasilał do ostatniego tomu swoimi wartościowymi rozprawami. Śmierć prof. dr. Tadeusza Seweryna jest dotkliwą stratą zarówno dla etnografii polskiej, jak i dla całego muzealnictwa etnograficznego. Bolesław Łopuszański � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81287c2c9bdf4922da5f18230c8f8e65.pdf e4ca9f62250f6dd0e2949a947ce68aff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:863 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:794 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.221-228 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 V ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE P O Z N A Ń 19-20 I V 1974 R O K Podjęte szereg lat temu w ośrodku poznańskim prace z zakresu amerykanistyki etnograficznej znalazły ostatnio swój wyraz w obradach kolejnego, V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego. Seminarium to odbyło się w Poznaniu w dniach od 19 do 20 kwietnia 1974 r„ a zorganizowane zostało przez Zarząd Sekcji Amerykanistycznej P T L i Pracownię Etnografii I H K M P A N w Poznaniu przy w s p ó ł ­ udziale Oddziału Poznańskiego P T L . W obradach uczestniczyli przedstawiciele licznych ośrodków etnograficznych w kraju, a także reprezentanci innych pokrew­ nych dyscyplin, głównie historii, archeologii, socjologii i historii sztuki. Podobnie jak poprzednie konferencje, V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne poświęcone było względnie jednorodnej tematyce, która obejmowała — w pierwszym dniu obrad — zagadnienia z zakresu kształtowania się ośrodków urbanistycznych w Ameryce prekolumbijskiej, w drugim dniu — problemy for­ mowania się autorytetów świeckich i sakralnych w społeczeństwach indiańskich i murzyńskich obu Ameryk. Obrady zapoczątkował referat prof, dr M. Frankowskiej (Poznań) pt. Elementy świeckie i sakralne i ich rola w kształtowaniu się ośrodków urbanistycznych na terenie Mezoameryki. Autorka w swym wystąpieniu, omawiając szerzej zagad­ nienia kształtowania się i rozwoju wczesnych form państwowości oraz ośrodków urbanistycznych na obszarze Mezoameryki, przeciwstawiła się spotykanym często w literaturze przedmiotu poglądom uznającym te ośrodki za centra religijne, a nie za w ł a ś c i w e miasta. Zdaniem prof. Frankowskiej taka jednostronna ocena roli miast prekolumbijskich nie odpowiada istocie rzeczy. Miasta te, mając n i e w ą t p l i w i e duże znaczenie jako centra religijne, pełniły także i inne funkcje, tj. administracyjne, polityczne, handlowe, mieszkalne, a w i ę c były miastami w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Istniejące w i ę c poglądy na temat kształtowania się miast na obszarze Mezoameryki winny być poddane dokładnej weryfikacji na podstawie najnowszych b a d a ń wykopaliskowych. Następny referat, pt. Społeczna rola olmeckich ośrodków budownictwa monu­ mentalnego, w y g ł o s i ł mgr P. Brykczyński (Warszawa), stwierdzając, iż pierwszą znaną kulturą Mezoameryki, w której obok ośrodków wiejskich w y s t ę p o w a ł y ośrodki budownictwa monumentalnego, była właśnie kultura olmecka. Autor, w oparciu o istniejące dość skąpe materiały archeologiczne i analogie z różnych ośrodków kulturowych Nowego i Starego Świata, omówił społeczną rolę tych ośrodków za­ strzegając się wszakże, że są to hipotezy, które należy traktować z dużą ostroż­ nością. Mgr Brykczyński omówił funkcje olmeckich ośrodków budownictwa monumen­ talnego; były one zarówno rezydencjami elity polityczno-religijnej, jak i ośrodkami rozwijającej się szybko produkcji rzemieślniczo-artystycznej. W zakończeniu wy­ sunął przypuszczenie, iż ośrodki te stanowiły centra odrębnych jednostek poli­ tycznych o charakterze pośrednim między strukturą plemienną i państwową. �222 KRONIKA Z kolei mgr A. Macierewicz (Warszawa) w y g ł o s i ł referat pt. Miasto inkaskie jako ośrodek władzy, w którym o m ó w i ł powstanie i ewolucją miast inkaskich, począwszy od budowy rezydencji ze świątynią słońca, aż do ukształtowania się miast o silnej władzy. Z biegiem czasu nabierały one znaczenia administracyjnego i militarnego, zwiększała się ich rola gospodarcza i znaczenie w stosunku do oko­ licznych terenów. Zaczęły p o w s t a w a ć regiony o jednostronnym systemie w ł a d z y i gospodarki, a ich centrum' stanowiło miasto. Zdaniem mgr Macierewicza w okre­ sie panowania ostatniego niezależnego' w ł a d c y Inków Wayna Qhapaq (koniec X V i pocz. X V I w.) miasta stały się rzeczywistymi ośrodkami władzy, i to nie tylko w stosunku do okolicznych terytoriów, ale w całokształcie struktury p a ń s t w o w e j Inków. Pierwszy dzień obrad V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego za­ kończył komunikat red. J . Klimowicz-Osmańczyk (Warszawa) — Eksterminacja ludności Mapuche na południu Chile. B y ł o to sprawozdanie z I posiedzenia M i ę ­ dzynarodowej Komisji do spraw badania zbrodni dokonywanych przez chilijską juntę w o j s k o w ą , które odbyło się w dniach od 21 do 24 marca br. w Helsinkach. Red. Klimowicz brała udział w tych posiedzeniach, a przedstawiony materiał oparła na dokumentach opublikowanych w czasie trwania obrad Komisji oraz na zezna­ niach świadków. Międzynarodowa Komisja stwierdziła, iż w Chile odbywa s i ę obecnie planowe wymordowywanie ludności indiańskiej i Cyganów. Drugi dzień obrad V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego za­ początkował referat dr M. Paradowskiej (Poznań) pt. Rola czynników zewnętrz­ nych w kształtowaniu się instytucji wodzostwa u Araukanów (Mapucze). W refe­ racie omówiono sytuację w e w n ę t r z n ą Araukanów przed przybyciem Hiszpanów oraz rozpoczynający się w X V I w. hiszpański podbój ziem chilijskich. Opór, jaki w ó w c z a s stawiali Araukanie w obronie swej niezależności, a dalej — przeszło 300 lat trwające boje, stanowią w y j ą t k o w y przypadek w dziejach Ameryki Ł a ­ cińskiej. Nieustanne walki i pogotowie zbrojne musiały znaleźć swoje odbicie w zmienia­ jącej się z biegiem lat, na skutek tych czynników, całej organizacji społecznej Araukanów. W ramach tych przemian do najbardziej istotnych należało w y k s z t a ł ­ cenie się silnej instytucji przywódcy wojennego. T a nowa forma wodzostwa roz­ w i n ę ł a się ze w z o r ó w przywództwa plemiennego, które w okresie prekolumbij­ skim miało charakter dziedziczny. Indianie zaczęli w y b i e r a ć jednego wodza dla wszystkich plemion araukańskich, wodza o znacznej władzy i uprawnieniach w y ­ łącznie na okres walk; po ich zakończeniu wygasała też władza przywódcy wojen­ nego. Zagrożenie zewnętrzne było w i ę c decydującym czynnikiem powstania i ukształ­ towania się silnej instytucji wodzostwa u Araukanów, acz n i e w ą t p l i w i e p e w n ą rolę odegrały tu również czynniki w e w n ę t r z n e , wynikające z procesu rozpadu ustroju rodowego i tworzenia się nowych plemiennych układów społecznych. Następnie wygłoszony został referat mgr M. Posern-Zielińskiej i dr A. Posern-Zielińskiego (Poznań) pt. Przywódca charyzmatyczny w indiańskich ruchach społeczno-religijnych Ameryki Północnej i Południowej, w którym autorzy przedsta­ wili etnograficzną analizę przywództwa charyzmatycznego w ruchach społeczno-religijnych Indian obu Ameryk w okresie od X V I do X X w. W referacie o m ó w i o ­ no mechanizmy, na skutek których powstają i funkcjonują ruchy społeczno-religijne, uwzględniając w ramach tych m e c h a n i z m ó w trzy ściśle ze sobą powiązane czynniki, tj. kryzysową sytuację społeczno-kulturową i ekonomiczno-demograficzną, powodującą niezadowolenie społeczne, następnie — pojawienie się przywódcy cha­ ryzmatycznego (mesjasza, proroka, wodza), który potrafi wykorzystać tę atmosferę �KRONIKA 223 i skupić w o k ó ł siebie z w o l e n n i k ó w głoszonego przez siebie programu, i wreszcie — mit, który może posłużyć przywódcy do sformułowania programu, mającego dopro­ wadzić do przezwyciężenia odczuwanych trudności. Autorzy zaprezentowali takie ujęcie, które pozwoliło im na skonfrontowanie materiału p o ł u d n i o w o - i północnoamerykańskiego, umożliwiło charakterystykę spe­ cyfiki indiańskiego przywództwa charyzmatycznego i doprowadziło do wysunięcia sugestii odnośnie do korelacji między typem przywódcy a typem ruchu, przy uwzględnieniu sytuacji kontekstu kulturowego i historycznego. Z kolei dr B. Walendowska (Poznań) przedstawiła referat pt. Przywódca sa­ kralny i jego społeczna rola w kręgu antylskim. Ze w z g l ę d u na różnorodność auto­ rytetów religijnych funkcjonujących w antylskich religiach synkretycznych ko­ niecznością było ustalenie ich hierarchii oraz zakresu w p ł y w ó w i sposobów ich od­ działywania na grupę kultową. Decydujący w p ł y w na to zróżnicowanie miał przede wszystkim autorytet określonego przywódcy religijnego. Autorka rozpatrzyła cechy tego przywódcy, jego doświadczenie, zasób wiadomości, inicjatywę, przenikliwość, zdolności organizacyjne oraz podstawowe kryterium wydzielenia autorytetu, tj. charyzmat religijny przywódcy, będący oznaką szczególnej siły, z a r ó w n o rodzącej, jak i egzekwującej autorytet u innych. Dr Walendowska za podstawę materiałową dla swych rozważań przyjęła haitański kult vodu, uzupełniając go do celów porównawczych analogicznymi przy­ kładami z innych antylskich religii synkretycznych. Obrady przedpołudniowe zakończył komunikat dr E . Nowickiej (Warszawa) pt. Rola Marcusa Garveya w kształtowaniu się świadomości rasowej Murzynów Ameryki Północnej i Środkowej, w którym Autorka przedstawiając działalność Murzyna M. Garveya dała przykład jeszcze jednego typu przywódcy o charakterze społeczno-politycznym. Działał on od 1914 r. na Jamajce, w 1917 r. przeniósł się do Nowego Yorku gromadząc w o k ó ł siebie wielu z w o l e n n i k ó w głoszonej idei. Twierdził on mianowicie, że Afryka jest ojczyzną wszystkich Murzynów, którzy w dążeniu do poprawy swego losu winni przede wszystkim w y z w o l i ć ojczyznę. Deportowany w 1928 r. na Jamajkę, M. Garvey zmarł tam w 1940 r. Obrady popołudniowe drugiego dnia V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego zapoczątkował komunikat dr M. K u l i (Warszawa) — Antonio Guiteras, przywódca rewolucyjny, omawiający 2-letnią działalność rewolucjonisty k u b a ń ­ skiego, który zamordowany został w maju 1935 r. przez wojska Batisty. Guiteras głosił idee antyimperialistyczne, przeciwstawiając się dominacji S t a n ó w Zjedno­ czonych nad Kubą. Następnie mgr J . Szemiński (Warszawa) wygłosił referat pt. Tupac Amaru — ostatni władca Inków i pierwszy przywódca chłopów, Z uwagi na brak materiałów, na podstawie których można by opracować s y l w e t k ę Tupac Amaru jako przywódcy,, referent g ł ó w n ą u w a g ę skoncentrował na kwestii ostatniego powstania Inków lub — jak może je określić — pierwszego powstania chłopów peruwiańskich z k o ń c a X V I I I w. pod wodzą tegoż przywódcy. Program powstania oraz jego przywódców miał tylko jedną wspólną cechę z dawnymi, XVI-wiecznymi ruchami a n t y h i s z p a ń skimi, a mianowicie — odwołanie się do dawnej niepodległości, lepszych czasów i prawowitości w ł a d z y Inków. W powstaniu tym po raz ostatni Inkowie wystąpili jako zwarta grupa, tak jak i reszta szlachty indiańskiej, w czasie bowiem jego trwania grupa ta została zniszczona bezpowrotnie. W toku powstania doszło do identyfikacji tego co chłopskie, z tym co indiańskie, oraz tego co hiszpańskie, z tym co oligarchiczne. �224 KRONIKA Ostatni referat — Radykalny przywódca chłopski we współczesne} Ameryce Ła­ cińskiej, w y g ł o s i ł mgr Z. M. Kowalewski. Zamierzeniem autora było scharaktery­ zowanie podstawowych w a r u n k ó w społecznych, które doprowadzają do ukonstytu­ owania się rozmaitych typów przywódców chłopskich we współczesnych formacjach społecznych na terenie Ameryki Łacińskiej. Chodziło o typy przywództwa tradycjonalistycznego, reformistycznego, zredukalizowanego i rewolucyjnego. Mgr K o ­ walewski omówił te cztery typy przywództwa i stwierdził, iż w ruchu chłopskim, w którym hegemoniczną pozycję uzyskuje chłopska armia powstańcza, powstaje kom­ pleksowa struktura przywództwa, przy dominującej roli przywództwa rewolucyjnego, skupionego w partyzantce. W czasie obrad w y w i ą z a ł a się ożywiona dyskusja, w której poruszono szereg pro­ b l e m ó w związanych z w y g ł o s z o n y m i referatami. Przedstawienie w pierwszej grupie referatów społecznej funkcji ośrodków urbanistycznych w prekolumbijskich re­ gionach wysokich cywilizacji włączyło uczestników Seminarium w toczącą się od lat dyskusję nad genezą i funkcją indiańskich „miast". Są one często traktowane jako odbiegający od „typowości" przypadek, który zakłóca harmonijne schematy rozwoju społecznego i skłania do rewizji poglądów na temat formowania się p a ń ­ stwa i jego ośrodków dyspozycyjnych. Wielu dyskutantów w y p o w i e d z i a ł o się na temat problemów zawartych w dru­ giej grupie referatów, poświęconych analizie mechanizmu kształtowania się i funk­ cjonowania różnych typów przywódców kierujących grupami społecznymi, które znajdują się w stadium walki o prawa i przywileje — społeczne, polityczne, et­ niczne, religijne, kulturowe i gospodarcze. Poszczególne opracowania — charakte­ ryzujące przywódcę sakralnego stojącego na czele synkretycznej sekty, przywódcę charyzmatycznego sterującego ruchem społeczno-religijnym, przywódcę militarnego kierującego zorganizowaną w a l k ą antykolonialną, indiańskiego przywódcę peru­ wiańskiego ruchu wyzwoleńczego, radykalnego przywódcę we współczesnych r u ­ chach chłopskich Ameryki Łacińskiej — umożliwiły zarówno pełniejsze zrozumienie społecznej roli wybitnej jednostki w procesie przemian tradycyjnych struktur społecznych w Ameryce Indiańskiej i Łacińskiej, jak i bardziej wszechstronną dyskusję. W czasie obrad odbyło się zebranie wyborcze członków Sekcji Amerykanistycznej P T L . W skład Zarządu Sekcji weszli przedstawiciele szeregu dyscyplin huma­ nistycznych z różnych ośrodków naukowych w Polsce, a prezesem ponownie wy­ brana została prof, dr M. Frankowska, która też zamknęła obrady podsumowując całość konferencji i podkreślając jej znaczenie dla dalszego rozwoju polskiej amerykanistyki. Wobec tragicznych w y d a r z e ń w Chile uczestnicy V Etnograficznego Semina­ rium Amerykanistycznego podjęli u c h w a ł ę o wystosowaniu do wszystkich amerykanistów świata apelu następującej treści: „W związku z tragicznymi wydarzeniami, jakie mają miejsce w Chile od dnia 11 września 1973 г., uczestnicy V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego w Poznaniu wyrażają swój protest przeciwko polityce barbarzyńskiej represji antynarodowej i rasistowskiej junty wojskowej, której charakter ujawnia się szczegól­ nie wyraźnie na południu Chile w ludobójczej eksterminacji Indian Mapuche, będących dziedzicami najstarszych tradycji w o l n o ś c i o w y c h na kontynencie amery­ kańskim. Zwracamy się do amerykanistów całego świata o kierowanie protestów w tej sprawie na ręce Sekretarza Generalnego pana Kurta Waldheima, aby swoim auto­ rytetem, przy użyciu wszystkich dostępnych środków, położył kres ludobójstwu, którego dokonuje junta wojskowa w Chile. �225 KRONIKA Zwracamy się do amerykanistów całego świata o wykorzystanie wiedzy nau­ kowej i podjęcie wszelkich możliwych działań w obronie ludu chilijskiego, w obro­ nie Indian Mapuche". * Apel ten przesłany został m. in. także do czasopism „America Indígena" i „Current Antropology". Maria WIELOASPEKTOWE VI UJĘCIE P R O B L E M A T Y K I Paradowska GMINY seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w dniach 6-8 czerwca 1974 roku w ośrodku Z H P w Waszecie Seminarium przygotowane przez Komisję Etnograficzno-Socjologiczną OBN-u miało na celu ukazanie najważniejszych spraw wsi związanych z organizacją i fun­ kcjonowaniem gminy po reformie administracyjnej. W wygłoszonych referatach i komunikatach (socjologicznych, ekonomicznych, demograficznych, etnograficznych) ujmujących problematykę gminy z różnych punktów widzenia można było zaobser­ w o w a ć dwa nurty: nurt rozważań modelowych oraz rozważań empirycznych. Zasy­ gnalizowanie wielu problemów świadczy o ż y w y m zainteresowaniu ludzi nauki aktualnymi problemami wsi polskiej. Nie minęły jeszcze dwa lata od momentu wprowadzenia w życie reformy administracyjnej na wsi, a już przeprowadzono wstępne badania nad nowo utworzonymi gminami. Na seminarium omawiano spo­ łeczne i gospodarcze funkcje gminy, problemy demograficzne oraz sprawy związane z kulturą i oświatą w gminie. Opierano się na charakterystycznych cechach robo­ czego modelu gminy, który służył za punkt wyjścia do porównań z rzeczywistymi cechami gminy. Z mechanizmem działania gminy można jednak zapoznać się do­ kładnie dopiero po konfrontacji danych z różnych okresów. Uzyskane wyniki mają doprowadzić do stworzenia takich modeli gminy, które umożliwią wprowadzenie korzystnych zmian w jej funkcjonowaniu. Referaty i komunikaty miały charakter informacyjny i postulatywny, zabrakło referatów poświęconych wyjaśnieniu prawnych aspektów ustawy. Różnymi drogami próbowano dojść do jednego celu: do utworzenia w przyszłości realnych i pożytecz­ nych w a r i a n t ó w modelu gminy uwzględniających warunki lokalne. V/ niektórych referatach przedstawiono wyniki konfrontacji rzeczywistości z modelem roboczym, w innych z kolei wyniki analizy rzeczywistej organizacji i funkcjonowania gminy. Gmina była traktowana jako społeczność ponadlokalna grupująca wsie — spo­ łeczności lokalne. Gmina posiada status prawny, tworzy system organizacyjny władzy. Powinna być organizatorem życia gospodarczego i kulturalnego zgrupowa­ nych w jej ramach wsi oraz stanowić zwarty system, w którym podstawowe funkcje realizowane byłyby przy pomocy miejscowego aktywu. Działanie zaś instytucji i organizacji w gminie winno być skierowane na zaspokojenie miejscowych potrzeb. Doc. dr hab W a c ł a w Piotrowski w referacie pt. Procesy kształtowania się ponadlokalnej społeczności gminy scharakteryzował w i e ś jako kategorię socjologicz­ ną. Ukazał zasady organizacji gromady. Przedstawił zmiany zachodzące w społecz­ nościach wioskowych. Stwierdził, że tradycyjne społeczności wiejskie jako takie zanikają. Wieś jako suma indywidualnych gospodarstw włączona została w makrostrukturę. Gospodarstwa wiejskie są ściśle powiązane z instytucjami i organizacjami lokalnymi, które są agendami instytucji i organizacji ponadlokalnych i centralnych. Podporządkowanie gospodarstw społeczności globalnej spowodowało zanik „ w i e j 15 — E t n o g r a f i a P o l b k a , X I X / 2 �226 KRONIKA skości". Autor w swoich rozważaniach zastanawiał się, czy w ramach innych ukła­ dów, tzn. nowo utworzonych gmin, może nastąpić integracja? W swoich rozważa­ niach doszedł do wniosku, że realizacja podstawowych funkcji gminy powinna odbywać się w oparciu o miejscowy aktyw. Działanie gminy powinno być skierowa­ ne na zaspokojenie miejscowych potrzeb. W tym celu należy zwrócić szczególną u w a g ę na integrację działań w układzie poziomym, a nie jak do tej pory w układzie pionowym. Uzupełnieniem teoretycznych rozważań doc. dr hab. W. Piotrowskiego były komunikaty przedstawiające wyniki wstępnych badań nad niektórymi problemami gmin woj. łódzkiego. Omówiono miejsce i rolę wsi gminnej w układzie osadniczym gminy (mgr Jan Jogusiak), przedstawiono integracyjne funkcje bieżących planów społeczno-gospodarczych w gminie (mgr P a w e ł Starosta) oraz organizacyjne i spo­ łeczne problemy wdrażania gminnego systemu władzy i administracji (mgr Andrzej Pilichowski). Koncepcję badań nad gminami Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa P A N przed­ stawił prof, dr Dyzma Gałaj. Badania nad gminami stanowią fragment badań 0 charakterze interdyscyplinarnym do tematu: „Podstawy technicznej i społeczno-ekonomicznej rekonstrukcji wsi i rolnictwa w Polsce". Zebrany materiał ma za zadanie ukazać przeobrażenia zachodzące w strukturze społecznej wsi i w rolnictwie na tle zmian w siłach wytwórczych i w ustroju agrarnym w Polsce oraz przeobra­ żenia w świadomości i postawach ludności wiejskiej i miejskiej. Badania nad gminami mają na celu uzyskanie danych empirycznych o konkretyzacji i stopniu realizacji ogólnych założeń programowych państwa w dziedzinie socjalistycznej przebudowy wsi i rolnictwa na szczeblu gminy. Szukają odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu naczelnicy gmin oraz urzędy, organizacje i instytucje kierują procesami rekonstrukcji rolnictwa w Polsce. Zebrany materiał będzie służył poznaniu ich udziału w przybliżaniu do socjalistycznych wzorów. Przedstawiane będą okre­ sowe oceny sytuacji oraz tendencji zmian. K o ń c o w y m efektem stanie się opracowa­ nie monografii gminy w Polsce. W badaniach gmina będzie traktowana z jednej strony jako przedmiot, z drugiej zaś jako teren badawczy dla różnych grup tematycznych wchodzących w skład problemu w ę z ł o w e g o I R W i R - u . Gminy jako forma administracji p a ń s t w o w e j na określonym terenie obejmują względnie jednorodne zbiorowości ukształtowane przez tradycję. Istota organizacji wszystkich gmin jest taka sama, jednak różnią je takie cechy, jak warunki geograficzne, wydarzenia historyczne, cechy demograficzne 1 ekonomiczne. Badania nad wybranymi gminami pozwolą na uchwycenie podstawo­ wych procesów zachodzących we wszystkich gminach w Polsce. Uzyska się dane do utworzenia modeli gmin. Opracowana w przyszłości monografia gmin w Polsce będzie obejmowała: — plan społeczno-gospodarczego rozwoju gminy jako czynnik induktorekonstrukcji wsi, — strukturę organizacyjną państwa na szczeblu gminy, — poglądy ludności wiejskiej na temat funkcjonowania urzędu gminnego, instytucji i organizacji, — treść i formy współpracy naczelnika urzędu z organizacjami i instytucjami na terenie gminy, — kształtowanie się przestrzennego, społeczno-gospodarczego i kulturalnego obrazu gminy na podstawie prognozy do 1999 r. Efektem w s t ę p n y c h badań b y ł referat dr Eugenii Jagiełło-Łysiowej na temat koncepcji gminnego ośrodka kultury oraz komunikat mgr Marii Halamskiej oma- �227 KRONIKA wiający trudności napotykane przez naczelnika gminy podczas jego pracy. Referat dr E . Łysiowej zawierał wiele cennych myśli inspirujących program pracy gminnego ośrodka kultury, który powinien być ściśle związany ze środowiskiem. Działalność jego powinna opierać się na inwencji przedstawicieli społeczności oraz być zaakcep­ towana przez odbiorcę. W programowaniu działalności ośrodka kultury należałoby uwzględnić charakterystyczne cechy regionu. Dopełnieniem obrazu gminy w Polsce były referaty i komunikaty omawiające problemy gmin w woj. olsztyńskim. Omówiono społeczne i gospodarcze funkcje ośrodków gminnych (dr Henryk Dąbrowski) oraz ich perspektywy ze szczególnym zwróceniem uwagi na udział gospodarki uspołecznionej w nowej organizacji wsi (dr Jerzy Suchta). Z sytuacją demograficzną mieszkańców gmin woj. olsztyńskiego zapoznał doc. dr Mikołaj Latuch. Doc. dr Anna Szyfer przedstawiła na podstawie w y n i k ó w badań terenowych w gminie Ryn sprawę integracji kulturowej poprzez uczestnictwo jednostek w życiu społecznym. Na seminarium poruszono wiele problemów, jednak mało uwagi poświęcono kulturze w gminie. Jest to wyraźną w s k a z ó w k ą dla etnografów, aby czynnie włączyli się do badań nad kulturą w gminie oraz wykorzystując istniejące dane pomagali w organizowaniu życia kulturalnego na wsi. Małgorzata ETNOGRAFIA W PRACACH I N F O R M A C J I N A U K SPOŁECZNYCH INSTYTUTU AN Orlewicz ZSRR 1 Działalność Instytutu winna wzbudzić zainteresowanie w związku z przygo­ towaną tam informacją bibliograficzną i poszerzoną informacją o treści publikacji naukowych. Pragnę zwrócić uwagę, że jest to informacja nie tylko o pracach nauko­ wych publikowanych w Z S R R i pozostałych krajach obozu socjalizmu, ale również w innych państwach świata. Korzystający z wydawnictw Instytutu otrzymuje zatem stosunkowo pełny, uporządkowany przegląd światowej literatury z interesującej go dziedziny wiedzy . Instytut Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R (Institut Informacji po Obszczestwiennym Naukam, Moskwa, ul. Frunze 11) utworzony został w roku 1969' na podstawie zbiorów i zespołu pracowników działającego od roku 1918 Biblioteki 2 1 Notatkę przygotowano dzięki informacjom uzyskanym w Instytucie Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R w czasie pobytu naukowego w Z S R R w 1974 roku. Przy okazji warto w s p o m n i e ć o informacji dotyczącej prac nieopublikowanych: sprawozdań z zakończonych prac badawczych, opracowaniach analityczno-syntetycznych i obronionych pracach doktorskich oraz habilitacyjnych z krajów należących do Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, przygotowywanej przez Międzynarodowe Centrum Informacji Naukowej i Technicznej (Mieżdunarodnyj Centr Naucznoj i Tiechniczeskoj Informacii, Moskwa, ul. Kuusinena 21b). Ośrodek ten zbiera dane za pośrednictwem centrów informacji naukowej w poszczególnych krajach człon­ kowskich R W P G i publikuje w „Sprawozdaniach z Prac Naukowo-Badawczych" (Riefieratiwnyj sbornik nauczno—issliedowatielskich rabot), otrzymywany przez nie­ które biblioteki i ośrodki informacji naukowej w Polsce. Dane o pracach etnogra­ ficznych zamieszczane są w serii I „Sprawozdań wydawanej od roku 1972 i z a ­ wierającej ponadto informacje o działalności badawczej w zakresie historii, filozofii, socjologii, psychologii i innych nauk społecznych. 2 �228 KRONIKA Podstawowej Nauk Społecznych (Fundamientalnaja Błbliotieka po Obszczestwiennym Naukam). Obecnie obok biblioteki, chroniącej ponad piąć milionów w o l u m i n ó w , w strukturze Instytutu pracują oddziały informacji i dokumentacji naukowej wy­ specjalizowane w poszczególnych dziedzinach wiedzy lub terytoriach: historii, filozofii i socjologii, komunizmu naukowego, ekonomii, państwa i prawa, literaturo­ znawstwa, językoznawstwa, naukoznawstwa, krajów socjalistycznych oraz Azji i Afryki. Niezwykle pożytecznymi a jednocześnie g ł ó w n y m i wydawnictwami Instytutu są biuletyny bibliograficzne z poszczególnych dziedzin wiedzy — „Nowaja ... litieratura po wychodzące co miesiąc, oraz sprawozdania z o m ó w i e n i a m i treści publikacji naukowych: „Riefieratiwnyje żurnały", ukazujące się jako kwartalniki. Zarówno biuletyny, jak i sprawozdania wydawane są -w dwóch seriach. Pierwsza z nich poświęcona jest literaturze radzieckiej, druga literaturze pozaradzieckiej. Informacje 0 literaturze etnograficznej zawarte są w sprawozdaniach i biuletynach bibliogra­ ficznych poświęconych naukom historycznym: „Riefieratiwnyj żurnał. Obszczestwiennyje nauki w SSSR. Sierija V. Istorija", „Riefieratiwnyj żurnał. Obszcziestwiennyje nauki za rubieżom. Sierija V. Istorija", „Nowaja sowieckaja litieratura po istorii, archieołogii i etnografii" oraz „Nowaja inostrannaja litieratura po istorii, a r chieołogii i etnografii". Etnografów mogą oczywiście zainteresować także niektóre inne serie biuletynów i sprawozdań, m. in. filozofia i socjologia, orientalistyka 1 afrykanistyka. Instytut wydaje ponadto bibliografie tematyczne i tematyczne zbiory sprawozdań z literatury (Riefieratiwnyje tiematiczeskije sborniki). Biuletyny bibliograficzne „Nowaja ... litieratura po istorii, archieołogii i etno­ grafii" dostarczają bieżących informacji o książkach i artykułach i zawierają, obok podstawowych danych bibliograficznych, kilkuzdaniowe adnotacje o treści pracy. Każdy z b i u l e t y n ó w serii poświęconej naukom historycznym przynosi co miesiąc informację o kilkudziesięciu pracach etnograficznych, uporządkowanych w działach tematycznych i geograficznych. Przygotowywane są one na podstawie kwerendy literatury w bibliotece Instytutu oraz w innych bibliotekach naukowych Moskwy i informują o wszystkich nowo ukazujących się pracach radzieckich i dużej części zagranicznych. Sprawozdania „Riefieratiwnyje żurnały. Sierija V . Istorija" wychodzą od roku 1972 i zawierają w każdym z k w a r t a l n i k ó w kilka dwu-, trzystronicowych o m ó w i e ń książek z zakresu etnografii. Możliwość przekazania o m ó w i e ń tylko ok. 5% publikacji pomieszczonych w biuletynach zmusza do selekcji — wyboru do sprawo* zdań prac uznanych przez specjalistów za w a ż n e i posiadających walor dyskusyj­ ności. Autorami sprawozdań z literatury są pracownicy Instytutu oraz referenci z zewnątrz, niekiedy autorzy omawianych prac. Współpracuje ich z Instytutem ponad trzystu. Biuletyny bibliograficzne Instytutu docierają do niektórych naszych w a ż n i e j ­ szych bibliotek naukowych, przy czym są to biuletyny z serii poświęconej literaturze radzieckiej. „Riefieratiwnyje żurnały", również wyłącznie dotyczące nauk społecz­ nych w Z S R R , przysyłane są, jak dotąd, tylko do trzech bibliotek polskich: Biblio­ teki Narodowej, Biblioteki P A N oraz Ośrodka Dokumentacji i Informacji Nauko­ wej P A N . Duża przydatność, wręcz niezbędność wydawnictw Instytutu w warsztacie naukowym wymaga, aby obie serie b i u l e t y n ó w i sprawozdań, zarówno radziecka, jak i pozaradziecka, sprowadzane były do wszystkich naszych w i ę k s z y c h bibliotek naukowych i ośrodków dokumentacji i informacji naukowej. Zbigniew Jasiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecaecf8e4d2a39f6f5ab8a26ee3bde7d.pdf db8ca073e2a967c24b51de8fbcb5f406 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:864 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:795 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.229-287 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 LECH M R Ó Z N I E P R Z E S K O C Z Y S Z WŁASNEGO Recenzja z książki: Jan Yoors, Cyganie, CIENIA Kraków 1973, Wyd. L i t . Cyganie Yoorsa są książką unikalną nie tylko w literaturze cyganologicznej, jest to rzetelna, ujęta w formę retrospektywnej opowieści relacja z kilkuletniego przebywania autora m i ę d z y Cyganami. Opowieść dotyczy nie którejś z grup osiadłych, ale Cyganów Lowari, w ę d r o w n y c h , przywiązanych do tradycji i niechętnych bliższym kontaktom z innymi ludźmi. By zrozumieć, jak głęboko w n i k n ą ł w ich sprawy i życie, należy cofnąć się do początków tej historii. Jan Yoors jest z pochodzenia Belgiem, ale rodzina prezentowała charakter dość kosmopolityczny. Ojciec jego, malarz, spędził wiele lat w Hiszpanii, w Andaluzji, i Cyganie, którzy są tam liczni, stanowili jeden z stałych m o t y w ó w jego twórczości i tematów opowieści. Atmosfera w domu, pobyty z rodzicami za granicą sprawiły, że od młodych lat posługiwał się swobodnie kilkoma językami. To spowodowało, że — jak pisze — nie czuł przywiązania do żadnego z nich, jak i do określonego kraju. W domu stale przebywali artyści, pisarze, uczniowie ojca; Jan Yoors w y ­ c h o w y w a ł się w atmosferze wolności poglądów, poszanowania dla cudzego zdania i fascynacji Cyganami, którzy często bywali przedmiotem rozmowy — ich swoboda i ruchliwość były, jeśli nie wzorem, to przedmiotem zazdrości lub choćby uwagi bohemy zbierającej się w domu Yoorsów. Nic w i ę c dziwnego, że od najmłodszych lat ciągnęło go do Cyganów. Kiedyś. — gdy miał dwanaście lat — do miasta przybył tabor Cyganów roz­ bijając na peryferiach obóz. Poszedł popatrzeć na nich. Na wejście do obozowiska nikt początkowo nie zareagował, pierwsze były dzieci — jego rówieśnicy; to one wprowadziły go do społeczności. Wchodząc na teren obozu nie planował — jak pisze — pozostać z Cyganami, ale zbliżała się noc, a gdy rano obudził się, Cyganie zwijali namioty i przygotowywali się do drogi; wkrótce ruszyli dalej, Yoors po­ jechał z nimi. Dopiero po kilku miesiącach, późną jesienią, przejeżdżali Cyganie powtórnie w pobliżu miasta, gdzie mieszkał. Wtedy dopiero odwiedził rodziców: „Wracałem do rodzinnego domu po sześciomiesięcznej prawie nieobecności z poczuciem, jakbym całe (dotychczasowe) życie spędził poza domem [...J dość w y z y w a j ą c o uwydatni­ łem [...] fakt, że była to ucieczka z Cyganami. Z rzadko spotykaną przenikliwością i rozumem odparli [rodzice], że było to powodem ich wielkiego zmartwienia, gdyż kochają mnie, tym niemniej pragną uszanować moją osobistą decyzję, a także ufają, że wiem, czego chcę, nawet przy moich dwunastu latach [...] Ojciec m ó j dodał, że od dawna miał nadzieję, iż zostanę jak on artystą; ale jeśli w o l ę zostać członkiem taboru koczowników, życzy sobie, by decyzja w tej sprawie całkowicie należała do mnie" (s. 59). Wiosną z n ó w wyruszył i od tej pory przez wiele lat w ę d r o w a ł z Cyganami, jedynie w zimie opuszczając czasami tabor. �230 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Gdy podczas w ę d r ó w k i , w tym początkowym okresie, zginął przejechany przez samochód przyjaciel autora, Pucyna — którego rodzina przygarnęła go do swojego wozu, Yoors zajął miejsce Pucyny, otrzymał jego imię, został przyjęty do rodziny. Od tego czasu stał się jednym z Cyganów, przestał być traktowany jak Gadżo (nie-Cygan), uznany został za członka społeczności. Pulika, przybrany ojciec Jana Yoorsa, m a w i a ł : „te ne khuczos perdal czo uszalin" — „nie usiłuj przeskoczyć w ł a s n e g o cienia"; dzięki wyrozumiałości rodziców i ich poszanowaniu decyzji dwu­ nastoletniego młodego człowieka oraz dzięki mądrości przybranego ojca — Puliki, Yoors przeskoczył swój cień. Na całe lata przestał być Gadżem-Europejczykiem, stał się — mimo jasnych w ł o s ó w i oczu — egzotycznym Romem, przybyszem z Indii. Dopiero wojna, rozproszenie taboru przez N i e m c ó w i aresztowania oderwały go od tych, którzy stali się dla niego na długo jedyną rodziną i z którymi w ciągu kilku lat przemierzył całą Europę od Hiszpanii po Bałkany i od Włoch po Polskę. Cyganie Yoorsa to nie tylko relacja z podróży, to także studium cygańskiej obyczajowości i praw rządzących społecznością, to studium życia i osobowości, mentalności i cygańskiego spojrzenia na mijane społeczności ludzi osiadłych, a cza­ sami oskarżenie tych społeczności, ich stosunku do Cyganów i nietolerancji. Jego informacje i opisy cygańskiego życia są zdementowaniem fałszywych opinii, jakich sporo zawartych jest w literaturze i wiedzy potocznej, ukazaniem fałszu stereoty­ p ó w i mądrości narodu, który skazany w ł a s n ą decyzją i sytuacją na życie w ę d r o w n e wszystko robi, by nie stracić osobowości. Wędrówka z nimi, życie życiem Cygana umożliwiły Yoorsowi zaznanie radości, jaką daje posuwanie się przed siebie, szeroka przestrzeń, noce pod gołym niebem i poznawanie nowych ludzi i nowych miejsc. Czasami, gdy żal było opuszczać okolice, które swoim pięknem zachęcały do pozos­ tania dłużej, gdy jeszcze odzywały się cechy osiadłego Gadża, Rupa — przybrana matka — „strofowała mnie w opryskliwy sposób. Powiadała, że tracąc je, tym bardziej będę pielęgnował wspomnienie tego miejsca z tkliwością, jaką zachowuje­ my dla pragnień, których nie zaspokoiliśmy całkowicie, powiadała też, że i j a z czasem nauczę się w pełni i namiętnie korzystać z każdej pojedynczej przemija­ jącej chwili, nie odczuwając potem żalu" (s. 50). Nade wszystko jednak interesująca jest z Cyganach widoczna stała konfrontacja i ścieranie się dwóch psychik, dwóch ś w i a t ó w — cygańskiego i gadżowskiego; studium postaw i sposobu myślenia, co, może czasami nawet niezamierzenie przez autora, wynika z jego opisów i relacji. Yoors pisze o cygańskiej kulturze, insty­ tucjach i zasadach organizacji rodziny, organizacji życia, o zwyczajach; w dalszej części mojej relacji zajmę się jednak bliżej stylem i filozofią życia Cyganów, i tym, jak widzą Cyganie Gadżów — to bowiem wydaje mi się w książce najcenniejsze i wyróżniające ją w literaturze cyganologicznej. Prócz samej egzotyki grupy najbardziej uderzały autora książki reakcje i za­ chowania towarzyszy wędrówki, świadczące o ich wrażliwości i delikatności w sto­ sunkach między sobą. Zwracała też u w a g ę zupełna zmiana, gdy przychodziło do zetknięcia z nie-Cyganami. Uderzała głębokość odczuć przy jednoczesnej skąpej formie wyrażania ich — coś, co tak różniło znanych mu Cyganów od społeczeństwa, w jakim w y c h o w y w a ł się do tej pory. Pompatyczność i powierzchowność reakcji, ostentacja w stosunkach Gadżów między sobą uderzały i śmieszyły Cyganów n a j ­ bardziej, dostrzegali bowiem rozbieżność między bogatą formą i płytkością kryjącego się za nią zaangażowania w e w n ę t r z n e g o . Dla Rom szacunek dla kogoś, poszanowanie osobowości to przede wszystkim daleko posunięta uprzejmość i powstrzymanie swej chęci podpatrywania czy wtrącania się w życie innych ludzi. Z tej delikatności i poszanowania cudzych spraw w y n i k a ł o szereg norm regulujących życie społeczne, zabraniających zbyt wścibskiego interesowania się innymi. Poszanowanie w ł a s n e j �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 231 osobowości idzie w parze z uczciwością w stosunkach w e w n ę t r z n y c h pomiędzy po­ szczególnymi osobami czy rodzinami. Kradzież, oszustwo wewnątrz grupy, nielojal­ ność są surowo piętnowane. Nie do wszystkich ludzi odnoszą się surowe kanony współżycia, jedynie do Rom. Z Gadżami można postępować inaczej, tak dziwny jest ich świat, tak śmieszne namiętności, że człowiek wędrujący, który wiele widzi i w różnych znajduje się sytuacjach, który ma możność porównywania — czyli Rom — nie może traktować ich poważnie, mimo siły, którą dysponują i przy pomocy której potrafią zmusić także R o m ó w do uległości. Tak jak Gadżowie nie znali życia i kultury Cyganów, tak i Romom obca była kultura europejska — filozofia i życie Gadżów. To, z czym najczęściej mieli do czynienia, ograniczało się do brudu i nieprawości marginesu społecznego. Do osób, które oczekiwały usług wróżbiarskich, obnażając swoje wnętrze pełne niepowodzeń i żądz, zawiści i strachu, braku spokoju i równowagi; wnętrze ludzi, którzy — w od­ różnieniu od Rom — dysponowali rozwiniętą techniką, ale wnętrze posiadali nikczemne. Policjantów i urzędników, którzy występując w imieniu prawa sami go nadużywali, śmiesznych etnografów czy innych miłośników, poszukujących sensacji i wypisujących sensacyjne informacje, zabawnych misjonarzy kupczących religią i życiem wiecznym, występujących w imieniu kogoś, o kim w ogóle nie wiedzieli, czy istnieje, zdziecinniałych paniuś z twarzystw dobroczynnych, traktujących R o m ó w jak krnąbrne dzieci. Czy ten rodzaj znajomości, poznanie tych stron życia Gadżów m o g ł y inaczej nastawić Cyganów? Dlatego nie należy, zdaniem opisywanych Ro­ m ó w , traktować Gadżów tak jak swoich, dlatego można zakpić sobie czasami z ludzi, którzy, śmieszni i prymitywni — zdaniem R o m ó w — w odczuciach, nie zdają sobie nawet ze swojej śmieszności sprawy. Niekiedy Cyganie sami prowokowali kontakt z Gadżami, zapraszali ich do ogniska czy obozu, siadali wokół i opowiadali naiwnemu słuchaczowi niesamowite i nieprawdziwe historyjki. Komedia grana była poważnie, uśmiech nie zagościł na twarzach Romów, jedynie może większa nonszalancja i rozmowność mogły wskazać na mistyfikację. Nieświadom swojej śmieszności odchodził Gadżo urzeczony, kol­ portując dalej zasłyszane opowieści. W ten sposób doszło do tak dużej ilości fan­ tastycznych informacji o rzekomych cygańskich zwyczajach — dzikości, kanibalizmie; powtarzane potem przez innych coraz szerszy zataczały krąg, coraz bardziej fał­ szując obraz rzeczywistej wiedzy. Było to zgodne chyba z intencjami Romów, aletakże stało się pożywką dla różnych uprzedzeń, rasowych przesądów i stereotypów — co nieraz odbijało się niekorzystnie i na samych Cyganach; ale tej konsekwencji żartu chyba nie przewidzieli. Gdy jednak w grę wchodzi faktyczna obrona interesów, niechęć do ujawnienia swojej kultury wobec dociekliwości i prób poznania przez Gadżów, wtedy żart przeradza się w zorganizowany, sprawny mechanizm, który nie pozwala przekroczyć bariery podziału. Yoors podaje przykład, w jaki sposób zostały zniweczone usiło­ wania przybyłych z zamiarem przeprowadzenia badań w taborze antropologów: „Rom udawali, że niczym dzieci pełni są podziwu dla nich, a także dla wszystkich przedmiotów, jakie posiadali — takich jak buty, odzież, zegarki, okulary, pierścionki. Następnie zadawali im nie kończące się i szczegółowe pytania dotyczące tych przedmiotów [...] Indagację tę skwapliwie przeprowadzało kilku Cyganów na zmianę, powtarzając wielokrotnie to samo pytanie. Gadżowie chętnie odpowiadali uszczęśli­ wieni, iż tak ł a t w o i szybko zdołali nawiązać pierwszy kontakt badawczy [...] Pod­ danie wścibskich Gadżów takim kilkugodzinnym nieprzerwanym zabiegom nużyło ich, ale zarazem też napełniało zadowoleniem do czasu, aż zorientowali się, że im samym uniemożliwiono w ten sposób zadawanie jakichkolwiek pytań. Gdy wrócili, �232 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE by podjąć zapoczątkowany już kontakt, na miejscu przekonali się, że Cyganie tymczasem wcześniej odjechali" (s. 72). Staranność i precyzja w ukrywaniu prawdy widoczna jest i w rozmowach z przedstawicielami władz i administracji. Różne, często sprzeczne wypowiedzi poszczególnych członków grupy czy nawet tego samego Cygana prowadzą po pewnym czasie do zupełnego ogłupienia urzędnika, który nie wie, skąd Cyganie przybyli, dokąd chcą się udać, czym się zajmują, ile osób liczy tabor. Wykazywanie zaś Cyganom niekonsekwencji nie peszy ich bynajmniej ani nie w p ł y w a na zmianę sposobu rozmowy, bowiem — jak m ó w i ą — „czaczimo Romano" — prawda wy­ rażona jest w języku Romani. Przymuszając Cyganów, by m ó w i l i w obcym języku, sami Gadże są sprawcami kłamstw. Niemożność porozumienia się nie jest regułą; jeżeli kontakt dotyczy spraw handlowych czy uzależnione jest od niego uzyskanie przez Cyganów paszportu, zgody na pobyt lub uprawianie działalności handlowej, przebiega on przy budującej zgodzie i rzetelności w wykonaniu umowy. To także zrozumiałe, bowiem „maj miszto les o thud katar i gurumni kaj tordżot" (łatwiej jest doić krowę, która stoi spokojnie), po co w i ę c drażnić Gadża; ta pozorna niekonsekwencja jest faktycznie tylko inną formą realizacji filozofii życia. Podobna zgodność emanuje z Cyganów często także w czasie kontaktów z misjonarzami. Jeżeli w zamian za zgodę wstąpienia do Kościoła można uzyskać materialną pomoc, sprawa wydaje się oczywista, ale niekiedy pozwalają sobie na zrobienie po prostu przyjemności człowiekowi, któremu na tym bardzo zależy. Kardynał belgijski Mercier, zaprzyjaźniwszy się z grupą Cyganów, zaproponował im udzielenie ślubów zgodnie z liturgią Kościoła Katolic­ kiego i nadanie w ten sposób ich rodzinnym stosunkom pozbawionej grzechu formy. Zorganizowano wielkie uroczystości w bazylice w Koekelbergh, podczas których udzielono Cyganom ślubów, „bardzo uszczęśliwiliśmy kardynała" — m ó w i ł ze śmiechem Pulika opowiadając Yoorsowi przebieg uroczystości. Czy należy się dziwić Cyganom, że Gadże często w y d a j ą się im śmieszni przez chęć narzucenia swojej woli, chęć dominacji, dufne przekonanie o uniwersalności i walorach swojej kultury, swoich instytucji, organizacji, techniki i sposobu życia, przez nieuznawanie w a l o r ó w i brak szacunku dla innych kultur. Rozwinięta tech­ nika wielokroć już w historii cywilizacji prowadziła do pogardy dla kultury i dla subtelności życia, do agresji i wyniszczenia innych w z o r ó w myślenia. Cygańska ocena Gadżów była dość jednoznaczna. Nie spodziewali się niczego prócz niechęci, żadnej zmiany. Swego świata bronili barierą ruchliwości i stałej pamięci o podziale na R o m ó w i Gadżów, „Nie oczekiwali niczego od świata, który nie był ich światem, i z logiczną konsekwencją nie poddawali się nigdy pokusie na­ dziei" (s. 173). Przejawem tej agresywności i gadżowskiej chęci dominacji jest zakreślanie granic, nakładanie różnych rygorów i zakazów, jako etapu poprzedzającego dalszą ekspansję i jako obrony przed ekspansją. Dlatego dla w ę d r o w n y c h Cyganów systemy polityczne są jedynie odzwierciedleniem obsesji Gadżów opętanych żądzą gromadze­ nia dóbr materialnych, która z biegiem czasu czyni zawsze z ludzi niewolników. Normalny, zdrowo myślący Rom nie przywiązywał zupełnie wagi do posiadania sprzętów, stroju itd. Wielu piszących o Cyganach zwraca u w a g ę na niechlujstwo ich stroju, noszenie postrzępionych i podartych ubrań. Można zrozumieć to właśnie w świetle powyższej cechy. Dlatego często kupiwszy najmodniejsze ubranie Cygan śpi w nim, pracuje, je, tak że wkrótce doprowadza je do stanu „trwałej ruiny", póki zniszczenie nie każe pomyśleć o nowszym; wartość bowiem życia nie leży w jego zewnętrznych cechach czy atrybutach, ale w niewyrażalnej głębi. To nie- �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 233 dostrzeganie zewnętrznych form i brak potrzeby podkreślania ich były dla Yoorsa jedną z bardziej zaskakujących cech w początkach jego cygańskiego życia. Sytuacja Cyganów, niemożność pogodzenia ich życia z procesami, jakie w y ­ stępują w kulturze i historii narodów Europy, jest zasadniczą niemożnością pogo­ dzenia odmiennych światopoglądów i odmiennych filozofii — z jednej strony spo­ łeczności nastawionej na ruch i płynność, a z drugiej zamkniętych, stabilnych społeczności Gadżów. Dla Cyganów, zwłaszcza tych mniej zeuropeizowanych, życie jest stałym ruchem, stałym przepływem: „Któregoś dnia przed zmierzchem zo­ baczyłem, jak stary Bidżika pogrążony w myślach nachyla się nad paroma kałużami pozostałymi po deszczu, który spadł poprzedniego dnia. Swoją ciężką laską, i n ­ krustowaną srebrem, robił rowek z jednej kałuży do drugiej. Kiedy po pewnym czasie podniósł do góry głowę i ujrzał, że patrzę, rozbawiony tym i zdziwiony po­ wiedział po prostu: «То, co dzieli, jest złem, a to, co łączy, wiąże, płynie, jest do­ brem. Życie jest przepływem, dialogiem, a śmierć izolacją, oddzieleniem, prowadzi do chaosu, a następnie do rozkładu». S ł o w a te Bidżika wypowiedział bezwiednie, niczym uwagę, że mamy bardzo upalny dzień. Zdanie to nie padło po to, by pouczać, przekonywać o głębi spostrzeżenia czy też mądrości wypowiadającego je" (s. 227). Życie Gadżów jest dla Cygana życiem bezbarwnym i nieprawdziwym, „jest leżeniem na jednym boku przez całe życie". Nietolerancja, agresywność, chęć dominacji i po­ siadania nie pozwalają zwrócić uwagi na radosne, na prawdziwe piękno życia; nie pozwalają po prostu — z punktu widzenia R o m ó w — żyć. Ten charakter życia Gadżów nie wykształca w nich cierpliwości i umiejętnego znoszenia przeciwności, jakie niesie życie, nie uodparnia ich. Brakuje im pasji życia, a często i siły, gdy stają wobec niemożności realizacji programu, na jaki ich kultura i oni sami są nastawieni; wtedy uciekają się do umierania. Pulika mawiał: „zbyt często gotowość umierania oznacza tchórzostwo wobec życia" (s. 11): cygańskie zaś istnienie n a ­ stawione jest na to, by żyć. Ta różnica — tak zasadnicza — postaw i wartości niejednokrotnie i Yoorsowi utrudniała współżycie z Cyganami, akceptacja ich filozofii i sposobu życia pozosta­ w a ł a w sprzeczności z wychowaniem i dotychczasowym jego życiem. Należało w i ę c stopniowo w y z b y ć się tego minionego życia, odrzucić je, bowiem, jak m ó w i cygańskie przysłowie, „jekka buliasa naszti beszespe done grastende" (nie można siedzieć jednym tyłkiem na dwóch koniach); nie można jednocześnie b y ć Romem i Gadżem. Chcąc być Romem, należy przestać m y ś l e ć jak Gadżo. Yoors dokonał tej drogi, utożsamiającej go z Cyganem, „przekroczył swój cień", dzięki temu powstała ta piękna książka. I jeżeli nawet autor czasami zbyt idealizuje życie i ludzi, wśród których przebywał, to zrozumiałe jest to zachłyśnięcie się wartościami, jakich nie podejrzewał będąc Europejczykiem i jakich zazwyczaj nie dostrzegamy u Cyganów; to odkrycie głębi w kulturze tak fałszywie ocenianej jako prymitywna. Myślę, że ta fascynacja i jednocześnie rzeczowość relacji, autentyzm dostrzeżeń i przeżyć, stanowiąc o wartości Cyganów, zjednają książce wielu czytelników. T y m bardziej że, jak wykazuje historia lat ostatnich, coraz bardziej świat, jaki przedstawił Yoors, staje się światem umarłym. Współczesne życie Cyganów coraz bardziej różni się od opisanego i przypomina to, którym my, Gadże, żyjemy. Wielusetletnie wysiłki złamały wreszcie opór, to, przed czym bronili się przez pięć w i e k ó w , dosięgło ich w naszych czasach. Udało się nam, Gadżom, złamać ich osobowość, ich inność, która tak nas raziła, obrzydzić w ę d r o w a n i e ; udało się doprowadzić do wypowiedzenia słów rozpaczliwych, że dość już mają bycia Cyganami, że chcą być tacy jak inni. Powszechnie nazywa się to uświadomieniem Cyganów, ale może właściwiej byłoby to n a z w a ć utratą świadomości. Dla coraz większej ilości Cyganów" �234 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE świat Puliki i Yoorsa-Pucyny, przedstawiany w Cyganach świat romantycznej swobody, w ę d r ó w k i i ognisk jest takim samym nierealnym światem marzeń, jak jeszcze niedawno dla ludzi sztuki; tym m o ż e boleśniejszym, ż e kiedyś doświadcza­ nym, ś w i a t e m , który odszedł wraz z młodością. Zastrzeżenia m o ż e budzić u ż y w a n i e w polskim przekładzie określenia horda w odniesieniu do grupy cygańskiej. W literaturze anglosaskiej termin ten jest stosowany także współcześnie w odniesieniu do grup zbierackich i wędrownych. U nas ma on inne znaczenie i należałoby się zastanowić, czy nie da się go zastąpić bardziej w ł a ś c i w y m lub przynajmniej wprowadzić przypis wyjaśniający użycie i zakres pojęcia. W przeciwnym przypadku m o ż e się zdarzyć, że to, z czym autor tak starannie walczy — pejoratywne rozumienie Cyganów, zostanie podważone przez zbyt wierny, aczkolwiek różny znaczeniowo termin. �LESZEK D Z I Ę G I E L B U R Z L I W E D Z I E J E GÓRSKIEGO N A R O D U Siedmiomilionowy naród kurdyjski doczekał się ciekawego studium polityczno-historycznego, które — mimo że wydane w roku 1966 — ostatnio stało się bardzo aktualne *. Jak wiadomo bowiem, kwestia kurdyjska (przynajmniej w Iraku) ma wreszcie doczekać się rozwiązania. Tak głoszą komunikaty Bagdadu i w podobny sposób wypowiada się manifest rządzącej w Iraku partii Baath oraz dokumenty rządzącej, irackiej Rady Rewolucyjnej . P o n i e w a ż jednak w samym tylko Iraku na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat parokrotnie uroczyście deklarowano rozstrzy­ gnięcie kwestii Kurdów, a w ościennym Iranie i Turcji problem ten raz po raz ulegał zaognieniu, przeto warto zwrócić u w a g ę na książkę Hassana Arfy zatytuło­ w a n ą Kurdowie, w której autor usiłuje bezstronnie naświetlić całą sprawę. Bezstronnność jego wydaje się nieco problematyczna, ponieważ H. Arfa, generał armii irańskiej, były szef sztabu generalnego w latach 1944-1946, a następnie ambasador Iranu w Turcji, sam brał udział w walkach z powstaniami Kurdów irańskich, między innymi zaś w likwidacji Kurdyjskiej Republiki w Mahabadzie, tak zwanej „Repu­ bliki Komula". T y m niemniej jego uwagi na temat powstań kurdyjskich są bardzo powściągliwe. Autor zaznacza zresztą, iż mimo że brał udział w walkach z Kurdami po stronie przeciwnej, z wieloma z nich dziś zaprzyjaźnił się i ma dla ich sprawy zrozumienie. Co prawda nawet w okresie najgorętszych walk powstańczych zarów­ no Persowie, jak Turcy czy Arabowie iraccy mieli wśród plemion kurdyjskich stosunkowo licznych sprzymierzeńców, którzy gorliwie zwalczali wraz z wojskami rządowymi swoich zbuntowanych pobratymców, otrzymując potem ordery i nagrody z rąk szacha czy też władz bagdadzkich. Zatem o n a w i ą z y w a n i e serdecznych przyjaźni z Kurdami nie było trudno. Przynajmniej z ich częścią. 2 Pomijając wszelako te zastrzeżenia, zachęcające do ostrożności w czasie lektury w y w o d ó w Arfy, książka tego wykształconego i dobrze zorientowanego w historii najnowszej Azji Przedniej polityka dostarcza nam wielu informacji pozwalających na głębsze zrozumienie sytuacji narodu kurdyjskiego. Kurdowie, naród o bliżej nie wyjaśnionej naukowo genezie, mieszkający w górach na styku Turcji, Iraku, Iranu i Związku Radzieckiego, tylko pozornie są mieszkańcami niedostępnego, m a ł o znaczącego zakątka Azji. W rzeczywistości bowiem od kilkudziesięciu lat znaleźli się oni w punkcie, który z przyczyn politycznych, gospodarczych, a nawet strate­ gicznych może mieć w każdej chwili kapitalne znaczenie dla pokoju na kontynencie Eurazji, a tym samym i dla pokoju na całym świecie. Wystarczy wspomnieć, że 1 H . A r f a , The Kurds. An Historical and Political Study, London 1966. The Implementation of March 11 Manifeste — Ministry of Information, Baghdad 1972. 2 �236 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE pola naftowe K i r k u k u to w ł a ś n i e iracki Kurdystan oraz że na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat podsycanie kurdyjskich ruchów niepodległościowych na terenach sąsiada było częstą i chętnie stosowaną metodą wśród rywalizujących tu ze sobą państw. K i m byli jednak i s ą Kurdowie, których w jednym miejscu swoich rozważań przyrównuje Arfa do Polaków, też niegdyś żyjących pod władzą trzech wrogich sobie państw? Z pewnością poza rozdarciem ich ojczyzny między trzy obce orga­ nizmy p a ń s t w o w e niewiele można by wynaleźć analogii do naszej historii u tych górskich w o j o w n i k ó w . Niektórzy uczeni skłonni są ich w y w o d z i ć od starożytnych Medów, tworzących niegdyś z Persami początki państwa staroperskiego. Nazwa Kurdystan przyjęła się powszechnie dopiero za czasów panowania w tych stronach średniowiecznych Turków Seldżuków. Kurdowie m ó w i ą językiem pokrewnym per­ skiemu, różniącym się znacznie między sobą w co najmniej trzech odmianach regionalnych. Hassan Arfa uważa, że modernizacja języka kurdyjskiego i szerokie wprowadzenie jego literatury, dziś na ogół ustnej, do piśmiennictwa, wzbogaciłoby kulturę narodów W y ż y n y Irańskiej. Wiadomo skądinąd, iż pierwsze utwory literackie w języku kurdyjskim, zanotowane alfabetem arabskim znano już w średniowieczu. Mimo tak zdawałoby się starożytnych tradycji, Kurdowie bardzo długo nie wy­ tworzyli poczucia jakiejś ogólnokurdyjskiej wspólnoty etnicznej. Właściwie do początków X X wieku ci nomadzi lub półnomadzi znali jedynie lojalność i poczucie wspólnoty w obrębie rodu czy najwyżej plemienia, a czasami w obrębie lokalnej sekty religijnej. Ciekawe, że Kurdowie, muzułmanie-sunnici, swoje pierwsze, po­ w a ż n e powstanie na terenach T u r c j i rozpoczęli w obronie tradycyjnych, religijnych prerogatyw obalonego przez wojsko ostatniego sułtana. Hassan Arfa cały rozdział poświęca syntetycznemu zarysowi historii Kurdów od czasów najdawniejszych do wieku X I X i tu należy uczciwie zauważyć, iż prze­ czytanie go wymaga dość dobrej znajomości dziejów Persji, Turcji i Mezopotamii z Asyrią. Czytanie utrudnia angielska transkrypcja imion poszczególnych w ł a d c ó w i dynastii. Nie byłoby naszym celem streszczanie tych w y w o d ó w , natomiast ważna wydaje się konkluzja, iż od czasów najdawniejszych plemiona kurdyjskie chętnie współdziałały z w ł a d c a m i państw, które obejmowały ich terytoria ojczyste, służyły w ich armiach, a nawet dostarczały czasami rządzących dynastii. Takim sztandaro­ wym bohaterem b y ł przecież sułtan Salah-ed-Din, słynny Saladyn, pogromca krzy­ żowców, a zarazem rycerski przeciwnik najsławniejszych rycerzy europejskiego średniowiecza, sławiony na równi z nimi przez współczesnych poetów chrześcijań­ stwa i islamu. Lecz ci sami Kurdowie przy wszelkich próbach ujmowania w karby poddaństwa, opodatkowywania czy nawet ograniczania zwyczajowej grabieży sąsia­ dów umykali w głąb swojej górskiej twierdzy i zaczynali nękającą rebelię, z reguły sprzymierzając się z ościennym władcą. Ich terytorium było obszarem odwiecznych wojen i sporów między tureckim Imperium Ottomańskim a państwem szachów perskich, co Kurdowie znakomicie wykorzystywali. Dodajmy, że groźne burze dzie­ jowe, niszczycielskie wyprawy Mongołów itp. na ogół omijały niedostępną, ubogą ziemię Kurdystanu, nie stanowiącą dla nikogo podówczas atrakcyjnego łupu. Rozpatrując dzieje kurdyjskich rebelii i powstań pamiętać należy o ruchliwości tego ludu, jego koczowniczej lub półkoczowniczych obyczajach. Atakowani przez poważniejsze siły arabskie, perskie czy tureckie górale kurdyjscy bez wahania przenosili się z całymi rodzinami i dobytkiem (który stanowiły głównie stada bydła) w inne okolice. Bez trudu przekraczali niemalże niestrzeżone granice sąsiadujących ze sobą w górskich pustaciach państw, powodując tym zresztą wybuchanie lokalnych konfliktów granicznych, wymiany not protestacyjnych i ciągnące się bez końca �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 237 rokowania dyplomatyczne. Dopiero w połowie X X wieku, w wyniku skutecznego zamykania granic i obsadzania ich przez wyszkolone oddziały wojskowe armii tureckiej i irańskiej, swobodnym Kurdom poczęło być w górach ciasno. Jeszcze w latach 40-tych, w okresie I I wojny ś w i a t o w e j , klasycznym manewrem przejścia granic był przemarsz przez granicę perską w o j o w n i k ó w mułły Mustafy al-Barzaniego, wycofującego się przed naporem wojsk irackich i wspomagającego ich R A F - u z irackiego Kurdystanu. Uzbrojeni i świetnie dowodzeni barzańczycy stworzyli na­ stępnie trzon siły zbrojnej krótkotrwałej Republiki Kurdyjskiej w Mahabadzie, zorganizowanej w zachodniej części perskiego Azerbejdżanu, co nie przeszkodziło Barzaniemu w parę lat później, po upadku republiki i powrocie z emigracji na Zakaukaziu, w północnym Iraku stanąć ponownie na czele kurdyjskiego ruchu nacjonalistycznego. Arfa, znając z autopsji obyczaje Kurdów, opisuje ich tradycyjne sposoby wo­ jowania i styl postępowania. Szkicuje też ewolucję poczucia wspólnoty etnicznej, poczynając od lojalności w z g l ę d e m tradycyjnych w o d z ó w szczepowych, szeików, emirów, poprzez wykształconych duchownych muzułmańskich, przebywającą na emigracji inteligencję, aż do stworzonej w ostatnich czasach partii Part Demokrat Kurdistan. Jeżeli wierzyć autorowi, narody i ludy tych obszarów Azji były po I wojnie światowej o krok od uzyskania niepodległości na gruzach Imperium Ottomańskiego. Lecz nieufność wzajemna tych nacji, animozje Ormian wobec K u r ­ dów, których Turcy podjudzali przeciwko ormiańskim chrześcijanom, kurdyjskie łupiestwa w z g l ę d e m tureckich Azeri, zastarzała nienawiść między sunnickimi K u r ­ dami a nestorianami asyryjskimi — wszystko to doprowadziło do trwających latami wzajemnych rzezi, lecz nie do powstania niepodległych państw. Nieuczciwa gra mocarstw europejskich i sukcesy militarne tureckiej armii Kemala Paszy przypieczę­ towały sprawę ewentualnego państwa kurdyjskiego, a także zresztą i utworzenia niepodległego państwa dla tureckich Ormian. Hassan Arfa opisuje krwawe stłumienie przez Turków powstania kurdyjskiego we wschodniej Anatolu i metody policyjnej przemocy w z g l ę d e m tego narodu trwa­ jące praktycznie do dziś. Tak np. obecnie w terminologii urzędowej Turcji naród kurdyjski zupełnie nie istnieje. Kurdowie nazywani są „Górskimi Turkami". Zabra­ nia się im noszenia tradycyjnych strojów narodowych, poszczególne szczepy zostały rozbrojone, a ważniejsi przywódcy deportowani z rodzinami, lub zmuszeni do emigracji. Sukcesy irackich Kurdów w ich powstaniu narodowym w latach 60-tych odbiły się w tureckiej części terytoriów kurdyjskich represjami i w z m o ż e n i e m nadzoru policyjnego. Wydaje się, iż Ankara dąży do detrybalizacji i turkizacji obszarów w pobliżu granicy radzieckiej. Obszerniejszy znacznie materiał historyczny daje książka na temat najnowszej historii Kurdów irańskich, z których szczególną aktywność w y k a z y w a ł y zawsze plemiona mieszkające nie w g ł ó w n e j ich prowincji, Kordestanie, lecz w zachodniej części irańskiego Azerbejdżanu, na zachód od jeziora Rezayeh (Urmia). T u działał wojowniczy watażka Simko, walczący z niemniej rozbójniczymi intruzami asyryj­ skimi Dżelu, ale także z armią i policją perską. T u właśnie w okresie I I wojny ś w i a t o w e j , gdy na terytorium Iranu stacjonowały oddziały brytyjskie i radzieckie, powstała w Mahabadzie wspomniana Republika Komula pod przewodnictwem prawnika i mułły zarazem, K a z i Muhammeda, z mułłą Mustafą al-Barzanim w r a n ­ dze generała na czele lokalnej siły zbrojnej. Podobnie jak w Turcji, tak i tu na przeszkodzie do realizacji zamierzeń niepodległościowych stanęła nie tylko nie­ sprzyjająca w latach 1945-1946 ogólnoświatowa sytuacja polityczna, lecz także tragiczna w skutkach dla jednych i drugich w a ś ń między góralskimi Kurdami a ich �238 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE sąsiadami z nizin, rolniczym ludem tureckiego pochodzenia, Azeri, czyli Azerbej­ dżanami. Z tym wszystkim łagodniejsza polityka szachów, zwłaszcza obecnego Rezy Pahlawi, zakładająca pluralizm etniczny państwa i unikająca niepotrzebnych z a zadrażnień emocjonalnych, a także poczucie wspólnoty językowej z Persami powo­ dują, iż dwu i półmilionowa rzesza Kurdów irańskich nie stanowi zagrożenia dla całości tego wielonarodowościowego państwa. Ulegają oni stopniowej detrybalizacji i modernizacji kulturowej. Ostrożna polityka Teheranu doprowadziła do dobrowol­ nego rozbrojenia szczepów kurdyjskich, co w przeszłości było operacją ponad siły władz centralnych. Jaką rolę przeznaczy Teheran tej etnicznej mniejszości pogranicza zachodniego w zaognionym sporze z Irakiem — przyszłość wykaże, aczkolwiek podsycanie nastrojów nacjonalistycznych i solidarystycznych z irackimi Kurdami mogłoby okazać się zbyt kosztowną dywersją polityczną dla szacha. Mogłaby odżyć idea państwa kurdyjskiego wykrojonego z Iraku, Persji i Turcji, czego politycy tych trzech państw usiłują uniknąć za wszelką cenę i pomimo dzielących ich różnic oraz rywalizacji. Fakt, że na północy, na radzieckim Zakaukaziu mieszka k i l k a ­ dziesiąt tysięcy Kurdów i że po upadku Republiki w Mahabadzie tam w ł a ś n i e znalazł schronienie Barzani razem ze swoimi współtowarzyszami broni, odgrywa niepoślednią rolę w ideologicznej sferze kurdyjskiego ruchu narodowego, z czym również liczą się rządy w Ankarze, Bagdadzie i Teheranie. Na koniec i Związek Radziecki dawał w ostatnich czasach do zrozumienia, iż nie leży w jego interesie stan permanentnego napięcia militarno-policyjnego oraz wszelkiego rodzaju poli­ cyjne akcje represyjne wobec Kurdów, rozgrywane o miedzę od Zakaukazia, na południu. O ile walki z Kurdami w Turcji n a d a w a ł y swoiste piętno wydarzeniom azja­ tyckim lat 20-tych, a lata 40-te u p ł y w a ł y w tym rejonie geograficznym pod znakiem ruchów narodowych Kurdów azerbejdżańskich, to w latach 50-tych i 60-tych kwestii kurdyjskiej rumieńców nadali Kurdowie iraccy. W chwili upadku związanego z p a ń s t w a m i centralnymi imperium tureckiego w a ż y ł y się losy ziem, które dziś tworzą iracki Kurdystan. Tamtejsi Kurdowie od całych pokoleń służyli w armii sułtańskiej, w czasie I wojny ś w i a t o w e j walczyli przeciwko Anglikom na Bliskim Wschodzie, a w początkach lat 20-tych wciąż mieli nadzieję, że znajdą się raczej w obrębie administracji tureckiej niż podporządko­ wanego Brytyjczykom Iraku. Anglicy, w czasie wojny posługujący się przeciwko Turkom i służącym w ich armii Kurdom pustynnymi szczepami nestoriańskich chrześcijan, m. in. asyryjskimi Dżelu, nie zdołali w porę pozyskać sobie opinii kurdyjskiej starszyzny plemiennej w obliczu zmienionej sytuacji politycznej i mili­ tarnej. Zrazili sobie i zniechęcili do idei współpracy plemiona zamieszkujące w o k ó ł górskiej miejscowości Suleymaniah, nade wszystko zaś cieszącego się dużą popu­ larnością szeika Mahmudá Barzinja, który następnie przez wiele lat inicjował ruchy antybrytyjskie i antyirackie w tym rejonie. W 1927 roku w y b u c h ł y tam poważne rozruchy i pojawia się na widowni politycznej rodzina obecnego mułły, a zarazem generała Mustafy al-Barzaniego. Byli to przywódcy lokalnej sekty sunnickiej, mie­ szkający nad północnym brzegiem d o p ł y w u Tygrysu, rzeki Wielki Zab, w miejscu zwanym „Bar Zan", czyli „miejsce wędrówek". Bracia Barzani wśród których dziś sławny Mustafa bynajmniej początkowo nie odgrywał najważniejszej roli, wojowali kolejno z Turkami, Anglikami i Arabami irackimi ze zmiennym szczęściem, prze­ chodząc granice ościennych państw, rokując z przeciwnikami, kapitulując, podle­ gając zsyłkom i amnestiom. Ogólnie rzecz biorąc charakterystyczną cechą tych trwających całe lata walk i rozejmów było krzepnięcie kurdyjskiego ruchu nacjo­ nalistycznego w Iraku, bez w z g l ę d u na chwilowe sukcesy jego przeciwników. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 239 Rebelie kurdyjskie w y b u c h a ł y z caraz większą gwałtownością i w momencie kolej­ nych rokowań ich przywódcy stawiali coraz ambitniejsze żądania. Wystarczy tylko przytoczyć fakt, iż w roku 1943 za poradą angielskiego ambasadora premier k r ó l e w ­ skiego rządu irackiego Nuri Said godził się na żądania autonomii stawiane przez irackich Kurdów, lecz spotkał się z kategorycznym sprzeciwem reszty arabskich ministrów w Bagdadzie. Zadecydowano próbę zgniecenia powstania i przy poparciu A n g l i k ó w przepędzono nawet mułłę Barzaniego do Iranu, gdzie działał •— j a k wspomniano — w Republice Mahabadzkiej. Lecz gdy następnie już po I I wojnie światowej króla i Nuri Saida obalił w Bagdadzie gen. Kassem i gdy uroczyście zaproszono niesfornego Mustafę Barzaniego na powrót do Iraku, rząd bagdadzki nadal w a h a ł się, czy warunki kurdyjskie przyjąć. Tymczasem Barzani już domagał się udziałów w zyskach ze źródeł naftowych Kirkuku, wyodrębnionej, kurdyjskiej siły zbrojnej itd. Dalsze dzieje kurdyjsko-irackiego konfliktu aż po dzień dzisiejszy były nieustającym pasmem prób Bagdadu stłumienia ruchu powstańczego na pół­ nocy siłą na przemian z p r z e w l e k ł y m i negocjacjami. Kolejne przewroty polityczne w Bagdadzie pociągały za sobą kolejne uroczyste zawieszenia broni z Kurdami. Nowe ekipy rządzące w stolicy odżegnywały się od linii obalonych poprzedników, obiecywały dużo. Lecz żądania Kurdów prowadziły do faktycznej, chociaż niefor­ malnej secesji Kurdystanu i Bagdad zawsze obawiał się, by przykład kurdyjski nie okazał się zaraźliwy dla pewnych ludów szyickich mieszkających nad Zatoką Perską, w rejonie Basry. Bezskutecznie próbowano — jak opisuje Arfa — zdyskre­ dytować Barzaniego, wygrać przeciw niemu rywali z Demokratycznej Partii K u r ­ dyjskiej. Ale ó w zręczny i śmiały żołnierz okazał się niemniej przebiegłym poli­ tykiem. Dziś pozycja jego i Kurdów irackich jest mocna. Kiedy w roku 1963 Rada Bezpieczeństwa odstąpiła od zamiaru dyskutowania sprawy Kurdów, a ś w i a t arabski zajmował wobec tego krwawego i b e z w z g l ę d n y m i środkami rozgrywanego konfliktu postawę co najmniej dwuznaczną, Barzani w y ś m i a ł politycznych negocjatorów międzynarodowych mówiąc: „Nie oczekujemy, by nasza sprawa zwyciężyła po­ przez rokowania w kancelariach, lecz wywalczy ją oręż w naszej świętej wojnie o wolność". Po dziesięciu latach idea, o którą walczy, zdaje się rzeczywiście zwy­ ciężać. Przyszłość w y k a ż e jednak, czy tak było naprawdę. W mądrej i zwięzłej konkluzji swojej książki Hassan Arfa reasumuje sytuację Kurdów w trzech opisywanych państwach. W Turcji władze m ó w i ą Kurdom: nie jesteście Kurdami, nie ma Kurdów w naszym państwie. Kurdowie zaś milczą, bo inaczej grozi im los oskarżonych o zdradę stanu. W Iranie władze akceptują fakt istnienia narodowości kurdyjskiej, lecz ponieważ zakładają, że państwo irańskie złożone jest z wielu nacji i że Kurdowie są językowo pokrewni Persom, zatem kwestia etniczna tych plemion nie jest brana pod uwagę. Podzieleni i nawet skłóceni ze sobą Kurdowie irańscy — jak twierdzi Arfa — nie mają sprecyzowanego poglądu wspólnego na tę sprawę. W Iraku wreszcie w ł a d z e godzą się na uznanie narodowości kurdyjskiej, odrębnej od arabskiej. Lecz usiłują tworzyć ponadnarodowe pojęcie Irakczyków. Skłonne są dać Kurdom autonomię, lecz bez prawa do oderwania się. Kurdowie iraccy natomiast pragną zacząć od szerokiej autonomii, ale ich ambicje sięgają dalej. Badacz zjawisk społeczno-kulturowych znajdzie w książce Arfy szereg faktów, potraktowanych niestety marginesowo, które m ó w i ą o stopniowym wytwarzaniu się warstw oświeconych, inteligencji politycznie radykalnej i o konfliktach między tą grupą ludzi a starszyzną rodową, posiadającą wielkie zasługi w przeszłości, lecz hamującą nieraz proces rozwoju. Obserwujemy także charakterystyczne odrywanie się przebywających na emigracji polityków-inteligentów od reszty społeczeństwa �240 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE kurdyjskiego, w którym obowiązuje nadal tradycyjny obyczaj i dawne zasady lojalności. N i e u w z g l ę d n i a n i e tych faktów kulturowych kosztowało nieraz emigra­ cyjnych przywódców kurdyjskich wiele i nawet decydowało czasem o całkowitej porażce. Autorowi można by postawić zarzut minimalizacji kwestii kurdyjskiej w Iranie. Z drugiej strony należałoby przypuszczać, iż sporo dodatkowych informacji histo­ rycznych zainteresowani tą k w e s t i ą mogliby uzyskać z jego innej książki, zatytuło­ wanej Pod pięcioma szachami , a także monografii Republiki Mahabadzkiej pióra W. Eagletona . Cokolwiek głosiłyby poszczególne rządy państw azjatyckich na temat istnienia lub nieistnienia narodowości Kurdów, zgodzić wypadnie się chyba z Hassanem Arfą, że kwestia kurdyjska pozostanie aktualna. I , dodajmy od siebie, że na długo. 3 4 3 4 H . A r i a , Under Five Shahs, London W. E a g l e t o n , The Kurdish Republic 1964. of 1946, London 1963. �MARIUSZ Z I Ó Ł K O W S K I NAJNOWSZE BADANIA NAD K O M P L E K S E M TIWANAKU i MIEJSKIM Po okresie pewnego zastoju w latach pięćdziesiątych w badaniach nad kulturą Tiwanaku wiele nowych danych dostarczyły prace prowadzone przez Centro de Investigaciones Arqueológicas en Tiwanaku (CIAT). C I A T powstał 20 X 1958, jego kierownikiem od początku jest Carlos Ponce Sangines. Zadaniem tej instytucji, oprócz ściśle rozumianych prac wykopaliskowych, jest również rekonstrukcja budowli T i w a n a k u . Wyniki dotychczasowych badań pozwoliły w dużej mierze na wyjaśnienie wielu kwestii spornych, na które nie dały odpowiedzi poprzednie prace m. in. A. Stubela i M. Uhle , A. Posnanskyego , W. C. Bennetta czy Stig R y d e n a . I. Tiwanaku znajduje się w dep. L a Paz w Boliwii, na wys. ok. 3820 m, ok. 20 km na południe od jeziora Titikaka. Poprzednicy Ponce Sanginesa uważali, iż obszar Tiwanaku obejmuje tylko kompleks monumentalnych budowli kamiennych, i w y ­ nosi ok. 45 h a . Na podstawie obecnych prac ustalono, że istniał również bardzo rozległy kompleks mieszkalny, składający się z b u d y n k ó w glinianych, rozmytych z czasem przez deszcz (stąd i trudności w ich obecnej lokalizacji). Zatem rzeczy­ wisty obszar Tiwanaku wynosi ok. 420 ha (wielobok o dł. 2,8 km i max szer. 1,6 km), z czego na budowle kamienne przypada 16 ha (ok. 4% powierzchni ). 2 3 4 5 6 7 8 1 Zgodnie z pisownią kichwańską, C I A T wprowadziło między innymi formę Tiwanaku zamiast dawnego Tiahuanaco. Dalej w tekście wszystkie nazwy z obszaru stanowiska archeologicznego Tiwanaku pisane będą zgodnie z n o w ą nomenkla­ turą C I A T - u , natomiast inne nazwy geograficzne podane będą według pisowni tradycyjnej (wyjątek — nazwa Titikaka). C. Ponce S a n g i n e s , G . Mogrovejo T e r r a z a s , Acerca de la procedencia del material Utico de Tiwanaku, L a Paz 1970, Academia de Ciencias de Bolivia, Nr 21, s. 52. A. S t u b e l , M. U h l e , Die Ruinenstaette von Tiahuanaco im Hochlande des Alten Peru. Eine Kulturgeschichtliche Studie, Veiiag von K a r l W. Ilierseman, Leipzig 1892. Głównie A. P o s n a n s k y , La cuna del hombre americano, J . J . Augus­ tin, New York 1945, t. I , I I . W. C. B e n n e t t , Excavations at Tiahuanaco, American Museum of Natural History, Anthropological Papers vol. X X X I V , part I I I , New York 1934; także: W. С. B e n n e t t , J . B i r d , Andean culture history, American Museum of Na­ tural History, Handbook series, Num. 15, New York 1949. S. R y d e n, Archaeological rechearches in the highlands of Bolivia, E l a n ders Boktryckoni Aktiebolag, G0teborg 1947. ' B e n n e t t , op. cit., s. 367, opiera się głównie na Posnanskym. С. Ponce S a n g i n e s , La ciudad de Tiwanaku. A proposito del ultimo librosobre planeamiento urbano precolombino de Jorge Hardoy, „Arte y Arqueologia", nr 1: 1969, s. 22. 2 3 4 5 6 8 16 — E t n o g r a f í a P o l s k a , X I X / 2 �242 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE I I . Wielkie rozmiary i staranność obróbki bloków kamiennych użytych do bu­ dowli w Tiwanaku budziły podziw i zdumienie już u pierwszych kronikarzy h i s z p a ń s k i c h , tym bardziej że nie zlokalizowano żadnych k a m i e n i o ł o m ó w w bez­ pośrednim sąsiedztwie Tiwanaku. Snuto często fantastyczne teorie na temat pocho­ dzenia tych głazów, sposobu ich obróbki, a szczególnie transportu. Problemy te zostały chyba ostatecznie w y j a ś n i o n e przez C . Ponce Sanginesa i Gerardo Mogrovejo Terrazasa . 9 10 Na podstawie dokładnych analiz pektograficznych oraz badań archeologicznych ustalili oni pochodzenie 5 zasadniczych gatunków kamienia, używanych w T i w a ­ n a k u : 1) czerwony piaskowiec — podstawowy materiał budowlany z południowej Wyżyny, w odległości ok. 8-15 km; 2) andezyt — materiał „luksusowy", u ż y w a n y do zdobień, rzeźb, steli, portali — częściowo z półwyspu Copacabana i Catavi na jeziorze Titikaka; 3) bazalt — głównie do produkcji narzędzi rolniczych — z ko­ palni w Querimita, 8 km na pd.-zach. od jeziora Poopo; 4) w a p i e ń — z północnej Wyżyny; 5) sodalit — ozdoby, biżuteria — Palca w departamencie Cochabamba, Boliwia. I I I . W jaki sposób odbywał się transport na tak wielkie odległości? O ile bowiem bazalt i sodalit przenoszone w niewielkich, kilogramowych klockach nie sprawiały chyba trudności transportowych , o tyle andezyt i piaskowiec dostarczane były w potężnych blokach пр.: a) p i a s k o w i e c — platforma Puma Punku, segment 2, nr 9 — 7, 81 X 5,15 X 1,07 m — waga 131 ton; Monolit Bennetta (tzw. stella 10) — 7,30 X 1,80 X 1,27 ok. 37 ton; b) andezyt — blok nr 5 na pd. zachód od Akapana (zapewne miano z niego w y c i ą ć filary) 7,20 X 2,12 X 1,12 m i ok. 41,35 tony; filar P. 143 z Chunchukala — 4,95 X 1,95 X 1,20 waga ok. 26,95 tony . Po odrzuceniu bardzo ponętnego i prostego wyjaśnienia, że głazy zostały przeniesione dźwiękiem t r ą b k i , czy też w wyniku ingerencji przybyszów z kos­ mosu, pozostaje nam tylko wierzyć w siłę mięśni ludzkich (bowiem o ile lamy stosowano jako zwierzęta juczne, o tyle nie nadają się one jako zwierzęta po­ ciągowe). C. Ponce Sangines wylicza następujące metody transportu lądowego, będące w zasięgu możliwości technicznych budowniczych Tiwanaku: 1) ciągnięcie bloków za pomocą lin po lekko zwilżonej ziemi; 2) użycie drewnianych sań; 3) toczenie na pniach; 4) ręczne nosze; 5) stosowanie platform, równi pochyłych, ramp przy ustawianiu głazów . Doświadczenia przeprowadzone przez C I A T oraz inne wcześniejsze próby wy­ kazały, że możliwości trakcyjne jednego człowieka wahają się w graniczach 50-100 kg. 11 12 18 14 15 9 Między innymi J Diez de B e t a n z o s , Suma y narración de los Incas, L i m a 1924, s. 82-83. Ponce S a n g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. cit. Ibidem, s. 62, oraz С. Ponce S a n g i n e s , A propós des fouilles de Tiwanaku, „Archeologia", nr 53: 1973, décembre, s. 65. Istnieje przypuszczenie, że do transportu bazaltu używano lam; drogi pro­ wadzące do miejsca wydobycia, na terenie Querimita, flankowane są murami, zapewne w celu ułatwienia dostępu stadom tych zwierząt. W pobliżu odkryto również konstrukcje interpretowane jako zagrody dla lam; patrz: Ponce S a n ­ g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 62. Wszystkie wymiary i uwagi w e d ł u g Ponce S a n g i n e s i Mongrovejo T e r ­ r a z a s , op. cit., s. 74. В. C o b o , Historia del Nuevo Mundo, Madrid 1956, t. I I s. 197. Ponce S a n g i n e s , Mongrovejo T e r r a z a s , op. cit, s. 95-96. 1 0 11 1 2 1 3 1 4 1 5 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 243 RECENZJE Zatem do przetransportowania segmentu 2 z Puma Punku (131 ton) wystarczyłoby maximum 2620 l u d z i . Sprawa transportu andezytu jest nieco bardziej skomplikowana. Złoża tego budulca znajdują się m. in. na półwyspie Copacabana. P o n i e w a ż ze w z g l ę d u na przeszkody terenowe droga lądowa wzdłuż pd. zach. brzegów jeziora byłaby niemożliwa, narzucała się konieczność transportu wodnego. Dowodem istnienia drogi wodnej są porzucone głazy, znajdowane na Copacabana i w Iwawe, miejscowości nad jeziorem Titikaka, 22 km na południe od Tiwanaku. Iwane była portem docelowym, skąd dalej prowadziła droga lądowa do Tiwanaku . Z przeprowadzonych badań źródłowych i prób na modelach wynika, że optymalnym środkiem transportu głazów jest tratwa z drzewa balsa . I tak np. do przetranspor­ towania bloku nr 5 (41,35 ton) potrzebna była tratwa o powierzchni 122 m , czyli o wymiarach 10 m X 12,2 m i grubości 0,33 m . Tratwy, zależnie od miejsca załadunku, przebywały 94 lub 28 k m . IV. Odnośnie do charakteru i funkcji Tiwanaku do niedawna rozpowszechnione było mniemanie, iż Tiwanaku nie było miastem, lecz tylko w a ż n y m ośrodkiem kultowym, do którego przybywały rzesze pielgrzymów z całego Altiplano. Przy­ bysze ci mieli pracować przy wznoszeniu ś w i ą t y ń Tiwanaku. Stałymi mieszkańcami sanktuarium mieli być tylko nieliczni kapłani i artyści. T a interpretacja lansowana była szczególnie przez W. C. Bennetta, a za nim przez Busnella, von Hagena . Słuszną krytykę tego poglądu przeprowadził C. Ponce Sangines , opierając się m. in. na pracach innych badaczy, szczególnie Jorge Hardoy'a . Dyrektor C I A T stwierdził mianowicie, że: 1. Tiwanaku oprócz tzw. centrum religijno-administracyjnego posiadało roz­ ległe „dzielnice" mieszkaniowe, co obalało tezę o nielicznych, wybranych m i e s z k a ń ­ cach i braku osadnictwa. 2. Teoria o pielgrzymach budujących świątynie Tiwanaku również nie wytrzy­ muje krytyki, w ó w c z a s bowiem m i e l i b y ś m y w Tiwanaku do czynienia z licznymi znaleziskami z różnych kultur Altiplano, a nie z jednolitą, bardzo swoistą kulturą Tiwanaku . 3. W świetle ostatnich ustaleń, część monumentalnych budowli Tiwanaku (np. tzw. pałac Putuni) miała charakter ś w i e c k i . Sangines twierdzi dalej, że Tiwanaku było miastem od tzw. I I I okresu (Early Tiahuanaco Bennetta), i to miastem o zaplanowanym założeniu urbanistycznym . Jako dowód przytacza m. in. fakt, że wszystkie monumentalne budowle Tiwanaku mają plan prostokątny i są zorientowane na osi pn. pd., przy czym ich ściany północne i południowe są dłuższymi bokami. Stara się również w y k r y ć p r a w i d ł o M 17 i8 2 1 9 2 0 21 22 23 24 25 26 16 Ibidem, s. 96-97. Ibidem, s. 145-146. Ibidem, s. 129-137. Ibidem, s. 140. Ibidem s. 142. B e n n e t t , B i r d , op. cit., part 2, s. 185, oraz G. К u b i er, The Art and Architecture of Ancient America, The Pelican History of Art. Penguin Books, Harmondsworth 1962, s. 303. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s. 11-22. J . H a r d o y, Ciudades precolombinas, Buenos Aires 1964, oraz tenże, Urban Planning in Precolumbian America, New York 1968. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s. 12. Ibidem, s. 22. Ibidem, s. 23-25. 17 18 1 9 20 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 26 �244 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE w o ś c i w rozmieszczeniu poszczególnych budowli". Najbardziej przekonujące jest jednak stwierdzenie, że ogromny zakres prac budowlanych, np. transport i ob­ róbka budulca czy usypanie platformy Kalasasaya z 35 tys. m ziemi, w y m a g a ł istnienia centralnego ośrodka projektodawczego. Dowodem dużej wiedzy konstruk­ cyjnej i planistycznej budowniczych Tiwanaku jest chociażby doskonale zaplanowany i zrealizowany system kanalizacyjny lub też Chunchukala (inaczej halconera — konstrukcja przy zachodniej ścianie Kalasasaya), której ściana, zbudowana z 30 to­ nowych bloków, jest odchylona o 2° do tyłu i wsparta na kamiennym cokole. Za nieco pochopne przy obecnym stanie badań należy uznać stwierdzenie S a n ginesa, że Tiwanaku było pierwszym zaplanowanym kompleksem urbanistycznym w regionie andyjskim i stanowiło wzór dla miast Costy, a następnie dla urbanistyki Inków . Nie wykryto bowiem „klucza" do planistycznego rozwiązania Tiwanaku, a suponowane przez w. w. badaczy orientowanie wszystkich monumentalnych b u d y n k ó w Tiwanaku w z g l ę d e m Akapana jest dość trudne do udowodnienia. V. Bardzo interesujące są prace C I A T nad periodyzacją kultury Tiwanaku, prowadzone na podstawie w y n i k ó w b a d a ń (tab. 1). W okresie I i I I , Tiwanaku pozostaje osadą wiejską, podobną do osady sąsiednich kultur Wankarani (na połud­ nie i Chiripa — nad jeziorem Titikaka). Ś w i a d e c t w e m utrzymywania kontaktów 3 2S 2 9 PERIODYZACJĄ K U L T U R Y TIWANAKU wg C. Ponce Sanginesa ok. 1200 r. p. n. e. (TIAHUANACO) wg W. Bennetta Okresy I i I I (etap wiejski) 133 r. n. e. 374 r. n. e. 724 r. n. e. ok. 1200 r. n. e. Early Tiahuanaco Okres I I I (pocz. etapu miejskiego) Okres I V (tzw. klasyczny) Okres V (tzw. Imperialny) Classic Tiahuanaco Decadent Tiahuanaco handlowych z sąsiadami są w Tiwanaku narzędzia z bazaltu, sprowadzonego z Querimita. W początkach naszej ery, na skutek bliżej nie znanych procesów, roz­ poczyna się w Tiwanaku tzw. rewolucja miejska. Powstają pierwsze monumentalne budowle z czerwonego piaskowca (andezyt nie jest używany). Jest to tzw. okres I I I . Okres I V , inaczej klasyczny, charakteryzuje się wspomnianym rozkwitem kultury Tiwanaku, świątynie są przebudowane i upiększone dekoracjami z andezytu (np. Brama Słońca), którego sprowadzanie w i ą ż e się prawdopodobnie z opanowaniem przez Tiwanaku wybrzeży jeziora Titikaka. W p ł y w kultury dotarł do nadbrzeżnych osad kultury Chiripa chyba wcześniej, bowiem jeszcze w okresie I I I w miejscowości Chiripa zostaje wybudowana tzw. świątynia półpodziemna, bardzo podobna do Templete °. 3 27 Ibidem, s. 24. Ibidem, s. 27. Periodyzacją w e d ł u g Ponce S a n g i n e s i Monogrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 55, oraz Ponce S a n g i n e s , A propos des fouilles s. 27. C. Ponce S a n g i n e s , Wankarani y Chiripa y su relación con Tiwanaku, Academia Nacional de Ciencias de Bolivia, Nr 25, L a Paz 1970, s. 59: 26 2 9 3 0 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 245 RECENZJE Okres V jest świadkiem ekspansji kultury Tiwanaku na obszar całego Peru, okoliczności tego procesu pozostają niejasne, niemniej jednak w p ł y w y kultury Tiwanaku odciskają się przemożnym piętnem na sztuce peruwiańskiej, dlatego okres ten, ok. I X - X I I w., nazywany bywa Horyzontem Tiahuanaco. Upadek kul­ tury następuje dość nagle, zapewne ok. 1200 г. п. е.; Tiwanaku zostaje opuszczone, tak że w ok. 250 lat później nikt nie potrafi w y j a ś n i ć zdobywcom inkaskim, kim byli jego budowniczowie. Wyniki badań C pozwoliły uchwycić sekwencję chro­ nologiczną i chyba raz na zawsze położyły kres spekulacjom na temat rzekomo niezwykle dawnych początków Tiwanaku, które zdaniem niektórych, miałoby po­ chodzić z okresu trzeciorzędu (sic!) . Dla przypomnienia podaję, że najstarsza próbka K-16, otrzymana z wykopalisk na Kalasasaya, dała datę 1580 lat ± 120 p. n. e. (Chodzi oczywiście o ślady najstarszej osady, a nie o świątynię zbudowaną w okre­ sach I I I i I V — przyp. autora) . 1 4 31 32 Pewnym błędem podanej przez Sanginesa periodyzacji jest, co paradoksalne, jej dokładność. W żadnym ze znanych mi dzieł nie podaje on metod, na podstawie których osiągnął takie daty graniczne, jak np. 133 г. п. е., 374 г. п. е., czy 724 r. n. e. Tak ścisłe datowanie za pomocą radiowęgla jest nieosiągalne, a z drugiej strony zupełnie brak przekazów literackich, które uzasadniłyby taką p e r i o d y z a c j ę . V I . Na zakończenie parę uwag o strukturze społecznej ludności Tiwanaku. Posnansky, opierając się na badaniach antropologicznych (niedokładnych, jak się później okazało) sformułował hipotezę o istnieniu dwóch grup rasowych w T i w a ­ naku. Pierwsza brachicefaliczna, nazwana przez niego koiła, wojownicza, miała stanowić rasę panów, z której wywodzili się wojownicy i kapłani. Druga, dolichocefaliczna, zwana aravak, była tą „gorszą", jej przedstawiciele stanowili siłę ludzką, dzięki której wzniesiono Tiwanaku. Hipoteza rasistowska wyrosła z nie­ zbyt naukowych spekulacji i na dodatek nie poparta ż a d n y m dowodem antropo­ logicznym, w s z y s t k i e bowiem odkryte w Tiwanaku czaszki są brachicefaliczne . Sangines twierdzi natomiast, że zróżnicowanie ludności Tiwanaku było wy­ łącznie natury klasowej i pojawiło się wraz z początkiem tzw. rewolucji miejskiej po roku 133 n.e. (?). N a d w y ż k i w produkcji rolnej, uzyskane dzięki polepszeniu techniki upraw, umożliwiły wykształcenie się grupy arystokracji, kapłanów oraz wyspecjalizowanej grupy r z e m i e ś l n i k ó w . Sangines suponuje również, chyba nieco pochopnie, istnienie trójpodziału własności m i ę d z y „osoby prywatne, państwo i świątynie", jak to miało jakoby miejsce w późniejszym imperium Inków. W y r a ­ finowanie sztuki w okresie I V świadczy prawdopodobnie o wzroście zamożności klas panujących i postępującej polaryzacji społecznej (porównanie monumentalnych budowli kamiennych ze skromnymi, glinianymi chatami ludności). Uprawa roli na Altiplano wymaga około 4 miesięcy pracy rocznie. Przez pozostałe 8 miesięcy ludność była zapewne zatrudniona przy wznoszeniu ogromnych budowli lub innych p r a c a c h . Sangines podkreśla, że na Altiplano nie wykształciło się niewolnictwo, 33 34 35 36 3 1 H . S. B e l l a m y , P. A l l a n , The calendar of Tiahuanaco, Ed. Faber and Faber, London 1956, s. 18, 21, oraz t e n ż e , The great idol of Tiahuanaco, Ed. Faber and Faber, London 1959, s. 25. Ponce S a n g i n e s , L a ciudad s. 63. A. P o s n a n s k y , Antropologia y sociología de las razas interandinas y de las regiones adyacentes, L a Paz 1938, s. 32-33, cytuję za Ponce S a n g i n e s , Mongrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 147. Czaszki, które Posnansky wziął za dolichocefaliczne są po prostu czaszkami brachicefalicznymi, celowo zdeformowanymi. Ponce Sangines, MongrovejoT e r r a z a s , op. cit, s. 148. Ibidem, s. 148. Ibidem, s. 149. 3 2 3 3 3 4 35 36 �246 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE m. in. nie ma żadnych śladów tradycji niewolniczych wśród obecnych wspólnot ludności Aymara. Twierdzenie to nie jest w świetle ostatnich badań całkowicie zgodne z p r a w d ą . Warto tu również w s p o m n i e ć o pewnych tradycjach ludności Altiplano z okolic Tiwanaku, a wskazujących na istnienie interesujących analogii pomiędzy kulturą Tiwanaku a kulturą Inków. W obecnej osadzie Tiwanaku, założonej ok. 1570 г., istnieje nadal podział na 2 części: Arasaya i Masaya, ta druga zajmuje część południową, ta pierwsza północną (obserwacja Bandeliera z 1894 r . . Nasuwa się tu podobieństwo do podziału inkaskiego Cuzco na Yanan i Urin. Prawdopodobnie ten prekolumbijski schemat został przeniesiony z Cuzco na kolonialną osadę, być może jednak samo Cuzco otrzymało go od Imperialnego Tiwanaku. Ten wniosek Sanginesa wydaje się być niezbyt przekonywająco udokumentowany, znacznie ciekawsza jest druga informacją cytowana za jezuitą Anęllo de O l i v a . Zanotował on w początkach X V I I wieku, iż w Tiwanaku wierzono w podział świata na 4 części (wg kierunków geograficznych), i że podział ten miał zostać skopiowany przez w ł a d c ó w inkaskich Tłumaczyłoby to n a z w ę Taypikala, która to według Bernabé Cobo miała być wcześniejszą n a z w ą Tiwanaku, sprzed podboju inkaskiego i znaczyła w jęz. aymara „Kamień Środka", ponieważ tubylcy wierzyli, iż Taypikala (Tiwanaku) znajduje się w środku świata . Są to niestety przekazy dość późne i należy zachować ostroż­ ność przed ich zbyt pochopną interpretacją. Problem w p ł y w ó w Tiwanaku na Wybrzeża jest dość dobrze znany, natomiast niewiele jak dotąd zajmowano się ewentualnymi powiązaniami Tiwanaku z ludźmi zamieszkującymi Selvę. Sangines wymienia następujące analogie: a) zażywanie substancji narkotycznych w formie proszków wdmuchiwanych w nos. Max Uhle opisuje odkrytą w 1895 r. w Tiwanaku tubę-rurę (z kości lamy) posiadającą dwa otwory na zakończeniu. Przyrząd ten miał służyć do zażywania jakiejś substancji narkotycznej . Według tegoż autora oraz H. W a s s e n a zwyczaj zażywania narkotyków w tej formie znany jest głównie z nizin należących do zlewiska atlantyckiego; b) Sangines, na podstawie analizy pewnego naczynia tiwanakockiego z okre­ su V, udowodnił, że już w ó w c z a s znana była coca ; c) w okresie wykopalisk C I A T odkryto dwie czaszki należące wg wszelkiego prawodopodobieństwa, do m a ł p z gatunku występującego w puszczy nadamazońskiej. Pierwsza czaszka datowana jest na okres I I I ; 37 № 39 40 42 4S 44 46 4 6 37 Ibidem, s. 149. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s 27. ibidem, s. 27. A. de O l i v a , Historia del Peru y varones insignes en santidad de la Compana de Jesus, ed. Imprenta y Librería S. Pedro, L i m a 1895, cytuję za Ponce S a n g i n e s , L a ciudad s. 27. ibidem, s. 27. „E1 nombre que tuvo este pueblo antes que fuese señoreado de los Inkas, era Taypicala, tomado en la lengua aimara, que es la materna de las naturales, y quiere decir „la piedra de en medio", porque tenían por opinion los Indios Collao que este pueblo estaba en medio del mundo", C o b o , op. cit., s. 195. M. U h l e , A snuffing Tube from Tiahuanaco, Bulletin of the Museum of Science and Art, University of Pennanum, 4 vol. 1, Philadelphia 1898, s. 1. I I . W a s s e n, Trie use of some specific kinds of South American Indian snuff and related paraphernalia, Etnologika Studier, 28, Goteborg 1965, s. 13. C. Ponce S a n g i n e s , Cerámica tiwanacota. Vasos con decoración prosopomorfa, Buenos Aires 1947, fig. 28. Ponce S a n g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. eii., s. 144. 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 8 �ARTYKUŁY RECENZYJNE 247 I RECENZJE d) częsty w plastyce Tiwanaku (i nie tylko) motyw w ę ż a pochodzi chyba z te­ renów cieplejszych, leśnych, gdzie gady te są powszechne; na samym Altiplano występuje tylko jeden niewielki i zupełnie niegroźny gatunek w ę ż y . Do tych i jeszcze kilku innych, mniej przekonujących analogii wymienionych przez Sanginesa dodać chyba można często występujący w przedstawieniach sztuki Tiwanaku motyw ściętej i b y ć może spreparowanej g ł o w y •— trofeum, tzw. tzanza. Zwyczaj ścinania i preparacji głów ludzkich znany jest szczególnie u plemienia Jívaro, zamieszkującego m. in. tereny wschodnie Ekwadoru i Peru. Jednakże z podjęciem dalszych badań zarówno nad strukturą społeczną, demo­ grafią i funkcją Tiwanaku, jak i jego powiązaniami z innymi kulturami, trzeba będzie poczekać do czasu publikacji w y n i k ó w wykopalisk C I A T , szczególnie z terenów tzw. kompleksu mieszkalnego. 4 7 H E N R Y K A C Z A J K A , Bohaterska epika ludowa Słowian południowych. Struk­ tura treści, Polska Akademia Nauk, Komitet Słowianoznawstwa, Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk 1973, ss. 220. Epika ludowa południowych Słowian to jeden z najbarwniejszych — obok ruskich bylin — f e n o m e n ó w kulturowych słowiańskiej części Europy. W porów­ naniu z bylinami jest ona u nas stosunkowo mniej znana, toteż praca H . Czajki zasługuje na szczególną uwagę. Szeroko sformułowany tytuł zdaje się sugerować, że aspiracje autorki wykraczały poza analizę jednego cyklu epickiego, gdyż — jak pisze we wstępie — badaniami objęty został przede wszystkim tzw. cykl królewicza Marka. Wykorzystane materiały pochodzą w ł a ś c i w i e z całej południowej S ł o w i a ń ­ szczyzny (Serbia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia i B u ł ­ garia), przy czym część nie była dotąd publikowana (pochodzą z archiwów Insty­ tutu Etnograficznego w Belgradzie oraz Instytutu Folkloru Macedońskiego w Skopiu). Nadzieję na oryginalne ujęcie problemu wzbudza podtytuł pracy — Struktura treści — oraz wiążąca się z nim deklaracja zastosowania „metody analizy pozio­ mej" zamiast tradycyjnej analizy pionowej, polegającej na rozpatrywaniu od­ dzielnych grup pieśniowych po ich uprzednim usystematyzowaniu. Na czym polega ta nowa metoda? Otóż autorka „najpierw zapoznała się z całym dostępnym ma­ teriałem pieśniowym, wyodrębniła warstwy, które występują w bohaterskiej epice ludowej, następnie zajęła się każdą z nich" (s. 8). Zabieg ó w ma ujawnić strukturę treści, przy czym „strukturę rozumie się tutaj w podstawowym znaczeniu tego wyrazu jako budowę, układ treści" (s. 8). Dodajmy, że jest to raczej potoczne niż podstawowe rozumienie tego pojęcia. Już w s t ę p n e uwagi, krótko tu zasygnalizowane, rodzą szereg niejasności. Doty­ czy to głównie sposobu wydzielenia warstw oraz ich zakresu, czyli — m ó w i ą c inaczej — kryteriów klasyfikowania w ą t k ó w do poszczególnych warstw. Autorka ogranicza się jedynie do stwierdzenia, że w epice daje się wydzielić w sposób wy­ raźny pięć warstw — historyczną, mityczną, chrześcijańską, baśniową i obycza­ jową — i nie poświęca tej sprawie w i ę c e j uwagi, chociaż w trakcie lektury kolej­ nych rozdziałów bardzo często trudno pojąć dlaczego tu, a nie gdzie indziej, umiesz­ czono dany zespół faktów. Odnosi się to zwłaszcza, ale nie wyłącznie, do warstwy mitycznej i baśniowej. Co prawda każdy z rozdziałów otwierają ogólne dywagacje 47 Ibidem, s. 144-145. �248 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE np. na temat mitu, baśni itd., ale nie ułatwiają one, a czasem wręcz utrudniają zorientowanie się w zakresie danej warstwy. Do sprawy tej powrócimy jeszcze w dalszej części recenzji. Ponadto, począwszy od kilkustronicowego wstępu, daje się zauważyć nadmierną deklaratywność i równocześnie niejasność pewnych sformułowań. Przykładem o m ó ­ wienie ustalonej kolejności warstw. Autorka pisze: „Umieszczenie na początku warstwy historycznej jest sprawą u m o w n ą ; nie ulega wątpliwości, że warstwa mityczna jest w epice bohaterskiej chronologicznie starsza, lecz taki układ pozwala na ujęcie materiału pieśniowego w pewne ramy czasowe" (s. 8). Powstają tu od razu dwa pytania: 1) na jakiej podstawie tzw. warstwa mityczna uznana została za starszą od historycznej? — przypomnijmy, że w ramach epiki bohaterskiej, a nie w ogóle; 2) co to znaczy, że warstwa historyczna pozwala na ujęcie pieśni w „pewne ramy czasowe"?; czy a) najstarsze możliwe do zidentyfikowania fakty pojawiające się w epice umożliwiają datowanie genezy pieśni, czy też b) świadczą jedynie 0 utrwaleniu się pewnych wydarzeń historycznych w tradycji ludowej? Na żadne z tych pytań nie ma odpowiedzi. Podobnych zagadek i n i e d o m ó w i e ń jest w pracy znacznie w i ę c e j . Wróćmy do struktury treści bohaterskiej epiki Słowian południowych. J a k już powiedzieliśmy, pod tym pojęciem kryje się pięć dość dowolnie wyodrębnionych grup w ą t k ó w , m o t y w ó w i pojedynczych faktów. Metoda analizy poziomej sprowa­ dziła się zaś do czynności pogrupowania ich i opatrzenia odpowiednim n a g ł ó w ­ kiem. Jako pierwsza omówiona jest warstwa historyczna epiki. Rozdział ten zawiera próbę identyfikacji faktów historycznych, których echem mają być spotykane w pieśniach wzmianki. Nawiązują one głównie do okresu najazdu tureckiego w X I V 1 X V w. Autorka prezentuje spis i charakterystykę postaci konfrontując je w miarę możliwości z wiadomościami historycznymi, streszcza ważniejsze teksty ludowe, omawia problemy w nich się pojawiające — np. islamizację Słowian. W ten sposób otrzymujemy wielostronicowy wykaz bohaterów epickich, krain i miast, których nazwy pojawiają się w pieśniach. Wniosek z tych żmudnych dociekań jest dość prosty, ale bynajmniej nie jednoznaczny: „Bohaterów epicznych w większości wy­ padków można powiązać z postaciami historycznymi, podobnie w y g l ą d a sprawa z nazwami miast, gór, rzek, nie znaczy to jednak, że wszystkie imiona i nazwy są autentyczne" (s. 31). K i l k a zdań dalej czytamy zaś: „Identyfikacja bohaterów pieśniowych nastręcza poważne trudności, a zidentyfikowanych można traktować tylko umownie jako postacie historyczne, ponieważ ich historyczność sprowadza się w ł a ś c i w i e tylko do imienia i nazwiska, a i one często są zniekształcone" (s. 31). Identyfikacja historyczna faktów występujących w pieśniach, mająca na celu osadzenie tekstów ludowych w pewnych ramach chronologicznych — tak jak można to zrobić z dokumentem historycznym — mija się w i ę c wyraźnie z celem. Prawda, że niektóre wydarzenia i postaci z przeszłości stały się swego rodzaju punktami ogniskującymi wyobraźnię społeczności chłopskich i mniej lub bardziej zniekształ­ cone pojawiają się w twórczości ludowej. Jednak w y ł u s k i w a n i e okruchów prawdy historycznej przez badaczy niewiele w istocie daje, co przyznaje także H. Czajka pisząc na zakończenie rozważań o warstwie historycznej: „Jak w i ę c widzimy, niewiele da się powiedzieć na temat historii w pieśni bohaterskiej" (s. 30). Mimo tego pesymistycznego stwierdzenia wydaje się, że na podstawie zebranego przez autorkę materiału można o wiele więcej powiedzieć o historii pod warunkiem, że nie będziemy wszystkiego dopasowywali do własnej wizji przeszłości, a zaj­ miemy się ludową recepcją historii i ludowym obrazem przeszłości. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 249- Z etnograficznego punktu widzenia najwięcej kontrowersji budzą dwa n a ­ stępne rozdziały, a w ł a ś c i w i e ich w s t ę p n e części. Rozdział „Warstwa mityczna" rozpoczyna autorka od odważnego, ale niczym nie uargumentowanego stwierdze­ nia: „Mit pogański przetrwał w wierzeniach, baśniach i poezji ludowej południo­ wej Słowiańszczyzny do naszych czasów" (s. 32). Co w i ę c e j , stoi ono w wyraźnej sprzeczności ze zdaniem z następnej strony (por. niżej). Po tym efektownym wpro­ wadzeniu zgromadzone zostały cytaty z kilku prac, które w zamierzeniu autorki mają być „kilkoma s ł o w a m i o mitach w ogóle", poprzedzającymi prezentację m i ­ tycznych elementów pieśni. Są w i ę c trzy zdania z pracy Rene Welleka i Austina Warrena, kilka więcej autorstwa Mircea Eliadego, Claude Lévi-Straussa i wreszcie Bronisława Malinowskiego. Trudno zaiste o w i ę k s z ą mozaikę poglądów kryjących się za tymi nazwiskami. T y m bardziej zaskakujący jest brak jakiejkolwiek próby ustosunkowania się do nich, najmniejszego choćby komentarza. Zresztą meryto­ ryczna strona cytowanych poglądów nie ma żadnego znaczenia o czym świadczy odautorska definicja mitu: „Mit rozumie się tutaj jako opowieść o specyficznej strukturze narracji wchodzącą w skład pewnego systemu — mitologii" (s. 33). Owa „specyficzna struktura narracji" brzmi jeszcze bardziej tajemniczo w kon­ tekście zdania następnego: „Mit jest w i ę c opowieścią o bóstwach w starożyt­ ności antycznej, o nimfach wodnych czy górskich, o mojrach". A dalsze zdanie, że „Do rzędu m i t ó w nieznanych należą ciągle jeszcze mity słowiańskie" porównane ze zdaniem otwierającym rozdział utwierdza tylko w przekonaniu, że autorka chce coś ukryć przed czytelnikiem. Do zabiegów upiększających zaliczyć wypada parę kolejnych stron miesz­ czących wykaz badaczy religii i mitologii słowiańskiej z okresu przedchrześcijań­ skiego oraz pobieżny skrót poglądów kilku z nich, łącznie z jakże autorytatywnym a jednocześnie pokrętnym cytatem z popularnej książeczki T. Margula Mity z pięciu części świata, gdzie stwierdza on: „Wszelkie Lechy, Czechy, Rusy, Wandy i Popiele, Krakusy czy znów Boruty to tylko mity m i t ó w , to późniejsze sztuczne wytwory lite­ rackie bez oparcia o narodową glebę, bez zasług kulturotwórczych" (sic, s. 35) Wśród luźnych dywagacji nie brak śmiałych i zaskakujących w n i o s k o w a ń . Na s. 39 przytaczając interesujący tekst (nazwany nota bene bajką) o Dabogu panu­ jącym na ziemi i Panu Bogu w niebiosach autorka orzeka, że imię tego pierwszego „świadczy o mitycznym pochodzeniu bóstwa". Co to znaczy? Zaraz potem imię jakiegoś bóstwa Odirei „przypomina egipskiego Ozyrysa". Dlaczego nie germańskiego Odyna? Zapewne ze względu na bliskość Egiptu (przestrzenną) albo u m i ł o w a n i e religii egipskiej, co zdaje się potwierdzać passus na s. 42, gdzie przy okazji ma­ wiania postaci w ę ż a w wierzeniach słowiańskich autorka niespodziewanie wybiera jako analogie wierzenia egipskie. Wszystkie wspomniane wyżej dywagacje nie mają większego związku z zasad­ niczą częścią tego rozdziału, zawierającą szczegółową charakterystykę istot nad­ przyrodzonych występujących w epice Słowian południowych. Właściwie mowa jest o trzech grupach istot — rodzanicach, żmijach i wiłach. Przytoczony materiał fak1 Bezpodstawności twierdzenia T. Margula nie uzasadnia popularna forma książki, z której zdanie to pochodzi. Jeszcze bardziej dziwi bezkrytyczność autorki, posiadającej wykształcenie filologiczne; nawet, jeśli wszystkie wspomniane postacie w y w o d z ą się z legend będących wytworem wyobraźni literackiej naszych kronika­ rzy, bez wątpienia miały oparcie o „glebę narodową" i odegrały niemałą rolę w kulturze polskiej. Literatura na ich temat jest obszerna, por. bibiografie przy hasłach: „Lech, Czech, Rus", „Krak", „Popiel" oraz „Wanda" w Słowniku folkloru polskiego red. J . Krzyżanowski, Warszawa 1965; Cz. D e p t u ł a , Średniowieczne mity genezy Polski, „Znak", R. X X V : 1973, nr 233-234 (11-12), s. 1365-1403. �250 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE tograficzny, podobnie jak i w innych rozdziałach, stanowi największą zaletę tej pracy. Jednak celem autorki nie jest rzetelny opis; stara się ona odnaleźć genezę i sens wyobrażeń ludowych, a nawet zrekonstruować podłoże mitologiczne, z k t ó ­ rego one wyrosły. I stąd mnożą się w pracy zdania trywialne bądź pozbawione uza­ sadnień chociaż formułowane z dużą dozą pewności, np. s. 40: „Pieśń bohaterska Słowian południowych zachowuje ślady dawnych wierzeń dotyczących wyznaczania losu człowieka, co j a k w i a d o m o [podkr. moje — R T ] , wywodzi się z czasów antycznych". Warto zatrzymać się na moment przy postaci żmija. Sposób omówienia tej istoty ukazuje dość dobrze, że ograniczanie s i ę do analizy utworów o charakterze mniej lub bardziej literackim nie pozwala na w ł a ś c i w ą ocenę znaczenia danego faktu w całokształcie wierzeń. Praktyka ta, rozpatrywanie pieśni w oderwaniu od wierzeń i obrzędów ludowych, jest dość znamienna dla prac folklorystycznych. Ale autorka odrzuca w zasadzie analizę literacką zgromadzonego materiału, kon­ centrując się na swego rodzaju analizie kulturologicznej. Co w i ę c e j , we w s t ę p i e znajdujemy stwierdzenie, że materiał pieśniowy „trzeba było [...] konfrontować ze źródłami historycznymi, wyobrażeniami mitycznymi [...], zwyczajami, obycza­ jami, obrzędami ludowymi" (s. 8). Niestety, znajdujemy co prawda nie najlepsze streszczenie poglądów na religię przedchrześcijańskich Słowian nie mające żadnego znaczenia, pominięte zostały natomiast wierzenia istniejące współcześnie z p i e ś ­ niami. Tymczasem wydaje się, że rzetelna znajomość niepieśniowego materiału źródłowego pozwoliłaby uniknąć wielu braków w tej części pracy. Fragment po­ święcony żmijowi jest tego dobrym przykładem. T a mityczna istota znana była na terenie całej Słowiańszczyzny; pojawia się w wierzeniach, w ruskich bylinach, a jak przyznaje H . Czajka także w pieśni bohaterskiej Słowian południowych „obraz żmija" zajmuje poczesne miejsce. W dotychczasowych publikacjach etno­ graficznych narosło w o k ó ł tej mitycznej postaci wiele nieporozumień spowodo­ wanych przede wszystkim terminologią. Zainteresowanie się autorki żmijem oraz bogaty materiał źródłowy, jakim dysponowała, stwarzały nadzieję na rozwikłanie tej sprawy. Jednakże już w pierwszych zdaniach, idąc śladami swych poprzedni­ ków, autorka bezpodstawnie utożsamia żmija (rodz. męski) ze smokiem, w ę ż e m i żmiją (rodz. ż e ń s k i ) , mimo że w licznie cytowanych przez nią tekstach różnice między tymi istotami są zwykle dość wyraźne. Prowadzi to oczywiście do niepraw­ dopodobnego chaosu (na marginesie nasuwa się uwaga, czy tak często podkreślana niejasność i brak logiki w wierzeniach ludowych nie są w jakimś stopniu wynikiem arbitralnych interpretacji badaczy). Tymczasem zarówno w przytaczanych p i e ś ­ niach, jak i w opisach (strzeszczeniach) najwyraźniej chodzi o kilka (co najmniej dwie) różnych postaci. Jedna to w ł a ś n i e żmij (zmaj), a druga smok (smok lub to­ rreja). Także między żmijem a żmiją należałoby, zgodnie z pieśniami, przeprowadzić rozdział. Przykładem następujący fragment: „Proczuła se ż m i j a trojogława, / zapreła ie carewi drumowe, / zapreła ie toj tesni klisuri" itd. (s. 148). Przytoczmy teraz tekst mówiący o żmiju, który w intymnych celach odwiedza księżnę Milicę: „Sva planina suncem zasjajala / od prokleta o g n j e v i t a z m a j a / on podvije krila ispod sebe / P a mi к njome leti u čardake" (s. 144). [Podkreślenia w obu cytatach moje •— R T ] . 2 2 Konieczność rozróżnienia tych istot wskazuje ponadto ludowa wersja genezy s m o k ó w ; powstają one ze żmij lub w ę ż y (te dwa gady były często utożsamiane przez ludność wiejską), por. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1968, t. I I , cz. 1, s. 580-581. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 251 RECENZJE Oprócz wyraźnie zaznaczonej użytym rodzajem odmienności płci u w a g ę z w r ó ­ cić trzeba także na ognistość żmija. Jest to — obok jego pozytywnego związku z płodnością, w pieśniach uwidocznionego g ł ó w n i e jako aktywność seksualna, w i n ­ nych wierzeniach także poprzez przypisanie mu piorunowładności i zabijania smo­ k ó w — najistotniejsza cecha ż m i j a . O ile postać żmija w wierzeniach rysuje się dość jasno, o tyle w twórczości ludowej nazwa ta używana jest z dużą dozą dowol­ ności. Gdy jednak dokona się analizy cech przypisywanych tak nazywanym istotom jasne staje się, że mamy do czynienia z przeniesieniem nazwy żmij na potwora zwykle zwanego smokiem. Dobrym przykładem tego jest klasyfikacja w ą t k ó w p i e ś ­ niowych dokonana przez B. N. Putiłowa; analizując pieśni o walce z potworem wyróżnił on trzy zasadnicze grupy w ą t k ó w : 1) potwór jest strażnikiem wody, źródła, 2) potwór niszczy zasiewy, pożera ludzi, nakłada daniny, zamyka w ą w o z y , 3) potwór zagraża orszakom weselnym odbiera dary i żąda wydania panny m ł o ­ dej . Wszystkie wymienione tu cechy charakterystyczne są dla s m o k ó w na terenie całej Słowiańszczyzny, bez w z g l ę d u na to, jak je ludność wiejska nazywa — smo­ kiem, lamją, halą czy wreszcie — jak to ma miejsce nieraz w pieśniach — żmijem . Można więc sądzić, że w części pieśni i bylin nazwa ta została użyta wyłącznie jako synonim potwora. Naszym zdaniem decydujące znaczenie posiadają cechy obu istot, zwłaszcza te podstawowe — akwatyczność smoka i ognistość żmija. W p i e ś ­ niach, legendach i bajkach wschodnio- oraz południowosłowiańskich •— nawet jeśli używa się w nich nazwy żmij — potwór ginie bardzo często od ognia lub traci s w ą siłę przebywając zbyt długo poza wodą, na żarze słonecznym itd. 3 4 s 6 Warto ponadto zwrócić u w a g ę na inny aspekt klasyfikacji Putiłowa. Otóż wyróżnione przez niego grupy w ą t k ó w (2) i (3) są w ł a ś c i w i e rozwinięciem grupy (1) — strzeżenia wody, czy m ó w i ą c inaczej zamykania dostępu do wody. „Zamy­ kanie" lub „wiązanie" to jedna z podstawowych cech przypisywanych smokom i istotom smokopodobnym. W wierzeniach ludowych, gdzie smoki p o r ó w n y w a n e 3 Por. M o s z y ń s k i , op. cit. s. 464-465, 668-670. B. N. P u t i ł o w , Russkij i jużnosławjanskij gieroiczeskij epos, Moskwa 1971, s. 31-38. Warto przytoczyć pokrótce charakterystykę tych istot z terenu Bułgarii. Christo Wakarelski w swej pracy Etnografia Bułgarii, Wrocław 1965, pisze o lamjach •— „smok rodzaju żeńskiego o wyglądzie wielkiego gada [...] Ma też skrzydła z błony. Ciało lamji pokryte jest żółtą łuską. Spotyka się obrazy smoka z trzema lub dziewięcioma głowami" (s. 224). W pieśniach i bajkach o smoku m ó w i się, że „mieszka na dnie morza albo w jaskiniach, gór, że zatrzymuje wody studzien i rzek i tym samym zmusza ludzi do składania mu ludzkiej ofiary" (ibidem). Walczą z l a m j ą - s m o k i e m bohaterowie, m. in. królewicz Marko, Branko, Chrabro, a zwykle św. Jerzy. Z odciętych smoczych karków „płynie często rzeka żyzności dla rolników i hodowców bydła". Synonimem lamji jest hala. Następnie Wakarelski pisze wyraźnie: „Wrogami lamji i hal są zmeeve (1. p. zmej) — smoki, młode istoty płci męskiej do pasa w postaci ludzkiej, z ogonem żmii i skrzydłami" (s. 224). Użycie i w tym wypadku nazwy smok jest już tylko uproszczeniem badacza jasno zdającego sobie jednak sprawę z różnicy między tymi grupami istot nadprzyrodzo­ nych. W języku polskim nazwa żmij w ł a ś c i w i e nie funkcjonuje i wszystkie istoty o kształcie w ę ż o w y m zwykło się określać mianem smok. Nie powinno to jednak w p ł y w a ć na rezultaty prac badawczych. Dodajmy jeszcze dla ścisłości, że w połud­ niowej Słowiańszczyźnie żmije tworzą całą społeczność, w której istnieją równie istoty tego gatunku płci żeńskiej, zwane w Bułgarii zmeici. Silnie podkreślaną przez Wakarelskiego cechą żmijów jest ich aktywność seksualna. Por. fragment pieśni bułgarskiej o zaślubinach żmija z dziewczyną ( M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 2, s. 774). Mówią o tym byliny i legendy ruskie przytaczane przez A. A f a n a s j e w a , Poeticzekija wozzrienia Sławian na prirodu, Moskwa 1858, t. I I , I I I . t 4 5 6 �252 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE są czasem do chmur lub z nimi utożsamiane, uważa się, że smoki pochłaniają wody i zamykają je w sobie, „wiążą". Powodują w ten sposób podwójne niebezpieczeń­ stwo — suszy bądź powodzi. Istoty władające piorunami, w tym także na n i e k t ó ­ rych terenach ż m i j e , zmuszają smoki do wypuszczenia wody albo odpędzają j e nie dopuszczając tym samym do powodzi lub gradobicia. W pieśniach i legendach ludowych cecha „wiązania" czy „zamykania" uległa rozszerzeniu — smoki nie tylko zamykają wody i dostęp do nich, ale także drogi i w ą w o z y , porywają i w i ę ż ą ludzi i orszaki weselne. Sama postać potwora uległa również transpozycjom — już nie musi to b y ć gadopodobny smok, lecz antropomorficzny potwór w rodzaju wspomnianego kilkakrotnie przez autorkę Arapa (np. s. 47) albo trzygłowy woje­ woda Balačko z Ledjan (s. 131). Niezwykle interesującą sprawą jest przystosowy­ wanie tego archaicznego obrazu do konkretnych sytuacji społecznych i historycz­ nych — wspomniany Arap w y s t ę p u j e mianowicie nieraz jako element tureckiego systemu administracyjnego, pobiera daniny od ożenku, gnębi, zabija lub uprowadza do niewoli chrześcijan. W takich wypadkach sens w ą t k u walki z potworem ulega zasadniczym zmianom. 7 Nie miejsce tu na szczegółowe i kompleksowe omawianie zespołu wierzeń o żmiju, smoku i walce istoty nadprzyrodzonej lub bohatera z groźnym potworem, choć — jak się wydaje — analiza tych w i e r z e ń ludowych rzuciłaby nowe światło zarówno na system wierzeń religijnych ludności słowiańskiej, jak i miejsce oraz znaczenie epiki bohaterskiej w życiu społeczności wiejskiej. Niestety, mimo dyspo­ nowania ogromnym materiałem źródłowym autorce nie udało się wykroczyć poza opis kilkunastu w ą t k ó w pieśniowych. Zaważyło na tym w dużym stopniu utożsa­ mienie żmija z istotami opozycyjnymi w stosunku do niego. Pomieszanie żmija ze żmiją doprowadziło zresztą do paradoksalnej sytuacji, kiedy autorka przytaczając poglądy P u t i ł o w a zarzuca radzieckiemu badaczowi, ż e w swej klasyfikacji nie uwzględnił pieśni, „gdzie żmij pojawia się jako motyw, obraz" (s. 45). Na dowód przywołuje przykłady, w których mowa jest bez wątpienia o najzwyklejszych gadach — żmijach (rodz. żeński). Z tej różnicy wspomniany badacz zdawał sobie zapewne doskonale sprawę. Niepokój autorki budzi natomiast powtarzająca się trzygłowość potwora: „Nie wiadomo jednak dokładnie — pisze H . Czajka — czy należy to rozumieć dosłownie jako trzy głowy, czy też jako trzy twarze, co przypisywano różnym postaciom z mitologii i religii greckiej i rzymskiej" (s. 47). Dociekliwość godna lepszej sprawy, świadcząca jednak niewątpliwie o lekturze znanego i w dużym stopniu nieaktual­ nego już dzieła Pettazzioniego . Fragment o trójgłowych bóstwach za nim przyto­ czony niczego nie wyjaśnia; żmij, który w swej klasycznej postaci nigdy nie ma trzech głów, zostaje uznany za „pewien obraz, wzór, który prawdopodobnie ma jakiś związek z mitologią pogańską tamtejszych Słowian [ani słowa na poparcie tego przypuszczenia — przyp. moje R T ] , ale w poezji ludowej zatracił wszelkie cechy archetypu". Trójgłowość zaś „podkreśla monstrualność postaci" (s. 48). 8 9 Wyłącznie opisowy charakter ma również obszerna część poświęcona charak­ terystyce w i ł . I tu analizę zastąpiono bezkrytycznym p o w o ł y w a n i e m się na ustale­ nia W. Klingera oraz K . Moszyńskiego. Przykładem powtórzone zapewne za tym 7 Por. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 486-487, 568-569, 652-654. R . P e t t a z z i o n i , Wszechwiedza bogów, Warszawa 1967. Istnieje szereg danych wskazujących na możliwość funkcjonowania postaci żmija w wierzeniach religijnych S ł o w i a n w średniowieczu, por. R. T o m i c k i , Żmij, Żmigrody, Wały Żmijowe. Z problematyki religii przedchrześcijańskich Sło­ wian, „Archeologia Polska", t. X I X : 1974, z. 2. 8 9 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 253 RECENZJE ostatnim badaczem twierdzenie, że rusałki charakteryzują się innym zespołem cech niż wiły. Tymczasem wystarczy uważnie przestudiować odnośne rozdziały Kul­ tury ludowej Słowian, by dojść do zgoła odmiennych w n i o s k ó w . Bardzo dokładny opis w i ł i ich swoistej społeczności nie doczekał s i ę analizy, choć autorka — dzięki lekturze książki Mircea Eliadego pt. Sacrum, mit, historia — trafnie odnajduje paralelę między cechą „zamykania" czy „wiązania" w ó d u tych demonów oraz u indyjskiego potwora Wrtry. Szkoda, że własność ta nie została zauważona u smoków, co na podstawie niepieśniowego materiału porównawczego mogłoby doprowadzić do ustalenia między tymi dwoma rodzajami istot nadprzy­ rodzonych łączących je związków. Niestety, poza konstatacją podobieństwa z Wrtrą nie zostają z tego faktu w y c i ą g n i ę t e żadne wnioski. To samo tyczy się symboliki św. Jerzego, jednego z bohaterów, który walcząc o dostęp do źródła pokonuje w i ł ę (s. 71) . Treść całego rozdziału „Warstwa mityczna" w żaden sposób nie uzasadnia w n i o s k ó w końcowych. Czytamy tam między innymi, że „Słowianie południowi posiadali na swój sposób rozwinięte mity, które oparły się wiekom i odegrały olbrzymią rolę w powstawaniu epiki bohaterskiej" (s. 93). Zresztą na podstawie przytoczonych w książce materiałów źródłowych trudno w ogóle m ó w i ć o mitach; co najwyżej o zespole wierzeń.. Luźne dywagacje o mitach towarzyszą jednak czy­ telnikowi ciągle, prowadząc w rezultacie do następującej konkluzji: „[Mity — przyp. R T ] Nie próbują [...] wyjaśnić poszczególnych zjawisk przyrody, [...] nie interpretują początku świata, nie doszukują się praelementu materii. Sprawy te znajdują się poza zasięgiem mitycznego myślenia środowiska, które próbuje uczy­ nić z mitu pewien obraz, wzór, nieustannie kontrolowany z aktualną rzeczywis­ tością, w której bohaterowi przyszło żyć i działać" (s. 98). Trudno zaiste o więcej nieporozumień w dwóch zdaniach. Autorka zdaje się zapominać, że ma do czy­ nienia z drobną cząstką w y t w o r ó w kulturowych i do tego tych, które nie aspi­ rowały do pełnienia roli mitów. Przypisywanie na tej podstawie ludności wiejskiej braku zainteresowania kwestiami „filozoficznymi" jest zupełnie bezpodstawne, pomijając nawet fakt, że w końcu X I X wieku zanotowano wśród Słowian połud­ niowych oryginalne mity kosmogoniczne i wierzenia kosmologiczne , o których — mimo deklaracji konfrontowania pieśni z innymi materiałami — autorka nawet nie wspomina. T a k oczywista fałszywość w n i o s k ó w wynika przede wszystkim z faktu, że do rangi mitu podniesiony został skonstruowany przez autorkę na pod­ stawie licznych pieśni opis świata w i ł . 10 11 12 1 0 Sam K . Moszyński zwraca wielokrotnie uwagę, że istnieją cechy wspólne pewnym grupom demonów na obszarze niemal całej Słowiańszczyzny oraz cechy lokalne. Obok nich wyróżnić można cały szereg cech, które nazwiemy tu dla wygody przypadkowymi; są one najczęściej wynikiem „ingerencji" informatorów w tekst tradycyjny. Chociaż czytając odnośne fragmenty Kultury ludowej Słowian odnosi się wrażenie, że autor nie starał się dokonywać hierarchizacji cech i z zało­ żenia traktował je jako równorzędne, to jednak w końcu wskazuje wyraźne kilka z nich. S ą to m. in. zawiązek demonów z księżycem oraz związek z w o d ą (Moszyński określił ten ostatni, jako w ą t e k „prania bielizny nocną porą nad rzekami", ale naszym zdaniem należy włączyć tu wszystkie rodzaje łączności z -wodą jako elementem wszechświata, a w i ę c zarówno zbiornikami wodnymi jak i deszczem). Por. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, § 529. Autorka nie uwzględnia w ogóle w ą t k u walki św. Jerzego ze smokiem, który w wierzeniach religijnych S ł o w i a n — szczególnie wschodnich i południowych — odgrywał w a ż n ą rolę. Mity kosmogoniczne rejestrowane wśród słowiańskich społeczności chłopskich w końcu X I X i na początku X X wieku nie doczekały się — o ile nam wiadomo — szczegółowego i kompleksowego opracowania. 1 1 1 2 �254 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Wspomniane w y ż e j braki powtarzają się w kolejnych rozdziałach książki. W „Warstwie chrześcijańskiej", gdzie wyliczone są wszystkie występujące w p i e ś ­ niach fakty mające jakikolwiek związek z chrześcijaństwem, autorka pisze na z a ­ kończenie: „Mitologia chrześcijańska jest w i ę c jednym z k o m p o n e n t ó w epiki na południowej Słowiańszezyźnie" (s. 123). I znów trudno zgodzić się z tak ogólnym sformułowaniem, gdyż mowa była przede wszystkim o ludowych poglądach i w y ­ obrażeniach, które jakkolwiek wyrosły na bazie idei chrześcijańskich (a czasem odwrotnie — są wierzeniami ludowymi, w których tylko używanie np. słowa Bóg jest w p ł y w e m tej religii), to jednak ani śladu nie ma jakiejś mitologii chrześci­ jańskiej. Co najwyżej m ó w i ć można o elementach genetycznie chrześcijańskich, zwykle poddanych daleko idącym modyfikacjom, na co zresztą autorka sama wie­ lokrotnie zwraca uwagę. Nie brak w tym fragmencie pracy również zdań budzących zdziwienie, takich jak choćby poniższe: „Nowa religia [chrześcijaństwo — R T ] po­ sługiwała się abstrakcją i idealizacją pojęć, nie zawsze była dostępna dla szerszego ogółu, żyjącego w sposób prymitywny" (s. 101). Kolejny rozdział zatytułowany „Warstwa baśniowa", a w ł a ś c i w i e jego część początkowa, gdzie jak w każdym rozdziale prócz „warstwy obyczajowej" cytowane są poglądy słynnych badaczy, jest doskonałym przykładem naukowej niefrasobli­ wości. Oto bowiem po stwierdzeniu wspólnych cech baśni, m i t ó w i legend, po zdaniu: „klasyfikacja e l e m e n t ó w baśniowych w epice bohaterskiej południowej Słowiańszczyzny jest rzeczą umowną, a w każdym razie nie może to być klasyfi­ kacja arbitralna" (s. 124), autorka przytacza cytat z jednej z prac Claude L é v i -Straussa. Pisze on m i ę d z y innymi, iż wzajemny stosunek mitu i bajki „nie jest stosunkiem tego, co dawniejsze, do tego co późniejsze, pierwotnego do pochod­ nego". W następnym zaś zdaniu, bez najmniejszego komentarza cytowanego poglądu czytamy: „Prawdopodobnie elementy baśni zaczęły pojawiać się, kiedy bogów nie było jeszcze na świecie, mity istniały nieukształtowane, a postacie mityczne nie były pojęte antropomorficznie" (s. 124). O ile można zrozumieć to skompli­ kowane zdanie, jest ono zupełnym zaprzeczeniem poglądu Lévi-Straussa. A jeszcze dalej, jakby na przekór kolejnemu cytowanemu zdaniu tego badacza, że „Bajki są mitami w miniaturze, w których te same opozycje przetransponowane są na małą skalę" autorka przywołuje również bez żadnego komentarza cytat ze Świata baśni T. Sinki. On zaś pisze: „Baśń jest ciekawym zabytkiem myślenia przedlogicznego, ciekawym tworem pierwotnej fantazji, w której czynności są identyczne z czyn­ nościami fantazji estetycznej i poetyckiej". Nawet przy maksimum dobrej woli trudno uznać, że te wszystkie stwierdzenia łączą się, że pozwalają pojąć, jak rozu­ mie autorka baśń. Mimo to w przeświadczeniu H . Czajki rozdział poświęcony mo­ tywom bajkowym, w porównaniu z dotychczasowymi opracowaniami, „stanowić będzie krok naprzód" (s. 125). Podobnie jak w poprzednich rozdziałach omówiono tu wszystkie występujące w epice motywy tzw. bajkowe, jak np. odporność bohatera na rany, ilość posiadanych przezeń serc, rzuty kamieniem na nieprawdopodobne odległości, perypetie związane z poszukiwaniem żony itd. Wśród nich jest wiele takich w ą t k ó w , które z całą pewnością można zaliczyć do innych warstw. I tak walka ze smokiem, działalność wił, n i e z w y k ł e poczęcie bohatera i im podobne kwalifikują się do warstwy mitycznej, różne zaś wątki obyczajowe związane z cyk­ lem ż y c i o w y m bohatera pasują doskonale do rozdziału ostatniego pt. „Warstwa obyczajowa". Wszystkie tego rodzaju niejasności są bezpośrednim wynikiem braku jasno określonych kryteriów ograniczających zakresy poszczególnych warstw. Książka opatrzona jest zakończeniem zawierającym wnioski z „analizy" epiki bohaterskiej S ł o w i a n południowych. Stwierdza się tam, że głównymi komponen- �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 255 RECENZJE tami epiki są „mit pogański i obyczajowość". Trzecie miejsce przypada warstwie baśniowej, „Mit chrześcijański nie zajmuje w epice bohaterskiej zbyt dużo miejsca" (s. 213). „Historia odegrała w epice rolę raczej inspirującą" (s. 214). T a k w i ę c dowiadujemy się wreszcie, iż istota „metody analizy poziomej" polega na usta­ leniu miąższości warstw wyodrębnionych w bliżej nieokreślony sposób. Natomiast miąższość warstw jest podstawą dla ich uszeregowania i zhierarchizowania ich ważności: „Warstwa mityczna i warstwa obyczajowa reprezentowane są w pieśni najbardziej okazale, jedna utkana jest z e l e m e n t ó w cudownych, a w i ę c irracjo­ nalna, druga natomiast jest racjonalna, powiązana silnymi nićmi z życiem, z co­ dziennym bytowaniem człowieka" (s. 213). Tego, iż tzw. warstwa mityczna jest r ó w ­ nież powiązana z życiem codziennym, tyle że nieco inaczej, autorka nie zauważa. Wspomniany na wstępie brak określenia kryteriów klasyfikacji faktów podważa w znacznym stopniu zasadność tych skromnych wniosków. W zależności od nich można by bowiem dość znacznie zmniejszać lub zwiększać objętość poszczególnych rozdziałów książki, a tym samym ilościową zawartość warstw. Pomijając tę sprawę i zakładając, że intuicje autorki są trafne, również trudno stwierdzić, by w y s i ł e k H . Czajki przyczynił się w jakimkolwiek stopniu do poznania struk­ tury treści epiki południowych Słowian. Ryszard Tomicki J U O Z A S K U D I R K A , Lietuvos puodžiai ir puodai, Lietuvos T S R Mokslu, A k a demija Istorijos Institutes, „Mintis", Vilnius 1973, ss. 116, fot. 53, rys. 33. Praca Garncarstwo na Litwie omawia rzemiosło garncarskie na przełomie X I X i X X wieku, z zaznaczeniem kierunku zmian zachodzących do 2 pol. X X wieku. Autor opisuje szczegółowo techniki garncarskie, proces produkcji oraz warsztaty i piece do wypalania naczyń, a także rodzaje naczyń wyrabianych w różnych regionach Litwy, ich zdobienie i polewanie. Szczególnie interesujące jest w y ­ stępowanie na Litwie jeszcze do lat 30-tych X X w. techniki lepienia naczyń znanej na terenie Polski jedynie z wykopalisk archeologicznych. W tym czasie w kilku rejonach wschodniej i południowo-wschodniej Litwy 32 osoby w y k o n y w a ł y na­ czynia tą techniką, a sądząc z dokładnych zdjęć ilustrujących proces produkcyjny jeszcze dziś istnieją osoby znające tę technikę. Lepieniem, będącym techniką sto­ sunkowo nieskomplikowaną, zajmowały się kobiety, posługując się ręcznie obracanym kołem sponowym. Naczynia lepiono ze specjalnego gatunku gliny, występującej w miejscach wilgotnych. Zwraca także u w a g ę stosunkowo późne wyspecjalizowanie się rzemiosła garn­ carskiego na terenie Litwy. Wiejscy garncarze na przełomie X I X i X X wieku wykonywali naczynia w kuchni i wypalali w piecach polnych, w miasteczkach mieli wydzielony kąt mieszkania. Dopiero w latach 20-tych X X w. zaczęto w tym celu stawiać specjalne pracownie z piecami do wypalania. W tym także okresie rozszerzyły się rynki zbytu na naczynia gliniane, z 20-30 km od miejsca produkcji na obszar nieomal całego kraju. W związku z rozwojem hodowli bydła w różnych regionach Litwy utrzymują się do dziś tradycyjne formy naczyń. Na przykład w zachodniej Litwie używa się szerokich dzbanków, we wschodniej wąskich, garncarze zaś przenosząc się do innych miejscowości musieli przystosowywać się do w y m a g a ń miejscowych odbiorców. Najbardziej archaiczne, bo sięgające X w. n. e. formy i techniki wyrobu naczyń zachowały się na wschodnich obszarach L i t w y , natomiast wyspecjalizowane rzemiosło rozwinęło się w częściach zachodnich. Maria Woźniak �256 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE N A R O D N O J E I S K U S S T W O SSSR, wydawnictwo „Izobrazitjelnoje iskusstwo", Moskwa 1972, 229 reprodukcji w e d ł u g wyboru W. A. J e ł k o w a i Ł. F . Romanowa, w s t ę p 2,5 str. i tłumaczenie w języku angielskim, strony nlb. Książkę typu albumowego przygotowaną z okazji obchodów 50 rocznicy Z S R R przyjąć należy z aplauzem. Jest to bowiem pierwszy tego rodzaju zbiorowy przegląd współczesnej ludowej twórczości artystycznej różnych narodów zamieszkałych na terenach Związku Radzieckiego, P o w s t a ł on na podstawie materiałów Funduszu Wystawowego Dyrekcji Wystaw Związku Artystów ZSSR, zebranych w ekspedycjach Komisji Zarządu Związku Artystów Z S S R poświęconych sztuce ludowej. Widać w nim odrębność sztuki i twórczości poszczególnych republik wyrastającej z etnicz­ nego charakteru, rozwoju historycznego, sposobu życia, specyfiki środowiska oraz pracy, która stanowi główne zajęcie i podstawę egzystencji miejscowej ludności. Jest ona również wynikiem specyficznych w a r u n k ó w geograficznych i klimatu. Na przykład na dalekiej północy podstawowym materiałem i tworzywem jest skóra i futro upolowanych zwierząt oraz kość, a wśród pasterskiej ludności środkowej Azji — w e ł n a i sierść. W dzisiejszych czasach wiele dawnych w y t w o r ó w sztuki ludowej utraciło swoją pierwotną wartość użytkową, niektóre z nich jednak znalazły n o w ą funkcję, zwłaszcza ze względu na swój dekoracyjny charakter. Oto np. dymkowskie zabawki służą obecnie za elementy upiększające wnętrza mieszkalne. Tak samo wyroby jubilerskie, wykonywane przez rzemieślników centralnej Azji, są dziś poszukiwaną biżuterią dla uzupełnienia modnej sylwetki kobiecej. Duże zastosowanie w deko­ racji wnętrza mieszkalnego znajdują także ceramiczne naczynia rosyjskie, ukraiń­ skie lub z republik centralnej Azji, czarna ceramika mołdawska nadto koronki i hafty z północnych regionów Rosji, dagestańskie wyroby srebrne, dywany z A r ­ menii i Azerbejdżanu oraz wiele innych w y t w o r ó w sztuki ludowej. Żaden z m i ę d z y ­ narodowych festiwali, czy kongresów nie obejdzie się dziś bez w y s t ę p ó w zespołów regionalnych, prezentacji strojów, pieśni, tańców, czy pamiątek. Fakty te świadczą 0 głęboko zakorzenionych tradycyjnych upodobaniach i nawykach. Album zawiera tylko wybrane, najbardziej typowe prace wykonane przez różne narody Związku Radzieckiego w ostatnich pięciu latach. Są to przeważnie prace indywidualnych twórców oparte na wzorach tradycyjnych oraz pracach artystów, którzy w swej twórczości nawiązują do przekazów tradycji. Materiał jest tutaj podzielony w e d ł u g kryteriów, jakie stosuje się przy organizowaniu wystaw sztuki ludowej narodów Związku Radzieckiego, tzn. w e d ł u g charakterystycznych grup poszczególnych narodów. Przegląd ten otwierają wyroby republiki rosyjskiej. Są to: malowane drewniane naczynia z regionu Gorkowskiego i Swierdłowskiego, gliniane malowane zabawki w postaci g w i z d k ó w •— koników, kurek i babek z okolicy Tuły, Kirowa i Archangielska oraz z surowej gliny z regionu Penza, ceramika riazańska 1 dagestańska o ozdobnej, wyszukanej formie, hafty wladymirskie, mordwińskie, dagestańskie, czuwaskie, tatarskie, karelskie, kabarowskie, jakuckie o swoistej technice wykonania i elementach zdobniczych oraz kolorystyce, pokrywające części garderoby, zarówno futra, kaftany, rękawice, jak ręczniki, serwety, narzuty; dalej haftowane i aplikowane części garderoby, zwłaszcza z rejonów północnych; misterne o gwieździstych motywach koronki z Wołogdy, przeróżne tkaniny lniane i lniano-bawełniane o przetykanych, geometrycznych wzorach rombowych w kompozycji pasowej, np. z rejonu Brjansk, Komi (zwłaszcza krajki), czy Karelii — w biało-czerwonym kolorze, to znów tkaniny wełniane, w postaci kilimów, dywanów, s u m a k ó w , o zróżnicowanej kolorystyce i ornamentyce, np. z Baszkirii, Udmurtu, �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 257 Dagestanu. Te ostatnie odznaczają się szczególnym zestawem m o t y w ó w , w których dominuje kolor czerwony, czarny i żółty oraz motywy o nieregularnej linii brze­ gowej. Osobną u w a g ę zwracają dywany sukienne i w o j ł o k o w e w naturalnych kolorach, o bardzo prostym, sercowato-ślimacznicowym ornamencie z rejonu Kabardino-bałkarskiego i futro focze z haftami z Jakucji, czy aplikowane części garderoby z kolorowymi, esowatymi ornamentami, pochodzące z okolic Kabarowska. Z innych w y t w o r ó w tej grupy terytorialnej w y m i e n i ć jeszcze należy filigranowe ozdoby burjackie na kształt medalionów z dekoracyjnymi formami d z w o n k ó w i guzów uzupełnionych koralami i drogimi kamieniami oraz precyzyjnie grawero­ wane srebrne naczynia z Dagestanu i m e t a l o w ą paterę z Wołogdy o bardzo mister­ nym ornamencie roślinnym. Na u w a g ę zasługują także: osetyński uroczystościowy róg do picia zdobiony metalem i płaskorzeźba o ornamencie roślinnym; jakuckie rzeźby w kości; dagestański drewniany, inkrustowany srebrem moździeż; kałmuckie naczynie skórzane na kumys z tłoczonym ornamentem i srebrnymi okuciami; archangielskie naczynia drewniane ażurowo zdobione snycerską robotą oraz malo­ widła kwietne na emaliowanym metalu i malowidła ze scenami rodzajowymi na papierze. Rzeźba nie zajmuje tu pierwszoplanowego miejsca. Z powyższego zaś przeglądu widać, że na czoło w twórczości ludowej w y s u w a j ą się takie ośrodki, jak: Tuła, gdzie powstają gliniane, zabawki i ceramika, Kirów, Rjazań, Penza i Archangielsk — również jako ośrodki ceramiczne, Gorkowsk i Swierdłowsk znane z malo­ wanych kolorowo naczyń drewnianych, Dagestan produkujący ceramikę, hafty, tkaniny, zwłaszcza wełniane, grawerowane metalowe naczynia, wyroby drewniane i zdobione srebrem, Wołogda •— odznaczająca się misternymi koronkami i ozdobami oraz naczyniami metalowymi, Władimir znany z haftów, jak Jakucja, gdzie wyrabia się także ozdobną odzież, głównie futra. W kolejnej części albumu pokazane są wyroby z Ukrainy, Białorusi, Mołdawii, przy czym ukraińskie zajmują najwięcej miejsca. W grupie w y r o b ó w mołdawskich pokazano stosunkowo bardzo mało, bo tylko s i w ą ceramikę w postaci dużych garnków i dzbanów z Kobolchina, gliniane zabawki — gwizdki w postaci jeźdźców na koniach i kogutka z rejonu Rezin oraz wełnianą krajkę w kolorze czerwono-czarnym o romboidalnych motywach, narzutę z pasiaka z Orgiejewskiego rejonu i obrzędowy ręcznik ze współczesnymi roślinnymi kolorowymi haftami i szydełkową koronką. Bardzo skromnie przedstawiona jest także sztuka ludowa Białorusi, nie pozba­ wionej przecież bogactwa tradycyjnej twórczości. Współcześnie prezentuje ją je­ dynie siwa ceramika z okolic Mogilewa i Brjesta, o wiele uboższa od mołdawskiej pod w z g l ę d e m dekoracyjnym, ozdobne tkaniny z gwieździstymi i rozetowymi moty­ wami zamkniętymi w rombowych i wielobocznych obramieniach z rejonu Gómela, obrzędowe ręczniki, bardzo dekoracyjne w symetrycznych kompozycjach poziomych pasów, również z rejonu Gómela i miniatury skrzynek drewnianych — jedna zdo­ biona inkrustacją ze słomy ze Złobina, druga malowana z tradycyjnym podziałem na dwa pola w y p e ł n i o n e trzema dużymi, kolorowymi kwiatami. Za współczesne formy kompozycyjne uważać należy jeźdźca na koniu wykonanego ze słomy z Mo­ gilewa i trzy rozpędzone konie ze szkła z rejonu Grodna, nota bene pod w z g l ę d e m artystycznym bardzo udane, lecz nie mające związku z twórczością ludową. Po­ dobny charakter mają także dwa wytwory ze szkła z okolic Lwowa, zaliczone do grupy ukraińskiej. Bogactwo tradycyjnej twórczości ukraińskiej znalazło potwierdzenie we w s p ó ł ­ czesnych tendencjach. W y s u w a j ą się tu zarówno wyroby tekstylne, jak ceramiczne, wyroby drewniane inkrustowane i podpalane, malowidła i elementy stroju regio17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE nalnego. Z jednej strony nie odbiegają one w niczym, tj. ani w surowcu, ani w technice wykonania i technice zdobniczej oraz motywach i kompozycji od w z o r ó w tradycyjnych, z drugiej strony natomiast poza zupełnie nowym, wspom­ nianym już szkłem, pojawiają się tu także nowe kompozycje, opierające się jednak na wzornictwie tradycyjnym. Jako ośrodki twórcze w y s u w a j ą się znane od dawna okolice Czerniowiec, Czernihowa, Kojowa, Iwano-Frankowska, rejony zakarpackie, połtawskie. Odmienną twórczość grup kultury wschodu prezentują wyroby gruzińskie, azerbejdżańskie i armeńskie. Dominują wśród nich okazy jubilerskie, ceramiczne i tekstylne, odmienne i bogate zarówno w swej formie, jak i elementach dekoracyj­ nych. W Gruzji rejon Tbilisi jest ośrodkiem srebrnictwa, w którym obok niepowta­ rzalnych form naczyń zwracają u w a g ę zdobnicze filigranowe elementy koliste i ślimacznicowe w przeciwieństwie do ozdób azerbejdżańskich z Baku o kształcie guzikowatym, czy wachlarzowatym z licznymi zwisającymi blaszkami, kulkami i perełkami, świadczące o wysoko rozwiniętym kunszcie rzemieślniczym. Konty­ nuację tradycji widzi się także w przykładach gruzińskich dzianin z wielokolorowej włóczki, tj. w skarpetach i bogato zdobionych częściach garderoby męskiej lub specjalnym nakryciu g ł o w y kobiecej. Poza tym w wyrobach zdradzających zupełnie nowoczesne tendencje twórcze w i d a ć albo archaizowanie form, np. w haftach na wojłoku z rejonu Achmetskiego, albo korzystanie z nowszego wzornictwa z dwu­ dziestych lat bieżącego wieku, czego dowodem dywan abchazki ze stylizowanymi jeleniami. Natomiast podane przykłady ceramiki gruzińskiej nie odznaczają się żadną specjalną cechą, a naczynie do wina z kolumną zakończoną pięcioramienną gwiazdą rosyjską wykazuje wręcz nieporadność kompozycji. Wypracowaną formę związaną z wzornictwem tradycyjnym wykazują za to naczynia azerbejdżańskie i armeńskie z surowej gliny, z dyskretnym ornamentem plastycznym lub rytym, jak w czasach archaicznych. Bogate w archaiczne motywy zdobnicze typu geometrycznego, zróżnicowane kolorystycznie są azerbejdżańskie wyroby tekstylne z w e ł n y , mające zastosowanie jako części tradycyjnej odzieży, nadto dziane skarpety, dywany i batikowane szale, na których występują motywy arabesek. Ośrodkami twórczymi są tutaj: Baku, rejon Lenkoran, Ismail, Ordubad, Szeki. D a w n ą formę użytkową i zdobniczą przejawiają także armeńskie w e ł n i a n e su­ maki i worki na sól (rejon Gorijski i Szamszadinski) z motywami rombów, u k o ś ­ nych równoramiennych krzyży, rombów z odrostkami, esownic. Widać, że niemałą rolę odgrywa tu także pasiak oraz kompozycja pasowa o urozmaiconej szerokości pasów stanowiących także tło dla pojedynczych m o t y w ó w powtarzających się rytmicznie. Kolejna część albumu prezentuje uzbecką, kazachską, kirgizką, tadżycką i turkmeńską twórczość ludową •— rejonów w y s u n i ę t y c h daleko na wschód. Naturalne środowisko oraz warunki ekonomiczne i rodzaj uprawianej gospodarki, nadto pa­ nujące niegdyś stosunki społeczne są w prezentowanych wyrobach w y r a ź n y m odbiciem zakorzenionych od pokoleń przeżyć i potrzeb, które przechodzą kolejne stadium adaptacji do współczesnej rzeczywistości. Obok przedmiotów o w y r a ź n y m przeznaczeniu na zbyt, jak niektóre uzbeckie ozdobne patery, rzeźbione misternie drewniane części drzwi, naścienne kilimy, większość w y t w o r ó w ma szerokie zasto­ sowanie, czy to od święta, czy też w życiu codziennym. Na czoło w y s u w a j ą się tu uzbeckie wyroby tekstylne z w e ł n y , b a w e ł n y , jedwabiu, wzbogacone haftami o du­ żych kolistych i gwiaździstych, motywach płaszczyznowych lub rombowych i r ó w ­ noramiennymi krzyżami. S ą to naścienne kilimy, pasy do wzmacniania jurty, części �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 259 kobiecego ubioru, ż y w e w kolorach i o bogatym wzornictwie. Drugie miejsce zaj­ mują tu wyroby z gliny o funkcjonalnych, tradycyjnych formach, np. czarny dzban, malowane i glazurowane p ę k a t e naczynia z pokrywą lub dwoma uszkami, malowane i glazurowane talerze, naczynia o kształtach zwierzęcych — wszystkie 0 swoistym ornamencie zapełniającym niemal całe powierzchnie, pochodzące z oko­ lic Chorjezmska, Kaszkadarii, Fjerganiji, Buchary, Samarkany, Urgud, Kizduwanu. Do tego dochodzi jeszcze sprzęt w postaci ozdobnej skrzyni malowanej i srebrno-złote ozdoby jubilerskiej roboty uzupełnione koralami i turkusami z gęstym puklem drobnych wisiorków. Z w y r o b ó w kazachskich zaprezentowano tutaj wyłącznie tekstylia. Są to tkane dywany o ornamentach geometrycznych z motywami w ę ż y k ó w , meandrów, linii łamanej w różnym układzie kompozycyjnym; nadto aplikacje w e ł n i a n e na w o j ł o ­ kach używanych do pokrywania legowisk •— o dużych arabeskowych, symet­ rycznych motywach; naścienne tkaniny haftowane o motywach roślinno-geometrycznych składających się z drobnych e l e m e n t ó w dekoracyjnych. Pochodzą one z rejonu Kzył—Ordynskiego, Ałma-ata, Dżambulu, Karagandy, Czimkent. Kirgizkie zdobnictwo tekstylne w i ą ż e się przede wszystkim z dekoracją wnętrza jurty. Są to aplikacje na wojłokach i skórze oraz hafty o dużych asymetrycznych motywach k r z y ż o w o - w o l u t o w y c h , zawiniętych rogów i arabesek, a w haftach — w postaci wirujących gwiazd i m o t y w ó w zamkniętych w kolistym otoku. Domi­ nuje w nich kolor czerwony na ciemnym — czarnym lub brązowym tle oraz od­ cienie zieleni, z akcentami żółtego. Drugą gałęzią kirgizkiego zdobnictwa są prezen­ towane w albumie wyroby jubilerskie w formie nausznic, grawerowane i z w i ­ siorkami z korali. Pochodzą one z Naryna. Twórczość l u d o w ą republiki tadżyckiej reprezentują przede wszystkim wy­ roby ceramiczne głównie o białokremowej polewie z geometryczno-roślinnym orna­ mentem w postaci rozet, wachlarzy, wolut. Mają one swoiste formy czar, flako­ nów, dzbanów, waz o kulistym, p ę k a t y m brzuścu i dość szerokiej stopie. Pochodzą z kilku ośrodków, z których wyróżniają się: Czorku, Kanibadam, Gumbułak, Dasztldżum, Karatag, Ura-Tjube; z tych dwu ostatnich miejscowości pokazano gliniane zabawki o zoo- i antropomorficznych kształtach w y w o d z ą c e się z magicznych 1 apotropeicznych tradycji. Funkcje te spełniały pierwotnie również srebrne ozdoby z licznymi wisiorkami, na wzór których wykonuje się współczesną biżuterię. Spe­ cyficzne motywy zdobnicze, wynikające z kultury regionu, o ż y w y c h kolorach i zwartej, kolistej kompozycji wykazują współcześnie wykonane części tradycyj­ nej odzieży z Nuszor. Wyroby ludowe turkmeńskiej S S R zamykają zestaw prezentowany w niniej­ szym rozdziale. Są to przykłady tekstyliów, jak gruby, w e ł n i a n y dywan o moty­ wach rombowych ze spiralnie zwiniętymi rożkami i dywan strzyżony w w i ś n i o ­ wym kolorze o delikatnym geometrycznym ornamencie — obydwa wykonane w Aszchabadzie, nadto delikatna, jedwabna tkanina w szeroki pas fioletowy i zie­ lony z żółto-czerwonym obramowaniem przeznaczonym na część kobiecego stroju i jedwabne wyszywane nakrycie g ł o w y kobiecej o motywie wirującej gwiazdy — także z Aszchabadu. Natomiast g ł ó w n y m ośrodkiem ceramiki jest tutaj, jak daw­ niej: K u n j a — Urgencz, gdzie wyrabia się naczynia o tradycyjnej formie i zdob­ nictwie w postaci dużych rozet i gwiazd utrzymanych w kolorach żółtej i zielo­ nej polewy, lub jednokolorowe z reliefowym ornamentem lekko zaznaczonych w a ­ łeczków, jak w przykładzie dużego naczynia na wodę. W srebrnych ozdobach biżuteryjnych wymienionych terenów w i d a ć wyraźnie łączenie e l e m e n t ó w starego rzemiosła z nowym. Dwa zaprezentowane przykłady ta �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE kwadratowy i prostokątny medalion z dużym szlachetnym kamieniem pośrodku — jeden w filigranowej oprawie stanowi przeciwwagą dla rzędu m a ł y c h w i s i o r k ó w 0 kształcie lancetowatym, drugi w prostej oprawie na grawerowanym tle blaszki. Centrum dla tego rodzaju w y r o b ó w jest również Aszchabad. Nawiązanie do tradycji stanowią nadto grawerowane tabakierki wykonane z małych owoców tykwy. Ostatnia część albumu poświęcona jest sztuce ludowej Litwy, Ł o t w y i Estonii, tj. krajów, gdzie bogate wzornictwo tradycyjne znalazło odbicie w szerokim asor­ tymencie współczesnych w y r o b ó w . Należą do nich litewskie w e ł n i a n e krajki i ba­ w e ł n i a n e lub lniane tkaniny oraz ręczniki z Radwiliszek o charakterystycznych geometrycznych motywach kostek komponowanych w szachownicę, gwiazdy i r ó w ­ noramienne krzyże; dalej ceramika siwa lub malowana z Merkinje i Kurszenaj oraz barwne palmy wielkanocne ze sztucznych kwiatów, wiązane w wydłużone kiście zakończone pióropuszem, a pochodzące z okolic Wilna. Ozdobne tkaniny łotewskie w różnych kolorach z motywami kostek, pasów 1 urozmaicone skomplikowanym przetykaniem pochodzą z rejonu Rygi, natomiast kraciaki stosowane przede wszystkim na chusty — z Lepaji. Łotwa słynie również z bursztynowych ozdób, których centrum znajduje się w Rydze. Tutaj także, oraz w okolicy, wykorzystuje się stare techniki plecionkarskie do wyrobu koszy o no­ woczesnych formach. S w ą przysadzistością i pękatymi brzuścami nawiązują do glinianych naczyń, których bogaty zestaw o glazurze w odcieniach zielono-żółto-brązowych sugeruje, iż tradycje ceramiczne w rejonie Prejli i Ludzenu są nadal bardzo żywotne. Plecionkarskie tradycje w y r o b ó w z korzeni i szerokich taśm w i ó r k o w y c h oraz technika obróbki drewna zdobionego wypalaniem lub łączeniem kontrastowych jego odcieni charakteryzują ludową twórczość estońską. Są to drewniane, małe i duże kufle z okolicy Talina, Hijumaa, Saaremaa, z ozdobnie w y c i ę t y m i uchwy­ tami, bańki i flasze oraz puzderka. Innym przykładem są kolorowe hafty płaskie o motywach roślinnych wykorzystane na narzutach, jak z okolicy Haapsalu lub wyspy Muku, skąd pochodzi w e ł n i a n a torebka z popularnym na początku X X w* barwnym, kwietnym haftem. Na końcu zestawu pokazano miedzianą, grawero­ w a n ą spinkę z motywami sześcioramiennych gwiazd zamkniętych w kole, oraz w e ł n i a n y kilim z podobnymi, gwieździstymi motywami w różnych kolorach na czarnym tle, wykonany przez twórcę z Haapsalu. Przykłady estońskiej sztuki ludowej zamykają ostatecznie listę współczesnych w y t w o r ó w pochodzących z republiki rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, m o ł d a w ­ skiej, gruzińskiej, azerbejdżańskiej, armeńskiej, uzbeckiej, kazachskiej, kirgiskiej, tadżyckiej, turkmeńskiej oraz litewskiej i łotewskiej. Wykazują one kierunki roz­ wojowe i dążności twórcze ostatnich paru lat zmierzające nie, jak dotąd, w kierunku integracji w ą t k ó w , lecz podkreślenia specyfiki regionalnej i jej tradycyjnego podłoża. Barbara E L L E N M A R I E M A G E R 0 Y , Norsk treskurd, Oslo Bazielich 1972. W serii Norsk Kulturarv — archiwum kultury norweskiej, publikującej wiado­ mości z zakresu kultury tradycyjnej, z końcem 1972 roku ukazała się kolejna po­ zycja. Jest to już dziewiąta książka tego wydawnictwa i jak poprzednie, o sta­ rannej szacie graficznej i edytorskiej. Oprawiona w twardą, kolorową okładkę za­ wiera tekst w układzie dwuszpaltowym i dużą ilość fotografii o wysokim poziomie �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 261 artystycznym i dokumentalnym. Do tej pory ukazały się: 1) Olav B 0 , Norsk skitradisjon, również w tłumaczeniu angielskim; 2) Arne E m i l Christensen, Fra vikingskip til motorsnekke, również w tłumaczeniu angielskim; 3) Gilde og gjestebod, pra­ ca zbiorowa pod redakcją Halvor Landsverk; 4) Erling Eriksen, Vor gamie sjefartskultur; 5) Lars Reinton, Til seters. Norsk seterbruk og seterstell; 6) Leif 0sty, Med kunstnarauge. Norsk natur og jolkeliv i biletkunsten; 7) Albert Steen, Med lys og lampe gjennom tidene; 8) Ood Vollan, Sildefisket gjennom tusen ar; 9) Ellen Marie Magerey, Norsk treskurd. Ostatnia z wymienionych pozycji jest bardzo starannie przygotowanym opra­ cowaniem na temat snycerstwa zarówno sakralnego, jak świeckiego, zdobiącego różne przedmioty codziennego użytku, portale, sprzęty, naczynia, a w kościołach: ołtarze, ambony, stalle itp. Norweska snycerka trwa od tysiąca lat i przeszła przez różne okresy stylowe do czasów współczesnych. Najstarsze okazy sięgają p o ł o w y ósmego wieku. G ł ó w ­ nymi narzędziami były w ó w c z a s dwa typy dłut — hakowate i proste, krótkie. W 1904 roku archeolog Gabriel Gustafson znalazł w Osebergu, u wybrzeży Oslo-fjordu starą łódź w i k i ń s k ą z 800-850 roku, której dolny brzeg kadłuba oraz ozdobne zakończenie wysoko wystającego dzioba mają ażurowo wycięty ornament składający się z m o t y w ó w zoomorficznych stanowiących splatający się ciąg pasowy. Motywy te, jak i inne, zdobiące dziób łodzi, wykonane są bardzo precyzyjnie i przedsta­ wiają formy antropomorficzne, b y ć może duchów i diabłów morskich, a na szer­ szych płaszczyznach przyozdobione są nacięciami w formie rybiej łuski. O wiele bogaciej ornamentowany jest kadłub drewnianego wozu z tej samej łodzi, pokryty płaskorzeźbą w układzie pasowym. Na motywy składają się męskie i żeńskie po­ stacie ludzkie, jeźdźcy na koniu, syreny, rekiny i potwory morskie, a poniżej ple­ cionki z dwu splotów oraz w ę ż e i hydry; cały tył wozu natomiast pokryty jest splatającymi się motywami antropomorficznymi. Podobnie bogate ornamenty, łączące się ze sobą w gęstą plecionkę, zdobią również sanie z Osebergu, zarówno ich górną obudowę, jak płozy. Zakończenia i narożniki mają nadto rzeźby prze­ ważnie w formie zwierzęcych g ł ó w lub gryfów. Reliefowe plecionki, tworzące asymetryczne kompozycje, głównie o charakterze zoomorficznym, w tym najdaw­ niejszym okresie są kompozycjami zamykającymi się w kolistych medalionach. K o ń c o w y okres tego zdobniczego stylu można określić jako reliefowo-plastyczny, połączony nierzadko z inkrustacją. Na szczególną u w a g ę zasługują tu g ł o w y gry­ f ó w z narożników obudowy sań z bogatą plecionkową, ażurową lub inkrustowaną ornamentacją. Około 950 roku w zdobnictwie norweskim pojawia się w p ł y w stylu romańskiego i kolisto-medalionowe formy zanikają na rzecz linearnych, ó s e m k o w y c h splotów w ę ż o w y c h , łączących się z postaciami ssaków o smukłych, subtelnych kształtach. Ś w i e t n e ich przykłady znane są z drewnianych portali kościołów np. w Urnes, Ornes, Sogn, Ulvik. Formy te z czasem rozbudowują się w fantastyczne, ażurowe sploty, w których motywy roślinne, zwłaszcza liści, przenikają się z zoomorficznymi — skrzydłami i g ł o w a m i ptaków, hydr, s m o k ó w , a około 1100 r. wplatają się w to liście akantu. Grubość reliefu nie przekracza 4 cm. Bogaty w sceny figu­ ralne jest portal z Hylestad. Opiewa on legendarne wydarzenia zawarte w księdze Eddy, związane z Sigurdem Favnesbane. Autorka opisuje liczne podobne przykłady, jakie zachowały się w wielu miejscowościach. Zwrócić przy tym należy uwagę, że w okresie późnego gotyku wymienione motywy zdobnicze ustępują miejsca kom­ pozycjom symetrycznym, zachowującym rytmiczną ciągłość m o t y w ó w . Należą do nich obecnie formy esowate, sercowate, owalne, wiążące się z drobnymi elemen­ tami roślinnymi, głównie liśćmi. �262 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE W wystroju wnętrz sakralnych znaleźć można w tym czasie również różne rzeźbione maski, rzeźbione przęsła i wiązania konstrukcyjne, kolumny z kapitelami 0 przekroju kwadratu, na których występują półkoliste tarcze z figuralnymi p ł a s ­ korzeźbami. W niektórych przypadkach były one polichromowane, zwłaszcza póź­ niejsze, tworzące koronkowe ażury, odznaczające się rytmiczną kompozycją i sy­ metrią budowy m o t y w ó w roślinnych i zwierzęcych oraz zamkniętymi scenami, czy postaciami świętych. W sprzętach występują też motywy krzyża i plecionek, a w sterczynach, stanowiących np. górną część oparcia ław, foteli lub wykończenia architektoniczne, g ł ó w n y m motywem są g ł o w y węży, gryfów, psów, l w ó w , nawet g ł o w y postaci świętych. Nie są one pozbawione cech naturalizmu. W sterczynach 1 wykończeniach pojawiają się także duże formy kolistych tarcz ze snycerką ge­ ometryczną, często skomplikowaną. Obok tego występują proste motywy geomet­ ryczne, np. ryzowane, jak na sarkofagowej skrzyni o wysokich nogach, znanej z Heddal w Telemarku. Przez zastosowanie wspomnianej techniki uzyskiwano walory kolorystyczne surowego, jasnego drewna. Wpływ renesansu uzewnętrznia się przede wszystkim w zdobnictwie i w y ­ stroju wnętrz sakralnych. Wiąże się to z doborem m o t y w ó w , tematyką religijną, zwartą i miarową kompozycją oraz polichromią, co widoczne jest zwłaszcza na licznych przykładach ambon, ołtarzy, stall, ław, ram itp. Dotychczasowe formy zdobnicze wzbogacone są coraz liczniejszymi rzeźbami figuralnymi spiętrzającymi się nieraz w kilka poziomów, rozrastającymi się na boki, a umieszczanymi w ołta­ rzowych wnękach. T y m samym przybliżają się one swym charakterem do sztuki ogólnoeuropejskiej, głównie barokowej. Podobne tendencje obserwuje się w meblarstwie X V I I wieku, w naczyniach i drobnym sprzęcie. Ale obok tego, poza wykształcającą się sztuką profesjonalną, ulegającą ówczesnej modzie, zwłaszcza w architekturze i wystroju sakralnym, rozwija się twórczość rodzima kontynuująca przekazy tradycyjne. Dowodzi tego zdobnictwo sprzętów i mebli znajdujących się we wnętrzach mieszkalnych, jak łoża o szerokiej, deskowatej obudowie z tarczowymi ster czynami, lub też przypomi­ nające swym w y g l ą d e m postać zwierzęcą; kredensy i szafy z rzeźbionymi orna­ mentami roślinnymi, krzesła, stoły, ławy, skrzynie itp. Dopiero, gdy zdobnictwo sakralne X V I I I w. przeżywało rozkwit form akantu i jego niesłychaną rozbudowę, w p ł y w tego obserwuje się także w sprzętach i meb­ lach tradycyjnych w szczególnej mierze. Warto jednak podkreślić, że autorami w obydwu przypadkach byli ci sami rzemieślnicy tworzący na z a m ó w i e n i e różnych odbiorców. Po 1800 r. obserwuje się w snycerce eklektyzm i nawrót do minionych s t y l ó w i upodobań, jak i w innych krajach Europy, i dopiero po 1900 r. zaczyna kształcić się nowy styl, zwany powszechnie sztuką nowoczesną. Na zmiany te w p ł y n ę ł a industrializacja i idąca z tym w parze produkcja masowa. Na zakończenie autorka podkreśla zasługi m u z e ó w przemysłowych i etno­ graficznych, które dzięki swym bogatym zbiorom są nieocenionym źródłem przy szczegółowych opracowaniach tego typu. Omówiona praca, podobnie jak inne z tej serii, w m y ś l jej zasadniczego zało­ żenia, jest popularnym przedstawieniem jednej z dziedzin artystycznej twórczości ludowej w Norwegii w historyczno-dokumentalny sposób od czasów najdawniej­ szych po współczesne. Czytelnikowi norweskiemu ułatwia uporządkowanie wiedzy w tym zakresie, dla obcokrajowca natomiast, interesującego się zdobnictwem i sztuką ludową, stanowi ciekawy i cenny materiał porównawczy. Barbara Bazielich �ARTYKUŁY R A N D I A S K E R , Rose-painting Drugie, poszerzone wydanie. RECENZYJNE I RECENZJE in Norway, Oslo 1971, ss. 56 + 263 ilustracje nib. Książka w ładnej kolorowej obwolucie i z kolorowymi w k ł a d k a m i ilustracji dotyczy określonej dziedziny twórczości ludowej Norwegii, występującej jako dekoracja na ścianach, stropach i meblach wiejskich oraz na wielkiej ilości m a ­ łych przedmiotów z drewna, nadto również jako dekoracja kościołów. Pod nazwą rose-painting, czyli malarstwo rozetowe, autor rozumie nie tylko mniej lub bardziej naturalistyczne reprodukcje róż lub innych m o t y w ó w florystycznych znajdujących zastosowanie w ornamentyce, lecz ludowe malarstwo w ogóle, łącznie z motywami figuralnymi, geometrycznymi lub krajobrazowymi widokami. Nie chodzi tu jednak o malarstwo obrazów w dosłownym znaczeniu. Malarstwo rozetowe w Norwegii było nieuczonym, lokalnym rzemiosłem, i to w ł a ś n i e tłumaczy jego świeżość i niekonwencjonalny charakter. Rozwinęło się ono zwłaszcza w X V I I I w., kiedy miasta i osiedla weszły w okres n i e z w y k ł e g o powodzenia. Nowe metody uprawy ziemi i zwiększone rynki sprzedaży drewna budulcowego przyniosły wsi dostatek. Wzmożona komunikacja i związki gospo­ darcze z miastem znacznie oddziałały w tym względzie; wieśniacy nie byli już tak odseparowanym społeczeństwem. Brzmi to humorystycznie, ale pochodzenie malarstwa rozetowego przypisuje się niechęci w i e ś n i a k ó w do marnowania czasu i pracy przy szorowaniu i czyszcze­ niu sprzętów domowych wykonanych pierwotnie z niemalowanego, surowego drew­ na. Jest ono również wynikiem norweskiego umiłowania barw i ornamentów przejawiających się znacznie wcześniej w formie zdobnictwa tekstyliów i rysunków naściennych. Tak przynajmniej podaje tradycja. Zanim jednak rozwinęło się malarstwo rozetowe, wnętrze mieszkalne jakiego­ kolwiek osiedla np. wschodniej Norwegii jeszcze do końca X V I I w. — a w nie­ których, dalej położonych miejscowościach nawet do X I X w. — wyglądało zupełnie inaczej. Było ono przeważnie ciemne, bez okien, z otwartym ogniem na środku klepiska. Dym uchodził przez otwór w dachu, a wszystko było poczerniałe od sadzy. Jedyną kolorową dekorację stanowiły tkaniny zawieszane z okazji świąt. Zmiany następować zaczęły w ciągu X V I I w., a jedną z podstawowych stało się wybudowanie komina. Piec zatem przeniesiono w kąt izby, zaczęto zakładać pod­ łogi i okna. Rozjaśnienie wnętrza przyczyniło się do wprowadzenia doń ozdób rzeźbionych i malowanych. W zachodniej Norwegi dymne domy istniały jeszcze do 1800 г., a jedyną w nich zmianą było przeniesienie pieca w naroże izby. W tych warunkach ozdobne tka­ niny zawieszano też tylko od święta, a dodatkową dekoracją były kredowe rysunki wykonywane przez kobiety na ciemnych ścianach. Ich geometryczne motywy w y ­ kazują związek z ozdobnym tkactwem. Malarstwo rozetowe po raz pierwszy pojawia się we wschodniej i zachodniej Norwegii w unowocześnionym wnętrzu z wybudowanym w narożu piecem z ko­ minem. Najstarsze jego ślady pochodzą z czasu około 1700 r. i w niektórych rejonach przetrwały mniej w i ę c e j do 1850 r. osiągając swój szczytowy okres przy końcu X V I I I w. i w pierwszej dekadzie X I X w. Zwyczaj dekorowania ścian i su­ fitów przejęto z kościołów i domów mieszczańskich, skąd zaczerpnięto np. szeroko rozpowszechniony motyw akantu i inne florystyczne motywy renesansu i baroku, zwłaszcza motyw rozetowy. Spopularyzowali je w ę d r o w n i malarze, którzy przeszli z miast do osiedli malując najpierw w n ę t r z a kościołów. Tutaj w ł a ś n i e farmerzy mieli możność pierwszego zetknięcia się z owymi ornamentami. Od tego czasu coraz częściej zaczynają pojawiać się malowane skrzynie, czary na piwo, dzbany. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Kupowano je zazwyczaj na jarmarkach lub zamawiano bezpośrednio u w y t w ó r c ó w . Wiele z tych przedmiotów posiada datowania jeszcze z końca X V I i z początku X V I I w. Początkowo były to nawet importy z Niemiec i Holandii oraz z norweskich miast. Charakteryzowały się one przeważnie jasnymi, przejrzystymi ornamentami z przewagą koloru czerwonego, żółtego i zielonego. Jeżeli początki malarstwa rozetowego odnosi się w przybliżeniu do 1700 г., to nie znaczy, że było ono odbiciem aktualnie panującego w Europie stylu. Należy je uważać raczej za mieszaninę cech renesansu, baroku, rokoka i empiru, lecz wyrosłą jeszcze w swym zrębie w czasach średniowiecznych. Wiadomo bowiem, że aktualne style europejskie nie docierały bezpośrednio od razu do twórczości wiejskiej w swej pierwotnej formie, lecz nierzadko już nieco przestylizowane. Rezultatem był w i ę c ani nie barok, ani nie rokoko, lecz ż y w y , S M Í generis styl wiejski, w którym mie­ szało się stare z nowym. Malarstwo rozetowe jest przykładem, jak świeże impulsy w różnej postaci przejawiają się w twórczości różnych okolic prezentując specyfikę regionalną. Dzięki temu właśnie można określić ośrodek, z którego pochodzą. Forma i ornamentyka przemawiają tutaj w swoisty sposób. Na przykład rozety w odniesie­ niu do poszczególnych regionów występują w różnej postaci i kolorystyce. Malarstwo rozetowe w y s t ę p u j e w Norwegii zwłaszcza w pewnych określo­ nych regionach wyznaczonych linią biegnącą od 0sterdalen i poniżej ku wschodowi, przez Hallingdal, Numedal, Tellemark, Aust-Agder włączając Setesdal, Vest-Agder i Rogaland. Natomiast rejony zachodnie ubogie są pod tym w z g l ę d e m chyba głównie dlatego, że w tej części Norwegii dominowały motywy geometryczne bardziej dogodne w snycerce niż w malarstwie. Pewne dane o malarstwie rozetowym pochodzą także z Trendelag, gdzie g ł ó w n y m centrum było Oppdal. Natomiast Gudbrandsdal znane jest przede wszystkim ze snycerki nierzadko barwnie podmalowywanej. Dużą rolę w malarstwie rozetowym odegrały głównie dwa ośrodki: Hallingdal i Telemark. Tutaj działał cały zastęp lokalnych artystów i malarstwo to osiągnęło swoisty wyraz, aczkolwiek i w innych częściach Norwegii stało ono na wysokim poziomie. Artyści z Telemark i Hallingdal pracowali także i w sąsiednich regionach zachodniej Norwegii, gdzie pozostawili ślady lokalnej specyfiki. Zdobiono głównie wnętrza, tj. ściany i sufity, meble — jak skrzynie i kredensy, drobne przedmioty, zwłaszcza czary na piwo, dzbany, misy, szkatułki itp. W starych wnętrzach motyw akantu w i ł się przez całą długość ścian w kolorze niebieskim lub czerwonym na białym tle. Uznać go można za bardziej rozwiniętą w e r s j ę prymitywnego zdob­ nictwa kredą, stosowanego także przy dekorowaniu wieka skrzyń. Pierwotnie więc splatało się ze sobą malowanie farbami olejnymi na ścianach z zachowanym jesz­ cze na suficie rysunkiem kredą. Takie białe sufity czyniły izbę przestronniejszą. Stopniowo na ścianach motywy stawały się coraz większe pokrywając nawet kilka belek. Były to już różne sceny figuralne zaczerpnięte z wzornictwa rokokowego i empirowego. W pierwszej kolejności malowano ścianę za g ł ó w n y m miejscem przy stole przeznaczonym dla głowy rodziny, stąd w i ą z a ł o się ono często z całą genea­ logią rodu, scenami rodzinnymi lub portretami. Specjalną u w a g ę Zwracano również na zdobnictwo wokół łóżka, gdzie umieszczano motywy figuralne. Prawdopodobnie był to relikt wcześniejszego zdobienia tych miejsc zawieszanymi tkaninami — k i ­ limami, na których mądre i głupie panny w e d ł u g Nowego Testamentu były po­ pularnym motywem, zwłaszcza w X V I I w. Wykorzystywano także inne sceny zaczerpnięte z Biblii, postacie królewskie lub przywódców wojskowych oraz mo­ tywy dzikich zwierząt. Malowano też sceny z życia, stosownie do fantazji twórcy, stąd obok m o t y w ó w rodzimych pojawiają się równocześnie egzotyczne. Odbicie �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 265 RECENZJE wiejskiej rzeczywistości w malowaniu ścian jest wyraźnie widoczne, obok zdobnictwa barokowego w y s t ę p u j ą c e g o w malarstwie Hallingdal i Telemark w X V I I I w. Odpowiadały one temperamentowi miejscowej ludności i były stosunkowo ł a t w e w wykonaniu. Rzecz charakterystyczna, czym cechuje się w ogóle całokształt ludowej twór­ czości norweskiej, że zachowało się wiele oryginalnych i datowanych okazów, a na­ wet nazwiska ich autorów. Autor książki wymienia najbardziej znanych malarzy, o których najstarsze dane pochodzą z 1690 r. Było ich sporo i każdy prezentował swoisty styl bardziej lub mniej florystyczny bądź animalistyczno-figuralny, wyróżniający się odrębną techniką, kolorystyką i kompozycją. W drugiej połowie X I X w. rozetowe malarstwo weszło w stadium końcowe z dominacją motywu liści i gałęzi dębu oraz przewagą białego koloru. Jeśli chodzi o uchwycenie specyfiki rozetowego malarstwa charakterystycz­ nego dla poszczególnych regionów, to pamiętać trzeba, że zachowało się ono w Nor­ wegii dzięki zróżnicowanemu położeniu geograficznemu oraz utrudnionej komu­ nikacji. Nowe idee i zmiany następowały bardzo powoli i nie wszędzie r ó w n o ­ miernie, ponieważ wieśniacy byli konserwatywni i mieli swoisty pogląd na sztukę. Proces adaptacji miał dlatego różne przejawy, co nie pozostawało również bez związku z religią. Malarstwo rozetowe na ogół jednak cechowało u m i ł o w a n i e jas­ nych kolorów stanowiących kontrast w stosunku do codziennego, szarego życia ludu mieszkającego w jednym z najdalej na północ wysuniętych krajów Europy. Barbara A A G O T NOSS, Johannes Flintoes draktakvarellar, Bazielich Oslo 1970, ss. 104, ilustracje nlb. W bogatej serii wydawnictw Norsk Folkemuseum w Oslo jest również dział poświęcony norweskim strojom ludowym. Ukazały się w nim ostatnimi czasy dwie podobne do siebie książki przygotowane przez Aagot Noss, konserwatorkę tegoż muzeum, zajmującą się i prowadzącą dział ubiorów i ich zdobnictwa. Obok wy­ mienionej pozycji, tą drugą jest Joachim Frichs draktakvarellar, wydana w 1973 r. Obydwie prace mają doskonałą wartość źródłową i dokumentacyjną połączoną z walorami artystycznymi; akwarele i rysunki nie są bowiem martwym, statycz­ nym odtworzeniem ubiorów pojedynczych osób i życia na wsi, lecz na przykładzie licznych scen rodzajowych prezentujących obyczajowość w społecznej zbiorowości sprawiają wrażenie, że ubiór jest nierozerwalną częścią składową kultury i ż y w y m jej elementem dostosowanym do potrzeb i okoliczności. Dzięki wielości scen po­ wtarzanych na kilku przykładach ilustracji z tego samego regionu artysta ukazuje wielość odmian i wersji zarówno kobiecego, jak i męskiego ubioru stosownie do wieku i pozycji społecznej. Jochannes Flintoe urodził się w Kopenhadze najprawdopodobniej z początkiem 1787 r. W 1811 r. przeniósł się do Oslo (jego matka była Norweżką, ojciec D u ń ­ czykiem), gdzie przebywał do 1851 г.; zmarł w 1870 r. B y ł artystą malarzem i rysownikiem, a kwalifikacje zdobywał w Kopenhadze w Akademii Sztuki, częściowo u prywatnych nauczycieli. Między 1820 a 1851 r ; �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE zetknął się ze środowiskiem artystycznym w Oslo. B y ł bardzo ruchliwy i aktywny: m a l o w a ł scenerie dla teatru oraz w y k o n y w a ł rozmaite prace dekoratorskie, malo­ w a ł portrety, obrazy o tematyce historycznej, krajobrazy i widoki. G ł ó w n y m jednak przedmiotem jego zainteresowań było życie na wsi i dlatego odbywał wiele wypraw terenowych. W wyniku tego pozostawił po sobie 22 kolorowe ilustracje, które po­ wstały między 1819 a 1830 r. Flintoe był jednym z pierwszych artystów interesujących się strojami ludo­ wymi. Jego poprzednikiem w tej materii był Joh. F . L . Dreier (1775-1883), którego rysunki strojów opublikował w Kopenhadze między 1812 a 1815 r. Johannes Seen pod tytułem Norské Nationale Klaededragter. Na przełomie X V I I I i X I X wieku na tę tematykę zaczęto zwracać coraz baczniejszą u w a g ę pod w p ł y w e m rodzącego się prądu romantyzmu, który w Norwegii miał szczególnie duże znaczenie. Flintoe w ł a ś n i e był pierwszym z młodej generacji artystów, którego poruszyły i zafascyno­ w a ł y romantyczne przeżycia i doznania wyrastające na tle zainteresowań wsią, jej życiem, strojami i krajobrazem. W gronie tego typu artystów znaleźli się: I . C. Dahl (1788-1857), Johan Fredrik Eckersberg (1822-1870), Joachim Frich (1810-1858) i Adolph Tidemand (1814-1876). Akwarele strojów ludowych Flintoe, któremu poświęcona jest omawiana książka, powstały w wyniku dokładnych i szczegółowych obserwacji. Wielu późniejszych artystów nie tylko go naśladowało, ale także kopiowało jego prace. Dwie kopie opublikowano jako litografie w Norské Nationaldragter samlede og udgivene af J. Frich tilligemed en Afhandling om Nordmaendenes aeldre Dragter af Prof. R. Keyser, Christiania (Oslo) 1847. Poza tym dziewięć akwarel Flintoe, przedsta­ wiających stroje ludowe, zostało opublikowanych jako część wydawnictwa Norské Nationaldragter wydanego przez Chr. Tensberg'a, Christiania 1852. Z innych jego ilustracji strojów wykonano litografie, które Georg C. C. W. Prahl opublikował w 1827-1830 roku w serii Norské National-Dragter, a w 1848 r. w Norské Bondedrager. Istnieje także znaczna ilość nieopublikowanych prac autora. Akwarele strojów ludowych nie zostały dotychczas wydane w całości i obecna monografia jest pierwszą publikacją 22 ilustracji z tej serii. Większość z nich prezentuje stroje noszone do kościoła i od święta. Wyjątek stanowi kobieta w codziennym ubiorze z Vang w Valders oraz kobieta z Górnego Telemarku. Flintoe był oczywiście ś w i a ­ dom, że ubiory mają różnego rodzaju przeznaczenie i że istnieją między nimi różnice regionalne. Świadczą o tym noty poczynione przez autora obok rycin. Zawierają one także uwagi, dlaczego do ilustracji w y b r a ł autor mężatkę lub dziewczynę. Jego notatki są dokładne i tylko w paru przypadkach widać, że od­ stąpił od miejscowej tradycji. K i l k a przykładów znanych jest z oryginalnych za­ chowanych egzemplarzy strojów. Ryciny Flintoe przeważnie o rozmiarach 41,5 X 34,5 z lat 1819, 1821, 1822, 1826, 1828, 1830, 1831 należą do zbiorów sztuki w Oslo. W 1966 r. zostały one zdeponowane w Norsk Folkemuseum i zarejestrowane pod numerem ŃF 7830 a — w Depositum. Przedstawiają stroje z następujących terenów: Valdres 3, Gudbrandsdal 1, Halling­ dal, 2, Telemark 5, Aomli, Aust — Agder 1, Hordaland 2, Sogn 3, Sor — Trandelag 2 oraz 3 ilustracje Lapończyków. Są to ubiory kobiet, młodej pary, pary małżeńskiej, mężczyzn, dziewcząt, w grupach kilkuosobowych, pokazane z różnej strony i w róż­ nych sytuacjach życia na wsi, a nierzadko na tle słabo zaznaczonego krajobrazu czy b u d y n k ó w farmy. Wiele z tych ubiorów nosi się w Norwegii po dzień dzisiejszy niemal w niezmienionej formie, co świadczy o ciągłości tradycji nie poddającej się łatwo zmianom niesionym nurtem bieżącego życia. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 267 RECENZJE Książka wydana jest bardzo starannie. Zawiera kolorowe ilustracje, opisy strojów poszczególnych regionów i komentarze oraz katalog i m a p ę części Norwegii, na któ­ rej zaznaczono miejsca, skąd pochodzą stroje przedstawione na rycinach. U z u p e ł ­ nieniem jest zestaw literatury dotyczącej strojów ludowych. Barbara cje A A G O T NOSS, Joachim nlb. Frichs draktakvarellar, Oslo 1973, Bazielich ss. 135 + ilustra­ Drugą pozycją w y d a n ą przez Norsk Folkemuseum w serii Norské Folkedrakter jest książka o norweskich strojach ludowych w akwarelach Joachima Fricha. Na­ leżał on do grupy artystów, którzy pierwsi, pod w p ł y w e m romantycznych haseł znajdujących ż y w y oddźwięk w Norwegii, zainteresowali się kulturą ludową, zwłaszcza strojami. Akwarele Fricha winno się w pewnym sensie traktować jako suplement kolorowych rycin Johanna Flintoe. Dla wprawy w tego rodzaju pracy F r i c h skopiował 15 kolorowych rycin wymienionego autora. Niezależnie jednak od tego Frich w y k o n a ł wiele własnych, podobnych rycin i one stanowią pryncypalną część omawianej publikacji. Wartość jego ilustracji strojów regionalnych jest nawet tym większa, że obrazują przykłady z takich zakątków Norwegii, do których Flintoe nigdy nie dotarł. Znaczna ich część pochodzi przede wszystkim z zachodniej Nor­ wegii, podczas gdy Flintoe koncentrował się głównie na rejonach wschodnich. A zatem są tutaj stroje ludowe z Sunnm0re, Sogn, Fjordane, Hordaland, Tinn, Numedal i Hallingdal, lecz z tych okolic, skąd Flintoe nie brał przykładów. Joachim Christian Geelmuyden Giildenkreutz Frich urodził się w Bergen 24 lipca 1810 г., a zmarł w Oslo 29 stycznia 1858 r. Przez pewien czas studiował teologię, którą jednak przerwał przerzucając się na studia sztuki i malarstwa. Od 1833 r. do 1840 г., kiedy ostatecznie osiadł w Oslo, przebywał za granicą. Studiował na Akademii Sztuk P i ę k n y c h w Kopenhadze, potem przeniósł się do Drezna, a w 1837 r. k o n t y n u o w a ł studia w Monachium. Z kolei powrócił do Bergen, by wkrótce udać się do Sztokholmu, gdzie pracował na zlecenie króla tego kraju. Oskarhall w Oslo został wykonany przez Joachima Fricha i Adolfa Tidemanda, również czołowego artystę owych czasów. W 1840 r. Frich osiadł w Norwegii (Christiania •— Oslo) na stałe. Był nauczycielem w szkole artystycznej (Tegneskolen) —• obecnej Szkole Sztuki i Rzemiosła i szybko stał się ośrodkiem życia artystycznego i kulturalnego w Oslo. Był nadto założycielem Stowarzyszenia Ochrony Norweskich Starożytności (Foreningen for Norské Fortidsmindesmaerkers Bevaring). Do końca swego życia podejmował liczne podróże po Norwegii odwiedzając różne miejsca, z których przywoził wiele prac — rysunków i akwareli. Czas jego największej aktywności zwie się często norweskim renesansem, w którym narodowe wartości Norwegii zostały odkryte na nowo i szeroko rozpowszechnione także poza granicami tego kraju. Wielu badaczy i miłośników kultury narodowej zwróciło u w a g ę na język i dialekty, pieśni, ludowe opowiadania i legendy, m u z y k ę wprowadzając te narodowe w ą t k i do swojej twórczości. Artyści dojrzeli piękno norweskiego krajobrazu i ty­ powych scen rodzajowych. Twórczość tego okresu jest wyrazem zarówno ekspresji, jak i ż y w e g o dokumentu. F r i c h oprócz tego typu twórczości w y k o n a ł również około 400 rysunków na prywatne zlecenia lub jako ilustracje do książek, a tematem ich były treści za­ czerpnięte z natury, krajobraz, drzewa, konary, pnie, listowie, kwiaty. Na tle tego, częstym zjawiskiem były wierne dokumenty budownictwa, mostów, statków. �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Najciekawiej oczywiście przedstawiają się jego rysunki i malunki strojów ludowych, które do dziś mają wartość dokumentu historycznego. Od 16 marca do 9 kwietnia 1940 r. Towarzystwo Sztuki w Oslo eksponowało w y s t a w ę , na której zaprezentowano wymienione wyżej prace. W 1847 r. Frich opublikował ryciny strojów jako wynik studiów nad dawnymi ubiorami norweskimi (Norské Nationaldragter samlede og udgivne av J. Frich tilligemed en Afhandling om Nordmaendenes aeldre Dragter av Prof. R. Keyser). Było w tym 9 jego w ł a s n y c h prac. Obecna publikacja zawiera 43 akwarele i jeden rysunek Joachima Fricha, aczkolwiek wiadomo, że w y k o n a ł ich w i ę c e j . Do dziś jednak nie zostały odkryte. Większość z nich znajduje się w zbiorach muzealnych. Według geograficznego po­ działu przedstawiają się one następująco: Sunnmore (4). Nordfjord (3), Sunnfjord (2), Sogn (4), Hordaland (13), Telemark (5), Numedal (2), Hallingdal (3), Valdres (2), Gudbrandsdal (1), oraz 4 akwarele z Laponii i rysunek z Kradsherad. Przegląd ten zawiera także rysunki Fricha wykonane na wzór Flintoe. Wszystkie akwarele są reprodukowane w kolorze, a kopie prac Flintoe, s k ł a d a ­ jące się z 15 przykładów (opublikowanych w książce Johannes Flintoe's water-colour paintings of costumes — Johannes Flintoe draktakvarellar) zestawione są p o r ó w ­ nawczo. Tylko dwie, opierające się na nieznanych akwarelach Flintoe, są w kolorze, reszta zreprodukowana czarno—biało. Akwarele Fricha z 1840 r. podobne są do wykonanych przez Flintoe w 1820 r. Szkoda, że nie udało się wykorzystać akwareli, które F r i c h w y k o n a ł w 1848 r. w czasie podróży do Hallingdal, Numedal i Telemarku w towarzystwie Adolfa Tidemanda, który także przywiózł podobne swoje materiały z tej wyprawy. W i a ­ domo bowiem, że niektóre z nich Frich skopiował. Zresztą kopiował on ryciny również innych artystów, jak: Joh. F . L . Dreiera (1775-1833), Hansa Legangera Renscha (1800-1854) i Adolfa Tidemanda (1814-1876). Jak należy się spodziewać, Frich rriiał w i ę c e j osobistego stosunku do w ł a s n y c h rycin niż do kopii. Zaopatrywał je jeszcze w bliższe określenia, пр.: strój letni, strój zimowy, strój 7- lub 75-letniej osoby (przy czym notował jej imię i nazwisko), albo uwagę, że jest to stary ubiór, co w sumie jest dowodem wyczucia wartości historycznej, jakie autor posiadał. Na kopiach umieszczał również określniki m ó ­ w i ą c e o regionie, z którego dany strój pochodził i podawał źródło, stąd wiadomo, co kopiował. Datowane akwarele Fricha pochodzą z lat 1844-1850, a połowa z nich powstała w 1845 r. Bez wątpienia mają one wartość źródłową jako oryginalne odtworzenie stanu faktycznego. Okazuje się, że one także były kopiowane, np. przez J . F . Eckersberga (Norské Nationaldragter) w 1852 г., który jednak nie podał bezpośredniego źródła. Toteż w badaniach nad strojami ludowymi, o ile korzysta się z podobnych źródeł, należy zwrócić uwagę, czy ryciny są oryginalne, czy są kopiami. Drugą w a ż n ą sprawą jest stwierdzenie, czy przedstawione stroje pochodzą z tego czasu, kiedy wykonano ryciny, czy też są jakimś odtworzeniem lub obrazem starej, nie­ używanej już od dawna formy ubioru. Nieobojętne jest także stwierdzenie, o ile rycina jest różna od oryginału stroju. Książka zaopatrzona w komentarze autorki daje szczegółowy przegląd i opisy strojów z wymienionych regionów Norwegii. Oprócz kolorowych, oryginalnych rycin podano tu jeszcze adnotacje artysty tyczące się kolorystyki poszczególnych części garderoby oraz paralele z podobnymi rycinami innych autorów. Całość dotyczy nie tylko pełnych kompletów strojów, ale także ich detali. W porównaniu z podobnymi �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 269 RECENZJE rycinami polskich artystów tego czasu (Daniel Chodowiecki 1726-1809, Jan Piotr Norblin 1745-1830, Michał Stachowicz 1768-1825, Aleksander Orłowski 1777-1832) norweskie przykłady dają znacznie bogatszy i bardziej autentyczny zestaw ilustracji, cenny ze w z g l ę d u na dużą autentyczność również dla studiów porównawczych polskich badaczy. Barbara ss. Bazielich V R U L J E — G L A S I L O N A R O D N O G O M U Z E J A U Z A D R U , Zadar 1972, nr 2, 91. Drugi numer „Vrulje" wydanego przez Narodowe Muzeum w Zadarze w Jugo­ s ł a w i i poświęcony jest tematyce etnograficznej wynikającej z materiałów znajdu­ jących się w zbiorach Oddziału Etnograficznego tegoż muzeum oraz problematyki badań prowadzonych w północnej Dalmacji. Jest to pierwsza tego rodzaju okazja do ujawniania szerszemu ogółowi stanu wiedzy z zakresu ludowej kultury tegoż regionu. Patronują jej: dr Milován Gavazzi — profesor uniwersytetu w Zagrzebiu, Olga Ostrić — kierowniczka Etnograficznego Oddziału Muzeum Narodowego w Z a ­ darze, Zdenka Palćić — kustosz Etnograficznego Muzeum w Splicie i Andrija Stojanovic — pracownik naukowy Zakładu Etnografii Uniwersytetu w Zagrzebiu. Oddział Etnografii Muzeum Narodowego w Zadarze powstał we wrześniu 1945 r. dzięki staraniom zasłużonego konserwatora Grga Ostrić. Za pośrednictwem gazety „Narodni list" zwrócono się w ó w c z a s do społeczeństwa, aby dopomogło w zbieraniu eksponatów. W formie wystawy stałej uprzystępniono je zwiedzającym w 1950 r. w osobnym budynku — dawniej strażnicy miejskiej, gdzie po dzień dzisiejszy mieszczą się zbiory etnograficzne. Pomieszczenie to nie odpowiada już obecnym wymogom i w przyszłości projektuje się zaadoptowanie na cele muzealne starego szpitala. W organizacji wystawy dopomagało etnograficzne muzeum w Zagrzebiu pod kierunkiem pani prof. Mariny Gusić, byłej dyrektorki tegoż muzeum i kierow­ niczki Zakładu Etnografii Jugosłowiańskiej Akademii Nauki i Sztuki (JAZU) w Z a ­ grzebiu. Inicjatorem pierwszej kolekcji b y ł Dušan Jurkovic prowadzący Oddział do 1951 г., a po jego śmierci kierownictwo objęła pani Olga Ostrić, wychowanka uniwersytetu w Zagrzebiu i etnografka z wykształcenia. W 1952 r. Oddział został powołany jako odrębna placówka — Muzeum Etnograficzne w Zadarze, a w 1962 r. Muzeum Etnograficzne i pozostałe muzea miasta Zadar włączono we w s p ó l n y or­ gan — Muzeum Narodowe. Oddział Etnografii posiada obecnie 3500 okazów przede wszystkim tekstyliów i złotnictwa wysokiej wartości ze w z g l ę d u na fakt, że są historycznym materiałem z północnej Dalmacji o dobrze notowanej dokumentacji. Pozostałe zbiory dotyczą kultury materialnej, narzędzi pracy, zwyczajów i wierzeń. „Vrulje" wydane bardzo starannie na kredowym papierze, w dwuszpaltowym układzie, prezentuje czarno-białe i kolorowe ilustracje zabytków jako uzupełnienie kilku artykułów składających się na treść całości napisanej w języku chorwackim i p e ł n y m tłumaczeniu angielskim. Artykuły dotyczą różnorakiej tematyki. Tak np. Milován Gavazzi pisze o kilku etnograficznych problemach rejonu zadarskiego zastanawiając się na przykładzie trzech charakterystycznych nazw w y t w o r ó w kulturowych (litar, uris, staćel), etymo­ logicznie obcego — greckiego pochodzenia, nad drogami kontaktów i w p ł y w ó w oraz kulturowych zapożyczeń. Na te tereny mogły one dotrzeć drogą morską (przez Adriatyk), za czym przemawiałby fakt, że w y s t ę p o w a n i e tych elementów nie po7 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE twierdza się wzdłuż wschodniego wybrzeża oraz, że elementy kulturowe, które z basenu Morza Śródziemnego przedostają się na wschodnie wybrzeże Adriatyku, po większej części nie docierają w rejony zaplecza dynarskiego ani w dynarską dalmatyńską Zagorę. Mogły też dotrzeć drogą kontynentalną za pośrednictwem bałkańskich w a ł a c h ó w (arumunów), których wprawdzie nie ma na tych terenach, lecz istnieją ślady podobnie uprawianej gospodarki pasterskiej po tutejszych wsiach, co wskazuje na kulturowe i j ę z y k o w e w p ł y w y greckie na całym p o ł u d n i o w y m Bałkanie. Wreszcie trzecia droga mogła prowadzić także lądem przez przybyszów dynarskich (szczególnie od X V w.) z południowego wschodu z Czarnogóry i okolicy podległej od dawna w p ł y w o m greckim. Obce także kulturowo są ślady techniki garncarskiej z Velog Iža. Swoje zainteresowania genetyką etniczną autor ujawnia i w innym artykule p o ś w i ę c o n y m wschodnioadriatyckim pieśniom ś p i e w a n y m przy zgniataniu i mieleniu oliwek. Muzykologa może także zainteresować artykuł Andrija Stojanovica o adriatyc­ kiej lirze występującej niegdyś na wyspie Silba, na której nikt już dziś nie potrafi zagrać, a której jedynie dwa zachowane okazy znajdują się w Oddziale Etnografii Muzeum Narodowego w Zadarze i Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu. Największa część „Vrulje" zawiera opracowania Olgi Ostrić. Pierwsze z nich jest na temat zwisających metalowych ozdób przypinanych przez kobiety do warko­ czy. Ze względu na formę można je podzielić na trzy grupy: 1) blaszka o kształcie półksiężyca z pięcioma łańcuszkami i drobnymi wisiorkami; 2) w postaci nanizanych monet i innych metalowych ozdób na skórzanym rzemyku lub mocnej nitce, po­ przedzielane metalowymi naparstkami; 3) na kształt łańcuszkowatych w i s i o r k ó w z monet, metalowych blaszek, naparstków, nicianych chwastów z obydwu k o ń c ó w długiej witki, którą zakłada się na szyję i w połączeniu ze splotami puszcza wolno. Wszystkie wspomniane ozdoby charakterystyczne są dla ubioru typu dynarskiego; poza zdobniczą funkcją miały także magiczne znaczenie, ale o tym autorka już nie pisze. Kolejny natomiast jej artykuł poświęcony jest ozdobnej fibuli špijuda używanej w stroju kobiecym, w postaci zwisającej na igle do zapięcia metalowych wisiorków, monet i filigranowych guzów. W rzędzie o podobnej treści opracowań umieścić trzeba także o m ó w i e n i e na podstawie zbiorów innej ozdoby stroju kobiecego, tzw. szkaplerza „Matija" z ele­ mentami dekoracyjnymi, na które składają się kolorowe oczka z kamieni i korali, metalowe grawerowane i wytłaczane o ozdobnych kształtach blaszki oraz kolorowe w e ł n i a n e i jedwabne nici. Następny artykuł tejże autorki poświęcony jest haftom i motywom zdobniczym wyszytym na sukmanach i sukniach kobiecych. Wykonane są przeważnie w e ł n i a ­ nymi nićmi na sukiennym podkładzie, a charakterystyczne elementy zdobnicze w postaci esownic, wąskoramiennych gwiazdek, spirali, iksów, wykonane po większej części ściegiem łańcuszkowym, zakomponowane są w kwadracie lub prostokącie powtarzając się rytmicznie w ciągu pasowym. Wielość tych z e s t a w ó w ilustruje sadak Chorwatek z północnej Dalmacji, tj. długa kamizela z samodziałowego sukna, o podobnych jak poprzednie elementach dekoracyjnych. W omawianym numerze „Vrulja" znajduje się jeszcze artykuł Zdenki P a l ć i ć o hodowli owiec na wyspie Pag omawiający miejsce wypasu, schronienie pasterza, ubiór pasterza, znakowanie owiec, parzenie się owiec, w y r ó b sera i strzyżenie, nadto krótki przyczynek do studiów nad zapustnymi zwyczajami na temat obrzędo­ wych masek z Oliba, podany przez Andrija Stojanovica. �ARTYKUŁY 271 RECENZYJNE I RECENZJE Jak wynika z przyczynkarskiego charakteru opublikowanych artykułów wy­ dawnictwo nie jest nastawione na bardziej syntetyczne opracowania, lecz na publikowanie materiałów w formie poszerzonego i w miarę możliwości udokumento­ wanego katalogu naukowego zabytków. Bez wątpienia miałoby większą wartość, gdyby zapowiadało omawianie pełnych, zwartych kolekcji znajdujących się w zbio­ rach tegoż muzeum, a nie wybiórczo, ze w z g l ę d u na ciekawsze czy bardziej osobliwe, pojedyncze okazy. Zbiory muzealne są cennym źródłem w opracowaniach różnego typu i dokładny zestaw kolekcji z możliwie wyczerpującą dokumentacją może być niezwykle przydatny do badań porównawczych i genetycznych. Barbara Bazielich A B O R I G I N A L M A N A N D E N V I R O N M E N T I N A U S T R A L I A , Editors D. J . Mulvaney i J . Golson, Australian National University Press, Canberra 1971, s. 389, mapy, ryciny, tabele, wykresy. W okresie między październikiem i grudniem 1968 r. odbył się w Australian National University cykl seminaryjny poświęcony środowisku naturalnemu Australii i działającemu na tych obszarach człowiekowi od chwili zaludnienia kontynentu \ Efektem tego seminarium, na którym wygłosili referaty reprezentanci wielu dyscyplin nauki (24 uczonych; specjalności: archeologia, etnologia, lingwistyka, an­ tropologia, genetyka, demografia oraz geomorfologia, biologia, ekologia i klimato­ logia), jest książka wydana przez D. J . Mulvaneya i J . Golsona , aktywnych uczest­ ników seminarium. Jest ona dobrym przykładem badań interdyscyplinarnych. Zagadnienie znaczenia środowiska i jego w p ł y w u na proces kształtowania się modelu życia, gospodarki i działalności kulturotwórczej człowieka jest niezmiernie interesujące i dające o sobie znać szczególnie wtedy, gdy rozpatruje się je w związku z tak zwanymi kulturami prymitywnymi, prostymi. W omawianym przypadku asumpt do szerokiego rozpatrzenia roli, jaką odegrało środowisko naturalne w kształ­ towaniu się kultur plemiennych dały powolność procesów ewolucyjnych, niemal niewidoczne zmiany w sposobach gospodarowania i stabilność poziomu kulturo­ wego, jaką obserwuje się od tysiącleci u rodzimej ludności Australii. Książka składa się z 25 artykułów; są to zarówno prace rekonstrukcyjne, jak i klasyfikacyjne oraz porównawcze. Jakkolwiek ich przedmiotem jest przede wszystkim Australia, to jednak już niektóre tytuły opracowań świadczą, że „ucie­ kano" także poza kontynent, aby pełniej omówić niektóre problemy. A w i ę c , są opracowania dotyczące np. prahistorii wyspy Timor (I. C. Glover, Prehistorie Research in Timor) lub Nowej Gwinei (J. P. White, New Guinea and Australian Prehistory: the „Neolithic Problem"), nie m ó w i ą c już o Tasmanii co jest zupełnie zrozumiałe. Wyspy Sundajskie (Timor) i Nowa Gwinea leżą w najbliższym sąsiedztwie Australii, na szlaku migracyjnym pierwotnej ludności, która przybyła 2 3 1 Człowiek dotarł na kontynent australijski w końcu epoki plejstoceńskiej w okresie lodowcowym (jak stwierdzają znaleziska z wykopalisk archeologicznych około 30 tys. lat p.n.e.). Znani naukowcy z A N U (Australian National University). D. J . Mulvaney, archeolog i historyk, opublikował szereg prac z zakresu archeologii Australii i hi­ storii ludności tubylczej. J . Golson, profesor archeologii, ukończył w y d z i a ł arche­ ologii i historii na Uniwersytecie w Cambridge, prowadził badania wykopaliskowe w Australii i na Nowej Gwinei. Brak tzw. „rewolucji neolitycznej" na tym kontynencie. 2 3 �274 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE tubylców australijskich w porównaniu z innymi wyselekcjonowanymi grupami spoza Australii (tubylcy z Nowej Gwinei, Ainu, Wedda). Autor po przeprowadzonych analizach dochodzi do następującej konkluzji: tubylcy Australii są genetycznie heterogenicznym zbiorem ludności. Niejednorodność wynika najprawdopodobniej z 3 powodów: 1) z działającego dryftu genetycznego w m a ł e j izolowanej i wykrzyżowanej populacji, 2) z powstawania i rozprzestrzeniania się mutacji i 3) z mie­ szania się genów z różnych grup. S p r a w ą pochodzenia dzisiejszych rodowitych mieszkańców Australii zajmuje się A. G. Thorne. W swojej pracy pt. The Recial Affinities and Origins of the Australian Aborigines omawia aspekty porównawczej osteologii tubylców żyjących i kopalnych. Autor przeprowadza dokładną analizę argumentów rzeczników dwóch skrajnych teorii o pochodzeniu rodzimej ludności Australii: teorii hybrydyzacji i homogeniczności. Jeden z uczonych, którzy podtrzymują tę ostatnią hipotezę, A. A. Abbie, wyraził się doić znamiennie obstając przy swojej teorii. Stwierdził, że T a s m a ń czycy są Melanezyjczykami i nigdy na kontynencie australijskim nie mieli b y ć . Pracę zamyka esej jednego ze w s p ó ł w y d a w c ó w tej książki D. J . Mulvaneya (Aboriginal Social Evolution: A Retrospective View). Zawiera on rozważania nad „starożytnością" kultury australijskich plemion. Australię nazywano przecież „ m u ­ zeum żyjących kultur kopalnych". Autor przytacza szereg wypowiedzi luminarzy nauki o człowieku i jego kulturze, dotyczących prymitywności kultur australij­ skich. Na przykład, Baldwin Spencer m i a ł wyrazić się o Tasmańczykach, że są żyjącymi reprezentantami paleolitycznego człowieka, a Australijczycy to relikt wczesnego dzieciństwa ludzkości (Tasmanians as living represenattives of palaeolit­ hic man and the Australians as a relict of early childhood of mankind, s. 371). Ze zrozumiałych w z g l ę d ó w nie wszystkie opracowania zostały tutaj omówione, z tego też powodu spis t y t u ł ó w pozostałych rozpraw pozwoli na pełne zapoznanie się z treścią tej pozycji: J . H. Calaby, Man, Fauna, and Climate in Aboriginal Australia; J . Golson, Australian Aboriginal Food Plants: Some Ecological and Culture-Historical Implications; Nicolas Peterson, Open Sites and the Ethnographic Approach to the Archaeology of Hunter-Gatherers; J . P. M. bong, Arid Region Aborigines: The Pintubi; Diane E . Barwick, Changes in the Aboriginal Population of Victoria, 1863-1966; D. T. Tryon, Linguistic Evidence and Aboriginal Origins; Robert Edwards, Art and Aboriginal Prehistory. Niemal każde opracowanie w tym zbiorze zawiera mapy, diagramy, wykresy itp., które są bardzo pomocne w odczytaniu całości. Tak jak praca „Australian Aboriginal Anthropology" jest jednym z podsta­ wowych monograficznych opracowań dotyczących przejawów życia społecznego tubylców australijskich, tak ta pozycja — starannie wydana i poparta szeroką bazą źródłową — stanowi podstawowe kompendium wiedzy o przeszłości australijskiej» 8 9 Adam 8 Paluch Jest to wyraźnie przeciwny pogląd do tego, jaki głoszą rzecznicy teorii hyb­ rydyzacji, a dokładniej trójhybrydyzacji, której twórcą jest amerykański antro­ polog J . B. Birdsell. Hipoteza ta zakłada migrację trójfalową zróżnicowanej pod w z g l ę d e m antropologicznym ludności na kontynent australijski, przy czym pierwszą falę stanowić miała ludność tasmanoidalna, która dotarła do dzisiejszej Tasmanii przeszedłszy cały Sahul band, z północy na południe. Australian Aboriginal Anthropology, ed. Ronald M. Berndt, Australian Instytute of Aboriginal Studies, The University of western Australia Press, Perth 1970, s. 341. T a praca, podobnie jak w y ż e j recenzowana, jest także rezultatem sympozjum, które odbyło się w Canberze w maju 1968 roku. Organizatorem tego spotkania był Australian Institute of Aboriginal Studies. 9 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 275 RECENZJE A. T R E I C H E L , Unser Vatererbe. Beitrag zur Kulturgesehichte im Dobriner Land, Braunschweig 1969, ss. 320, 24 nlb. des Deutschtums Ziemia dobrzyńska nie doczekała się dotąd większych opracowań etnograficz­ nych. Z końcem ubiegłego stulecia o ludzie ziemi dobrzyńskiej pisał A. P e t r ó w , nieco materiałów do etnografii Dobrzyniaków daje O. Kolberg . Zgodnie z ó w c z e s ­ nym nastawieniem obaj ci autorzy bardzo pobieżnie traktują dziedzinę kultury materialnej, a z dziedziny kultury duchowej i społecznej omawiają tylko niektóre zagadnienia. Niewiele nowego wnosi opublikowany już po wojnie w pracy zbiororowej Z dziejów Ziemi Dobrzyńskiej artykuł R. Kukiera . Jest to praca niewielka, a przy tym kompilacyjna, oparta prawie w y ł ą c z n i e na dawnych publikacjach. W tej sytuacji każda nowa praca na temat kultury ludowej tego regionu budzi za­ interesowanie, nawet w ó w c z a s , gdy obejmuje ona tylko część ludności zamiesz­ kującej do 1945 roku ziemię dobrzyńską, mianowicie niemiecką mniejszość naro­ dową. Jak wiemy, ludność niemiecka osiedlała się tam począwszy od X I V w. aż po koniec X I X wieku. Większość kolonistów niemieckich przybyłych na ziemię do­ brzyńską w 2 połowie X I X w. i do 1939 roku nie zdążyła z a s y m i l o w a ć się z lud­ nością polską. Zachowali oni s w o j ą odrębność w y z n a n i o w ą i językową, podtrzy­ m y w a n ą nb. przez istniejące w Polsce międzywojennej nacjonalistyczne organi­ zacje mniejszości niemieckiej. W 1945 r. opuścili oni nasz kraj. Jednym z nich był A. Treichel ze wsi Starorypin w pow. rypińskim, nauczyciel najpierw w po­ bliskiej wsi Somsiory, a później kierownik niemieckiej szkoły powszechnej w Zgie­ rzu, autor omawianej książki. Do zebrania materiałów etnograficznych z rodzinnych stron n a m ó w i ł Treichela jego były uczeń Albert Breyer oraz K u r t Luck wydający w Poznaniu w latach m i ę d z y w o j e n n y c h serię Unsere Heimat, poświęconą kulturze mniejszości niemiec­ kich w Polsce. Praca niniejsza ma być wg autora kontynuacją wydanej w 1942 r. książki Geschichte des Deutschtums von Rippin und Umgegend . Książka, o której mowa w niniejszej recenzji, została przygotowana do druku przed 1945 r. Rękopis zaginął jednak autorowi w czasie wojny i musiał go on na nowo odtworzyć częś­ ciowo z pamięci, częściowo przy pomocy swych krewnych, którzy dostarczyli mu starych zeszytów ze zbiorami niemieckich wierszy i pieśni z omawianego terenu. Zbadanie i przedstawienie kultury ludowej mniejszości narodowej może być cennym przyczynkiem do teorii akulturacji, adaptacji, charakteru narodowego i in­ nych pokrewnych zagadnień. Dzieje się tak w ó w c z a s , gdy autor przedstawia daną grupę w zestawieniu ze społeczeństwem, w którym ona żyje i z którym się styka. Niestety jednak książka Treichela zadania tego nie spełnia. Oczywiście trudno w y m a g a ć od nieetnografa i w ogóle nienaukowca pełnego opanowania naukowego, warsztatu badawczego, dlatego do pracy Treichela musimy przykładać tę miarę, jaką się stosuje do monografii amatorskich. I w tym wypadku jednak stawia się pracy pewne wymagania, przede wszystkim obiektywizmu, rzetelności i logicz­ nego układu. Zobaczymy, jak ta sprawa przedstawia się w pracy Treichela. 1 2 8 4 1 A. P e t r ó w , Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego zwyczaje, mowa, obrzędy, pieś­ ni, leki, zagadki, przysłowia itp. Kraków 1878, odb. z „Rozpraw Komisji Antro­ pologicznej", Z W A K t. 2. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 41, Mazowsze, cz. 6, Wrocław— Poznań 1969, s. 3-19. W pracy zbiorowej: Z dziejów Ziemi Dobrzyńskiej (Materiały Sesji Popu­ larnonaukowej na 900-lecie istnienia Dobrzynia nad Wisłą), Toruń 1966. A. T r e i c h e l , Das Deutschtum von Rippin und Umgegend, Rippin 1942. Druck, Thorner, Freiheit, Thorn. 2 3 4 �276 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Sądząc z tytułów rozdziałów pracę należy traktować nie tyle jako monografię całokształtu kultury ludowej, co raczej folkloru niemieckiego na Ziemi Dobrzyń­ skiej. Proporcjami w opracowaniu poszczególnych działów kultury przypomina ona owe X I X - w i e c z n e monografie Kolberga czy Petrowa. Pierwsza część pracy (s. 13131) zawiera literaturę ludową, tj. teksty pieśni, r y m ó w dziecięcych, opisy gier i zabaw oraz rymowane teksty z nimi związane, „wyliczanki", zagadki, krótkie wierszyki. Całość poprzedzona jest krótkim w s t ę p e m , w którym autor informuje o źródłach pozyskania wymienionych tekstów. Niektóre z nich, szczególnie pieśni, znał od swojej matki, rodzeństwa, inne zostały zaczerpnięte z rękopiśmiennych zbiorków rodzinnych, o których była mowa w y ż e j . Niektóre z cytowanych pieśni poznał autor za pośrednictwem niemieckiej ewangelickiej szkoły w Rypinie, do której uczęszczał. Pieśni zostały podzielone na: 1) pieśni poważne, 2) pieśni wesołe, 3) kołysanki i inne pieśni dziecięce. Jest to materiał niewątpliwie ciekawy dla folklorysty, mogący posłużyć do ana­ lizy porównawczej z polskimi tekstami z tych terenów o podobnym charakterze, do wykrycia ewentualnych oddziaływań. Część druga (s. 132-313) poświęcona jest zwyczajom: a) rodzinnym (Im Lebenslauf, s. 163-194), b) dorocznym (Im Jahreslauf, s. 163-194), c) różnym (Verschiedenes, s. 194-259), a także tekstom literackim, jak życzenia (Patenbriefe, Glückwünsche, s. 259-268), przysłowia i porzekadła (Sprichworter, Redensarte, s. 268-291), wreszcie wyrażeniom i s ł o w n i k o w i gwarowemu (Ausdrücke, Plattdeutshe Ecke, s. 291-313). W rozdziale poświęconym zwyczajom rodzinnym omawia autor tok życia na wsi poczynając od urodzin, chrzcin, poprzez zwyczaje związane z dzieciństwem, naukę w szkole, zajęcia dzieci w gospodarstwie, obrzęd konfirmacji, przygotowanie do małżeństwa, wesele, zwyczaje związane ze śmiercią i pogrzebem. Przy każdym z tych zwyczajów omówione zostały dotyczące ich wierzenia i przesądy. Wiele z nich jest identycznych z polskimi, o czym jednak autor nie wspomina. Protestancki rok obrzędowy jest uboższy w folklor od katolickiego. W związku z tym w opisie Treichela dominują różne ceremonie kościelne, przytaczane są teksty modlitw, pieśni kościelnych itp. Niektóre zwyczaje doroczne, jak smażenie pączków we wtorek zapustny czy dyngus wielkanocny, są identyczne jak u Pola­ ków. W rozdziale tym podkreśla zresztą autor pewne różnice zwyczajowe przema­ wiające jego zdaniem na niekorzyść katolickich Polaków. Oburza się, że wychodzą oni do pracy w polu w W. Piątek, choć na ogół nie zachodzi w tym czasie konieczna potrzeba pośpiechu w pracach rolnych . Robią to nawet wówczas, gdy pogoda jest wybitnie niesprzyjająca. W W. Sobotę, zamiast z a c h o w y w a ć się z pobożnym skupieniem, czynią zamieszanie biegnąc do kościoła ze święconym, strzelają z pe­ tard w Wielką Niedzielę. W tym rozdziale omawia również Treichel cykl prac rolnych i zwyczaje agrarne, jak również terminy zaczynania i kończenia pewnych prac. Rozdział zatytułowany „Różne" liczy 65 stron. Nic w i ę c dziwnego, że zamiesz­ czone w nim dość liczne działy kultury zostały potraktowane pobieżnie. Stosunkowo najbardziej szczegółowo omówiono pożywienie, przy czym wymienia tu autor szereg potraw identycznych z naszymi, których nazwy zdają się przemawiać za zapożycze­ niem ich od Polaków, jak: zacierki (Satchirken), placki-bugaje, kluski (Klosse), barszcz (Bartsch) itp. (s. 196-200 n.) Opis zagrody i budynku mieszkalnego jest 5 5 W niektórych częściach Polski istnieje przesąd, że gdy rozpocznie się jakąś pracę w Wielki Piątek, wszystko będzie się wiodło. Być może i w rypińskim mamy do czynienia z takim wierzeniem. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 277 niezbyt dokładny, m o ż e m y jednak zorientować się z niego, że nie było większych różnic między zagrodą niemiecką a zagrodami ludności polskiej spotykanymi przez nas na tym terenie. Podobnie, jak domy Polaków, domy niemieckie wznoszone były przeważnie z drzewa i kryte słomą. Nieco szerzej omawia autor lecznictwo ludzi i zwierząt, w którym — podobnie, jak u nas — praktyki magiczne odgry­ w a ł y dużą rolę. Omówienie w i e r z e ń ogranicza się do pewnych opowiadań związa­ nych z wiarą w duchy, diabły i sny. Nic szczególnego nie wnoszą rozdziały poświę­ cone życiu towarzyskiemu i pomocy sąsiedzkiej, gdzie m ó w i się o gościnności, stosowanych formach grzecznościowych itp. W dalszych rozdziałach przytacza autor teksty życzeń, jakie rodzice chrzestni ofiarowywali wraz z datkiem pieniężnym na chrzciny swym chrześniakom, tzw. Patenbriefe , życzenia imieninowe, porzekadła, przysłowia, przepowiednie pogody, wreszcie najważniejsze cechy gwarowe, słowniki w y r a z ó w gwarowych. Jak z tego widzimy, układ rozdziałów nie jest zbyt logiczny. Niewiadomo dla­ czego literatura ludowa została rozbita przez inne działy kultury. Ponadto mate­ riały nie zostały zebrane w trakcie systematycznych badań terenowych. Autor redagując pracę po raz drugi opierał się w dużej mierze na w ł a s n e j pamięci. Jest to w ł a ś c i w i e wspomnienie tej kultury, z jaką autor zetknął się w młodości w swym domu rodzinnym i ten charakter wspomnieniowy dominuje w pracy. Nie byłoby w tym nic złego, gdyby nie to, że zatracił się w tej książce obiektywny charakter rzeczywistości. Autor przedstawia s w ą rodzinę jako w y i z o l o w a n ą i obcą w morzu ludności polskiej. Rodzina Treichelów była jedyną rodziną niemiecką w Starorypinie, krewni ich mieszkali w Rypinie i w okolicznych wioskach. Porównanie k u l ­ tury niemieckiej z polską spotyka się tylko w ó w c z a s , gdy mają one przemawiać na niekorzyść ludności polskiej. J a k jednak wynika z relacji zebranych przeze mnie od starszych informatorów ze Starorypina, Treichelowie znali dobrze język polski, żyli w dobrych stosunkach ze swymi polskimi sąsiadami i często się z nimi kon­ taktowali. P e w n ą barierę stanowiły zapewne różnice wyznaniowe trwające na ogół dłużej niż różnice języka, ale i one nie były zaporą nie do przebycia. Bardzo nieprzekonujące są również przykłady rzekomej wyższości kultury nie­ mieckiej nad polską. Są to przeważnie odosobnione fakty gorszego gospodarowania P o l a k ó w czy niedostatku w rodzinach polskich. I tak pisze autor, że ojciec jego. kupił gospodarstwo od Polaka w stanie opłakanym i dopiero ciężką pracą i gos­ podarnością doprowadził je do rozkwitu (s. 17-18). J a k wynika z relacji mieszkańców Starorypina, jest to prawda, trzeba jednak dodać, że gospodarstwo to stanowiło własność rządcy z majątku nb. z pochodzenia Niemca, który w nim ani nie miesz­ kał, ani nie gospodarował. Przedstawiając złą sytuację szkolnictwa polskiego (s. 138) w latach przed I wojną ś w i a t o w ą i niechęć rodziców do posyłania dzieci do szkół nie zwraca uwagi na fakt, że były to ziemie znajdujące się w ó w c z a s pod zaborem rosyjskim, n a których, przynajmniej po wsiach, egzystowały, i to nie wszędzie, tylko szkoły ro­ syjskie. Dowodem żenującej nieznajomości historii Polski jest wreszcie twier­ dzenie autora, że najlepiej pod w z g l ę d e m gospodarczym stała Polska za rządów królów saskich, czego wyrazem miało b y ć porzekadło „Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa". 6 6 Podobne kartki z życzeniami w ozdobnych pudełkach ofiarowywali rodzice chrzestni swym chrześniakom w Wielkopolsce, zob. Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, praca zbiorowa, Poznań 1967, s. 115, 121. Od tradycyjnego daru k u m ó w dla dziecka noszą one n a z w ę wiązanek. Zwyczaj ofiarowywania kartek z życzeniami jest jednak w naszej kulturze n i e w ą t p l i w i e pochodzenia zachodniego. �278 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Z różnych wzmianek i wtrąceń autora zdaje się w y n i k a ć , że nie znalazł on sobie miejsca także w swej starej ojczyźnie, do której powrócił jako Niemiec. To jego wyobcowanie tłumaczy może do pewnego stopnia jego rozgoryczenie i wrogą postawę wobec tych, których dawniej za w r o g ó w nie uważał — swych dawnych towarzyszy zabaw i sąsiadów ze starorypińskich łągów. Zastanawia jednak, że książka powstała w tych samych latach, gdy jak wynika z relacji informatorów ze Starorypina, toczyła się między nimi serdeczna korespondencja. Miejmy jednak nadzieję, że tego rodzaju patologiczna postawa jest zjawiskiem ginącym wśród dzisiejszych N i e m c ó w . Teresa M. W. K R I U K O W , Sistema rodstwa kitajcew (ewoliucija Moskwa 1972 ss. 328, Instytut Etnografii A N Z S R R . i Karwicka zakonomiernosti), Książka Kriukowa wydaje się sygnalizować nowy etap w kształtowaniu pro­ blematyki radzieckich badań etnograficznych, a mianowicie intensyfikację zaintere­ sowania systemami pokrewieństwa. Temat ten, stanowiący tak w a ż n y dział wiedzy o społeczeństwach ludzkich, znajdował się przez czas dłuższy na marginesie, m i ­ mo świetnych tradycji reprezentowanych przez prace L . Szternberga i mimo sy­ stematycznego podejmowania go przez D. Olderoggego. Ten ostatni jednak nie potrafił swym indywidualnym w y s i ł k i e m sprawić, by radzieckie studia nad pokre­ w i e ń s t w e m zaczęły się liczyć w literaturze przedmiotu. Być może dokona tego grupa autorów wykazujących od pewnego czasu poważniejsze zainteresowanie tematem, wśród których obok Kriukowa można w y m i e n i ć M. Czlenowa czy J . Lichtenberga. Recenzowana praca próbuje nadrobić powstałe zaniedbania systematyzując podstawowe pojęcia i niektóre koncepcje stosowane w badaniach nad p o k r e w i e ń ­ stwem. Stanowi ona w ten sposób niejako wprowadzenie do tematu, niezbędne dla wielu badaczy, którzy nie mieli z nim kontaktu przez czas dłuższy. Wskutek tego część ogólna pracy, nie związana bezpośrednio z problematyką tytułową, jest dość obszerna. Nie ma ona przy tym bynajmniej w y ł ą c z n i e sprawozdawczego cha­ rakteru, gdyż niektóre zagadnienia przedstawia w sposób oryginalny, wnioski zaś płynące z analizy konkretnego materiału etnograficznego odnoszone są do potrzeb teorii pokrewieństwa. Zasygnalizowawszy tę w a ż n ą cechę pracy Kriukowa zatrzy­ mamy się niżej nad jednym w zasadzie podjętym przez nią zagadnieniem, miano­ wicie na propozycji taksonomii s y s t e m ó w pokrewieństwa, którą umownie nazwiemy klasyfikacją Kriukowa. Nie różni się ona zasadniczo od dwu poprzednio stosowanych klasyfikacji — Lowiego i Murdocka, wnosi jednak pewne nowe elementy. Jest to klasyfikacja kpnsekwentniejsza od przeprowadzonej przez Murdocka, gdyż operuje stale dwoma kryteriami: 1) linii prostej i bocznych oraz 2) płci osoby pośredniczącej (tzw. bifurkacji). Murdock tymczasem zastosował te same kryteria jedynie w odnie­ sieniu do trzech klas swojej 7-członowej klasyfikacji. Dzięki tej konsekwencji próba Kriukowa przypomina klasyfikację Lowiego i różni się od niej jedynie tym, iż obejmuje prócz generacji w s t ę p n e j również generację ego. F a k t ten stanowi o istot­ nej różnicy między dwoma wcześniejszymi oraz o m a w i a n ą próbą. Pomijamy tu mniej ważną k w e s t i ę przyjętego nazewnictwa. Ograniczając się do dwu wspomnianych kryteriów Kriukow pominął część znanych etnografii s y s t e m ó w terminologii pokrewieństwa, dla usystematyzowania �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 279 których Murdock uciekł się do kryteriów dodatkowych. Zabrakło m. in. odrębnego miejsca dla w a ż n y c h z teoretycznego punktu widzenia s y s t e m ó w typu Crow i Omaha. Nie należy tego uważać za w a d ę propozycji Křiukowa, gdyż żadna ze znanych typologii p o k r e w i e ń s t w a nie ma charakteru uniwersalnego i stosowana być może zależnie od potrzeby dla rozwiązywania konkretnych zadań. Z tego też jednak w z g l ę d u nie należy traktować ich jako klasyfikacji, a jedynie jako typologie. Fakt, iż Kiukow podjął próbę połączenia w swojej taksonomii charakterystyk obu generacji niosących najważniejsze informacje o systemie pokrewieństwa, spra­ wia, że jest ona w pewnym sensie uniwersalniejsza od propozycji Lowiego. W prak­ tyce jednak okazało się, iż może ona objąć tylko trzecią część znanych s y s t e m ó w z próby liczącej 529 s p o ł e c z e ń s t w (por. s. 43). Oznacza to mianowicie, że w takiej tylko liczbie społeczeństw w y s t ę p u j e zgodność typu terminologicznego w obu po­ koleniach — w s t ę p n y m i ego. Brak takiej zgodności w pozostałej, tak bardzo licz­ nej grupie, nie stał się na szczęście argumentem na rzecz porzucenia podjętej próby jako nieudanej. W istocie, dopiero od tego momentu rozpoczyna się orygi­ nalny w k ł a d Kriukowa. Autor w y s z e d ł bowiem ze słusznego założenia, że dotychczasowe typologie sta­ tycznie traktują opisywane terminologie, a tym samym i systemy pokrewieństwa. Charakteryzują one tylko część systemu obserwowaną na przykładzie sytuacji w jednym tylko pokoleniu. Tymczasem można przyjąć, że idealny model odpo­ wiadający systemowi pokrewieństwa w społeczeństwie znajdującym się w stanie r ó w n o w a g i wymaga zgodności typów w obu pokoleniach. Jej brak oznacza z a ­ chwianie tej równowagi i równa się stanowi przejściowemu, prowadzącemu do przy­ jęcia nowego typu, wspólnego dla dwu generacji. Wychodząc z założenia, że dyna­ mika rozwojowa jest tak samo prawidłowością s y s t e m ó w społecznych, jak ich chwi­ lowe ekwilibrium, Kriukow wprowadził do swej typologii obok czterech t y p ó w zasad­ niczych również pięć przejściowych. S t a n o w i ą one w sumie typologię, którą pro­ ponuje w recenzowanej pracy. W tej wersji znajduje ona pokrycie w ponad 90% analizowanych społeczeństw. Wynika z niej, że w stadium zmiany znajduje się dwukrotnie więcej s y s t e m ó w terminologicznych niż pozostających w stanie stabi­ lizacji . Można wprawdzie twierdzić, że dotychczasowe typologie czyniły m o ż l i w y m i p o r ó w n y w a n i e typów, do jakich należą terminologie w obu zasadniczych pokole­ niach. Wykonanie takiego zestawienia jest praktycznie ł a t w e dla dowolnej liczby konkretnych społeczeństw, na takim zresztą zestawieniu zbudował Kriukow swoją propozycję. Dopiero ona jednak zawiera w sobie element dynamiki i to uspra­ wiedliwia jej powstanie. Jest to w istocie model zmienności s y s t e m ó w terminolo­ gicznych, tak bardzo potrzebny w sytuacji, w której zmiana pokrewieństwa zeszła w studiach etnograficznych i etnologicznych na dalszy plan ustępując badaniom nad samą strukturą pokrewieństwa. Model ó w Kriukow przedstawia następująco (por. s. 64). Liczby arabskie oznaczają ilość społeczeństw, których terminologia pokrewieństwa zalicza się do danej kategorii. 1 2 W powyższym modelu niekwestionowalne są zbiory reprezentujące poszcze­ gólne typy terminologiczne. Trudna do podważenia wydaje się również teza, iż tzw. typy przejściowe stanowią rezultat procesu zmiany. Dyskusji może podlegać 1 Dotyczy to próby przedstawionej w pracy G . P. M u r d о с к a, Kin term patterns and their distribution, „Ethnology", 1970:2. Gdybyśmy zresztą chcieli uwzględnić sytuację jeszcze innych pokoleń, do czego mielibyśmy pełne prawo, mogłoby się okazać, że dynamika jest cechą stałą wszystkich lub niemal wszystkich s y s t e m ó w terminologicznych. 2 �280 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE jedynie kierunek zmienności (sugerowany zresztą przez miejsce poszczególnych s y s t e m ó w w modelu), a zwłaszcza problem jego nieodwracalności. W tej ostatniej kwestii autor nie wypowiada się, ponieważ całą omówioną tu konstrukcję uważa za część składową uniwersum przekształceń ewolucyjnych kultury człowieka kie­ rującego się w s p ó l n y m i prawami. Korzystając z praw recenzenta można jednak w y s u n ą ć kilka wątpliwości pod adresem przedstawionej tu koncepcji bynajmniej nie w celu jej bezpośredniego pod­ ważania, gdyż znany nam materiał etnograficzny o przekształceniach terminologii p o k r e w i e ń s t w a daje się pogodzić z jej założeniami. Nie świadczy to jednak na jej korzyść, ponieważ jest to materiał ilościowo skąpy, ponadto odnosi się w z a ­ sadzie do jednego tylko etapu zmiany. Uzyskanie sekwencji kilku stadiów prze­ kształceń jest bowiem dla etnografa — zwłaszcza terenowego — praktycznie nie­ możliwe bez odwołania się do pisanych źródeł historycznych. Z kolei niewiele jest takich społeczeństw, któreby dawały podobne możliwości. Zatem schemat rozwo­ jowy Kriukowa jest praktycznie niezwykle trudny do zweryfikowania. Wynika to m. in. z jego konstrukcji, w której typy pośrednie odgrywają rolę buforową tak wobec zasadniczych t y p ó w terminologicznych, jak też wobec ewentualnej polemiki merytorycznej. Sprecyzowania wymaga bowiem sam mechanizm tworzenia się typu pośredniego (autor wskazuje na taką potrzebę i przyznaje, że przy obecnym stanie wiedzy źródłowej zadośćuczynienie jej jest nadzwyczaj trudne). Konieczne jest też jego zdefiniowanie, co obejmowałoby również określenie roli dwu wariantów każdego typu. Z uwagi bowiem na w y s t ę p o w a n i e dwu pokoleń rozkład cech w wersji pośredniej może przybierać postać xz lub zx. Wprawdzie dane liczbowe (por. tabl. na s. 42) wskazują na zdecydowaną przewagę jednego wariantu w każdym z typów przejściowych z w y j ą t k i e m typu I - I I I , to jednak przypadki pozostające w mniejszości również w y m a g a j ą wyjaśnienia, ponieważ operując modelami nie wolno zbyt daleko posuwać się w abstrahowaniu od materiału empirycznego. Warianty przeważające pozwalają m ó w i ć o tym, że zmiana rozpoczyna s i ę od pokolenia ego na linii I - I I oraz I I I - I V , od pokolenia zaś w s t ę p n e g o na linii I I - I V . Jednakże ilość wariantów w trybie przejściowym I - I I I jest niemal w y r ó w n a n a (w pokoleniu w s t ę p n y m 91 s y s t e m ó w charakteryzuje się typem I I I , zaś 62 typem I). Sytuacja taka stanowczo wymaga dalszego wyjaśnienia, tym bardziej że autor uważa, iż stwierdzona przez �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 281 niego wrażliwość na zmianę w pokoleniu w s t ę p n y m przy przejściu od typu I do I I I może mieć szczególne znaczenie dla badania innych społeczeństw, dla których brak materiału historycznego (s. 280-281). Wypada w tym miejscu zauważyć, że w podsu­ mowaniu książki autor przewidział przejście od typu I I I do I I wskazując, że zmiana rozpoczyna się w pokoleniu ego (s. 305), mimo iż jego model dynamiki terminolo­ gicznej (por. diagram) nie zawiera takiej możliwości. Kriukow skłania się ku traktowaniu zaprezentowanego tu modelu jako sche­ matu ewolucji s y s t e m ó w terminologicznych i odpowiadających im etapów roz­ woju s y s t e m ó w pokrewieństwa, utrzymując, że na podstawie tych pierwszych można określić w z g l ę d n y stopień rozwoju społecznego (por. s. 282-283). Odrzuca przy tym funkcjonalistyczną tezę o chronologicznej zgodności s y s t e m ó w terminologicznych z odpowiadającymi im instytucjami społecznymi (s. 283), co osłabia poprzednie założenie. Punktem w y j ś c i o w y m takiego ciągu ewolucyjnego byłby typ irokezki (I), zwany inaczej bifurkacyjno-łącznym, a w ł a ś c i w i e ta jego wersja, która jest idealnie dostosowana do symetrycznej wymiany małżeńskiej między dwoma grupami. Właściwy typ irokezki następowałby dopiero po tym typie początkowym określonym jako „australijski" (s. 225). Ponieważ autor uważa go za uniwersalny, być może należałoby go wyodrębnić w przytoczonym diagramie. Dalszy rozwój następowałby w dwu alternatywnych liniach prowadzących nie­ odmiennie do typu angielskiego (IV), czyli liniowego. Etapami pośrednimi mogą być typy hawajski (II), czyli generacyjny, albo arabski (III), czyli bifurkacyjno-boczny. W ten sposób autor wyraźnie określa swój stosunek do dawnej morganowskiej koncepcji o pierwotnym w y j ś c i o w y m charakterze typu generacyjnego („malajskiego" u Morgana) oraz do spotykanej jeszcze w etnografii radzieckiej i wśród neoewolucjonistów amerykańskich idei uniwersalności tego typu. Kriukow nie przewiduje bezpośredniego przejścia od typu początkowego do końcowego (we wspo­ mnianej próbie Murdocka w y s t ę p u j e 5 s y s t e m ó w terminologicznych łączących cechy obu tych typów, a w i ę c niejako stanowiących bezpośrednie przejście). Autor nie wypowiada się na temat tego, czy w procesie rozwoju m o ż l i w e jest ominięcie etapu pośredniego, skoro jednak schemat ma mieć walory uniwersal­ ności trudno jest przyjąć takie rozwiązanie. Wynika to również z założenia, że nierównomierność zmiany terminologicznej w sąsiadujących ze sobą pokoleniach, jest cechą stałą (s. 236-238). Materiał etnograficzny jest na tyle bogaty, że dostarcza różnorodnych przy­ kładów sprzecznych z założeniami dowolnej hipotezy. Chciałbym w tym miejscu przytoczyć dwie takie sytuacje powodowany nie złościwością, lecz potrzebą w s k a ­ zania, że nawet zamknięta i logiczna konstrukcja teoretyczna wymaga stworzenia narzędzi dla zgodnego z jej założeniami wyjaśniania niekonwencjonalnych przy­ padków. Jeden z nich dotyczy dwukierunkowego rozwoju o rozbieżnych wektorach. We współczesnej mongolskiej terminologii pokrewieństwa mamy do czynienia ze sta­ bilizowaniem się typu liniowego (angielskiego) w pokoleniu w s t ę p n y m oraz gene­ racyjnego (hawajskiego) w pokoleniu ego, przy czym punktem wyjścia jest typ bifurkacyjno-boczny (arabski). W rezultacie tworzy się typ przejściowy I I - I V odległy od wyjściowego (III) o trzy etapy. Drugi przypadek dotyczy kierunku roz­ woju odwrotnego niż to przewiduje model Kriukowa. Mapucze mieli w X V I I I w. terminologię odpowiadającą typowi przejściowemu I - I I , w początkach zaś X X w. terminologia ich należała całkowicie do typu I . s 8 Por. L . C. F a r o n, The Dacota-Omaha continuum in Mapuche „Journal of the Royal Anthropological Institute", 1961:91 cz. 1, s. 14. society, �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Oba te wypadki można interpretować jako rezultat chwilowego anomalnego rozwoju powracającego do stanu równowagi przewidzianej modelem Kriukowa. Mapucze mogli inicjować zmianę od typu I i do niego powrócili. Mongołowie rozwijają typ I I na poziomie generacji ego, lecz mogą powrócić do typu I I I . Taki zabieg interpretacyjny wskazuje na w s p o m n i a n ą już podwójną rolę buforową typów przejściowych. Dopóki nie będziemy dysponowali uszczegółowioną teorią wyjaśniającą przyczyny zmian w terminologii pokrewieństwa, dopóty ranga teoretyczna podob­ nych s c h e m a t ó w rozwojowych m o ż e być kwestionowana. T y m niemniej autor tych słów sam uważa, że propozycja Kriukowa jest w zasadzie przekonująca, z w y j ą t ­ kiem może hipotezy o uniwersalności początkowego etapu w postaci typu „austra­ lijskiego". Wspomnianą wyżej w y j ą t k o w ą sytuację w typie przejściowym I - I I I m o ż ­ na próbować wyjaśnić skoncentrowaniem w tym w ł a ś n i e punkcie wielu s y s t e m ó w typu Crow i Omaha, które mogą zakłócać w ł a ś c i w y obraz. W niniejszym o m ó w i e n i u pozostawiliśmy na uboczu zasadniczą część książki, mianowicie analizę przekształceń chińskiej terminologii pokrewieństwa. W p o r ó w ­ naniu z dotychczasową literaturą przedmiotu wydaje się to być najbardziej kompe­ tentna i wyczerpująca praca . Autor zadał sobie trud odtworzenia najwcześniejszych etapów tej terminologii i śledzenia jej ewolucji przez trzy tysiąclecia. Możliwość taka stwarza dla etnografa w y j ą t k o w ą okazję obserwowania historycznego rozwoju terminologii przez trzy zasadnicze etapy — od bifurkacyjno-łącznego, przez bifurkacyjno-boczny po liniowy. Podnosi to znacznie wartość tej pracy i dostarcza do­ statecznego materiału do szerszych uogólnień mających znaczenie dla studiów porównawszych, dzięki czemu książka Kriukowa nie ma charakteru partykular­ nego, lecz zalicza się do literatury o systemach p o k r e w i e ń s t w a w ogóle. Pracy można zarzucić stosunkowo małą przejrzystość w prezentowaniu samej sekwencji kolejnych etapów zmian terminologii chińskiej. T a bowiem kwestia interesuje najbardziej czytelnika, który nie chce wgłębiać się w problemy tech­ niczne zmian. T y m niemniej cały w y k ł a d prowadzony jest przejrzyście. Można też mieć do autora pretensję o to, że stosuje pojęcie „terminów klasyfikacyjnych" nie w rozumieniu morganowskim, lecz jako synonim „terminów zbiorowych", czym pogłębia tylko panujące w tej kwestii zamieszanie. Autor wytyka niektórym badaczom n i e w ł a ś c i w e rozumienie znaczenia terminów pokrewieństwa (s. 17) prze­ jawiające się w prostym ich tłumaczeniu (пр.: „lud X siostrę matki nazywa matką"). Sam natomiast w podobnej sytuacji, gdy idzie o termin zbiorowy, twierdzi, że dana relacja pokrewieństwa w ogóle nie jest nazywana (w systemach Crow i Omaha „terminy dla kuzynów przeciwległych nie istnieją", s. 40). Tamże również błędnie definiuje typy Crow i Omaha jako identyfikujące terminy dla kuzynów równoleg­ łych z terminami dla rodzeństwa, która to cecha jest dla tych typów całkowicie obojętna. Warto wspomnieć, że autor na s. 56-57 krótko charakteryzuje pewne elementy współczesnej polskiej terminologii pokrewieństwa. Potencjalnych czytel­ ników należy też uprzedzić, że drukarnia popełniła sporo omyłek w symbolach notacyjnych relacji pokrewieństwa oraz przestawiła diagramy na s. 37 i 38. 4 Sławoj 4 Szynkiewicz Na marginesie warto wskazać, że chińskiemu systemowi pokrewieństwa po­ święcony jest fragment wydanej w 1973 r. polskiej wersji Istoty kultury A. L . К r o e b e r a. Nie przedstawia on sobą niestety większej wartości (może poza krótkim postscriptum) i wydaje się, że w wyborze artykułów do polskiego wydania mógł on zostać pominięty na rzecz bardziej interesującego. �ARTYKUŁY RECENZYJNE KSIĄŻKI В i о с с a Ettore, Yanoáma. szawa 1974, ss. 407. Opowieść 283 I RECENZJE NADESŁANE kobiety porwanej przez Indian, P I W , War­ Yanoáma to nazwa grupy plemion indiańskich, tzw. leśnych nomadów zamiesz­ kujących dżungle na pograniczu Brazylii i Wenezueli. N i e z w y k ł y m dokumentem ich życia, o dużych walorach poznawczych, jest relacja kobiety, która porwana w dzieciństwie spędziła wśród nich wiele lat. E . Biocca, włoski uczony, uzupełnił zarejestrowaną przez siebie opowieść unikalnym materiałem ilustracyjnym, a we w s t ę p i e przedstawił krótko historię kontaktów z tymi mało znanymi plemionami. R.T. B i r k e t — S m i t h K a j , Ścieżki kultury, ss. 574, 113 ilustr. czarno-białych. Wiedza Powszechna, Warszawa 1974, „[...] jak stare są składniki kultury i jak stały się one jej częścią? [...] czy zrodziły się w środowisku, czy zostały zapożyczone? Jeśli zostały zapożyczone, to skąd?" — oto pytania, na które ma być odpowiedzią synteza kultury napisana przez znanego duńskiego badacza kultury Eskimosów. Książka ta, łącząca materiał arche­ ologiczny i etnograficzny, mająca za cel ukazanie dróg rozwoju kultury ludzkiej, wyróżnia się spośród współczesnych prac tego typu przystępnością wynikającą m. in. z jej opisowego charakteru. Stąd też nierzadko spotykamy brak precyzji, pochopne uogólnienia przy równoczesnym podziwie dla erudycji autora. Przed­ mowa do wydania polskiego i w s k a z ó w k i bibliograficzne Zofii Sokolewicz. R.T. Bylina Stanisław, Wizje społeczne w herezjach średniowiecznych. Humiliaci, begini, begardzi, Ossolineum, Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk 1974, ss. 234. Praca historyczna dająca obraz wybranych ruchów społeczno-religijnych w Europie ( X I I - X I V w.). Jest ona kolejnym w k ł a d e m do studiów nad reakcjami społecznymi w sytuacji kryzysu s y s t e m ó w wartości. Godne uwagi jest coraz częstsze wkraczanie n a u k o w c ó w polskich w tę trudną, ale i nadzwyczaj aktualną pro­ blematykę. R.T. E c o Umberto, Dzieło otwarte. Forma i nieokreśloność w poetykach współczes­ nych, Czytelnik, Warszawa 1973, ss. 307. Autor dał się już poznać polskim czytelnikom swym kontrowersyjnym Pejzażem semiotycznym. T y m razem przedmiotem analizy są poetyki, które stanowią w e d ł u g Eco model odzwierciedlający charakter kultury i obrazu świata funkcjonującego w określonym okresie historycznym. „Zamknięte i jednoznaczne dzieło artysty średniowiecza odzwierciedlało koncepcję wszechświata jako raz na zawsze ustalonego hierarchicznego porządku [...] — wielokierunkowy świat kompozycji serialnej [...1 jest bardzo bliski Einsteinowskiej wizji [...] rzeczywistości." R.T. �284 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Estudios Latinoamericanos, Instytut Historii P A N , Ossolineum, Wrocław •— War­ szawa — Kraków — Gdańsk 1974, nr 2, ss. 317. Niepewność, jaką wzbudził pierwszy numer Estudios... wydany bez oznaczenia numerycznego, rozwiał omawiany tom noszący cyfrę 2 na okładce i zawierający w z m i a n k ę redakcji, że seria będzie kontynuowana. Znajdujemy w nim następujące artykuły: J . Szemińskiego, L a insurrección de Tupac Amaru II: guerra de inde­ pendencia o revolución"?; E . Nowickiej, The Ras Tafari Movement — its Genesis and Functions; A . Posern-Zielińskiego, Tendencias conservadoras y revolucionarias indígenas (Los movimientos social-religiosos en las comunidades indígenas margina­ les del siglo XX en Sudamérica); Z. M. Kowalewskiego, El café y la revolución en los valles andinos del sur del Perú. Ponadto szkic Т. Łepkowskiego o sto­ sunkach polsko-meksykańskich w latach 1934-1939, polemikę A. Posern-Zielińskiego i Z. M. Kowalewskiego w o k ó ł problemu antropologii wojny partyzanckiej, publikacje źródeł, kronikę i recenzje. R.T. Euhemer. Przegląd religioznawczy, Warszawa 1974, nr 3, ss. 187. Polskie Towarzystwo Religioznawcze, P W N , W numerze tym znajdujemy kilka artykułów wkraczających w problematykę szeroko rozumianej etnologii. Wymienić można trzy prace poświęcone kosmologii egipskiej, hetyckiej i Starego Testamentu (I. Pomorskiej, M . Popko i W. Tylocha), artykuł M. Nowaczyka, Schemat ewolucji religii Lewisa Henry Morgana oraz szkic J . J . Prawdzic-Gałęskiego, Wyznaniowo-etniczna społeczność Knorydy, poruszający zagadnienie stosunków w e w n ę t r z n y c h w prawosławno-katolickich społecznościach wiejskich na Podlasiu. ft.T. • Gonionskij S. A., Kolumbia. Istoriko-etnografiezeskije Moskwa 1973, ss. ЗЭЗ, ilustr., 1 mapa. oczerki, Izd. Nauka, Kolejna monografia z serii poświęconej krajom Ameryki Łacińskiej. Autor prezentuje panoramę dziejów Kolumbii począwszy od X V / X V I w. i kończąc na współczesnej sytuacji społeczno-ekonomicznej. Wiele miejsca poświęcono formowaniu się społeczeństwa kolumbijskiego, problemom narodotwórczym oraz ruchom wyz­ w o l e ń c z y m i sytuacji politycznej w X X w. Każdy rozdział zaopatrzony w biblio­ grafię. R.T. G r a n e t Marcel, Cywilizacja chińska, P I W , Warszawa 1973, ss. 420, 74 ilustr. czarno-białe, 9 ilustr. barwnych, mapy w tekście. Po 44 latach od ukazania s i ę pierwszego wydania, dzięki Mieczysławowi J . Künstlerowi przyswojone zostało językowi polskiemu dzieło należące już do klasyki nauki o człowieku i kulturze. Granet, związany ze szkołą socjologiczną Durkheima, ukazuje w syntetyczny sposób historię kształtowania się cywilizacji chińskiej, zwracając u w a g ę przede wszystkim na stosunki społeczno-gospodarcze. Tłumacz dzieła napisał we wstępie: „Książka Marcela Graneta umożliwia poznanie tych istotnych e l e m e n t ó w cywilizacji chińskiej, bez których znajomości n i e m o ż l i w e jest w ł a ś c i w e spojrzenie na wiele zjawisk zachodzących w Chinach dzisiejszych". Należałoby oczekiwać na uzupełnienie tego obrazu drugim wielkim dziełem tego autora poświęconym myśli chińskiej — La pensée chinoise. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 285 RECENZJE Pracę uzupełnia bibliografia dopełniona wykazem dorobku polskich sinologów oraz indeks. R.T. G u i r a u d Pierre, Semiología, 1974, ss. 127. Biblioteka Wiedzy Współczesnej Omega, Warszawa Krótki zarys ogólnej teorii znaku połączony z rozważaniami nad różnymi ko­ dami — logicznymi, estetycznymi, społecznymi. Interesująca praca znanego języ­ koznawcy francuskiego rozszerzająca teoretyczne podstawy semiotyki kultury. B i ­ bliografia. R.T. Kępiński Antoni,, Melancholia, P a ń s t w o w y Warszawa 1974, ss. 340, ilustr. w tekście. Zakład -Wydawnictw Lekarskich, Rzadko się zdarza, by psychiatra łączył s w ą wiedzę fachową z głęboką refleksją filozoficzną nad człowiekiem jako istotą egzystującą na pograniczu natury i k u l ­ tury. Olbrzymie zainteresowanie pracami przedwcześnie zmarłego prof. A. K ę p i ń ­ skiego świadczy, że niezaspokojona potrzeba tego typu przemyśleń jest głęboko zakorzeniona wśród przynajmniej części społeczeństwa. Po Psychopatologii nerwic, Schizofrenii i Rytmie życia otrzymaliśmy oto kolejne dzieło, będące cennym w k ł a d e m do dorobku nauk o człowieku. Uzupełnieniem studium o melancholii jest szkic J . Mitarskiego Z dziejów melancholii, który — gdyby chcieć go klasyfikować — zaliczyć należy do dziedziny historii kultury. T a cenna pozycja wydawnicza zna­ leźć się powinna w polu zainteresowań każdego etnologa. R.T. K o m o r o w s k i Zygmunt, Tradycje 1973, ss. 226 bibl., mapy (skrpyt). i współczesność Afryki Zachodniej, Warszawa Jest to skrypt przygotowany w Studium Afrykanistycznym Uniwersytetu War­ szawskiego, noszący podtytuł: Wstęp do antropologii kulturowej regionu. Składa się on z trzech części: W pierwszej omawia autor geograficzne podstawy życia społecznego oraz przedstawia rys historyczny Afryki Zachodniej. Część druga jest charakterystyką grup etnicznych tego regionu, a trzecia przedstawia przemiany społeczno-kulturowe zachodzące pod w p ł y w e m rozwoju gospodarki, oświaty i u r banizacj i. B. M r o z e k Bogusław, Historia szawa 1973 г., ss. 507, bibl. najnowsza Azji południowo-wschodniej, Ż. K i W , War­ Książka jest przeglądem historii politycznej państw południowo-wschodniej Azji. Autor wychodzi od omówienia struktur terytorialnych istniejących w danym momencie dziejowym. Książka omawia zagadnienia szczegółowe, typowe dla jedne­ go państwa, oraz ogólne, do których przede wszystkim należą: charakterystyka ruchu n a r o d o w o - w y z w o l e ń c z e g o oraz system rządów w poszczególnych krajach, zwłaszcza typowego dla tamtego rejonu system tzw. „demokracji kierowanej". B. Z. �286 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Książka jest zbiorem artykułów przygotowanych w Instytucie Krajów Wschodu AN Z S R R . Pogrupowane one zostały następująco: historia, ekonomika, literatura, badania na Oceanie Spokojnym. Artykuły zawierają cały szereg nowych danych o historii i współczesnej problematyce Australii i Oceanii. T a k w i ę c omówione zostały mało zbadane dotychczas problemy dotyczące podróży Johna Cooka w pół­ nocnej części Oceanu Spokojnego. Po raz pierwszy w radzieckiej literaturze naukowej przedstawiono przemiany polityczne, ekonomiczno-spcłeczne i kulturowe w latach sześćdziesiątych naszego stulecia na Samoa, Fidżi i Tonga. Zamieszczone są także artykuły dotyczące współczesnej Australii, tj. rozwoju współczesnej literatury i k u l ­ tury oraz intensyfikacji rolnictwa. W bibliografii zostały zebrane radzieckie pozycje z lat 1959-1970 dotyczące Australii i Oceanii. B.2. Pacific Islands Year Book, ed. Judy Tudor, Pacific Publication, Sydney 1972, s. 542, mapy. Już z górą od 40 lat wznawiana jest pozycja informacyjna dotycząca wysp Oceanu Spokojnego. W styczniu 1972 r. ukazało się już 11 wydanie (pierwsze w 1932 r.) tej wartościowej publikacji. Znajdują się tam różnorodne informacje dotyczące obszaru Pacyfiku począwszy od historii, zaludnienia wysp, a skończywszy na zagadnieniach politycznych, gospodarczych, turystycznych i szeregu innych da­ nych, często w ujęciu historycznym. Praca zawiera ponadto, już w bardziej skróco­ nej formie, informacje dotyczące wysp i p a ń s t w należących do tzw. West Pacific Periphery. J a k przystało na dobre wydawnictwo encyklopedyczno-informacyjne zamieszczono tu ponad 100 map, planów wysp, regionów i miast. A. P. Panorama des sciences humaines, Paryż 1973, indeks nazwisk, ss. 667. Kolejna publikacja serii edycyjnej L e Point du Jour spotka się n i e w ą t p l i w i e z pochlebnym przyjęciem i szerokim zainteresowaniem. Przedstawiony w niej został dorobek dyscyplin tradycyjnych: psychologii i socjologii, nauki o pracy oraz ekonomii, psychoanalizy, etnologii, lingwistyki i semantyki, historii. Poszczególne części książki odnoszą się do jednej z wymienionych w y ż e j nauk. Zostały w nich zawarte wybrane teksty wybitnych przedstawicieli danej gałęzi wiedzy. I tak na przykład w części dotyczącej etnologii znalazły się prace takich jej reprezentantów, jak Levi-Strauss, Caillois, Metraux, Radcliffe-Brown, Mauss, Evans-Pritchard i inni. Z kolei socjo­ logię reprezentują m. in.: Marks, Durkheim, Weber, Parsons, Mertou, a historię: Hegel, Aron, Lukacs, Toynbee, Althusser, Panofsky, Leroi-Gourhau. Poszczególne części pracy poprzedzają komentarze pióra n a u k o w c ó w francuskich, w s t ę p zaś do całości napisał Denis Holliér, pod kierunkiem którego przygotowano całą publikację. B. Z. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpań­ skiej Ameryki Południowej ( X V I — X X го.), Ossolineum, Wrocław — Warszawa — K r a k ó w — Gdańsk 1974, ss. 227. Tak zwane ruchy społeczno-religijne to zjawisko kulturowe pojawiające się wśród wielu ludów Trzeciego Ś w i a t a w wyniku konfrontacji z ekspansją „Białych" �ARTYKUŁY RECENZYJNE 287 I RECENZJE i ich kultury. W Ameryce mają one miejsce już w X V I w. przybierając na prze­ strzeni kilku w i e k ó w różnorodne postaci oscylujące między typem ruchu religijne­ go i ruchu świeckiego. Szkicując zmieniające się tło stosunków społeczno-ekonomicznych autor omawia różne formy ruchów społecznych Indian na terenach Peru, Boliwii, Ekwadoru i Kolumbii, traktując je — co warte jest szczególnego podkreśle­ nia — jako wyraz żywotności tubylczych kultur i siły witalnej tkwiącej w ich systemach społecznych. R. T. Sołodownikow ss. 399. W. G., Problemy sowremiennoj Afriki, „Nauka", Moskwa 1973, Autor pracy jest znanym radzieckim afrykanistą, dyrektorem Instytutu Afryki A N Z S R R . W swej pracy porusza on cały szereg problemów o fundamentalnym znaczeniu dla Afryki współczesnej — politycznych, ekonomicznych, społeczno-kul­ turowych. Na pracę złożyły się artykuły publikowane uprzednio na łamach czaso­ piśmiennictwa radzieckiego i zagranicznego oraz teksty w y s t ą p i e ń na radzieckich i międzynarodowych konferencjach i sympozjach dotyczących Afryki. B. T a r k o w s k a Elżbieta, Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej: Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974, ss. 278. Durkheim, Ż. Mauss, Trzy wymienione w tytule nazwiska sygnalizują trzy punkty zwrotne w roz­ woju francuskiej myśli kulturoznawczej. Autorka zajmuje się analizą wybranych aspektów założeń metodologicznych tych wybitnych uczonych oraz ukazuje ich dorobek teoretyczny w dziedzinie badań nad m y ś l ą pierwotną (na przykładzie ana­ lizy mitu i kategorii czasu). Jest to pierwsza praca, jaka ukazała się w Polsce, poświęcona tej w a ż n e j karcie w historii etnologii i socjologii. R. T. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f01a5052c9c457057cfa897f5e400c26.pdf e0491fd2b78ca02a1591a0cbf7a65467 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:792 Title A name given to the resource Źródła relatywnej deprawacji a geneza shakeryzmu / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.149-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zielińska, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA ŹRÓDŁA RELATYWNEJ DEPRYWACJI A GENEZA SHAKERYZMU ŹRÓDŁA R E L A T Y W N E J DEPRYWACJI W a ż n ą d z i e d z i n ą b a d a ń n a d r u c h a m i s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y m i są studia p o ś w i ę c o n e genezie t y c h zjawisk. K o n c e n t r u j ą się one na p o s z u k i w a n i u c z y n n i k ó w sprawczych, w ś r ó d k t ó r y c h rozpatruje się p r z y c z y n y o cha­ rakterze społeczno-politycznym, ekonomicznym, k u l t u r o w y m , ideolo­ g i c z n y m i psychologicznym. A n a l i z y te z m i e r z a j ą do stworzenia u n i w e r ­ salnej t e o r i i r u c h ó w s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y c h , k t ó r a w y j a ś n i a ł a b y z a r ó w n o i c h g e n e z ę , r o z w ó j i upadek, j a k r ó w n i e ż i c h r ó ż n o r o d n e f u n k c j e . D o ­ tychczasowe w y s i ł k i nie z o s t a ł y w s z a k ż e u w i e ń c z o n e powodzeniem, nadal b o w i e m dysponujemy t y l k o c z ą s t k o w y m i r o z w i ą z a n i a m i tego s k o m ­ plikowanego p r o b l e m u . W ś r ó d koncepcji d o t y c z ą c y c h s p o ł e c z n y c h ź r ó d e ł r u c h ó w s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y c h na u w a g ę z a s ł u g u j e t z w . teoria r e l a t y w n e j d e p r y w a c j i . Jej t w ó r c ą jest znany a m e r y k a ń s k i antropolog i socjolog — D a v i d F. A b e r l e , k t ó r y s f o r m u ł o w a ł j ą na podstawie szeregu sugestii w y s u w a n y c h w c z e ś ­ niej przez i n n y c h badaczy. R e l a t y w n a d e p r y w a c j a — w g A b e r l e g o — polega na n e g a t y w n e j n i e z g o d n o ś c i p o m i ę d z y uzasadnionymi o c z e k i w a n i a m i j e d n o s t k i l u b g r u ­ p y w z g l ę d e m o t a c z a j ą c e j j ą r z e c z y w i s t o ś c i a f a k t y c z n y m j e j stanem, k t ó r y nie odpowiada o w y m o c z e k i w a n i o m W t y m ujęciu u k ł a d e m od­ niesienia d l a s p o ł e c z n y c h ocen aktualnego stanu rzeczy są i n d y w i d u a l n e ( s p o ł e c z n e oczekiwania, u k s z t a ł t o w a n e na podstawie d a w n y c h d o ś w i a d 1 D. F . A b e r l e , The Peyote Religion among the Navaho, „Viking Fund Publications in Anthropology", t. 42, New York 1966, s. 323; t e n ż e , A Note on Relative Deprivation Theory as applied to Millenarian and other Cult Movements, [w:] T h r u p p S. L . [ed.], Millennial Dreams in Action. Essays in Comparative Study, „Comparative Studies in Society and History", Supplement I I , The Hague. 1962, s. 193. �150 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA c z e ń jednostki) g r u p y . N e g a t y w n e s ą d y o r z e c z y w i s t o ś c i s ą k s z t a ł t o w a n e w y ł ą c z n i e na podstawie s t a ł y c h k o n f r o n t a c j i w s p ó ł c z e s n o ś c i z przesz­ łością. M o g ą one zatem p o w s t a ć n a w e t w t a k i c h ś r o d o w i s k a c h , k t ó r y c h dochody, stopa ż y c i o w a i d o s t ę p do r ó ż n o r o d n y c h o s i ą g n i ę ć c y w i l i z a ­ c y j n y c h znacznie p r z e k r a c z a j ą ś r e d n i poziom dla danego k r a j u , k l a s y czy w a r s t w y . U k ł a d e m odniesienia jest b o w i e m zawsze w ł a s n a p r z e s z ł o ś ć , na podstawie k t ó r e j w n i o s k u j e się o p r z y s z ł o ś c i . Jej n i e z g o d n o ś ć z p r z e ­ w i d y w a n i a m i staje się ź r ó d ł e m niezadowolenia. Odczuwana d e p r y w a c j a m a w i ę c charakter w z g l ę d n y , a nie a b s o l u t n y . Z r e s z t ą zdarza się, że i d e n t y c z n y kontekst s y t u a c y j n y w j e d n y m p r z y p a d k u w y w o ł u j e s p o ł e c z n e niezadowolenie i silne poczucie k r z y w d y , w i n n y m z a ś — nie. A b e r l e w y r ó ż n i ł cztery podstawowe t y p y d e p r y w a c j i . Wszystkie one p o j a w i a j ą się z a r ó w n o na p ł a s z c z y ź n i e p r z e ż y ć i n d y w i d u a l n y c h , j a k i z b i o r o w y c h . D l a powstania r u c h u s p o ł e c z n o - r e l i g i j n e g o ma j e d n a k znaczenie t y l k o d e p r y w a c j a odczuwana przez g r u p ę . N a j w c z e ś n i e j u j a w n i a się t z w . d e p r y w a c j a w zakresie stanu posia­ dania. Obejmuje ona w y ł ą c z n i e e k o n o m i c z n ą s f e r ę życia, r z u t u j ą c wszak­ ż e na wszystkie p o z o s t a ł e . S k ł a d a się na n i ą niezadowolenie z a k t u a l n y c h d o c h o d ó w , n i ż s z y c h od poprzednio u z y s k i w a n y c h ; z u t r a t y d a w n y c h t e r y t o r i ó w , co ma często w p ł y w na o b n i ż e n i e dotychczasowej stopy ż y c i o w e j ; z k o n i e c z n o ś c i t r a d y c y j n e j gospodarki, co s t a n o w i zawsze b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ę p o w a ż n y c h p e r t u r b a c j i ekonomicznych. P o c h o d n ą tego t y p u jest t z w . d e p r y w a c j a statusu s p o ł e c z n e g o . Sta­ n o w i ona r e z u l t a t zasadniczych z m i a n w s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j , p o w o ­ d u j ą c y c h upadek d a w n y c h a u t o r y t e t ó w i powstawanie n o w y c h , o d s u n i ę c i e o d w p ł y w ó w i b e n e f i c j ó w starej e l i t y w ł a d z y , pojawienie się g r u p y n o w o ­ bogackich, r o z b i j a j ą c y c h t r a d y c y j n y ł a d s p o ł e c z n y . W efekcie tego spora część s p o ł e c z e ń s t w a poddanego t y m p r z e o b r a ż e n i o m p r z e ż y w a f r u s t r a c j ę z p o w o d u radykalnego o b n i ż e n i a dotychczas zajmowanej pozycji spo­ łecznej. Z obu t y c h t y p ó w w y n i k a t z w . d e p r y w a c j a w zakresie z a c h o w a ń . D o t y c z y ona n e g a t y w n i e ocenianych przez d a n ą s p o ł e c z n o ś ć z m i a n w o b r ę b i e s t o s u n k ó w w e w n ą t r z g r u p o w y c h , k t ó r e w y r a ż a j ą się w r o z l u ź ­ n i e n i u w i ę z ó w r o d o w y c h i w i e l k o r o d z i n n y c h , l e k c e w a ż e n i u l u d z i sta­ r y c h , u p a d k u d a w n e j m o r a l n o ś c i , z a n i k u wzajemnej pomocy i w s p ó ł ­ pracy, i t p . C z w a r t y t y p d e p r y w a c j i obejmuje s f e r ę samooceny k o n f r o n t o w a n e j z o p i n i a m i innej g r u p y , na ogół d o m i n u j ą c e j . L e k c e w a ż e n i e , pogarda, p r z y p i s y w a n i e w y ł ą c z n i e u j e m n y c h cech charakterologicznych g r u p i e 2 3 2 3 Tamże, Tamże, s. 193. s. 210. �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SHAKERYZMU 151 zdominowanej przez g r u p ę d o m i n u j ą c ą s ą ź r ó d ł e m t z w . d e p r y w a c j i w za­ kresie o k r e ś l a n i a w ł a s n e j w a r t o ś c i . Z d r u g i e j j e d n a k strony k s z t a ł t o w a ć j ą m o ż e r ó w n i e ż ś w i a d o m o ś ć n i e p o w o d z e ń w ł a s n e j g r u p y , co — w k o n ­ f r o n t a c j i ze s p o ł e c z e ń s t w e m d o m i n u j ą c y m , w o l n y m od t a k i c h p e r t u r ­ b a c j i — m o ż e s t a ć się p r z y c z y n ą a u t o n e g a t y w n e j oceny w ł a s n e j w a r t o ś c i . Rozziew p o m i ę d z y a k t u a l n ą p o s t a w ą a d a w n y m i , p o z y t y w n y m i s ą d a m i s t a n o w i r ó w n i e ż ź r ó d ł o omawianego t u t y p u d e p r y w a c j i *. Wszystkie t y p y d e p r y w a c j i p o j a w i a j ą się na ogół ł ą c z n i e , s k ł a d a j ą c się na stan g ł ę b o k i e g o niezadowolenia s p o ł e c z n e g o z a k t u a l n e j rzeczy­ w i s t o ś c i . N a t u r a l n y m i r e a k c j a m i g r u p d o t k n i ę t y c h przez d e p r y w a c j ę są p r ó b y j e j zneutralizowania. J e d n ą z n i c h jest r u c h s p o ł e c z n o - r e ł i g i j n y , k t ó r y z w y k l e zaczyna d z i a ł a ć w ó w c z a s , gdy zablokowane z o s t a j ą wszelkie szanse na r o z ł a d o w a n i e tego niezadowolenia p r z y pomocy ś r o d ­ k ó w racjonalnych. A zatem m o ż n a p r z y j ą ć za A b e r l e m , że j e d n y m z c z y n n i k ó w k o n s t y ­ t u u j ą c y c h r u c h s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y jest w ł a ś n i e owa r e l a t y w n a d e p r y wacja. Jej o b e c n o ś ć zdaje się b y ć n i e z b ę d n a , c h o ć r ó w n o c z e ś n i e nie w y ­ s t a r c z a j ą c a dla powstania zjawiska tego t y p u . Nie w s z ę d z i e b o w i e m pojawienie się stanu s p o ł e c z n e g o niezadowolenia w y w o ł u j e r o z w ó j r u ­ chu s p o ł e c z n o - r e l i g i j n e g o , co ś w i a d c z y w y r a ź n i e o k o n i e c z n o ś c i u j a w ­ nienia się całego z e s p o ł u w s p ó ł d z i a ł a j ą c y c h ze s o b ą b o d ź c ó w . D e p r y w a c j a jest t y l k o j e d n y m z nich, choć z p e w n o ś c i ą n a l e ż y do n a j w a ż n i e j s z y c h . Koncepcja r e l a t y w n e j d e p r y w a c j i j a k o jednego z w a ż n i e j s z y c h c z y n ­ n i k ó w s t y m u l u j ą c y c h powstanie r u c h u s p o ł e c z n o - r e l i g i j n e g o z o s t a ł a — j a k dotychczas — sprawdzona e m p i r y c z n i e t y l k o na p r z y p a d k u akcep­ t a c j i p e y o t y z m u przez N a v a h ó w . A n a l i z a ta zorientowana z o s t a ł a na u j a w n i e n i e r ó ż n y c h t y p ó w d e p r y w a c j i d o ś w i a d c z a n y c h przez t ę g r u p ę I n d i a n w s k u t e k p r z y m u s o w e j w latach 30-tych X X w . r e d u k c j i stad h o d o w a n y c h przez n i c h owiec i k o n i . M i m o iż koncepcja Aberlego zo­ s t a ł a d o ś ć powszechnie p r z y j ę t a przez badaczy r u c h ó w s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y c h , to jednak i c h konstatacje na temat s p o ł e c z n e g o niezadowolenia odczuwanego przez u c z e s t n i k ó w danego r u c h u m a j ą charakter nader o g ó l n i k o w y . Z r e g u ł y nie u w z g l ę d n i a j ą one c a ł e g o bogactwa k o n t e k s t u sytuacyjnego, k t ó r y w y z w a l a p o s z c z e g ó l n e t y p y d e p r y w a c j i . Tymczasem p r a w i d ł o w e i c h rozpoznanie jest n i e z b ę d n e dla w y j a ś n i e n i a genezy i cha­ rakteru każdego ruchu społeczno-religijnego. W n i n i e j s z y m a r t y k u l e p o d j ę t o p r ó b ę d o ś ć s z c z e g ó ł o w e j analizy g ł ó w ­ n y c h ź r ó d e ł r e l a t y w n e j d e p r y w a c j i d o ś w i a d c z a n e j przez S a l i s h ó w z P ó ł 5 6 4 5 6 A b e r l e , The Peyote Religion T e n ż e , The Peyote Religion Tamże. s. 326-329; t e n ż e , A Note on s. 329. s. 210-211. �152 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA nocno-Zachodniego W y b r z e ż a , k t ó r z y — p o s z u k u j ą c r e m e d i u m na szereg d o t k l i w i e odczuwanych b o l ą c z e k s p o ł e c z n y c h — z a i n i c j o w a l i w 2 p o ł . X I X w . sekciarski r u c h r e l i g i j n y , t z w . i n d i a ń s k i shakeryzm. Zbadanie m e c h a n i z m ó w w y t w a r z a j ą c y c h w t y m p r z y p a d k u stan r e l a t y w n e j de­ p r y w a c j i ma znaczenie z a r ó w n o dla s t u d i ó w s z c z e g ó ł o w y c h . n a d s a m y m shakeryzmem, j a k i dla t e o r i i r u c h ó w s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y c h , w k t ó r e j koncepcja Aberlego o d g r y w a d o n i o s ł ą r o l ę . 2. D Z I E J E S T O S U N K Ó W INTERETNICZNYCH B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą s p o ł e c z n e g o niezadowolenia, k t ó r e g o p r ó b ą r o z ł a d o w a n i a s t a ł s i ę shakeryzm, b y ł y n i e r ó w n o p r a w n e stosunki i n t e r e t niczne p o m i ę d z y l u d n o ś c i ą a u t o c h t o n i c z n ą i B i a ł y m i . Dlatego t e ż w dzie­ jach i charakterze e u r o - a m e r y k a ń s k i e j kolonizacji P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a n a l e ż y s z u k a ć g ł ó w n y c h ź r ó d e ł p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w de­ p r y w a c j i . K o l o n i z a c j a ta w y w i e r a ł a b o w i e m b e z p o ś r e d n i w p ł y w na na­ t ę ż e n i e i charakter k o n t a k t ó w l u d n o ś c i b i a ł e j ze s p o ł e c z n o ś c i a m i t u b y l ­ c z y m i oraz na z m i a n ę w a r u n k ó w i c h życia. Powstanie z a ś owej s y t u ­ acji „ k o n t a k t o w e j " z a p o c z ą t k o w a ł o nieprzerwane do dziś procesy a k u l t u r a c y j n e , p r z e b i e g a j ą c e na r o z m a i t y c h p ł a s z c z y z n a c h ż y c i a l u d n o ś c i zdominowanej. G r u p a t z w . P r z y b r z e ż n y c h S a l i s h ó w n i e m a l do k o ń c a X V I I I w . nie z e t k n ę ł a się w s p o s ó b b e z p o ś r e d n i z B i a ł y m i , a p r z y n a j m n i e j nic n i e w i a d o m o o i s t n i e n i u j a k i c h k o l w i e k w c z e ś n i e j s z y c h k o n t a k t ó w . Z zacho­ wanej d o k u m e n t a c j i w y n i k a , iż po raz p i e r w s z y I n d i a n i e c i odwiedzeni zostali przez c z ł o n k ó w w y p r a w y G. Vancouvera, co n a s t ą p i ł o w 1792 r. Wiek X I X przyniósł w t y m względzie radykalne zmiany. Na początku tego stulecia B i a l i z d o ł a l i j u ż b o w i e m s p e n e t r o w a ć c a ł y k o n t y n e n t ame­ r y k a ń s k i aż do r z e k i C o l u m b i i . D z i e ł o o d k r y c i a k r a j u S a l i s h ó w dla 7 8 9 7 R . R e d f i e l d , R. L i n t o n , M. J . H e r s k o v i t s , Memorandum for the Study of Acculturation, „American Anthropology", t. 38: 1936, s. 149-152; K . M a ł ­ k o w s k a , Problem akulturacji w etnologii amerykańskiej. Założenia i perspektywy teoretyczne, „Etnografia Polska", t. 10: 1966, s. 62-63; R. L i n t o n , Acculturation and the Processes of Culture Change, [w:] R. Linton [ed.], Acculturation in Seven American Tribes, New York 1940, s. 463-465; t e n ż e , The Distinctive Aspects of Acculturation, [w:] Acculturation in Seven s. 501. G . A. P e t t i t t , The Quileute of La Push. 1775-1945, ..Anthropological Records", t. 14, cz. 1: Berkeley-Los Angeles 1950, s. 21; M. W. S m i t h , The Puyallup of Washington, [w:] L i n t o n , Acculturation in Seven s. 23; Ph. D r u c k e r , Indians of the Northwest Coast, „Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology. Anthropological Handbook", t. 10, New York—Toronto—London 1950, s. 21. S m i t h , The Puyallup s. 24. Warto tu wspomnieć, mimo iż rzecz nie do­ tyczy bezpośrednio Indian znad Puget Sound, że pierwszym europejskim podróż­ nikiem, który przemierzył kontynent północnoamerykański za wschodu na zachód, 8 9 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA Stanów sługą Zjednoczonych i W i e l k i e j słynnej ekspedycji Brytanii M . Lewisa Ocean S p o k o j n y pod koniec 1805 r . euro-amerykańskiej p o w s t a w a n i e nad rykańskich nie faktorii traktu W. przede w s z y s t k i m Clarka, która dotarła i eksploatacji p o c i ą g n ę ł o za s o b ą handlowych. regularne wodnego było Ich kursy szeregu b r y t y j s k i c h funkcjonowanie statków, tego obszaru ułatwiały docierających 1 1 — Columbii . za­ nad Owo odkrycie nowych obszarów d o l n y m biegiem Columbii zorganizowane głównego kolonizacji 1 0 i 153 SHAKERYZMU dla szybkie i ame­ wcześ­ do ujścia Począwszy od 1818 r . s t a ł e k o n t a k t y z I n d i a n a m i u t r z y m y w a ł y przede w s z y s t k i m stacje handlowe — Astoria Fur C o m p a n y i Hudson's B a y 1 2 Company . Auto­ c h t o n i z w i ą z a n i b y l i i n t e r e s a m i r ó w n i e ż z p r z e d s t a w i c i e l a m i Pacific Company w i Northwest 1 3 Company . g r u n c i e rzeczy obszaru t a k dużą nasycenie tego niewielkiego liczbą przedsiębiorstw handlowych wskazuje n a i s t n i e n i e o ż y w i o n y c h k o n t a k t ó w p o m i ę d z y I n d i a n a m i i łymi prowadzącymi ze sobą Fur Samo 1 4 handel w y m i e n n y . Szczególne Bia­ znaczenie był Alexander Mackenzie. Dotarł on nad pacyficzne wybrzeże w okolicy ujścia rzeki Bella Coola 21 lipca 1793 r. Wyczyn ten wieńczył jego drugą transkontynentalną w y p r a w ę penetracyjną. Temu w i ę c podróżnikowi należy przypisywać odkrycie lądowego Przejścia Północno-Zachodniego. J . В. В r e b n e r, The Explorers of North America 1492-1806, Cleveland, Ohio 1966, s. 375-382; D r u c k e r , Indians of s. 21. Oprócz realizacji głównego zadania, członkowie wyprawy dokonali wszech­ stronnych obserwacji przemierzanych obszarów. Szczegółowe informacje o moż­ liwościach i sposobach przyszłej eksploatacji gospodarczej nowo odkrywanych te­ renów — zob.: D. J a c k s o n , [ed.], Letters of the Lewis and Clark Expedition, with Related Documents 1783-1854, Urbana 1962. Spławność tej rzeki zbadali dokładnie Lewis i Clark, o czym nie omieszkali poinformować swych zwierzchników w obficie w y s y ł a n e j korespondencji. Nic więc dziwnego, że szybkie uruchomienie stałej komunikacji wodnej na Columbii nie sprawiło w i ę k s z e g o kłopotu przybyłym później eksploatatorom. Zob.: J a c k s o n , Letters s. 320. W. B r a n d o n , The American Heritage Book of Indians, New York 1966, s. 271; S m i t h , The Puyallup s. 24; J . P. A w i e r k i e w a, Razlożenie rodowoj obszcziny i formirowanie rannieklassowych otnoszenij v obszczestwie indejciew siewiero-zapadnogo pobereża Siewiernoj Amieriki, „Trudy Instituía Etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja", n. s. t. 70, Moskwa 1961, s. 206. P e t t i t t , op. ciť., s. 21. Lewis docenił możliwości intratnego handlu skórami. Pisząc 23 I X 1806 r . list do prezydenta U S A — Thomasa Jeffersona, precyzował w nim szczegóły ich zbytu: „We view this passage across the Continent as affording immence advantages to the fur trade [...] The furs of all this immence tract of country [...] may be conveyed to the mouth of the Columbia by the I * of August in each year and from thence be shiped to, arrive in Canton earlier than the furs at present shiped from Montreal annually arrive in London. [...] Thus he productions [of] nine tenths of the most valuable fur country of America could be conveyed by the rout proposed to the East Indies". J a c k s o n , op. cit., s. 521. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 s �154 MIROSŁAWA POSER3S1-ZIELIŃSKA m i a ł y w t y m w z g l ę d z i e f o r t y w y b u d o w a n e przez Hudson's B a y C o m ­ pany . N a j w i ę k s z a i n t e n s y f i k a c j a s t o s u n k ó w wzajemnej z a l e ż n o ś c i rozpo­ c z ę ł a się dopiero w 1832 г., k i e d y t o owa s ł y n n a p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k a kompania h a n d l o w a z a ł o ż y ł a nad Z a t o k ą N i s q u a l l y s i e d z i b ę finansowanej przez n i ą Puget Sound A g r i c u l t u r a l Company. Stacja ta od zarania swego istnienia m i a ł a na celu r o z w i j a n i e a k c j i osadniczej na u r o d z a j ­ n y c h , znakomicie n a d a j ą c y c h s i ę pod u p r a w ę p r e r i a c h N i s q u a l l y i Co­ w l i t z . W k r ó t c e t e ż p o c z ę ł y w y r a s t a ć na n i c h liczne f a r m y , a nawet d u ż e m a j ą t k i ziemskie, k t ó r e p o c z ą t k o w o o b e j m o w a l i w posiadanie z a s ł u ż e n i p r a c o w n i c y Hudson's B a y Company. P ó ź n i e j jednak p o c z ę l i n a p ł y w a ć i i n n i osadnicy, z a p e w n i a j ą c na d ł u g i e lata Puget Sound A g r i c u l t u r a l Company wielce z y s k o w n ą d z i a ł a l n o ś ć , k t ó r a r o z w i j a ł a s i ę a ż do 1869 r . Ó w n a t ę ż a j ą c y s i ę proces osadniczy w z m o g ł a jeszcze t z w . k a l i f o r ­ nijska g o r ą c z k a z ł o t a , k t ó r a s p o w o d o w a ł a , p o c z ą w s z y od 1849 г., g w a ł ­ t o w n y wzrost liczby l u d n o ś c i na p o ł u d n i o w y m zapleczu i n t e r e s u j ą c e g o nas obszaru. Te n a g ł e z m i a n y demograficzne m i a ł y o c z y w i ś c i e w p ł y w na p o w a ż n e z w i ę k s z e n i e s i ę zapotrzebowania na ś r o d k i aprowizacyjne i prze­ m y s ł o w e . N a j b l i ż s z y m terenem, s k ą d m o g ł o n a d e j ś ć odpowiednie za­ opatrzenie, b y ł o P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e W y b r z e ż e , na k t ó r y m od tej c h w i l i poczyna z w i ę k s z a ć się liczba o ś r o d k ó w m i e j s k i c h w r a z z r o z w i j a j ą c y m się p r z e m y s ł e m , z g ł a s z a j ą c y m z k o l e i d u ż y p o p y t na siłę r o b o c z ą . W z w i ą z ­ k u z t y m t r a f i a j ą t a m spore g r u p y b i a ł e j l u d n o ś c i , k t ó r a pragnie b ą d ź to i n w e s t o w a ć swe k a p i t a ł y w i n t r a t n e p r z e d s i ę b i o r s t w a , b ą d ź t e ż p r a c ą w ł a s n y c h r ą k d o r o b i ć się, nie p o n o s z ą c — w p r z e c i w i e ń s t w i e do k a l i ­ f o r n i j s k i c h poszukiwaczy z ł o t a — ż a d n e g o r y z y k a . P o w a ż n y wzrost l i c z e b n o ś c i b i a ł y c h o s a d n i k ó w wielce s k o m p l i k o w a ł stosunki i n t e r etniczne na p o ł u d n i o w y m s k r a j u P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a . I t y m razem — j a k z w y k l e w podobnych sytuacjach — o f i a r ą p a d l i autochtoni, k t ó r z y pozbawieni zostali t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h przez l u d n o ś ć n a p ł y w o w ą znacznie w c z e ś n i e j n i ż i c h p ó ł n o c n i p o b r a t y m c y — K w a k i u t l o w i e , Haida i I n d i a n i e Tsimshian. Pierwsze porozumienie, d o t y c z ą c e cesji ziem i n d i a ń s k i c h na rzecz b i a ł y c h o s a d n i k ó w , zawarte p o m i ę d z y r z ą d e m S t a n ó w Zjednoczonych 1 5 1 6 1 7 1 5 Wśród założonych w kraju Salishów przez Hundson's Bay Company stacji handlowych naczelną rolę odgrywały: wzniesiony w 1827 r. przy ujściu rzeki Frazer — Fort Langley; wybudowany w roku 1833 na p o ł u d n i o w y m wybrzeżu Puget Sound — Fort Nisqually oraz powstały w 1848 r. w południowej części P ó ł w y s p u Vancouver — Fort Victoria, z którego zainicjowano akcję białego osadnictwa na Północno-Zachodnim Wybrzeżu. A w i e r k i e w a , Rozłożenie s. 206; D r u c k e r , Indians of s. 22. S m i t h , The Puyallup s. 24. Tamże, s. 25. 1 6 1 7 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SHAKERYZMU 155 i p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i P r z y b r z e ż n y c h S a l i s h ó w , podpisano u s c h y ł k u 1854 r. T a k w i ę c po u p ł y w i e 22 l a t od c h w i l i pojawienia s i ę na t y c h terenach p i e r w s z y c h b i a ł y c h o s a d n i k ó w uprawomocniono s y t u a c j ę , u m o ż ­ l i w i a j ą c ą bezkarne r u g o w a n i e I n d i a n z z a j m o w a n y c h przez n i c h o b s z a r ó w i przesiedlanie i c h do k t ó r e g o ś z trzech u t w o r z o n y c h na mocy w . w . u k ł a d u r e z e r w a t ó w : N i s q u a l l y , Squakson i P u y a l l u p . Porozumienie z 1854 г., znane p o d n a z w ą „ T r e a t y of Medicine Creeck", nie u w z g l ę d n i ł o ekonomicznych podstaw ż y c i a I n d i a n . Wyznaczone bo­ w i e m p o d r e z e r w a t y t e r y t o r i a nie g w a r a n t o w a ł y f u n d a m e n t a l n y c h w a ­ r u n k ó w egzystencji ani g r u p o m r y b a k ó w ś r ó d l ą d o w y c h , u z u p e ł n i a j ą c y c h swoje ś r o d k i ż y w n o ś c i o w e zbieractwem , a n i t e ż hodowcom k o n i , k t ó r z y zamieszkiwali o d s u n i ę t e od w y b r z e ż a p r e r i e i nastawieni b y l i z jednej s t r o n y na m y ś l i s t w o , z d r u g i e j z a ś — na handel k o ń m i z B i a ł y m i . P r z y ­ znane I n d i a n o m r e z e r w a t y nie o b j ę ł y ż a d n y c h t e r e n ó w n a d a j ą c y c h się na pastwiska, na k t ó r y c h m o g ł y b y w y p a s a ć s i ę t u b y l c z e stada k o n i . Sytuacja b y ł a t y m bardziej t r u d n a , ż e i s t n i a ł d u ż y p o p y t na konie, z w i ą z a n y ze w s p o m n i a n ą j u ż k a l i f o r n i j s k ą g o r ą c z k ą złota. Rozrost o w y c h stad b y ł w i ę c b e z p o ś r e d n i m efektem i s t n i e j ą c e g o na nie zapotrzebowa­ nia. Szybkie przestawienie się w t y m w z g l ę d z i e e k o n o m i k i I n d i a n ś w i a d ­ czy d o b i t n i e o w e j ś c i u i c h w o r b i t ę gospodarki t o w a r o w o - p i e n i ę ż n e j i n a ­ rodzeniu się w ś r o d o w i s k a c h autochtonicznych c h ę c i czerpania z niej odpowiednich z y s k ó w . Z a ł a m a n i e s i ę tego sposobu zdobywania ś r o d k ó w u t r z y m a n i a , spowodowane n i e w ł a ś c i w ą l o k a l i z a c j ą r e z e r w a t ó w , m u s i a ł o z k o n i e c z n o ś c i w y w o ł a ć niezadowolenie, k t ó r e w p o ł ą c z e n i u z r o z g o r y ­ czeniem r ó w n i e poszkodowanych r y b a k ó w , s t a ł o się zarzewiem i n d i a ń ­ skiej w o j n y z lat 1855-1856 . Po jej w y g a ś n i ę c i u wojownicze nastroje w ś r ó d I n d i a n znacznie o s ł a b ł y , c h o ć zbrojne w y s t ą p i e n i a p r z e c i w k o B i a ł y m p o j a w i a ł y s i ę sporadycznie jeszcze do m n i e j w i ę c e j 1870 r. Po ostatecznym z ł a m a n i u tubylczego o p o r u t y l k o m a ł a liczba I n d i a n u d a ł a się do wyznaczonych i m r e z e r w a t ó w . Znacznie w i ę k s z a część auto­ chtonicznej p o p u l a c j i r o z p r o s z y ł a s i ę w e t n i c z n y m m o r z u l u d n o ś c i euro- a m e r y k a ń s k i e j , s z u k a j ą c w ś r ó d niej bardziej s a t y s f a k c j o n u j ą c y c h m o ż l i ­ w o ś c i z a r o b k o w y c h . Praca najemna g w a r a n t o w a ł a b o w i e m znacznie k o ­ rzystniejsze w a r u n k i b y t o w e n i ż te, j a k i e I n d i a n i e m o g l i b y sobie z a p e w n i ć , żyjąc w rezerwacie . 1 8 1 9 2 0 2 1 18 Tamże, s. 3, 25; H. G . В a r n e t t , Indian Shakers. A Messianic Cult of the Northwest, Carbondale 1957, s. 4. R. U n d e r h i 11, Red Man's America. A History of Indians in the United States, Chicago 1955, s. 313. S m i t h , The Puyallup s. 22-23, 25-26. Tamże, s. 26; U n d e r h i l l , s. 313. Pacific 1 9 2 0 2 1 �156 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA P o ł o ż e n i e I n d i a n znad Puget Sound — t w ó r c ó w i n t e r e s u j ą c e g o nas t u s h a k e r y z m u — m i m o wszystko nie b y ł o jednak t a k tragiczne, j a k np. p l e m i o n w W i e l k i c h R ó w n i n , k t ó r y c h w ł a d z e S t a n ó w Zjednoczonych r y g o r y s t y c z n i e z a m y k a ł y w o b r ę b i e r e z e r w a t ó w . Na P ó ł n o c n o - Z a c h o d ­ n i m W y b r z e ż u p a n o w a ł w t y m w z g l ę d z i e stosunkowo d u ż y l i b e r a l i z m . P r z e j a w i a ł się on m . i n . w t y m , iż w p o c z ą t k o w y m okresie zasiedlania r e z e r w a t ó w , skupiano t a m l u d n o ś ć z a m i e s z k u j ą c ą i c h n a j b l i ż s z e o k o ­ lice, z e z w a l a j ą c jej j e d n a k na podejmowanie prac z a r o b k o w y c h poza g r a n i c a m i r e z e r w a t u . N i e u t r u d n i a n o r ó w n i e ż jego opuszczania celem uczestniczenia w t r a d y c y j n y c h u r o c z y s t o ś c i a c h o charakterze s p o ł e c z ­ n y m ( p o t l a c z ) . Po z a k o ń c z e n i u w s p o m n i a n y c h w a l k z b r o j n y c h n i e zmuszano i c h u c z e s t n i k ó w do osiedlania się na wyznaczonych terenach, u m o ż l i w i a j ą c I n d i a n o m w m i a r ę d o b r o w o l n y w y b ó r dalszego sposobu życia. 22 Ó w „ l i b e r a l i z m " w odniesieniu do I n d i a n w y n i k a ł jednak — o c z y m nie m o ż n a z a p o m i n a ć — z ekonomicznej s y t u a c j i P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a . A u t o c h t o n i s t a n o w i l i t a m b o w i e m rezerwuar d e f i c y t o w e j s i ł y roboczej. Jest to w gospodarczej h i s t o r i i S t a n ó w Zjednoczonych przypadek nader r z a d k i . W z w i ą z k u z t y m k a ż d y I n d i a n i n na t y c h te­ renach b y ł f a k t y c z n y m l u b p o t e n c j a l n y m r o b o t n i k i e m , k t ó r e g o praca p r z y ­ n o s i ł a k o n k r e t n e , bardzo w y m i e r n e zyski. Dlatego t e ż powszechna gdzie indziej a m e r y k a ń s k a m a k s y m a głosząca, że „ d o b r y I n d i a n i n , to m a r t w y I n d i a n i n " — z ekonomicznego p u n t u widzenia nie m o g ł a b y ć n a d Puget Sound zastosowana w p r a k t y c e ; b y ł a b o w i e m od podstaw szkodliwa dla b i a ł y c h przedstawicieli lokalnego businessu. Ta w y j ą t k o w a — j a k na a m e r y k a ń s k i e w a r u n k i — p o l i t y k a w z g l ę ­ dem l u d n o ś c i autochtonicznej b y ł a najprawdopodobniej g ł ó w n ą p r z y ­ c z y n ą stosunkowo szybkiego w y g a ś n i ę c i a k o n f l i k t ó w z b r o j n y c h . P r z e j ­ ście I n d i a n na pozycje pacyfistyczne nie ś w i a d c z y jednak wcale o z a n i k u w i c h ż y c i u wszelkich a n t a g o n i z m ó w i s y t u a c j i k r y z y s o w y c h . Rzec n a w e t m o ż n a , iż te ostatnie p o c z ę ł y się u w i d a c z n i a ć b ą d ź k s z t a ł t o w a ć dopiero po o b u s t r o n n y m zawieszeniu b r o n i , k i e d y to l u d n o ś ć i n d i a ń s k a , wtopiona niemal całkowicie w populację e u r o - a m e r y k a ń s k ą , została nie­ j a k o skazana na p e ł n e przystosowanie się do obcego ś r o d o w i s k a k u l t u ­ rowego. A b s t r a h u j ą c w tej c h w i l i od w a r u n k ó w , w j a k i c h to p r z y s t o ­ sowanie, czy inaczej m ó w i ą c — a k u l t u r a c j a s p o ł e c z n o ś c i i n d i a ń s k i c h n a s t ę p o w a ł a , sama ś w i a d o m o ś ć k o n i e c z n o ś c i i n i e u c h r o n n o ś c i zmian po­ w o d o w a ć m u s i a ł a p o w a ż n e perturbacje psycho-społeczne. 2 2 B a r n e t t , Indian Shakers s. 337-338. �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA 157 SHAKERYZMU 3. D E P R Y W A C J A E K O N O M I C Z N A E u r o - a m e r y k a ń s k a kolonizacja o b s z a r ó w z a j m o w a n y c h przez rozmaite g r u p y Salishów przebiegała dość nietypowo, w związku z czym w y w o ł a ł a t e ż odmienne n i ż na i n n y c h terenach A m e r y k i P ó ł n o c n e j z m i a n y w i n ­ d i a ń s k i e j ekonomice. Okres od m o m e n t u zainstalowania się nad Puget Sound p i e r w s z y c h s p ó ł e k f u t r z a r s k i c h do c h w i l i r o z w i n i ę c i a się na s z e r s z ą s k a l ę s t a ł e g o osadnictwa B i a ł y c h b y ł bardzo k r ó t k i . T r w a ł b o ­ w i e m zaledwie k i l k a n a ś c i e l a t . A l e nawet t a k n i e d ł u g i czas p o ś r e d n i e j i n g e r e n c j i b i a ł e g o c z ł o w i e k a w g o s p o d a r k ę I n d i a n poprzez z a c h ę c a n i e i c h do i n t e n s y w n e g o o d ł a w i a n i a z w i e r z y n y f u t e r k o w e j s p o w o d o w a ł po­ w a ż n e p r z e o b r a ż e n i a w ekonomicznej sferze ż y c i a t u b y l c ó w . D l a p r z y ­ k ł a d u m o ż n a w s p o m n i e ć z a ł o ż o n y przez Hudson's B a y Company F o r t Vancouver, w k t ó r y m s k u p y w a n o s k ó r y o d I n d i a n , d o s t a r c z a j ą c y c h i c h n i e k i e d y z miejsc p o ł o ż o n y c h o s e t k i m i l od tej osady. B i a l i o f e r o w a l i s w y m dostawcom szereg wielce p o ż ą d a n y c h przez n i c h t o w a r ó w prze­ m y s ł o w y c h , w ś r ó d k t ó r y c h najpopularniejszy, aczkolwiek nie j e d y n y ś r o d e k p ł a t n i c z y s t a n o w i ł y koce. A t r a k c y j n o ś ć o f e r t y b y ł a tak w i e l k a , że Indianie, z a j m u j ą c y się dotychczas r y b o ł ó w s t w e m , z a c z ę l i szybko p o r z u c a ć t e n s p o s ó b zabezpieczania sobie podstaw egzystencji, przesta­ w i a j ą c się na bardziej „ i n t r a t n e " w tej s y t u a c j i m y ś l i s t w o . C i ą g ł y p o p y t na s k ó r y s t a ł się w i ę c b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą zarzu­ cenia przez I n d i a n szeregu w y p r a c o w a n y c h od p o k o l e ń technik, z w i ą z a ­ n y c h ze z d o b y w a n i e m i k o n s e r w o w a n i e m ż y w n o ś c i , co d o p r o w a d z i ł o w ostatecznym r o z r a c h u n k u do r u i n y i c h t r a d y c y j n e g o systemu ekono­ micznego i u z a l e ż n i ł o w p e ł n i gros l u d n o ś c i autochtonicznej od h a n d l u z Białymi . 2 3 Pojawienie się w dzisiejszym stanie Washington b i a ł e g o c z ł o w i e k a m i a ł o podobny w p ł y w na e k o n o m i k ę l u d n o ś c i z a m i e s z k u j ą c e j r ó w n i e ż w s c h o d n i ą część r e g i o n u P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a . B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą r e o r i e n t a c j i t u b y l c z e j gospodarki s t a ł s i ę t u t a j k o ń . Z r e s z t ą zaakceptowanie go jako n i e o d ł ą c z n e g o o d t ą d elementu tubylczej k u l ­ t u r y s p o w o d o w a ł o w c a ł y m j e j systemie daleko i d ą c e p r z e o b r a ż e n i a . W k r ó t c e z m i a n y te s t a ł y się j u ż t a k g ł ę b o k i e , że b y ł y dostrzegane nawet przez I n d i a n , k t ó r z y d o k o n a l i w swej ś w i a d o m o ś c i dychotomicznego po­ d z i a ł u c z ł o n k ó w w ł a s n y c h s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n y c h na ,,horse I n d i a n s " i „ c a n o e I n d i a n s " , p o d k ł a d a j ą c pod te o k r e ś l e n i a o d m i e n n y dla k a ż d e j z t y c h g r u p b a g a ż k u l t u r o w y i s t y l życia. 2 i 2 5 28 U n d e r h i l l , op. cit., s. 312-313. M. W. S m i t h, The Coast Salish of Puget Sound, „American Anthropologist", t. 43: 1941, s. 203. T e n ż e , The Puyallup s. 22. 2 4 2 5 �158 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA W n i n i e j s z y m p r z y p a d k u i n t e r e s u j ą nas w y ł ą c z n i e zmiany w sy­ stemie tubylczej e k o n o m i k i , w y w o ł a n e przez pojawienie się konia na p ó ł n o c n o - z a c h o d n i m s k r a j u p r e r i i . Dlatego t e ż w y ł ą c z n i e do n i c h ogra­ niczone z o s t a n ą niniejsze u w a g i . A zatem w y p a d a o d n o t o w a ć , ż e p r z y s w o j e n i e sobie przez I n d i a n znad Puget Sound u m i e j ę t n o ś c i h o d o w l i konia oraz wszechstronnego w y k o ­ r z y s t y w a n i a jego w a l o r ó w s p o w o d o w a ł o b ą d ź to p r z e s u n i ę c i e nacisku z uprawianego powszechnie r y b o ł ó w s t w a na t r a k t o w a n e dotychczas m a r ­ ginesowo m y ś l i s t w o , b ą d ź t e ż w y ł ą c z n e zajmowanie się t y m d r u g i m t y ­ p e m zdobywania ś r o d k ó w egzystencji p r z y r ó w n o c z e s n y m p e ł n y m za­ niechaniu pierwszego. Obecność konia w życiu Indian umożliwiła i m większą ruchliwość, a zatem w p ł y n ę ł a k o r z y s t n i e na e f e k t y w n o ś ć p r o w a d z o n y c h ł o w ó w . P o z w o l i ł a i m r ó w n i e ż o d s u n ą ć się od rzek, s t a n o w i ą c y c h do tej p o r y nie t y l k o g ł ó w n ą b a z ę g o s p o d a r c z o - z a o p a t r z e n i o w ą , ale nadto sieć pod­ s t a w o w y c h s z l a k ó w k o m u n i k a c y j n y c h . W sferze ekonomicznej k o ń spo­ w o d o w a ł przerzucenie g ł ó w n e g o c i ę ż a r u u t r z y m a n i a I n d i a n p o c z ą t k o w o n a f u t r z a r s k i h a n d e l z B i a ł y m i , a w n a s t ę p n e j fazie — na handel s a m y m i k o ń m i , o czym już zresztą w s p o m i n a ł a m . 2 6 T a k w i ę c nie t y l k o I n d i a n i e z w y b r z e ż a , ale i z g ł ę b i k r a j u odczuli s k u t k i obcej i n f i l t r a c j i ekonomicznej. W a r t o jednak w t y m miejscu z a z n a c z y ć , ż e w o w y m p i e r w s z y m okresie k o n t a k t ó w , o g r a n i c z a j ą c y c h się zasadniczo w y ł ą c z n i e do d z i a ł a l n o ś c i h a n d l o w e j , owe gospodarcze e f e k t y o b e c n o ś c i B i a ł y c h p r z y j m o w a n e b y ł y na ogół p o z y t y w n i e . K o n ­ t a k t y z cudzoziemcami p r z y n o s i ł y b o w i e m ewidentne, niespodziewane zyski w postaci a t r a k c y j n y c h t o w a r ó w , s p o ł e c z n i e akceptowanych j a k o i n d y w i d u a l n e bogactwo j e d n o s t k i . 2 7 E f e k t e m w . w . zmian w t u b y l c z y m systemie e k o n o m i c z n y m b y ł o n i e ­ m a l c a ł k o w i t e u z a l e ż n i e n i e się I n d i a n od i c h gospodarczych k o n t a k t ó w z B i a ł y m i , k t ó r e w o m a w i a n y m okresie o g r a n i c z a ł y się zasadniczo do h a n d l u s k ó r a m i , korzystnego z a r ó w n o dla jednej, j a k i drugiej strony. W r a z z zainteresowaniem się p r z y b y s z ó w osadniczymi w a l o r a m i obsza­ r ó w znad Puget S o u n d oraz r o z w o j e m na p o c z ą t k u 2 poł. X I X w . prze­ m y s ł u , handel s k ó r a m i p o c z ą ł u p a d a ć , p o z o s t a w i a j ą c n a s t a w i o n y c h na niego I n d i a n w s k o m p l i k o w a n e j , t r u d n e j sytuacji ż y c i o w e j . Ona to po­ s t a w i ł a i c h przed k o n i e c z n o ś c i ą w y b o r u p o m i ę d z y d w i e m a w y ł ą c z n i e a l t e r n a t y w a m i : albo w r ó c i ć do t r a d y c y j n y c h s p o s o b ó w gospodarowania, albo t e ż p r z y s t o s o w a ć się do n o w y c h na P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i m W y b r z e ż u 26 Tamże, s. 22-23. K . M a ł k o w s k a , Potlatch. Jego rola w kulturze Indian Północno-zachod­ niego "Wybrzeża Kanady, „Etnografia Polska", t. 10: 1966, s. 352, 361-362. 2 7 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SKAKERYZMU 159 w a r u n k ó w życia, k t ó r e o f e r o w a ł y autochtonom jako ź r ó d ł o u t r z y m a n i a p o d j ę c i e pracy n a j e m n e j . Pierwsza a l t e r n a t y w a z o s t a ł a zasadniczo u d a r e m n i o n a f a k t e m w y ­ znaczenia n i e k o r z y s t n y c h z ekonomicznego p u n k t u w i d z e n i a r e z e r w a ­ t ó w , n i e d y s p o n u j ą c y c h o d p o w i e d n i m i w a r u n k a m i ś r o d o w i s k o w y m i dla p o d j ę c i a t r a d y c y j n e g o systemu gospodarki. A zatem I n d i a n i e m o g l i sko­ rzystać niemal wyłącznie z drugiej możliwości, przekształcając się w nie­ w y k w a l i f i k o w a n ą siłę r o b o c z ą i t w o r z ą c p o w a ż n ą część miejscowego p r o ­ l e t a r i a t u . A u t o c h t o n i znad Puget Sound a n g a ż o w a l i się w i ę c w ż y ­ w i o ł o w o p o w s t a j ą c y c h s p ó ł k a c h d o k o n u j ą c y c h w y r ę b u l a s ó w , w tartakach, m ł y n a c h , cegielniach i i n n y c h r ó ż n e g o t y p u z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o w y c h . 2 8 Silnie odczuwany przez b i a ł y c h p r z e d s i ę b i o r c ó w n i e d o b ó r r ą k do pracy s p o w o d o w a ł w y t w o r z e n i e się na t y m terenie swoistej atmosfery r ó w n o ś c i . I n d i a n i e p r a c u j ą c razem z b i a ł y m i r o b o t n i k a m i b y l i b o w i e m jednakowo z n i m i w y n a g r a d z a n i . Pewna z a l e ż n o ś ć a m e r y k a ń s k i e g o k a p i t a ł u od po­ d a ż y tubylczej siły roboczej d y k t o w a ł y m u k o n i e c z n o ś ć u n i k a n i a z I n ­ d i a n a m i z a t a r g ó w , a z w ł a s z c z a k o n f l i k t ó w ekonomicznych i r a s o w y c h . Tę sytuację utwierdził p o n i e k ą d u k ł a d s t o s u n k ó w interetnicznych, p r z e j a w i a j ą c y się r ó w n i e ż w i n d y w i d u a l n y c h k o n t a k t a c h p r z e d s t a w i c i e l i obu e t n o s ó w . T r u d n e w a r u n k i egzystencji w p i e r w s z y m okresie euro- a m e r y k a ń s k i . e g o osadnictwa na t y c h terenach s p r a w i ł y , że p r z y b y w a l i na nie w y ł ą c z n i e m ę ż c z y ź n i . S t y k a j ą c się nieustannie z I n d i a n a m i , w c h o ­ d z i l i w z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e z i c h k o b i e t a m i , k t ó r e bardzo szybko adapto­ w a ł y s i ę do obcego i m sposobu życia, p r o w a d z ą c gospodarstwo domowe w g w z o r ó w e u r o - a m e r y k a ń s k i c h . Te często spotykane m a ł ż e ń s t w a 2 9 3 0 2 8 Owa dobrowolność wyboru nowego sposobu życia miała zatem wszelkie cechy konieczności, nie pozostawiającej autochtonom zbyt dużego pola manewru. Można w i ę c zasadniczo przychylić s i ę do stanowiska A w i e r k i e w e j , Razlożenie s. 207, która poddała krytyce (szkoda, że niewłaściwej w formie) dość powierzchowne potraktowanie przez M. Smith owego chętnego, bezkonfliktowego przekształcenia się Salishów w grupę robotników najemnych: M. W. S m i t h , The Indians and Modern Society [w:] Indians of the Urban Northwest, New Y o r k 1949, s. 6, [za:] A w i e r k i e w a , Razlożenie s. 207; por. podobny pogląd w: S m i t h , The Puyallup s. 28. Aczkolwiek ocena tego zjawiska przez M. Smith nie jest fałszywa, to przedstawiona przez nią „prawda" stanowi swoistą „półprawdę", sugerującą radosne rzucenie się Indian w wir industrializacji i urbanizacji Północno-Zachodniego Wybrzeża. Tymczasem — jak starałam się w y k a z a ć w tekście niniejszego artykułu — rzecz miała się nieco inaczej. Zmiany w tubylczej ekonomice były niemal całkowicie zdeterminowane przez charakter euro-amerykańskiej kolonizacji obszarów nad Puget Sound i sposoby włączania zamieszkujących je Indian w orbitę kapitalistycznej gospodarki towarowo-pieniężnej. S m i t h , The Puyallup ... s. 28-29. Tamże s. 27-28. 2 9 30 �160 MIROSŁAWA POSERN-ZIEŁIŃSKA mieszane s p r z y j a ł y p o p r a w n o ś c i s t o s u n k ó w i n t e r e t n i c z n y c h , co n a j m n i e j w odniesieniu do t y c h I n d i a n , k t ó r z y w ł a s n ą p r a c ą p r z y c z y n i a l i się do a m e r y k a ń s k i e g o zagospodarowania P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a . Te d o b r o s ą s i e d z k i e , w gruncie rzeczy, stosunki p o c z ę ł y jednak p s u ć się w r a z z m a s o w y m n a p ł y w e m nad Puget Sound b i a ł e j l u d n o ś c i . Coraz w i ę k s z e nasycanie się r y n k u p r a c y b y ł o p r z y c z y n ą znacznie m n i e j t r o s ­ k l i w e g o obchodzenia się z i n d i a ń s k i m i r o b o t n i k a m i , k t ó r z y nie s t a n o w i l i j u ż g ł ó w n e g o , a zatem s z c z e g ó l n i e cenionego r e z e r w u a r u s i ł y roboczej. W o l n e miejsca p r a c y p o c z ę l i coraz częściej o b e j m o w a ć B i a l i . Nadto w miastach, o p r ó c z s t a ł y c h , na ogół spokojnych o s a d n i k ó w , p o j a w i l i się w d u ż e j liczbie l u d z i e s z u k a j ą c y ł a t w e g o zarobku, rozmaici w ł ó c z ę d z y , nierzadko k r y m i n a l i ś c i — s ł o w e m — przedstawiciele marginesu spo­ ł e c z n e g o , k t ó r z y p r z y n i e ś l i ze s o b ą p l a g ę a l k o h o l i z m u i rozmaite f o r m y p r z e s t ę p s t w . T e n niespokojny element nierzadko p r z y c z y n i a ł się do w y ­ w o ł y w a n i a k o n f l i k t ó w z I n d i a n a m i , k t ó r e r z u t o w a ł y na z m i a n ę d o t y c h ­ czasowych s t o s u n k ó w i n t e r e t n i c z n y c h . 3 1 Poczucie k r z y w d y w ś r ó d I n d i a n p o c z ę ł o j e d n a k s z c z e g ó l n i e r o s n ą ć w r a z z n a t ę ż e n i e m się ( p o c z ą w s z y od ok. 1870 r.) b e z p o ś r e d n i e j inge­ r e n c j i B i a ł y c h m . i n . w tubylcze s p r a w y ekonomiczne. Naciski te w y r a ­ ż a ł y się w p r z y m u s o w y m w d r a ż a n i u a u t o c h t o n ó w , ż y j ą c y c h w granicach r e z e r w a t ó w , do u p r a w y ziemi. P r o p a g o w a n y przez a d m i n i s t r a c j ę ame­ r y k a ń s k ą w ś r ó d wszystkich społeczności indiańskich USA farmerski m o d e l życia p r e f e r o w a n y b y ł r ó w n i e ż w rezerwatach nad Puget Sound, gdzie w a r u n k i ś r o d o w i s k o w e p r a k t y c z n i e j e d n a k u n i e m o ż l i w i a ł y jego a k c e p t a c j ę . Z ł e efekty tego pod p r e s j ą wprowadzanego systemu gos­ podarczego b u d z i ł y rozgoryczenie I n d i a n , pamiętających znakomicie okres ekonomicznej p r o s p e r i t y z c z a s ó w ścisłej w s p ó ł p r a c y ze s p ó ł k a m i futrzarskimi. 3 2 W sekwencji j a k o ś c i o w y c h z m i a n z a c h o d z ą c y c h w tubylczej ekono­ m i c e p o ł u d n i o w e g o s k r a j u P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a pod w p ł y ­ w e m obcej kolonizacji w y r ó ż n i ć zatem m o ż n a t r z y zasadnicze fazy. Pierwsze p r z e o b r a ż e n i a w y w o ł a n e z o s t a ł y przez d z i a ł a l n o ś ć k o m p a n i i h a n d l o w y c h . P o l e g a ł y one na b e z k o n f l i k t o w y m p r z e j ś c i u I n d i a n o d gos­ p o d a r k i n a t u r a l n e j ( r y b o ł ó w s t w a ) do m y ś l i s t w a , w ł ą c z o n e g o j u ż w o r b i t ę kapitalistycznej e k o n o m i k i r y n k o w e j . Proces t e n zainicjowany z o s t a ł d z i ę k i w z g l ę d o m czysto k o m e r c j a l n y m , g w a r a n t u j ą c l u d n o ś c i autochto­ nicznej niespodziewany d o s t ę p do szeregu a t r a k c y j n y c h d ó b r u z y s k i w a ­ n y c h w drodze w y m i a n y t o w a r o w o - p i e n i ę ż n e j . 3 1 3 2 Tamże, s. 29-31, 35. B a r n e t t , Indian Shakers s. 4-5, 338. �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SHAKERYZMU 161 D r u g i etap p r z e o b r a ż e ń z a p o c z ą t k o w a ł proces s t a ł e g o , b i a ł e g o osad­ n i c t w a nad Puget Sound, n i o s ą c y z s o b ą dwa n i e o d ł ą c z n e elementy cy­ w i l i z a c j i : i n d u s t r i a l i z a c j ę i u r b a n i z a c j ę . Z a ł a m a n i e się z b y t u na s k ó r y p o s t a w i ł o Indian, ż y j ą c y c h jeszcze w ó w c z a s na ogół poza r e z e r w a t a m i , w k o n i e c z n o ś c i p o d j ę c i a p r a c y zarobkowej w charakterze r o b o t n i k ó w drobno p r z e m y s ł o w y c h b ą d ź rzadziej — r o l n y c h . W t y m okresie nie po­ j a w i a ł y się jeszcze na ogół ż a d n e o b j a w y niezadowolenia w ś r ó d I n d i a n , i c h dochody b o w i e m w dalszym c i ą g u b y ł y wysokie w stosunku do ich potrzeb k o n s u m p c y j n y c h ( u t r z y m u j ą c y c h się raczej na t y m s a m y m po­ ziomie, co w okresie prowadzenia t r a d y c y j n e j gospodarki przyswaja­ jącej) , a co n a j w a ż n i e j s z e , k s z t a ł t o w a ł y się na t y m s a m y m poziomie, co p ł a c e b i a ł y c h r o b o t n i k ó w . Nie b y ł o w i ę c ż a d n e g o poczucia k r z y w d y i ś w i a d o m o ś c i w y z y s k u przez b i a ł y c h p r z e d s i ę b i o r c ó w . Trzeci okres wyznaczony z o s t a ł przez i n t e n s y w n y n a p ł y w l u d n o ś c i b i a ł e j , w y p i e r a j ą c e j nierzadko I n d i a n z zajmowanych przez n i c h l e p ­ szych stanowisk pracy, z m u s z a j ą c e j p o ś r e d n i o a u t o c h t o n ó w do podejmo­ w a n i a prac m n i e j a t r a k c y j n y c h , n a j c i ę ż s z y c h , a często gorzej p ł a t n y c h . I n d i a n z r e z e r w a t ó w poddano w t y m w ł a ś n i e okresie p r z y m u s o w i u p r a w y ziemi, p r z y n o s z ą c e j w t a m t y c h w a r u n k a c h ekologicznych i p r z y p r a w i e z e r o w y c h u m i e j ę t n o ś c i a c h r o l n i c z y c h bardzo m i e r n e r e z u l t a t y , nie za­ p e w n i a j ą c e n a w e t m i n i m u m potrzeb ż y c i o w y c h . Owe z m i a n y w e k o n o m i c z n y m ż y c i u Indian, z a c h o d z ą c e pod w p ł y ­ w e m d z i a ł a l n o ś c i b i a ł e g o c z ł o w i e k a na przestrzeni k i l k u d z i e s i ę c i u za­ ledwie lat, b y ł y p r z y c z y n ą szybko p o g ł ę b i a j ą c e g o się w ś r ó d s p o ł e c z ­ n o ś c i t u b y l c z y c h uczucia f r u s t r a c j i i niezadowolenia z aktualnej rzeczy­ w i s t o ś c i . Z j a w i s k u t e m u s p r z y j a ł f a k t powstania d z i ę k i B i a ł y m swoistej h u ś t a w k i ekonomicznej, k t ó r a s p r a w i ł a , że I n d i a n i e w p e w n y m okresie o s i ą g n ę l i w s w y m odczuciu szczytowe zyski finansowe, to z n ó w w p a d l i , nie p o j m u j ą c p r z y c z y n tego stanu rzeczy, w p r z e r a ż a j ą c e ich u b ó s t w o , k t ó r e b y ł o c a ł k o w i t ą n i e m a l o p o z y c j ą sytuacji sprzed k i l k u n a s t u za­ l e d w i e lat. Stan ekonomicznej d e p r y w a c j i w y n i k a ł w ł a ś n i e z k o n f r o n t o w a n i a o w y c h d w ó c h niezbyt o d l e g ł y c h w czasie p o z i o m ó w życia. C h a r a k t e r y ­ styczne, że u k ł a d e m odniesienia nie b y ł t u wcale t r a d y c y j n y system gos­ p o d a r k i p r z y s w a j a j ą c e j ( r y b o ł ó w s t w o ) , lecz s t y m u l o w a n a przez B i a ł y c h ekonomika w ł ą c z a j ą c a I n d i a n w o g ó l n o ś w i a t o w y o b r ó t k a p i t a ł u . Spo­ ł e c z n e niezadowolenie l u d n o ś c i autochtonicznej, w y r o s ł e z radykalnego zmniejszenia się p o p y t u na dostarczane przez n i ą s k ó r y z w i e r z ą t f u t e r ­ k o w y c h , p o g ł ę b i o n e z o s t a ł o przez r ó w n o c z e s n e pozbawienie jej w i ę k ­ szości t e r y t o r i ó w , administracyjne naciski na p o d j ę c i e gospodarki far3 3 3 3 Małkowska, Potlatch 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , Х Г Х / 2 ... s. 367. �162 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIIÍSKA merskiej w rezerwatach oraz l u m p e n p r o l e t a r y z a c j ę I n d i a n ż y j ą c y c h poza n i m i . Wszystkie te c z y n n i k i s p o w o d o w a ł y niespodziewane, g w a ł t o w n e o b n i ż e n i e się ekonomicznego standardu życia a u t o c h t o n ó w , co s t a ł o się b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą d o ś w i a d c z a n e j przez n i c h d e p r y w a c j i w zakresie d o c h o d ó w z a r ó w n o c a ł e j g r u p y , j a k i p o s z c z e g ó l n y c h jej c z ł o n k ó w . 4. D E P R Y W A C J A S T A T U S U SPOŁECZNEGO A. Tradycyjna struktura społeczna i stosunki własnościowe Zaprezentowane t u g ł ę b o k i e p r z e o b r a ż e n i a i n d i a ń s k i e j e k o n o m i k i b y ł y k o l e j n y m o g n i w e m w ł a ń c u c h u c z y n n i k ó w d e t e r m i n u j ą c y c h przebieg i r o z m i a r y procesu zmian w i n n y c h sferach ż y c i a S a l i s h ó w . O d b i ł y się one s z c z e g ó l n i e silnie na s p o ł e c z n e j s t r u k t u r z e tej g r u p y I n d i a n , p o w o ­ d u j ą c p o w a ż n ą jej d e z o r g a n i z a c j ę . Celem ukazania o w y c h z m i a n konieczne jest o d w o ł a n i e się do u k ł a d u s p o ł e c z n e g o sprzed okresu k o n t a k t ó w z B i a ł y m i . Salishe b y l i w ó w c z a s g r u p ą e t n i c z n ą , w k t ó r e j — podobnie j a k u i n n y c h p l e m i o n P ó ł n o c n o - Z a chodniego W y b r z e ż a — od d a w n a j u ż w y k s z t a ł c i ł się s p o ł e c z n y p o d z i a ł l u d n o ś c i na d w i e zasadnicze „ k l a s y " : n i e w o l n i k ó w oraz l u d z i w o l n y c h , k t ó r y c h rozmaite u k ł a d y , w j a k i e wchodzili, i p e ł n i o n e role s p o ł e c z n e p r e d e s t y n o w a ł y do o s i ą g a n i a w y ż s z y c h l u b n i ż s z y c h pozycji w h i e r a r c h i i s t a t u s ó w . Pozycja ta d e c y d o w a ł a o rozmiarach uczestnictwa danej jednostki w s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m ż y c i u g r u p y . C a ł a populacja w o l n y c h S a l i s h ó w d z i e l i ł a się na d w i e podstawowe g r u p y . P r z y n a l e ż n o ś ć do k a ż d e j z n i c h o k r e ś l a ł a precyzyjnie p o z y c j ę danej j e d n o s t k i w s p o ł e c z e ń s t w i e oraz n a l e ż n e jej p r z y w i l e j e i o b o w i ą z k i . R ó ż n i c e p o m i ę d z y statusami t y c h d w ó c h quasi-klas s p o ł e c z n y c h w y z n a ­ c z a ł y stosunki w y ż s z o ś e i - n i ż s z o ś c i . A zatem m o ż n a m ó w i ć o g e n e r a l n y m u k ł a d z i e s t r a t y f i k a c y j n y m , d o t y c z ą c y m nie t y l k o p o s z c z e g ó l n y c h osob­ n i k ó w , ale c a ł y c h grup, s k ł a d a j ą c y c h się na s p o ł e c z n o ś ć S a l i s h ó w . I l o ś ­ c i o w y stosunek „ k l a s y " w y ż s z e j do niższej u k s z t a ł t o w a ł się w s p o s ó b od3 4 3 5 3 6 3 4 O miejscu niewolników w strukturze społecznej Północno-Zachodniego Wy­ brzeża pisze znakomity znawca kultury tego obszaru — Ph. D r u c k e r : „Slaves, like the natives'dogs, or better still, like canoes and sea otter skins and blankets, were elements of the social configuration but had no active part to play in group life. Their participation was purely passive": Rank, Wealth, and Kinship in North­ west Coast Society, [w:] T. M c F e a t [ed.], Indians of the North Pacific Coast, Seattle—London 1971, s. 135. Zob. również: P e t t i t t , op. cit., s. 13; M a ł k o w s k a , Potlatch s. 342-343. E . S a p i r, The Social Organization of the West Coast Tribes, [w:] M c F e a t [ed.], op. cit., s. 30; P e t t i t t , op. cit., s. 13; M a ł k o w s k a , Potlatch s. 342. A w i e r k i e w a , Razlożenie s. 222-225. 8 5 3 6 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA 163 SHAKERYZMU m i e n n y n i ż w ś r ó d i n n y c h l u d ó w o silnie z r ó ż n i c o w a n e j s t r u k t u r z e spo­ ł e c z n e j , gdzie d o m i n o w a ł na ogół u k ł a d p i r a m i d a l n y . W t y m p r z y ­ p a d k u — j a k pisze W . Suttles — „ n a t i v e society had m o r e the shape of an i n v e r t e d pear" . Najliczniejsza b y ł a grupa tzw. „ d o b r y c h l u d z i " z n a j d u j ą c a się w g ó r ­ nej części u k ł a d u stratyfikacyjnego. Ten w ł a ś n i e zespół l u d z i zasilał n i e ­ ustannie grono r ó ż n e g o t y p u p r z y w ó d c ó w ś w i e c k i c h i sakralnych. Z w i ą z k i tej e l i t y s p o ł e c z n e j z p o z o s t a ł ą częścią g r u p y u p r z y w i l e j o w a n e j m i a ł y charakter t r w a ł y , w i ę z y b o w i e m ł ą c z ą c e te dwa segmenty jednej zasad­ niczo „ k l a s y " n i g d y nie z o s t a ł y zerwane. W efekcie realizowania tego w ł a ś n i e p o r z ą d k u s p o ł e c z n e g o naczelnicy s t a n o w i l i jedynie g ó r n ą w a r ­ s t w ę omawianej t u g r u p y , w r a m a c h k t ó r e j i s t n i a ł a ciągła d w u s t r o n n a r u c h l i w o ś ć , nie obwarowana ż a d n y m i s a n k c j a m i . 3 7 38 Znacznie mniejsza pod w z g l ę d e m l i c z e b n o ś c i b y ł a „ k l a s a " niższa, s k ł a d a j ą c a się z r o z m a i t y c h u c i e k i n i e r ó w , t r a m p ó w oraz o d p r y s k ó w „ k l a ­ sy" w y ż s z e j . N i e k i e d y g r u p ę t ę zasilali w y z w o l e n i n i e w o l n i c y , k t ó r z y r e k r u t o w a l i się w y ł ą c z n i e z j e ń c ó w w o j e n n y c h . C a ł ą t ę g r u p ę o k r e ś l a n o mianem „ludzi b e z w a r t o ś c i o w y c h " . Od „dobrych ludzi" legitymują­ cych się o d p o w i e d n i m pochodzeniem i z w i ą z a n y m i z n i m p r z y w i l e j a m i , d z i e l i ł a i c h n i e p r z e n i k l i w a bariera s p o ł e c z n a , p r a k t y c z n i e u n i e m o ż l i ­ w i a j ą c a j a k i e k o l w i e k przemieszczenia od d o ł u k u g ó r z e . P r z y n a l e ż n o ś ć do danej „ k l a s y " , a w jej r a m a c h do o k r e ś l o n e j pozycji s p o ł e c z n e j w y z n a c z a ł y zasadniczo dwa c z y n n i k i . J e d n y m z n i c h b y ł o k r y t e r i u m pochodzenia, a d r u g i m — sytuacja m a j ą t k o w a danej j e d ­ n o s t k i . N a j w y ż s z e statusy przypisane b y ł y niejako ex definitione k l a ­ sie t z w . „ d o b r y c h l u d z i " . Ta grupa o s ó b l e g i t y m o w a ł a się b o w i e m ce­ n i o n y m i s p o ł e c z n i e genealogiami. W y s o k i e urodzenie pojmowano t u j a k o p r z y n a l e ż n o ś ć do starego rodu, k t ó r e g o założyciel, nawet bardzo od­ l e g ł y , nie m ó g ł w y w o d z i ć się s p o ś r ó d w y z w o l o n y c h n i e w o l n i k ó w , a na­ wet z grona osób p r z y p o r z ą d k o w a n y c h do n i ż s z e j „ k l a s y " . Rody te d y s p o n o w a ł y zawsze d u ż y m i zasobami nagromadzonych od p o k o l e ń d ó b r , k t ó r y c h dziedziczenie zgodnie z l o k a l n y m i n o r m a m i p r a w n y m i o k r e ś l a ł a 3 9 4 0 4 1 4 2 3 7 W. S u t t l e s , Private Knowledge, Morality, and Social Classes among the Coast Salish, „American Anthropologist", t. 60: 1958, s. 500. Tamże, s. 504. „Klasa" wyższa wykluczała ze swego grona na ogół nieślubne dzieci, sieroty i przysłowiowe czarne owce, tj. ludzi, którzy sprzeniewierzyli się obowiązującym normom moralno-prawnym oraz usankcjonowanym wzorom zachowań. S u t t l e s , op. cit., s. 504. Tamże, s. 504-505; A w i e r k i e w a , Razlożenie s. 222-223. P e t t i t t , op. cit., s. 13. 38 3 9 4 0 41 4 2 �164 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIfJSKA 4 3 s p o ł e c z n ą p o z y c j ę s p a d k o b i e r c ó w . A zatem wysokie miejsce w hie­ r a r c h i i s t a t u s ó w z a l e ż a ł o b e z p o ś r e d n i o od r o z m i a r ó w bogactwa, k t ó r e z k o l e i b y ł o ściśle zdeterminowane przez pochodzenie. I m w y ż s z e ono y ł ° , t y m w i ę k s z y m m a j ą t k i e m d y s p o n o w a ł a jednostka. M o ż n a w i ę c p o s ł u ż y ć się t u u o g ó l n i e n i e m Ph. D r u c k e r a , że ,,wealth and b i r t h eve­ r y w h e r e w e r e absolutely inseperable factors i n the d e t e r m i n a t i o n of status" . Oba te c z y n n i k i d e c y d o w a ł y o p r e s t i ż u , k t ó r e g o n a j w y ż s z y m w y ­ m i a r e m dysponowali p r z y w ó d c y . W k a t e g o r i i t y c h funkcjonariuszy m i e ś ­ c i l i się przede w s z y s t k i m naczelnicy wiosek, r e k r u t u j ą c y się n i e m a l w y ­ ł ą c z n i e z n a c z e l n i k ó w najznakomitszych r o d ó w danych s p o ł e c z n o ś c i l o ­ k a l n y c h . Na ogół u r z ą d ten p i a s t o w a ł c z ł o n e k najstarszego — j a k m n i e ­ mano — r o d u , od k t ó r e g o w y p r o w a d z a n o g e n e a l o g i ę i n n y c h r o d ó w w s p ó l n o t y wioskowej . B y ł a to powszechnie o b o w i ą z u j ą c a zasada, k t ó ­ rej przestrzeganie g w a r a n t o w a ł o niejako n a j w y ż s z ą r a n g ę s p o ł e c z n ą n a c z e l n i k o w i w i o s k o w e m u . Z a l e ż a ł a ona b o w i e m w p r o s t od p r e s t i ż u , j a k i m cieszył się r ó d wodza. I m starszy b y ł r ó d , t y m w i ę k s z y m cieszył s i ę on uznaniem s p o ł e c z n y m , k t ó r e z k o l e i r z u t o w a ł o na o s i ą g n i ę c i e n a j ­ w y ż s z e g o p r e s t i ż u jego naczelnika. Piastowanie przez takiego c z ł o w i e k a n a p o w a ż n i e j s z e g o u r z ę d u d a w a ł o c a ł e j wiosce w y s o k ą p o z y c j ę w ś r ó d i n n y c h s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n y c h plemienia . R e a s u m u j ą c te u w a g i m o ż n a s t w i e r d z i ć , że o statusie j e d n o s t k i de­ c y d o w a ł a w s p o s ó b p o w a ż n y pozycja g r u p y s p o ł e c z n e j , w s k ł a d k t ó r e j ona w c h o d z i ł a . A l e z a l e ż n o ś ć ta nie b y ł a jednostronna. R ó w n i e ż p r e s t i ż jednostki s t o j ą c e j na czele danego z e s p o ł u l u d z i m ó g ł p o d w y ż s z y ć l u b o b n i ż y ć jego p o z y c j ę w ś r ó d i n n y c h analogicznych g r u p s p o ł e c z n y c h . W y s o k ą p o z y c j ę s p o ł e c z n ą z a j m o w a l i r ó w n i e ż dziedziczni naczelnicy p o z o s t a ł y c h r o d ó w , nie d y s p o n u j ą c y c h tak s z c z y t n y m i t r a d y c j a m i , j a k r ó d - z a ł o ż y c i e l w s p ó l n o t y w i o s k o w e j . G ł o w i e w i e l k i e j rodziny, z j a k ą m a m y do czynienia na P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i m W y b r z e ż u — p r z y s ł u g i w a ł b o w i e m szereg p r z y w i l e j ó w , z k t ó r y c h n a j w a ż n i e j s z e b y ł o p r a w o do i n ­ d y w i d u a l n e g o , choć zasadniczo t y t u l a r n e g o posiadania r e z e r w u a r ó w ż y w ­ ności, t a k i c h jak odcinki oceanicznego w y b r z e ż a , rzek, s t r u m i e n i , t e r e n ó w m y ś l i w s k i c h i t p . I c h eksploatacji — co n a l e ż y z naciskiem p o d k r e ś l i ć — d o k o n y w a l i r ó w n i e ż pozostali c z ł o n k o w i e rodziny, ale po u p r z e d n i m w y D 4 4 4 5 4 6 4 7 4 3 U n d e r h i 11, op. cit., s. 302. D r u с к e r, Rank s. 146; zob. również: Sapir, op, cit., op. cit., s. 500. S a p i r, op. cit., s. 31; U n d e r b i l l , op. cit., s. 303. S m i t h , The Puyallup s. 12-13. ? Tamże, s. 19. 4 4 4 5 4 6 4 s. 30; S u t t i e s , �R E L A T Y W N A D E P R Y W A C J A A G E N E Z A SHAKERY.'.MÜ •^65 48 r a ż e n i u zgody na t ę d z i a ł a l n o ś ć przez n a c z e l n i k a . Jego wysoka pozycja u w a r u n k o w a n a b y ł a w i ę c r ó w n i e ż przez stosunki ekonomiczne. O d g r y ­ w a ł on b o w i e m r o l ę seniora w stosunku do s w y c h k r e w n i a k ó w , posia­ d a j ą c y c h wszelkie cechy p r z y n a j m n i e j f o r m a l n y c h wasali. Faktycznie z a ś f u n k c j a naczelnika r o d u s p r o w a d z a ł a się do swoistego dozorowania i otaczania o p i e k ą d ó b r z ekonomicznego p u n k t u widzenia w a ż n y c h d l a c a ł e g o r o d u . M i m o to sam f a k t posiadania t y c h z a s o b ó w i n o m i n a l ­ nego p r a w a do dowolnego n i m i z a r z ą d z a n i a s t a w i a ł g ł o w ę r o d u na szczy­ tach h i e r a r c h i i , o b o w i ą z u j ą c e j w r a m a c h owej najmniejszej j e d n o s t k i s p o ł e c z n e j , j a k ą b y ł a w i e l k a rodzina. Z tego t e ż t y t u ł u k a ż d y naczelnik r o d u p e ł n i ł w s p o ł e c z n o ś c i lokalnej szereg f u n k c j i s p o ł e c z n y c h i r e l i ­ g i j n y c h , k t ó r e u t w i e r d z a ł y i n i e j a k o s a n k c j o n o w a ł y jego w y s o k ą p o z y c j ę . Zwyczajowo u t a r ł o się, że senior nie t y l k o „ d z i e r ż a w i ł " swe i n d y w i ­ dualne, dziedziczne dobra k r e w n y m , ale r ó w n i e ż r e z y g n o w a ł z i c h c z ę ś ­ ci, z r z e k a j ą c s i ę t y t u ł ó w w ł a s n o ś c i na rzecz n i e k t ó r y c h s w y c h n a j b l i ż ­ szych k r e w n y c h . C i z kolei p o s t ę p o w a l i z u z y s k a n y m w t e n s p o s ó b m a ­ j ą t k i e m identycznie, j a k i c h d o b r o c z y ń c a . S w ą i n d y w i d u a l n ą w ł a s n o ś ć t r a k t o w a l i w y ł ą c z n i e jako d a j ą c ą p r e s t i ż m o ż l i w o ś ć w y r a ż e n i a zgody na w s p ó l n e j e j u ż y t k o w a n i e w r a z z k r e w n y m i i p o w i n o w a t y m i o n i ż ­ szym statusie s p o ł e c z n y m . Sam f a k t corocznego w y d a w a n i a t a k i e j w ł a ś n i e decyzji b y ł w y s t a r c z a j ą c ą r e k o m p e n s a t ą za u d o s t ę p n i e n i e szer­ szemu o g ó ł o w i ł o w i s k czy t e r e n ó w m y ś l i w s k i c h . S t a n o w i ł b o w i e m o pres­ t i ż u decydenta, co b y ł o p r z e c i e ż w a r t o ś c i ą s p o ł e c z n i e n a j w y ż e j ce­ nioną. W zamian za „ w y d z i e r ż a w i e n i e " w ł a s n y c h w ó d i ziem naczelnik r o d u p r z e j m o w a ł od s w y c h k r e w n i a k ó w nie t y l k o wszelkie n a d w y ż k i ż y w n o ś c i o w e , ale r ó w n i e ż efekty i c h d z i a ł a l n o ś c i r z e m i e ś l n i c z e j (łodzie, d e r k i , w y p r a w i o n e s k ó r y , s p r z ę t y gospodarstwa domowego, parapher­ n a l i a i t p . ) . A l e i w t y m p r z y p a d k u dobra te nie s t a w a ł y s i ę faktycznie 4 9 5 0 5 1 5 2 4 8 Te specyficzne stosunki, panujące wśród Indian Północno-Zachodniego Wy­ brzeża, były — jak sugeruje szereg badaczy — efektem stopniowego wyodrębniania się własności prywatnej. Proces ten znajdował się przed okresem e u r o - a m e r y k a ń skiej kolonizacji w. w. regionu dopiero w swej początkowej fazie. Fakt ten zdaje się wyjaśniać sytuację, którą trafnie charakteryzuje M a ł k o w s k a : „[...] przy dość silnym jeszcze poczuciu własności grupowej w y s t ę p o w a ł a na tym terenie coraz wyraźniejsza tendencja do indywidualizacji praw własnościowych, przy czym pewien zakres własności podlegał szybszemu procesowi prywatyzacji, podczas gdy inne stanowiły nadal dobro zbiorowe" (Potlatch ... s. 361). 4 9 Tamże, s. 342, 362. D r u c k e r , Rank s. 142. si Tamże, s. 139-141. M a ł k o w s k a , Potlatch s. 359, 362-363. 5 0 6 2 �166 MIROSŁAWA POSERN-ZIELlNSKA jego w y ł ą c z n ą w ł a s n o ś c i ą , lecz p r z e c h o d z i ł y jedynie pod jego a d m i n i ­ s t r a c j ę . W r z e c z y w i s t o ś c i zaś p o z o s t a w a ł y do dyspozycji c a ł e g o rodu, j e ś l i jego c z ł o n k o w i e k i e d y k o l w i e k zgłosiliby na nie swoje zapotrzebo­ wanie. Mechanizm w ł a d a n i a w ł a s n o ś c i ą p r y w a t n ą w p r z ą g n i ę t y b y ł w i ę c ś c i ś l e w system wielostronnego w s p ó ł d z i a ł a n i a w s z y s t k i c h k r e w n y c h . Wzajemne ś w i a d c z e n i a p o d p o r z ą d k o w a n e b y ł y r e g u ł o m h i e r a r c h i i spo­ ł e c z n e j . A l e n o r m y te b y n a j m n i e j nie s a n k c j o n o w a ł y w y ł ą c z n e g o prze­ p ł y w u ś w i a d c z e ń od d o ł u k u g ó r z e , lecz z o b o w i ą z y w a ł y r ó w n i e ż e l i t ę spo­ ł e c z n ą do d y s t r y b u c j i nagromadzonych w ten s p o s ó b d ó b r r ó w n i e ż w k i e ­ r u n k u o d w r o t n y m . P o d p o r z ą d k o w a n i e socjo-ekonomicznej aktywności o g ó l n y m zasadom s t r a t y f i k a c j i s p o ł e c z n e j m i a ł o — w p r z y p a d k u i n d i a ń ­ skich s p o ł e c z n o ś c i P ó ł n o c n o - z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a — charakter w y ­ ł ą c z n i e n o m i n a l n y , s ł u ż ą c y j e d y n i e sprawie zdobywania p r e s t i ż u i auto­ r y t e t u . Nie m i a ł o natomiast ż a d n e g o z w i ą z k u z i n d y w i d u a l n y m g r o m a ­ dzeniem bogactwa w y ł ą c z n i e na w ł a s n y u ż y t e k przez r e p r e z e n t a n t ó w w a r s t w g ó r n y c h . J u ż ten c h o ć b y mechanizm — nie m ó w i ą c o i n s t y ­ t u c j i potlaczu •— s t a ł niejako na s t r a ż y u t r z y m a n i a swoistej r ó w n o w a g i w m a j ą t k o w e j p o z y c j i w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w r o d u . Ewentualne wzboga­ cenie się jego naczelnika b y ł o b o w i e m zawsze r ó w n o z n a c z n e z uzyska­ n i e m analogicznych, acz odpowiednio mniejszych k o r z y ś c i przez p o d ­ ległych m u krewnych, k t ó r y c h obdarzał swymi p o w i ę k s z o n y m i dobrami czy to w f o r m i e n a d a ń , czy t e ż „ d z i e r ż a w " , p r z y c z y n i a j ą c się w ten s p o s ó b do w z r o s t u z a m o ż n o ś c i c a ł e j w s p ó l n o t y . Nic w i ę c dziwnego, że w gromadzeniu wodzowskich bogactw zain­ teresowani b y l i wszyscy w s p ó ł r o d o w c y . W ten s p o s ó b p o w s t a w a ł y f o r ­ t u n y , k t ó r y c h w a r t o ś ć r o s ł a z pokolenia na p o k o l e n i e . Do odziedzi­ czonych po ojcu-naczelniku bogactw d o c h o d z i ł y b o w i e m dobra dostar­ czane przez p o d l e g ł y c h n a c z e l n i k o w i - j u n i o r o w i k r e w n y c h . W r a z ze wzros­ t e m w a r t o ś c i c a ł e g o m a j ą t k u w z r a s t a ł a r ó w n i e ż pozycja s p o ł e c z n a i z w i ą ­ zany z n i ą ściśle p r e s t i ż nowego p r z y w ó d c y . F o r m a l n a a k u m u l a c j a d ó b r w j e d n y m r o k u i dziedziczenie i c h przez najstarszego syna m i a ł o w s z a k ż e znaczenie w y ł ą c z n i e i n s t r u m e n t a l n e w zakresie zdobywania przez j e d ­ n o s t k ę odpowiednio w y s o k i e j l o k a t y s t r a t y f i k a c y j n e j , k t ó r a jednak r z u ­ t o w a ł a r ó w n i e ż na r a n g ę s p o ł e c z n ą p o z o s t a ł y c h c z ł o n k ó w w s p ó l n o t y rodowej. W ł a s n o ś ć I n d i a n P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a nie o g r a n i c z a ł a się w y ł ą c z n i e do posiadania z a s o b ó w o znaczeniu ekonomicznym. W j e j s k ł a d w c h o d z i ł y r ó w n i e ż dobra niematerialne, takie j a k pewne u m i e j ę t n o ś c i S 3 54 5 8 54 D r u c k e r , Rank Tamże, s. 142. s. 144-145. �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA 167 SHAKERYZMU praktyczne, m i t y , p i e ś n i , t y t u ł y rodowe, wiedza r y t u a l n a , i m i o n a ś w i e c ­ k i e i sakralne i t p . I c h i n d y w i d u a l n e posiadanie, zdobywane b ą d ź to d r o g ą dziedziczenia, b ą d ź t e ż k u p n a po nadzwyczaj w y g ó r o w a n y c h cenach, d e c y d o w a ł o o p r z y n a l e ż n o ś c i do lokalnej e l i t y s p o ł e c z n e j . Te pozaekonomiczne w gruncie rzeczy w a r t o ś c i b y ł y w i ę c ze z r o ­ z u m i a ł y c h w z g l ę d ó w cenione t a k samo, a czasami w y ż e j , n i ż dobra sensu stricte- materialne. I c h w a r t o ś ć zdeterminowana b y ł a jednak r ó w ­ n i e ż przez m y ś l e n i e w kategoriach ekonomicznych. Nagromadzenie d u ż e g o m a j ą t k u — w g tego r o z u m o w a n i a — m u s i a ł o m i e ć swe g ł ę b o k i e uza­ sadnienie z a r ó w n o w d u ż e j w i e d z y p r a k t y c z n e j bogacza, j a k i jego z n a j o m o ś c i t e c h n i k z j e d n y w a n i a sobie sił nadprzyrodzonych. Przeko­ nania te niekiedy p o z w a l a ł y u t o ż s a m i ć f a k t a k u m u l a c j i przez j e d n o s t k ę d u ż y c h z a s o b ó w m a j ą t k o w y c h z posiadaniem przez n i ą szczególnej mocy duchowej, niejako w a r u n k u j ą c e j d u ż ą e f e k t y w n o ś ć j e j d z i a ł a n i a . Nic w i ę c dziwnego, że to i r r a c j o n a l n e bogactwo p r z e k s z t a ł c i ł o się w n i e z w y k l e p o ż ą d a n y i ceniony towar, k t ó r y n p . u S a l i s h ó w p o d l e g a ł o g ó l n y m p r a ­ w o m dziedziczenia '. N a t u r a l n i e , n a j w i ę k s z y m i zasobami t y c h n i e m a ­ t e r i a l n y c h d ó b r dysponowali naczelnicy r o d ó w , k t ó r z y o t r z y m y w a l i j e w spadku po szeregu s w y c h p r z o d k ó w . I c h ekonomicznie u p r z y w i l e j o ­ w a n a pozycja we w s p ó l n o c i e k r e w n y c h b y ł a w i ę c niejako usankcjono­ wana f a k t e m posiadania d u ż y c h z a s o b ó w d ó b r n i e m a t e r i a l n y c h . Te z a ś w a ż y ł y na u z n a n i u s p o ł e c z n y m i p r e s t i ż u w y p o s a ż o n e j w nie jednostki. 5 5 5 6 57 B. Instytucja potlaczu i jej funkcje N a l e ż y t u w s z a k ż e p o d k r e ś l i ć , że samo posiadanie bogactwa oraz pozycja dobrze urodzonego b y ł y c z y n n i k a m i k o n i e c z n y m i , ale nie w y ­ s t a r c z a j ą c y m i do uzyskania przez j e d n o s t k ę cenionego nade wszystko p r e s t i ż u . P o d s t a w o w y m elementem miejscowego systemu k u l t u r o w e g o , k t ó r y u z u p e ł n i a ł t e n n i e r o z e r w a l n y z e s p ó ł u w a r u n k o w a ń statusu spo­ ł e c z n e g o , b y ł potlacz. Faktycznie z a ś p e ł n i ł on f u n k c j ę swoistego prze­ t w o r n i k a , k t ó r y — p r z y pomocy s p o ł e c z n e j akceptacji — p r z e k s z t a ł c a ł p r a w a w ł a s n o ś c i i p r z y w i l e j e rodowe w n o w ą w a r t o ś ć s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą — p r e s t i ż . Potlacz s t a n o w i ł w i ę c niejako c e n t r a l n y element m i e j ­ scowego systemu w a r t o ś c i , o g n i s k u j ą c y w sobie p o w a ż n ą część s p o ł e c z n o -kulturowej a k t y w n o ś c i Indian Północno-Zachodniego W y b r z e ż a . Nie 3 8 5 5 R. B e n e d i c t , Wzory kultury, Warszawa 1966, s. 266-267; M a ł k o w s k a , Potlatch s. 353. S m i t h , The Puyallup s. 19. S u t t l e s , op. cit., s. 500-501. T a doniosła rola potlaczu uznana została przez badaczy kultury Indian Północno-Zachodniego Wybrzeża, którzy potocznie określali ich mianem — The Potlatch-Givers. Zob.: U n d e r h i 11, op. cit., s. 291-319. 5 6 5 7 5 8 �168 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA m o ż n a jednak z a p o m i n a ć o t y m , że b y ł to b e z p o ś r e d n i regulator życia s p o ł e c z n e g o w y ł ą c z n i e g ó r n e j w a r s t w y i n d i a ń s k i e g o s p o ł e c z e ń s t w a . Po­ ś r e d n i o jednak — d z i ę k i w i ę z o m k r w i ł ą c z ą c y m n a c z e l n i k ó w z m n i e j u p r z y w i l e j o w a n y m i w s p ó ł r o d o w c a m i — a n g a ż o w a ł on c a ł ą s p o ł e c z n o ś ć l o k a l n ą , w ł ą c z a j ą c w n i ą r ó w n i e ż n i e w o l n i k ó w , k t ó r y c h praca w y k o r z y ­ stywana b y ł a j a k o n a j p o w a ż n i e j s z e ź r ó d ł o d o c h o d ó w i bogacenia się i c h właścicieli. Ze w z g l ę d u na s z c z e g ó l n y charakter potlaczu traktowanego jako „[...] c e r e m o n i a ł rozdawania l u b niszczenia w ł a s n o ś c i w celu podnie­ sienia statusu s p o ł e c z n e g o [ . . . ] " o r g a n i z o w a ć go m o g l i j e d y n i e ludzie n a j z a m o ż n i e j s i , tzn. r ó ż n e j r a n g i p r z y w ó d c y . O r g a n i z a t o r a m i t y c h u r o ­ c z y s t o ś c i b y l i n a j c z ę ś c i e j naczelnicy r o d ó w , k t ó r z y d y s p o n o w a l i p o t r z e b ­ n y m i na t e n cel ś r o d k a m i m a t e r i a l n y m i . 5 9 6 0 Specyficzna f u n k c j a potlaczu j a k o mechanizmu u s t a l a j ą c e g o ostatecz­ nie p o z y c j ę s p o ł e c z n ą j e d n o s t k i w y m a g a ł a , aby wszelkie zmiany, p o w o ­ d u j ą c e korzystne p r z e s u n i ę c i e się w h i e r a r c h i i przedstawicieli miejsco­ w e j e l i t y , sankcjonowane b y ł y na tego w ł a ś n i e t y p u u r o c z y s t o ś c i a c h . Zaproszonym na nie g o ś c i o m anonsowano c h ę ć p o d j ę c i a przez organiza­ tora potlaczu n o w e j , w a ż n i e j s z e j r o l i s p o ł e c z n e j i oczekiwano i c h zgody w t y m w z g l ę d z i e za c e n ę rozdzielanych hojnie d a r ó w , a niekiedy osten­ tacyjnie nadto niszczonych bogactw . 6 1 Potlacz p o w o d o w a ł publiczne uznanie r a n g i s p o ł e c z n e j oraz z w i ą znanego z n i ą ściśle p r e s t i ż u j e d n o s t k i . Nie m o ż n a jednak z a p o m i n a ć , że te w ł a ś n i e w y z n a c z n i k i miejsca c z ł o w i e k a w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j u z a l e ż ­ nione b y ł y g ł ó w n i e od pozycji s p o ł e c z n e j jego r o d z i c ó w , bogactwa oraz и C h . W i n n i с к, Dictionary of Anthropology, New York 1956, [za:] M a ł ­ k o w s k a , Potlatch s. 341. J . P. A w i e г к i e w а, К istorii obszczestwiennogo stroją и indiejcew siewiero-zapadnogo pobereżja Siewiednoj Amieriki, „Amięrikanskij Etnograficzeskij Sborník", t. 1, Moskwa 1960, s. 67. M a ł k o w s k a , Potlatch s. 353-355; A w i e r k i e w a , К istorii s. 72; t e n ż e , Razlożenie s. 225. Podział dóbr potlaczowych odbywał się zgodnie ze sztywną zasadą, wg której „wysokość daru musi odpowiadać statusowi społecznemu osoby, dla której jest on przeznaczony" ( M a ł k o w s k a , Potlatch s. 348). Roz­ dzielane na potlaczu bogactwa nie miały na ogół bezpośredniego związku z zaspo­ kajaniem biologicznych potrzeb człowieka. Ich wartość polegała przede wszystkim na satysfakcjonowaniu prestiżownych ambicji zarówno gospodarza, jak i poszcze­ gólnych uczestników uroczystości. Wśród dobr potlaczowych znajdowały się wpraw­ dzie środki produkcji, żywność i odzież, ale z ekonomicznego punktu widzenia stanowiły one zbędne w danej chwili nadwyżki. Sam fakt ich istnienia v/ ó w c z e s ­ nej sytuacji gospodarczej świadczył o odpowiednio wysokiej pozycji społecznej gospodarza potlaczu. H. G. B a r n e t t , The Nature of the Potlatch, [w.] M c F e a t [ed.], op. cit., s. 83-84. 6 0 6 1 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA 169 SHAKERYZMU osobistych p r z y m i o t ó w i u m i e j ę t n o ś c i . Potlacze b y ł y w i ę c d o d a t k o w y m , ale n i e z b ę d n y m elementem s p o ł e c z n e g o systemu w a r t o ś c i , bez k t ó r e g o nie m o g ł o b y ć m o w y o w y m a g a n e j przez I n d i a n powszechnej akceptacji faktycznej pozycji jednostki w s t r u k t u r z e s t a t u s ó w . Przedstawiona w y ż e j f u n k c j a potlaczu nie w y c z e r p u j e wszakże w s z y s t k i c h bardzo k o n k r e t n y c h i s z c z e g ó ł o w y c h z a d a ń tej i n s t y t u c j i . Obok s w y c h a s p e k t ó w s p o ł e c z n y c h o d g r y w a ł a ona r ó w n i e ż p o w a ż n ą r o ­ lę w miejscowej ekonomice, co m i a ł o b e z p o ś r e d n i z w i ą z e k z f o r m ą organizowania u r o c z y s t o ś c i potlaczowych. Z a a n g a ż o w a n i w niej b y l i — j a k j u ż wspominano — wszyscy c z ł o n k o w i e r o d u , m i m o iż w charak­ terze t y t u l a r n e g o gospodarza potlaczu w y s t ę p o w a ł na ogół t y l k o na­ czelnik. To w ł ą c z e n i e całej g r u p y k r e w n y c h do w . w . a k c j i b y ł o p o c h o d n ą istniejących wówczas stosunków własnościowych i społecznych. Wielka rodzina s t a n o w i ł a b o w i e m s a m o w y s t a r c z a l n ą , p o d s t a w o w ą j e d n o s t k ę eko­ nomiczną, którą kierował nominalny właściciel rodowych, a więc kolek­ t y w n y c h w swej istocie ś r o d k ó w p r o d u k c j i oraz nagromadzonych zbio­ r o w y m w y s i ł k i e m n a d w y ż e k . W tej s y t u a c j i wyznaczone przez naczel­ n i k a d a r y potlaczowe n a l e ż a ł y r ó w n o c z e ś n i e do całej w s p ó l n o t y , a e w e n ­ tualne i c h u z u p e ł n i e n i a p o c h o d z i ł y z t r y b u t ó w , n a ł o ż o n y c h specjalnie w t y m celu na k r e w n y c h niższej r a n g i . Najbardziej z a s ł u ż e n i w tej a k c j i w s p ó ł r o d o w c y , k t ó r y c h ekonomiczne o b c i ą ż e n i e z w i ą z a n e z o r g a n i z a c j ą potlaczu, b y ł o n a j w i ę k s z e , w y s t ę p o w a l i j a k o jego w s p ó ł o r g a n i z a t o r z y , z d o b y w a j ą c w t e n s p o s ó b p r z y w i l e j e dla siebie l u b dla w ł a s n y c h dzieci. N i e d y s p o n u j ą c samodzielnie odpowiednio w y s o k i m k a p i t a ł e m , docho­ d z i l i o ten w ł a ś n i e s p o s ó b do w i ę k s z e g o p r e s t i ż u i w y ż s z e j pozycji spo­ łecznej . O f i a r n o ś ć całej g r u p y , p r a c u j ą c e j na rzecz potlaczu wydawanego przez j e j naczelnika, b y ł a bardzo d u ż a . To autentyczne zainteresowanie i c h ę ć zorganizowania go w najbardziej o k a z a ł e j f o r m i e w y n i k a ł y m . i n . r ó w n i e ż z k o r z y ś c i czerpanych z t a k i e j u r o c z y s t o ś c i przez c a ł ą w s p ó l ­ n o t ę . „ Z o r g a n i z o w a n i e wystawnego p o t l a t c h u — j a k pisze K . M a ł k o w ­ ska — p o d n o s i ł o nie t y l k o p r e s t i ż wodza, ale r ó w n i e ż znaczenie i r a n g ę całej grupy — stanowiło s p r a w ę honoru całej z b i o r o w o ś c i " . A zatem w s p ó l n o t a i n t e r e s ó w j e d n o c z y ł a wszystkich c z ł o n k ó w w i e l ­ k i e j r o d z i n y i i n t e n s y f i k o w a ł a i c h ekonomiczne w y s i ł k i celem w y d a n i a potlaczu odpowiedniego do aspiracji g r u p y . I s t n i a ł a b o w i e m w p r o s t p r o ­ porcjonalna z a l e ż n o ś ć p o m i ę d z y w y s o k o ś c i ą uzyskiwanego p r e s t i ż u a w a r ­ tością d ó b r potlaczowych. e 2 6 3 6 4 6 2 6 3 6 4 M a ł k o w s k a , Potlatch..., s. 356, 366; D r u c k e r , Rank..., s. 137. M a ł k o w s k a , Potlach..., s. 359; A w i e r k i e w a , К istorii..., s. 6, 67. M a ł k o w s k a , Potlatch..., s. 357. �170 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA T r w a j ą c e niekiedy przez k i l k a lat przygotowania do u r o c z y s t o ś c i skutecznie s t y m u l o w a ł y r ó ż n o r o d n e f o r m y a k t y w n o ś c i rodu, p o c z ą w s z y od i n t e n s y f i k a c j i p o d s t a w o w y c h s p o s o b ó w zdobywania ś r o d k ó w u t r z y ­ mania, poprzez r ę k o d z i e ł o , na w y r a f i n o w a n e j sztuce k o ń c z ą c . K o n i e c z ­ n o ś ć w s p ó ł d z i a ł a n i a ze s o b ą co n a j m n i e j k i l k u d z i e s i ę c i u o s ó b d o p r o w a ­ d z i ł o do p e r f e k c j i system wzajemnej pomocy, ś w i a d c z e ń i p o ż y c z e k . Kooperacja ta m i a ł a w i ę c k a p i t a l n e znaczenie dla wszechstronnej i n ­ t e g r a c j i w i e l k i e j r o d z i n y , w k t ó r e j ramach k a ż d y c z ł o n e k z a j m o w a ł p r e ­ cyzyjnie wyznaczone miejsce, d y s p o n u j ą c i n d y w i d u a l n y m zakresem p r a w oraz o b o w i ą z k ó w ekonomicznych i s p o ł e c z n y c h . Ś c i s ł e w s p ó ł d z i a ł a n i e całego r o d u w celu zorganizowania potlaczu b y ł o j e d n o c z e ś n i e „ w y r a ­ zem w i ę z i g r u p o w e j , s o l i d a r n o ś c i g r u p y z j e j naczelnikiem i wzajemnej i c h od siebie z a l e ż n o ś c i . Ta obustronna z a l e ż n o ś ć s t a n o w i ł a w a ż n y c z y n ­ n i k r ó w n o w a g i s p o ł e c z n e j , p r z e c i w s t a w i a j ą c się z jednej strony w s z e l k i m tendencjom a l i e n a c y j n y m w a r s t w y n a c z e l n i k ó w , z d r u g i e j z a ś — spro­ w a d z a j ą c k o n t r o l ę d z i a ł a l n o ś c i n a c z e l n i k ó w przez z a l e ż n y c h od n i c h c z ł o n k ó w g r u p y do r o z m i a r ó w nie z a g r a ż a j ą c y c h ustalonej s t r u k t u r z e " . 6 5 6 6 Usankcjonowana przez t r a d y c j ę k o n i e c z n o ś ć rozdawania nagroma­ dzonych n a d w y ż e k p r o d u k c y j n y c h celem zdobycia w i ę k s z e g o p r e s t i ż u stanowiła znakomity mechanizm psycho-społeczny, h a m u j ą c y skutecz­ nie z b y t g w a ł t o w n y r o z w ó j w ł a s n o ś c i p r y w a t n e j i z w i ą z a n e z n i ą po­ wstanie drastycznej n i e r ó w n o ś c i s p o ł e c z n e j . W a r t o p o d k r e ś l i ć t u s ł u s z n ą — jak się w y d a j e — i n t e r p r e t a c j ę A w i e r k i e w e j o d n o ś n i e do znaczenia i podstawowej f u n k c j i s p o ł e c z n e j potlaczu. U w a ż a ona, ż e i n s t y t u c j a ta p o j a w i ł a się na t y m etapie r o z w o j u s p o ł e c z n e g o , na k t ó r y m p o c z ę ł a k s z t a ł t o w a ć się j u ż w ł a s n o ś ć p r y w a t n a , a j e j znaczne nagromadzenie d e c y d o w a ł o o miejscu jednostki w s p o ł e c z e ń s t w i e . W tej sytuacji p o t ­ lacz zaczął f u n k c j o n o w a ć jako mechanizm obronny s p o ł e c z e ń s t w a rodo­ wego przed n a d m i e r n y m bogaceniem się jednostek. R o z w ó j i znaczny wzrost w ł a s n o ś c i p r y w a t n e j odczuwany b y ł b o w i e m jako z a g r o ż e n i e dotychczasowego u s t r o j u s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e g o . Dlatego t e ż szeroka d y s t r y b u c j a n a d w y ż e k p r o d u k c y j n y c h s t a n o w i ł a swoisty z a w ó r bez­ p i e c z e ń s t w a w okresie przechodzenia I n d i a n P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y ­ b r z e ż a od u s t r o j u w s p ó l n o t y rodowej do systemu opartego j u ż w y ł ą c z ­ nie na w ł a s n o ś c i p r y w a t n e j . 6 7 65 Tamże, s. 357, 365; В a r n e 11, The Nature..., s. 84-85. M a ł k o w s k a , Potlatch..., s. 345-346. A w i e r k i e w a , К istorii..., s. 6-8, 74-75; analogiczny pogląd wyraża k o w s k a , Potlatch..., s. 364-365. 6 6 6 7 Mał­ �RELATYWNA С DEPRYWACJA Społeczno-kulturowe skutki i stosunkach A GENEZA 171 SHAKERYZMU zmian w tradycyjnej własnościowych ekonomice P o w o l i n a s t ę p u j ą c y rozpad u s t r o j u rodowego, p o w s t r z y m y w a n y dość skutecznie przez i n s t y t u c j ę potlaczu, p r z e k s z t a ł c i ł się pod w p ł y w e m e u r o - a m e r y k a ń s k i e j kolonizacji w b ł y s k a w i c z n y proces z m i a n s p o ł e c z n o -kulturowych. Przedstawiony w c z e ś n i e j obraz p r z e o b r a ż e ń w sferze t u b y l c z e j eko­ n o m i k i u w y p u k l i ł p o w a ż n e k o r z y ś c i materialne, czerpane przez I n d i a n z h a n d l o w y c h k o n t a k t ó w ze s p ó ł k a m i f u t r z a r s k i m i , k t ó r e d o s t a r c z a ł y r e a l n y c h m o ż l i w o ś c i znacznego bogacenia się nie t y l k o t r a d y c y j n e j e l i ­ cie s p o ł e c z n e j , ale i i n n y m , nawet n a j n i ż e j w h i e r a r c h i i s t o j ą c y m , c z ł o n ­ k o m r o d u . O d z y s k ó w t y c h nie b y l i odcięci n a w e t n i e w o l n i c y . A zatem p r a k t y c z n i e wszyscy przedstawiciele s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n y c h , bez w z g l ę d u na i c h d o t y c h c z a s o w ą p o z y c j ę s p o ł e c z n ą , m o g l i w z i ą ć u d z i a ł w zdo­ b y w a n i u m a j ą t k u . Doszło w i ę c do powstania swoistego e g a l i t a r y z m u spo­ ł e c z n e g o , k t ó r y w y r ó s ł na gruncie zasadniczo jednakowego dla wszyst­ k i c h d o s t ę p u do d ó b r m a t e r i a l n y c h , z d o b y w a n y c h w zamian za poszu­ k i w a n e przez B i a ł y c h s k ó r y . W r a z z powszechnym w z r o s t e m znacznych z a s o b ó w m a j ą t k o w y c h z a m k n ę ł o jedno z n a j w a ż n i e j s z y c h k r y t e r i ó w z r ó ż ­ n i c o w a n i a s p o ł e c z n e g o . D a w n e p r z e d z i a ł y „ k l a s o w e " , nie m a j ą c oparcia w adekwatnej s y t u a c j i gospodarczej, p r z e s t a ł y p r a k t y c z n i e i s t n i e ć . 6 8 K u u p a d k o w i p o c z ą ł g w a ł t o w n i e c h y l i ć się r ó w n i e ż r ó d , s t a n o w i ą c y o s t o j ę dawnego u s t r o j u s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e g o . W a k t u a l n y c h bo­ w i e m warunkach zamożność jednostki uzależniona została wyłącznie od j e j p r z e d s i ę b i o r c z o ś c i , a nie od stopnia spokrewnienia z naczelnikiem rodu. Zdeprecjonowane z o s t a ł o w i ę c w t e n s p o s ó b drugie k r y t e r i u m po­ z y c j i s p o ł e c z n e j . Obok tego z a c z ę ł y r o z l u ź n i a ć się t a k ż e w i ę z y ł ą c z ą c e całą g r u p ę krewnych w zwartą, samowystarczalną jednostkę społeczno- g o s p o d a r c z ą . U z y s k i w a n i e a u t o n o m i i ekonomicznej przez p o s z c z e g ó l n e j e d n o s t k i z n i w e c z y ł o dotychczasowy system gospodarczego w s p ó ł d z i a ­ ł a n i a k r e w n y c h i s p o w o d o w a ł o rozpad w i e l k i e j r o d z i n y na szereg m a ­ ł y c h , wzajemnie n i e z a l e ż n y c h r o d z i n . Z r a c j i znacznie z w i ę k s z o n y c h d o c h o d ó w p o w a ż n i e j s z ą r o l ę p o c z ę l i o d g r y w a ć ojcowie t y c h n a j m n i e j s z y c h jednostek s p o ł e c z n y c h . Wzrost i c h a u t o r y t e t u z a c h w i a ł p o w a ż n i e p o z y c j ą naczelnika, k t ó r y w n o w e j s y t u a c j i nie m ó g ł j u ż p e ł n i ć f u n k c j i o r g a n i ­ zatora s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e j a k t y w n o ś c i p o d p o r z ą d k o w a n e j m u d u ż e j g r u p y k r e w n y c h . F u n k c j ę t ę — w znacznie s k r o m n i e j s z y m o c z y w i ś c i e 6 9 6 8 A w i e r k i e w a , К istorii..., s. 28. Proces ten zakończył się w latach 1871-1881; A w i e r k i e w a , s. 209, 215. 6 9 Razlożenie..., �172 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA zakresie — p r z e j ę l i ojcowie m a ł y c h rodzin, k i e r u j ą c n i e z a l e ż n i e i c h ż y ­ ciem gospodarczym. Wraz z obcą kolonizacją począł d o m i n o w a ć w indiańskiej działal­ ności ekonomicznej i n d y w i d u a l i z m , n i w e c z ą c y r a d y k a l n i e wszelkie do­ tychczas p r a k t y k o w a n e poczynania k o l e k t y w n e . Ten n o w y t y p z a c h o w a ń w zakresie gospodarki s p r z y j a ł ostatecznemu w y k r y s t a l i z o w a n i u się w ł a s ­ n o ś c i p r y w a t n e j , k t ó r e j pewne s y m p t o m y dostrzegalne b y ł y jeszcze przed okresem k o n t a k t ó w z B i a ł y m i . P o w o l n y , w e w n ę t r z n y proces w y ­ ł a n i a n i a się p r y w a t n e j w ł a s n o ś c i ś r o d k ó w p r o d u k c j i oraz i n d y w i d u a l n e j własności obiektów prestiżowych z własności kolektywnej uległ g w a ł ­ t o w n e m u przyspieszeniu w sytuacji w e j ś c i a I n d i a n P ó ł n o c n o - Z a c h o d ­ niego W y b r z e ż a w o r b i t ę gospodarki kapitalistycznej, a w i ę c d z i ę k i d z i a ł a n i u c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h . W efekcie n a s t ą p i ł c a ł k o w i t y rozpad wszelkich i s t n i e j ą c y c h dotychczas f o r m w ł a s n o ś c i rodowej. Proces ten nie p r z e b i e g a ł b y zapewne tak g w a ł t o w n i e , a p r z y t y m w zasadzie bez­ k o n f l i k t o w o , g d y b y i n f i l t r a c j a obcych w z o r ó w s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h nie n a t r a f i ł a na P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i m W y b r z e ż u na zainicjowany j u ż w c z e ś n i e j proces naturalnego r o z k ł a d u u s t r o j u rodowego. W a r u n k i te ewidentnie b o w i e m s p r z y j a ł y a k u l t u r a c j i , z m i e n i a j ą c w bardzo k r ó t k i m okresie c a ł o k s z t a ł t tubylczej k u l t u r y , z w ł a s z c z a w jej w a r s t w i e ekono­ micznej i s p o ł e c z n e j . M o ż l i w o ś ć d o s t ę p n e g o szerokiemu o g ó ł o w i szybkiego gromadzenia bogactw d z i ę k i k o n t a k t o m h a n d l o w y m z B i a ł y m i p r z y c z y n i ł a się do powstania dość licznej g r u p y nowobogackich . I c h o b e c n o ś ć i a k t y w n e d z i a ł a n i e w o b r ę b i e s p o ł e c z n o ś c i lokalnej s t a ł o się r ó w n i e ż j e d n y m z po­ w o d ó w zburzenia systemu t r a d y c y j n y c h a u t o r y t e t ó w , k t ó r y c h s p o ł e c z n e uznanie o p i e r a ł o się uprzednio m . i n . na zasobach cenionych powszech­ nie d ó b r , k t ó r y m i — j a k j u ż w s p o m i n a n o — dowolnie m o g l i dyspo­ nować. 7 0 Pojawienie się bogaczy, p o c h o d z ą c y c h spoza k r ę g u t r a d y c y j n y c h p r z y ­ w ó d c ó w s p o w o d o w a ł o rozbicie ustabilizowanej, w e w n ę t r z n i e z r ó w n o ­ w a ż o n e j s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . D e s t r u k c j a ta s t a n o w i ł a efekt konserwa­ t y w n e g o t r a k t o w a n i a urodzenia jako w a ż n e g o i o b o w i ą z u j ą c e g o na­ dal — obok bogactwa — k r y t e r i u m pozycji s p o ł e c z n e j . W nowej s y t u ­ acji nie m o g ł o w i ę c p o j a w i ć się zjawisko zwyczajnej r u c h l i w o ś c i spo­ ł e c z n e j , w y r a ż a j ą c e j się w p r z y j ę c i u n u w o r y s z ó w do „ k l a s y " w y ż s z e j . Z r ó w n a n i e ich w statusie z t r a d y c y j n ą e l i t ą s p o ł e c z n ą m o g ł o n a s t ą p i ć dopiero po u p r z e d n i m zdeprecjonowaniu zasad dawnej h i e r a r c h i i spo­ ł e c z n e j i z a s t ą p i e n i u ich przez nowe k r y t e r i a , w y z n a c z a j ą c e p o z y c j ę jednostki w społeczeństwie. 7 0 M a ł k o w s k a , Potlatch..., s. 352. �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA 173 SHAKERYZMU P o w a ż n y liczebny wzrost g r u p y nowobogackich i i c h usilne d ą ż e n i a do zdobycia w i ę k s z e g o p r e s t i ż u , s t a n o w i ą c e g o ś r o d e k w y r w a n i a się z l e k ­ c e w a ż o n e j „ k l a s y " n i ż s z e j , s p o w o d o w a ł y zburzenie dotychczasowego po­ r z ą d k u s p o ł e c z n e g o . Z a w r o t n e — j a k na ó w c z e s n e w a r u n k i — f o r t u n y , z n a j d u j ą c e się w r ę k a c h t y c h l u d z i s t a ł y się p r z y c z y n ą odejścia o d t r a ­ d y c y j n i e u z n a w a n y c h zasad h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j . W zmienionej s y t u ­ acji p o d s t a w ą wszelkich r ó ż n i c s p o ł e c z n y c h s t a ł o się bogactwo. O d t ą d t y l k o ono b y ł o w y z n a c z n i k i e m pozycji j e d n o s t k i w s p o ł e c z e ń s t w i e . A zatem nuworysze, d o m i n u j ą c y liczebnie nad d a w n ą elitą, b y l i n a j ­ bardziej zainteresowani w przyspieszeniu procesu zmian. O n i t e ż f a k ­ tycznie stali s i ę elementem r o z s a d z a j ą c y m od w e w n ą t r z usankcjonowane t r a d y c j ą rozwarstwienie społeczne. Deprecjonując i łamiąc rządzące n i m zasady d o p r o w a d z i l i w rezultacie do p e ł n e g o rozpadu tubylczego systemu społecznego. P o w a ż n y u d z i a ł w t y m procesie m i a ł a r ó w n i e ż administracja a m e r y ­ k a ń s k a . Jej z a r z ą d z e n i a z m i e r z a ł y do c a ł k o w i t e g o w y e l i m i n o w a n i a n a j ­ istotniejszych e l e m e n t ó w i n d i a ń s k i e j k u l t u r y i wprowadzenie na i c h miejsce w ł a s n y c h w z o r ó w . Ta destrukcyjna ingerencja s z c z e g ó l n i e nasi­ liła się po u t w o r z e n i u r e z e r w a t ó w nad Puget Sound. S p r z y j a ł o j e j p o d ­ p o r z ą d k o w a n i e mieszkających w nich Indian prawom i normom białego c z ł o w i e k a . O d tej c h w i l i usankcjonowane zostało narzucanie i m ame­ r y k a ń s k i c h w z o r ó w z a c h o w a ń p r z y r ó w n o c z e s n y m deprecjonowaniu t u ­ bylczej t r a d y c j i . S z c z e g ó l n e sukcesy w t y m zakresie o d n o s i ł a szkoła, do k t ó r e j t r a f i a ł y wszystkie i n d i a ń s k i e dzieci m i e s z k a j ą c e na terenie r e ­ z e r w a t ó w , o b j ę t e b o w i e m z o s t a ł y powszechnym o b o w i ą z k i e m nauczania. W y c h o w y w a n o je t a m w duchu pogardy dla rodzimej k u l t u r y , w y w o ł u j ą c w ten s p o s ó b ostre k o n f l i k t y m i ę d z y p o k o l e n i o w e , k t ó r e jeszcze bardziej p o g ł ę b i a ł y d e z i n t e g r a c j ę i n d i a ń s k i c h s p o ł e c z n o ś c i . W i c h ł o n i e szybko u f o r m o w a ł a się popierana i f a w o r y z o w a n a przez b i a ł ą a d m i n i s t r a c j ę grupa l u d z i zainteresowanych czy to ze w z g l ę d ó w ekonomicznych, spo­ ł e c z n y c h , czy ideologicznych w s z y b k i m d o k o n y w a n i u się zmian. W a l k a w e w n ę t r z n a pomiędzy tą frakcją a grupą „konserwatystów", umiejętnie podsycana przez w ł a d z e , coraz bardziej o s ł a b i a ł a z a w a r t o ś ć i n d i a ń s k i c h społeczności, c z y n i ą c je b e z s i l n y m i wobec z a c h o d z ą c y c h p r z e o b r a ż e ń . Rozbiciu g r u p o w e j spoistości s p r z y j a ł r ó w n i e ż w s p o m n i a n y j u ż uprzednio upadek t r a d y c y j n y c h a u t o r y t e t ó w oraz rozproszenie się c z ł o n k ó w d a w ­ n y c h w s p ó l n o t w i o s k o w y c h w p o s z u k i w a n i u pracy z a r o b k o w e j . W efekcie zanalizowanych t u p r z e o b r a ż e ń d u ż a grupa l u d z i o d c z u ł a b o l e ś n i e u t r a t ę z a j m o w a n y c h uprzednio pozycji s p o ł e c z n y c h i z w i ą z a n e g o z n i m i p r e s t i ż u . Zniszczona z o s t a ł a cała hierarchiczna s t r u k t u r a s t a t u s ó w , 71 7 1 В ar nett, Indian Shakers..., s. 4-5, 337-339. �174 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIrłSKA k t ó r e j miejsce zajął swoisty e g a l i t a r y z m p o l e g a j ą c y na pozbawieniu d a w ­ nej e l i t y u p r z y w i l e j o w a n e g o miejsca w s p o ł e c z e ń s t w i e . L u d z i e ci, w y z b y c i nagle p r z y n a l e ż n y c h i m od p o k o l e ń p r z y w i l e j ó w i a u t o r y t e t ó w , d o ś w i a d ­ czali f r u s t r a c j i p o g ł ę b i a n e j jeszcze przez o g ó l n y chaos, j a k i z a s t ą p i ł d a w n y ł a d s p o ł e c z n y . Rozziew p o m i ę d z y u p r a w n i o n y m i o c z e k i w a n i a m i uzyskania w y s o k i e j pozycji a r z e c z y w i s t o ś c i ą n e g u j ą c ą te aspiracje s t a ł się ź r ó d ł e m t z w . d e p r y w a c j i s t a t u s ó w . Jej p o c h o d n ą b y ł a deprywacja w zakresie z a c h o w a ń s t a n o w i ą c y c h przede w s z y s t k i m efekt rozpadu w i e l k i e j r o d z i n y i zdobycie a u t o n o m i i przez r o d z i n ę m a ł ą . W r a z z t y m procesem z a n i k a ł y k o l e k t y w n e d z i a ł a n i a gospodarcze, s o l i d a r n o ś ć g r u p y krewniaczej, wzajemne ś w i a d c z e n i e sobie pomocy w r ó ż n y c h sytuacjach życiowych itp. Wszystkie zanalizowane w n i n i e j s z y m a r t y k u l e zjawiska i procesy p r z y c z y n i ł y się do r o z k ł a d u t r a d y c y j n e j k u l t u r y i systemu s p o ł e c z n o -ekonomicznego I n d i a n P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a . Te z a c h o d z ą c e l a w i n o w o w 2 p o ł . X I X w . z m i a n y w n i o s ł y do ż y c i a S a l i s h ó w a t m o s f e r ę n i e p e w n o ś c i i z a g r o ż e n i a . P o g ł ę b i a ł y j ą n a t u r a l n e t r u d n o ś c i adaptacyjne w y n i k a j ą c e z n i e m o ż n o ś c i szybkiego i w m i a r ę p e ł n e g o przyswojenia sobie obcej k u l t u r y . Zdezintegrowana s p o ł e c z n o ś ć nie m o g ł a r ó w n i e ż s p r a w o w a ć k o n t r o l i n a d zachowaniami s w y c h p o s z c z e g ó l n y c h c z ł o n k ó w . D z i ę k i patologicznej s y t u a c j i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j oraz l u m p e n p r o l e t a r y z a c j i pewnej g r u p y I n d i a n zaczął s z e r z y ć się a l k o h o l i z m , hazard i prze­ s t ę p c z o ś ć . W najlepszym z a ś w y p a d k u n a s t ę p o w a ł t y l k o zanik d a w n y c h n o r m m o r a l n y c h . Z j a w i s k a te s z c z e g ó l n i e n a s i l i ł y się po nieudanej p r ó ­ bie stawienia oporu zbrojnego w latach 1855-1856. Zachowania tego t y p u s t a ł y w w y r a ź n e j o p o z y c j i do t r a d y c y j n i e k u l t y w o w a n y c h i cenio­ nych. Rozbieżność m i ę d z y o w ą a k t u a l n ą rzeczywistością a zdeterminowa­ n y m i przez m i n i o n ą p r z e s z ł o ś ć o c z e k i w a n i a m i s t a n o w i ł a o istocie i r o z ­ m i a r a c h omawianego t u t y p u d e p r y w a c j i . 7 2 5. GENEZA SHAKER YZMU W y r o s ł y z przedstawionych w y ż e j zjawisk k l i m a t s p o ł e c z n e g o n i e ­ zadowolenia s t a ł się j e d n y m z w a ż n i e j s z y c h c z y n n i k ó w s p r z y j a j ą c y c h n a r o d z i n o m r u c h u s p o ł e c z n o - r e l i g i j n e g o . R ó w n i e n i e z b ę d n e dla jego genezy b y ł o t a k ż e u j a w n i e n i e się charyzmatycznego p r z y w ó d c y oraz s f o r m u ł o w a n i e przez niego w i z j i „ ś w i e t l a n e j " p r z y s z ł o ś c i . Z t a k ą w ł a ś 7 3 1 2 A w i e r k i e w a , Razlożenie..., s. 218; В a r n e t t , Indian Shakers..., s. 338. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej (XVI-XX w.), Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1974, s. 203. 7 3 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SHAKERYZMU 175 nie s y t u a c j ą m a m y do czynienia w p r z y p a d k u shakeryzmu, k t ó r y po­ w s t a ł jako r e m e d i u m na n a j r ó ż n o r o d n i e j s z e b o l ą c z k i s p o ł e c z n e , zaspoka­ j a j ą c w z m i s t y f i k o w a n y s p o s ó b n a j d o t k l i w i e j odczuwane potrzeby społeczno-kulturowe. B y ł w i ę c mechanizmem r o z ł a d o w u j ą c y m niezado­ wolenie z t e r a ź n i e j s z o ś c i , n e g a t y w n i e ocenianej w konfrontacjach z apoteozowaną przeszłością. S h a k e r y z m u k s z t a ł t o w a ł się na p o c z ą t k u lat 80-tych X I X w . na p ó ł ­ nocno-zachodnich obszarach stanu W a s h i n g t o n . W a r t o t u p o d k r e ś l i ć , że okres ten poza w s z e l k i m i o b j a w a m i zaawansowanej a k u l t u r a c j i w y ­ r ó ż n i ł się d w o m a z n a m i e n n y m i z j a w i s k a m i — g w a ł t o w n y m wzrostem liczby b i a ł e j l u d n o ś c i (z 75 000 do 210 000 p o m i ę d z y r o k i e m 1880 a 1886) oraz s z c z e g ó l n y m nasileniem się c h o r ó b epidemicznych (np. od listopada 1881 do marca 1882 r. przez r e z e r w a t y S a l i s h ó w p r z e s z ł y kolejne a t a k i czarnej ospy, s z k a r l a t y n y i o d r y , d z i e s i ą t k u j ą c ich miesz­ k a ń c ó w ) . Z j a w i s k a te ostatecznie u k s z t a ł t o w a ł y a t m o s f e r ę totalnego z a g r o ż e n i a egzystencji I n d i a n , b o w i e m n a w e t szamani pozostawali bez­ r a d n i wobec nie znanych i m c h o r ó b . O w a indolencja t r a d y c y j n y c h f u n k ­ cjonariuszy r e l i g i j n y c h nie t y l k o z d e p r e c j o n o w a ł a i c h dotychczasowy autorytet, ale r ó w n o c z e ś n i e s p o w o d o w a ł a uznanie i c h za b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ę epidemii. Wierzono b o w i e m , że są one efektem czarnej m a g i i u p r a w i a n e j przez s z a m a n ó w . W parze z d y s k r e d y t a c j ą ich a u t o r y t e t u szedł n a s i l a j ą c y się stopniowo i n d y f e r e n t y z m r e l i g i j n y I n d i a n w z m a c n i a n y 74 7 5 7 6 7 4 W literaturze przedmiotu istnieją sprzeczności co do daty powstania shake­ ryzmu. Większość badaczy przyjmuje rok 1881 jako początek tej religii: J . M o on e y, The Ghost Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, Bureau of Ethno­ logy, Annual Report, 1892-1893, t. 14, cz. 2: Washington 1896, s. 746; H . G., B a r n e t t, Innovation: The Basis of Cultural Change, New York—Toronto—London 1953, s. 5; t e n ż e , Indian Shakers..., s. 5-6. W ślad za nimi poszli inni badacze, którzy we własnych opracowaniach shakeryzmu nie stawiali sobie za cel dogłębnych stu­ diów genetycznych: V. L a n t e r n a r i , The Religions of the Oppressed. A Study of Modern Messianic Cults. New York 1965, s. 124; E . N o w i c k a , Indiański shake­ ryzm, „Etnografia Polska", t. 16, cz. 2: 1972, s. 135; t e n ż e , Shakeryzm — religia Indian Ameryki Północnej, „Euhemer. Przegląd Religioznawczy", nr 4 (82): 1971, s. 42. Natomiast M. Smith, prowadząca podobnie jak Mooney i Barnett szczegółowe badania terenowe i archiwalne, ma wątpliwości na ten temat i sugeruje, że zaini­ cjowanie indiańskiego shakeryzmu m o g ł o nastąpić zarówno w 1881 r. jak i 1882, a być może nawet w roku 1883; M. W. S m i t h , Shamanism in the Shaker Religion of Northwest America, „Man", t. 54 (181): 1954, s. 120. G. G u a r i g l i a , korzystający wyłącznie z opracowań shakeryzmu przyjął z kolei rok 1882: Prophetismus und Heilserwartungs—Bewegungen ais vólkerkundliches und religionsgeschichtliches Problem, „Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik", t. 13: Horn— —Wien 1959, s. 161. 7 5 7 6 S m i t h , Shamanism..., s. 121. B a r n e t t , Indian Shakers..., s. 342. �176 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA systematycznie przez a d m i n i s t r a c y j n e zakazy k o n t y n u o w a n i a t r a d y c y j ­ n y c h k u l t ó w , z w ł a s z c z a z a ś p r a k t y k szamanistycznych . W tej atmosferze u k s z t a ł t o w a ł o się zapotrzebowanie na nowe r o z w i ą ­ zania s p o ł e c z n y c h b o l ą c z e k i r o z ł a d o w a n i e ciągle n a r a s t a j ą c e g o nieza­ dowolenia z aktualnego stanu rzeczy. Naprzeciw t y m potrzebom w y ­ szedł John Slocum, c z ł o n e k m i e s z k a j ą c e g o nad Puget Sound plemienia Sqaxin . Z a i n i c j o w a ł on sekciarski r u c h s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y , k t ó r y w k r ó t ­ ce p r z e k s z t a ł c i ł się w s y n k r e t y c z n ą r e l i g i ę , z n a n ą pod n a z w ą i n d i a ń s k i e g o shakeryzmu. Geneza tego systemu w i e r z e ń z n a l a z ł a swe irracjonalne odbicie w f o r m i e stworzonego przez Slocuma m i t u , k t ó r y z o s t a ł n a s t ę p ­ nie przez w i e r n y c h r o z b u d o w a n y i wzbogacony o nowe elementy. Szereg w a r i a n t ó w owej irracjonalnej i n t e r p r e t a c j i genezy shakeryzmu podaje j a k o jego p o c z ą t e k w y d a r z e n i a z w i ą z a n e z r z e k o m ą ś m i e r c i ą za­ ł o ż y c i e l a r e l i g i i — Johna Slocuma, k t ó r a p o n o ć m i a ł a n a s t ą p i ć po t r w a ­ jącej d ł u ż s z y czas chorobie. W o k ó ł d o m n i e m a n y c h z w ł o k zgromadzili się l i c z n i ż a ł o b n i c y , k t ó r z y s t a l i się ś w i a d k a m i cudownego — w i c h p r z e k o n a n i u — z m a r t w y c h w s t a n i a o p ł a k i w a n e g o w s p ó ł p l e m i e ń c a . John Slocum p o c z ą ł r e l a c j o n o w a ć z e b r a n y m p e r y g r y n a c j e swej duszy, k t ó r a po ś m i e r c i o p u ś c i ł a jego ziemskie ciało, u d a j ą c się na S ą d Boży. Ze w z g l ę d u na grzeszne życie doczesne nie u z y s k a ł a jednak p r a w a w s t ę p u do r a j u . Dano jej w s z a k ż e s z a n s ę z a s ł u ż e n i a na zbawienie. W a r u n k i e m b y ł p o w r ó t na z i e m i ę i k o n t y n u o w a n i e n a niej życia, t y m razem j u ż p r a w d z i w i e bogobojnego. D y r e k t y w a ta nie d o t y c z y ł a w s z a k ż e w y ł ą c z n i e samego Slocuma. W z a ś w i a t a c h został on b o w i e m obdarzony m i s j ą n a k ł o ­ nienia w s z y s t k i c h I n d i a n do w a l k i z grzechem. C e l o w i t e m u s ł u ż y ć m i a ł a a k t y w n a akceptacja n o w e j r e l i g i i , k t ó r e j zasady z o s t a ł y objawione Slocumowi w ó w nadprzyrodzony sposób . W y n u r z e n i a te z r o b i ł y ogromne w r a ż e n i e na zebranych i w k r ó t c e zain­ t e r e s o w a ł y całą i n d i a ń s k ą s p o ł e c z n o ś ć l o k a l n ą . P o w s t a ł y w i c h efekcie ferment r e l i g i j n y p o c z ą ł jednak stosunkowo szybko w y g a s a ć w s k u t e k p o s t ę p u j ą c e g o i n d y f e r e n t y z m u Slocuma wobec g ł o s z o n y c h przez siebie idei. B y ł a to pierwsza, t r w a j ą c a n i e c a ł y r o k , faza s h a k e r y z m u . D r u g i etap jego r o z w o j u z a i n i c j o w a n y z o s t a ł przez r e l i g i j n ą a k t y w ­ ność ż o n y z a ł o ż y c i e l a n o w e j ideologii — M a r y Slocum. N o w ą p o d n i e t ą 1 1 7 8 7 9 8 0 77 Tamże, s. 338. Grupa ta należy pod względem lingwistycznym do Salishów Przybrzeżnych. U n d e r h i l , op. cit., s. 318-319; S m i t h , The Coast Salish..., s. 203; D r u c k e r , Indians of..., s. 7, 11-12. L a n t e r n a r i , op. cit., s. 124; G u a r i g 1 i a, op. cit, s. 161; E . G u n t h e r , The Shaker Religion of the Northwest, s. 38, [za:] S m i t h , Shamanism s. 119; В a r n e 11, Indian Shakers s. 5-6; t e n ż e , Innovation s. 5; N o w i c k a , Indiański shakeryzm s. 136; M o o n e у, op. cit., s. 752. В a r n е 11, Indian Shakers s. 7. 7 8 7 9 8 0 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SHAKERYZMU 177 r e l i g i o t w ó r c z ą o k a z a ł y się t y m razem d o ś w i a d c z o n e przez n i ą silne, n i e k o n t r o l o w a n e k o n w u l s j e . B y ł y one — j a k m o ż n a sądzić — efektem zachwiania psychicznej r ó w n o w a g i M a r y w s k u t e k n a s t ę p n e j p o w a ż n e j choroby m ę ż a , z a k o ń c z o n e j po raz w t ó r y d o m n i e m a n ą jego ś m i e r c i ą . Ó w histeryczny atak, o d b y w a j ą c y się w o b e c n o ś c i „ z m a r ł e g o " , o k a z a ł — w g oficjalnego m i t u shakerystycznego — s w ą n a d p r z y r o d z o n ą moc, p r z y w r a c a j ą c Slocumowi życie. Od tej p o r y shakeryzm p r z y b r a ł charakter k u l t u leczniczego, co t r a k ­ t o w a ć n a l e ż y jako r e a k c j ę na biologiczne z a g r o ż e n i e egzystencji I n d i a n . Centralne miejsce w d o k t r y n i e nowej r e l i g i i z a j ę ł a koncepcja n a d p r z y ­ rodzonej mocy, u j a w n i a j ą c a s i ę — w g p r z e k o n a ń w i e r n y c h — w f o r m i e k o n w u l s j i , k t ó r e bardzo c z ę s t o u t o ż s a m i a n o z o w ą n a d p r z y r o d z o n ą m o c ą , p r z y p i s u j ą c i m w ł a ś c i w o ś c i terapeutyczne . R ó w n i e ż w shakerystycznej o b r z ę d o w o ś c i n a j w a ż n i e j s z ą r o l ę o d g r y w a ł y ceremonie uzdrawiania. C a ł a r e l i g i j n a d z i a ł a l n o ś ć s h a k e r y s t ó w zorientowana b y ł a na leczenie cho­ r y c h . Ta d o m i n u j ą c a cecha n o w e j r e l i g i i u k s z t a ł t o w a ł a s i ę z a r ó w n o p o d w p ł y w e m c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h (liczne choroby przywleczone przez B i a ł y c h , wobec k t ó r y c h t r a d y c y j n a tubylcza m e d y c y n a b y ł a bezsilna), jak i w e w n ę t r z n y c h ( k r y z y s s p o ł e c z n y p r z e j a w i a j ą c y się m . i n . w u p a d k u d a w n y c h a u t o r y t e t ó w — w t y m p r z y p a d k u s z a m a n ó w , wobec k t ó r y c h jeszcze przed p o w s t a n i e m s h a k e r y z m u u k s z t a ł t o w a ł a s i ę bardzo silna opozycja, w y r o s ł a z a r ó w n o z l ę k u przed n i m i , j a k i z b u n t u p r z e c i w k o i c h szkodliwej d z i a ł a l n o ś c i magicznej). O b j a w i o n y charakter „ t r z ę s i e n i a s i ę " jako niezawodnego ś r o d k a leczniczego danego I n d i a n o m przez Boga g w a r a n t o w a ł — w p r z e k o n a n i u w i e r n y c h — jego s k u t e c z n o ś ć i zabezpie­ czał- przed t o t a l n y m , b i o l o g i c z n y m wyniszczeniem l u d n o ś c i t u b y l c z e j . C h o r o b y i z w i ę k s z o n a w s k u t e k n i c h ś m i e r t e l n o ś ć s t a ł y się w i ę c m o t o r e m i r r a c j o n a l n y c h d z i a ł a ń , m a j ą c y c h z a h a m o w a ć proces depopulacji. T a k w i ę c shakeryzm w y c h o d z i ł naprzeciw n a j ż y w o t n i e j s z e j w o w y c h czasach potrzebie I n d i a n — potrzebie biologicznego p r z e t r w a n i a . Wspomniane t u w a l o r y n o w e j r e l i g i i o k a z a ł y się bardzo atrakcyjne dla a u t o c h t o n ó w , k t ó r z y z z a p a ł e m n e o f i t ó w zaakceptowali głoszone p r a w d y w i a r y i r o z p o c z ę l i szybko s k u t e c z n ą d z i a ł a l n o ś ć p r o z e l i t y c z n ą . W jej w y n i k u szereg p l e m i o n p o ł u d n i o w e g o s k r a j u P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a , a ściślej m ó w i ą c — t z w . plemiona nadrzeczne i znad za­ t o k i , z a i n t e r e s o w a ł y się b l i ż e j n o w ą ideologią r e l i g i j n ą , o r g a n i z u j ą c w ramach p o s z c z e g ó l n y c h r e z e r w a t ó w lokalne kongregacje shakerystyczne. P o w s t a ł y one na terenie trzech s t a n ó w U S A : Washingtonu, Oregonu 8 1 8 2 8 1 Tamże, s. 7; t e n ż e , Innovation s. 6, 110; N o w i c k a , Indiański sha­ keryzm s. 142; S m i t h , Shamanism s. 120. „River and Bay Tribes" wg nomenklatury U n d e r h i l l , op. cit., s. 318. 8 2 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �178 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA i p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j K a l i f o r n i i oraz jednego stanu kanadyjskiego — K o l u m b i i B r y t y j s k i e j w j e j p o ł u d n i o w e j t y l k o części. N a j w i ę k s z ą a k t y w ­ n o ś ć r e l i g i j n ą w y k a z u j ą obecnie p l e m i o n a O r e g o n u i p ó ł n o c n o - z a c h o d ­ n i e j K a l i f o r n i i , z a m i e s z k u j ą c e obszary na w s c h ó d od G ó r Kaskado­ wych . G r u p y te s t a r a ł y się z n a l e ź ć w shakeryzmie s p o s ó b r o z ł a d o w a n i a n a p i ę ć w y w o ł a n y c h przez k o n t a k t y interetniczne i i c h b e z p o ś r e d n i e k o n ­ sekwencje, k t ó r e — j a k j u ż w s p o m n i a n o — d o p r o w a d z i ł y do dezorga­ nizacji t r a d y c y j n e g o systemu s p o ł e c z n e g o . W w y n i k u tego procesu szcze­ g ó l n e w y t r ą c e n i e z dotychczasowego stanu r ó w n o w a g i o d c z u ł a jednostka ludzka. W y r w a n a ze sprawdzonych w i ę z ó w m i ę d z y g r u p o w e j z a l e ż n o ś c i i s o l i d a r n o ś c i s t a n ę ł a osamotniona wobec b u r z l i w y c h zmian, k t ó r e r a ­ d y k a l n i e r e w o l u c j o n i z o w a ł y j e j ustabilizowane o d p o k o l e ń ż y c i e i p o ­ z y c j ę s p o ł e c z n ą . Pozbawiona oparcia w e w ł a s n e j zhierarchizowanej spo­ łeczności, s p r a w u j ą c e j s i l n ą k o n t r o l ę n a d zachowaniem s w y c h c z ł o n k ó w , często w y z b y w a ł a się w t r u d n e j , k r y z y s o w e j s y t u a c j i w s z y s t k i c h d a w ­ n y c h zasad m o r a l n y c h , z a s i l a j ą c szeregi marginesu s p o ł e c z n e g o . T y ­ p o w ą w t y c h w a r u n k a c h r e a k c j ą b y ł o stopniowe narastanie w s p o ł e c z ­ n o ś c i a c h i n d i a ń s k i c h uczucia wzajemnej n i e u f n o ś c i , a n a w e t w r o g o ś c i . W y r o s ł o ono z a r ó w n o z o g ó l n i e rozumianej dezorganizacji, j a k i z k o n ­ k r e t n e j opozycji w z g l ę d e m t r a d y c y j n y c h a u t o r y t e t ó w z d e w a l u o w a n y c h w nowej s y t u a c j i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j . Z j a w i s k a te jeszcze bardziej p o g ł ę b i a ł y izolację j e d n o s t k i , w y w o ł u j ą c p o w a ż n e reperkusje n a t u r y psychologicznej. 8 3 W efekcie d z i a ł a n i a w s z y s t k i c h t y c h c z y n n i k ó w z r o d z i ł a się potrzeba stworzenia n o w e j organizacji s p o ł e c z n e j , k t ó r a b y ł a b y zdolna p r z y n a j ­ m n i e j c z ę ś c i o w o z a s t ą p i ć dawne i n s t y t u c j e , w p r o w a d z a j ą c p o n o w n i e ł a d do s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z k i c h . P r ó b ę zaspokojenia tej p a l ą c e j potrzeby p o d j ą ł shakeryzm, k t ó r y d o s t a r c z y ł zasadniczych r a m organizacyjnych g r u p i e s w y c h w y z n a w c ó w . P o d s t a w o w y m o g n i w e m rekonstruowanej organizacji s p o ł e c z n e j s t a ł a się w s p ó l n o t a w i e r n y c h , w k t ó r e j u k s z t a ł t o ­ w a ł y s i ę silne w i ę z i s p o ł e c z n e , ł ą c z ą c e w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w g r u p y w y z ­ naniowej. W s p o ł e c z n o ś c i s h a k e r y s t ó w , zjednoczonej w s p ó l n ą ideolo­ gią i r e a l i z a c j ą s t a w i a n y c h sobie c e l ó w , w y t w o r z y ł o się szybko u c z u ­ cie wzajemnego zaufania i s o l i d a r n o ś c i g r u p o w e j , l i k w i d u j ą c e patolo­ g i c z n ą n i e n a w i ś ć k a ż d e g o do w s z y s t k i c h . P r z y w r ó c o n e z o s t a ł o r ó w n i e ż znaczenie t a k cenionego d a w n i e j p r e s t i ż u . T y m razem jego m i e r n i k i e m 8 3 В a r n e t t , Indian Shakers s. 8, 60-85; L a n t e r n a r i, op. cit., s. 126127; G u a r i g l i a , op. cit., s. 161; N o w i c k a , Shakeryzm — religia Indian s. 41; t e n ż e , Indiański shakeryzm s. 133; S m i t h , Shamanism s. 119; F . W. V o g e t, The American Indian in Transition: Reformation and Accomo­ dation, „American Anthropologist", t. 58: 1856, s. 254. �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA 179 SHAKERYZMU s t a ł s i ę j e d n a k oceniany s p o ł e c z n i e p o t e n c j a ł nadprzyrodzonej mocy, j a k i m d y s p o n o w a ł a dana jednostka. W o p a r c i u o to k r y t e r i u m t w o r z y ł a się n o w a hierarchiczna segmentacja s p o ł e c z n o ś c i w i e r n y c h . S h a k e r y ś c i na podstawie t r a d y c y j n y c h w z o r ó w k u l t u r o w y c h w y p r a ­ cowali n i e f o r m a l n y m o d e l p r z y w ó d z t w a r e l i g i j n e g o , k t ó r y funkcjo­ nuje w e w s z y s t k i c h g m i n a c h shakerystycznych do dziś. Rzecz polega n a w p r o w a d z e n i u t r ó j d z i e l n o ś c i f u n k c j i p r z y w ó d c ó w . Jeden z n i c h stoi na s t r a ż y c z y s t o ś c i r y t u a ł u i w i a r y , u j m u j ą c d o k t r y n ę w szereg a k c e p t o w a ­ n y c h d o g m a t ó w . Celem d z i a ł a l n o ś c i drugiego p r z y w ó d c y jest p r o z e l i ­ t y z m . Trzeci z a ś p e ł n i f u n k c j e uzdrowiciela, k t ó r e g o u m i e j ę t n o ś c i i s k u ­ t e c z n o ś ć d z i a ł a n i a s ą ściśle skorelowane z jego c h a r y z m a t e m . W y ­ k s z t a ł c e n i e s i ę t y c h c h a r y z m a t y c z n y c h a u t o r y t e t ó w z a p o c z ą t k o w a ł o proces s p o ł e c z n e j i n t e g r a c j i c z ł o n k ó w omawianego t u r u c h u , s k u p i a j ą c y c h s i ę wokół swych nowych przywódców. 8i 85 S f o r m u ł o w a n i e shakerystycznej e t y k i s t w o r z y ł o realne podstawy do r e a k t y w o w a n i a systemu k o n t r o l i s p o ł e c z n e j . Z e s p ó ł o b j a w i o n y c h naka­ zów i z a k a z ó w , d y s p o n u j ą c s a n k c j ą s a k r a l n ą r e g u l o w a ł skutecznie zacho­ wania w i e r n y c h . O b i e t n i c ą n a g r o d y p o ś m i e r t n e j p r e m i o w a ł b o w i e m za­ chowania s p o ł e c z n i e p o ż ą d a n e , a g r o ź b ą k a r y w ż y c i u p o z a g r o b o w y m e l i m i n o w a ł zachowania oceniane n e g a t y w n i e . Tak w i ę c s h a k e r y z m p r z y w r ó c i ł poprzednio osamotnionej jednostce l u d z k i e j n i e z b ę d n e do ż y c i a ś r o d o w i s k o s p o ł e c z n e , w k t ó r y m m o g ł a ona z n a l e ź ć wszechstronne oparcie i poczucie b e z p i e c z e ń s t w a . Zaspokojenie t y c h potrzeb, c h o ć b y w n i e p e ł n y m t y l k o w y m i a r z e , wskazuje na f a k t reagowania nowego r u c h u r e l i g i j n e g o na n a j w i ę k s z e b o l ą c z k i s p o ł e c z n e , b ę d ą c e efektem d e p r y w a c j i statusu i z a c h o w a ń . Powstanie s h a k e r y z m u z b i e g ł o s i ę z bardzo p o w a ż n y m zaawanso­ waniem procesów akulturacyjnych, k t ó r e zdążyły j u ż niemal całkowicie u n i c e s t w i ć zasadnicze z r ę b y t r a d y c y j n e j k u l t u r y . Sytuacja ta w y k s z t a ł ­ ciła p r z e ś w i a d c z e n i e I n d i a n o n i e o d w r a c a l n o ś c i d o k o n a n y c h j u ż z m i a n . Przekonanie t o z a w a ż y ł o na stosunku s h a k e r y z m u do w ł a s n e j i obcej k u l t u r y . W y r a ż a ł się on w d u ż e j t o l e r a n c j i dla w p ł y w ó w a m e r y k a ń s k i c h oraz w a m b i w a l e n t n y m p o d e j ś c i u do w ł a s n e j t r a d y c j i . N i e k t ó r e j e j dzie- 8 4 Reakcja ta potwierdza raz jeszcze sformułowane przez antropologów uogól­ nienie odnośnie do sposobów ludzkich zachowań: „Man's behavior is everywhere canalized, restricted, and defined by customary procedures that are imposed upon each new generation of human individuals in accordance with the demands of different culture patterns. [...] Interpersonal relations are guided by the traditional forms of the social and economic order", A. I . H a 11 o w e 11, Psychic Stresses and Culture Patterns, [w:] M. K . O p l e r [ed.], Culture and Mental Health. Cross-Cultural Studies, New York 1959, s. 22. B a r n e t t , Indian Shakers s. 129-130. 8 5 �180 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA d ż i n y poddawane b y ł y ostrej k r y t y c e (np. szamanizm), n a d i n n y m i z k o l e i ubolewano, że z a n i k a ł y z i n d i a ń s k i e g o ż y c i a ( ń p . w i e r z e n i a i o b r z ę d o w o ś ć religijna). P o d s t a w y te nie p r z e s z k a d z a ł y jednak w p r o w a d z a n i u do sha­ k e r y z m u bardzo w i e l u e l e m e n t ó w negowanego szamanizmu z jednej strony, z d r u g i e j z a ś — k r y t y k o w a n i u t y c h w s p ó ł w y z n a w c ó w , k t ó r z y np. uczestniczyli n i e k i e d y w t r a d y c y j n y c h t a ń c a c h r e l i g i j n y c h , sporadycz­ nie jeszcze organizowanych przez l u d z i nie z w i ą z a n y c h z shakeryzmem. Stosunek do k u l t u r y B i a ł y c h nie b y ł j e d n a k tak zasadniczo o t w a r t y , j a k b y m o ż n a b y ł o s ą d z i ć na p i e r w s z y r z u t oka z z a c h o w a ń s h a k e r y s t ó w . A c z k o l w i e k w y z n a w a n a przez n i c h ideologia nie i n s p i r o w a ł a do r a d y ­ kalnego odcinania się od obcych w p ł y w ó w c y w i l i z a c y j n y c h na rzecz utrwalenia bądź reaktywowania najważniejszych elementów własnej k u l ­ t u r y , to jednak w w y p o w i e d z i a c h p r z y w ó d c ó w i szeregowych w i e r n y c h u j a w n i a ł o się d ą ż e n i e do separacji ś w i a t a I n d i a n od ś w i a t a B i a ł y c h . Tendencja ta w y r a z i ł a się w o b i e g o w y m s ą d z i e , że s h a k e r y z m jest i n ­ d i a ń s k ą r e l i g i ą i dlatego nie jest on przeznaczony dla B i a ł y c h . W p r a w d z i e s t a n o w i — w przekonaniu w i e r n y c h — jedno z w y z n a ń c h r z e ś c i j a ń ­ skich, o b j a w i o n y b o w i e m z o s t a ł przez tego samego Boga, k t ó r e g o czczą r ó w n i e ż c h r z e ś c i j a n i e , ale s p o s ó b jej objawienia dostosowany z o s t a ł ściśle do t y p o w o i n d i a ń s k i c h potrzeb. A zatem przestrzegany przez s h a k e r y s t ó w e k s l u z y w i z m r a s o w y ma w g n i c h racjonalne uzasadnienie. Stanowisko to m o ż n a u z n a ć za p r ó b ę zachowania n i e z a l e ż n o ś c i i od­ r ę b n o ś c i p r z y n a j m n i e j na p ł a s z c z y ź n i e d o ś w i a d c z e ń r e l i g i j n y c h . W sy­ t u a c j i totalnego zdominowania l u d n o ś c i autochtonicznej przez A m e r y k a ­ n ó w sfera życia religijnego s t a ł a się w i ę c o s t a t n i m bastionem oporu przeciwko wszechstronnej supremacji B i a ł y c h . M i m o w i e l u niezaprze­ czalnych w p ł y w ó w k a t o l i c y z m u i p r o t e s t a n t y z m u , s h a k e r y z m w ś w i a d o ­ m o ś c i s w y c h w y z n a w c ó w s t a n o w i w a r t o ś ć w y ł ą c z n i e i n d i a ń s k ą . W tej u p o r c z y w i e p o d t r z y m y w a n e j konstatacji m o ż n a dostrzec p r ó b ę p r z e c i w ­ stawienia się i n w a z j i obcych w z o r ó w k u l t u r o w y c h i w y s u n i ę c i a przeciwko n i m w ł a s n y c h a l t e r n a t y w dostosowanych do nowej sytuacji. Starcie to s t a n o w i d o w ó d istnienia n i e u ś w i a d a m i a n e g o k r y t y c y z m u pod adresem obcego d o r o b k u cywilizacyjnego oraz akceptacji w ł a s n y c h w a r t o ś c i k u l ­ t u r o w y c h , t w o r z o n y c h w oparciu o z n i s z c z o n ą t r a d y c j ę . A zatem shake­ r y z m p o d j ą ł r ó w n i e ż p r ó b ę r o z ł a d o w a n i a n a p i ę ć p o w s t a ł y c h w efekcie dezorganizacji tubylczej k u l t u r y . O d b u d o w u j ą c j e d n ą z jej części s k ł a ­ d o w y c h — r e l i g i ę — z a s p o k a j a ł w pewnej mierze n a s t ę p n ą g r u p ę i n d i a ń s k i c h potrzeb. B y ł y to przede w s z y s t k i m potrzeby dysponowania jakimś kryterium własnej kulturowej odrębności. Zanalizowane w n i n i e j s z y m a r t y k u l e r ó ż n e t y p y d e p r y w a c j i do­ ś w i a d c z a n e j przez S a l i s h ó w z P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a z ł o ż y ł y się na t z w . ś r o d o w i s k o charyzmatyczne, k t ó r e jest elementem n i e - �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SHAKERYZMU 181 z b ę d n y m każdego ruchu społeczno-religijnego. W t y m przypadku stało s i ę ono p o ż y w k ą i ź r ó d ł e m s p o ł e c z n e g o niezadowolenia i n s p i r u j ą c e g o d z i a ł a l n o ś ć Johna i M a r y S l o c u m ó w , k t ó r z y — jako d u c h o w i p r z y ­ w ó d c y s w y c h w s p ó ł p l e m i e ń c ó w — z a i n i c j o w a l i powstanie n o w e j i d e ­ ologii r e l i g i j n e j . W y r o s ł e w o k ó ł niej p r a k t y k i r y t u a l n e i organizacja w i e r n y c h u k o n s t y t u o w a ł y shakeryzm, k t ó r y — j a k s t w i e r d z i l i ś m y — b y ł p r ó b ą p r z e z w y c i ę ż e n i a w r ó ż n y c h sferach ż y c i a z b y t d o t k l i w e j w spo­ ł e c z n y m odczuciu r o z b i e ż n o ś c i p o m i ę d z y i d e a l i z o w a n ą p r z e s z ł o ś c i ą a k o n ­ fliktową teraźniejszością. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/663da36715589d96741250f775b6356f.pdf 3f9965fdc5f78cf3764ec28008e20e46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:862 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:793 Title A name given to the resource Plemienna sztuka Afryki - problemy nazwy i treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.197-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 MAREK ARPAD KOWALSKI PLEMIENNA SZTUKA A F R Y K I — PROBLEMY NAZWY I TREŚCI Bogata terminologia, w y r a ż a j ą c a się c h o c i a ż b y w t y t u ł a c h w i e l u dzieł t r a k t u j ą c y c h o sztuce l u d ó w A f r y k i , k a ż e z a s t a n o w i ć się n a d za­ gadnieniem u ż y w a n i a odpowiedniej n a z w y w stosunku do tego zjawiska. N a z w y , k t ó r a nie n a s u w a ł a b y w ą t p l i w o ś c i m e r y t o r y c z n y c h i j ę z y k o w y c h , m o ż l i w i e ściśle p r e c y z o w a ł a b y natomiast p o j ę c i e i zakres t e m a t u . O b r a ­ camy się b o w i e m w k r ę g u k i l k u p o w t a r z a n y c h c i ą g l e o k r e ś l e ń , t a k i c h j a k sztuka A f r y k i , sztuka p r y m i t y w n a , m u r z y ń s k a , etc. Przeciw w i e l u można podnieść zastrzeżenia natury ogólnej bądź szczegółowej. K a ż d e m u m o ż n a zarzucić nieścisłość, n i e a d e k w a t n o ś ć , zawężenie bądź przeciw­ nie — rozszerzenie p o j ę c i a . W i e l u a u t o r ó w u s i ł u j e w p r o w a d z i ć ł a d w b o g a t ą a zarazem nieupo­ r z ą d k o w a n ą t e r m i n o l o g i ę . S z c z e g ó l n i e ciekawe r o z w a ż a n i a p r o w a d z i P a u l S. W i n g e r t , A d r i a n A . Gerbrands i R a l p h L i n t o n . W dalszym c i ą g u b ę d z i e t u p o d j ę t a p r ó b a przedstawienia r ó ż n y c h p r o p o z y c j i i t r a d y c j i nazewniczych oraz ustosunkowanie się do n i c h autora. D l a zapropo­ nowania b o w i e m j a k i e j ś n a z w y n a l e ż y r o z p a t r z y ć w s z y s t k i e m o ż l i w o ś c i , w y k a z u j ą c i c h zalety i w a d y , b y w j a k n a j w i ę k s z y m s t o p n i u p r z y b l i ż y ć się do i d e a ł u . W ą t p l i w ą jest r z e c z ą , b y u d a ł o się o d n a l e ź ć w ł a ś c i w e , j e d y n e sfor­ m u ł o w a n i e nie b u d z ą c e ż a d n y c h k o n t r o w e r s j i . Sztuka b o w i e m jest z b y t ż y w ą i z m i e n n ą dziedziną k u l t u r y , b y m ó c dokładnie podzielić i sklasyfi­ k o w a ć wszystkie j e j elementy. Sztuka jest t e ż z b y t s u b i e k t y w n ą dzie­ d z i n ą życia, b y proponowane u o g ó l n i e n i a i t e r m i n y m o g ł y z a d o w o l i ć w s z y s t k i c h zainteresowanych. K a ż d y c z ł o w i e k inaczej odbiera w z o r y p i ę k n a . K a ż d y k i e r u j e s i ę s w o i m i zasadami estetycznymi, d z i ę k i k t ó r y m ocenia o g l ą d a n e dzieła. K a ż d y t e ż posiada w ł a s n ą , n i e p o w t a r z a l n ą w r a ż ­ l i w o ś ć na k o m p o z y c j ę b r y ł , p ł a s z c z y z n , l i n i i i b a r w . P e w n e n a d r z ę d n e , o b i e k t y w n e zasady p r z y j ę t e w E u r o p i e m o g ą b y ć " o b o w i ą z u j ą c e dla o d b i o r c ó w s z t u k i europejskiej, ale c z ę s t o z a w o d z ą w z e t k n i ę c i u ze �198 MAREK A. KOWALSKI s z t u k ą l u d ó w i n n y c h k o n t y n e n t ó w . Pewne k a n o n y o b o w i ą z u j ą na c a ł y m ś w i e c i e , lecz n i e s k o ń c z o n a jest ilość i c h d o w o l n y c h i n t e r p r e t a c j i , z a l e ż n i e o d l o k a l n y c h zasad estetycznych, w a r u n k ó w życia, t y p u k u l t u r y , oto­ czenia geograficznego. KULTUROWA JEDNOŚĆ TRADYCJI SZTUKI AFRYKAŃSKIEJ T r u d n o ś c i p o t ę g u j ą się w p r z y p a d k u z m i e r z a j ą c y m do znalezienia w ł a ś c i w e j n a z w y dla o s i ą g n i ę ć a r t y s t y c z n y c h c a ł e g o k o n t y n e n t u . W E u r o ­ pie tego nie uczyniono. T u k a ż d a epoka, k a ż d y k r a j m u s i b y ć r o z p a t r y ­ w a n y oddzielnie, c h o ć o c z y w i ś c i e nie w s p o s ó b i z o l o w a n y od epok i te­ r y t o r i ó w s ą s i e d n i c h . To, co ł ą c z y s z t u k ę E u r o p y r ó ż n y c h k r a j ó w i prze­ d z i a ł ó w czasowych, to j e j w s p ó l n a t r a d y c j a i n t e g r u j ą c a wszystkie obszary k o n t y n e n t u , w y w o d z ą c a się ze s t a r o ż y t n o ś c i , a n a s t ę p n i e u k s z t a ł t o w a n a d z i ę k i dziedzictwu w s p ó l n y c h idei c h r z e ś c i j a ń s k i c h . T a k w ł a ś n i e w z r ó s ł s t y l r o m a ń s k i , g o t y k , renesans, barok, k l a s y c y z m . Niniejsze r o z w a ż a n i a o d n o s i ć się b ę d ą do p r o b l e m ó w t r a d y c j i a r t y ­ stycznej A f r y k i „ C z a r n e j " , t z n . o b s z a r ó w p o ł o ż o n y c h na p o ł u d n i e od Sahary, do l u d ó w o k r e ś l a n y c h m i a n e m s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h . Oczy­ w i ś c i e j u ż i w t y m s f o r m u ł o w a n i u k r y j e się potencjalna m o ż l i w o ś ć p o d ­ j ę c i a r o z w a ż a ń na temat n a z w y : s p o ł e c z e ń s t w a p i e r w o t n e . W y k r a c z a ­ ł o b y to j e d n a k poza r a m y t e m a t u , zagadnienie z a s ł u g u j e b o w i e m na osobną rozprawę. Faktem pozwalającym rozpatrywać sztukę Afryki Czarnej jako całość jest szereg e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h dla t r a d y c j i k u l ­ turowej zamieszkujących ten k o n t y n e n t p l e m i o n . O w y m w s p ó l n y m m i a n o w n i k i e m jest rodzaj s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h l u d ó w A f r y k i i t y p k u l t u r y zbudowanej przez nie. O c z y w i ś c i e i t u znajdujemy zasadnicze r ó ż n i c e d z i e l ą c e p a ń s t w a A f r y k i Zachodniej od nomadycznych s p o ł e c z ­ n o ś c i pasterskich w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i c h s t e p ó w ; m i l i t a r n i e zorganizo­ w a n y c h Z u l u s ó w od o s i a d ł y c h r o l n i k ó w basenu K o n g o ; g r u p y r o z p r o ­ szone, nie p o s i a d a j ą c e n a d r z ę d n e j w ł a d z y , od scentralizowanych k r ó l e s t w M i ę d z y j e z i e r z a . We w s z y s t k i c h jednak przypadkach n a d r z ę d n y m u k ł a ­ d e m jest p l e m i e n n o ś ć , k t ó r ą o k r e ś l i ć t u m o ż n a jako rodzaj s t o s u n k ó w „ t w a r z ą w t w a r z " . Odnosi się to nie t y l k o do m a ł y c h , n i e l i c z n y c h spo­ ł e c z n o ś c i , gdzie ó w z w i ą z e k jest oczywisty, ale r ó w n i e ż do w i ę k s z y c h p a ń s t w i k r ó l e s t w r ó ż n e g o czasu (np. Buganda, Benin, Dahomej, Buszongo), k t ó r y c h r o z w ó j w y s z e d ł o d u k ł a d u plemiennego i na n i m b y ł oparty, w k t ó r y c h d o m i n o w a ł y wzajemne k o n t a k t y i stosunki b e z p o ś r e d n i e i gdzie p r z e t r w a ł o wiele e l e m e n t ó w tradycyjnych instytucji plemiennych mimo, w w i e l u przypadkach, bardzo zaawansowanej centralizacji w ł a d z y i roz­ budowania a p a r a t u administracyjnego. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 199 I s t o t n y m r ó w n i e ż c z y n n i k i e m b y ł a w z g l ę d n a izolacja A f r y k i od ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o . W ł a ś c i w i e a ż do epoki w i e l k i c h o d k r y ć l u d y a f r y k a ń s k i e nie k o n t a k t o w a ł y się z t e r e n a m i p o ł o ż o n y m i poza k o n t y n e n t e m . Istnieje o c z y w i ś c i e szereg ł a t w y c h do w y m i e n i e n i a f a k t ó w p r z e c i w n y c h , j a k wczesne z w i ą z k i z C h i n a m i , I n d i a m i i I n d o n e z j ą , datowane na okres od p o c z ą t k ó w naszej e r y — po V stulecie. O g r a n i c z a ł y się jednak one do w ą s k i e g o pasa w y b r z e ż a i m i a ł y charakter sporadycznych k o n t a k t ó w k u p i e c k i c h , w ż a d n y m z a ś p r z y p a d k u c i ą g ł y c h , m o g ą c y c h systematycz­ nie i skutecznie o d d z i a ł y w a ć na k u l t u r ę l u d ó w A f r y k i . Co w i ę c e j to t y l k o k u p c y z t e r e n ó w a z j a t y c k i c h z a w i j a l i do a f r y k a ń s k i c h b r z e g ó w , nie notuje się natomiast podobnych p r z e d s i ę w z i ę ć a f r y k a ń s k i c h , wykraczających poza „ C z a r n y L ą d " . R ó w n i e ż arabskie i islamskie w p ł y w y , k t ó r e w V - V I I w i e k u o b j ę ł y stosunkowo szerokie r e g i o n y w A f r y c e Wschodniej, a w n a s t ę p n y c h stuleciach w Zachodniej, przez d ł u g i czas s p r o w a d z a ł y się do mocnego usadowienia się p r z y b y s z ó w na n i e k t ó r y c h obszarach i z d o b y c i u dogodnej pozycji h a n d l o w e j . Pierwsze z a ś — z k o ń c a X V i po­ c z ą t k u n a s t ę p n e g o stulecia — k o n t a k t y z E u r o p e j c z y k a m i ograniczone b y ł y t y l k o do w y b r z e ż y i t e r y t o r i ó w d o ń b e z p o ś r e d n i o p r z y l e g ł y c h . O p e n e t r a c j i A f r y k i na s z e r s z ą s k a l ę przez mocarstwa europejskie i A r a ­ b ó w m o ż n a m ó w i ć dopiero o d X I X w . , od dotarcia p o d r ó ż n i k ó w i k a ­ r a w a n do w n ę t r z a k o n t y n e n t u . W izolacji A f r y k i k r y j e się b o w i e m t e n p r o b l e m , iż w p ł y w y szły z ze­ w n ą t r z . Natomiast nie s p o t y k a m y s i ę z e k s p a n s j ą l u d ó w a f r y k a ń s k i c h poza zajmowane przez nie obszary. P o m i j a m t u s p r a w ę m i g r a c j i , w o j e n , p r z e s u n i ę ć i p o d b o j ó w w e w n ę t r z n y c h . Te w y s t ę p o w a ł y , i to w n i e k t ó ­ r y c h regionach n a w e t permanentnie. N i g d y j e d n a k nie w y c h o d z i ł y poza k o n t y n e n t , a nawet S a h a r ę . S t w i e r d z i ć w i ę c m o ż n a , że k u l t u r y l u d ó w A f r y k i r o z w i j a ł y się przez d ł u g i czas p r a k t y c z n i e w odosobnieniu od w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h , p o z o s t a w a ł y j e d n a k w z w i ą z k a c h z sobą d z i ę k i w z a j e m n e m u k r z y ż o w a n i u się, m i g r a c j o m , w ę d r ó w k o m i z a p o ż y c z e n i o m . Nie p o z o s t a ł o to bez w p ł y w u na r o z w ó j sztuki. 1 PROPOZYCIE TERMINOLOGICZNE N a j c z ę ś c i e j stosowane chyba o k r e ś l e n i e to sztuka A f r y k i l u b sztuka a f r y k a ń s k a . O d r a z u narzuca się s p o s t r z e ż e n i e , że jest ono z b y t sze­ r o k i e . Przez schematyczne b o w i e m zastosowanie k r y t e r i u m geograf icz1 Często podnoszone zagadnienie w p ł y w ó w starożytnego Egiptu na rozwój kultur i cywilizacji afrykańskich, sięgających do Nigerii, Wybrzeża Gwinejskiego, a nawet nad Zambezi (Zimbabwe) jest zagadnieniem odrębnym, niemniej z a s ł u ­ gującym na rozprawę, która oczyściłaby problem z wielu m i t ó w i legend, wydo­ była natomiast w ą t k i realne, opierające się na stwierdzonych faktach. �200 MAREK A. KOWALSKI nego obejmuje ono całość s z t u k i t w o r z o n e j na kontynencie, a w i ę c r ó w ­ n i e ż w k r a j a c h arabskich, gdzie u j e j podstaw l e ż a ł y inne idee i z w i ą ­ zane z n i m i k a n o n y artystyczne. N i e s p o s ó b n e g o w a ć w p ł y w ó w arabskich na r o z w ó j p l a s t y k i l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h t e r y t o r i a na p o ł u d n i e o d Sahary — szczególnie widoczne są one na w y b r z e ż u A f r y k i Wschodniej. N i o s ł y w s z a k ż e odmienne t r e ś c i k u l t u r o w e , t w o r z ą c w efekcie n o w ą spo­ ł e c z n o ś ć , k t ó r a u k s z t a ł t o w a ł a się w n a d m o r s k i m pasie w y b r z e ż a . J e d n a k ż e w p ł y w y te o g r a n i c z a ł y s i ę przez d ł u g i czas do w y m i e n i o n e g o t e r y t o ­ r i u m , nie w c h o d z ą c do i n t e r i o r u . Nadto chodzi n a m o r o z w a ż a n i a n a d p l e m i e n n ą s z t u k ą t r a d y c y j n ą jako p u n k t e m odniesienia, k t ó r a dopiero p ó ź n i e j u l e g ł a zmianom. Z w r o t : sztuka a f r y k a ń s k a , m o ż e o z n a c z a ć t e ż d z i e ł a tworzone w uczel­ niach plastycznych, w y k o n y w a n e przez z a w o d o w y c h a r t y s t ó w w y k s z t a ł ­ conych w e d ł u g zasad scholarskich, a w i ę c d z i e ł a akademickie. Nieza­ l e ż n i e od tego, czy u i c h podstaw l e ż y miejscowe dziedzictwo k u l t u r o w e , czy t e ż nie, n i e m o ż n a p r z y j ą ć p o w y ż s z e g o u o g ó l n i e n i a . Analogicznie b o ­ w i e m z w r o t : sztuka europejska, w sensie n a d a w a n y m t e m u t e r m i n o w i tak, j a k go się u ż y w a w o k r e ś l e n i u sztuka a f r y k a ń s k a , dotyczy w s z y s t k i c h k r a j ó w E u r o p y , w s z y s t k i c h j e j s t y l ó w i p r z e d z i a ł ó w czasowych, bez ba­ czenia na c h r o n o l o g i ę dzieła. O b e j m o w a ł b y j e d n o c z e ś n i e s z t u k ę e l i t a r n ą w a r s t w w y k s z t a ł c o n y c h , j a k i l u d o w ą . I s t n i a ł y o c z y w i ś c i e style rozprze­ s t r z e n i a j ą c e się na c a ł y k o n t y n e n t , j a k g o t y k , renesans, barok, i t d . , lecz i t u notuje się o d r ę b n o ś c i regionalne. M ó w i m y w i ę c o g o t y k u p ó ł n o c n o n i e m i e c k i m , renesansie w ł o s k i m , b a r o k u n a d w i ś l a ń s k i m . M i m o w i ę c c a ł e g o z e s p o ł u cech p o d p o r z ą d k o w u j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e d z i e ł a o k r e ś l o ­ n e m u s t y l o w i , p o j a w i a ł y się elementy charakterystyczne dla k o n k r e t ­ n y c h t e r y t o r i ó w i c z a s ó w (np. wczesny, ś r o d k o w y i p ó ź n y renesans). C z y n n i k i e m je natomiast ł ą c z ą c y m b y ł y w s p ó l n e , grecko-rzymskie i c h r z e ś c i j a ń s k i e dziedzictwo k u l t u r o w e E u r o p y . Wobec istnienia w i e l k i e j m o z a i k i etnicznej i k u l t u r o w e j k o n t y n e n t u a f r y k a ń s k i e g o nie s p o s ó b m ó w i ć o b e z w z g l ę d n e j j e d n o ś c i sztuki. W y ­ r a s t a ł a ona w p r a w d z i e ze ś w i a t o p o g l ą d u plemiennego, o k t ó r y m m o ż n a p o w i e d z i e ć , że b y ł c e c h ą w s p ó l n ą dla l u d ó w c a ł e g o k o n t y n e n t u , o d m i e n ­ nie jednak r e a l i z o w a ł się w sztuce r ó ż n y c h o b s z a r ó w . Bogactwo i r o z m a i ­ tość s t y l ó w plastycznych u l u d ó w A f r y k i n a s u w a j ą wniosek o koniecz­ ności o d r ę b n e g o t r a k t o w a n i a k a ż d e g o z nich. Z d r u g i e j strony i s t n i e j ą teorie w y d o b y w a j ą c e na p l a n pierwszy w s p ó l n e t r a d y c j e s z t u k i c a ł e g o k o n t y n e n t u . Z w o l e n n i k i e m tego stanowiska jest a m e r y k a ń s k i h i s t o r y k sztuki, Douglas Fraser . 2 2 D. F r a s e r , Primitive Art, London 1962. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 201 W r z e ź b i e a f r y k a ń s k i e j w y r a ż a się w e d ł u g niego zespół w i z u a l n y c h idei w s p ó l n y c h dla w s z y s t k i c h l u d ó w . P r z e w o d n i m m o t y w e m są sercok s z t a ł t n e t w a r z e r z e ź b i masek. M o t y w ó w w y r a ż o n y jest w postaci g ł a d k i c h w g ł ę b i e ń l u b w k l ę s ł y c h t w a r z y , zarysowanych l i n i a m i bieg­ n ą c y m i od b r w i do ust, gdzie po zatoczeniu k s z t a ł t u serca l i n i e te spo­ t y k a j ą się. Nos w e w g ł ę b i e n i u oblicza jest w y p u k ł y m r e l i e f e m c i ą g n ą c y m się pionowo od czoła do d o ł u . Oczy modelowane w k s z t a ł c i e ziarna k a w y . R z e ź b y i m a s k i o s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z a c h spotykane są powszechnie w A f r y c e Zachodniej, K a m e r u n i e , Kongo, A f r y c e Wschodniej i P o ł u d ­ n i o w e j . M o t y w ten nie w y s t ę p u j e natomiast w sztuce N i g e r i i . Sztuka l u d ó w i o ś r o d k ó w p a ń s t w o w y c h w y k a z u j ą c y c h stosunkowo wysokie za­ awansowanie cywilizacyjne w r a z z z a r y s o w u j ą c ą się j u ż w y r a ź n i e s t r a ­ t y f i k a c j ą s o c j a l n ą (Ife, B e n i n , Joruba), charakteryzuje się i n n y m s t y l e m . Przeciwnie, ż y j ą c e na t y c h terenach m n i e j c y w i l i z o w a n e g r u p y Ibo, I b i b i o i I j a w d a j ą t w a r z o m swoich d z i e ł r z e ź b i a r s k i c h f o r m y sercok s z t a ł t n e . Na podstawie p o w y ż s z y c h f a k t ó w Fraser stwierdza, że m o ­ t y w ten jest najstarszy i najbardziej rozpowszechniony w ś r ó d t r a d y ­ c y j n y c h e l e m e n t ó w sztuki basenu K o n g o i N i g r u , a n a w e t na w s c h ó d od W i e l k i c h Jezior i na p o ł u d n i e od Zambezi. W i ą ż e t e ż go z e k s p a n s j ą Bantu i ich w ę d r ó w k ą wzdłuż kontynentu afrykańskiego. W prawie w s z y s t k i c h i c h r z e ź b a c h spotykane są b o w i e m s e r c o k s z t a ł t n e twarze. B r a k tego m o t y w u w sztuce n i g e r y j s k i e j wskazuje, że m u s i a ł on po­ p r z e d z a ć r o z w ó j w y s o k i c h k u l t u r Ife i B e n i n u . Występowanie sercokształtnej formy twarzy w rzeźbie antropomorficznej zostało stwierdzone w stosunkowo l i c z n y c h znaleziskach o k r e s u neolitu, w l i c z ą c y c h ok. 5 tys. l a t f i g u r k a c h z k o ś c i s ł o n i o w e j odnale­ zionych w Palestynie w p o b l i ż u Beersheva. Podobny rodzaj r z e ź b d r e w ­ n i a n y c h z o s t a ł o d k r y t y w w y k o p a l i s k a c h s k a n d y n a w s k i c h i na U r a l u , w obu p r z y p a d k a c h d a t o w a n y c h na trzecie t y s i ą c l e c i e p.n.e., a w i ę c na neolit. P ł y n i e s t ą d — w e d ł u g Frasera — wniosek, że m o t y w ten, z a n i ­ k a j ą c y w w y ż s z y c h k u l t u r a c h , bierze p o c z ą t e k w neolicie, a w i ę c w cza­ sie, gdy c z ł o w i e k r o z p o c z ą ł p r o d u k c j ę ż y w n o ś c i , lecz jeszcze przed roz­ wojem metalurgii. Pochodzenie s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z y jeszcze w y r a ź n i e j ukazuje się w jednej z faz k u l t u r y neolitu, zwanej t r a d y c j ą m e g a l i t y c z n ą . Nazwa bierze się z tworzenia w i e l k i c h , k a m i e n n y c h p o s ą g ó w przez l u d z i tego okresu. W y k o n y w a n o w ó w c z a s r ó w n i e ż p o s ą g i r z e ź b i o n e w drewnie, p r z e d ­ s t a w i a j ą c e p r z o d k ó w . B y ł y one z w i ą z a n e z r y t u a ł a m i pogrzebowymi. L u d y p o ł u d n i o w e j E t i o p i i t w o r z ą jeszcze obecnie nagrobne p o m n i k i o s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z a c h k u czci p a d ł y c h w b o j u wojowników. Podobne o b i e k t y notuje się w ś r ó d Naga z Assamu w Indiach, A r y s t o ­ teles z a ś przekazuje w i a d o m o ś c i o tego rodzaju r z e ź b a c h o d n o s z ą c e się �202 MAREK A. K O W A L S K I do wczesnych m i e s z k a ń c ó w P ó ł w y s p u Iberyjskiego. P r z y k ł a d y pocho­ d z ą z bardzo oddalonych o d siebie t e r y t o r i ó w , co t y l k o p o t w i e r d z a w e d ł u g Frasera t e z ę o szerokim rozprzestrzenieniu k u l t u r y m e g a l i t y c z ­ nej. W stosunku do A f r y k i u t r z y m u j e on, że i s t n i a ł a ł ą c z n o ś ć k u l t u r y , a zatem i s z t u k i l u d ó w c a ł e g o k o n t y n e n t u , k t ó r e j korzenie t k w i ą w erze n e o l i t u . W ó w c z a s to w y k s z t a ł c i ł y się pewne f o r m y sztuki, k t ó r e prze­ t r w a ł y n i e m a l do dnia dzisiejszego w ś r ó d licznych p l e m i o n , j u ż po r o z e j ś c i u się l u d ó w A f r y k i w r ó ż n e r e g i o n y k o n t y n e n t u . F a k t y te zatem p o z w a l a ł y b y m ó w i ć w s p o s ó b c a ł o ś c i o w y o sztuce a f r y k a ń s k i e j . N a s u w a j ą się jednak pewne u w a g i . N o t u j ą c w y s t ę p o w a n i e m o t y w u s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z y w pracach r z e ź b i a r s k i c h p r a w i e c a ł e j A f r y k i ł ą c z y go Fraser z e k s p a n s j ą l u d ó w B a n t u . Pozostaje n i e z u p e ł n i e w y j a ś ­ n i o n y p r o b l e m jego istnienia w A f r y c e Zachodniej, d o k ą d drogi l u d ó w B a n t u nie w i o d ł y . M o ż n a w i ę c p r z y p u s z c z a ć , że jest to r o d z i m y element sztuki, k t ó r y p o w s t a ł na terenie K a m e r u n u na d ł u g o przed p o d j ę c i e m w ę d r ó w k i przez B a n t u . Na A f r y k ę C e n t r a l n ą , W s c h o d n i ą i P o ł u d n i o w ą r o z s z e r z y ł się w r a z z p r z y j ś c i e m na tamte obszary s p o ł e c z n o ś c i b a n t u s k i c h z K a m e r u n u w I t y s i ą c l e c i u p.n.e. P o s u w a ł y się t e ż w d r u g ą s t r o n ę , na z a c h ó d , w z d ł u ż W y b r z e ż a Gwinejskiego i w g ó r ę N i g r u , s t ą d jego z n a j o m o ś ć l u d ó w A f r y k i Zachodniej. R o d z i m o ś ć s e r c o k s z t a ł t nego m o t y w u w r z e ź b a c h i maskach a n t r o p o m o r f i c z n y c h n a l e ż a ł o b y za­ t e m o d n i e ś ć do k u l t u r y n e o l i t y c z n e j . J e d n a k ż e stwierdzone w y s t ę p o w a ­ nie p o m n i k ó w n a g r o b k o w y c h , c z y l i t z w . p l a s t y k i s ł u p o w e j , j a k to o k r e ś l a w i e l u b a d a c z y , ograniczone jest do p o ł u d n i o w e j E t i o p i i , a co w i ę c e j t y l k o do l u d ó w kuszyckich, a w i ę c j u ż nie bantuskich, a t y m bardziej l u d ó w Sudanu Zachodniego. P o m i j a m t u b o w i e m celowo istnienie plas­ t y k i słupowej wśród sąsiadujących z Kuszytami i Nilotami plemion Bantu, j a k K i k u y u , W a k e r e w e czy W a n y i k a . F a k t ten, j a k s ą d z ę , t ł u m a c z y ć należy z w y k ł y m i w takich przypadkach zapożyczeniami k u l t u r o w y m i s ą s i a d u j ą c y c h ze s o b ą g r u p . P o r ó w n a n i a z a c z e r p n i ę t e z t a k bardzo oddalonych od siebie t e r y ­ t o r i ó w , j a k Assam, S k a n d y n a w i a , Hiszpania czy Etiopia, są t r o c h ę r y ­ zykowne. Bardzo c z ę s t o zdarza się w sztuce, że podobne m o t y w y r o z w i ­ jają s i ę n i e z a l e ż n i e od siebie, r ó w n o l e g l e w r ó ż n y c h z a k ą t k a c h k u l i z i e m ­ skiej. W y j a ś n i e n i e i n t e r e s u j ą c e g o nas zagadnienia k r y j e się w i ę c b y ć m o ż e w t y m , że w A f r y c e Zachodniej w okresie n e o l i t u nie w y s t ę p o ­ w a ł y f o r m y megalitycznej r z e ź b y nagrobnej. S e r c o k s z t a ł t n a forma t w a 3 4 5 Tamże. E . von S y d o v , African Sculpture, Afrique. L'Art des peuples noirs, Paris Praha 1967. 4 ,,Africa", nr 1: 1928; E . L e u z i n g e r , 1962; L . H o l y , Afrikanische Plastik, �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 203 r z y w y k o n y w a n y c h na t y m obszarze dzieł r z e ź b i a r s k i c h m o ż e b y ć pocho­ dzenia lokalnego i nie w i ą z a ć się z k u l t u r ą n e o l i t u wobec niestwierdzenia w y s t ę p o w a n i a w A f r y c e Zachodniej p l a s t y k i s ł u p o w e j . D y s k u s y j n y m zagadnieniem jest r ó w n i e ż to, czy n a w e t p r z y bardzo k o n s e r w a t y w n y m u k ł a d z i e s p o ł e c z n y m m o g ł y p r z e t r w a ć w sztuce bez z m i a n y przez p i ę ć t y s i ę c y lat pewne f o r m y . O d r ę b n o ś c i lokalne i z r ó ż ­ nicowanie stylistyczne oraz f o r m a l n e r z e ź b y a f r y k a ń s k i e j n a k a z u j ą odno­ sić się z p e w n ą d o z ą o s t r o ż n o ś c i do hipotezy Frasera. N i e w ą t p l i w i e j e d n a k ma ona d u ż e znaczenie z p u n k t u widzenia h i s t o r i i s z t u k i w usta­ l a n i u c i ą g ó w chronologicznych r o z w o j u d z i a ł a l n o ś c i a r t y s t y c z n e j c z ł o ­ w i e k a i p o s z u k i w a n i u j e j p o c z ą t k ó w . Jest t e ż bardzo p r z y d a t n a dla b a d a ń i t e o r i i etnologicznych, a to d z i ę k i w y s u n i ę c i u u m o t y w o w a n y c h w n i o s ­ k ó w , p o z w a l a j ą c y c h o g a r n ą ć w s p o s ó b i n t e g r a l n y tradycje plemienne sztuki afrykańskiej. T y m bardziej godne jest stanowisko W i l l i a m a Fagga, w e d ł u g k t ó ­ rego o k r e ś l e n i e „ s z t u k a A f r y k i " jest b ł ę d n e , g d y ż m o ż n a m ó w i ć j e d y n i e 0 sztuce p l e m i o n a f r y k a ń s k i c h , bardzo z r ó ż n i c o w a n e j w formie, przeznaczeniu i technice w y k o n a n i a . Za p o g l ą d e m Fagga przemawia szeroki istotnie w a c h l a r z k s z t a ł t ó w , s t y l ó w i tendencji a r t y s t y c z n y c h w sztuce A f r y k i . Tendencji o b e j m u j ą c y c h r ó ż n o r o d n e k i e r u n k i , od na­ t u r a l i z m u do abstrakcji, poprzez m n o g o ś ć f o r m p o ś r e d n i c h . J e ś l i rze­ c z y w i ś c i e m o t y w s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z y l e ż y u podstaw t r a d y c j i a r t y ­ stycznych c a ł e g o k o n t y n e n t u , to w y d a j e się, że w m i a r ę r o z w o j u s z t u k i 1 r ó ż n i c o w a n i a się f o r m r z e ź b i a r s k i c h , i c h j e d n o ś ć m o ż n a o d n i e ś ć do po­ c z ą t k ó w sztuki, lecz o t e j ż e j e d n o ś c i nie s p o s ó b obecnie m ó w i ć z p u n k t u widzenia w s p ó l n o t y s t y l u , k t ó r a n i e istnieje. N i e z b y t o d p o w i e d n i jest często stosowany t e r m i n : sztuka p r y m i ­ t y w n a . W p r a w d z i e ma on historyczne uzasadnienie, odnosi się b o w i e m do s z t u k i l u d ó w p o z o s t a j ą c y c h poza w p ł y w a m i w i e l k i c h c e n t r ó w c y w i ­ l i z a c y j n y c h E u r o p y i A z j i , lecz b ł ę d n a jest jego j ę z y k o w a baza. Pod­ s t a w ą tego b ł ę d u są r ó ż n e znaczenia nadawane o w e m u t e r m i n o w i . M o ż e on m i a n o w i c i e w i ą z a ć się z w c z e s n y m chronologicznie okresem roz­ w o j u sztuki, a zarazem z t e c h n o l o g i c z n ą n i e d o s k o n a ł o ś c i ą . T a k w ł a ś n i e z w y k ł o się o k r e ś l a ć prehistoryczne m a l o w i d ł a naskalne, czy t e ż d z i e ł a p o p r z e d z a j ą c e r o z k w i t w i e l k i c h n u r t ó w w sztuce (np. t e r m i n p r y m i t y w włoski). 5 5 W. F a g g, Nigerian Images, London 1964. Pogląd ten wyraźnie uwydatnia się w tytułach jego dalszych prac, takich jak: Tribes and forms in African art, London 1965, czy Masques et sculptures tribaux, Unesco 1967. Natomiast francus­ kie tłumaczenie pierwszej z nich brzmi: Sculptures Africaines, Paris 1965, co w s k a z y w a ł o b y na preferowanie przez afrykanistów francuskich pojęcia „sztuka Afryki". Fakt ten zdają się potwierdzać i inne tytuły wyszłe z tego kręgu. �204 MAREK A. KOWALSKI P r y m i t y w i z m ł ą c z y się t e ż z p e j o r a t y w n y m sensem tego s ł o w a . O z n a c z a ł o b y to, ż e sztuka l u d ó w A f r y k i jest bardziej p r y m i t y w n a n i ż n a r o d ó w europejskich. M o ż n a zgodzić się z tego r o d z a j u p o r ó w n a n i a m i , jeśli chodzi o r o z w ó j k u l t u r y materialnej czy nawet t y p u w i ę z i spo­ ł e c z n y c h . W ż a d n y m p r z y p a d k u nie m o ż e jednak d o t y c z y ć sztuki. Nie zawsze o s i ą g n i ę c i a m a t e r i a l n e i d ą w parze z d u c h o w y m i . Wiele p r z y ­ k ł a d ó w wskazuje na to, ż e l u d y p o z o s t a j ą c e na n i s k i m szczeblu r o z w o j u technologicznego są t w ó r c a m i w s p a n i a ł y c h dzieł sztuki, p r z e w y ż s z a j ą c y c h ekspresją, wyrazem, modelowaniem i b a r w ą obiekty powstałe w k r ę g u c y w i l i z a c j i m a s z y n o w y c h . Pozostaje w i ę c sprawa p r y m i t y w n y c h na­ r z ę d z i i i c h u ż y c i a . Lecz i to nie m o ż e b y ć z a d o w a l a j ą c y m k r y t e r i u m r o z w o j u sztuki. P r o s t y m i i n i e s k o m p l i k o w a n y m i ś r o d k a m i w y t w a r z a ć m o ż n a d z i e ł a o d u ż y m s t o p n i u w y r a f i n o w a n i a artystycznego. W i n n y m znaczeniu p r y m i t y w n y m i n a z y w a się a r t y s t ó w nie posiada­ j ą c y c h zawodowego w y k s z t a ł c e n i a , k t ó r z y t w o r z ą w i n d y w i d u a l n y , so­ bie t y l k o w ł a ś c i w y s p o s ó b , o d b i e g a j ą c od u t a r t y c h , akademickich i a w a n ­ g a r d o w y c h k i e r u n k ó w i o d . a k a d e m i c k i c h s p o s o b ó w t w o r z e n i a . Sztuka jest t u bardzo z i n d y w i d u a l i z o w a n a , t r a k t o w a n a przez a r t y s t ó w j a k o f o r m a odpoczynku i z a s k a k u j ą c a czasem wielce d z i w n ą w i z j ą ś w i a t a . D o g r u p y tej zalicza się c z ę s t o t w ó r c ó w l u d o w y c h o p i e r a j ą c y c h s i ę w swojej pracy na t r a d y c y j n i e p o w t a r z a n y c h przez pokolenia wzorach, a także a m a t o r ó w — naśladowców sztuki wykształconej. Tę interpre­ t a c j ę p r y m i t y w n o ś c i w odniesieniu do A f r y k i n a l e ż y o d r z u c i ć . M a m y t a m do czynienia w p e w n y m sensie t y l k o z n i e p r o f e s j o n a ł a m i , k t ó r z y jednak zawodowo z a j m u j ą się r z e ź b i a r s t w e m . K a t e g o r i a a r t y s t ó w - a m a ­ t o r ó w m a r a c j ę b y t u w Europie i A m e r y c e , gdzie liczne j e d n o s t k i t r a k ­ t u j ą s z t u k ę jako f o r m ę odpoczynku od p r a c y zawodowej, jako c h ę ć w y p o w i e d z e n i a w ł a s n y c h m y ś l i i u c z u ć . T w ó r c z o ś ć i c h z w i ą z a n a jest z p r z e ż y c i a m i estetycznymi, szukaniem ucieczki od o t a c z a j ą c e g o ś w i a t a , b ą d ź przeciwnie, m a n i f e s t a c y j n ą jego a f i r m a c j ą . Wszystkie te e l e m e n t y nie z n a j d u j ą zastosowania w p l e m i e n n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h a f r y k a ń s k i c h . Sztuka jest t a m u t y l i t a r n a , w p r z ę g n i ę t a w s ł u ż b ę k u l t u i m a g i i . 6 Sztuka p l e m i o n A f r y k i m a n a j b l i ż s z e chyba koneksje znaczeniowe ze s z t u k ą l u d o w ą . T u i t a m p u n k t e m w y j ś c i a są t r a d y c y j n e t e m a t y i w z o ­ r y z i n t e n c j ą wiernego przekazywania ich w o b r ę b i e n a s t ę p u j ą c y c h po sobie generacji. O b o w i ą z u j ą t e ż u t r w a l o n e schematy r o z w i ą z a ń i k o n o ­ graficznych i f o r m a l n y c h . Jedna i druga w y r o s ł a w atmosferze k u l t u 6 Jednakże obecnie oprócz zawodowo kształconych artystów poczyna się two­ rzyć również warstwa amatorów, obracających się zasadniczo w kręgu sztuki świeckiej lub chrześcijańskiej. Zjawisko to podnosi U. В e i e r, Art in Nigeria, Ibadan 1960. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 205 i s ł u ż y b ą d ź s ł u ż y ł a celom m a g i c z n y m . N a t y m jednak k o ń c z ą się podo­ b i e ń s t w a , a z a c z y n a j ą r ó ż n i c e . E u r o p e j s k i a r t y s t a l u d o w y , m i m o że po­ zostaje czy p o z o s t a w a ł w k r ę g u t r a d y c y j n e j k u l t u r y , jest znacznie bar­ dziej swobodny w pracy i p o s z u k i w a n i u inspiracji t w ó r c z e j . Co w i ę c e j , owa inspiracja t w ó r c z a w y w o d z i ł a się nie t y l k o z k u l t u r y l u d o w e j , k t ó r a n i g d y nie b y ł a hermetycznie z a m k n i ę t a przed z e w n ę t r z n y m i w p ł y w a m i , c z ę s t o b o w i e m a d o p t o w a ł a w z o r y spoza w ł a s n e g o k r ę g u — dworskie, miejskie, szlacheckie, cudzoziemskie, obce etnicznie nawet; c z y l i prze­ ciwnie, n i ż znacznie bardziej izolowane a f r y k a ń s k i e k u l t u r y p l e m i e n ­ ne. P l e m i e n n y artysta a f r y k a ń s k i b y ł k o n t r o l o w a n y w swojej pracy przez o t a c z a j ą c ą go l o k a l n ą s p o ł e c z n o ś ć . Pewne f o r m y i t e m a t y b y ł y „ d a n e " i u ś w i ę c o n e przez t r a d y c j ę , nie m o g ł y u l e g a ć zmianom, g d y ż w y r a ż a ł y osobowość plemienną. Były wyrazem wspólnoty grupy, a jed­ n o c z e ś n i e o d r ó ż n i a ł y j ą od g r u p s ą s i e d n i c h . Co w i ę c e j , s t a n o w i ł y s y m b o l n i e n a r u s z a l n o ś c i t r a d y c j i i w i ę z i z m i n i o n y m i p o k o l e n i a m i . Z a t e m akcep­ towano jedynie te prace, k t ó r e o d p o w i a d a ł y p l e m i e n n y m kanonom. E u r o ­ pejski t w ó r c a ludowy, aczkolwiek też podlegał naciskowi otaczającej go społeczności, a za j e j p o ś r e d n i c t w e m — t r a d y c j i , m ó g ł jednak w y k a ­ zać w i ę c e j w ł a s n e j i n i c j a t y w y artystycznej. Wreszcie k u l t o w o - m a g i c z n e znaczenie europejskiej r z e ź b y l u d o w e j jest w t ó r n e . Bazuje ono na znie­ k s z t a ł c o n y c h p o j ę c i a c h r e l i g i j n y c h przystosowanych do potrzeb ś r o d o w i s ­ ka i sprowadzonych z w y ż y n k a n o n ó w teologicznych do c e l ó w nader p r a k t y c z n y c h . U j m u j ą c rzecz p r o ś c i e j , m i ę d z y w i e j s k ą s p o ł e c z n o ś c i ą a f i g u r k ą u o s o b i a j ą c ą ś w i ę t e g o i s t n i a ł u k ł a d : za m o d ł y o d w r ó c i s z od nas p o w ó d ź l u b sprowadzisz deszcz w o d p o w i e d n i m czasie, b y w z e s z ł y dobre plony. O sztuce l u d o w e j m o ż n a m ó w i ć w z w i ą z k u ze s p o ł e c z e ń s t w a m i roz­ w a r s t w i o n y m i klasowo jako o sztuce jednej w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a . T w ó r c ą s z t u k i l u d o w e j jest klasa c h ł o p s k a , osoby n i e w y k s z t a ł c o n e , u p r a ­ w i a j ą c e hobbystycznie l u b profesjonalnie ( r z e m i o s ł o wiejskie) d z i a ł a l ­ n o ś ć a r t y s t y c z n ą na marginesie p o d s t a w o w y c h z a j ę ć : r o l n i c t w a l u b rze­ m i o s ł a . W t y m znaczeniu plemienna sztuka a f r y k a ń s k a b y ł a b y w całości l u d o w ą . O k r e ś l e n i e to t r a c i j e d n a k sens wobec nieistnienia s t r a t y f i k a c j i s p o ł e c z n e j b ą d ź jej m a ł e g o zaawansowania. Scentralizowane i shierarchizowane o ś r o d k i p a ń s t w o w e k r ó l e s t w M i ę d z y j e z i e r z a , B e n i n u czy D a h o m e j u p o z w a l a j ą śledzić p o s t ę p u j ą c e r o z w a r s t w i e n i e s p o ł e c z n e w n i e ­ k t ó r y c h regionach A f r y k i . W z w i ą z k u z t y m p e w n i badacze dzielą s z t u k ę B e n i n u na s z k o ł ę d w o r s k ą i s z k o ł ę l u d o w ą . M o ż n a p r z y j ą ć t e n p u n k t 7 7 Ten punkt widzenia szczególnie podkreślany jest w publikacjach radzieckich: W. B. M i r i m a n o w, Afriko. Iskusstwo, Moskwa 1967; Iskusstwo iropiczeskoj Afriki w sobranijach SSSR, Moskwa 1968, pod red. D. Olderogge i G. Czernowa. �206 MAKEK A. KOWALSKI w i d z e n i a z l i c z n y m i jednak z a s t r z e ż e n i a m i , b y nie s n u ć zbyt daleko i d ą c y c h analogii m i ę d z y E u r o p ą a A f r y k ą . L u d o w o ś ć w sztuce a f r y k a ń ­ skiej z a m y k a ł a b y się zatem na k i l k u nielicznych, o k r e ś l o n y c h w czasie obszarach i n o s i ł a b y specyficzny charakter, niezbyt p o r ó w n y w a l n y z e u r o ­ p e j s k i m jej o d p o w i e d n i k i e m . D l a t y c h to p r z y c z y n i n n i badacze s t w i e r d z a j ą , że w A f r y c e sztuka plemienna z a s t ę p o w a ł a s z t u k ę n a r o d o w ą . Stanowisko takie jest do p r z y j ę c i a , gdy przez s z t u k ę n a r o d o w ą b ę d z i e się r o z u m i a ł o s z t u k ę wszyst­ k i c h w a r s t w i klas s p o ł e c z n y c h . Wobec jednak z b y t m a ł e g o s p o ł e c z n e g o r o z w a r s t w i e n i a w A f r y c e , lepiej takich, m o i m zdaniem, p o r ó w n a ń u n i ­ k a ć , b y nie w p r o w a d z a ć z a m ę t u terminologicznego, p o l e g a j ą c e g o na utożsamieniu narodu z plemieniem. Carl Kjersmeier u ż y w a niekiedy zwrotu „rustic art" . W przypadku t ł u m a c z e n i a z w r o t u jako „ s z t u k a w i e j s k a " , r o d z ą się w ą t p l i w o ś c i po­ dobne do t y c h , j a k i e i s t n i e j ą p r z y p o j ę c i u l u d o w o ś c i . P o w r a c a j ą c do p o ­ j ę c i a p r y m i t y w i z m u s t w i e r d z i ć trzeba, że niesie ono z sobą jeszcze jeden u j e m n y sens. P r y m i t y w n y , c z y l i nieudany, źle w y k o n a n y , pozbawiony g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i . Tak t e ż m o ż n a r o z u m i e ć d r u g ą w e r s j ę t ł u m a c z e n i a kjersmeierowskiego „ r u s t i c art", choć w ą t p l i w e , by autor z e c h c i a ł m u n a d a ć t a k i w ł a ś n i e sens. Z p o w o d u z a m ę t u terminologicznego i c z ę s t o ł ą c z ą c y m się z t y m n e g a t y w n y m odczuciem, o k r e ś l e n i e „ s z t u k a p r y m i t y w n a " nie jest n a j ­ w ł a ś c i w s z e . M a n k a m e n t e m jest też r e l a t y w n o ś ć z w r o t u — p r y m i t y w n y , ale wobec czego? K o n i e c z n y jest zatem u k ł a d odniesienia, k t ó r y nie z a w ­ sze b y w a p r e c y z y j n y i a d e k w a t n y . M o ż n a s t w i e r d z i ć , że np. sztuka Baluba jest p r y m i t y w n a wobec p e w n y c h s t y l ó w europejskich, ale sztuka p l e ­ mienia Wahehe jest p r y m i t y w n a wobec Baluba. Tymczasem j e d n ą i d r u g ą o k r e ś l a się t y m s a m y m m i a n e m p r y m i t y w n y c h , podobnie j a k i d z i e ł a B e n i n u , p o r ó w n y w a l n e z n a j l e p s z y m i p r z y k ł a d a m i s z t u k i europejskiej. W celu p r z e z w y c i ę ż e n i a p r z e d s t a w i o n y c h w y ż e j t r u d n o ś c i poszuki­ wano innego nazewnictwa, wiele jednak t e r m i n ó w w y d a j e się b y ć n i e ­ odpowiednich ani w o l n y c h od s u b i e k t y w n e g o znaczenia. U ż y w a n y n i e ­ k i e d y z w r o t „ s z t u k a k r a j o w c ó w " (native art) nie w y d a j e się b y ć w ł a ś c i w y dlatego c h o c i a ż b y , że wszyscy ludzie są k r a j o w c a m i w e w ł a s n y m k r a j u . Z p u n k t u widzenia Polaka, s z t u k ą k r a j o w c ó w m o ż e b y ć np. sztuka ho­ lenderska. N a s t ę p n i e niezaakcentowane jest z r ó ż n i c o w a n i e s t y l ó w i ź r ó d ­ ł a t r a d y c j i t k w i ą c e u podstaw sztuki. A p r z e c i e ż osiągnięcia a r t y s t y c z ­ ne b y w a j ą w y n i k i e m c i ą g ł e g o r o z w o j u s z t u k i — m i m o iż w k o n t e k ś c i e p l e m i e n n y m z a k ł a d a ona n i e u s t a n n y n a w r ó t do p o c z ą t k ó w — z m i a n , 8 9 A. C. T r o j a n , Sztuka czarnej Afryki, Warszawa Kjersmeier, African Negro Sculptures, 1973. London 1947. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 207 k r z y ż o w a n i a się najrozmaitszych w p ł y w ó w i tendencji, t a k k r a j o w y c h , j a k i p o z a k r a j o w y c h , m i m o sporej stagnacji k u l t u r p l e m i e n n y c h . Natomiast nazwa sztuka dzikich (aborigines, savages) niesie z s o b ą w y r a ź n i e ujemne znaczenie. Sugeruje, że „ d z i c y " nie p o t r a f i ą t w o r z y ć r o z w i n i ę t y c h dzieł a r t y s t y c z n y c h , a to, co w y c h o d z i z i c h r ą k , ma cha­ r a k t e r zaledwie ciekawostek etnograficznych. Sam f a k t j e d n a k istnienia s z t u k i w t a k o k r e ś l a n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h ś w i a d c z y o t y m , że „ d z i c y " nie s ą „ d z i k i m i " , jeśli p r o d u k u j ą o b i e k t y o w y s o k i c h w a l o r a c h f o r m a l ­ n y c h i estetycznych. T e r m i n w rodzaju „ s z t u k a egzotyczna" jest z b y t r o m a n t y c z n y i w g r u n ­ cie rzeczy nic nie m ó w i ą c y . O k r e ś l e n i e to nie w y j a ś n i a zasad i z a ł o ż e ń s z t u k i p l e m i e n n e j , procesu jej r o z w o j u , a n i k i e r u n k ó w w n i e j d o m i n u ­ j ą c y c h . Nawiasem m ó w i ą c A f r y k a ń c z y k o w i egzotyczna w y d a ć się m o ż e sztuka europejska, t a k j a k o n g i ś u nas entuzjazmowano s i ę e g z o t y k ą Podhala, j a k dla S k a n d y n a w ó w egzotyczna b y w a ł a sztuka w ł o s k a . Tak w i ę c t e r m i n ó w , podobnie z r e s z t ą j a k poprzednie, ma jeszcze j e d n ą w a d ę — jest europocentryczny i z tego p u n k t u w i d z e n i a ocenia s z t u k ę i n n y c h o b s z a r ó w i l u d ó w . Sztuka egzotyczna, zatem inna n i ż o b o w i ą ­ z u j ą c a i o g ó l n i e znana, a co za t y m idzie d z i w n a i nie odpowiednia. N i e zadowala t e ż nazwa w rodzaju „ s z t u k a t r a d y c y j n a " . K ł a d z i e ona nacisk t y l k o na r o z w ó j h i s t o r y c z n y oraz wskazanie ź r ó d e ł i p o c z ą t k ó w sztuki. Jest zachowawcza, nie w y d o b y w a e l e m e n t ó w zmian. B r a k w niej oceny o s i ą g n i ę ć a r t y s t y c z n y c h i w y e k s p o n o w a n i a z e s p o ł u cech t y p o w y c h dla konkretnego regionu, l u d u i k o n t y n e n t u . N a z w ę t ę m o ż n a o d n i e ś ć r ó w n i e dobrze i do k i e r u n k ó w europejskich. T r a d y c y j n a jest dla nas np. sztuka r o m a ń s k a czy gotycka. D l a w s p ó ł c z e s n e g o A f r y k a ń c z y k a t r a d y ­ cyjna jest sztuka Ife, Sao l u b dzieła w y s z ł e z k r ę g u Master of B u l i w K o n g o . Natomiast nie n a l e ż ą w ś c i s ł y m sensie tego s ł o w a do- s z t u k i t r a d y c y j n e j w s p ó ł c z e ś n i e w y k o n y w a n e prace, c h o c i a ż b y n a w e t p o w s t a ł e na podstawie t r a d y c y j n y c h s c h e m a t ó w . T e r m i n ten s ł u s z n i e p o d k r e ś l a pewnego rodzaju z a c h o w a w c z o ś ć s z t u k i i nieustanne powtarzanie usta­ l o n y c h w z o r ó w t e m a t y c z n y c h i f o r m a l n y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla prac w y s z ł y c h z k r ę g u k u l t u r p l e m i e n n y c h , nie w y j a ś n i a w s z a k ż e p ó ź ­ niejszego i c h z r ó ż n i c o w a n i a i w y k s z t a ł c e n i a się w i e l u o d r ę b n y c h s t y l ó w . C z ę s t o u ż y w a n e jest o k r e ś l e n i e „ s z t u k a m u r z y ń s k a " (negro art, l ' a r t negre). N i e jest ono jednak p r a w i d ł o w e . M ó w i , a i to n i e z b y t d o k ł a d n i e , jakiego t y p u antropologicznego i rasowego l u d z i e są t w ó r c a m i o k r e ś l o ­ n y c h o b i e k t ó w . M o ż n a r o z u m i e ć pod t y m o k r e ś l e n i e m r ó w n i e ż t w ó r c z o ś ć M u r z y n ó w a m e r y k a ń s k i c h , co niepotrzebnie rozszerza zakres p o j ę c i a . Nie istnieje t a k i z w r o t j a k „ s z t u k a B i a ł y c h " . Z tego t e ż w z g l ę d u p o j ę c i e s z t u k i m u r z y ń s k i e j w y d a j e się nie m i e ć r a c j i b y t u . To, co u s p r a w i e d l i w i a jego stosowanie, to intencja sprecyzowania l u d ó w i s p o ł e c z e ń s t w , do �208 MAREK A. KOWALSKI k t ó r y c h o d n o s z ą się r o z w a ż a n i a w p r z y p a d k u analizy i opisu s z t u k i A f r y k i . Chodzi w i ę c po p r o s t u o k r ó t s z ą f o r m ę s f o r m u ł o w a n i a : sztuka l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h A f r y k ę na p o ł u d n i e od Sahary, z w y ł ą c z e n i e m i s t n i e j ą c y c h t a m s p o ł e c z e ń s t w i g r u p pochodzenia n i e a f r y k a ń s k i e g o . F o r m a k r ó t s z a , lecz n i e z b y t s z c z ę ś l i w a . W ostatnich latach p o j a w i ł y się p r ó b y w p r o w a d z e n i a n a z w y „ s z t u k a l u d ó w o b s z a r ó w n i e r o z w i n i ę t y c h " , a t o dla u n i k n i ę c i a o k r e ś l e n i a : p r y ­ m i t y w i z m , j a k o zbyt r a ż ą c e g o . A l e p o j ę c i e „ n i e r o z w o j u " opiera się na p o r ó w n a n i u o s i ą g n i ę ć technologicznych E u r o p y i A m e r y k i P ó ł n o c n e j z p l e m i e n n y m i i t r a d y c y j n y m i s p o ł e c z n o ś c i a m i A f r y k i , Oceanii i w i ę k ­ szości k r a j ó w A z j i . Nie ma to nic w s p ó l n e g o ze s z t u k ą . W r z e c z y w i s t o ś c i z a ś sens jest identyczny ze z w r o t e m : sztuka p r y m i t y w n a . N a l e ż y raz jeszcze p o d k r e ś l i ć , że n i e s p o s ó b p o r ó w n y w a ć r o z w o j u s z t u k i z r o z w o j e m t e c h n i k i . Obie te dziedziny k i e r u j ą się s w o i s t y m i zasadami, nie zawsze ze s o b ą z g o d n y m i . Nadto t e r m i n , poprzez p o ł o ż e n i e akcentu na zacofanie, też może przypominać kolonialną eksploatację obszarów nierozwiniętych, a zatem nie s p e ł n i a w y m o g u u n i k n i ę c i a z b y t drastycznego s f o r m u ł o ­ wania. Przeanalizowane w y ż e j o k r e ś l e n i a , j a k sztuka k r a j o w c ó w , dzikich, egzotyczna, t r a d y c y j n a , m u r z y ń s k a , p r y m i t y w n a , i t d . , p o s i a d a j ą wresz­ cie t ę s a m ą n i e d o g o d n o ś ć , co z w r o t : sztuka A f r y k i . S p r o w a d z a j ą m i a ­ n o w i c i e do w s p ó l n e g o m i a n o w n i k a najrozmaitsze o d r ę b n e style, f o r m y , tendencje i zasady l e ż ą c e u podstaw l o k a l n y c h , c z ę s t o d o s y ć w ą s k i c h s t y l ó w plemiennych. P a u l W i n g e r t , k t ó r y przeprowadza d r o b i a z g o w ą a n a l i z ę t e r m i n o l o ­ g i c z n ą i z n a c z e n i o w ą omawianego t u p r o b l e m u , m i m o w ł a s n y c h u w a g k r y t y c z n y c h w y s u w a jednak p r o p o z y c j ę pozostania p r z y historycznej nazwie sztuka p r y m i t y w n a , p o s t u l u j ą c nadanie jej innego, odmiennego od przedstawionych znaczenia . Oparte ono m i a ł o b y ć na stwierdzeniu, ż e t z w . k u l t u r y p r y m i t y w n e r o z w i j a j ą się w ś c i s ł y m p o w i ą z a n i u z i n ­ s t r u m e n t a l n y m i , zasadniczymi w y m o g a m i ż y c i o w y m i , nie zdegradowa­ n y m i przez potrzeby w y ż s z e g o r z ę d u . Ta propozycja zbliża się w p e w n y m sensie do niemieckiego t e r m i n u „ K u n s t der N a t u r v ó l k e r " b ą d ź d u ń s k i e g o „ K u n s t der N a t u r f o l k " , w p r z e c i w i e ń s t w i e do o k r e ś l e n i a „ K u l t u r f o l k " , o z n a c z a j ą c e g o l u d y A z j i (Dalekiego Wschodu, I n d i i i k r a j ó w arabskich) oraz A m e r y k i P r e k o l u m b i j s k i e j . K u l t u r y p r y m i t y w n e , w znaczeniu na­ d a n y m i m przez W i n g e r t a , o d n o s i ł y b y się w i ę c do l u d ó w A f r y k i za­ m i e s z k u j ą c y c h na p o ł u d n i e od Sahary do E s k i m o s ó w , I n d i a n , mieszkan­ 1 0 11 ie wiele z tych określeń w y s z ł o już dawno z użycia i pojawia się sporadycz­ nie jedynie dla podkreślenia tkwiących w nich ciekawostek historycznych. 1 1 P. Wingert, Primitive Art, New York 1962. �PLEMIENNA SZTUKA 209 AFRYKI ców Australii, wyspiarzy Pacyfiku i tubylców pewnych obszarów A z j i P o ł u d n i o w o - W s c h o d n i e j w okresie i c h o d k r y c i a przez E u r o p e j c z y k ó w . P r z y m i o t n i k „ p r y m i t y w n y " b y ł b y w i ę c w t y m znaczeniu u ś w i ę c o n y przez h i s t o r i ę i p o w i ą z a n y z k u l t u r a m i , k t ó r e z o s t a ł y poznane przez E u r o p e j c z y k ó w w erze o d k r y ć i b a d a ń , natomiast nie m i a ł b y ó w p r z y ­ m i o t n i k p r e t e n s j i do oceny t y c h k u l t u r , a zatem ujemnego znaczenia. Podobnie r o z w i j a swoje p o g l ą d y R a l p h L i n t o n . W e d ł u g niego t e r m i n p r y m i t y w n y u ż y w a n y b y w a w trzech znaczeniach: a) do o k r e ś l e n i a s z t u k i l u d ó w poznanych przez E u r o p ę w dobie wczesnych o d k r y ć geo­ graficznych; b) do o k r e ś l e n i a dzieł s z t u k i w s p ó ł c z e s n e j w y k o n y w a n y c h przez osoby nie p o s i a d a j ą c e formalnego w y k s z t a ł c e n i a ; c) do o k r e ś l e n i a s z t u k i m a ł y c h g r u p s p o ł e c z n y c h , k t ó r y c h o s i ą g n i ę c i a techniczne pozo­ s t a j ą daleko w t y l e za r o z w o j e m c y w i l i z a c y j n y m w i e l k i c h k u l t u r E u ­ r o p y i A m e r y k i P ó ł n o c n e j . Sztuka p r y m i t y w n a w i ą z a ł a b y się zatem z o s t a t n i m znaczeniem tego t e r m i n u , znaczeniem n a d a n y m i o k r e ś l o ­ n y m przez h i s t o r i ę i nie m a j ą c y m obecnie ujemnego zabarwienia . N e g a t y w n ą s t r o n ą podobnego u j ę c i a , tak W i n g e r t a j a k i L i n t o n a , jest f a k t z a m ę t u terminologicznego, p r ó b a z a ś przeforsowania nowego znaczenia nie zawsze daje p o m y ś l n e w y n i k i , m u s i b o w i e m p r z e ł a m a ć w i e l o w i e k o w e n a w y k i m y ś l o w e . N a l e ż a ł o b y z r e s z t ą uprzednio z d e f i n i o w a ć pewne idee k u l t u r o w e i m y ś l i , dla nadania t e r m i n o w i „ p r y m i t y w n o ś ć " specjalnego znaczenia z w i ą z a n e g o ze s z t u k ą . Natomiast A d r i a n A . Gerbrands proponuje n a z w ę : „ s z t u k a n i e e u r o ­ pejska", dla sztuki l u d ó w A f r y k i , Oceanii, A z j i i A m e r y k i . 'Uzasad­ nienie tej nazwy, opartej na p r z e c i w s t a w i e n i u s z t u k i europejskiej sztu­ k o m p o w s t a ł y m i r o z w i j a j ą c y m się na i n n y c h k o n t y n e n t a c h , l e ż y w sfe­ rze o d m i e n n y c h t r a d y c j i zasad i d r ó g e w o l u c j i artystycznej. W Europie są one z w i ą z a n e z zaspokojeniem potrzeb ponadpodstawowych, t a k i c h jak w r a ż l i w o ś ć estetyczna, poczucie p i ę k n a , poszukiwanie emocji i n t e ­ l e k t u a l n y c h , w r a ż l i w o ś ć na k s z t a ł t , l i n i ę , b a r w ę . O p a r t a jest t e ż na ustalonych od lat, przez s z k o ł y i teorie, zasad takich, j a k g ł ę b i a , t r ó j ­ w y m i a r o w o ś ć , p e r s p e k t y w a , operowanie b r y ł ą , linią, p ł a s z c z y z n ą i k o ­ lorem. Jej podstawy, w y w o d z ą c e s i ę ze s t a r o ż y t n o ś c i , k s z t a ł t o w a n e na­ s t ę p n i e w ś r e d n i o w i e c z n y c h warsztatach r z e m i e ś l n i c z y c h — m a l a r s k i c h i rzeźbiarskich — zyskały później podbudowę teoretyczną narzuconą przez s z k o ł y i akademie, a b i o r ą c ą s w ó j r o d o w ó d jeszcze ze sztuki sta­ r o ż y t n e j G r e c j i . Sztuka europejska jest w i ę c s z t u k ą u c z o n ą , p o s i a d a j ą c ą 1 2 1 3 1 2 R. L i n t o n , Primitive Art, [w:] E . E l i s o f o n i W. F a g g , The Sculp­ ture of Africa, New York 1958. A. G e r b r a n d s , Art as an element of culture, especially in Negro-Africa, Leiden 1957. 1 3 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �210 MAREK A. KOWALSKI t e o r i ę i o b o w i ą z u j ą c e k o n w e n c j e . A w a n g a r d o w e k i e r u n k i nie o d r z u c a j ą tego dziedzictwa, lecz d z i a ł a j ą w y b i ó r c z o , do ustalonych zasad d o d a j ą c nowe, k t ó r e z biegiem czasu t e ż s t a j ą s i ę k l a s y c z n y m i . P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć dzieje i m p r e s j o n i z m u czy k u b i z m u . Sztuka l u d o w a z a ś jest bocznym n u r t e m s z t u k i w y k s z t a ł c o n e j , k t ó r y p o c z ą ł w z b i e r a ć w dobie rozpadu ś r e d n i o w i e c z n y c h w a r s z t a t ó w a r t y s t y c z n y c h w okresie renesansu — na w a r s z t a t y miejskie, o b s ł u g u j ą c e p a t r y c j a t i d w o r y magnackie oraz warsztaty p r o w i n c j o n a l n e z a s p o k a j a j ą c e potrzeby w s i , m a ł y c h miaste­ czek i drobnej szlachty. Bazuje ona na schematach sztuki e l i t a r n e j , k t ó r e u s t ę p u j ą c miejsca n o w y m p r ą d o m a r t y s t y c z n y m p r z e c h o d z i ł y do k r ę g u z a i n t e r e s o w a ń w a r s z t a t ó w i a r t y s t ó w p r o w i n c j o n a l n y c h . T e n t y p roz­ w o j u s z t u k i nie ma o d p o w i e d n i k a w ś r ó d m n i e j e w o l u o w a n y c h s p o ł e ­ c z e ń s t w A f r y k i Czarnej, z w y j ą t k i e m m o ż e p e w n y c h p o d o b i e ń s t w w sztuce B e n i n u . W proponowanej przez Gerbrandsa t e r m i n o l o g i i k r y j ą s i ę zatem d w a sposoby o k r e ś l e n i a s z t u k i : przez s z c z e g ó ł o w e w y l i c z e n i e l u d ó w , k t ó r e p r o d u k u j ą o k r e ś l o n e d z i e ł a artystyczne, a przez to wskazanie ź r ó d ł a i c h pochodzenia; oraz przez w s p o m n i a n ą j u ż w y ż e j c h a r a k t e r y ­ s t y k ę tej s z t u k i jako t r a d y c y j n e j i p r y m i t y w n e j , w sensie s u g e r o w a n y m przez W i n g e r t a . P o j ę c i e to jest jednak nader szerokie. M o ż n a b o w i e m p o d c i ą g n ą ć p o d nie s u b t e l n ą i w y r a f i n o w a n ą s z t u k ę c y w i l i z a c j i azjatyc­ k i c h : I n d i i i Dalekiego Wschodu, w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę a m e r y k a ń s k ą z ta­ k i m i k i e r u n k a m i ł ą c z n i e , j a k p o p u l a r art, optic art, psychodelic a r t , wreszcie — m e k s y k a ń s k i e m ú r a l e . W k a ż d y m z t y c h p r z y p a d k ó w , t r z y ­ m a j ą c się ściśle nazwy, b ę d z i e m y m i e l i do czynienia ze s z t u k ą nieeuro­ pejską. W t y m k o n t e k ś c i e i n t e r e s u j ą c e jest stanowisko Bogdana M o l i ń s k i e g o , k t ó r y w odniesieniu do s z t u k i daje p r o p o z y c j ę t ł u m a c z e n i a z w r o t u : p r i m i t i v e , p r i m i t i f — na p i e r w o t n o ś ć , t e r m i n b o w i e m „ p r y m i t y w n o ś ć " jest zbyt w a r t o ś c i u j ą c y . Natomiast sens p r z y j ę c i a t ł u m a c z e n i a p i e r w o t ­ n o ś ć m o t y w u j e M o l i ń s k i m o ż l i w o ś c i ą jego w y m i a n y na p l e m i e n n o ś ć , co dobrze t ł u m a c z y u k ł a d s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h w ś r ó d w i ę k s z o ś c i l u d ó w a f r y k a ń s k i c h i stanu i c h k u l t u r y . Z a r ó w n o Gerbrands j a k i W i n g e r t o d r z u c a j ą n a z w ę sztuka plemienna. O k r e ś l a j ą j ą j a k o n i e z b y t w ł a ś c i w ą , ze w z g l ę d u na to, że w i e l e l u d ó w p i e r w o t n y c h nie posiada n a d r z ę d n e j , plemiennej i n s t y t u c j i władzy u 15 1 4 Kierunki te, zresztą wiele z nich o żywotach nader krótkotrwałych, będą­ cych raczej przejściowymi modami, noszą miano współczesnej awangardy, łączy ich próba odejścia od dotychczasowych kanonów sztuki i wprowadzenie nowych z a ­ sad wypowiedzi artystycznej. B. M o l i ń s k i , Sztuka, rytuał, mit w afrykanistyce amerykańskiej, „Prze­ gląd Socjologiczny", t. 19/1: 1965. 1 5 �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 211 (Buszmeni, K i k u y u , Makonde), i n n e z a ś l u d y l e g i t y m u j ą c e się i n t e r e s u ­ j ą c y m i d z i e ł a m i s z t u k i , w y r o s ł y ponad o r g a n i z a c j ę p l e m i e n n ą (Joruba, Bakongo) . N i e m n i e j jednak n a w e t l u d y niezintegrowane ł ą c z ą się czasem w g r u p y z d o r a ź n i e , w m i a r ę potrzeb, s t o j ą c y m na czele w o d z e m l u b s t a r s z y z n ą . J e ś l i n a w e t w i ę ź ta nie jest t r w a ł a , to stanowi z a c z ą t e k i n s t y t u c j i p l e m i e n ­ n y c h , wspomaganych przez ś w i a d o m o ś ć w s p ó l n e g o pochodzenia, w s p ó l n e j k u l t u r y . C h o c i a ż w i ę c g r u p y te nie p o s i a d a j ą s t r u k t u r y plemiennej, t w o ­ rzą jednak zorganizowaną w pewien sposób jednostkę nawiązującą u k ł a ­ d e m r e l a c j i w z a j e m n y c h do plemienia. Z drugiej strony w systemach scentralizowanych i s t n i e j ą silne elementy dawnej w i ę z i p l e m i e n n e j . Wreszcie najbardziej charakterystyczne i t y p o w e p r z y k ł a d y s z t u k i pocho­ d z ą od l u d ó w o s t r u k t u r z e p l e m i e n n e j . Natomiast w ś w i e t l e dotychcza­ sowych b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i autonomiczne (Buszmeni, Pigmeje) n i e m o g ą w y k a z a ć się o s i ą g n i ę c i a m i w dziedzinie p l a s t y k i f i g u r a l n e j , a w i ę c n a j ­ bardziej t y p o w e j dla plemiennej s z t u k i a f r y k a ń s k i e j . O k r e ś l e n i e „ s z t u k a p l e m i e n n a " w y d a j e się n a j s z c z ę ś l i w s z e , m i m o w i e l u z a s t r z e ż e ń , k t ó r e m o ż n a i do niego zgłosić. M ó w i ono o ź r ó d ł a c h powstania i pochodzenia o b i e k t ó w sztuki w ś r ó d znacznej w i ę k s z o ś c i l u d ó w A f r y k i , 0 ź r ó d ł a c h i c h inspiracji t w ó r c z e j w t r a d y c y j n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h sy­ stemach s p o ł e c z n y c h . K r y j e s i ę w n i m r ó w n i e ż w i a d o m o ś ć o r ó ż n i c a c h s t y l i s t y c z n y c h . Przez s z t u k ę p l e m i e n n ą n a l e ż y b o w i e m r o z u m i e ć t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą r o z m a i t y c h p l e m i o n , z j e j z r ó ż n i c o w a n i e m r e g i o n a l n y m 1 f o r m a l n y m . Przez s z t u k ę p l e m i e n n ą n a l e ż y t e ż r o z u m i e ć t w ó r c z o ś ć s p o ł e c z e ń s t w , k t ó r e nie w e s z ł y jeszcze w p e ł n i w s f e r ę u r b a n i z a c j i i i n d u s t r a l i z a c j i i w ś r ó d k t ó r y c h w i ę z i plemienne są jeszcze t r w a ł e , j a k też, s i ę g a j ą c do h i s t o r i i , t r a d y c y j n ą s z t u k ę p l e m i o n A f r y k i , przed z m i a ­ n a m i , jakie w i c h k u l t u r z e w p r o w a d z i ł k o n t a k t z E u r o p ą . Operowanie z w r o t e m „ s z t u k a A f r y k i " (albo a f r y k a ń s k a ) o t y l e jest m o ż l i w e , ż e w y k s z t a ł c o n a sztuka akademicka stawia na t y m k o n t y n e n c i e dopiero pierwsze k r o k i . Nadto p o j ę c i e „ s z t u k a A f r y k i " ma koneksje historyczne u t o ż s a m i a j ą c e j e z t e r m i n e m „ s z t u k a plemienna", sztuka z a ś akademicka ś w i a d o m i e stara się n a w i ą z y w a ć do a r t y s t y c z n y c h t r a d y c j i p l e m i e n n y c h , co jest widoczne w pracach bodaj w i ę k s z o ś c i w y k s z t a ł c o ­ n y c h p l a s t y k ó w a f r y k a ń s k i c h . Wreszcie sztuka A f r y k i P ó ł n o c n e j o k r e ś l a ­ na jest m i a n e m arabskiej i t r a k t o w a n a j a k o część k u l t u r y arabskiej, ł ą c z n i e z t w ó r c z o ś c i ą k r a j ó w B l i s k i e g o Wschodu. Polscy autorzy s t o s u j ą coraz częściej p o j ę c i e : sztuka plemienna jako najbardziej o d p o w i a d a j ą c e badanemu p r o b l e m o w i . Jako jeden z p i e r w s z y c h p o d j ą ł je K r z y s z t o f M a k u l s k i w i ą ż ą c s z t u k ę z charakterem t r a d y c y j n y c h s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń 16 1 6 Por. przyp. 11 i 13. �212 MAREK A. KOWALSKI skich. W e d ł u g niego, p o n i e w a ż ż y c i e j e d n o s t k i p o d p o r z ą d k o w a n e b y ł o ż y c i u plemienia i j e m u m i a ł o s ł u ż y ć , t e d y i sztuka p o r z ą d k o w a ł a ele­ m e n t y r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j , gospodarczej i k u l t u r o w e j w o k ó ł p o d ­ s t a w o w y c h , ponadczasowych w a r t o ś c i p l e m i e n n y c h . 1 7 Z A G A D N I E N I A TREŚCI W P L E M I E N N E J SZTUCE AFRYKI Dotychczasowe r o z w a ż a n i a s z ł y w k i e r u n k u w y b o r u najbardziej o d ­ powiedniego t e r m i n u , lecz b y n a j m n i e j nie d e f i n i c j i . B y z a p r o p o n o w a ć n a z w ę , n a l e ż y przede w s z y s t k i m o k r e ś l i ć t r e ś ć zagadnienia. O d w r ó c e n i e s y t u a c j i jest atoli pozorne. R o z p o c z ę c i e analizy od k w e s t i i nazewnictwa ma na celu ustalenie p u n k t u widzenia, z jakiego n a l e ż y o c e n i a ć i o k r e ś l a ć p l e m i e n n ą s z t u k ę a f r y k a ń s k ą oraz znalezienie d r o g i •—• przez odrzucenie nieodpowiednich t e r m i n ó w — p r o w a d z ą c e j do o d k r y c i a i s t o t y p r o b l e m u i jego d e f i n i c j i . N i e m a w t y m w z g l ę d z i e d o k ł a d n y c h s f o r m u ł o w a ń , co świadczy o trudnościach związanych z generalnym określeniem sztuki plemiennej i n i e s i o n y m przez n i ą b a g a ż e m p o j ę ć i idei. W r o z w a ż a n i a c h na t e m a t plemiennej s z t u k i A f r y k i p r z e w a ż a j ą d w a zasadnicze u j ę c i a : funkcjonalne — k o n c e n t r u j ą c e się na znaczeniu spo­ ł e c z n y m , na z w i ą z k a c h z r e l i g i ą , m a g i ą , t r a d y c j ą i e l e m e n t a m i ł ą c z n o ś c i w e w n ą t r z p l e m i e n n e j , oraz estetyczne — z k t ó r y m w i ą ż ą się t e ż p o g l ą d y technologiczne. K a ż d e ze stanowisk posiada niezaprzeczalne w a l o r y , w y ­ j a ś n i a j ą c e p r o b l e m y z o k r e ś l o n e g o p u n k t u widzenia. J e d n o s t r o n n o ś ć nie w y n i k a b y n a j m n i e j ze schematyzmu czy negowania i n n y c h c z y n n i k ó w l u b w a r t o ś c i o d m i e n n y c h s p o j r z e ń , lecz z analizy p o d p o r z ą d k o w a n e j k o n ­ k r e t n y m z a ł o ż e n i o m b a d a w c z y m i s t o j ą c y m przed n i m i celom. O b i e k t y s z t u k i plemiennej t r a k t o w a n o p o c z ą t k o w o j a k o kurioza. Ł ą ­ c z y ł o się to z u j ę c i e m f u n k c j o n a l n y m . Lecz o w ą s z t u k ę d z i k i c h , j a k j ą n i e g d y ś zwano, t r a k t o w a n o nieco w s t y d l i w i e . Jej „ o d k r y c i e " dokonane przez g r u p ę a r t y s t ó w z a w a n g a r d o w y c h k r ę g ó w p a r y s k i c h d a ł o w efekcie r o z w ó j spojrzenia estetycznego, k t ó r e g o u k o r o n o w a n i e m b y ł a s ł y n n a praca C a r l a Einsteina, Neger plastik. Ó w p r ą d estetyczny r o z p a l i ł w Europie entuzjazm dla s z t u k i a f r y k a ń s k i e j k o n c e n t r u j ą c y się na p i ę k n i e i d y n a ­ m i z m i e p r z e d m i o t u . Stanowisko to w y n i k a ł o z fascynacji wobec z e t k n i ę c i a s i ę z c a ł k o w i c i e o d m i e n n y m i k a n o n a m i f o r m y . Przestano natomiast 1 7 K . Makulski — głos w dyskusji nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, opu­ blikowany: „Polska Sztuka Ludowa", nr 4: 1967. Pomijam tu inne wątki poru­ szone przez autora wypowiedzi, nie wiążące się jednak bezpośrednio z zagadnie­ niem. W publikacjach innych polskich autorów przyjmują się pojęcia: sztuka ple­ mienna, sztuka Afryki, czy też plemienna sztuka afrykańska, aczkolwiek jeszcze obwarowane wyjaśnieniami. Świadczy to jednakże o trafności terminu. Por. T r o ­ j a n , op. cit. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 213 z w r a c a ć u w a g ę na f u n k c j ę i znaczenie dzieł, t r a k t u j ą c je jako b y t y oder­ wane, r o z p a t r y w a n e t y l k o w ś w i e t l e p o j ę ć plastycznych. Przeciw t e n ­ dencji estetycznej z r o d z i ł a się kolejna reakcja m a j ą c a na celu badanie r o l i d z i e ł a . P o j a w i ł y się r o z w a ż a n i a k ł a d ą c e nacisk na s p o ł e c z n y kontekst prac, i c h znaczenie magiczne i religijne, s ł o w e m na to, co z o s t a ł o po­ m i n i ę t e przez w c z e ś n i e j s z y c h a u t o r ó w : a r t y s t ó w i m i ł o ś n i k ó w sztuki. Z w r o t w k i e r u n k u poszukiwania s p o ł e c z n e g o p o d ł o ż a b y ł tak silny, że symboliczna istota s z t u k i plemiennej s t a ł a się niejasna i n i e z r o z u m i a ł a . N a d t o z u p e ł n i e pomijano w a l o r y plastyczne. Plemienna sztuka a f r y k a ń s k a b y ł a p r a w i e zawsze wysoce f u n k c j o n a l n a i u ż y t k o w a . I s t n i a ł a w s z a k ż e , acz marginesowo, w ś r ó d p e w n y c h p l e m i o n , tendencja do s p o g l ą d a n i a na dzieło, j a k na obiekt sztuki, na obiekt a r t y s t y c z n y , a nie t y l k o p r z e d m i o t k u l t u czy m a g i i . Historia z a i n t e r e s o w a ń s z t u k ą p l e m i e n n ą , to historia zmiennej na p r z e m i a n d o m i n a c j i jednego z d w ó c h u j ę ć : estetycznego l u b f u n k c j o n a l ­ nego. Dopiero ostatnio p r ó b u j e się s p o g l ą d a ć na dzieło s z t u k i od i n n e j jeszcze strony, mianowicie oczami miejscowego a r t y s t y , b y d z i ę k i t e m u w y j a ś n i ć z a w i ł y psychologicznie proces t w ó r c z y , ' z n a l e ź ć m o t y w a c j e s k ł a ­ n i a j ą c e do p o d j ę c i a tej pracy, u c h w y c i ć r ó ż n i c e m i ę d z y a r t y s t ą a rze­ m i e ś l n i k i e m . P r ó b ę odpowiedzi na to zagadnienie p o d e j m o w a l i Hans H i m m e l h e b e r , M a r c e l Griaule, Justine M . C o r d w e l l i P. Y . L . V a n d e n houte , ale p r o b l e m jest jeszcze o t w a r t y . Tendencja jest o t y l e w a ż n a , że m o ż e o k a z a ć się cenną* p o m o c ą w znalezieniu klucza do p e ł n e g o zrozumienia i s t o t y plemiennej s z t u k i a f r y k a ń s k i e j . P e ł n ą a t o l i o d p o w i e d ź m o ż n a z n a l e ź ć we w s z y s t k i c h trzech k i e r u n k a c h badawczych — f u n k c j o ­ n a l n y m , estetycznym i psychologicznym — w z i ę t y c h ł ą c z n i e . L e o n h a r d A d a m p r ó b u j e w y k r y ć w d z i a ł a l n o ś c i artystycznej wszyst­ k i c h t z w . l u d ó w p i e r w o t n y c h p e w n e n a d r z ę d n e w a r t o ś c i . Pisze on, że sztuka p r y m i t y w n a , to ustawiczne powtarzanie t y c h samych f o r m u ś w i ę ­ conych przez t r a d y c j ę . Z b l i ż a j ą c się z a ś bardziej do p r z e d m i o t u r o z w a ż a ń stwierdza, że sztuka A f r y k i jest t y m , co elementarne, to z a ś co elemen­ tarne, jest e s e n c j ą ż y c i a . P r o s t y zabieg logiczny w s k a z y w a ł b y w i ę c , że sztuka jest e s e n c j ą ż y c i a l u d ó w p r y m i t y w n y c h , a zatem t y m elementem k u l t u r y , w o k ó ł k t ó r e g o k o n c e n t r u j e się a k t y w n o ś ć g r u p y . M y ś l t ę p o d j ą ł w c z e ś n i e j G. A . Stevens. U t r z y m u j e on, ż e sztuka p r y m i t y w n a jest n a j ­ bardziej c z y s t ą i s z c z e r ą f o r m ą w y p o w i e d z i artystycznej, p o n i e w a ż idee 18 1 9 1 8 Wymienić m o ż n a przykładowo: H . H i m m e l h e b e r , Personality and Technique of African Sculptors, [w:] Technique and Personality in Primitive Art. New York 1963; J . M. C o r d w e l l , African Art, [w:] Continuity and Change in African Cultures, Chicago 1959; P. Y . L . V a n d e n h o u t e , Poro en masker, „Kongo—Overzee", 1952. L . A d a m , Art Primitif, Paris 1959. 1 9 �214 MAREK A. KOWALSKI swoje czerpie b e z p o ś r e d n i o z r e l i g i i i d o ś w i a d c z e n i a duchowego. N i e jest natomiast s z t u k ą dla sztuki, a zatem nie w y n i k a t y l k o z zawodowej, r z e m i e ś l n i c z e j z r ę c z n o ś c i a r t y s t y . J e ś l i w i ę c A d a m w sztuce u p a t r u j e o g n i s k o w ą k u l t u r y plemiennej, to Stevens ł a g o d z i to stanowisko, u w a ­ ż a j ą c , że sztuka nie jest w a r t o ś c i ą s a m ą dla siebie, lecz s t a n o w i odzwier­ ciedlenie w i e r z e ń i postaw psychicznych c z ł o w i e k a . J e d n a k ż e A d a m p ó ź n i e j d o k ł a d n i e j precyzuje swoje p o g l ą d y , zgadza­ j ą c się w rezultacie ze zdaniem Talbota, iż sztuka n i e jest z j a w i s k i e m i z o l o w a n y m , natomiast stanowi i n t e g r a l n ą część c y w i l i z a c j i . W t o p i o n a jest w h i s t o r i ę l u d ó w i z b u d o w a n y c h przez nie k u l t u r . R o z p a t r u j ą c s z t u k ę jako g ł ó w n y c z y n n i k k u l t u r y plemiennej A d a m m a na m y ś l i j e d n o ś ć i n t e l e k t u a l n ą w y r a ż a j ą c ą się w f o r m i e i t r e ś c i r ó ż n y c h g a ł ę z i t w ó r c z o ś c i . Religia stanowi z a ś i n s p i r a c j ę a r t y s t y c z n ą . Sztuka zatem n o s i r e l i g i j n y charakter, jest u ż y t k o w a , s ł u ż y r y t u a ł o w i i m a g i i . P r z y ­ toczony autor o k r e ś l a j ą c s z t u k ę A f r y k i jako e s e n c j ę życia jej t w ó r c ó w (i o d b i o r c ó w ) nie podnosi jej a t o l i do r a n g i d e c y d u j ą c e g o s k ł a d n i k a k u l ­ t u r y d e t e r m i n u j ą c e g o inne dziedziny życia, Podnosi natomiast j e j w a ż n o ś ć w i d o w i s k o w ą i r o l ę s p e ł n i a j ą c ą się w m a t e r i a l n y m odzwierciedleniu w i e r z e ń i m i t ó w . Chodzi prawdopodobnie o to, że w obiektach s z t u k i m o ż ­ na z n a l e ź ć z w i ą z k i ł ą c z ą c e j ą z w s z y s t k i m i dziedzinami k u l t u r y : r e l i g i ą , prawem, magią, gospodarką, polityką i pedagogiką. Artysta zawdzięcza b o w i e m idee ś r o d o w i s k u . W p r a w d z i e a k t t w ó r c z y jest osobistym p r z e ­ ż y c i e m a r t y s t y , ale ś r o d o w i s k o jest o d b i o r c ą dzieła, k t ó r e t k w i w t r a d y c j i grupy. M a r c e l G r i a u l e z a ś pisze z w i ę ź l e , że sztuka jest m a t e r i a l n ą p r o j e k c j ą m i t ó w i kosmogonii plemiennej, z w i ą z a n ą z r y t u a ł e m i u t y l i t a r n ą dzia­ łalnością społeczności . P r ó b y o k r e ś l e n i a sensu i t r e ś c i s z t u k i p l e m i e n n e j w r a m a c h k r ó t k i c h d e f i n i c j i są w i ę c c z ę s t o s f o r m u ł o w a n i a m i r o m a n t y c z n y m i , lecz n i e z b y t ś c i s ł y m i . Ś w i a d c z ą one o t r u d n o ś c i a c h d e f i n i c y j n y c h , p o z o s t a w i a j ą o t w a r ­ te pole dla dalszych p o s z u k i w a ń . W i ę c e j natomiast nadziei b u d z ą szersze o m ó w i e n i a , bardziej p o ż y t e c z n e n i ż z w i ę z ł e definicje. D a j ą b o w i e m do­ k ł a d n i e j s z y w g l ą d w i s t o t ę p r o b l e m u . T u r ó w n i e ż reprezentowane są r ó ż n e p u n k t y widzenia. E c k a r t von S y d o w za n a j w a ż n i e j s z e dla s z t u k i plemiennej w A f r y c e uznaje elementy f o r m y i ekspresji. W y c h o d z ą c od l o k a l n y c h r e g u ł m o r a l 2 0 2 1 2 2 2 3 2 0 G. A. S t e v e n s , Educational Significance of indigenous [w:] Arts and Crafts of West Africa, red. Michael Sadler, Oxford D. R i c e , The Background of Art, London 1939. L . A d a m , op. cit. M. G r i a u l e , Arts de I'Afrique Noire, Paris 1947. 2 1 2 2 2 8 African 1935. Art, �PLEMIENNA SZTUKA 215 AFRYKI n y c h , r ó ż n y c h od europejskich, ale nie m n i e j ścisłych, w i d z i on w sztuce l u d ó w a f r y k a ń s k i c h g ł ó w n i e t ł o seksualne. S y d o w opiera s i ę na Freudzie i jego kompleksach n e u r o t y c z n o - p ł c i o w y c h , f o r m u j ą c y c h p o d s t a w ę i n s t y ­ t u c j i i o b y c z a j ó w p i e r w o t n y c h . S y d o w znajduje p o d ł o ż e seksualne w s ł u p o w y m k s z t a ł c i e r z e ź b i o k r ą g ł e j f o r m i e masek, u p a r t u j ą c w n i c h symbole fallusa i m a c i e r z y ń s t w a . J e d n a k ż e uczony posuwa się chyba z b y t daleko w swoich p o g l ą d a c h , g d y ż nie zawsze m o ż n a w obiektach s z t u k i plemiennej d o s z u k i w a ć s i ę s y m b o l i k i p ł c i o w e j i r o z r o d c z o ś c i . C z ę s t o pewne f o r m y w y n i k a j ą z m a t e r i a ł u i t e c h n i k i w y k o n a n i a , k t ó r e n a r z u c a j ą t w ó r c y w y b r a n i e o k r e ś l o n e g o k s z t a ł t u dzieł. N i e w s z ę d z i e t e ż s y m b o l i k a m u s i b y ć identyczna i k o j a r z y ć się z k u l t e m p ł o d n o ś c i . Z a c i e ś n i o n y do jednego t y l k o , technologicznego aspektu, jest p o g l ą d Franza Boasa. U w a ż a on, że g d y techniczna o b r ó b k a surowca daje w efek­ cie w y s o k i poziom estetyczny o b i e k t u , w ó w c z a s proces t e n n a z y w a m y s z t u k ą . R ó w n i e ż i proste f o r m y m o g ą o s i ą g n ą ć p e r f e k c j ę f o r m a l n ą . Roz­ p a t r y w a n i e t e j ż e p e r f e k c j i f o r m z technicznego p u n k t u widzenia jest zasadniczym elementem o s ą d u estetycznego. Boas podnosi t e ż r o l ę m a ­ teriału, narzędzi i techniki. W y c h o d z ą c z założeń podobieństwa procesów m y ś l o w y c h c z ł o w i e k a k a ż d e j rasy i k u l t u r y stwierdza, ż e w procesie h i s t o r y c z n y m m o ż e zawarta b y ć o d p o w i e d ź m ó w i ą c a o istocie s z t u k i plemiennej. W t y m k o n t e k ś c i e nie neguje Boas w ę d r ó w e k f o r m , k t ó r e p r z e c h o d z ą c do i n n y c h p l e m i o n n a b i e r a ł y odmiennej t r e ś c i , przystosowa­ nej do k u l t u r y nowego ś r o d o w i s k a . P r y z m a t e m , przez k t ó r y n a l e ż y b a d a ć s z t u k ę p l e m i e n n ą , jest analiza s t y l u , k s z t a ł t u , l i n i i , b r y ł y , s y m e t r i i , p r o ­ p o r c j i i o r n a m e n t u , n a t u r a l i z m u i s y m b o l i k i . D e c y d u j ą c e znaczenie ma w i ę c spojrzenie estetyczne jako w y r a z t e c h n i k i t w ó r c z e j . W s z a k ż e analiza s z t u k i poprzez t e c h n i k ę i t e c h n o l o g i ę t w ó r c z ą nie w y d a j e się b y ć p e ł n a . F o r m y w y n i k a j ą nie t y l k o z technologii i o k r e ś l o n y c h n a r z ę d z i , lecz p o s i a d a j ą r ó w n i e ż aspekt s p o ł e c z n y i r e l i g i j n y , p o t r a k t o w a n y przez Boasa raczej marginesowo. 2 i 2 5 T e n ostatni p u n k t w y d o b y w a natomiast G e r a l d B e r t h o u d . W e d ł u g niego sztuka jest odbiciem m i t ó w i p o d a ń . W s p o s ó b w i d o c z n y s ł u ż y u p o r z ą d k o w a n i u ś w i a t a , d z i ę k i w y r a ż a j ą c e j się w n i e j filozofii p l e m i e n ­ nej. Jej o b i e k t y p e ł n i ą r o l ę s z k o l e n i o w ą , u ś w i a d a m i a j ą naocznie istnienie z w i ą z k ó w i s t r u k t u r p l e m i e n n y c h . Sztuka b y ł a b y zatem a k t u a l n ą i l u s t r a c j ą s t r u k t u r y s p o ł e c z e ń s t w a i t y p u k u l t u r y p r z e z e ń reprezentowa­ nej. Zasadnicze z a ł o ż e n i a tego stanowiska są n i e w ą t p l i w i e s ł u s z n e , ale miejscami zbyt o g ó l n e , g d y ż m o ż n a je r o z c i ą g n ą ć nie t y l k o na s z t u k ę l u 2 6 2 4 E . von S y d o w , Primitive Kunst und Psychoanalyse, „Imago", 1927, Leipzig—Wien—Zurich. F . B o a s , Primitive Art, New York 1955. G. B e r t h o u d , Magie, religion et art africains, Geneve 1962. 2 6 26 nr 10: �216 MAREK A. KOWALSKI d ó w p i e r w o t n y c h , lecz r ó w n i e ż i na liczne k i e r u n k i s z t u k i europejskiej. W o g ó l n y c h zarysach podobne, lecz w s z c z e g ó ł a c h nieco odmienne zda­ nie ma Elsy Leuzinger. O k r e ś l a ona s z t u k ę m i a n e m j ę z y k a l u d ó w bezp i ś m i e n n y c h , czy raczej rodzajem pisma. O b i e k t y s z t u k i o p o w i a d a j ą b o w i e m o p r z e s z ł o ś c i g r u p y , j e j h i s t o r i i , m i t a c h i legendach. N a d a j ą o b r z ę d o m k o n i e c z n ą c e r e m o n i a l n o ś ć i p o w a g ę . Religia — w e d ł u g Elsy Leuzinger — jest r o d z i c i e l k ą s z t u k i plemiennej A f r y k i , przekazuje w i e r ­ nie system p o w i ą z a ń i u k ł a d ó w s p o ł e c z n y c h . Stanowisko ł ą c z ą c e s p o ł e c z n y charakter s z t u k i z k o n c e p c j a m i estetycz­ n y m i i technologicznymi zdaje się r e p r e z e n t o w a ć R a l p h L i n t o n . Sztuka p r y m i t y w n a jest w e d ł u g niego zawsze k o n w e n c j o n a l n a i stylizowana. Jej kanony nie w y n i k a j ą z i n d y w i d u a l n e j z r ę c z n o ś c i a r t y s t y , są n a t o ­ miast w y n i k i e m f a k t ó w technologicznych i psychologicznych. N a j w a ż ­ n i e j s z ą r o l ę o d g r y w a j ą te ostatnie. K o n w e n c j a w y p ł y w a z tego, że sztuka jest d z i e ł e m g r u p o w y m , a nie j e d n o s t k o w y m . S ł u ż y m a g i i , a zatem c a ł e m u s p o ł e c z e ń s t w u . Dlatego t e ż u t z w . l u d ó w p i e r w o t n y c h nie ma r o z r ó ż n i e n i a m i ę d z y s z t u k ą a r z e m i o s ł e m . G r u p a ludzka i dziedzictwo k u l t u r y w y w i e r a j ą nieustanny nacisk na powtarzanie t y c h samych f o r m , k t ó r e b ę d ą c p o d p o r z ą d k o w a n e m a g i i i r e l i g i i są w y n i k i e m nie personal­ n y c h , lecz w s p ó l n y c h potrzeb . W jeszcze w i ę k s z e j mierze na r e l i g i i j a k o punkcie odniesienia s z t u k i plemiennej k o n c e n t r u j e s i ę W i l l i a m Fagg. D y n a m i z m i ekspresja s z t u k i a f r y k a ń s k i e j w y n i k a j ą w e d ł u g jego u j ę c i a z w i t a l i z m u i h i e r a r c h i i sił — p o j ę ć naczelnych i najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla w i e r z e ń p l e m i e n ­ n y c h . G ł ó w n y m celem s z t u k i jest przedstawienie d o k t r y n y siły i energii p r z e n i k a j ą c e j c z ł o w i e k a , stworzenia, w ogóle wszelkie b y t y . P o n i e w a ż k a ż d e p l e m i ę posiada s w ó j z a s ó b p o j ę ć r e l i g i j n y c h , zatem na tej bazie plemiennej k s z t a ł t u j e się r ó ż n o r o d n o ś ć s t y l o w a dzieł s z t u k i a f r y k a ń ­ skiej . Douglas Fraser o k r e ś l a a r t y s t y c z n ą d z i a ł a l n o ś ć l u d ó w p i e r w o t n y c h jako w y s o k o r o z w i n i ę t ą s z t u k ę nisko r o z w i n i ę t y c h k u l t u r . Jej celem nie jest zaspokojenie z a p o t r z e b o w a ń estetycznych, lecz w y p e ł n i e n i e zapo­ trzebowania s p o ł e c z n e g o g r u p y , k i e r o w a n e j t r a d y c y j n y m i normami i k o n w e n c j a m i . W s z a k ż e , co poddaje uwadze Fraser, istnieje p e w i e n m a r ­ gines swobody t w ó r c z e j w nadaniu o b i e k t o w i i n d y w i d u a l n e g o w y r a z u . Z r ę c z n y t w ó r c a p o t r a f i go w y k o r z y s t a ć , n a d a j ą c d z i e ł u t y p o w y dla siebie u k ł a d detali, s z c z e g ó ł ó w i o z d ó b , d o b ó r w a l o r ó w i odcienie b a r w , elementów wykończenia i ornamentyki . 2 7 2 8 2 9 3 0 2 7 L e u z i n g e r , op. cit. - L i n t o n , op. cit. F a g g , E l i s o f o n , op. F r a s e r , op. cit. 8 2 9 30 cit. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 217 N a l e ż y z w r ó c i ć jeszcze u w a g ę na s t r o n ę e s t e t y c z n ą s z t u k i plemiennej, w p r z y t o c z o n y c h w y ż e j p o g l ą d a c h r e p r e z e n t o w a n ą c z ę ś c i o w o przez F r a sera i Boasa, ale u tego ostatniego p o d p o r z ą d k o w a n ą technice. Stano­ w i s k u estetycznemu n a j p e ł n i e j daje w y r a z A d r i a n A . Gerbrands, z tego w ł a ś n i e p u n k t u w i d z e n i a p r o w a d z ą c r o z w a ż a n i a o sztuce p l e m i e n n e j . Sztuka, w e d ł u g Gerbrandsa, jest to praca artystyczna stworzona przez c z ł o w i e k a . Jest to f o r m a w sensie, w k t ó r y m jej t w ó r c a , z w a n y a r t y s t ą , w ł o ż y ł w n i ą s w o j ą o s o b o w o ś ć . Sztuka zatem, to osobista i n t e r p r e t a c j a w r a ż e n i a , f o r m a z a ś i t r e ś ć to podstawowe k o m p o n e n t y , bez k t ó r y c h nie s p o s ó b m ó w i ć o sztuce. Praca artystyczna n i e przekazuje o b i e k t y w n y c h w r a ż e ń , lecz i c h s u b i e k t y w n ą i n t e r p r e t a c j ę . G d y t w ó r c z a i n d y w i d u a l n o ś ć nadaje k u l t u r o w y m w a r t o ś c i o m — w y r a ż a j ą c y m s i ę w rzeczy m a t e r i a l n e j , r u c h u i d ź w i ę k u — o s o b i s t ą i n t e r p r e t a c j ę tego rodzaju, że f o r m y , k t ó r e p o w s t a j ą w t y m procesie t w ó r c z y m , o d p o w i a d a j ą u z n a n y m k a n o n o m p i ę k n a w s p o ł e c z n o ś c i a r t y s t y , w ó w c z a s t e n t w ó r c z y proces i f o r m y w jego w y n i k u otrzymane n a z y w a m y s z t u k ą . 3 1 Logiczna, z w a r t a k o n s t r u k c j a , j a s n o ś ć i d o k ł a d n o ś ć d e f i n i c j i propono­ w a n e j przez Gerbrandsa s k ł a n i a j ą do zgodzenia się z jego s f o r m u ł o w a n i e m o k r e ś l a j ą c y m , co to jest sztuka. M o ż n a j ą p r z y j ą ć w kategoriach o g ó l n y c h . Definicja b o w i e m m o ż e b y ć zastosowana do k a ż d e g o s p o ł e c z e ń s t w a , t y p u k u l t u r y i gałęzi sztuki. Jednak w p r z y p a d k u s z t u k i a f r y k a ń s k i e j nie w y j a ś n i a j e j specyficznych cech. N i e w ą t p l i w i e a u t o r o w i c h o d z i ł o o sfor­ m u ł o w a n i e generalne, k t ó r e m o g ł o b y b y ć u ż y t e c z n y m n a r z ę d z i e m ba­ d a w c z y m w k a ż d y m t y p i e s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y . S t o j ą c wszelako t w a r z ą w twarz z ludami kontynentu afrykańskiego i ich aktywnością twórczą, d e f i n i c j ę t ę n a l e ż y p r z y s t o s o w a ć do k o n k r e t n y c h p r z y k ł a d ó w . T r u i z m e m jest stwierdzenie, że w A f r y c e na p o ł u d n i e od Sahary nie istnieje sztuka dla sztuki, że d z i a ł a l n o ś ć artystyczna w i ą ż e się ściśle z r z e m i o s ł e m , że proces t w ó r c z y p o d p o r z ą d k o w a n y jest u t y l i t a r n y m potrzebom g r u p y , że wreszcie p i ę k n o i d o s k o n a ł o ś ć f o r m y nie m o g ą b y ć r o z p a t r y w a n e w kategoriach czystego p i ę k n a , lecz o k r e ś l o n e s ą przez t r a d y c j ę oraz s y m b o l i k ę i i m p o d p o r z ą d k o w a n e . N i e j a k o w opozycji do Gerbrandsa stoi M e l v i l l e Jean Herskovits, k t ó r y u w a ż a , że n a s t ę p s t w o s t y l ó w w sztuce plemiennej, i c h r o z w ó j chronologiczny, p o j ę c i a r e a l i z m u i s y m b o l i z m u s ą nie do ustalenia w spo­ ł e c z e ń s t w a c h p l e m i e n n y c h . W plastyce jednego plemienia istnieje m i e ­ szanina s t y l ó w i f o r m b ę d ą c y c h w y n i k i e m r o z w o j u n o r m i k o n w e n c j i w ł a s n y c h oraz w p ł y w ó w i z a p o ż y c z e ń z e w n ę t r z n y c h . Co w i ę c e j , pewne p o j ę c i a z zakresu t e o r i i sztuki, takie j a k r e a l i z m , abstrakcja, e t c , posia3 1 Gerbrands, op. cit. �218 MAREK A. KOWALSKI d a j ą odmienny sens w r ó ż n y c h k u l t u r a c h , a te n a d a j ą i m w ł a s n e zna­ czenie, c z ę s t o n i e p o r ó w n y w a l n e z i n n y m i . Istotnie, p o n i e w a ż Gerbrands k o n c e n t r u j e się na zagadnieniach este­ t y c z n y c h , n a l e ż y p a m i ę t a ć , b y w odniesieniu do k u l t u r p l e m i e n n y c h • nie n a d a w a ć t y m zagadnieniom z b y t w y s o k i e j i samodzielnej r a n g i , a t y m s a m y m nie s p r o w a d z a ć filozofii s z t u k i a f r y k a ń s k i e j do europejskiego sposobu m y ś l e n i a i odczuwania. O w o europocentryczne spojrzenie, u j m u ­ j ą c e l o g i k ą i ścisłością, jest p r ó b ą nadania d e f i n i c j i uniwersalnego cha­ r a k t e r u . Trzeba w i ę c m i e ć na uwadze i inne aspekty s z t u k i . W e d ł u g H e r b e r t a Reada sztuka jest f o r m ą magii, m a n i p u l a c j ą s i ł a m i i r r a c j o n a l n y m i , a przez to i n g e r e n c j ą w p r a w a n a t u r y . Posiada znaczenie s p o ł e c z n e , a zatem nie m o ż e b y ć pozostawiona w gestii jednego c z ł o w i e k a . S ł u ż y celom i n s t y t u c j o n a l n y m , a nie personalnym, s t ą d t e ż sama m u s i b y ć zinstytucjonalizowana. Read u p a t r u j e ź r ó d e ł s z t u k i w całości w z o r ó w k u l t u r y p r z e k a z y w a n y c h w o b r ę b i e s p o ł e c z e ń s t w a . T r a d y c j a jest przeto n a j i s t o t n i e j s z ą c e c h ą s z t u k i p l e m i e n n e j . T r a d y c j a reguluje t e ż j e j roz­ w ó j i z w i ą z k i z i n n y m i dziedzinami k u l t u r y . P r z e g l ą d stanowisk wskazuje, że nie m o ż n a o k r e ś l i ć plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j z w i ę z ł ą d e f i n i c j ą . N a l e ż y raczej d a ć szerszy opis p o z w a l a j ą c y w y d o b y ć elementy n a j w a ż n i e j s z e , c a ł o ś c i o w o c h a r a k t e r y z u j ą c e s z t u k ę p l e m i e n n ą . Z a w a r t e p o n i ż e j s f o r m u ł o w a n i e nie b ę d z i e jeszcze j e d n y m i na pewno n i e d o s k o n a ł y m o k r e ś l e n i e m , lecz j e d y n i e p r ó b ą w y t y p o w a n i a zasadniczych k o m p o n e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na t r e ś ć i sens s z t u k i . Sztuka A f r y k i osadzona jest w r o d o w y m i p l e m i e n n y m k o n t e k ś c i e k u l t u r o w y m . Jej sens, r o l a i f u n k c j a o k r e ś l o n e są s p o ł e c z n y m znaczeniem dla g r u p y . Jest z w i ą z a n a z w i e r z e n i a m i p l e m i e n n y m i . Sztuka b y w a m a ­ t e r i a l n y m odbiciem m i t ó w i kosmogonii. W j e j obiektach zawiera się koncepcja ś w i a t a i filozoficzne p o g l ą d y s p o ł e c z n o ś c i . R z e ź b y i m a s k i są ich podbudową przypominającą i pozwalającą zachować związek i struk­ t u r ę systemu s p o ł e c z n e g o . S ą c z y m ś w rodzaju pisma ś w i ę t e g o , z b i o r u p r z e p i s ó w i n a k a z ó w p o s t ę p o w a n i a . O b i e k t y s z t u k i są w i d o m ą g w a r a n c j ą t r w a ł o ś c i i n s t y t u c j i p l e m i e n n y c h , i c h p o w s z e c h n ą a k c e p t a c j ą , a t o przez o d d z i a ł y w a n i e na nie p r z o d k ó w . Przez s z t u k ę dokonuje s i ę integracja plemienia. Sztuka b o w i e m d z i ę k i k u l t o w i p r z o d k ó w i p o w i ą z a n e j z n i m u t y l i t a r n e j a k t y w n o ś c i — magii, p r z y p o m i n a o w s p ó l n y m pochodzeniu i dziedzictwie k u l t u r o w y m . P o w s z e c h n o ś ć s z t u k i m o ż e b y ć t ł u m a c z o n a b r a k i e m pisma. R z e ź b y i m a s k i p e ł n i ą f u n k c j ę p a m i ę c i zbiorowej, są 3 2 3 3 3 2 M. J . H e r s k o v i t s , Cultural Anthropology, New H . R e a d , The Grass Roots of Art, Cleveland—New badaczy takie stanowisko zajmuje Bogdan Moliński, op. cit., osobowość — sztuka, Warszawa 1966; por. też T r o j a n , op. 3 3 York 1954. York 1961. Z polskich oraz tegoż: Historia — cit. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 219 m a t e r i a l n ą e g z e m p l i f i k a c j ą m i t o l o g i i i h i s t o r i i plemienia. Ceremonie m a ­ giczne, w czasie k t ó r y c h u ż y w a n e są o b i e k t y k u l t u , c z y l i to, co o k r e ś l a m y o b i e k t a m i sztuki, g r o m a d z ą c a ł ą s p o ł e c z n o ś ć , a poprzez praktyczne dzia­ ł a n i e u ś w i a d a m i a j ą k o n i e c z n o ś ć istnienia w s p ó l n e j r e l i g i i , j e d n o ś c i d ą ż e ń i c e l ó w c a ł e g o plemienia. N a l e ż y p r z y t y m p a m i ę t a ć , że ó w p l e m i e n n y k o n t e k s t k u l t u r o w y nie jest j e d n a k i dla k a ż d e j g r u p y . Przeciwnie, jest on niejednorodny w odniesieniu do k a ż d e j n i e m a l s p o ł e c z n o ś c i a f r y k a ń ­ skiej. P r z y j ę t e o k r e ś l e n i e „ p l e m i e n n a sztuka A f r y k i " jest j e d y n i e u p r o ­ szczonym, roboczym s f o r m u ł o w a n i e m , p o z w a l a j ą c y m w y d o b y ć cechy charakterystyczne dla d z i a ł a l n o ś c i artystycznej w i ę k s z o ś c i p l e m i o n , co nie oznacza j e d n a k o w o ś c i . Z r ó ż n i c o w a n i e s z t u k i w ś r ó d p l e m i o n A f r y k i w y n i k a b o w i e m m . i n . i s t ą d , że p o s z c z e g ó l n e s p o ł e c z n o ś c i są nosicielami o d r ę b n e j , w ł a s n e j k u l t u r y , r ó ż n i ą c e j się od i n n y c h — czego w y r a z e m jest t e ż sztuka. Tak się s k ł a d a , że na podniesiony w a r t y k u l e p r o b l e m d o t y c z ą c y n a z e w n i c t w a we w s p ó ł c z e s n y c h pracach zwraca się s z c z e g ó l n ą u w a g ę . Zagadnienie dotyczy znacznie szerszego k r ę g u t e m a t ó w n i ż t y l k o sztuka. D o t y c z y w ł a ś c i w i e całości t z w . k u l t u r y plemiennej. Stosowane jest oczy­ w i ś c i e n i e j e d n o k r o t n i e t r a d y c y j n e nazewnictwo, ale t y l k o roboczo, jako najbardziej jeszcze k o m u n i k a t y w n e w c h w i l i obecnej i p o r ę c z n e . T r u d n o b o w i e m p o d c i ą g n ą ć pod jeden m i a n o w n i k tak odmienne p r z y k ł a d y , j a k s p o ł e c z n o ś c i s e g m é n t a m e , pozbawione i n s t y t u c j i wodzostwa, plemiona p o s i a d a j ą c e n a d r z ę d n ą w ł a d z ę , czy wreszcie scentralizowane p a ń s t w a z d w o r e m i a d m i n i s t r a c j ą . J e ś l i antropologia, etnologia czy inne po­ k r e w n e d y s c y p l i n y p o s ł u g u j ą się t r a d y c y j n y m n a z e w n i c t w e m , to nie zna­ czy, b y t k w i ł y w k o n s e r w a t y w n y c h , dawno j u ż z w e r y f i k o w a n y c h p o j ę ­ ciach. N i e ma b o w i e m jednej A f r y k i , jednej j e j k u l t u r y i „ j e d n y c h Czar­ n y c h " . S ą natomiast r ó ż n e l u d y , s p o ł e c z n o ś c i i plemiona o z r ó ż n i c o w a n e j k u l t u r z e , s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j , i n s t y t u c j a c h i f u n k c j a c h t y c h ostatnich. O i l e jednak dyskusja prowadzona na o g ó l n e j p ł a s z c z y ź n i e n a u k i o k u l t u r z e jest raczej s p ó ź n i o n a , o t y l e w odniesieniu do p e w n y c h dziedzin nadal pozostaje aktualna. W w i e l u b o w i e m pracach d o t y c z ą c y c h p l e m i e n ­ nej s z t u k i a f r y k a ń s k i e j owe f a k t y podane w y ż e j b y w a j ą zarzucane na rzecz m ó w i e n i a o k o n t y n e n c i e i sztuce w ogóle. Dlatego t e ż p r o b l e m n a z w y i t r e ś c i , k t ó r y w c a ł o ś c i o w y m u j ę c i u k u l t u r y plemiennej zasadniczo p r z e s t a ł b y ć a k t u a l n y , w dalszym c i ą g u w y m a g a zwracania n a ń u w a g i , gdy chodzi o s z t u k ę . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e5e50a13eb2c1cb372428aa041a74b4.pdf ea0c49ac1e8efcc0a838b8a6858923c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:860 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:791 Title A name given to the resource Some theoretical and methodological aspects of studies in human communication behavior / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.139-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK SOME T H E O R E T I C A L A N D M E T H O D O L O G I C A L ASPECTS OF S T U D I E S I N H U M A N C O M M U N I C A T I O N A L B E H A V I O R Most of the recent w o r k i n h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior has been concerned w i t h such aspects of face-to-face i n t e r a c t i o n as spacing, o r i e n t a t i o n , gesture, posture, diffuse body movement, facial expression, gaze, tone of voice, appearance and amount, rate and f l u e n c y of speech. I t is w i t h these aspects here collectively r e f e r r e d t o as n o n v e r b a l aspects of h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior, that this r e v i e w w i l l be concerned. The a i m of t h i s paper is to give a b r i e f r e c a p i t u l a t i o n of: A ) sources of contemporary interest in nonverbal communication, B ) main research areas, C) main methodological principles, D ) variety of research stra­ tegies and techniques. The r e v i e w w i l l refer to several books and papers, b o t h k e y w o r k s on the subject and accidental, often obscure sources. I t is i n t e n d e d as a general i n t r o d u c t i o n , or better s t i l l , an annotated b i b l i o g r a p h y of w o r k s on the problems w h i c h are r a p i d l y becoming of c e n t r a l interest i n the social as w e l l as the biological sciences of M a n . A . The contemporary interest i n problems classified today as studies i n h u m a n n o n v e r b a l behavior and c o m m u n i c a t i o n are of m a n y years' standing a n d have a n u m b e r of roots. Such problems as "expressive m o v e m e n t s " , "symbolic m o v e m e n t s " , " b o d i l y e x p r e s s i o n " , "gestural behavior" or "language of gestures" have been w i t h i n the scope of i n 1 2 5 1 3 4 6 The paper is abstracted from the larger seminar paper prepared in Septem­ ber 1973 in the Dept. of Anthropology, RSPacS, Australian National University, Canberra. The author is indebted for critical remarks on the present version to Dr Adam Kendon. G . W. A11 p о r t, P. E . V e r n o n , Studies in expressive movement, New York 1933. M. H . К r o u t, Autistic gestures: an experimental study in symbolic move­ ment, „Psychological Monographs", no 208: 1935. W. M. B l a k e , A preliminary study of the interpretation of bodily expres­ sion, New York 1933. D. E f г о n, J . P. F o l e y , Gestural behavior and the social setting, [in:] Т. M. N e w c o m b , E . L . H a r t l e y , Readings in Social Psychology, New York 1947. G. С о с h i a г a, I I linguaggio del gesto, Turin 1932. 2 3 4 5 6 �140 TADEUSZ M. CIOŁEK terest o f several scientific disciplines. E v e r y discipline has been concerned w i t h different research problems, used different techniques of collec­ t i o n and analysis of data, a n d the t h e o r e t i c a l constructions have been created f o r d i f f e r e n t purposes. F o r these reasons the v a r i e t y of theore­ t i c a l and methodological profiles of studies i n h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior is not t h e mere result of a process of d i f f e r e n t i a t i o n and spe­ cification of scientific interests, b u t can be regarded as the outcome of the fusion of o r i g i n a l l y d i f f e r e n t and seperate approaches, such as: A n t h r o p o l o g y , h i s t o r y of c u l t u r e , h i s t o r y of a r t — w h e r e interest has been focused on s y m b o l i s m of b o d i l y r i t u a l s , sign languages , e x ­ pression of social relations ~ or i n t e r p r e t a t i o n of v i s u a l a r t and music . W i t h i n the interest of linguistics l i e p r o b l e m s of speechreplacing signs a n d gestures , speech accompanying behavior , sign languages , vocal and nonvocal aspects of speech c o m m u n i c a t i o n , gestural origins of l a n g u a g e . The subjects of interest to psychology and p s y c h i a t r y are p r o b l e m s of interpersonal perception , expression of p e r s o n a l i t y t r a i t s , expres7 9 8 1 1 1 2 1 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 18 1 9 7 2 0 W. T e g g, Meetings and greetings: the salutations, obeisances, and courtesies of nations, London 1877. M. L . S c o t t , The sign language of the Plains Indians of North America, „Archives of The International Folk-lore Association", vol 1: 1893. S. E . L o o m i s, Sign Language of truck drivers, „Western Folklore", vol 5: 1956. M . K u t t i k r i s h n a , Hand symbols in Kathakali, „Modern Review", June 1937. R. F i r t h , Verbal and bodily rituals of greeting and parting, [in:] J . S. L a F o n t a i n e , Interpretation of ritual: essays in honour of A. I. Richards, London 1972. R. B r i l l i a n t , Gesture and rank in Roman art: the use of gestures to denote status in Roman sculpture and coinage, New Haven 1963. E . S a X 1 , Die Ausdruckgebarde der Bildenden Kunst, Jena 1932. A. P. M e r r i a m, Music as symbolic behavior, [in:] H . А. В o s a m j i a n, The rhetoric of nonverbal communication: readings, Glenview 1971. R. J а к o b s о n, Motor signs for „Yes" and „No", „Language in Society", vol 1: 1972. A. T. D i 11 m a n n, L . G . L l e w e l l y n , Body movement and speech rhytm in social conversation, „Journal of Personality and Social Psychology", 11: 1969. „Sign Language Studies", a semiannual journal edited by W. C . S t о к о e, The Hague: Mouton. D. A b e r c o m b i e , Paralanguage, „British Journal of Disorders of Com­ munication", vol. 3: 1968. A. J o h a n n e s s o n , The gestural origin of language, „Naturę", vol. 166: 1950. G . W. H e w e s , Primate communication and the gestural origin of language, „Current Anthropology", vol. 14: 1973. M. C o o k , Interpersonal perception, Hardmondsworth 1971. С h. W o l f f , A psychology of gestures, London 1945. 8 9 1 0 11 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 �STUDIES sion of e m o t i o n a l a n d 2 3 interaction , 2 5 tion IN HUMAN p s y c h o p h y s i c a l states therapeutic 2 1 , psychodiagnosis 2 4 communication , as well as 2 2 , dyadic selfpresenta- . Studies i n h u m a n c o m m u n i c a t i o n t h e o r y are p r o b l e m s of signals, codes, a n d as with of exchanging problems of concerned m a i n l y with channels used b y h u m a n beings, as w e l l environmental variables influencing the process 26 signals . F i n a l l y these issues are non-human primate And 141 COMMUNICATIONAL BEHAVIOR 27 28 of i m p o r t a n c e to p e d i a t r i c s , 2 9 ethology , human 3 0 ethology , and o b v i o u s l y these issues have been considered b y 3 2 p r a c t i c i a n s of o r a t o r y , t h e a t r e and dance 3 3 and pedagogics , 31 zoosemiotics . theoreticians and 3 4 pantomime . I n such a v a r i e t y of studies expressed b y t h e vast r a n g e o f t e c h n i c a l l i t e r a t u r e the growing d e m a n d for p r o b l e m s and findings is p a r t i a l l y a synthetic satisfied. And evaluation t h u s for of research the general discussion of t h e o r e t i c a l aspects of studies i n h u m a n one can l i s t several important works 2 1 3 5 . F . D u n b a r , Emotions and bodily changes: a survey of literature on psy­ chosomatic interrelationships 1910-1953, New York 1954. E . M y r a у L o p e z , Myokinetic psychodiagnosis, New York 1958. M. A r g у 1 e, J . D e a n , Eye contact, distance, and affiliation, ,,Sociometry", vol. 28: 1965. M. C o o k, Experiments on orientation and proxemics, „Humań Relations", vol. 23: 1970. L . J . F i n e, Nonverbal aspects of psychodrama, [in:] J . H. M a s s e r m a n, J . L . M o r e n o , Progress in psychotherapy, vol. IV. New York 1959. J . C . F 1 u g e 1, The psychology of clothes, London 1940. G. A. B o r d e n , An introduction to human—communication theory, D u ­ buque 1971. K . S. R o b s о n, The role of eye—to—eye contact in maternal-infant attach­ ment, „Journal of Child Psychology and Psychiatry", vol. 8: 1967. J . R. G r e e n , A gesture inventory for the teaching of Spanish, Philadel­ phia 1968. S. A. A l t m a n , The structure of primate social communication, [in:] S. A. A l t m a n , ed., Social communication among primates, Chicago — London 1967. I. E i b l - E i b e s f e l d t , Transcultural patterns of ritualized contact beha­ vior, [in:] A. H . E s s e r, Behavior and environment: the use of space by ani­ mals and men, New York 1971. T . A. S e b e ok, ed., Animal communication: techniques of study and results of research, Bloomington •— London 1968. J . P. M а с L a u r i n, Self-education in gesture for public speaking, Glas­ gow 1910. A. M o r g a n , An hour with Delsatre: a study of expression, Boston 1889. F . A. F . A d a m s , Gesture and pantomime action, New York 1891. P. E к m a n, W. V. F r i e s e n , The repertoire of nonverbal behavior: categories, origins, usage and coding, „Semiotica", vol. 1: 1969. M. A r g y l e , So­ cial Interaction, Atherton 1969. M. A r g у 1 e, The psychology of interpersonal behaviour, Harmondsworth 1972, M. A r g y l e , Nonverbal communication in human 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 �142 TADEUSZ If we are concerned w i t h w o r k s s u m m a r i z i n g aspects of these studies, beside t h e most v a l u a b l e are 38 expression , linguistic human M. CIOŁEK reviews for interpersonal 4 1 communication 3 9 f o r the trends and 3 6 Duncan , 37 interactions , facial-visual 40 signals , the facial extra- area of ethological approach to . F i n a l l y t h e r e are several b i b l i o g r a p h i e s T h e r e are different paper b y ecology of h u m a n perception , v o c a l b e h a v i o r , and 4 2 excellent 4 3 and m o r e p o p u l a r r e v i e w s also several useful selections of readings 4 S 4 4 . . social interaction, [in:] R. A. Hinde, ed., Non—verbal communication, Cambridge 1972. А. К e n d о n, The review of R. Birdwhistell's book: Kinesics and Context, „American Journal of Psychology", vol. 85: 1972. A. E . S c h e f l e n , How beha­ vior means, New York 1973. S. D u n c a n , Nonverbal communication, „Psychological Bulletin", vol. 72: 1969. I . A 1 1 m a n, E . L e t t , The ecology of interpersonal relationships: a clas­ sification system and conceptual model, [in:] J . E . M c G r a t h , ed., Social and psychological factors in stress, 1967. R. S o m m e r , Small group ecology, „ P s y ­ chological Bulletin", vol. 67: 1967. P. E к m a n, V. W. F r i e s e n , P. E l l s w o r t h , Emotion in the human face: guideline for research and integration of findings, New York 1972. P. E km a n, ed., Darwin and facial expression: a century of research in review, New York 1973. M. C o o k , Interpersonal perception, Hardmondsworth 1971. I . V i n e , Communication by facial—visual signals, [in:] J . H . C r o o k , ed. Social Behavior in birds and mammals: essays on the social ethology of animals and Man, London — New York 1970. G . F . M a h 1, G . S с h u 1 z e, Psychological research in the extralinguistic area, [in:] T . A . S e b e ok, et. al., eds., Approaches to semiotics, The Hague 1964. С h. R. В r a n n i g a n, D. A. H u m p h r i e s , Human non—verbal beha­ viour: a means of communication, [in:] N. B l u r t o n J o n e s , ed., Ethological studies of child behaviour, Cambridge 1972. Т. M. C i o ł e k , Human communicational behavior — a provisional check­ list, „Sign Language Studies", no. 5: 1974. M. D a v i s , Understanding body mo­ vement: an annotated bibliography, New York 1972. F . C . H a y e s , Gestures: a working bibliography, „Southern Folklore Quarterly", vol. 21: 1957. M. L u r k e r, Bibliographic zur Symbolkunde, Baden—Baden 1968. T. P f e i f f e r , Some references to the study of human ethology, Mimeographed. Dept. of Anthropology, Livingston College, New Brunswick, New Jersey, 1971. L . L . B a r k e r , N. B. C o l l i n s , Nonverbal and kinesic research, [in:] P. E m m e r t, W. D. B r o o k s , eds., Methods of research in communication, B o ­ ston 1970. D. C . B a r n l u n d , Nonverbal interaction: introduction, [in:] D. C . B a r n l u n d , ed., Interpersonal communication: survey and studies, Bo­ ston 1968. H. J . V e t t e r , Language behavior and communication: an introdu­ ction, Itasca 1969. M. A r g у 1 e, ed., Social encounters: readings in social interaction, Hard­ mondsworth 1973. H. А. В o s m a j i a n, ed., The rethoric of nonverbal communi­ cation: readings, Glenview 1971. J . L a v e r , S. H u t c h e s o n , Communication in face to face interactions: selected readings, Hardmondsworth 1972. 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 �STUDIES IN HUMAN COMMUNICATIONAL из BEHAVIOR В . There exist three f u n d a m e n t a l groups of studies concerned w i t h the three basic functions of n o n v e r b a l behaviors i n face-to-face i n t e r ­ actions. The f i r s t g r o u p of w o r k consists of researches on the speechreplacing junction. T h e r e are several reasons f o r w h i c h v e r b a l c o m ­ m u n i c a t i o n (based on w r i t t e n or spoken language) is subject to r e p l a ­ cement b y "sign languages" and "technical codes". Besides the deaf a n d m u t e sign systems, and some social taboos such as i n the case T r a p pist m o n k s , q u i t e complex systems o f gestural and p o s t u r a l signs are used f o r solving the p r o b l e m of: — differences i n spoken languages used b y i n d i v i d u a l s i n v o l v e d i n the act of c o m m u n i c a t i o n ( i . e. A m e r i c a n Indians, d r i v e r s , traffic police, i n t e r n a t i o n a l g r o u n d - a i r rescue signals) — noise p r e c l u d i n g any efficient use of speech (drivers, hitchhickers, firemen) — distance w h i c h is too great f o r effective voice use ( i n t e r n a t i o n a l g r o u n d - a i r signals, crane-operators, f i r e m e n , umpires) — silence w h i c h f o r any specific reason should not be d i s t u r b e d (sur­ geons, hunters, conductors & choirmasters, i n g a m b l i n g casions) — b a r r i e r s or e x t e r n a l conditions m a k i n g the use of v e r b a l c o m m u n i ­ cation impossible (radio & television gestures, divers) — secrecy: b o t h of message itself and of the fact of c o m m u n i c a t i o n (gambling casinos, burglars, secret associations, prisoners). The second g r o u p of studies is concerned w i t h the role of nonverbal signals in the process of supporting, completing, regulating the verbal communication. These studies are devoted to the analysis o f the t e m p o ­ r a l sequence or c o i n c i d e n c e , of the v e r b a l and n o n v e r b a l behaviors as w e l l as to the analysis of i n t e r r e l a t i o n s h i p s between meanings con­ veyed b y each of the channels . The various types o f elements of v i s u a l and acoustic behavior have i m p o r t a n t functions: — t h e y complete the meaning (repeat, i l l u s t r a t e , accent, anticipate, con­ tradict) of spoken utterances — t h e y c o n t r o l the s y n c h r o n i z a t i o n of actions i n conversation 4 6 4 7 4 48 4 9 5 0 4 6 Т. В r u n, The international dictionary of sign language, London 1969. Т. M. C i o ł e k , Materiały do alchemii gestów, „Etnografia Polska", vol. 17: 1973. M. С r i t с h 1 e у, The language of gesture, London 1939. W. S. C o n d o n , W. D. O g s t о n, Sound film analysis of normal and pathological behavior patterns, „Journal of Nervous and Mental Disease", vol. 143: 1966. M. A r g у 1 e, et. al. The communication of inferior and superior attitudes by verbal and non—verbal signals, „British Journal of Social and Clinical Psycholo­ gy", vol. 9: 1970. S. D u n c a n , Some signals at. rules for taking speaking turns in conver­ sations, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 23: 1972. A . K e n 4 7 4 8 4 9 5 0 �144 T A D E U S Z M. CIOŁEK — t h e y p r o v i d e feedback to the speaker on the reaction of the audience — t h e y signal to the speaker about the attentiveness of a listener. The t h i r d group of studies, the most i n t e r e s t i n g f r o m the p o i n t of v i e w of anthropological sciences, is concerned w i t h the researches on nonverbal behavior in managing the immediate social situation . These studies deal w i t h the general question: W h a t b e h a v i o r a l elements, i n w h a t sort of configurations and i n w h a t contexts, are i n use f o r the purpose of: — c o n t r o l of the content, emotional tone and l e n g t h of interactions — c o n t r o l of dimensions (role-relation, i n t i m a c y , dominance) of r e l a ­ tionship — co-ordination of activities and sequences of behavior — signalling responsiveness and attentiveness. C. T h e f u n d a m e n t a l and r a p i d progress of knowledge i n the f i e l d of h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior is associated w i t h the i n c o r p o r a t i o n i n t o the b o d y of social sciences the principle of the study of the detailed process of specific interactions at the level of the elements of these intera­ ctions. U n d o u b t e d l y , h i g h l y i n f l u e n t i a l here have been some m e t h o d o l o g i ­ cal postulates w o r k e d out i n biological sciences, especially b y h u m a n et­ hology. P a r t i c u l a r y i m p o r t a n t seem to b e three r e q u i r e m e n t s : — emphasis o n the use of the large v a r i e t y of simple observable features of behavior as r a w data — emphasis on the development of the descriptive and hypothesisgenerating phase as the s t a r t i n g p o i n t of s t u d y — an avoidance of major categories of behavior whose r e a l i t y or ope­ r a t i o n a l d e f i n i t i o n have not been made clear enough. The acceptance of these methodological principles appears to be i n congruence w i t h the i n n e r t r e n d of systematis studies i n functions of body m o t i o n , paralanguage a n d p r o x i m a t i o n . These studies w e r e b r o u g h t i n t o existence b y c o n s t r u c t i n g and developing systems of i d e n ­ t i f i c a t i o n and n o t a t i o n for elements of v o c a l and non-acoustic beha51 52 5 3 5 4 d o n , Some functions of gaze direction in social interaction, „Acta Psychologica" v o l 26: 1967. M. A r g y l e , Social Interaction, Atherton 1969. M. A r g y l e , ed., Social encounters: readings in social interaction, Hard­ mondsworth 1973. N. B l u r t o n J o n e s , Characteristics of ethological studies of human behaviour, [in:] N. B l u r t o n J o n e s , ed., Ethological studies of child behaviour, Cambridge 1972. G . L . T r a g e r, Paralanguage: a first approximation, „Studies in L i n ­ guistics", vol. 13: 1958. D. C r y s t a l , B . Q u i r k , Systems of prosodic and paralinguistic features in English, The Hague 1964. 51 5 2 5 8 5 4 �STUDIES IN HUMAN COMMUNICATIONAL 145 BEHAVIOR 5 5 v i o r . A t the same t i m e the f u l l usage of h u m a n ethology's research techniques, as w e l l as its findings, seems to safeguard the progress i n social sciences. T h e second s t i m u l a t i n g factor was the i n c o r p o r a t i o n i n t o social sciences of the idea of extensively relating findings from the sphere of human behavior to their biological basis as well as to their inter­ actional, physical, social, psychological and cultural context. I n accor­ dance w i t h this t r e n d several studies have been made, m a i n l y w i t h i n the f r a m e w o r k of researches i n social psychology, on the influence of some antecedent and c o n t e x t u a l factors on ongoing social interaction. G e n e r a l l y speaking several types of researches can be distinguished concerned w i t h such problems as: — t h e influence of the purpose of encounter o n the outcome of i n t e r ­ action — the influence of p h y s i c a l and physiological factors encompassing b o t h the m o m e n t a r y a n d r e l a t i v e l y e n d u r i n g states of i n d i v i d u a l s i n v o l v e d i n i n t e r a c t i o n . Some factors l i k e body b u i l d , p h y s i c a l stigma , pupil dilation can be of great i m p o r t a n c e f o r the f i n a l result of an encounter — the influence of personal (demographic, psychological, sociocultural) characteristics. Some of t h e m l i k e appearance , sex, age , ethnic back5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 5 5 e 2 R. B i r d w h i s t e l l , Introduction to kinesics, Louisville 1952. R. В i r dw h i s t e l l , Kinesics and context: essays on body motion communication, P h i ­ ladelphia 1970. Т. E . H a l l , A system for the notation of proxemic behavior, „American Anthropologist", vol. 65: 1963. M. C o o k , Experiments on orientation and proxemics, „Humań Relations", vol. 23: 1970. R. S o m m e r , Further studies in small group ecology, „Sociometry", vol. 28: 1965. G . M с В r i d e, et al., Social proximity effects on galvanic skin responses in adult humans, „Journal of Psychology", vol. 61: 1965. К. T. S t r o n g m a n , C . J . H a r t , Stereotyped reactions to body build, .Psychological Report", vol. 23: 1968. E . G o f f m a n, Stigma: notes on the management of spoiled identity, Englewood Cliffs 1963. R. K l e c k , Physical stigma and nonverbal cues emitted in the face to face interactions, „Humań Relations", vol. 21: 1968. J . W. S t a s s, F . N. W i l l i s , Eye contact, pupil dilation and personal preference, „Psychonomic Science", vol. 7: 1967. M. A r g у 1 e, R. M с H e n r y, Do spectacles really affect judgments of intelligence?, „British Journal of Social and Clinical Psychology", vol. 10: 1970. W. J . M с К e а с h i e, Lipstick as a determiner of first impressions of persona­ lity, „Journal of Social Psychology", vol. 36: 1952. G. N i e l s e n , Studies in self-confrontation, viewing of sound motion pic­ ture of self and another person in a stressful dyadic situation. Copenhagen 1962. L . A. P a s t a l a n , D. H . C a r s o n , eds., Spatial behavior of older people, Ann Arbor 1970. 5 6 5 7 5 8 6 9 6 0 6 1 6 2 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �146 TADEUSZ M. CIOŁEK 6 3 g r o u n d , psychological disturbances tant 65 differences , emotional 6 6 67 the influence events have have been f o u n d tone of i n t e r a c t i o n , r e l a t i o n s h i p s , value c o n g r u e n c e — 6 1 68 subject to and have also been p o i n t e d of e n v i r o n m e n t a l factors w h i c h been to be role detailed encompass the studies. The impor­ status out set of representative studies here are those on the i n f l u e n c e of landscape a n d a r c h i t e c t u r e l i v i n g arrangement of c r o w d i n g 7 3 7 0 , room design 7 1 , seating a r r a n g e m e n t s , i n t e r p e r s o n a l distances 7 4 7 2 6 9 , , degree . D . W i t h i n n o n v e r b a l c o m m u n i c a t i o n studies exists a great v a r i e t y of research techniques. T h e main differences can be r e c a p i t u l a t e d as fol­ lows: The f i r s t is developed a r o u n d the b e h a v i o r is r e g a r d e d as the main question: w h i c h aspect of human f i e l d of interest. Thus some studies can be devoted t o the b e h a v i o r of t h a t i n d i v i d u a l , w h o i n the course of 6 3 J . R. A i e 11 o, S. E . J o n e s , Field study of the proxemic behavior of young school children in three subcultural groups, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 19: 1971. О. M. W a t s o n , T. D. G r a v e s , Quantitative research in proxemic behavior, „American Anthropologist" vol. 68: 1966. C . H u 11, С. O u n n s t e a d, The biological significance of gaze aversion with particular reference to the syndrome of infantile autism, „Behavioral Science", vol. 11: 1966. R. Firth, Postures and gestures of respect, [in:] P. M a r a n d a, J . P o u i 11 o n, eds., Exchange et communications: Melanges Levi-Strauss, The Hague 1969. R. V. E X 1 i n e, L . C . W i n t e r s , Affective relations and mutual glances in dyads, [in:] S. S. T o m p k i n s , С. E . I z a r d , eds., Affect, cognition and per­ sonality, New York 1965. S. M. J o u r a r d, An exploratory study body accessibility, „British Journal of Social and Clinical Psychology", vol. 5: 1966. D. F . L o t t , R. S o m m e r , Seating arrangements and status, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 7: 1967. К. B. L i t t l e , et. al., Value congruence and interaction distances, „Journal of Social Psychology", vol. 79: 1968. H . W r i g h t , R. B a r k e r , Midwest and its children, Lawrence 1957. R. R. B l a k e , et. al., Housing architecture and social interaction, „Sociometry", vol. 19: 1956. R. S o m m e r , Small group ecology, „Psychological Bulletin", vol. 67: 1967. A . P. H a r e , R. F . B a l e s , Seating position and small-group interaction, „Sociometry". vol. 26: 1963. W. G r i f f i 11, P, V e i t с h, Hot and crowded: influences of population density on interpersonal affective behavior, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 17: 1971. M. A r g у 1 e, J . D e a n , Eye contact, distance, and affiliation, „Sociomet­ ry", vol. 28: 1965. 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 69 7 0 7 1 72 7 3 7 4 �STUDIES IN HUMAN COMMUNICATIONAL 147 BEHAVIOR 7 5 i n t e r a c t i o n is the "sender of a s i g n a l " , other studies can focus t h e i r a t t e n t i o n o n the behavior o f the "receiver of a signal" , or studies can be concerned w i t h the n a t u r e of t h e signal . F i n a l l y as the m a i n issue the i n t e r a c t i o n a l event itself w i t h i t s s t r u c t u r e and charakteristics can be studied . 7 6 7 7 7 8 T h e second t y p e is based on the status chosen f o r the i n d i v i d u a l s s t u ­ died. There are several possibilities: a n i n d i v i d u a l (or group of them) can be t o t a l l y unaware t h a t the studies on t h e i r behavior are being c a r r i e d o u t , secondly subject(s) can be t o l d g e n e r a l l y b u t unspecifically t h a t studies concerned w i t h t h e i r behavior w i l l be c a r r i e d o u t , f i n a l l y sub­ j e c t s ) can be f u l l y i n f o r m e d about the objectives and details of planned studies . 7 9 8 0 8 1 The n e x t v a r i e t y is r e l a t e d to the w a y the r a w data is collected. The collection can be based on f i e l d studies i n n a t u r a l settings, such as l i ­ braries, restaurants, shopping centers, nurseries, airports, parks , or the data collection can be c a r r i e d out w i t h the a i d of l a b o r a t o r y facilities . I n t h i s case there are t w o possibilities: a) the analysed phenomena can be deliberately ( a r t i f i c a l l y ) elicited f o r the purpose of a g i v e n phase of r e s e a r c h , or b) t h e y can be observed and recorded w i t h o u t i n t e r f e ­ rence b y the researcher i n t h e i r spontaneous o c c u r r e n c e . 8 2 8 3 84 85 7 5 I . E i b l - E i b e s f e l d t , Transcultural patterns of ritualized contact beha­ vior, [in:] A. H . E s s e r, ed., Behavior and environment: the use of space by animals and men, New York 1971. A. T . D i t t m a n , et. al., Facial and bodily expression: a study of recep­ tivity of emotional cues, „Psychiatry", vol. 28: 1965. N. B l u r t o n J o n e s , Criteria for use in describing facial expressions of children, „Humań Biology", vol. 43: 1971. A. K e n d o n , A. F e r b e r, A description of some human greetings, [in:] R. P. M i c h a e l , J . H . C r o o k , eds., Comparative Ecology and Behaviour of Primates, London 1973. W. C . M c G r e w , An ethological study of children's behaviour, New York — London 1972; Т. M. C i o ł e k , Greeting and farewell behavior in Man: report on preliminary investigations, Mimeographed, Dept. of Anthropology, RSPacS, Australian National University, Canberra 1974. M. H . К r o u t, An experimental attempt to produce unconscious manual symbolic movements, „The Journal of General Psychology", no 208: 1954. D. F . T h o m p s o n , L . M e l t z e r , Communicational of emotional intent by facial expressions, „Journal of Abnormal and Social Psychology", vol. 68: 1964. S. H e s h к a, Y . N e l s o n , Interpersonal Speaking Distance as a Function of Age, Sex, and Relationship, „Sociometry", vol. 35: 1972. M. A r g у 1 e, R. I n h g a m , Gaze, mutual baze, and proximity, „Semiotica", vol. 6:1972. i. e. G. M с В r i d e et al., 1965. А. К e n d o n, Movement coordination in social interaction: some examples described, „Acta Psychologica" vol 32: 1970. 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 8 8 4 8 5 �148 T A D E U S Z M. CIOŁEK The f o u r t h t y p e of difference arises f r o m t h e w a y the data is c o l ­ lected and recorded. Several techniques can be e m p l o y e d seperatedly or s i m u l t a n o u s l y : q u e s t i o n n a i r e s , observation a n d n o t e - t a k i n g ; obser­ v a t i o n w i t h the a i d of detailed n o t a t i o n system ; observations w i t h the a i d of check-lists and v i d e o t a p e r a c o r d e r s taperecording comments on ongoing i n t e r a c t i o n a l e v e n t s ; analysis of transcribed v i d e o t a p e as w e l l as the frame b y frame analysis of a research document f i l m . 86 8 7 8 8 89 90 91 9 2 F i n a l l y the f i f t h category is connected w i t h methods of data analy­ sis. A n d thus conclusions can be d r a w n i n m a n y ways: o n the basis of s t r u c t u r a l , c o n t e x t u a l a n a l y s i s ; on the basis of statistical t r e a t m e n t of n u m e r i c d a t a ; or event due to computer p r o c e s s i n g . 93 9 4 86 8 7 8 8 i. e. S. M. J o u r a r d 1966. i. e. R. F i r t h 1969. О. M. W a t s o n , Proxemic 95 behavior: a cross—cultural study, The Hague 1970. 8 9 i. e. W. С. M с G r e w 1972. i. e. W. С. M с G r e w 1972. i. e. S. D u n c a n 1972. i. е. А. К e n d o n, A. F e r b e r 1973. A. E . S с h e f 1 e n, Natural History Method in Psychotherapy: communicational research, [in:] L . A. G o t t s c h a l k , A. H . A u e r b a c h , Methods of Research in Psychotherapy, New York 1966. M. H. K r o u t, An experimental attempt to determine the significance of unconscious manual movements, „The Journal of General Psychology", vol. 51: 1954. P. E k m a n , W. V . F r i e s e n , Т. T a u s s i g , VID—R and SCAN: tools and methods for automated analysis of visual records, [in:] G . G e r b n e r , et. al., The analysis of communication content, New York 1969. 9 0 91 9 2 9 3 9 4 9 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b80d830ef89c6f196afc115e5f394162.pdf b3e0f67b38129f21bb72b20ca306c250 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:868 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:798 Title A name given to the resource Mit i myślenie mityczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.25-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text «к Część I „Etnografia Polska", t, X X : 1976 z. 1 L E C H MROZ M I T I MYŚLENIE MITYCZNE * „Chwalimy rozum, a n a j w i ę k s z e rzeczy zawdzięczamy przesądom" A. Verri Problem mitu jest jednym z najczęściej chyba poruszanych zagadnień w humanistyce, zarówno przez antropologów, etnologów, socjologów, jak i psychologów, lingwistów, literaturoznawców i t d . Jest to jednocześnie jedno z najbardziej trudnych i kontrowersyjnych zjawisk, o granicach płynnych, niemożliwych — jak do tej pory — do zakreślenia, tak z uwagi na istotę, treść, jak i charakter, mechanizm powstawania, cele, trwałość. Istnieje szereg teorii mitoznawczych, wśród których można znaleźć około 500 prób sprecyzowania, co należy rozumieć przez mit. Bowiem w obrę­ bie teorii i szkół zajmujących się mitem istnieje jeszcze wiele dalszych, szczegółowych już podziałów i wariantów różnicujących je dalej i zacie­ rających nie tylko możliwości zrozumienia i granice mitu, ale także gra­ nice pomiędzy szkołami i kierunkami. Czasami teorie te zwalczają się, ale często jedynie z różnych punktów ujmują zjawisko. Nie ma jednak, mimo ponad dwusetletniej już historii badań, teorii na tyle pełnej bądź uniwersalnej, by można było powiedzieć, że przybliżyła zjawisko pozna­ niu w sposób zasadniczy i że wiedza o micie i myśleniu mitycznym stała się bardziej dostępna, mniej dyskusyjna. Możemy nawet zaryzykować twierdzenie, że ostatnie dziesiątki lat sytuację skomplikowały. Rozbudo­ wany wprawdzie został aparat pojęciowy, rozwinęły się techniki badaw­ cze, powstały nowe dyscypliny naukowe, jednakże w taki sam sposób jak rozwijała się myśl mitoznawcza, rozszerzała się świadomość głębokości zja­ wiska i szerokości jego zakresu, złożoności jego form; powstawały nowe rodzaje mitów — jako wynik różnego rodzaju potrzeb społecznych. Mimo że tradycja badań mitoznawczych sięga niezbyt głęboko, sam problem mitu dostrzegany był na wiele wieków wcześniej, i tak na dobrą sprawę Platońskie stwierdzenia, że: mitu nie może zastąpić żadna inna * Artykuł ten nie przedstawia zamkniętego zespołu hipotez, jest sprawozdaniem z pewnego etapu prac nad mitem, przedstawieniem nurtujących autora wątpliwości. Niezbyt duża popularność tematu w literaturze polskiej powoduje, że autor u w a ż a za wskazane przedstawienie tego artykułu, choć nie stanowi on całości zamkniętej. �26 L E C H MRÓZ funkcja ludzka, jak „rozum" czy „nauka", że z chwilą, gdy m i t obumiera, zajmuje jego miejsce inny, czy że mit jest wyrazem zasadniczych potrzeb ducha, są jednymi z nielicznych stwierdzeń, jakie nie budzą wątpliwości, jakie uznawane są przez różne szkoły i orientacje badawcze. Te tezy, jakie znajdujemy u współczesnych badaczy, możemy — przynajmniej w części — znaleźć i u Platona. Platon przestrzega przed tłumieniem mitu — uwolnienie od niego może być równoznaczne ze stłumieniem ży­ wotnej funkcji ludzkiej. Zdaniem Platona „mit spełnia podstawową funk­ cję w życiu człowieka i dlatego mity będą tworzone bez względu na to, co ktoś O' t y m myśli. Nie możemy przezwyciężyć mitu, możemy go tylko zrozumieć, rzeczywistym niebezpieczeństwem dla duszy nie są przodko­ wie, są nim natomiast oświeceni współcześni, którzy nie tylko nadużywa­ ją mitu, ale, nadęci złudną nauką, w ogóle utracili prawdę zawartą w m i ­ cie" . Późniejsze próby badawcze wielu zajmujących się mitem, rozwa­ żania szkół astralno-babilońskich, solarnych czy nawet sporej liczby i n ­ nych, wydają się cofnięciem wstecz w stosunku do Platona. Badając szcze­ góły, dążąc do znalezienia przyczyny uniwersalnej, zatracili ich zwolenni­ cy szerokie pojmowanie problemu, przeoczyli rozległość zjawiska. Właści­ wie dopiero przemyślenia badaczy z ostatnich k i l k u dziesiątków lat pozwo­ liły niejako powtórnie odkryć prawdy znane Platonowi, a do niektórych z nich docieramy dopiero aktualnie. 1 Rozwój i przemiany, jakie w ciągu ostatnich lat nastąpiły w naukach społecznych, biologii, psychologii, w technice— w myśleniu, pozwoliły do­ strzec, że — wbrew pozorom — mit i potrzeba myślenia ideowego, „irra­ cjonalnego", nie są zjawiskami znajdującymi się w regresie czy obumie­ rającymi. Zmienia się po prostu ich forma, rodzaj oddziaływania, mecha­ nizm powstawania — ale trudno byłoby z całym przekonaniem stwierdzić, że jest to zjawisko, które za kilka czy kilkadziesiąt następnych lat za­ ginie. Spostrzeżenie, że powstają coraz nowe mity — mity okresu dyna­ micznie rozwijającej się techniki, stało się dodatkowym utrudnieniem dla mitoznawstwa, zarówno z uwagi na nieadekwatność czy niepełność do­ tychczasowych określeń mitu — jako wypracowanych głównie w odnie­ sieniu do tzw. mitów plemiennych czy archaicznych i na podstawie błęd­ nych założeń wiążących m i t z przeszłością i czasami minionymi, wiarą pojmowaną jako przesąd, a w najlepszym przypadku jako religia — jak i przez fakt niedostateczności metod badawczych, nie potrafiących okre­ ślić jednoznacznie również tych współczesnych zjawisk i ich granic. Do­ chodzimy więc do podstawowego pytania, problemu tej pracy, od którego należy rozpocząć nasze rozważania: czym jest m i t i czy można bardzo współcześnie wyrosłe jego formy zaliczyć do tych samych ram i kategorii 1 E . V e o g e l i n , Ordo and History, Lousiana 1957, t I l l , s. 186, za: Z. A. M o ­ r e n o , Jung, bogowie i człowiek współczesny, Warszawa 1973, s. Ł77. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 27 myślenia, co owe datujące się sprzed kilkudziesięciu czy kilkuset lat? Czy zatem zjawisko m i t u należałoby ograniczyć do kultur plemiennych i systemów religijnych — co, jak sądzę, byłoby niesłuszne, aczkolwiek wielu badaczy wypowiada się w tym duchu — czy też należałoby zakres tego pojęcia pozostawić otwarty i uznać, że zjawisko mitu, mityzacji, m y ­ ślenia mitycznego nie skończyło się wraz z minionymi wiekami, istnieje nadal, acz w zmodyfikowanej formie, dostosowanej do czasów współczes­ nej techniki, systemów komunikacji, gospodarki, światopoglądu — zatem, że jest to integralna czy nawet immanentna cecha psychiki ludzkiej, stały czynnik egzystencji człowieka. Historia badań mitoznawczych, jak wspomniano, dość długą już ma tradycję. Pomińmy jednak dokładniejszą prezentację tych dawnych teo­ r i i — z ubiegłych wieków czy nawet początków ubiegłego stulecia, dziś już historycznych — jako. że informacje o nich znaleźć można w podręcz­ nikach, a zajmijmy się poglądami ostatnich kilkudziesięciu lat, z całą zresztą świadomością, że na myśli zawarte w pracach współczesnych, na zawarte tam hipotezy, składają się również przemyślenia wypracowane w ciągu wielu poprzednich dziesięcioleci, tym bardziej że we współczes­ nym .mitoznawstwie dominują nadal prace i kierunki zajmujące się ana­ lizą mitu w jego tradycyjnej formie, badanie zaś współczesnych zjawisk pozostaje właściwie marginesem. Sposób podejścia do zagadnienia mitu, podstawy badawcze pozwalają wydzielić kilka ukierunkowań mitoznawczych. Do najważniejszych we współczesnej nauce należy zaliczyć teorie psychoanalityczne, funkcjonalne i pochodne od funkcjonalizmu, szkołę mitu i rytuału, teorie socjo-psychologiczne, egzystencjalistyczne, fenomenologiczne, ewolucjonistyczne, strukturalistyczne dawne (szkoła czeska i rosyjska) i współczesnego strukturalizmu. Zagadnienie mitu, a zwłaszcza jego archaicznych form, było i jest niejednokrotnie przedmiotem przemyśleń czy rozważań etnologów i antro­ pologów — wiele prac i hipotez jest ich dziełem. Oczywiście pozostają one w bezpośrednim związku z prądami panującymi w innych naukach — f i ­ lozofii, socjologii, psychologii, bądź to w zakresie analizy mitu jako takie­ go, bądź dla uzyskania informacji o danej społeczności, jej kulturze, h i ­ storii, normach etyczno-prawnych. Ten zespół teorii nie tworzy wprawdzie jakiegoś zwartego systemu z uwagi na odmienne, często, kontrowersyjne interpretacje, ale sposób podejścia do zagadnienia posiada pewne wspólne cechy wynikające z samej dyscypliny, przedmiotu jej zainteresowań, ro­ dzaju prowadzonych badań. Wydzielić można teorie pochodne od ewolucjonizmu i następców Tylora (np. ewolucjonistyczne pojmowanie mitu znalazło odbicie i kontynuację we współczesnym marksizmie i u części religioznawców radzieckich), teorie historyczne, które także w swoisty sposób interpretowały zjawiska mitu, dalej takie, którym początek dały przemyślenia Malinowskiego i innych funkcjonalistów itd. Pogląd prezen­ towany przez Malinowskiego pozostaje w bliskim związku z jedną z naj1 �28 L E C H MROZ bardziej znanych współcześnie szkół mitoznawczych, szkołą mitu i rytua­ łu, której wybitnym wyrazicielem jest O. James. Mimo opierania się na szerokim materiale, w t y m i na pracach Malinowskiego', nie przedstawił ten kierunek tak interesujących rozwiązań czy propozycji metodologicz­ nych w porównaniu do- innych wymienionych tutaj, ulegając zbyt przy tym wizji utylitaryzmu w religii i wywyższeniu chrześcijaństwa, przez pryzmat którego oceniane są czasami irme systemy. By być dokładnym — nie można mówić o jakimś jednym kierunku antropologicznym w mitoznawstwie, niemniej — mimo zróżnicowania — teorie antropologiczne charakteryzują się szeregiem cech wspólnych. Wspólne dla większości chyba hipotez antropologicznych jest ograniczenie mitu do jego dawniej­ szych, archaicznych form — „mit odnosi się do społeczności prymityw­ nych"; to zdanie wypowiedziane przez Malinowskiego jest dość sympto­ matyczne dla większości przemyśleń i wypowiedzi etnologów i antropolo­ gów na temat mitu. Podobnie zresztą współczesne teorie strukturalistyczne zajmują się w zasadzie tą znaną, tradycyjną formą mitu, rozwijając metody badawcze, ale nie poszerzając ram tradycyjnie przypisywanych mitowi. Jedynie strukturaliści, nie będący etnologami, bariery te prze­ k r a c z a j ą — jak np. Barthes . Wymaga uwidocznienia także postać C. Lévi-Straussa. Dla niego mit stanowi ważny materiał badawczy i przedmiot licznych prac. Strukturalne analizy i poszukiwanie mitemów — - podsta­ wowych jednostek, z jakich zbudowany jest każdy mit zdaniem Lévi-Straussa dostarczają interesujących informacji na temat powszechności wątków mitycznych i samych kultur. 2 3 Innym wyraźnie różniącym się zespołem teorii mitoznawczych są teo­ rie psychoanalityczne. Zbieżność wizji zawartej we śnie, w wizjach osób z zaburzeniami psychicznymi i w przekazie mitycznym sprawiła, że mit znalazł się w obszarze zainteresowań psychoanalityków. I znów, jak w przypadku teorii antropologicznych, istnieją zasadnicze czasem roz­ bieżności interpretacyjne pomiędzy przedstawicielami poszczególnych kie­ runków psychoanalitycznych, ale wspólne ramy metodologiczne, kierunek nauki, pozwalają teorie te zestawić razem. Pomijając wypowiedzi mniej znaczące, na czoło wybijają się cztery, najbardziej zresztą znane, nazwi­ ska: Freuda, Fromma, Junga, Kerenyiego. Hipotezy Freuda jako' zbyt jednostronne niewielką — jak sądzę — posiadają wartość dla współczes­ nego mitoznawstwa. Natomiast głębokie, wielostronne analizy Fromma i Junga na stałe weszły do nauki o micie jako wyraz jeszcze jednego< cie­ kawego punktu widzenia; jest to zwrócenie uwagi — po raz pierwszy zresztą w tak wyraźny sposób — na rolę psychiki i nieświadomych dzia­ łań człowieka w procesie mitotwórczym i na relację między mitem a jed­ nostką i jej psychiką. 2 3 B. M a l i n o w s k i , Szkice z teorii kultury, Warszawa 1958, s. 458. R. B a r t h e s , Mythologies, Paris 1970. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 29 Teorie psychoanalityczne i sposób interpretacji mitu, jego funkcji i ro­ l i , wywarły wpływ na szereg innych orientacji i teorii mitoznawczych; także na etnologię i teorie powstałe w obrębie nauk antropologicznych. Późniejszy rozwój biologii, psychologii, nauk o człowieku potwierdził wagę wielu spostrzeżeń i odkryć psychoanalityków. Dlatego sądzę, że przy współczesnych rozważaniach nad mitem nie można pominąć tych odkryć. Właśnie dlatego,, że — na co zwraca uwagę współczesna nauka — zaspo­ kojenie potrzeb psychiki jest tak ważne i tak istotna jest jej rola w na­ szym życiu i działaniu. Zasługa psychoanalityków dla badań mitu polega zresztą także na zwró­ ceniu uwagi na symbolikę zawartą w przekazie mitycznym, na symbolicz­ ny sposób kodowania informacji przekazywanej za pośrednictwem mitu; temu ostatniemu zagadnieniu specjalnie wiele uwagi poświęcił Fromm. Problem symboliki mitu jest zresztą jedną z bardziej kontrowersyjnych płaszczyzn dyskusji, zwłaszcza między antropologami a psychoanalityka­ mi. Najbardziej wyraźnie uwidacznia się to chyba przy zestawieniu zupeł­ nie przeciwstawnych hipotez Fromma i Malinowskiego, który uważał, że rola symbolu w przekazie mitycznym jest niewielka bądź prawie żadna. Jednakże odsłonięcie tej symbolicznej zasłony dla zrozumienia treści mitu nie zawsze jest możliwe. Fromm wyjaśnia to: „trudno nam zrozu­ mieć język mitu, bo język, jakim są one mówione, język symboliczny zo­ stał zapomniany" . Istotnie sposób myślenia i wyrażania zmienia się na­ wet w obrębie życia jednego pokolenia, na przestrzeni wielu wieków zmiany te są najprawdopodobniej ogromne. Ma więc chyba rację Fromm zwracając uwagę na trudność czy w ogóle niemożność zrozumienia sym­ bolicznej wymowy dawnych mitów i języka, jakim zostały zakodowane. Analizując mit w świetle jego symbolicznej fermy należy uważać, by nie popaść w skrajność, nie wypaczać zawartych w micie myśli, w ana­ lizowanie samych symboli i przekształcanie analizy mitu w rozważania o samych symbolach, zmieniając tym samym relację człowiek — symbol —• zakodowana treść kulturowa w badanie stosunków i zależności między symbolami. Poza tym warto pamiętać, że to, co nam w tej chwili wydaje się przekazem symbolicznym, może wynikać z przerafinowania naszego myślenia, bowiem to, co uważamy za język symboliczny, może być zwy­ kłym logicznym, bezpośrednim sposobem wyrażania się i formułowania myśli. Na przykład z naszego> europejskiego punktu widzenia zasady bu­ dowania myśli i wypowiadania ich przez szereg narodów Wschodu — ten przykład jako skrajny wyraźnie uwidocznia różnicę, o jaką chodzi — jest przesycony rozwiniętą symboliką, zawoalowany rozbudowanym kodem. Patrząc jednak od strony tamtejszej kultury, jest to po' prostu inny od naszego, ale nie mniej precyzyjny sposób formułowania myśli. Tak więc niejednakowa będzie wymowa symbolu, niejednakowy zakres tego pojęcia 4 4 E. F r o m m , Zapomniany język, Warszawa 1972, s. 29. �30 L E C H MRÓZ dla każdej z obu kultur. Co dla nas jest niewątpliwym symbolem, może nim nie być dla przedstawiciela innej kultury i odwrotnie. Bowiem i n ­ terpretacja myśli wyrażonych wprost jako symbolicznych może doprowa­ dzić do zupełnie fałszywych wniosków, tak dotyczących treści przekazu mitycznego, jak i samej kultury i społeczności, która go wytworzyła. W grupie współczesnych teorii mitoznawczych osobną pozycję zajmu­ ją teorie fenomenologiczne, ich przedstawicielami najbardziej chyba zna­ nymi są Cassirer, a zwłaszcza Eliade — dla którego mit stanowi ważny przedmiot rdzważań. Powyższe zaszeregowanie jest bardzo uproszczone, jako że coraz bardziej zaznaczają się integracyjne tendencje w nauce; stąd zarówno u jednego, jak i u drugiego z wymienionych uczonych do­ strzec można wpływ y różnych dyscyplin czy kierunków naukowych i związki z różnymi postawami ideowymi powodujące, że określenie „fe­ nomenologiczne" jest pewnym uproszczeniem, bowiem myśli wymienio­ nych uczonych, a zwłaszcza Eliadego (ahistoryczny strukturalizm), dalekie są od pierwowzoru fenomenologicznej filozofii. Eliade jest zresztą tym, który jako jeden z pierwszych mit zaczął widzieć w znacznie szerszych ramach niż dotychczas — nawet niż psychologiczne teorie mitu. M i t naj­ częściej traktowany był jako pewien rezultat, efekt określonych procesów i sytuacji w kulturze i jako taki rozpatrywany, często niezależnie od wtórnego oddziaływania na kulturę. Eliade spojrzał na m i t przede wszy­ stkim od drugiej strony — nie jako na rezultat, ale czynnik sprawczy, uświęcający regulator zasad życia, zachowania, jedzenia, seksu, etyki, praw, idei, egzystencji — norm obowiązujących w danej kulturze. M i t według Eliadego jest przeciwstawieniem tego, co świeckie, temu, co świę­ te; jest wytyczną do przedłużenia trwania i do realizacji świętości . Za­ strzeżenia może budzić samo ideologiczne założenie Eliadego, podkreśla­ jące tak silnie ową uświęcającą absolutną doskonałość jako cel każdego mitu. Dążenie do stanu wzorcowego i spełnienia idei jest niewątpliwie świątecznym odejściem od codzienności, swego rodzaju wywyższeniem po­ nad przeciętność codziennej biologicznej egzystencji — do tego zagadnie­ nia powrócimy jeszcze w dalszej części rozważań; tutaj ograniczymy się do podkreślenia wagi spostrzeżenia Eliadego dla współczesnego mitoznawstwa. Dla ścisłości należy dopowiedzieć, że koncepcja Eliadego miała swoich prekursorów. Znaczniejszym wśród nich był Konrad T. Preuss: „mity należy pojmować jako akty wiary, które udzielają wszelkiemu po­ zornie pradawnemu dzianiu się bezwarunkowej siły sprawczej w teraź­ niejszości" — m i t udziela teraźniejszości charakteru pradawności, jest oparciem dla tradycji. Te jego stwierdzenia znalazły potem odbicie i zna­ czne rozbudowanie w pracach Otta i właśnie Eliadego. T 5 6 5 M. E l i a d e , Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970; Mitovi „Mogućnosti", Split 1970, nr 3-4. К. T. P r e u s s , Die Religion, [w:] Lehrbuch der Volkerkunde 6 i mass-media, 1937, s. 68. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 31 Podobnie ważne są także przemyślenia Cassirera. Tak jak psychoana­ litycy, a zwłaszcza Fromm, zwraca Cassirer uwagę na symboliczną, a cza­ sami alegoryczną wymowę mitu i języka, jakim jest on wyrażony. Waż­ niejsze jednak jest uwypuklenie przez niego roli czynnika zaangażowania psychicznego' w micie: „wyobraźnia mityczna implikuje zawsze akt wiary. Bez wiary w rzeczywistość swego przedmiotu mit straciłby podstawę, na której się opiera" . Przedmiotem zainteresowań religioznawców czy etnografów marksi­ stowskich jest także dość często mit. Można by t u wymienić szereg ba­ daczy zarówno' radzieckich, polskich, jak i z innych krajów europejskich. Mimo istotnego i niewątpliwego wkładu, jaki marksizm posiada w bada­ niach nad mitem — między innymi przez zwrócenie uwagi na współza­ leżność świadomości i mitu, jako jednej z jej form, od warunków ekono­ micznych oraz dzięki wprowadzeniu klasyfikacji zjawisk związanych z re­ ligią, mitem i magią, dokonaniu krytycznej oceny dotychczasowych teorii mitoznawczych i pokazaniu ich słabych punktów — pozostaje szereg w ą t ­ pliwości i niejasności nie pozwalających również, jak do tej pory, uczy­ nić z teorii marksistowskich w tej dziedzinie teorii w pełni wyczerpują­ cych i jedynych. Idee Tylora i Morgana wywarły znaczny wpływ — jak wiadomo — na stwierdzenia Marksa dotyczące rozwoju cywilizacji ludzkiej, historii k u l ­ t u r y itd. Ewolucjonizm stał się zasadą przyjętą i kontynuowaną w marksi­ zmie. Tym samym i Tylorowska interpretacja m i t u pozostawała — na dłuższy czas — wzorcem dla całego kierunku. Późniejsze korekty dotyczy­ ły w zasadzie szczegółów; zrąb pozostał ten sam, a było nim traktowanie mitu jako pozostałości i produktu pewnego minionego etapu w dziejach ludzkości, wyniku pierwotnej wiary. Współczesne marksistowskie mitoznawstwo — jeszcze do niedawna — nie potrafiło przekroczyć w sposób zasadniczy Tylorowskiego kanonu nobilitowanego przez Marksa — dla którego notabene ta sprawa jest dalekim marginesem rzeczy i problemów stanowiących istotę jego przemyśleń. Rozważania idą w kierunku szcze­ gółów, ale nie przekroczenia zasad. Ponieważ jednak spostrzeżenia innych kierunków religioznawczych i rozwój i osiągnięcia współczesnej humani­ styki wprowadzają coraz więcej zmian w stosunku do XIX-wieeznego poziomu wiedzy, w tym i widzeniu mitu, i ponieważ powszechne już dosyć jest uświadamianie sobie, że procesy mitotwórcze mają miejsce tak­ że aktualnie, a nie tylko w zamierzchłych systemach wierzeniowych, stąd i we współczesnym religioznawstwie marksistowskim zauważyć można od­ bicie i innych, czasami w założeniu opozycyjnych kierunków. Trend ten widoczny jest najbardziej u religioznawców-marksistów włoskich; bar­ dziej niż u uczonych ze wschodniej Europy. 7 7 E. s. 142. Cassirer, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa 1971, �32 L E C H MRÓZ Szczególnie od kilku lat w mitoznawstwie marksistowskim wyraźnie zaczynają zachodzić zmiany. I coraz więcej ukazuje się interesujących prac. Dynamicznie rozwijający się ośrodek semiologicznych badań w Tar­ tu w ZSRR, dysponujący zespołem wybitnych uczonych, nadał poważny ton badaniom mitoznawczym dostrzegając w micie ważny przekaz infor­ mujący o kulturze i procesach w niej zachodzących. Tym, co łączy poprzednio wspomniane ukierunkowania rozważań m i ­ toznawczych z marksizmem, jest między innymi podkreślenie roli czynni­ ka wiary jako warunku koniecznego istnienia mitu; tego zdania jest wielu badaczy — Francjew, Anisimow, Tokariew, Szachnowicz . Tyle że zakres pojęcia „wiary" różni marksizm od wspomnianych wyżej kierunków. U marksistowskich badaczy określenie to stosowane jest niemal wymien­ nie z terminami: wierzenie, religia, wiara w Boga. Myśliciele wcześniej wymienieni termin ten rozumieją znacznie szerzej — jako- wszelkie zaangażow anie psychiczne zarówno religią, jak jakąkolwiek dowolną ideą, którą się wyznaje i do której się dąży jako do pożądanej i ocenianej w y ­ soko w kategoriach wartości. 8 ) 1 Uproszczeniem jest skłonność do wartościowania i ustalania schematów i odnoszenie np. mitu archaicznego, plemiennego' do faktów całkowicie pozaracjonalnych. To, co dla nas jest pozaracjonalne, mogło- bowiem być racjonalne dla określonej kultury, tyle że nie w rozumieniu naszej logiki i naszego myślenia przedmiotowego. Nawet bowiem jeśli określony zabieg magiczny czy mit z nim związany nie przyczyniał się bezpośrednio do re­ alizacji zamierzenia, to oddziaływanie na psychikę i zaspokojenie potrzeb wewnętrznych człowieka i jego niepokojów powoduje, że nie można mitu nazywać niecelowym. Złudne może się okazać podkreślanie poziomu i do­ skonałości dzisiejszej wiedzy i akcentowanie przy t y m naiwności, niedo­ skonałości wiedzy plemiennej; to przecież dwie zupełnie różne płaszczy­ zny. A poza tym rozszerzyła się wiedza racjonalna, ale i świadomość nie­ wiedzy. Świat przestał być zamknięty granicami obszaru plemiennego, kraju, kontynentu lub nawet kuli ziemskiej, czy zaś stosunek dzisiejszej wiedzy do niewiedzy jest inny, niż było to dawniej, tego nie wiemy i nije jest pewne, czy kiedykolwiek wiedzieć będziemy. Mówiąc nie o marksizmie, ale o teoriach marksistowskich podkreślam t y m samym fakt, że poszczególni przedstawiciele tego kierunku różne czasami prezentują poglądy, mimo wspólnej podstawy ich zasad ideowych. To, co zostało wyżej powiedziane, dotyczy — niezależnie od postawy naukowej i ideowej •— badaczy mitu i przejawów myślenia mitycznego w ich dawnych formach plemiennych. Po prostu istnieje tradycja badań tych mitów i łatwiejsza jest ocena ich granic i mitycznego ładunku. Zna8 A. A n i s i m o w , Wierzenia ludów północy, Warszawa 1971; J . P. F r a n ­ c j e w , U istokow religii i swobodomyslija, Moskwa—Leningrad 1959; M. I. S z a ­ c h n o w i c z , Pierwobytnaja mifołogija i filosof ija, Leningrad 1971; S. A. T о к ar i e w , Czto takoje mifołogija, „Woprosy Istorii Religii i Ateizma", 1962, nr 10. �MIT 1 MYŚLENIE M I T Y C Z N E 33 cznie trudniej, choćby z braku dystansu i należytej perspektywy spojrze­ nia, jest ustalać granice i analizować współczesne formy m i t u i przejawy myślenia mitycznego. Dopiero po uchwyceniu wzorca i struktury mitów, archetypu wszystkich mitów — używając określenia Junga — do czego materiał archaiczny jest dobrym przykładem, łatwiej będzie analizować współczesne zjawiska mitotwórstwa, tyle że — jak do tej pory — usta­ lenie tego archetypu mitów nadal jest tylko przybliżone. A poza t y m trudności w zajęciu stanowiska „stojącego z boku" obserwatora własnej kultury i społeczności i prowadzenia analizy obiektywnej bez ulegania takim czy innym wpływom powodują, że mit współczesny i współczesne tendencje mitotwórcze są marginesem teorii mitoznawczych, obszarem, na jaki wkracza się niechętnie. Rzadko jeszcze, ale stopniowo coraz częściej, przedmiotem badań stają się współczesne formy i nowe rodzaje m i t u i myślenia mitycznego. Są to, jak w przypadku prac Barthesa, Dorflesa, Sorrela, MacLuhana czy Morina, analizy i uwagi na temat nowo powstających mitów oraz zasad ich tworzenia się wynikających ze współczesnych prądów w kulturze ma­ sowej, oddziaływania telewizji i innych środków masowego przekazu, bądź — jak w przypadku van Liera — futurystycznej wizji przyszłego społeczeństwa O' zanikającej aż do całkowitego obumarcia roli mitu i my­ ślenia mitycznego . Podstawowym, w większości chyba prac stawianym pytaniem jest: „co to jest mit?" W zależności od okresu historycznego, rodzaju prezentowa­ nej wiedzy czy idei różne są próby odpowiedzi, tę wszakże mające wadę, że są niemal z zasady nieprecyzyjne lub sztucznie zawężone i że roszcząc sobie prawo do wyłącznej prawdziwości stają się często fałszywe przez zbyt jednostronne spojrzenie. Nie ułatwiają zrozumienia także rozważa­ nia nad granicami i zasięgiem mitu i relacją mitu do innych form przeka­ zu — takich jak legenda, bajka, stereotyp — proponowanych przez róż­ nych autorów w historii badań mitoznawczych. Ten stan rzeczy świadczy o trudnościach, jakie wiążą się z podejmowaniem zagadnień mitu, a nie­ możność ustalenia w miarę jednoznacznych kryteriów klasyfikacyjnych dla m i t u i form myślenia mitycznego widoczna jest nawet w pracach, któ­ re ukazały się w latach zupełnie niedawnych. Aczkolwiek trzeba zauwa­ żyć, że coraz częściej obserwuje się w pracach dotyczących mitu, zwłasz­ cza tych najnowszych, wyjście poza utarte schematy i wzbogacenie ich również o elementy współczesnego tworzenia mitu. Współczesne formy mitu istniejące w dzisiejszych społeczeństwach i coraz częściej uświada­ miany sobie bardzo szeroki zakres i powszechność myślenia mitycznego 9 9 K. B a r t h e s , Mit i znak, í e s, Człowiek zwielokrotniony, szawa 1970; M. M a с L u h a n , York 1964; Lo, Galaxie Gutenberg, G . S ог e 11, D'Aristote á Marx. 3 — Etnografia Polska, X X / l Warszawa 1970; Mythologies, Paris 1970; G . D o r fr­ Warszawa 1973; H . van L i e r , Nowy wiek, War­ Understanding Media: the Extensions of Man, New Paris 1967; E . M o r i n , Duch czasu, Kraków 1965; L'ancienne et la nouvelle metaphysique, Paris 1935. �34 L E C H MRÓZ oraz trudności z ustaleniem relacji dawnych do nowo powstających form mitu powodują, że próby definicji nie są zbyt częste i rozumowanie pro­ wadzone jest w pewnym sensie z odwołaniem się do intuicji czytelnika. Niezależnie od rodzaju teorii, od jej ideologiczno-naukowego ukierun­ kowania, . zauważyć łatwo, że są pewne powszechniki charakterystyczne dla mitu i myślenia mitycznego przewijające się we wszystkich rozwa­ żaniach —• integralna część ogólnej dzisiejszej wiedzy o micie. Nie wdając się w szczegółowe analizy pozwolę sobie tylko na kilka z tych teorii zwró­ cić uwagę. Na te najważniejsze, które pomocne będą w dalszej części roz­ ważań. M i t ze względu na jego oddziaływanie na psychikę, a pośrednio na sferę zachowań, bywa przez różnych autorów interpretowany bardzo róż­ nie: jako wyobrażenie mistyczne, rodzaj przesądu bądź jako zbiór praw i norm społecznych, a czasami także jako przekaz historyczny. M i t poprzez oddziaływanie na sferę podświadomości czy w ogóle psychiki wpływa i kieruje postępowaniem i jest psychicznym stabilizatorem łagodzącym skutki stanów frustracji lub raczej nie dopuszczającym, przeciwstawia­ jącym się, uprzedzającym frustrację — rodzajem psychicznej obrony jed­ nostki i społeczności. M i t jest często inspiracją do działania czy wręcz siłą motoryczną niektórych poczynań, ekwiwalentem działania (jak okre­ ślił to Caillois ), albo nawet — rozwijając tę myśl — przedłużeniem możliwości działania; mit pełni na ogół silne role integrujące określonej społeczności. Charakteryzuje się swoistym poczuciem czasu i przestrzeni, płynnością i zatarciem różnic realnego — nierealnego, świeckiego — sa­ kralnego, duchowego — materialnego; a czasem nawet jest ideą postępu czy rewolucyjnej zmiany, gdyż przez m i t (i zawartą w n i m ideę) właśnie można złamać lub też przekroczyć pewne reguły społeczne utrwalone w tradycji. I generalnie, co wynika choćby z powyższych kilku zdań, mit jest zjawiskiem społecznym działającym jedynie w kategoriach społecz­ nych — ale czy tylko? Od tego problemu jako istotnego czy nawet pod­ stawowego dla współczesnych badań mitoznawczych rozpoczniemy dalsze nasze rozważania. 10 Sumując — spory opozycyjnych kierunków i szkół mitoznawczych w niemałej ilości przypadków o tyle nie mają sensu, że są po prostu jedy­ nie różnymi spojrzeniami, a hipotezy przez nie prezentowane nie w y k l u ­ czają się wzajemnie. Jak wiele zjawisk, tak i m i t rozpatrywać można w różnych kategoriach czy z różnych punktów widzenia, z różnych stron oświetlać go, a uzyskane w ten sposób spostrzeżenia mogą być jeśli nawet nie uniwersalne, to prawdziwe. Ważne jednak, może nawet podstawowe dla naszych rozważań, jest uświadomienie sobie, że m i t nie jest jednora­ zowym tworem wyobraźni, ale sposobem myślenia; t y m samym najważ­ niejszy jest nie określony produkt myślenia mitycznego, wyrażony w ta1 0 R. C a i l l o i s , Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 27. �35 MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E kiej lub innej formie dawnej czy nowej, ale sam proces myślenia, jego przyczyny i rezultaty — przejaw ukrytego dążenia tkwiącego w człowie­ ku. Stanowisko oparte na konjunktywnym ujęciu różnych, często nawet opozycyjnych hipotez, może być uznane za pewnego rodzaju eklektyzm. We współczesnej nauce niejednokrotnie jednak trzeba godzić się na takie rozwiązanie, w wielu bowiem sytuacjach ono właśnie okazuje się słuszne. Podobnie i w przypadku zjawisk tworzenia m i t u i jego oddziaływania. Jednostronne, upatrujące określonej przyczyny hipotezy okazują się na ogół tylko w wąskim zakresie prawdziwe, a zjawisko ma wielość przy­ czyn inspirujących, i to przyczyn częstokroć przeciwstawnych — zwła­ szcza jeśli dotyczy ono człowieka i społeczeństwa. Dlatego łączenie róż­ nych stanowisk — choć oczywiście nie wszystkich —• wydaje m i się właśnie w odniesieniu do mitu całkowicie uzasadnione. Przechodząc do próby określenia mitu i potrzeby myślenia mitycznego sądzę, że należy wypunktować te cechy, które zdają się być najistotniejsze. Przede wszystkim oczywiste jest, że przyczyną myślenia mitycznego i tworzenia mitów jest potrzeba zaspokojenia psychicznych, wewnętrz­ nych potrzeb człowieka. Przekroczenie codzienności k u momentom szcze­ gólnym, odświętnym, ukierunkowanie i nadanie sensu istnieniu — sam bowiem biologiczny byt nie zaspokaja psychicznych potrzeb człowieka. Dosadnie określił to A. Moreno: m i t ujawnia potrzebę wzniesienia się ponad nędzę k o n d y c j i , są to więc „nasiąknięte wartościami przekonania, które człowiek żywi, dzięki którym i dla których żyje [...] każde społe­ czeństwo jest spojpne przez system mitów, kompleks dominujących form myślowych, które określają i utrzymują jego aktywność" — i z tym sformułowaniem Maclvera można także zgodzić się chyba bez zastrzeżeń. Mit jest jednocześnie próbą przekroczenia przypadkowości losu i ukie­ runkowania go, odnalezieniem siebie, określeniem w nieokreśloności świata. M i t organizuje człowiekowi kosmos i świat, jest osadzeniem sie­ bie we wszechświecie — tak w sensie czasu, jak i przestrzeni. Jest przedłużeniem trwania nie tylko w przyszłość, ale i w przeszłość (mit pochodzenia); a przez sam fakt swego powszechnego charakteru jest czynnikiem organizującym społeczności ludzkie. M i t jest właśnie wyra­ zem biologicznie określonej społecznej natury człowieka i jego potrzeb jednoczenia się, grupowania, czemu między innymi służy idea zawarta w micie, i dlatego mimo upływu czasu myślenie mityczne — właśnie dla wielości potrzeb, jakie zaspokaja — musi istnieć nadal. Poświęćmy zresztą temu zagadnieniu jeszcze nieco uwagi. 11 1 2 Zastanówmy się, czy mit jest zanikającym rodzajem świadomości, czy też może tylko zmieniają się jego formy i wyraz jako wynik nowych układów społecznych i innego rodzaju realiów kulturowych; zatem czy " M o r e n o , op. cit., s. 174. R. M. M а с I v e r, The Web oi Government, 1 2 New York 1965, s. 4. �36 L E C H MROZ można mówić o micie dzisiejszym i myśleniu mitycznym jako kategorii żywej, ciągle jeszcze związanej z człowiekiem i jego psychiką. Zacznijmy od ważnego pytania, czy tylko społeczna akceptacja predysponuje okre­ ślone zmistyfikowane wyobrażenia do tego, by były uznane za mit, czy też za m i t można uważać jego zindywidualizowaną formę będącą jedno­ stkowym sposobem myślenia, i dalej, czy za mit można uważać wizje schizofreniczne lub powstające w wyniku działania środków narkotycz­ nych. Sądzę, że wszystkie wymienione formy wchodzą w zakres pojęcia myślenia mitycznego, tyle że konieczne jest uściślenie określeń, uporzą­ dkowanie, które pozwoliłoby jednocząc w sobie różne formy mitycznego myślenia tak je jednocześnie poklasyfikować, by wyraźnie widoczny był zakres i siła oddziaływania zawartego w danym przekazie mitycznym. Dlatego tak ważna jest nie treść czy forma określonego przekazu mity­ cznego, lecz jego semantyczna wymowa i funkcja — jako wytworu psy­ chiki człowieka wpływającego tak na jego zindywidualizowane działanie, jak i szerokie, społeczne. Jeśli tak podejść do myślenia mitycznego, to zarówno szeroko społecznie uznane i oddziaływające jego formy, jak i te mające ściśle lokalny czy wręcz jednostkowy charakter są sui generis mitami. Zawarte są t u również współczesne przejawy mitycznego my­ ślenia, jak kult gwiazd filmowych, idee polityczne, mity techniki itp., mające tak inny zakres działania w porównaniu do mitów plemiennych. Opierając się na t y m założeniu w dalszych rozważaniach pojęcie „my­ ślenie mityczne" będę rozumiał w jego szerokim zakresie — zarówno w formie tradycyjnej (plemiennej), jak i w jego współczesnych, acz zmienionych kontynuantach. Należy jednak poczynić pewne uściślenia dla ułatwienia orientacji w tym trudnym problemie. Nie jest na pewno błędem czy przypadkiem, że tak powszechnie podkreślany jest przez mitoznawców akt społecznej akceptacji mitu i jego jednocząca, organi­ zująca społeczności siła. Bo choć indywidualnie istniejące w psychice wielu osobników wyobrażenia mityczne są niewątpliwie przejawami my­ ślenia mitycznego, to jednak nobilitację czyniącą z nich m i t y uzyskują tylko poprzez społeczną a k c e p t a c j ę . Nie jest istotne przy tym, czy termin społeczna akceptacja dotyczy jednej określonej grupy plemiennej, klasy czy warstwy społecznej, narodu, partii politycznej, stowarzyszenia religijnego czy sekty. Liczebność grupy trudna byłaby do określenia — zarówno jej górna, jak przede wszystkim dolna granica — ale istotne jest, że dopiero gdy w w y n i k u myślenia mitycznego nie jednostka, lecz grupa zaczyna w określony sposób myśleć i działać, można mówić o m i ­ cie; nie przeszkadza to jednak, że twórcą idei może być określony poje13 1 3 Problem, czy mit zawsze ma społeczny charakter, czy też m o ż e b y ć mitem jednostki — czyli problem granicy mitu, jest jednym z trudniejszych. Autor świa­ dom jest wątpliwości, jakie budzić może przyjęte przez niego założenie jako m o g ą ­ ce być pewnym uproszczeniem, ale nie chciałby roztrząsać granicznych czy dysku­ syjnych przypadków, by nie zaciemniać toku rozważań. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 37 dynczy osobnik, dopiero jednak, gdy jego wizja i sposób myślenia po­ ciągnie dalszych, mamy do czynienia z mitem. Wtedy bowiem dochodzą do głosu społeczne prawidła regulujące życie, czyli uruchomione zostają siły, jakie nie istnieją w jednostce — społeczność nie jest przecież tylko zbiorem jednostek. Tym samym te dzieła sztuki, dzieła literackie — które są niewątpliwym przejawem myślenia mitycznego, mitem być nie muszą; mogą stać się nim* jego inspiracją, hasłem, jeśli potrafią dopro­ wadzić do ukształtowania na swojej bazie idei lub staną się takiej idei symbolem. Tak więc jakikolwiek jednostkowy przejaw myślenia mity­ cznego, czy nawet indywidualna interpretacja mitu (społecznego, istnie­ jącego obiektywnie), różni się od mitu zasięgiem, społecznym uznaniem i zakresem zjawisk — które mogą istnieć tylko wtedy, gdy uruchomione zostają sytuacje wynikające z kontaktów międzyosobniczych. Chociaż strukturą wewnętrzną, jakością i rodzajem oddziaływania na jednostkę nie różnią się lub mogą się nie różnić. Istota i siła oddziaływania mitu i myślenia mitycznego polega na tym, że mit jest ucieczką od zmaterializowanej codzienności do sfer nieracjonalistycznych — co zresztą wyżej zostało zasygnalizowane — jest drugim odświętnym światem zaspokajającym tak potrzeby indywi­ dualne, jak i społecznych kontaktów. Dopóki więc będzie wśród ludzi istniała potrzeba szukania wzorów i idei, wartości takich jak dobro, sprawiedliwość, miłość, a nawet zaspokajania ambicji i chęć dominacji — dopóty będą istniały przesłanki do myślenia mitycznego. Myślenie m i ­ tyczne jest bowiem myśleniem ideą, jest dążeniem i możliwością odna­ lezienia siebie wobec innych jednostek i społeczności, wobec kosmosu; znalezieniem wartości i sensu egzystencji. Niezależnie od tego, czy d ą ­ żenie to realizowane jest aktywnie czy pasywnie. T k w i w t y m stwier­ dzeniu może paradoks, przynajmniej pozorny, ale zarówno uczestniczenie w realizacji mitu poprzez działanie aktywne, jak i pozornie pasywne, poprzez czekanie (np. na mającą przyjść zmianę, kataklizm, co zgodnie z tezą mitu winno przynieść spełnienie idei) jest moim zdaniem dąże­ niem. Czekanie mimo niezaangażowania własnej aktywności fizycznej nie jest czynnikiem obojętnym w sensie motorycznym, skraca bowiem czas, nawet jeśli jego wielkość jest nieokreślona. Potrzeby wzniesienia się ponad codzienność, znalezienia idei nie prze­ stały być aktualne. Współcześnie możemy obserwować zaspokajanie ich drogą tworzenia nowych idei politycznych, sekt religijnych itd., a przede wszystkim tworzenia zupełnie nowych gatunkowo mitów. Przykładem może być postać popularnego' przed kilkunastu laty aktora Jamesa Deana czy nawet wcześniej Rudolfa Valentino. Dean stał się symbolem n u r t u ­ jących społeczeństwo amerykańskie, a zwłaszcza młodzież, problemów — odtwarzane na ekranie postaci uderzały w newralgiczne punkty konflik­ tów wewnętrznych współczesnego mu pokolenia młodzieży, ale dopiero śmierć uczyniła zeń bohatera, odrealniła go przenosząc w kategorie inne- �38 L E C H MROZ go czasu; wtedy stał się symbolem, wyrazem mitu, a skoro tak, zaczęły obowiązywać zasady, jakie towarzyszą mitowi. T y m można wytłumaczyć sobie, że: „w wielu domach amerykańskich dniem i nocą płoną świece przed wizerunkiem bohatera [...] Tysiące amerykańskich chłopców i dziew­ cząt odwiedza cmentarz w Fairmont. Grób co dzień pokrywają świeże kwiaty. Rozbity Porsche jest relikwią. Ocalono jego szczątki przed roze­ braniem przez wielbicieli zmarłego, ale i dziś za 35 centów każdy może wsunąć się na pogięty fotel i ująć kierownicę, na której spoczywały dłonie bohatera" . Każdy, spełniając rytuał, może wziąć udział w micie, przybli­ żyć się do wzorca, 'znaleźć się w polu siły jego oddziaływania. By to na­ stąpiło, by doszło do wywyższenia na piedestał bohatera, ważne jest — jak sądzę — odrealnienie idola, pozbawienie postaci ludzkiej cech jednostko­ wych, uczynienie z niej wzorca reprezentującego cechy ogólne, idealne. Na takiej właśnie zasadzie tworzą się postaci bohaterów, jakich oglądać możemy na pomnikach nawet współcześnie stawianych. Bohaterami stają się, wchodzą na pomnik dopiero po utraceniu cech jednostkowych, gdy urastają do rangi symbolu, wyrazu idei. u Dlatego chyba można zacytować t u jako prawdziwe zdanie Kimballa Younga, że: nie ma różnicy między mitem człowieka pierwotnego a cywili­ zowanego', obydwa są określonymi interpretacjami wydarzeń (mających rozwiązać jakiś kryzys czy problem społeczny) . Powszechność wzorów idei myślenia mitycznego powoduje, że można mówić O' powszechnej po­ trzebie m i t u — zarówno- w sensie społecznym, jak jednostkowym. Według niektórych myślicieli mity współczesne nie posiadają tak sil­ nych zdolności jednoczących społeczności, a zatem wyłamanie się z ich ram nie pociąga tak surowych sankcji, jak w przypadku archaicznej czy plemiennej formy mitu. Dyskusyjne jest jednak, czy istotnie dzisiejsza forma m i t u ma mniejszy wydźwięk społeczny i czy bardziej nastawiona jest na jednostkę. Być może tak, z uwagi na większą potrzebę niezależno­ ści i znalezienia siebie, swojego< „ja" wobec unifikujących tendencji kultu­ r y masowej oraz z uwagi na rozwój nauki. Ale możliwe też, że jest to po prostu nowo wyrastająca gałąź myślenia mitycznego przy istniejącej na­ dal, niezanikającej jego roli społecznej. Wątpliwości mogą wynikać także z faktu, że właściwie dopiero współcześnie poznajemy jednostkowe formy myślenia mitycznego; jego dawne jednostkowe wyrazy są właściwie mało znane, przetrwały najczęściej te, które zostały społecznie usankcjonowane. Stąd fałszem może być mniemanie, że indywidualizacja myślenia mitycz­ nego jest cechą współczesności; wniosek ten może płynąć po prostu z braku danych. 15 Ewolucja treści mitu plemiennego odbywała się — zdaniem wielu uczo­ nych — na drodze indywidualnych objawień wizjonerskich, które z czasem uzyskały społeczną akceptację. Współczesne m i t y nie na innej chyba t w o 1 4 1 5 S. G r z e l e c k i , Dlaczego właśnie James Dean?, Łódź 1958, s. 6. K . Y o u n g , Handbook of Social Psychology, London 1948, s. 196. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 39 rzą się i zmieniają zasadzie, tyle że rodzaj objawień może nosić inny cha­ rakter. Dzisiejszy ruch hipisowski czy niektóre ideologie polityczne mają przecież ten sam charakter. Prawda, że nie pozostają one w oderwaniu od określonych sytuacji ekonomicznych, społecznych, psychicznych i są w y ­ nikiem splotu wielu czynników, ale też jakakolwiek ewolucja mitu ple­ miennego również, jak sądzę, możliwa była tylko w wyniku określonych przemian i układów społecznych, w wyniku pewnych potrzeb. Plemienny wizjoner był po prostu prekursorem zmian, kimś, kto pierwszy może do­ strzegał potrzebę przekroczenia m i t u dawnego w wyniku jego nieadekwatności do sytuacji, podnoszących się głosów k r y t y k i czy niezadowolenia. Wydaje się to t y m bardziej oczywiste, że gdyby proponowana zmiana i no­ wa zewoluowana formą idei była nieracjonalnym w danych układach k u l ­ turowych wybrykiem, nie uzyskałaby najprawdopodobniej społecznej akceptacji. Niezależnie bowiem od tego, jak dzisiaj będziemy oceniali pew­ ne idee czy formy myślenia mitycznego, jak np. ideę zbawienia, ziemi obiecanej czy nawet narodu wybranego, z punktu widzenia danej kultury zaspokajała ona określone aktualne potrzeby psychiczne, wprowadzając ład i poczucie stabilności. Nawet jeśli stosunkowo szybko okazywało się, że z perspektywy czasu i ogólnoludzkich potrzeb był to — jak np. w przy­ padku mitu rasistowskiego — mit „zdegenerowany". Szaman czy czarownik jest kimś mogącym w przekonaniu współplemieńców urealnić mit, zbliżyć do mitycznego bohatera, ideału, dobra czy pełnego szczęścia, ale współczesny lider polityczny próbuje przecież często, w sposób może nieświadomy, wykorzystać ten sam mechanizm i stanąć na pozycji wtajemniczonego. Różnica więc polega tylko na tym, że inne są środki, jakimi próbują mit urealnić, od innego bowiem zależą poziomu techniki, organizacji społecznej i świadomości, ale mechanizm pozostaje ten sam czy podobny. Różnica między mitem plemiennym, religijnym a pewnymi formami ideologii politycznych jest — patrząc od strony spo­ sobu i rodzaju myślenia — często praktycznie żadna bądź niewielka, co uwidocznia się zwłaszcza w momentach przełomowych, takich jak rewo­ lucje. Pierwsze objawienie nowej idei bliskie jest objawieniu w sensie re­ ligijnym i nie różni się ani sposobem myślenia, ani przekazu jej głosicieli, jednako transcendentny nosząc charakter (np. współczesne ruchy połud­ niowoamerykańskie). Oczywiście możemy także dostrzec szereg różnic pomiędzy archaiczną i współczesną formą myślenia mitycznego i sposobami wyrażania go. To wynik odmiennych układów, innych warunków życia, zmiany pojęcia czasu, który w tych dawniejszych formach mitu był kategorią bardziej uniwersalną, bardziej elastyczną — rozciągliwą czy ściągniętą — a który dziś stał się bardziej realny, wymierny czy może mniej elastyczny. Za­ sadnicza różnica-jest różnicą szaty, oprawy zewnętrznej. Jedną z częstych wątpliwości związanych z rozważaniami nad mitem jest granica między mitem i baśnią bądź legendą czy — z drugiej stro- �L E C H MROZ ny — mitem i fantazją literacką lub nawet pewnym rodzajem stereoty­ pu . Wszystkie z wymienionych form bazują na tym samym sposobie myślenia, ale wyraźnie różni je ładunek emocjonalny; podczas gdy m i t jest pewną ideą celu, tamte często nie wskazują na inny cel poza sobą, a ich możliwość oddziaływania społecznego jest czymś wtórnym. M i t , tak jak bajka czy fantazja naukowa, może zawierać pouczenia moralne, zasady postępowania, ale w micie nie są one celem, a jedynie ramami jednoczą­ cymi w poszukiwaniu czegoś wyższego. Podobnie zresztą trudna do okre­ ślenia jest w odniesieniu do współczesności granica między mitem i w y ­ rosłą z idei politycznej propagandą. Świadome tworzenie mitów w posta­ ci np. haseł politycznych stanowi rodzaj wysoko rozwiniętej metody socjo­ technicznej pomocnej w kierowaniu procesami społecznymi — ale jeśli nastąpi społeczna akceptacja haseł, to można chyba zaliczyć ten rodzaj idei także do mitu. Wspomniany rodzaj mitotwórczej działalności jako narzucone oddziaływanie na sferę psychiki nie jest jednak, zdaniem nie­ których współczesnych myślicieli, właściwym myśleniem mitycznym. Dorfles nazywa to pozornymi mitami, van Lier nawet namiastką m i t ó w . Rodzi się jednak wątpliwość — dlaczego? Jest to przecież' także niewątpli­ w y przejaw myślenia mitycznego. Mit, nawet stworzony sztucznie i np. sankcjonujący określony układ społeczny, jakość egzystencji, jeżeli znaj­ dzie wewnętrznie zaangażowanych wyznawców, którzy stosują się doń i uczynili z niego normę organizującą ich życie, to jest mitem takim samym jak inne, choć sztucznie stworzonym. A poza t y m nie jesteśmy w stanie dziś określić, czy wiele z klasycznych plemiennych form m i t u nie zostało zapoczątkowanych w taki właśnie sposób. To, co wyżej zostało powiedziane o roli szamanów i wizjonerów w micie plemiennym, nakazy­ wałoby sprzeciwienie się mniemaniu Dorflesa i van Liera. Nie znaczy to jednak, byśmy nie uświadamiali sobie granicy — choć płynnej — po­ między świadomym, sztucznie zbudowanym mitem a wizjonerskim obja­ wieniem, spontanicznym i „naturalnym" — bo wynikającym z koniecz­ ności społecznej i aktualnej potrzeby. 16 11 Istotną cechą różniącą m i t archaiczny i współczesne zjawiska mitotwórcze jest możliwość realizacji. Obie formy są fikcją, ale podczas gdy współczesny mit (przynajmniej w niektórych jego przejawach) ma szansę, choćby potencjalną, zrealizowania się , to mit religijny i plemienny zaw­ sze pozostaną ideą nieurzeczywistnioną, nie „staną się"; podobnie zresztą jak te rodzaje współczesnego mitu, które nie tylko ładunkiem ideowym, 1S 1 6 Termin stereotyp można chyba stosować wymiennie z określeniem świadomość potoczna, patrz: J . N i ż n i k , Świadomość potoczna i potrzeba mitu, [w:] Człowiek i światopogląd, Warszawa 1974, nr 1. D o r f l e s , op. cit., s. 56; van L i e r , op. cit., s. 108. Możliwość zrealizowania zagraża istnieniu mitu — mit zrealizowany upada, zamiera, tym samym najbardziej żywotne są mity odległe, u podłoża których leży idea i wartość powszechna. 1 7 1 8 �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 41 ale i realiami pozostają w sferze abstrakcji. Spełnienie mitu plemiennego,, tak jak i religijnego, może nastąpić tylko poza światem realnym, w sferze psychiki (nawet pewne szczególne przypadki realizowania mitu w wyniku specjalnie przedsiębranych działań, np. pod wpływem środków halucyno­ gennych, są w danym momencie poza realnością dla przeżywającego). Zawsze więc ten rodzaj mitu pozostanie faktyczną fikcją; ale może w t y m właśnie t k w i jego siła? Rodzi się więc pytanie, czy możliwość urzeczywi­ stnienia mitu jest w ogóle ważna. Być może możliwość „stania się", reali­ zacji, nie ma znaczenia, może po prostu ważne jest dążenie, cel, idea. Może mit musi być fikcją, żeby być mitem, możliwość zaś realizacji zabija go i jego mityczny ładunek. Jak się wydaje, płaszczyzna realizacji nie ma na to nawet wpływu. Większość mitów plemiennych, ale także współcze­ sne, sytuuje cel w świecie nierealnym i tam tylko może nastąpić osiągnię­ cie i d e i . Jednakże obserwować można było tak dawniej, jak i teraz, że próbę osiągnięcia mitu przenoszono na płaszczyznę ziemską, realną. Ru­ chliwość duchowa („pionowa") zamieniana była na poziomą; tak realizo­ wany był mit raju, szczęśliwych wysp, który stał się inspiracją części od­ kryć geograficznych; tak też odbywa się realizacja niektórych mitów profetyckich — poszukiwanie sprawiedliwości, własnego kraju, utraconych czy nowych norm, które potrafią znów zorganizować społeczność, odbywa się przez zmianę miejsca. Nie ma to jednak, jak się zdaje, znaczenia dla wymagań stawianych przed mitem i potrzeb, jakie powinien spełniać., 19 Z mitem często związany jest obrzęd, podtrzymujący go, zbliżający do ideału, ale nie można nawet powiedzieć, że współczesny mit oderwany jest bardziej od rytuału czy symbolicznego kodu, a jedynie może, że inne są jego formy. Także współcześnie możemy stwierdzić — obserwując oprawę towarzyszącą ważnym momentom w życiu stowarzyszeń politycznych i re­ ligijnych — fakty tworzenia wraz z mitami nowego rytuału i obrzędowo­ ści, nowych form rytualnej realizacji mitów. Trudno- powiedzieć, czy jest to pozostałość jeszcze dawnej symboliki i sposobu przedstawiania, uze­ wnętrzniania mitu, czy też immanentna cecha myślenia i wyrażania się, ale kontynuacja wzorca archaicznego jest t u widoczna. Rozszerzenie horyzontów współczesnego' człowieka, rosnący poziom wiedzy nie wyjaśniły wszystkiego. Po prostu przesunęły się granice ko­ smosu, ale podstawowy problem niepokoju żyjącego i zdającego sobie sprawę ze swego kresu organizmu pozostał nie mniej aktualny. Jeśli więc tworzenie mitów jest pewną formą ucieczki i pozbycia się lęku, potrzebą zagłuszenia niepokojów czy znalezienia idei życia, to tak dawniej, jak i obecnie istnieją szanse dla tworzenia mitów, istnieje potrzeba myślenia mitycznego. 1 9 Należy dla jasności dodać, że istnieje pewna dość bogata kategoria m i t ó w . p l e ­ miennych, które nie wyznaczały celu czy idei — mity o pochodzeniu i o przodku plemiennym, choć sądzę, że zawsze zawierają jakieś wskazówki postępowania dla ży­ jących. �42 L E C H MROZ Tak samo aktualna jest integrująca rola mitu — przykładem czego mogą być idee polityczne, mity społeczności więźniarskich, hipisowskich, nowe sekty religijne — jak też ukryte w n i m możliwości działania, prze­ kroczenia własnej kondycji. Mechanizmy obronne psychiki powodują czę­ sto uruchomienie zdolności mitotwórczych, przedłużających niejako życie poza granice możliwości, ułatwiających swobodne poruszanie się w prze­ strzeni nie ograniczonej. Jak w przypadku społeczności więźniarskich my­ ślenie mityczne umożliwia przekroczenie murów więzienia, tak potrzeba wyzwolenia spod swoistej bariery, .jaką jest technizacja współczesnego życia, zagęszczenie w miastach, wszechobecność środków masowego prze­ kazu i propagandy powodują, że znane od stuleci mity raju, szczęśliwej wyspy, życia w naturze nie przestały być aktualne. Najwyraźniejszą może cechą różniącą mity plemienne i współczesne jest większa indywidualizacja tych ostatnich, zwiększona rola przejawów indywidualnego myślenia mitycznego czy indywidualnej interpretacji i przeżywania mitu. Ale, być może, jest to po- prostu tylko częstsze indy­ widualne przeżywanie powszechnego społecznego mitu, dzięki, między i n ­ nymi, dynamicznemu rozwojowi środków masowego przekazu. Zmiany mitu uzależnione są od ewolucji wartości i potrzeb społecznych i chyba właśnie dlatego dochodzi obecnie częściej do indywidualizacji mitu, bo­ wiem i pojęcie wartości zmierza częściej — jak się wydaje — k u jednost­ kowym celom,. Rozwój techniki spowodował i inne jeszcze przewartościowania w my­ śleniu mitycznym i organizacji mitu. Upadła rola światłych starców — j a ­ ko plemiennej kroniki pamięci i nośnika treści mitycznych. We współcze­ snym micie rolę przekaźnika przejęły środki techniczne kierowane przez ludzi stosunkowo młodych, a czcigodny starzec stał się — jak określił to Marin — emerytowanym staruszkiem ". Współcześni badacze podkreślają — zastanawiając się nad nowymi for­ mami mitu i porównując je do dawnych — że m i t y dzisiejsze stosunkowo szybko demityzują się i że znacznie krótszy jest okres ich trwania. Nie wydaje się to jednak niczym dziwnym. Pojęcie czasu zmieniło w ogóle swą wartość, inny jest bowiem r y t m życia. Długość trwania wzorców m i ­ tycznych w kulturach plemiennych, czy w ogóle w czasach minionych, zrozumiała jest w świetle historii, powolności przemian, względnej stabil­ ności. Jeśli dla porównania uświadomić sobie zmiany, jakie dokonały się na przestrzeni 75 lat tego wieku czy choćby tylko- 30 lat, jakie minęły od wojny, zrozumiałe się staje, że czas trwania wielu mitów musi być różny. W miejsce zdezaktualizowanych powstają nowe rodzaje mitu, ale sama idea myślenia mitycznego, jego potrzeba, jest trwała i istnieje nadal. 2 Dotknęliśmy tutaj sprawy trwałości mitu — istotnym czynnikiem jest ten poruszony wyżej, wynikający z tempa zmian historycznych, ale należy 2 0 Morin, op. cit, s. 151. �43 MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E "także uświadomić sobie, że sama idea zawarta w micie decyduje często 0 jego trwałości. Są mity, których cel usytuowany jest odlegle, dotyczy wyższych wartości i ten., mimo zmian, stale jest aktualny, stale się do niego dąży. Ale istnieje też kategoria mitów, których idea nie jest po­ wszechnie akceptowana i które na przestrzeni stosunkowo niedługiej h i ­ storii zostają ocenione negatywnie i jako takie odrzucone (tak jest np. ze wspomnianym mitem „zdegenerowanym", rasistowskim). Co wcale nie znaczy, że siła oddziaływania mitu musi być uzależniona od czasu jego istnienia — nawet wśród tych zdyskwalifikowanych mitów znajdują się takie, których oddziaływanie było duże. Jest oczywiste, że istnieje współzależność między mitem a kulturą. M i t uzależniony jest od kultury i nie istnieje poza jej realiami i wartościami, wyrażony jest w jej kategoriach, choć treści jego- są często powszechnie ludzkie. Każda kultura, każdy system uzasadnia i sankcjonuje swoje istnienie przy pomocy mitów. „Każda przemiana historyczna posiada własną mitologię" , „każda epoka ma swój własny t y p mitów, wiek nauki także stworzył swe własne, świeckie mity racjonalizacji" . M i t jest potrzebny, by nadać sens i kierunek działaniu. Widoczne jest to najbardziej w krytycznych momentach, kiedy istnieje konieczność stwo­ rzenia mitu, by znaleźć energię i cel do działania, do przeciwstawienia się siłom naruszającym równowagę. I m poważniejsza jest groźba naruszenia równowagi kulturowej czy zagłady, t y m bardziej zdeterminowaną, fanta­ styczną formę musi mieć mit, by przeciwstawić się niebezpieczeństwu agresji i unicestwienia osobowości kulturowej. Ilustracją mogą być ruchy rewolucyjne, ruchy protestu społecznego (millenarystyczne) i religijne — szukające w micie możliwości przetrwania i zwycięstwa nad siłami zagra­ żającymi istnieniu danej społeczności. Wtedy to często dochodzi do w y ­ buchów i nasilenia mistycyzmu — swojego rodzaju „superrealizacji" mitu. 21 22 Niezależnie od czasu, od tego, czy dotyczy to społeczności plemiennych, czy społeczeństwa dzisiejszego — niejednakowo rozłożona jest, jak sądzę, potrzeba posiadania mitu, a zatem i jego- oddziaływania. Zawsze istniała 1 istnieje część społeczeństwa z wielu względów bardziej potrzebująca mitów i podatna na nie i taka, której potrzeby myślenia mitycznego są mniejsze. Można zaryzykować przypuszczenie, że potrzeba i „zagęszcze­ nie" myślenia mitycznego' pozostaje w stosunku odwrotnie proporcjonal­ nym do zaspokojonych potrzeb (ekonomicznych, psychicznych) i rozwoju świadomości. Najmniej rozwinięte potrzeby myślenia mitycznego dostrzec można — jak się wydaje — na średnich poziomach społecznych, gdzie przybierają po prostu formę powtarzanego, a nie przeżywanego stereoty­ pu, czyli myślenia potocznego. A najbardziej uwidaczniają się w sy2 1 M a l i n o w s k i , op. cit., «, 521. D. B i d n e y , The Concept of Myth and the Problem lution, „American Anthropologist", 1950, t. 52, nr 1. 2 2 of Psychocultural Evo­ �44 L E C H MROZ tuacjach trudnych, peryferycznych, w społecznościach zagrożonych, spo­ łecznościach plemiennych; lub gdy — jak w przypadku sporej części współczesnych społeczeństw — istnieje potrzeba zrównoważenia w kate­ goriach psychicznych rozwoju techniki, kultury masowej i wynikających stąd uzależnień czy też gdy zaistnieje potrzeba znalezienia rewolucyjnego bodźca do zmiany w społecznościach o dużym zróżnicowaniu klasowym. Ujmując w kategoriach skrajnych, mit jest opozycją rozumu. Poszuki­ wanie mitu, poddawanie się mu jest szukaniem opieki, wartości, drogo­ wskazów, ale zarazem ucieczką od wolności, jaką daje indywidualne m y ­ ślenie i rozum — jak mówi L. Kołakowski. Poszukiwanie wolności i rozum są zarazem zanegowaniem mitu — „Akt nieposłuszeństwa [wobec mitu] j a ­ ko akt wolności jest początkiem rozumu" . Człowiek się uczłowiecza, do­ konał wyboru, jest wolny, ale — sam, gdyż wolność łączy się z u t r a t ą bez­ pieczeństwa. I w tym stwierdzeniu Fromma uwidacznia się paradoks i sens ludzkiej egzystencji i działania — permanentnego poszukiwania swojego „ja" i wolności drogą rozumu i permanentnego ulegania mitowi, dającego poczucie bezpieczeństwa, oparcie w grupie i społeczności, wyzna­ czającego cel i wartości powszechne, obiektywne —• a to jest odejściem od „ja", odejściem od wolności. Szukamy indywidualności, rozumu i racjo­ nalnego myślenia, ale biologicznie określeni jesteśmy jako istoty społecz­ ne; potrzebujemy więc mitu. Tym samym stwierdzić można, że mit jest dialektycznym dopełnieniem myślenia racjonalnego. 23 Upadek m i t u i myślenia mitycznego może nastąpić na drodze zwycię­ stwa rozumu, mówi van Lier w swoich rozważaniach na temat nowego społeczeństwa okresu rewolucyjnie rozwijającej się techniki. Ale dodaje zarazem: „Jak długo istnieją ludzie żyjący w społeczeństwie, tak długo będą się rodzić i odradzać fermenty mitologiczne" —• a trudno przy­ puścić, by kiedykolwiek miało być inaczej — ukazując t y m samym uto­ pi jność zawartą w obrazie, jaki przedstawiać będzie jego zdaniem przyszłe społeczeństwo. Podkreślił po prostu ów paradoks, jaki wyżej został przed­ stawiony. Czy można więc mówić o rozumie i myśleniu racjonalnym, jakie kiedyś miałoby w pełni zapanować, skoro istnieje człowiek ze swoją psy­ chiką i jej potrzebami, tak często będącymi w opozycji wobec rozumu — człowiek bowiem, od kiedy istnieje, pożąda czegoś więcej, ucieka od rze­ czywistości. Potrzeba czynnika pozaracjonalnego jest, być może, potrzebą bardzo niedzisiejszą, ale, jak wskazuje historia, a również współczesna rzeczywistość nie przeczy temu, jest ona cechą czysto ludzką, powszechną. 2 4 P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie ul. Kredytowa 1 00-056 Warszawa 2 3 E. F r o m m , 2 4 van Lier, Ucieczka od wolności, op. cit., s. 108. Warszawa 1970, s. 51. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 45 Lech Mróz T H E M Y T H AND M Y T H I C A L T H I N K I N G A Summary Like many years ago, the problem of myth again gives rise to many contro­ versies. The boundaries of the myth, its manner of influence, its inner contents and language are still argued upon and differently interpreted by various schools and trends in the human studies. In recent years the boundaries of the myth have been broadened by the emergence of new myths and rapid broadcasting of ideas by the mass media, thereby making research even more complex and difficult. Most experts agree that myths provide the framework determining the course of human actions, the values and the meaning of life. A n analysis of both the older and more recent forms of mythmaking reveals that old tribal myths, as well as contemporary ones, perhaps identified with certain political and religious ideas, refer to the same field of concepts, and by committing human emotions and faith they make their impact on the human psyche. Like in a tribal myth prescribing certain rites to attain the goal at hand, in a modern myth the ritual aspect is also important, like e.g. with certain political ideas. The myth, by its impact and by its social acceptance, deprives individual action of a part of its significance; this is remarkable for the newly emerging myths, too. An individual transgressing the limits sanctioned by the myth risks to be rejected by his group and refused the safety of belonging. Therein lies the paradox of the strivings of contemporary man. By developing reason and rationalist thinking he denies the myth and the strictures imposed by it; he strives towards freedom, and recovery of his own self. But at the same time, afraid of himself and his solitude, he seeks for universal standards and values reuniting him with the group; he needs the conceptual order and the safety offered by the myth, although it involves the abandonment of the self, the melting into the group and becoming one among many. Although reason is continually developed, man seeks for a myth. Perhaps the growth of science and rationalist thinking might bring a potential opportunity for a liberation from the myth, but we can doubt if this is ever possible because of the biological nature of man as a social species. It is hard to foresee the psychological and social processes that are going _ to occur in tens of years ahead, but nothing seems to indicate that the universal way of thinking represented by the mythical thought should be on its wane or disappear altogether. What is evolving, are its forms and contents which change together with life itself, its inner rythm and outer aspects. Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/56405e3ede78e59a35a6e0b7b9e582b3.pdf 58e17d457878a5fb013750c420165601 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:869 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:799 Title A name given to the resource Słowiański mit kosmogoniczny / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.47-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 RYSZARD TOMICKI SŁOWIAŃSKI M I T KOSMOGONICZNY * „Wystarczy poznać mit, aby zrozu­ mieć życie" G. van der Leeuw, L'homme primitif et la religion Z wielu możliwych form świadomości ludowej wybraliśmy do analizy mit kosmogoniczny wychodząc z założenia, że skoro każdy mit zawiera pewną strukturę odnoszącą się jednocześnie do przeszłości, teraźniejszo­ ści i przyszłości , to m i t mówiący o początku wszechrzeczy — kosmosu powinien zawierać rodzaj superstruktury, a t y m samym być niejako fun­ damentem, na którym wspiera się światopogląd ludowy. Zadaniem tedy poniższego studium będzie rekonstrukcja struktury mitu kosmogonicznego i wskazanie niektórych przynajmniej z jego- funkcji modelujących w i n ­ nych dziedzinach tradycyjnej kultury chłopskiej. Istnienie wśród wielu społeczności chłopskich aż do początków X X wie­ ku koncepcji kosmogonicznej przypisującej stworzenie świata Bogu i Dia­ błu było swego rodzaju ewenementem kulturowym. Gdy w połowie X I X wieku u Słowian wschodnich i południowych zanotowano' pierwsze wersje mitu okazało się, że w schrystianizowanej od stuleci Europie, k t ó ­ ra przeżyła najpierw kampanię antyheretycką, a nieco- później kontrrefor­ mację, w środowiskach ludowych krążą nadal mity odbiegające znacznie od oficjalnie przyjętej i upowszechnianej kosmogonii judeochrześcijańskiej. Szybko wzbudziły one zainteresowanie badaczy starożytności oraz kultury ludowej i przez kilkadziesiąt lat owa „dualistyczna legenda 0 stwo­ rzeniu ziemi" wracała co jakiś czas na karty publikacji etnograficznych. Dociekania uczonych, skoncentrowane niemal wyłącznie wokół genezy m i 1 1 * Zainteresowania mitologią mają w krajach słowiańskich długą, choć nieciągłą — zarówno w sensie historycznym, jak i metodologicznym — tradycję. Badania mitoznawcze kontynuowane są obecnie przede wszystkim przez niektórych uczonych w ZSRR. Niestety, nie było m o ż l i w e w ramach tego, i tak obszernego, artykułu omówienie ich dorobku, budzącego duże zainteresowanie na Zachodzie. Mamy na­ dzieję, iż zdołamy podjąć ten temat w jednym z najbliższych t o m ó w „Etnografii Polskiej". í Por. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów, [w:] Antropologia strukturalna, War­ szawa. 1970, s. 288-289. �48 R Y S Z A R D TOMICKI tu, skierowały się zrazu k u najbliższym możliwym jego źródłom — doktry­ nom średniowiecznych sekt i ruchów społeczno-religijnych. Jak się w y ­ daje, z racji przede wszystkim geograficznych za animatora koncepcji ludowej uznano początkowo kosmogonię bogomiłów . W miarę przyby­ wania materiałów źródłowych okazało się jednak, że zasięg występowania mitu kosmogonicznego przekracza znacznie możliwości jej oddziaływania. Pojawiły się więc nowe hipotezy upatrujące w micie pozostałości religii przedchrześcijańskiej i zagadkowych bóstw Czernoboga i Biełboga, bądź też — szczególnie w ostatniej fazie badań — uznające go za archaiczny składnik kultury indoeuropejskiej . Później jeszcze, kiedy stwierdzono istnienie dualistycznych koncepcji kosmogonicznych wśród ludów Dale­ kiego Wschodu oraz Indian północnoamerykańskich sformułowanie jakiej­ kolwiek ogólnej teorii genetycznej okazało się niezwykle trudne . 2 3 4 W końcu X I X wieku zainteresowanie mitem wyraźnie słabnie, a w pierwszej dekadzie naszego stulecia znika on z warsztatów badaczy, chociaż tu i ówdzie publikowano jeszcze nowe teksty. Co ciekawe, ten oryginalny wytwór kulturowy, jeden z najbardziej chyba intrygujących elementów tradycyjnego światopoglądu, został zupełnie niemal zapomnia­ ny przez etnografów . O ile sytuację tę trudno jest zrozumieć, o tyle dość s 2 W p ł y w tej sekty, rozpowszechnionej m. in. w Bułgarii nie jest zupełnie wy­ kluczony. Por. M. L o o s, Dualist Heresy in the Middle Ages, Praha 1974, roz­ dział V I I ; M. E 1 i a d e, Sacrum — mit — historia, Warszawa 1970, s. 205; O. D a h n h a r d t , Natursagen. Eine Sammlung Naturdeutender Sagen, Marchen, Fabeln und Legenden, Bd. 1, Sagen zum Alten Testament, Leipzig und Berlin 1907, s. 38-41. Hipotezy A. N. Weselowskiego i W. Radczenki w y w o d z ą c e słowiańską ko­ smogonię dualistyczną z herezji bogomilskiej zakwestionowane zostały już na po­ czątku X X wieku, por. A. M. Z o ł o t a r i e w , Rodowoj stroj i pierwobytnaja mifologija, Moskwa 1964, s. 274-276; tamże poglądy autora pracy, wydanej 23 lata po jej napisaniu. 3 Por. próby rekonstrukcji mitu kosmogonicznego przedchrześcijańskich Słowian na tle indoeuropejskim, W. W. I w a n o w , W. N. T o p o r ó w , Issledowanija w oblasti sławjanskich driewnostiej. Leksiczeskije i frazeologiczeskije woprosy riekonstrukcji tiekstow, Moskwa 1974. Przegląd hipotez w M. D r a g o m a n ó w , Dualističeskoto mirotvorenie, „Sbornik za narodnia umotvorenija, nauka i kniźnina", t. V I I I : 1892, s. 257-314; t. X : 1894, s, 1-68; por. też recenzję B. G r a b o w s k i e g o , „Wisła", t. X : 1896, s. 406-419; M. P. D r a g o m a n ó w , Notes on the Slavic Religio-Ethical Legends: The Dualistic Creation of the World, transí, by E a r l W. Count, Indiana University Publications, Russian and East European Series, VOL 23, The Hague 1961; na temat amerindiańskich odmian mitu oraz hipotez genetycznych por. F . L . U 1 1 e y, The Migration of Folktales: Four Channels to the America, „Current Anthropology", vol. 15: 1974, No 1, March s. 7-8, tamże dyskusja, szczególnie głos Earla W. Count. 4 s Przynajmniej jeśli mowa o etnografach polskich, a także — o ile nam wiado­ mo — słowiańskich (z wyjątkiem Z o ł o t a r i e w a, op. cit.); К. Moszyński nie wspomina nawet mitu w Kulturze ludowej Słowian. Jedynie J . Krzyżanowski klasy­ fikuje go pod numerem 2450 jako bajkę (!) o powstaniu ziemi, J . K r z y ż a n o w ­ s k i , Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Warszawa 1963, t. 2, s, 172- �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 49 oczywiste wydają się być powody zaniechania badań nad mitem w po­ czątkach X X wieku. Intensywnie prowadzone, przynajmniej przez k i l k u uczonych, prace utknęły bowiem w martwym punkcie. Zdecydował o t y m profil badań wyznaczony wyłącznie przez dwa czynniki — dualistyczny charakter kosmogonii oraz genetyczno-dyfuzjonistyczne nastawienie ubiegłowiecznej etnografii. Rychło okazało się, iż przybierający różne formy dualizm kosmogoniczny jest cechą nader szeroko rozpowszechnioną. Ba­ danie zaś źródeł i zasięgu poszczególnych epizodów — mających wiele analogii w różnych koncepcjach starożytnych i średniowiecznych — także nie przyniosło zadowalających rezultatów. Pojawiały się one w rozmaitych układach nie wykazujących żadnej logicznej prawidłowości. Sytuację ba­ daczy w końcowym etapie zainteresowań mitem wyraża doskonale opinia M . Dragomanowa i pochodzeniu najwcześniejszej wersji mitu, znanej z XVI-wiecznych manuskryptów ruskich. Otóż według ówczesnego roze­ znania mit mógł przywędrować do Rosji „albo z południa od Bułgarów, albo z Azji Mniejszej przez Morze Czarne, albo z Kaukazu lub też ze wschodu od ludów turskich" . 6 7 Brak zainteresowania miejscem i rolą mitu kosmogonicznego w k u l ­ turze ludowej był w owych czasach zjawiskiem typowym, mającym źródło w panujących naonczas poglądach na kulturę. Fakt istnienia wśród ludności wiejskiej, od szeregu wieków wyznającej religię chrześcijańską, koncepcji sprzecznej z jej charakterem i nawiązującej do tradycji przed­ chrześcijańskich lub w najlepszym razie .heretyckich nie wymagał tłuma­ czenia. Zaskakuje jednak pominięcie religii chrześcijańskiej w zestawie hipotetycznych źródeł kosmogonii ludowej, skoro wzięto pod uwagę nawet irański zerwanizm i teorie gnostyków. Tymczasem wiele epizodów mitu nawiązuje wyraźnie do niektórych części Biblii lub jej apokryfów. Powo­ dem wykluczenia tego źródła był zapewne jeden ze wspomnianych już czynników określających charakter XIX-wiecznych badań — badaczy i n - -173. Więcej uwagi poświęcił mitowi M. E l i a d e , Méphistophéles et l'Androgyne, Gallimard 1962 (por. fragment tej pracy w: M. E l i a d e , Sacrum..., s. 199-246), ale interesował go przede wszystkim motyw pokrewieństwa, braterstwa, sympatii i współpracy między Bogiem i Diabłem jako wyraz coincidentia oppositorum. Eliade powołuje się tam na dwie swoje prace szerzej traktujące o micie kosmogoniczmym. Są to: Preistoria unui motiv folkloric románese, „Buletinul Bibliotecii Romane din Freiburg", t. I I I : 1955-1956, s. 41-54, oraz Mythologies asiatiąues et folklore sud-est europeen. I. Le plongeon cosmogoniąue, „Revue de 1'Histoire des Religions", 160: 1961, s. 157-212. Do obu nie udało się nam dotrzeć. Na uwagę zasługują przede wszystkim D r a g o m a n ó w , op. cit., oraz A . W e s e l o w s k i j , Dualisticzeskija powierija o mirozdanii, „Razyskanija w oblasti russkogo duchownogo sticha" t. X I - X V I I : 1889, (XI) s. 1-116; t e n ż e , К woprosu o dualisticzeskich kosmogonijach, „Etnograficzeskoje Obozrienie", 1890 nr 2, s. 32-48; t e n ż e , Jeszczo po woprosu o dualisticzeskich kosmogonijach, „Razyskanija...", t. X V r i I - X X I V : 1891, ( X X ) s. 105-136. Cyt. za: D á h n h a r d t , op. cit., s, 51. 6 7 4 — Etnografia Polska, Х Х Д �50 R Y S Z A R D TOMICKI teresowała jedynie idea dualizmu, a takiej w kosmogonii judeochrześcijańskiej nie ma (przynajmniej w formie ujawnionej). Dualistyczne mity kosmogoniczne znane były nie tylko przez słowiań­ skie społeczności chłopskie; identyczne lub bardzo podobne do nich noto­ wano w X I X i X X wieku wśród Rumunów, Węgrów, Litwinów, Estoń­ czyków i Finów, a z, drugiej strony u wielu ludów azjatyckich (Wogułów, Czeremisów, Mordwinów, Wotiaków, Buriatów, Jakutów, Armeńczyków, niektórych plemion kurdyjskich i t d . ) . Rozległość geograficzna występo­ wania tego samego schematu kosmogonicznego jest faktem niezmiernie interesującym, ponieważ przynajmniej część z wymienionych społeczności nie była poddana tak silnej infiltracji jakiejkolwiek doktryny religijnej, jak społeczności europejskie. Zresztą i na terenach słowiańskich zauważa się różną częstotliwość występowania mitu, wykazującą zbieżność z grani­ cami zasięgu Kościołów wschodniego i zachodniego. Znaczna część zna­ nych nam tekstów pochodzi z terenów zamieszkanych przez ludność w y ­ znającą prawosławie lub religię greckokatolicką. Z obszarów objętych od­ działywaniem kościoła rzymskokatolickiego i kościołów reformowanych znamy stosunkowo niewiele mitów (co nie musi świadczyć, że ich nie by­ ło ) lub są to wersje stanowiące jakby stadium przejściowe między m i ­ tem dualistycznym a oficjalną wersją biblijną. Są one, jak się wydaje, świadectwem transformacji interesującego nas mitu prowadzących do peł­ nego uzgodnienia jego treści z ideą chrześcijańską, a tym samym do auto­ matycznego zaniku wersji dualistycznej. Niemniej jednak w krajach o przewadze wyznania katolickiego lub jego zreformowanych odmian, a więc w Polsce, na Litwie, na Węgrzech i w Rumunii znana była typo­ wa dualistyczna postać mitu . 8 1 B 1 10 Jak wynika z powyższych uwag, tytuł artykułu nie ma bynajmniej na celu przywiązania rozpatrywanej wersji kosmogonii do terenów etnicz­ nie słowiańskich. Wskazuje on tylko, że przedmiotem analizy będą mity wyłącznie słowiańskie, tzn. zanotowane wśród słowiańskich społeczności chłopskich. Nie wnikając w prawdopodobieństwo wniosków wynikłych 8 Najobszerniejszy zbiór materiałów w D a h n h a r d t , op. cit.; patrz też: A. A f a n a s j e w , Poeticzeskija wozzrienija Slawjan na prircdu, Moskwa 1868, t. I I ; J . S. G u r i e w i c z , Kosmogoniczeskije priedstawlenija u nasielenija Olenskogo rajona, „Sowietskaja Etnografia", 1948 nr 3; N. O. S u m co w, Otgoloski christianskich priedanij w mongolskich skazkach, „Etnograficzeskoje Obozrienie", 1890 nr 3. Być może również w zachodniej Europie rozpowszechnione były podobne mity. D á h n h a r d t (op. cit., s. 164-165) podaje za: „Revue des Traditions Populaires", red. P. Sébillot, I, s. 202-203 interesujące zestawienie t w o r ó w Boga i Diabła, w e d ł u g wierzeń ludności Górnej i Dolnej Bretanii. Oto kilka z nich — Bóg stworzył ziemię, Diabeł wodę, Bóg słońce, Diabeł księżyc, Bóg dzień, Diabeł noc, Bóg życie, Diabeł śmierć. Podział roślin, ryb, ptaków, zwierząt i rzeczy odpowiada w wielu wypad­ kach poglądom słowiańskim. " D á h n h a r d t , op. cit. 9 �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 51 z badań XIX-wiecznych (a zaznaczyć trzeba, że podobne studia porów­ nawcze przy wykorzystaniu współczesnej aparatury pojęciowej przynio­ słyby zapewne interesujące rezultaty) przyjmujemy, iż mit jest wytworem synkretycznym uformowanym przynajmniej w części z elementów stano­ wiących pierwotnie składniki religii chrześcijańskiej lub będących ich przetworzeniem. Celem analizy będzie poznanie jego struktury oraz miej­ sca i roli w systemie wierzeń religijno-magicznych w społecznościach chłopskich X I X i początku X X wieku. Mówiąc o składnikach pochodzenia chrześcijańskiego stwierdziliśmy pośrednio, że m i t kosmogoniczny skonstruowany jest z szeregu obrazów i epizodów, pojawiających się także jako całości autonomiczne lub jako składniki innych wierzeń, bajek, legend, a nawet opowieści humorystycz­ nych. Zgromadzone w micie mają jednak specjalne znaczenie; są określa­ ne przez m i t jako całość. Posłużmy się bardzo sugestywnym i naszym zda­ niem trafnym przykładem zaczerpniętym z dzieł Claude Lévi-Straussa. Charakteryzując wiedzę pierwotną przyrównał on ją do swoistej dziedziny twórczości, zwanej bricolage. Twórca — konstruktor wykorzystuje tam w charakterze tworzywa różne „środki zastępcze", których zbiór jest niejednorodny i przypadkowy, nie związany z realizowanym zamysłem. Nie określa go projekt dzieła, lecz instrumentalność owych środków. Za­ mysł twórczy decyduje natomiast o tym, które z nich zostaną użyte do jego realizacji. Bricoleur — „Indaguje wszystkie te niejednorodne przed­ mioty stanowiące jego skarbiec, aby zrozumieć, co każdy z nich mógłby »znaczyć«, co w sumie pozwoli określić zespół, o stworzenie którego' cho­ dzi, lecz który ostatecznie różnić się będzie od istniejącego zasobu przed­ miotów tylko wewnętrznym układem treści" . 11 Mit, podobnie jak ów rezultat pracy bricoleura, nie jest zbiorem przy­ padkowych obrazów, lecz całością o określonej strukturze, stanowiącej tę wewnętrzną wartość mitu, która decyduje o jego jednoczesnej aktualności w trzech zakresach skali chronologicznej: w przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. W przypadku m i t u kosmogonicznego odpowiednikami środków zastęp­ czych są obrazy mające status znaków. Pytanie o ich znaczenie musi za­ tem kierować się z jednej strony k u układowi kulturowemu, określające­ mu ich skalę semantyczną, z drugiej zaś ku tekstowi, w którym funkcjo­ nują jako elementy uwikłane w sieć związków z innymi elementami. Zanim podążymy śladem owego hipotetycznego twórcy — konstruk­ tora, by analizując „środki", elementy i ich układ dowiedzieć się, co „mó­ wił" m u każdy z nich i jakiej strukturze został podporządkowany, po­ święćmy nieco uwagi technicznym problemom analizy mitu. Istotne znaczenie dla kompleksowych badań, nawet tylko.w granicach Słowiańszczyzny, ma zebranie wszystkich wersji zanotowanych kiedykol1 1 C. L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 33. �52 R Y S Z A R D TOMICKI wiek wśród społeczności chłopskich. Możliwe staje się wówczas wyodręb­ nienie wariantów typowo lokalnych oraz historycznie uwarunkowanych zmian treści. To samo odnosi się do wierzeń łączących się z mitem bezpo­ średnio, a ponadto do całej niemal dziedziny wierzeń i obrzędów ludo­ wych. One bowiem decydują w poważnym stopniu o możliwości dotarcia do wszystkich poziomów znaczeniowych mitu. Udało się nam zgromadzić około 50 tekstów, co stanowi tylko część z tych, które rozproszone po daw­ nych czasopismach i publikacjach są bardzo często praktycznie niedostęp­ ne. Z dużej ich jednorodności sądzić jednak można, że próba jest wystar­ czająca dla przyjętego przez nas celu. Niemal wszystkie teksty pochodzą z X I X i początku X X wieku; jedyny wyjątek stanowi tzw. legenda o Mo­ rzu Tyberiadzkim, mit pochodzący z XVI-wiecznych rękopisów z, terenu Wielkorusi, będący najwcześniejszą ze znanych obecnie wersją dualistycz­ nej kosmogonii ludowej. Dzięki niemu w interesującym świetle ukazują się niektóre przynajmniej historyczne aspekty genezy i struktury anali­ zowanego tekstu. Zawartość treściową zebranych mitów ukazuje tabela, do której ko­ mentarz, zawierający dane o pochodzeniu tekstu, źródle, skąd został za­ czerpnięty, oraz —• w miarę możliwości — jego pierwsze publikacje, poda­ jemy w przypisie . Geograficzne rozmieszczenie materiału źródłowego 12 1 2 Podane niżej oznaczenia mitów zgodne są z tabelą: M l — wersja apokryficzna z rękopisu Switok bozestwiennych knig, znana w kilku odpisach w X V i XVT w. na terenie północnej i wschodniej Rosji. Mit cytowany za D a h n h a r d t , op. cit., s. 45-46. Został on zaczerpnięty z publikacji V . J a g i ć, Slavische Beitrüge zu den biblischen Apokryphen. I. Die altkirchenslavische Texte des Adambuches, Denkschriften der Keiserl. Akad. d. Wissensch. Phil.-hist. kl. 42, Wien 1893, s. 44. Nieco odmienną wersję tego mitu podaje A f a n a s j e w , op. cit., s. 462-463. M 2 — Sieradzkie, cyt. za: I . P i ą t k o w s k ą , Obyczaje ludu ziemi sieradzkiej, „Lud", t. r v : 1898, s. 414-415. Wersja ta wykazuje zaskakujące podobieństwo z M 10, różne są tylko zakończenia. Nie wykluczone, że I . Piątkowska przetłumaczyła mit opublikowany np. przez Afanasjewa i przypisała go bezpodstawnie ludności sieradzkiej. Nierzetelność, a nawet fałszo­ wanie materiałów zarzucał tej pisarce i miłośniczce folkloru K . Moszyński, ale w tym wy­ padku brak podstaw do definitywnego przesądzenia kwestii pochodzenia wersji. Por. Słownik folkloru polskiego, red. J . Krzyżanowski, Warszawa 1965, s. 300-301; K . M o s z y ń s k i , Kul­ tura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. I I cz. 1, s. 47, 488, 531, 685. M 3 — Olszanka Turobińska, woj. lubelskie; cyt. za: M. M a c i ą g , Podania i legendy, „Wi­ sła", t. X V I : 1902, s. 329-330. M 4 — Granastów nad Popradem; wersja zanotowana w końcu 90-tych lat X I X wieku; cyt. za: J . G r z e g o r z e w s k i , Na Spiszu. Studya i teksty folklorystyczne, L w ó w 1919, s. 65. M 5 — Ziemia Dobrzyńska; cyt. za: A. P e t r o w, Lud ziemi dobrzyńskiej, „Zbiór Wiado­ mości do Antropologii Krajowej", t. I I : 1878. M 6 — mit Filiponów z dawnych Prus Wschodnich; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 54-55. M 7 — Dźwinogród i Dziewiętniki; cyt. za: W. G u s t a w i с z, Kilka szczegółów ludoznaw­ czych z powiatu bobreckiego, „Lud", t. VTII: 1902, s. 267-269. M S — Rakowa pod Tomaszpolem, Podole; cyt. za: J . B o i , Skąd powstał ląd, „Wisła", t. X V I : 1902, s. 797. M 9 — Żytomirskie, Wołyń; cyt. za: J . K i b o r t , Szlachcic łapciowy na Wołyniu, „Wisła", t. I X : 1897, s. 271. M 10 — Galicja; cyt. za: A f a n a s j e w , op. cit., s. 460-461. M 11 — wsie Ispas, Myszyn, Kluczew w ok. Kołomyi, Pokucie; cyt. za: O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 31, Pokucie cz. Ш , s. 81-83. M 12 — jw., s. 83-86. �Zestawienie epizodów — wąik Epizod — wątek Warianty 1 1 2 3 4 5 Bóg i diabeł istnieją od po­ czątku Istnieje także: a Bóg nad wodą b Obok Boga Piotr lub Eliasz С Diabeł istnieje obok Boga d Diabeł przebywa w wodzie a woda stworzona przez Boga b woda istniejąca od początku с woda i niebo a inicjatywa i sposób stworzenia od Boga; Diabeł nurkuje, wynosi garść piasku, Bóg rzuca na wodę i po­ wstaje ląd b inicjatywa od Diabła, sposób od Boga, reszta jak (a) с Diabeł kradnie część ziemi a ziemia rozrasta się sama b próba utopienia Boga, Diabeł nosi go w 4 strony świata — ziemia rozrasta się с Diabeł tworzy jałową część ziemi — góry, rzeki, bagniska, pustynie d Eliasz formuje ziemię a tworzy Bóg i Diabeł b tworzy Diabeł, Bóg zabiera mu podstępem lub ożywia Stworzenie ziemi Formowanie ziemi Stworzenie zwie­ rząt, roślin, na-, reedzi, obiektów +(2) 2 3 и . 5 6 7 8 9 10 11 12 +(2) +(2) +(2) + + +(2) +(2) + +(2 +(1) +(2) +(3) +13) +(2) + (3) 13 6 7 8 9 10 11 Powstanie nieba Stworzenie „pomocników" Walka Diabła z Bogiem Strącenie Diabłów Umowa o losie ludzi 12 Bóg przykuwa Eliasza 13 Wizja końca świata +I3) тттъ +(3) +(D + ттт» + + ID +11) + +(3) mmmm mmmm +(4) mmm чина +(4) +(1) + 11) + (4) 1/. + (4) Hj(4) +(2) итшт т^^ +(2) тт^т шЕятш +(4) +I5) + (4) +(5) +(4) Bóg tworzy, Diabeł „zanieczyszcza" d Diabeł nie może ożywić lub two­ rzy „na opak" +(3 +(2) +(5) •н» ФИНН тлтшл штятг тшшя +(3) тттш ттт mmmi штшт ^^тт тттш ^ттт +(5) +(7) н м + ( б ) +(1) + (5 mt^m ••V + (б) + ттт^ т^^ т*^т +(9) тштшш •Ml +(5) тштш + (3) +(15) +(12) + (7) +(10) с złamanie zakazu przez Ewę +(14) +(9) d ukaranie ludzi +(15) +(10) e wypędzenie z raju a Bóg odchodzi do nieba b Bóg buduje niebo с Diabeł też buduje niebo a Bóg tworzy anioły b Diabły są zbuntowanymi aniołami с Diabeł tworzy anioły i diabły d Diabeł tworzy diabły + (6) a Diabeł przeważa nad Michałem Archaniołem; pomoc Boga umożli­ wia pokonanie Diabła + (7) b Eliasz с Michał Archanioł d Diabeł jest zakuty a ziemia (jej część) należy do Diabła b Adam zaprzedaje ludzi Diabłu с Bóg zaprzedaje (zawiera z Diabłem umowę) d żywi należą do Boga, umarli do Diabła e Michal odzyskuje część zmarłych f Chrystus lub Bóg odzyskuje zmar­ łych - ^ттт Diabeł „zanieczyszcza" Adama (ra­ ni go) ••й — +(14) ттштш +14) mmmm b a тшят +(5) тштъ +(9) Bóg (piorun) strąca Diabła ч^н» +(4) тя^т> Bóg tworzy Adama Michał lub Bóg przechytrza Diabła - — — a b - + (4) •ЙЧ с 1 чнячв + (1 +(1) mmmm 17 — — +(1) 16 +I3) ^тятш + (3) тш^тъ + (13) +(8) — — - +(11) ^^тл + (б) т^^ш _ •и—» ттт +(17) +I6) — + Í5) - +16) — +!7) +(16) + (1) + (8) +(4) •HIV т*^т тт^т тнтш — — +(5) I— +(2) +(181 — +(2) +(3) ! ^ттШ «НПО* шшш* mmmm + 16) + (7) + (6) + (7) + (2) + ( Ю ) +(8) + + +(3) +(18) + (9) 1_ • +(16) +(19) + (4) + 17) *тшт +18) +(3) + +(11) +(21) +(1) — ттт* XX/1 +(2 +(3) +(1) — — — — ^штт тштш — + — epizod (wariant) nie wspomniany explicite, lecz wynikający z tekstu +(„ — trzeci epizod (wariant) w danym tekście Polska +(2) — +Í3 + (1) + (1) +(1) +(1) Objaśnienie,: Etnografia 15 +(3) + штаял Stworzenie i hi­ storia ludzi % т^^ — — +(9) — — тт^т — ттт» — — — — — — — — — — — +(4) — г— +(6) i +(20) +118) _ — мч* — +(5) — + �w analizowanych mitach kosmologicznych Mit — M 19 20 21 22 + (3) +(1) 23 24 + +13) — +11) 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 + + + +(2) + + +(2) + +I2) + + + + + +(2) + + + + + + +(3) +(1) + (1) + 11) + + +(1) + (1) + + (1) — 48 +(4) +(5) +(2) +(5) + (5) + (б) +I6) +I3) +(6) +15) + 18) + I9) + I2) — + +(4) +(5) +(1) +(1) +(1) +(2) + + + + 46 47 +(1) + +(2) +12) +(2) + +(3) +(3) — +(1) * + (1) +(4) +(7) + (2) +(4) +(1) + (4) +(1) + (4) +(1) +(1) + И) +(1) +(2) + (4) +(2) + (3) +(5) +(2) + (4) +(4) +(2) +(6) 'l (Ь) +(3) |б) + 17) +(1) +(3) + (3) + (5) + (2) +(2) 49 45 + +(3) + +(3) 44 + (1) +(1) + (4) + (4) +(1) — + +(3) — +(1) + (3) +I5) + +(3) — + 28 +(3) +(3) + (2) +(2) — 27 +12) +(2) +(2) — +(2) 26 25 — — +(5) + (5) + ( б ) +(4) +(5) + (б) +(3) +(5) +(7) + I2) • + (7) + (3) +(5) +(1) +(4) + (3) + (7) + (9) + + (6) — +(1) +(9) +(4) +(2) +(11) — — — — — — — +(4) — — — — + (б) + (3) + I6) + (7) — — — — — + (б) +(7) +(10) +(3) + — •Ml!• — — + (7) +(8) (4) — — +(4) +(5) — — — — — — — — — +(7) +(8) + (3) + (4) +(8) — — — — — — — + (8) +I5) — — +(12) — — — +(7) +(5) +(3) +(10) +(12) — — — — — — — — — _ +(9) +(6) + (7) — — +113) — •H) + ( Ю ) +(1) +I3) + (У) - +111) +(2) +(12) +(3) +(D +(6) +(2) +(4) — +I5) +I8) �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 53 M 13 — Bortnik, Pokucie; cyt. za: S. P i o t r o w i c z , Znachorka i wróżka Jewdokia Bojczuk. Materyaly folklorystyczne ze wsi Bortnik na Pokuciu, „Lud", t. Х Ш : 1907, s. 119. M 14 — Berwinkowa i Żabie, Huculszczyzna; cyt. za: W. S z u с h i e w 1 с z, Huculszczyzna, L w ó w 1908, t. I V , s. 2-10. M 15 — Hołowy, Huculszczyzna; zapis z 1902 г.; S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 10-14. M 16 — Żabie-Słupejki, Huculszczyzna; cyt. za: S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 14. M 17 — Hołowy, Huculszczyzna; cyt. za: S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 15. M 18 — Hołowy, Huculszczyzna; cyt. za: S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 16. M 19 — Rostoki, Huculszczyzna; cyt. za: S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 18. M 20 — Hołowy, Huculszczyzna; cyt. za: S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 18-21. M 21 — ok. Peczeniżyna, zapis w 1904 r.; cyt. za: J . S с h n a i d e r, Lud peczeniżyński. Szkic etnograficzny, „Lud", t. X I I I : 1907, s. 202-203. M 22 — Huculszczyzna; cyt. za: J . S c h n a i d e r , Z kraju Hucułów, ,,Lud", t. V I : 1900, s. 265. M. 23 — Ukraina; cyt. za: M. Ż m i g r o d z k i , Ukraina. Cz. I: Theogonia i kosmografia ludu Ukrainy, „Lud", t. I I : 1896, s. 322-323. M 24 — Ukraina; cyt. za: Ż m i g r o d z k i , op. cit., s. 322. M 25 — Ukraina; cyt. za: Ż m i g r o d z k i , op. cit., s. 324. M 26 — ok. Jekaterynosławia (obecnie Dnieprozawodsk) nad Dnieprem, wersja publikowana w „Istoriczeskij Wiestnik" 1888, s. 730-736', cyt. za: A l . P., Cztery podania o stworzeniu świata, „Wisła", t. I V : 1890, s. 388. M 27 — Ukraina; wersja publikowana przez M. D r a g o m a n ó w a, Maloruskija narodnyja priedanija i razskazy. Kiew 1876, I , s. 89, cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 55. M 28 — Ukraina; wersja publikowana w P . P. C z u b i n s k i j , Trudy etnograficzesko-statisticzeskoj ekspiedicji w zapadno-russki) kraj, snariaźennoj impieratorskim russkim gieograficzeskim obszczestwom. Jugozapadnyj otdiel. Matierialy i issledowanja sobrannyja d. rd. P. P. Czubinskim, I , 1872, s. 143-144, cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 55-56. M 29 — Ukraina, ok. Olgopola; wersja publikowana w C z u b i n s k i , op. cit., I , s. 142, cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 60. M 30 — Ukraina; wersja publikowana w „Kiewljanin", 1866 nr 4, cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 139-140. M 31 — Ukraina; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 187. M 32 — Bukowina; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 43, 133-134. M 33 — Małorusini z północnych Węgier; cyt. za Dahnhardt, op. cit., s. 52; bliższe informacje o tej grupie patrz: А. Р. К o v á с s, Ukrainische Streusiedlungen in Nordostungarn im 18.-19. Jahrhundert, „Acta Ethnographica", Budapest, t. Х Х П : 1973, nr 3-4, s. 371-415. M 34 — Chołopienicze, pow. borysławsM, gub. Mińska, Białoruś; cyt. za J . W i t o r t , Prze­ żytki starożytnego światopoglądu u Białorusinów, „Lud", t. I I : 1896, s. 215-216. M 35 — Białoruś; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 54. M 36 — Wielkorus ( ? ) ; cyt. za: A f a n a s j e w , op. cit., s. 458. M 37 — ludność zza j . Onega; cyt. za A f a n a s j e w , op. cit., s. 461-462 (autor przytacza mit za lokalnym pismem „Deń", 1862, s. 52); por. też D a h n h a r d t , op. cit., s. 47. M 38 — Wielkorus (?); wersja publikowana w „Etnograficzeskij Sborník", t. I V : 1864, cz. 1, s. 122, cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 43. M 39 — Wielkorus (?); cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 47. M 40 — Wielkorus (?); cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 47-48. M 41 — ok. S m o l e ń s k a ; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 53. M 42 — Raskolnicy z Estonii; wersja publikowana w C. R u s s w u r m , Sagen aus Hapsal, der Wiek, Osel und Runo, Reval 1861, s. 84, nr 83, cyt. za D a h n h a r d t , op. cit., s. 54. M 43 — gub. /Twerska; wersja publikowana w „Żiwaja Starina", t. I X , s. 393, cyt. za: D a h n ­ h a r d t , op. cit., s. 338-339. M 44 — gub. Twerska; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 353. M 45 — Wielkorus; cyt. za: D S h n h a r d t , op. cit., s. 48. M 46 — Wielkorus (?); wersja publikowana w A . A f a n a s j e w , Narodnyja russkija legendy, London 1859, cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 53. M 47 — Bułgaria; wersja publikowana w A . S t r a u s s , Die Bulgaren, Leipzig 1898, s. 6 п., cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 2-3; spolszczony tekst podaje B. G r a b o w s k i w recenzji z „Sborník za narodni umotvorenija, nauka i knlżnina", t. V E I - V I H : 1892, „Wisła", t. X : 1896, s. 406-419. M 48 — Bułgaria; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 44, 138. M 49 — Krakowskie; cyt. za: O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 7, Krakowskie, cz. I I I , s. 3-7. Jest to najprawdopodobniej wersja skompilowana, ponieważ Kolberg podaje w przypisie, że mit znany był w Modlnicy, Modlniczce, Rząsce, Brzezi, Tomaszowicach, Giebułtowie, Koszkwi, Nara-mie, Michałowicach i in. wsiach. �54 R Y S Z A R D TOMICKI przedstawia schematyczna mapka (nie zawsze jednakże udało się precy­ zyjnie zlokalizować miejsce zanotowania mitu ze względu na brak dokład­ nych danych). Dodać wreszcie należy, iż oprócz wersji dualistycznych uwzględniono również teksty odbiegające od nich, przede wszystkim na skutek przypisania roh demiurga wyłącznie Bogu (pochodzą one z terenu Czechosłowacji, Bułgarii i Polski). Część ich jest zamieszczona w tabeli, pozostałe przytaczamy w miarę potrzeby jako materiał pomocniczy w przy­ pisach. Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza zatytułowana Struktura kosrnosu poświęcona jest omówieniu treści mitu (I) oraz analizie opisanej w n i m struktury świata (II); t u staraliśmy się wskazać przypuszczalne źródła niektórych obrazów i epizodów, a także uporządkować elementy składowe tekstu. Część druga — Człowiek — zawiera próbę wstępnego przedstawienia ludowej teorii antropologicznej jako integralnego skład­ nika wizji świata. �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 55 STRUKTURA KOSMOSU I Początek świata Ludowy obraz stanu „zalążkowego" poprzedzającego stworzenie ziemi różni się zdecydowanie od opisu znanego z Księgi Rodzaju. Przede wszy­ stkim od początku istniał nie tylko Bóg , lecz. także Diabeł. Jeśli w i n ­ nych kwestiach pomiędzy wersjami mitu występują rozbieżności, ten fakt potwierdzają one zgodnie : 13 14 M 43 — „Tylko Bóg i szatan nie są przez nikogo stworzeni i nikt nie wie, skąd oni są; ale anioły stworzył Bóg. Szatan był równy Bogu, gdyż bez niego nie mógł on [Bóg — przyp. R T ] nic zrobić i stworzyć". Nawet mit z Krakowskiego, zbliżający się w swej treści do kosmogonii judeochrześcijańskiej (wg niego na początku istniało tylko niebo, wodę — morze oraz ziemię stworzył Bóg później) stwierdza: M 49 — „Najpierw było niebo, w niem Bóg światłości panował od w i e k ó w . Był tam i książę ciemny, niżej po lewej Jego stronie, który podlegał Bogu światłości". Większość wersji konstatuje po prostu współistnienie Boga i Diabła nie wnikając w ich pochodzenie. Bóg unosi się ponad wodami, chodzi po powierzchni morza lub pływa w łodzi. Diabeł, noszący różne imiona i naz­ wy (Szatan, Satanael, Szczezun, Czart, Tot-szczezby, Tryjuda, Aridnyk, Bida itd.) żyje obok Boga, przebywa w wodzie w jakiejś „bańce" lub czę­ ściej w pianie, a nieraz pływa po morzu w postaci wodnego ptaka. W jed­ nym z tekstów wielkoruskich taką samą postać ma Bóg: M 37 — „Po staroświatowym oceanie—morzu pływały dwa nury, pierwszy był biały nur, a drugi nur czarny. W postaci tych dwóch nurów pływali sam Pan Wszechwładca i szatan" . 15 ¡ Druga istotna różnica w stosunku do Genesis to brak pierwotnej „pustki". Przestrzeń wypełniona jest „pierwszymi substancjami". Podług części mitów woda jest jedynym żywiołem istniejącym in illo tempore. Szereg mitów utrzymuje jednak, że istniało ponadto niebo. Przytoczmy kilka przykładów, które najlepiej wprowadzą nas w treść i klimat ludo­ wych wyobrażeń: и Nieraz jest to Jezus, por. M 23, M 29. 14 Wyjątkiem s ą niektóre wersje zniekształcone, np. mit M 48 z Bułgarii, w k t ó ­ rym Bóg tworzy Diabła powołując do życia s w ó j cień. Stworzenie Diabła przypisują Bogu również mity ludów z południowego Ałtaju, Abakanowie, Mordwini, Cyganie transylwańscy, Finowie, por. E 1 i a d e, Sacrum..., s, 206-207. is p i ę nura w wierzeniach ludów Azji północnej; np. u E w e n k ó w był on przewodnikiem szamana do dolnego świata oraz jedynym spośród ptaków wodnych, który zdołał przynieść ziemię z dna pierwotnej wody, „położył tę grudkę na wodzie, a ona zaczęła szybko rosnąć przekształcając się w średni świat (ziemię)", A. A n i s i m o w, Wierzenia ludów Północy. Wybór pism, Warszawa 1971, s. 255-256. o r r o �56 R Y S Z A R D TOMICKI M 2 — „Przed stworzeniem świata nie było nic, tylko niebo i morze. Bóg pływał po morzu w łódce i napotkał ogromną i gęstą pianę, w tej pianie mieszkał djabeł. Kto żeś ty? — zapytał Bóg. Weź mnie do siebie, do łódki, to ci powiem — odpo­ wiedział czart. No chodź — rzekł Bóg, a zaraz potem usłyszał". J a jestem czart — odpowiedź wchodzącego. Milcząc płynęli". M 11 — „Z kińcie świata ny buło tak zemli, jak teperyczki, ale buly wsiudy po cilim świki lysz wody taj wody — odno more". M 15 — „Z perwowiku buła łysz woda, obłaky у Boh śjytyj. U oblakách spav Ałej. [Eliasz — przyp. R T ] , duch Bożyj, a Boh chodyv po woďi. Raz zrobyła sy na w o ď i szum, jykyjs kupak, jyk kawałok derewa, szczo krutyła sy po w o ď i jyk żywyj. Boh se wzdriw taj pytaje: Szczo ty je? — A wono w i d p o w i ł o : J a ne znaju. Ż y w y j sne, a ne możu ni chodyty, ni szczo bud' robyty. — Ce buv Tryjuda-Aridnyk [Diabeł — przyp. R T ] . Boh ne znav z czoho win pochodyt, bo czort buv tak jyk Boh z perwo­ wiku. A ł e szczo Bohovy kuczyłos samomu chodyty po wod'í, pobłahosłowyv Boh tot szum, taj pytaje: Choczesz maty hołowu? — Choczu. — A ruky? — Choczu. — A nohy? — Choczu. — Tohdy dav Boh Aridnykowy ruky, nohy, oczy, het use. Wony stały sobi pobratymamy". Kompromis w sprawie istnienia lub nieistnienia nieba proponuje pe­ wien mit ukraiński: M 28 —• „Gdy Bóg znalazł Satanaela w szlamie, rzekł do niego: »Bądź aniołem« i dał mu dwa skrzydła i nakazał latać. Ale on nie mógł i otrzymał jeszcze dwa razy po dwa skrzydła i miecz. A w drugim dniu stworzył Bóg niebo, w trzecim polecił Satanaelowi przynieść z morza kawałeczek ziemi." W żadnej innej wersji nie mówi się w sposób tak zdecydowany o trud­ nościach, jakie miał Diabeł z przekroczeniem swej sfery bytowania i wła­ snej kondycji jako „tego z dołu" czy wręcz „tego z wód". Zauważmy, że wraz z faktem przypisania stwórcom postaci nurów, białego i czarnego, są to pierwsze próby ujawnienia opozycji między Bogiem i Diabłem, opozy­ cji, która w dalszych partiach mitu ma już wyraźnie antagonistyczny charakter. Przebieg stworzenia Stworzenie świata jest procesem przebiegającym w k i l k u etapach. Pierwszy obejmuje powstanie ziemi w jej najbardziej pierwotnej formie — niewielkiego, spoczywającego na powierzchni morza placka, będącego wspólnym dziełem Boga i Diabła . 1R 16 Istniały wersje przypisujące ten czyn wyłącznie Bogu, np. mit słowiański: „Na początku nie było nic prócz Boga. On spał i drzemał i drzemka trwała 1000 lat i było pewne, że obudzi się. Stało się to i zaczął Bóg wszystko oglądać. I gdzie spoj­ rzał pokazywały się gwiazdy, i to zaczęło Boga dziwić, co on swoim okiem sprawia. Obracał się tu i tam, nigdzie nie było początku, nigdzie końca, a pod sobą dojrzał tylko morze. Więc poszedł do morza i spuścił się na dno. Gdy znów wynurzył się, pozostało ziarnko piasku pod jego paznokciem. Ono upadło i zostało na powierzchni morza i z tego powstała nasza ziemia. Dno morza jest jej ojczyzną", cyt. za D a h n ­ h a r d t , op. cit., s. 58; por. K o l b e r g , op. cit.,. s. 34. A oto mit słowacki: „Na początku świata latał Bóg w górze i nosił ziemię w swym ubraniu. Gdzie jej na­ sypał, tam powstawały równiny, góry i żyzne doliny. Diabeł gonił go, aby s w ą część otrzymać, ale nie złapał go; wtedy rozdarł mu ubranie i tylko skały pospadały. Dlatego szczyty Tatr są gołe i jałowe", cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 58. �57 SŁOWIAŃSKI М П KOSMOGONICZNY a) Stworzenie ziemi. Inicjatywę utworzenia lądu przypisuje się naj­ częściej Bogu, ale czasem wychodzi ona od Diabła. Jednoznaczne roz­ strzygnięcie tej kwestii nie jest konieczne, nie ma ona bowiem większego znaczenia dla sensu mitu. Pomijając nie wykluczony przecież wpływ przeświadczenia (uzasadnionego także treścią mitu), że w ostateczności właśnie Bóg jest stwórcą (choć stwierdzenie to ma nieco inne niż w chrze­ ścijaństwie znaczenie), sądzić można, iż chodzi raczej o podkreślenie nie­ możności realizacji zamysłu przez jedno' tylko bóstwo. O ile bowiem w wypadku Diabła mity ukazują wyraźnie jego bezsilność już w epizo­ dzie nurkowania, a także przy opisach nieudanych prób powołania do ży­ cia zwierząt itd., o tyle w odniesieniu do Boga fakt ten może nie być zu­ pełnie jasny. Jedynie m i t huculski rozstrzyga tę sprawę jednoznacznie już na wstępie: M 14 — „Boh znav use na swiťi, ale niczoho ne mih zrobyty a Tryjuda mav sylu do useho. Boh musiv u neho wse wimudrowuwaty abo ukrasty, jyk szo chotiv maty. Boh znav, szo na pryspodnim u hłybyni moria je hłyna, ta chotiv wid A r i d nyka wimudruwaty, aby tot j i winiš". Zgodnie z przekonaniem o wszechwiedzy Boga, on właśnie zna sposób utworzenia lądu: M 2 — „Djabeł zaczął mówić »dobrze by było, gdyby miejsce, na którym płyniemy, było twarde«. »Będzie — rzekł Bóg, zejdź w morze i przynieś mi garść ziemi, m ó ­ wiąc że niesiesz w mojem imieniu, przynieś, uczynię z tego piasku ziemię«. Djabeł poszedł, nabrał piasku w garście mówiąc: »biorę cię w imieniu mojem?. Gdy w y s z e d ł na wierzch piasku nie zostało ani ziarnko. Poszedł drugi raz m ó w i ą c : »biorę cię w imieniu Jego«. Gdy wrócił, zostało mu trochę piasku za pazurami. Bóg wziął ten piasek, posypał na w o d ę i stała się z niego ziemia, ale tylko tak duża, aby mogli się obaj wygodnie położyć". Częściej próba przyniesienia piasku (gliny, mułu) z dna morza dokony­ wana jest trzykrotnie, gdyż warunkiem powodzenia nurkowania jest w y ­ powiedzenie przez Diabła — czego dwukrotnie nie czyni — formuły „bio­ r ę w imieniu Boga". Epizod ten świadczy najlepiej, że Diabeł reprezentu­ je w micie moc fizyczną, a pozbawiony jest tej mocy skutecznego tworze­ nia, którą ma słowo, gest i imię Boga. Dalsze wydarzenia rozszerzają prze­ ciwstawienie obu istot nadprzyrodzonych nadając mu postać opozycji konkretnych cech i własności. W niektórych wersjach, między innymi w micie apokryficznym (M 1, por. też M 39, M 29), Diabeł przynosi oprócz piasku także krzemień, któ­ r y odgrywa ważną rolę przy tworzeniu pomocników obu demiurgów, Wró­ cimy do tego w ą t k u w odpowiednim momencie. b) Formowanie ziemi. Opisy przekształcenia małego placka leżącego na wodzie w rozległy ląd nie są jednakowe, ale mniej lub bardziej obszer­ ne fabularnie warianty podporządkowane zostały wspólnemu celowi. Oto dalszy ciąg cytowanego już mitu z Sieradzkiego: 1 �58 R Y S Z A R D TOMICKI M 2 — „Położyli się tedy, Bóg ku wschodowi, djabeł ku zachodowi. Gdy djabłowi się zdawało, że Bóg usnął zaczął go spychać, aby w p a d ł do morza i aby utonął i zginął. Ale nadaremnie, ziemi pod Bogiem przybywało i rozszerzyła się daleko ku wschodowi. Widząc to czart jął pomykać ku zachodowi, dalej ku południowi i pół­ nocy, a przez to ziemia rozszerzyła się w różne strony". Fragment ten zawiera dwa wątki powtarzające się w różnych artyku­ lacjach. Pierwszy to próba utopienia Boga, drugi — korelacja między elementami opozycji Bóg — Diabeł i stronami świata. Epizod nazwany w tabeli próbą utopienia Boga i tak istotnie interpre­ towany przez większość mitów ma kilka wariantów wykazujących znacz­ ne różnice. Sens niektórych zaprzecza nawet zawartej w micie interpreta­ cji. Zawsze poza wszelkimi wątpliwościami pozostaje natomiast rezultat podstępnego działania Diabła — rozrośniecie się ziemi. Niemniej, w kilku wersjach ten sam efekt przynosi akt woli samego Boga, jak na przykład w M 33: Bóg uformował placek, położył go na wodzie, przeżegnał i zaczą­ tek ziemi począł rozszerzać się we wszystkie strony. „Trwało to' dotąd — czytamy w tekście — aż dotknął brzegami dolnych krawędzi nieba". Noszenie lub toczenie Boga w cztery strony świata interpretowane by­ wa również jako akt nieświadomego przeżegnania ziemi przez Diabła, ale w micie bułgarskim M 47, gdzie znajdujemy takie właśnie wyjaśnienie, ziemia rośnie nadal i Bóg nie zna sposobu jej zatrzymania. Podstępem dowiaduje się od Diabła, iż ziemię należy przeżegnać i rzec: „Tak dużo ziemi wystarczy". A oto inny wariant omawianego epizodu pochodzący t y m razem z mitu ukraińskiego : M 29 — Bóg utworzył ziemię. „Pozosta­ ło ją tylko' jeszcze przeżegnać. Jak można to zrobić? [Bóg nie wie? — przyp. RT]. Wiem, powiedział Piotr i rozkazał Diabłu nieść się aż do wody [...]"• Kolejny mit ukraiński zawiera jeszcze dalej idącą niekonsekwencję (M 27): Bóg tworzy ziemię, błogosławi ją „na wszystkie cztery kierunki świata" i ląd zaczyna rosnąć. Następuje opis stworzenia gór przez Diab­ ła, a potem Bóg mówi do niego: „Teraz ziemia musi zostać poświęcona. Pozwólmy jej jednak najpierw rosnąć, a nam w spokoju odpocząć". Gdy Bóg usypia, Diabeł próbuje go utopić, tocząc kolejno w różne strony. „Ziemia rozrosła się, aż oparła się brzegami o niebo". Diabeł przynosi Boga w to samo miejsce skąd go wziął, a ten po przebudzeniu stwierdza, że ląd został poświęcony. W końcu, by przytoczyć ostatni już przykład, w M 7 próba utopienia kończy się konkluzją: „Powstał tylko przez to niezmierzony ląd i cztery strony świata, to jest północ, południe, wschód i zachód". Wszystkie, nierzadko sprzeczne warianty łączą dwie myśli — ozna­ czone zostają cztery strony świata, a ziemia uzyskuje swe ostateczne roz­ miary. Wyznaczenie czterech punktów kardynalnych uznać można za for­ mę opisu ziemi jako w pełni ukształtowanej i statycznej całości. Tym sa­ mym ustanowiona zostaje horyzontalna, czteroelementowa struktura świa1 1 �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 59 ta, co nieraz jest uważane za zasadniczy moment w dziejach tworzenia kosmosu. Tak traktuje to wydarzenie mit Raskolników: M 42 — „Bóg rzucił ziemię na wszystkie cztery strony i rzekł: Niech rośnie i po­ większa się ziemia. Zaraz powstały wielkie przestrzenie lądu z rozległymi równinami i wysokimi wzgórzami, aż w końcu trzy części świata w ich obecnym wymiarze zostały skończone". Powstanie ziemi prowadzi automatycznie — według zacytowanej wer­ sji — do uformowania nowej struktury, t y m razem trój elementowej i wer­ tykalnej. Będziemy o niej mówić szerzej w dalszej części artykułu. Przejdźmy do drugiego wątku. Wspomniane w M 2 skojarzenie postaci Boga i Diabła ze wschodem i zachodem jest pierwszym przykładem w y ­ korzystania dualizmu demiurgów jako podstawy do różnicowania i po­ rządkowania świata. Niekiedy ich dualizm staje się zasadą klasyfikacyjną dla innych istot, przedmiotów i cech, jak na przykład w M 5, gdzie posta­ ciom stwórców przypisane są zdecydowanie odmienne ptaki — jastrząb i kaczka. Wariant występujący w cytowanym micie z Sieradzkiego (po­ wtarzający się w M 10) pojawia się znacznie bardziej rozbudowany w m i ­ cie ukraińskim: M 26 — Diabeł ukradł podczas nurkowania część ziemi i schował ją do ust. „Zaczął Bóg siać ziemię. Gdziekolwiek na wschód słońca rzuci, tam powstają góry, doliny, pola", a na nich wyrastają trawa, drzewa, zakwitają kwiaty. „Brzask był na niebie, później i słonko się pokazało. I był pierwszy dzień na świecie. Obejrzał się Bóg przed wieczorem i widzi, że anioł [Diabeł — przyp. R T ] z gęby też coś wyjmuje, rzuca na zachód i z tego co rzuca również powstają doliny, góry, pola, tylko bez trawy, bez kwiatów i drzew, gołe jak późną jesienią, puste jakby przeklęte". Opozycja dwu stron świata skorelowana jest tu wprost z porami dnia (Bóg tworzy wschodnią część lądu rankiem, Diabeł zachodnią o zmierzchu) oraz górą i dołem; po odkryciu podstępu Bóg przeklął Diabła i „poleciał wyżej i dalej na wschód słońca, a szatan dołem na zachód". Otrzymujemy więc wyraźnie opisaną serię opozycji binarnych różni­ cujących semantycznie przestrzeń i czas: Bóg I wschód I ranek (jasność) I żyzność I góra Diabeł I zachód I wieczór (ciemność) I jałowość I dół 17 Elementy tej s e r i i powtarzają się w innych mitach, gdzie szczególnie wyeksponowany jest związek Diabła z nieurodzajnością, niepłodnością: 1 7 Dopełnieniem tej serii jest przeciwstawienie dobro — zło. Wartościowanie stron świata w kategoriach moralno-etycznych pojawia s i ę w mitach wspominających o usytuowaniu raju na wschodzie. Idea taka występowała również w myśli śred­ niowiecznej, gdzie oprócz skojarzenia raju ze stroną wschodnią (powtórzenie wzoru biblijnego) spotykamy umiejscowianie piekła na zachodzie. Por. fragment z Wędrów­ ki Bogurodzicy po miejscach męki, apokryfu starorosyjskiego: „Dokąd chcesz, Bło­ gosławiona [...] na wschód czy na zachód, czy. do raju, lub na prawo, lub na lewo, gdzie są wielkie męki?", a także Epistołę Wasilija arcybiskupa nowogrodzkiego, �60 R Y S Z A R D TOMICKI M 34 — „Bóg wziął w ręce garść ziemi, pobłogosławił ją i rzucił na w o d ę — i zie­ mia zaczęła rosnąć, rozszerzać się i pokrywać w o d ę gładką i równą warstwą jak pobojowisko; ale zaczęła rosnąć też ziemia, którą dyabeł miał w gębie, zaczęła mu rozdzierać ją. Dyabeł wijąc się z bólu zaczął tarzać się po ziemi i w y p l u w a ć ją. Długo tarzał się i pluł, dlatego powierzchnia ziemi stała się górzysta, a w niektórych miejscach nawet zatruła się śliną dyabelską". Proces kształtowania powierzchni ziemi zawsze przebiega podobnie. Diabeł w przeciwieństwie do Boga tworzy jej część jałową; raz będą to góry i skały, jeziora i rzeki, innym razem bagna, moczary, pustynie i inne — jak zaznaczono w M 42 — „nieurodzajne miejsca". M 33 — Z wyplutej przez Diabła ziemi powstają góry i skały. „Dlatego ziemia jest święta, zaś góry, a zwłaszcza skały są dziełem Diabła. Dlatego nie może na nich rosnąć zboże i dlatego diabły przebywają chętnie w górach i na skałach, gdzie z czarownicami swe zjazdy odbywają". Powstanie roślin, zwierząt i obiektów nieożywionych Tworzenie topograficznego obrazu ziemi uzupełniane bywa epizodem mówiącym o powstaniu zwierząt, roślin, narzędzi, chaty itd. Wchodzi on w skład jedynie kilku mitów, spośród których wyróżniają się wersje h u ­ culskie najobszerniej relacjonujące związane z t y m perypetie. Przewodnią myślą wszystkich tego rodzaju opisów jest stwierdzenie, że Diabeł dyspo­ nujący mocą formowania istot czy przedmiotów nie posiada szeroko ro­ zumianej mocy ich ożywiania . Oto fragment mitu zapisanego w Polsce, znany zresztą jako odrębna całość w różnych regionach Słowiańszczyzny: 1S M 3 — „Po niejakim czasie [po stworzeniu ziemi — przyp. R T ] przyszło djabłu na myśl, zęby ulepić jakie stworzenie i ulepił kozę. Gdy ją postawił, rzekł: W imię który utrzymywał, że „raj na wschodzie jest w Edenie", piekło zaś na zachodzie, na „wiatrami ziejącym morzu"; oba cytaty za: J . M. L o t m a n , O pojęciu przestrzeni geograficznej w średniowiecznych tekstach staroruskich, „Teksty", 1974 nr 3, s. 95-96. Analogiczne były wierzenia ludowe — „Gdy dusza umiera, idzie drogą ciernistą pełną skał stromych [...], naprzód ma przed sobą czyściec [...] idzie do niego, aby być w raju. R a j z prawej strony, piekło i obszerne przed nim kraje są ¡z lewej strony", O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 7, Krakowskie, cz. I I I , s. 22-23. W mi­ cie kosmogonicznym opozycja umieszczana w płaszczyźnie wertykalnej, jako prze­ ciwstawienie Niebo — Piekło (w tym momencie jeszcze nie istniejąca) antycypowana jest niejako przez układ horyzontalny. T y m samym, podobnie jak wg Lotmana w średniowieczu, w świadomości ludowej przestrzeń geograficzna i przemieszczenia w niej posiadają lub mogą posiadać sens etyczno-religijny. W istocie, niektóre zacho­ wania można uważać za świadectwa takiej koncepcji, m. in. zwyczaj układania się do snu głową na wschód oraz układanie zmarłych głową na zachód. Odmiennie interpretował to M o s z y ń s k i , op. cit., s. 446, nie widząc między tymi pozycjami żadnej różnicy. 1 8 Por. legendę z południowej Polski o stworzeniu płanetników. Diabeł, który pozazdrościł Bogu stworzenia Adama i Ewy, ulepił z gliny 12 mężczyzn (ziemia lub glina jest zwykle w wierzeniach ludowych tworzywem materialnym), ale nie mógł ich ożywić. Uczynił to Bóg i zlecił im kierowanie chmurami, J . T r a c z y k , Z oko­ lic Babiej Góry. I. O smokach i płanetnikach, „Wisła", t. I X : 1895, s. 75. �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 61 moje, ruszaj kozo. Koza stoi. Później rzekł: W imię Boże, ruszaj kozo. A koza, jak ruszy z miejsca, pędzi prosto do wody. A djabłu się patrzy, że koza może się utopić; sunął, złapał kozę za ogon i ogon się urwał. I dlatego kozy są bez ogona. Ucieszył się djabeł, że koza bryka sobie, znowu postanowił ulepić psa. Gdy ulepił i postawił, rzekł do psa: Chyzia Boga — a pies stoi. Ale Pan Bóg rzekł: Chyzia djabła. A pies, jak skoczy do djabła — i ukąsił go w piętę. Djabeł się rozgniewał, poleciał w krzaki i na pamiątkę zamalował olszynę. Odtąd djabeł przestał lepić stworzenia". 1 Podobnie można interpretować te partie mitów huculskich, które m ó ­ wią o stworzeniu obiektów nieożywionych, takich jak chata i wóz; nie­ możność ożywienia jest t u rozumiana bardzo specyficznie jako brak umie­ jętności nadania stworzonym obiektom wartości funkcjonalnej. Przykła­ dem wóz •— Diabeł zbudował go< w chałupie i nie potrafił wyprowadzić go na dwór. Wóz był więc bezużyteczny, ..nieożywiony". Podobnie rzecz ma się z oświetleniem chaty (por. też M 15): M 14 — „Jyk uże buła usia dychania na swiťi, zrobyw Tryjuda chatu. U tij chaťi buło het use, jyk maje buty, łysz wikon ny buło; czerez rozkolibynku śwityło triszky soniczko u chatu. Aridnyk uziyv mich, wijszov na dwir taj hrebe u tot mich dnyny, aby zanesty u chatu, bo tam buło temno. Prychodyt Boh taj pytaje: A ty szo robysz, rozpobratyme? — Ady. Poklavsmy chatu, każe czort, a ne możu dnyny pokłasty u chatu. — Boh każe: Pożdy, j a to zrobiu, szczo u chaťi bude dnyna. — Jyk tak zrobysz, każe Tryjuda, j a tobi chatu daruju. Boh uziyv pyłku, perepyłyv dwa protesy, pokłav dwa warcaby i zrobyv ramci; uchodiy u chatu, a tam je dnyna. Boh każe: Se bude dobre ludem". Myśl ta formułowana bywa czasem mniej radykalnie. Diabeł tworzy lub przyczynia się do powstania trujących roślin i dzikich zwierząt: 1 9 M 34 — Diabeł wypluwając ziemię rozrywającą mu usta zatruł śliną glebę. „Wskutek tego, gdy Pan Bóg przygotowując ziemię dla człowieka, posiał żyto, pszenicę, jęcz­ mień, proso i trawy lekarskie, w niektórych miejscach wyrosły perz, lebioda, blekot, cierń i wszystkie inne rośliny szkodliwe. Potem Bóg stworzył zwierzęta pożyteczne: konie, krowy, owce, psy, ale niektóre z nich nie umiejąc odróżnić trawy pożyteczne od szkodliwych, najadły się ostatnich i zmieniły się w wilki, rosomaki, niedźwiedzie i inne zwierzęta szkodliwe. Trwało to dopóty, dopóki zwierzęta nie nauczyły się roz­ różniać trawy pożj^teczne i jadowite'. Oba przytoczone przykłady pozostają w zgodzie z cechą skorelowaną z Diabłem już przy formowaniu ziemi, a mianowicie jałowością rozumianą głównie jako bezużyteczność dla człowieka. Wierzenie to znane było po­ wszechnie wśród społeczności chłopskich, także bez wyraźnego związku z mitem. Jednym z przykładów jest wierzenie zanotowane na Pokuciu, że zwierzęta pochodzą od Boga i od Diabła, a do tych ostatnich należą wszystkie te, których się nie je . Nawiasem wspomnieć należy w t y m miejscu o dość interesującej cesze, pojawiającej się przy okazji tworzenia „wyposażenia" ziemi szczegól20 19 Diabłu przypisywano również stworzenie roślin, których użycie było zaka­ zane, np. starowierzy — tytoń i chmiel, por. D a h n h a r d t , op. cit., s. 54, przyp. 1. P i o t r o w i c z , Znachorka i wróżka s. 125. 2 0 �62 R Y S Z A R D TOMICKI nie w mitach huculskich. Jest nią afirmaćja chytrości i sprytu. W tych wersjach nawet niepowodzenia kolejnych prób wyniesienia ziemi z dna morskiego (uzasadniane zwykle nieposłuszeństwem Diabła wynikającym z chęci dorównania Bogu) spowodowane są głupotą Diabła. W podobnej atmosferze przebiega tworzenie różnych przedmiotów i zwierząt. Diabeł tworzy, Bóg zaś wykrada jego dzieła lub zdobywa je przechytrzając swego rywala. W ten sposób w posiadanie Boga przechodzą na przykład owce i kozy oraz skrzypce (flojyru i trombitę zrobił Bóg, lecz Diabeł „wihadav usu muzyku"). Rozgniewany Diabeł stworzył bardzo wielkiego wilka, aby przestraszyć Boga, ale ten na prośbę Eliasza, jedynego przestraszonego rozmiarami zwierzęcia, obciosał wilka siekierą. Z trzasek padających na ziemię powstały koń, krowa, prosię, z; wiórków — robaki, natomiast z tych, które poleciały z wiatrem — ptak oraz mucha. Zgodnie z charakterem całego mitu wystąpienie Diabła przeciw Bogu motywowane jest zrozumiałym w tej sytuacji gniewem; „rozlutyv sy Tryjuda duże na Boha, ta zi złosty ehoťiv zbawyty Boha" (M 14). Wybu­ dował w tym celu młyn i w nim przygotował pułapkę •— Bóg powinien zostać skuty łańcuchem, ale i tym razem przechytrzył on Diabła. Każąc sobie pokazać, co ma robić, zakuł go; „win [Diabeł — przyp. RT] pocziyv tarhaty sy, a zemly buła tonka taj z toho zawałyła sy". Diabeł wpadł w podziemia. Strącenie Diabła i powstanie piekła Powstanie piekła łączy się bezpośrednio z uwięzieniem Diabła. W M 14, gdy ten szamoce się, zapada się ziemia i wpada on w przepaść. Tam jest piekło. W tym jedynym micie brak pojawiającego się zwykle explicite lub implicite stwierdzenia, że Diabeł będzie przykuty do końca świata. Prze­ ciwnie, zrywa się co jakiś czas, by „dopełnić" dzieło Boga przebywa­ jącego nadal na ziemi. Za pierwszym razem „zanieczyszcza" Adama (por. „Człowiek") i dopiero interwencja ciskającego piorunami Eliasza zmusza go do. ponownego ukrycia się w piekle — „zi strachu schowa v sy nazad u trydewjutu zemlu". Powtórnie wyzwala się Diabeł, żeby skłonić ludzi do grzechu. Wreszcie po to, by zamienić dziecko Ewie i skłonić Adama do zaprzedania mu rodu ludzkiego. Od tego czasu zyskuje pomocników zwanych w tym micie judnikami; stali się nimi ludzie słuchający podszep'tów diabelskich. Judniki przebywają na ziemi, ale raz do roku schodzą się do piekła wysłuchać rozkazów swego władcy. Bóg natomiast żył długo na ziemi pośród ludzi. Gdy jednak rozmnożyli się i coraz bardziej grze­ szyli „ne mih Boh miż nymy ostaty, w i n zlynuv na wysynu". 1 T Inaczej powstanie piekła opisuje M 15. Diabeł zaczął budować piero wtedy, gdy zdołał zmusić Adama do' zaprzedania siebie i potomków. Odtąd ludzie po śmierci udawali się w podziemia. Ale nadal był wolny. Szachrajstwa Boga zabierającego mu wszystko, je do­ swych Diabeł co on �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 63- 21 stworzył, doprowadzają do w o j n y , w której początkowo przewagę uzy­ skały siły diabelskie, gdyż Diabeł „sobi naprotyv Boha porobyv tohdy strivby, puszky, armaty; taki, szo typer je wsiyki do wojny mudraciji, to w y n wże tohdy znav". Szalę zwycięstwa przechylił dopiero Yłyja (Eliasz), który błyskawicą spalił diabelskie wojsko. Przestraszony Diabeł skrył się do piekła ,.a on łysziyjet tut na zemny swoi słuhy-czorty". Nie wiadomo, w jaki sposób został uwięziony w ł a ń c u c h y , ale mit stwierdza przy koń­ cu: „A wyn tam w aďi zakowanyj, bo j y k choťiv Boha w šity zamknuty, to Boh jego zahulyv у z lancyv stały szyny у w to krisło jeho do schodniy jmyły". 22 21 Walka sił niebieskich z diabłami jest zapewne odgłosem fragmentu Apokalip­ sy św. Jana, 12, 7-9; „I nastąpiła walka na niebie, Michał i jego aniołowie mieli walczyć ze smokiem. I wystąpił do walki smok i jego aniołowie, ale nie przemógł i już się miejsce dla nich w niebie nie znalazło. I został strącony wielki smok, W ą ż Starodawny, który się zwie diabeł i szatan, zwodzący całą zamieszkałą ziemię, został strącony na ziemię, a z nim strąceni zostali jego aniołowie". W wierzeniach ludowych oraz popularnych opracowaniach Biblii, wątek ten został jednak umiesz­ czony w nieco innym kontekście. W druku z pocz. X V I w. zatytułowanym Testa­ ment Nowy i Stary po opisie stworzenia świata zgodnym w zasadzie z Pismem Św., znajdował się drzeworyt ukazujący strącenie Lucypera do piekła, a potem nastę­ pujący tekst: „Lucifer s pychy chciał sie bogu równy stacz / Przeto z anioły musil z nieba wpascz", J . S a n d e c k i IMalecki], Ewangeliusz z początku XVI w. i dwa późniejsze druki polskie tegoż autora, Kraków 1947. Także w Postępku prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu z 1570 г., gdzie zachował się tylko mały fragment pierwszego rozdziału czytamy: „[...] wypędził Pan Bóg czarta z nieba, iż się nie chciał kłaniać Adamowi w raju, ani mu służyć jako inni anieli czynili, mówiąc: Pirwszem ja stworzenie, niźli Adam, i cudniejsze; słuszniej, aby się on mnie kłaniał, a nie ja jemu. Przez to nieposłuszeństwo Pana rozgniewał, iż go z nieba wypędził", Postępek prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu, wyd. A. Benis, Kraków 1891, s. 8. Nowsze ślady w y s t ę p o w a n i a tego wątku znajdujemy w Panu Tadeuszu A. Mickiewicza, gdy Wojski m ó w i o gwiazdozbiorze Wozu Dawi­ dowego nazywając go Wozem Anielskim: „Na nim to przed czasy / Jechał Lucyper, Boga gdy w z y w a ł w zapasy, / Mlecznym gościńcem pędząc w cwał w niebieskie progi, / A ż go Michał zbił z wozu, a wóz zrucił z drogi" (VIII, 81-84). Por. R. W o j ­ c i e c h o w s k i , Lucyper, [w:] Słownik folkloru s. 207-208. 2 2 O zakuciu Lucypera w łańcuchy m ó w i Apokalipsa Św. Jana, 20, L-3: „I ujrza­ łem anioła, zstępującego z nieba, który miał klucz od Czeluści i łańcuch wielki w swej ręce. I pochwycił Smoka, Węża Starodawnego, który jest diabeł i szatan i związał go na tysiąc lat. I strącił go do Czeluści, i zamknął, i pieczęć nad nim położył, by już nie zwodził narodów, aż tysiąc lat się dopełni. A potem ma być na krótki czas uwolniony". Motyw ten wykorzystywany był w literaturze średniowiecz­ nej i późniejszej. W Postępku prawa czartowskiego s. 19, czytamy, że „Lucyper się rozgniewa, miece się na łańcuchu", choć poprzednio nie ma mowy o zakuciu go; być może opowieść ta znajdowała się w początkowej, niezachowanej części pracy. W Historii o chwalebnym zmartwychwstaniu Pańskim Mikołaja z Wilkowiecka (Kra­ k ó w 1893, s. 45) Lucypera zakuwa w łańcuch Jezus, wtrąca go do piekła i rzecze: „Niechaj tu u słupa tego / Pląsze do dnia sądnego". Jest to, jak sądzono już daw­ niej, w ą t e k pochodzący z Ewangelii Nikodema, por. przyp. 73. Ludową jego w e r s j ę przytacza O. K o l b e r g , Dzielą luszystkie, t. 7: Krakowskie, cz. I I I , s. 18-19. �64 R Y S Z A R D TOMICKI Stosunkowo wiele miejsca poświęcają mity powstaniu diabłów — „po­ mocników" boskiego rywala. Nie są one bowiem zbuntowanymi aniołami, lecz tworzy je Diabeł. W niektórych wersjach, jak zobaczymy niżej, rów­ nież Bóg tworzy swoich „pomocników" — anioły, jednak większość X I X i XX-wiecznych mitów, opisując szczegółowo powstanie diabłów, istnienie aniołów przyjmuje za fakt oczywisty i nie wymagający wyjaśnień. Najbardziej interesujący jest najstarszy wariant zawarty w micie apo­ kryficznym M 1: Diabeł ma wydobyć z dna morskiego nie tylko garść piasku, lecz także krzemień. Bóg przełamuje go na dwie części „i ten znajdujący się w prawej ręce kawałek zatrzymał Pan dla siebie, ten zaś z lewej dał Satanielowi". Uderzając w posiadanie połówki laskami Bóg i Diabeł tworzą odpowiednio anioły z Michałem Archaniołem na czele oraz diabły. Przekształcenie tego XVI-wiecznego wariantu spotykamy w jednym z mitów XIX-wiecznych (M 39), gdzie Diabeł'rozłamuje krzemień i uderza­ jąc laską w kawałek trzymany w prawej ręce tworzy anioły, uderzając natomiast w drugi, trzymany w ręce lewej — diabły. Oba mity wprowadzają więc kolejną artykulację opozycji Bóg — Dia­ beł, t y m razem sytuującą się na „niższym" poziomie rzeczywistości. Oprócz przeciwstawienia anioły — diabły, pojawia się także opozycja: strona lewa — strona prawa, skojarzona explicite (przynajmniej w micie) z wła­ snościami : czyste — nieczyste albo siły boskie — siły diabelskie . W zebranych przez nas wersjach X I X - i XX-wiecznych dominuje zde­ cydowanie odmienny pogląd na ten temat. Diabły powstają z wody strze­ pywanej za siebie przez Diabła w czasie mycia albo z jego śliny zmiesza­ nej z ziemią (w M 24 ze śliny czystej powstają anioły). Sporadycznie na­ tomiast występuje pogląd jakoby diabły były zbuntowanymi aniołami; czasem pojawia się jako uzupełnienie którejś z poprzednich interpretacji ich genezy. Wydaje się, iż u podstaw tych różnorodnych rozwiązań leży milczące założenie, iż obie grupy pomocników związane są substancjalnie, czego najlepszym wyrazem są najstarsze znane nam teksty. Powrócimy do> tej kwestii przy końcu artykułu. Co zaś tyczy się diabłów, podkreślić należy, że w wielu mitach mamy • do czynienia z wyraźnym skojarzeniem ich z wodą, jeśli nie w trakcie tworzenia (ślina lub padające na ziemię krople) to wówczas, gdy mówi się o ich strąceniu: 23 2 3 Ludność wiejska jednomyślnie wartościowała stronę prawą jako dobrą (po­ myślną, szczęśliwą), l e w ą natomiast jako złą (por. przyp. 17). Analogie asyryjskie, greckie, kałmuckie patrz: M o s z y ń s k i , op. cit., s. 408; tamże świadectwa o w r ó ­ żeniu z lecącego po prawej lub lewej stronie ptaka z X V I w., podobne wierzenia z Wielkorusi, Ukrainy, Polski i Litwy (s. 408-409, 411) oraz interpretacje drżenia powiek, kichania, potknięcia, swędzenia dłoni, „dzwonienia" w uchu (s. 412); J . T a 1k o - H r y n c e w i c z , Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi południowej, Kraków 1893, s. 381, 392-393. �65 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY « M 10 — „Iiia gromownik puścił na nich grom i błyskawicę. Ilia grzmiał i strzelał błyskawicami, czterdzieści dni i nocy padał deszcz i razem z wielkim deszczem pospadali z nieba wszyscy diabli; jeszcze do dziś wielu z nich błąka się pod niebio­ sami jako świecące ogniki i dopiero teraz osiągają ziemię". M 49 — „Leciał książę ciemności z nieba, z mm 9 zastępów aniołów od lewicy, którzy się odtąd z woli Boga Ojca stali ciemnymi duchami, czyli diabłami [...]. Przez 9 nocy, 9 godzin, 9 kwadransy, 9 minut i 9 sekund spadały chóry strąconych aniołów, wraz z księciem ciemności w postaci najdrobniejszego deszczu. Ponieważ ziemia pływająca wśród w ó d morskich była na drodze do miejsca kędy dolecieć mieli, prze­ to dużo kropel diabelskiego deszczu spadło na ziemię i powsiąkało wszędy gęsto po różnych miejscach, nawet dostalo się do Rajskiego ogrodu. Wówczas to w R a j u pojawiły się obok czystych istot brzyćkie gady, w ę ż e dotąd niewidziane". Ostatni fragment mówiący o powstaniu węży z diabłów zasługuje na szczególną uwagę, ponieważ posiada daleko idące konsekwencje w wie­ rzeniach ludowych. Podobnie zresztą w jednym z mitów z Wołynia (M 9) sprawcą istnienia gadów na ziemi jest Diabeł, który wydobył je z wód kosmicznych i rozpuścił po lądzie. Szerzej o związku diabłów z wężami mówić będziemy nieco- dalej. Warto podkreślić fakt, że o ile pomocnicy Diabła strącani są zwykle na ziemię, o tyle on sam zawsze dostaje się do podziemi, chociaż nie wszystkie mity mówią wprost o piekle. Przeciwnie, słowo to pojawia się raczej rzadko, a jeszcze rzadziej obarczone jest typowym znaczeniem chrześcijańskim. Zresztą opisanie piekła nie jest celem żadnego z mitów, największe znaczenie ma sam fakt strącenia i uwięzienia przeciwnika Boga w dolnej strefie świata. Dowodem tego jest np. M 28; kiedy po bez­ owocnej próbie utopienia Boga Diabeł ze swymi pomocnikami „zasnął tym zmęczony, Bóg z aniołami zrzucił ich do wody i poszedł do nieba W t y m wypadku „akcja" rozgrywa się na ziemi, dostarczając doskonałego przykładu, iż podziemia niekoniecznie muszą być rozumiane jako wnętrze ziemi. Pamiętać bowiem trzeba, że ziemia spoczywa na wodzie, zatem termin „podziemia" czy „piekło" obejmować może także strefę wód pod­ ziemnych. (Porównaj M 14 — „Žemly stoj it na mory, a w t i m mory je druha žemly, widtak znov more, a potim znov žemly; se wże žemly A r i d nykowa — pękło"; także M 7). Cały problem lokalizacji strąconego' Diabła da się rozwiązać jedynie w kategoriach ogólnych — miejsce jego przebywania położone jest „w do­ le", w przeciwieństwie do siedziby Boga lokalizowanej w niebie — „w gó­ rze". Tylko w ten sposób można uzgodnić wszystkie ludowe poglądy, także te, które umieszczają Diabła w górze (ma on być zakuty we wnętrzu góry czy pod korzeniami wszechświatowego drzewa . Tak więc celem 2 4 2 4 25 „Dyabeł najgłówniejszy [...] został zakuty przez aniołów w łańcuchy i zam­ knięty w górze kamiennej", W i t o r t , Przeżytki s. 215. „Piekło wypełniają dyabli [...] pod rozkazami Lucypera [...], który jest przywiązany na wielkim łań­ cuchu do ogromnego pala w środku piekła", J . Ś w i ą t e k , Lud nadrabski (Od Gdowa po Bochnię),, Kraków 1893, s. 544. Por. K o l b e r g , op. cit., s. 19, 26. A f a n a s j e w , Poeticzeskija t. I I , s. 544, 549-550; por. E l i a d e, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 273, 284-287. 2 5 5 — Etnografia Polska, X X / 1 �66 R Y S Z A R D TOMICKI omówionego epizodu mitycznego jest opisanie procesu polaryzacji obu stwórców. Koniec świata Strącenie Diabła i powstanie piekła połączone zostało w kilku mitach z wizją końca świata, która — choć występuje stosunkowo rzadko — ma istotne znaczenie dla całościowej wizji świata. Obraz końca świata wkom­ ponowany jest nieraz w historię pierwszych ludzi, którzy po zgrzeszeniu dostają się we władzę Diabła i w konsekwencji przebywają po śmierci w podziemiach. Wyzwoleniem dla nich jest śmierć Jezusa i zejście do piekieł, skąd wyprowadza wszystkich zmarłych (szerzej na ten temat m ó ­ wimy w części „Człowiek"). A oto, co mówi jeden z mitów huculskich: M 20 — Chrystus po zabraniu ludzi z piekła obiecuje Diabłu zapełnić je ponownie. Ten pyta: „A jyk to sy stanet? Pry koncy świta—• odpowiada Jezus — sim rokiv ny budez żadnoho płodu ni meży l u ď m y ni meży marzynov, ni meży zbiżorn, chlibom, ni paszi; budet hołod użiysnyj. W tot cziys solona budet wipuszczenyj, y budet świtam chodyty i pytaty ludyj: Chto sy myńi pidpysze, to ny me biduwaty; met maty chlib, jisty, pyty, kuryty". W obliczu takiej biedy wielu przystanie na propozycję Diabła. Zapełni się piekło. Będą jednak i tacy, którzy nie ulegną pokusie. Wówczas zstąpi z nieba Eliasz i będzie walczył z Diabłem i zostanie pokonany, a jego krew rozleje się pó ziemi i spali ją. Niespotykane wiatry zaniosą popioły do Doliny Józef ata. Wtedy zejdzie na ziemię Jezus'Chrystus, dmuchnie na popiół i powstaną z niego ludzie, którzy żyli na ziemi przed jego śmiercią. Ci wszyscy, którzy przez 4 tysiące lat szli do piekła i tam odbyli swe męki nie wezmą udziału w sądzie. Z popiołów powstaną na­ stępnie — z ciałami i duszami — ci, co zmarli po Chrystusie. Jedni staną na lewo, drudzy na prawo. Eliasz natomiast, gdy umrze, pójdzie prosto do raju. Motyw uwolnienia Diabła przed końcem świata, podobnie jak powrotu na ziemię św. Eliasza, ma pewne analogie w B i b l i i . Występuje również w drugiej wersji huculskiej (M 18), podług której Bóg zakuwając Diabła w łańcuchy mówi, iż wypuści go przy końcu świata. Dalszy ciąg mitu zaprzecza jednak tej, zaczerpniętej z doktryny chrześcijańskiej, konsta­ tacji: 28 2 6 Por. Apokalipsa św. Jana, 20, 7-10; „A gdy się skończy lat tysiąc, z więzienia swego szatan zostanie zwolniony. I wyjdzie, by omamić narody z czterech k ą t ó w ziemi". O zesłaniu Eliasza m ó w i proroctwo Malachiasza, 4, 5: „Oto J a wam poślę Eljasza proroka, pierwej niż przyjdzie on wielki i straszny dzień Pański". Analogie te mają jednak charakter dość powierzchowny. Strukturalnym odpowiednikiem hu­ culskiego wątku i wynikających zeń konsekwencji są natomiast starogermańskie mity eschatologiczne (pojedynek Thora ze smakiem, śmierć Baldera), por. E . M. M e l e t i n s k i j , Edda г rannije formy eposa, Moskwa 1968; tamże o odpowiedniości początku i końca, mitów etiologicznych i eschatologicznych. Par. też E l i a d e , Sacrum..., s. 277. �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 67 M 18 — „A teper kilko raz udaryt kowacz po nakowany pusio kłewcem, tilko raz win toho Yroda-Satanu proklatu tużyt u tych lancach. A win, jyk chto umret hrisznyj, t i pide do pękła, pytaje sy: Cy sziy pyszut pysanky? Cy je sziy w e ł y k d e ń ? — Bo jykby łyszyły pysanky pysaty, y jykby ne buło w e ł y k o d n i y , to w ż e by tohdy buv konec świta, taj win by tohdy wyliż z tych łanciv. A ł y toto pyszut pysanky, a je, taj bude do kinciy świta w e ł y k d e ń , to sze win ne wilize futko z tych łanciv. A to sziy jaho bohato tużiyt w tych lancach. Ottak Satana-Yrod sydyt u krisłach". a W wierzeniach Hucułów nawiązujących do mitu kosmogonicznego odnajdujemy podobne przekonanie: 27 „Tryjuda-Aridnyk, jyk by urwav sy z dwunaciyty łańciv, to ty świt skincziyjet. Raz win buv sy urwav у chotiv ciłkom świt zihnaty do kupy. A Hospod' Boh, otec nasz, każe jemu: Stij. J a maju biłszu poteru wid tebe. J a ne choczu świt tratyty; ja choczu, aby ty znov buv prysyłenyj tak, abys sy nikuda ne wwychnuv". W tym momencie ziemia rozstąpiła się i Diabeł wpadł w szczelinę. Wtedy Bóg rzekł: „Ty aż tohdy majesz sy z łanciv urwaty, jyk d'ity ny mut chodyty u ż y w n y j czetwer za kukucamy, a parubky jyk ne mut chodyty na wełykdeń za pysankamy po d'iwkach". Nie ulega wątpliwości, że Diabeł dąży do zniszczenia świata, a zapo­ biega temu wykonywanie przez, ludzi pewnych czynności, będących skład­ nikami obrzędowości wielkanocnej. Podobne przekonania spotykano w X I X wieku na terenach, gdzie nie znano — a przynajmniej nie zano­ towano — mitu kosmogonicznego. Jest to jeszcze jeden ślad wspólnoty kultury duchowej słowiańskich społeczności chłopskich. Wróćmy do innych obrazów kataklizmu. Kolejny mit huculski przed­ stawia go w następujący sposób: M 14 — „Jyk wichopyt sy cziysem z pękła sam Aridnyk-tryjuda, to nastaje buriy; win mirkuje, koły Ałej-bożyj [Eliasz — przyp. R T ] na twerdo wsne, szo jeho rozbudyty ne moż; wid toho buwaje bohato szkody: bohato ludyj, chudoby zabere płowa, pozwaluje chaty, ta nese het, a win, szczez-by, ide u tumani, u ťimi, muzyka hraje strach. Pryjde nad ríku, zabere widty wodu: choťby jaka buła powiń, to rika stane jyk zarinok suchyj; win ji perenese u druhyj bik". A więc działalność Diabła, który t y m razem może wydostawać się na powierzchnię ziemi, charakteryzuje się dwoma cechami — powoduje on niszczycielskie burze (porównaj wierzenia o burzach zebrane przez Mo­ szyńskiego) oraz pochłania, czy raczej „zamyka" wody. Inwersja tej dru­ giej cechy znana jest w szczątkowej wersji mitu zapisanego na Pokuciu: M 13 — Bóg zakuł Diabła w łańcuchy i m ó w i do niego: „Na hryzy sej łańc, pokty soncie, jak perehryzesz, to świt sie zatopyt". . Przytoczmy jeszcze jeden przykład, pochodzący t y m razem z Lubel­ skiego, potwierdzający związek Diabła z wodami : 2 8 „Przed końcem świata woda zginie i wysechnie po rzekach i po morzach. Góry bedo ze złota i ze śrybła i tak się bedo łyszczyć na słoniu [słońcu —• R T j , że ludzie bedo myśleli, że to je woda. Ale że co chtóry tam przyleci, to obaczy, że to tylko je 2 7 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 38. 28 S. D ą b r o w s k a , Z Żabna, „Wisła", t. X V I I : 1903, s. 97. �68 R Y S Z A R D TOMICKI złoto i śrybło. Tak ludzie bedo okropelnie narzekali przez wody. Wtenczas Ancychryst będzie jeździć i wozić wode i piec żelazny. Chto przystanie do niego i napije sie tyj wody, to będzie z napiekiem spalony w piecu". W większości mitów wspominających o końcu świata brak tych wszyst­ kich szczegółów. Powtarza się tylko przekonanie, że Diabeł jest uwięziony „do dziś". Jak więc widać, jedynie na Huculszczyźnie przetrwały wątki eschatologiczno-apokaliptyczne w formie rozbudowanej, nawiązujące za­ równo do podstawowych wydarzeń mitycznych, jak i pewnych elementów życia społecznego (obrzędów). Teksty zgromadzone przez W. Szuchiewicza, wielość występujących w nich wątków , pozwalają sądzić, że jedynie tam jeszcze na przełomie X I X i X X w. wizja końca świata była integralnym składnikiem tradycyjnego kompleksu wyobrażeń o dziejach świata. Oprócz wariantów, które można nazwać ogólnosłowiańskimi, występowały na H u ­ culszczyźnie odmiany lokalne, nie potwierdzone dotychczas dla innych terenów. Czasem są to wersje dość tajemnicze, bardziej skomplikowane niż mity, mimo tego, że notowane w tych samych wsiach. Brak dociekli­ wości ze strony notujących je badaczy utrudnia dziś w dużym, stopniu pełną rekonstrukcję ich związków z kosmogonią i kosmologią społeczności chłopskich. W jednej z takich lokalnych odmian pojawia się na przykład postać smoka. Wiemy, że w mitach huculskich Eliasz został skrępowany. Bóg musiał przykuć mu jedną rękę do piersi, aby swą piorunowładną siłą nie zniszczył ziemi.'W pewnym opowiadaniu znajdujemy rozwinięcie obu faktów na kanwie wątku końca świata : T 2 9 „Boh pustyt druhu ruku A ł e j e w u prykowanu. Alej rozkuje żertwu [smoka — przyp. R T ] ta Yroda [Diabła — przyp. R T ] , woda pustyt sy z peczeri ta zatopyt świt, a Yroda pustyt takyj doszcz, szo de kapnę, tam zhoryt use; szo ne zatopyt sy, to spałyt sy; potim zawije duch Bożyj ta zanese uwes popiv na wicznu rozprawu. Pisly toho zahremyt Ałej, zemly pide u pryspodne nazad, wodky wona je, tohdy świt sy skoncziyje". Żertwę — smoka (por. dalej) łączono również z potopem biblijnym 3 0 : „Wełyty dawały sy duże Judyty [ludzie dawali posłuch Diabłu — przyp. R T ] ; czerez nych polynuv Boh na wysynu; widty ne mih win dywyty sy na jich hrichy; tomu rozkázav win żertwi, aby pustyła usu wodu; win zislav na wełytiv potopu, szo w nij het use zatopyło sy, łysz Noj [Noe — przyp. R T ] ni". Mniej lub bardziej wyraźnie zarysowana wizja końca świata kończy ciąg mitycznych obrazów ukazujących proces powstania kosmosu. W trak­ cie omawiania kolejnych epizodów wskazaliśmy wiele stosunkowo łatwo uchwytnych informacji przekazywanych w opisach poszczególnych wyda­ rzeń, ujawnione też zostały niektóre aspekty relacji Bóg r— Diabeł, jak również znaczenie tegO' układu dla interpretacji mitu. Wszystkie te usta­ lenia pomocne będą przy ostatecznej rekonstrukcji struktury kosmogonii ludowej. 2 9 3 0 S z u с h i e w i с z, op. cii., s. 41. S z u с h i e w i с z, op. ciť., s. 45. �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 69 II Analizę rozpocząć należy od rozbieżności na temat stanu poprzedzają­ cego stworzenie świata. Istnieją, jak wiemy, dwa warianty tej sytuacji: 1) na początku istniała tylko woda, 2) istniało niebo i morze. M i t y re­ prezentujące pogląd pierwszy nie opisują jednak jakiegoś wodnego chaosu (chociaż wody nazywane są czasem wszechogarniającymi), który w trakcie tworzenia zostałby uporządkowany, rozdzielony na wody górne (niebie­ skie) i dolne, jak to znamy z innych mitologii. Przeciwnie, woda jest mo­ rzem, co prawda bezbrzeżnym, ale tylko morzem, ponad którym unosi się Bóg. Nad powierzchnią wód rozciąga się przestwór powietrzny. Wy­ daje się, że mity zawierające wariant drugi mają niejako na uwadze tę właśnie przestrzeń i ją nazywają niebem. Te zaś, które utrzymują, iż poza wodami nic nie istniało, nie uwzględniają przestworzy powietrznych i stwierdzają, że niebo powstało później. Wynikałoby z tego przypuszcze­ nie, że słowo „niebo" ma w tych wersjach specjalne znaczenie, a jego desygnat nie jest tożsamy z obszarem istniejącym ponad powierzchnią wód kosmicznych. Powstaje więc pytanie, jakie znaczenie ma w niektó­ rych mitach termin „niebo"? Podług znanych już wyobrażeń Bóg w pewnym momencie odchodzi z ziemi, udaje się na „wysokość" czy na „wyżynę" i jest to równoznaczne z lokalizacją nieba. Niekiedy Bóg „zakłada" lub buduje niebo na wyso­ kościach. Na tej podstawie sądzić można, iż słowo „niebo" łączy się z dwo­ ma własnościami: byciem na wysokości (w górze) oraz byciem siedzibą Boga. Wówczas, gdy Bóg przebywa tuż ponad wodami lub na nowo po­ wstałej ziemi, żaden z warunków nie jest spełniony i dlatego nie może być mowy o istnieniu nieba. Podobnie rzecz maksie z piekłem, powstają­ cym w zasadzie dopiero po strąceniu Diabła. Nieco inaczej kwestię tę przedstawia mit huculski (M15); na początku świata istniał ponadto gromowładny Eliasz, przebywający w obłokach i zwany „duchem Bożym". Mamy tu do czynienia z nowym elementem —• istota władająca ogniem niebieskim od razu lokalizowana jest wraz z nim na wysokości. Jednak w pozostałych mitach postaci dysponujące ogniem (Eliasz, Michał Archanioł) pojawiają się na arenie kosmicznej dopiero wtedy, gdy Bóg przebywa już w niebie. Zauważyć należy, że w wersjach, w których akcja mitu dzieje się na ziemi, nigdy nie ma interwencji bły­ skawic i piorunów. Diabeł spada w podziemia, gdyż załamuje się pod nim ziemia, albo zostaje zrzucony do wody. Wszystko zdaje się więc wskazy­ wać, że również ogień niebieski konkretyzujący się w błyskawicach, zwią­ zany jest z wysokością. Sądzimy, że w tym kryje się sens rozbieżności mitów w kwestii istnienia nieba. Warunkiem bowiem stwierdzenia pozy­ tywnego jest łączne występowanie trzech elementów: Boga, ognia i „by­ cia w górze". Bóg, który jest swego rodzaju czynnikiem sprawczym nieba przebywa początkowo przez dość długi czas „na dole". Niebo- istnieje wówczas tylko potencjalnie. Gdyby nasze rozumowanie byk> słuszne i jeśli �70 R Y S Z A R D TOMICKI przyjmiemy, że w wierzeniach ludowych obowiązuje jakakolwiek logika, a więc i konsekwencja, Bóg powinien reprezentować ogień kosmiczny — niebieski. Powinien być jego uosobieniem. Potwierdzenie tego wniosku znajdujemy w wierzeniach o niebie. To, co dla społeczności chłopskich było niebem, znajdowało się poza mającym kształt kopuły nakrywającej ziemię sklepieniem niebieskim. Tam znajdowała się siedziba Boga. O właściwościach tego miejsca mówią po­ średnio' wierzenia o słońcu zwanym ogniskiem lub ogniem niebieskim, bożym ogniskiem czy wreszcie bkiem, a nawet twarzą Boga. Uważano je za otwór w kopule niebieskiej, podobnie jak błyskawice, meteoryty, a czasem również gwiazdy za szczeliny i pęknięcia w sklepieniu. „Bardzo pouczające jest nazywanie słońca b o g i e m albo mieszanie czy też na­ wet identyfikowanie go z Bogiem chrześcijańskim" — pisał K . Moszyń­ ski . A w innym miejscu: 3 1 32 „Bóg prawdziwie ludowy, wiejski, ten »co świeci na niebie«, czy co patrzy z nie­ ba, kiedy świeci słońce [...]. Jak dla Rzymianina sub love (albo sub love frigido) znaczyło tyle, со »poÜ otwartym niebem«, tak pod Boga (pod Bogiem) znaczy to samo dla dzisiejszego Bułgara. Zresztą i Słoweńcy, Serbochorwaci oraz Wielkorusi żyją i »chodzą« pod Bogiem. Nie dziwimy się też wcale słuchając kolędy huculskiej, co m ó w i o Bogu (niby częściowo zantropomorfizowanym niebie) z gwiazdami, słoń­ cem i księżycem na twarzy i na głowie lub dowiadując się od Łużyczan, że nie na­ leży w s k a z y w a ć palcem na słońce, księżyc i gwiazdy, by Panu Bogu oczu nie wy­ kłuć" . 33 Ognistość, najwyraźniejsza właściwość słońca i nieba, jest również najistotniejszą cechą Boga, choć nigdzie nie wspomnianą explicite w micie może dlatego, że była oczywista. Tym niemniej znajdujemy ją, t y m razem wyrażoną wprost choć bez wskazania Boga, w najkrótszej chyba wersji kosmogonicznej, jaką kiedykolwiek zanotowano wśród Słowian. Jest nią rosyjskie powiedzenie: świat powstał z cara — ognia i carycy — w o d y . Opozycja tych dwóch żywiołów (tu obdarzonych ponadto płcią) otwiera w istocie każdy mit — Bóg reprezentuje (personifikuje?) ogień, Diabeł natomiast z całą pewnością wody kosmiczne. Związki Diabła z wodami 34 3 1 W żadnym micie nie m ó w i się o stworzeniu słońca, chociaż podług M 40 istnieje ono w pewnym momencie: Gdy Bóg posiał ziemię i odszedł do nieba „zabłękitniło się niebo. Słońce zaświeciło i gwiazdy zabłysły". Można traktować ten przy­ kład jako argument za wierzeniem, że słońce jest częścią Boga — jego twarzą lub okiem. Słońce odgrywa natomiast ważną rolę w konflikcie między Bogiem i Diabłem w mitach serbskich, nie uwzględnionych przez nas ze względu na brak odpowied­ ników w innych regionach Słowiańszczyzny, por. D a h n h a r d t , op. cii., s. 136-137; por. też przyp. 76. O niebie jako sklepieniu oraz jako siedzibie Boga por. W. К up i s z e w s к i, Polskie słownictwo z zakresu astronomii i miar czasu. Stan obecny, historia i związki słowiańskie, Warszawa 1.974, s. 10-17. 3 2 Moszyński, Moszyński, t. I I I , s. 779, przyp. do Afanasjew, tu w formie „ogień — 3 3 3 4 op. cit., s. 443. op. cit., s. 706; por. też A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., s. 153. Poeticzeskija..., t. I I , s. 468; także, t. I I I , s. 2, przyp. 2 — car, woda — caryca, powietrze -— pan". �71 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY kosmicznymi podkreślane są w takiej czy innej formie przez każdą wersję mitu. Jest on w swej istocie postacią par excellence akwatyczną: przeby­ wa w pianie morskiej, a potem wyłania się z niej jako' amorficzny stwór, uzyskujący dopiero dzięki pomocy Boga postać antropomorficzną. Kiedy indziej występuje w postaci ptaka wodnego (kaczki, nura); wreszcie nur­ kuje po garść piasku. Niektóre mity mówią ponadto, iż został strącony pod wodę i tam przebywa (natomiast Diabeł chcąc zrzucić Boga do wody liczył na jego utopienie). Akwatyczne koneksje Diabła ujawniają się w pełni w wizjach końca świata. Ma on wówczas zatopić świat albo uwięzić wodę. Obie możliwości wynikają z posiadanej przezeń zdolności „wiązania" czy „zamykania" wód. Ten podstawowy rys mitycznej postaci Diabła łączy go^ bezpośrednio ze smokiem. O ile we wspomnianych poprzednio mitach huculskich sko­ jarzenie to jest dość luźne, o tyle jedna z białoruskich wersji kosmogonii utożsamia ich, nazywając Diabła smokiem . Skojarzenie to było zresztą popularne nie tylko> wśród społeczności chłopskich . Smok w wierzeniach ludowych to potwór charakteryzowany przede wszystkim posiadaniem zdolności pochłaniania w ó d . Ona decyduje 35 36 3 7 3 5 P. W. S z e j n, Matierialy po izuczeniju byta i jazyka russkogo nasielenija siewiero-zapadnogo krają, Sankt-Petersburg 1902, t. I I I , sż 312, cyt. za: K . D. L a u s z k i n , Baba-jaga i odnonogije bogi (K izuczeniu woprosa), [w:] Folklor i etnografija, Leningrad 1970, s. 184. Smoki nosiły różne nazwy u różnych grup słowiań­ skich: bułg. — chała, láma albo lamija, serbochorw. — bala, ala, aždaha albo aždaja, aždáva (por. perskie aždaha, baszkirskie aždachá), uraiń. — jaźe, pyjavyéa, białorus. — сток, czeskie — zmok, zrnek, na Spiszu — siarkań, u Hucułów — gótycia; patrz: M o s z y ń s k i , op. cit., s. 468, 479, 579-581; Ch. W a k a r e l s k i , Et­ nografia Bułgarii, Wrocław 1965, s. 212, 216, 224; A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I I , s. 560; S z u c h i e w i c z , op. cit., t. I V , s. 345; G r z e g o r z e w s k i , op. cit., s. 64. W sztuce chrześcijańskiej i ludowej często wyobrażano Diabła w postaci smoka, do czego inspiracją były cytowane fragmenty Apokalipsy św. Jana oraz inne fragmenty Pisma św. wraz z faktem utożsamienia rajskiego węża z Diabłem. O smo­ ku w Biblii patrz: Encyklopedia kościelna, Warszawa 1903, t. 26, s. 30-31; Podręczna encyklopedia biblijna, red. ks. E . Dąbrowski, Poznań — Warszawa — Lublin 1960, hasło „Lewiatan"; W. T у 1 о с h, Kosmogonia Starego Testamentu, ,,Euhemer", R. X V I I I : 1974, nr 3, s. 41-65; przykłady ikonograficzne, T. S e w e r y n , Ikonogra­ fia etnograficzna, „Lud", t. X X X V I I I : 1947, s. 229, 253, 275. Por. M o s z y ń s k i , op. cit., s. 468. Na uwagę zasługuje związek smoka (żmii) z ciemnościami, mający koneksje kosmogoniczne. Np. w bajkach rosyjskich smok jest sprawcą ciemności, Iwan Popiałow — jeden z bohaterów smokobójców —• zabija go, rozłamuje łeb „i w tej minucie na całej ziemi stał się biały świt"; kiedy indziej smok pożera księżyc i gwiazdy; w bajkach fińskich trzy żmije pożerają księżyc, słońce i jasną zorzę; wg Bułgarów w dawnych czasach zła baba porwała księżyc, ten uwolniwszy się przeklął ją i baba przemieniła się w żmiję, od której pochodzą wszystkie ziemne gady. Pożerała ona ludzi „i zniszczyłaby cały świat, ale święty Georgij zabił ją", por. A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I I , s. 535, o dro­ gocennych kamieniach znajdowanych w głowie zabitej żmii (smoka), tamże, s. 544; o strzeżeniu przez smoka maści leczącej ślepotę, tamże, s. 549-550; por. wierzenia 3 6 3 7 �72 R Y S Z A R D TOMICKI o wszystkich niemal innych cechach przypisywanych smokom. Mają one nosić lub „prowadzać" chmury, z którymi są niekiedy utożsamiane, spusz­ czać ulewne deszcze i grady, albo na odwrót — nie wypuszczać „zamknię­ tych" wód powodując susze. Zdolność „wiązania" czy „zatrzymywania" ro­ zumieć należy jednak znacznie szerzej. Określa ona bowiem każdy rodzaj działalności smoków. Najogólniej mówiąc zatrzymują one życie, a przeja­ wia się to szczególnie jaskrawo w niszczeniu zasiewów, pożeraniu kwitną­ cych zbóż i zwierząt domowych, zabieraniu krowom mleka itd. Efektem posiadania negatywnie ocenianej cechy „wiązania" jest więc w każdym przypadku destrukcja. W pieśniach, bajkach, legendach ilość jej form jest bardzo duża — smoki strzegą dostępu do źródeł, szczególnie do źródła „żywej wody", zamykają drogi i wąwozy, pożerają ludzi, zatrzymują orszaki weselne itd. Dodać należy na marginesie, że przy opisach takich sytuacji smoki kojarzone są nierzadko (podobnie jak diabły) z tzw. de­ monami wodnymi, którym przypisywano podobne cechy . 3S Zgodnie z wierzeniami ludowymi smoki powstają w wyniku transfor­ macji węży, żmij, żab, czasem nawet jaszczurek, które jeśli przez określo­ ny czas nie mają kontaktu z ludźmi (nie widzą człowieka, nie słyszą jego głosu lub dźwięku dzwonów) przeistaczają się w potwory. Z kolei gady (wspominają o t y m niektóre mity) wywodzone są od Diabła. W micie z Wołynia Diabeł wydobywa je z wód kosmicznych i rozpuszcza po ziemi. Kiedy indziej powstają z kropel deszczu, w której to postaci spadały z nieba diabły. W tym ostatnim szczególnie wypadku utożsamia się węże z diabłami, pomocnikami, rywala Boga. Aby uzupełnić poglądy na genezę gadów dodajmy, że w niektórych środowiskach ludowych krążyły legendy mówiące, iż węże powstały z prochów mitycznego smoka, pokonanego on­ giś i spalonego przez św. Jerzego ' . Źródeł tożsamości węża i diabła szukać należy, jak wiadomo, w egze-gezie znanych powszechnie fragmentów Księgi Rodzaju. Jednak w wie­ rzeniach chłopskich skojarzenie to miało inne nieco- znaczenie. Wiadomo przecież o wielkim szacunku, jakim obdarzane były węże. W przeciwień­ stwie do smoków uważano je za istoty pożyteczne, a nawet konieczne dla pomyślnego egzystowania ludzi. Na niektórych obszarach Słowiańszczyzny otaczano je rodzajem kultu (m. in. Polska, Białoruś, Bułgaria). Pozytywne wartościowanie węży ma, jak się wydaje, bezpośredni związek z przypi­ saniem im łączności z telluryczną, urodzajną sferą kosmosu. Stąd w prze­ świadczeniu społeczności chłopskich opiekować się one miały szeroko por 9 o napadaniu i pożeraniu ciał niebieskich jako przyczynie zaćmienia, M o s z y ń s k i , op. cit., e. 274, 449-451, 453, 580. Tam też o strzelaniu jako środku zapobiegawczym. Por. M o s z y ń s k i , op. cit., s. 487. D a h n h a r d t , op. cii., t. I I I , s. 169; por. H. P e r l s , Wąż w wierzeniach ludu polskiego, L w ó w 1937, s. 92; w bajkach niejednokrotnie bohater walczący ze smo­ kiem spala go, np. węglem, A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I I , s. 544; por. buł­ garską legendę o babie-żmii, od której pochodzą gady, przyp. 37. 3 8 3 9 �73 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY jętą płodnością — nie tylko płodami rolnymi, lecz także małymi dziećmi i nowo narodzonymi zwierzętami domowymi. Niemniej jako- istoty gene­ tycznie związane ze sferą wód kosmicznych zachowały cechy akwatyczno-chtoniczne, wyrażające się nade wszystko w potencjalnej zdolności prze­ miany w smoki, ale również w ich związkach z duszami zmarłych itd. To, co w ludowych wyobrażeniach o naturze węży wydawać by się mogło sprzecznością — uważanie ich z jednej strony za pierwszą fazę transformacyjną smoków, a z drugiej za istoty pożyteczne dla człowieka — jest prostą konsekwencją ich ambiwalentnej natury. W pewnym stopniu odnosi się to- również do- diabłów, chociaż one nie przedstawiają już tak jasnego obrazu. Jeżeli założymy, iż ów legendarny smok pokonany przez św. Jerzego, z którego powstać miały węże, był potworem akwatycznym (do czego są wszelkie dane), to otrzymamy następujący ciąg transformacji w świecie gado-potworów: SMCK! Ingerencja cztowieka ~~"( k o n t a k t ) KONTYNUACJA POSTACI Analogią tego schematu jest prezentowana przez mity historia diabłów.. Podług nich Diabeł jest istotą akwatyczną. personifikacją wód kosmicz­ nych, ale stworzeni przez niego pomocnicy — głównie diabły, związani są ze strefą ziemską. Wszystkie wersje mitu podkreślają konsekwentnie, że diabły spadły na ziemię i tam przebywają działając niejako w imieniu swego władcy, uwięzionego w podziemiach. Nie są już istotami akwatycznymi, zauważmy bowiem, że mity podkreślają nie tylko miejsce ich prze­ bywania, lecz także fakt powstania ich już to z wody (albo śliny) zanie­ czyszczonej ziemią, już to (również przy udziale Diabła) z krzemienia. Oba warianty mają naszym zdaniem ten sam sens, co wspominane przez, le­ gendę o św. Jerzym powstanie z popiołów spalonego smoka. Wydaje się, że można je wszystkie wyjaśnić w jeden sposób — istoty pochodne od Diabła lub Smoka (bohatera mitycznego) nie mogą być z nim identyczne, nie reprezentują też w czystej formie właściwości swego poprzednika czy stwórcy. W ich stworzeniu ma bowiem udział element wtórny albo przy­ najmniej powstają z połączenia dwóch elementów pierwotnych. Na ten fakt zdaje się wskazywać podkreślanie w mitach roli ziemi lub ognia (ziemskiego?) w ich powstaniu. Ponadto, a może nawet przede wszystkim, sam fakt pochodzenia z innego, niższego niż obaj stwórcy, poziomu chro­ nologicznego przesądzać powinien o ich miejscu w hierarchicznym po- �74 RYSZARD TOMICKI rządku wszechświata. Strukturalnie rzecz ujmując jest to miejsce pośred­ nie pomiędzy strefą podziemi i strefą ziemską. Podobieństwa historii węży i diabłów prowadzą jednak do momentu, w którym korelacja między obu szeregami staje się niejasna. Gdy przed­ stawimy je w następującej postaci: Smok Diabeł > węże > smoki >• diabły * ? nasuwa się pytanie: co w szeregu „diabelskim" jest korelatem ostatniego elementu z szeregu „wężowego"? Najprościej byłoby przyjąć, że wierze­ nia ludowe kształtowane — przynajmniej w tej materii — pod przemoż­ nym wpływem nauk kościelnych, tracą swą konsekwencję. Diabły bowiem nie podlegają dalszym metamorfozom. Przypisuje się i m jednak wielo­ krotnie cechy i właściwości smocze (m. in. powodowanie wichur, sprowa­ dzanie ulew; podobnie jak smoki diabły zabijane są przez piorunowładcę, itp.), co uznać można za uzupełnienie naszego schematu. Przyjęcie tego rozwiązania nie wyczerpuje bynajmniej możliwości interpretacji. Swego rodzaju analogią do poczynań smoków w skali ziemskiej są bowiem rów­ nież przewidywane działania uwolnionego Diabła. Jak na co dzień smoki powodują — najogólniej mówiąc — susze lub powodzie, podobnie Diabeł urwawszy się z łańcucha przy końcu świata będzie sprawcą potopu albo pozbawi ziemię wody. Odpowiedniość między przedstawionymi wyżej szeregami istnieje więc także w dwóch różnych skalach czasowych: POCZĄTEK WSPÓŁCZESNOŚĆ KONIEC NIEBO Diaber wolny w ę ż e laiabfy) ^ZIEMIA Diaber uwolniony A — » • smoki Diaber . POD­ uwięziony ZIEMIA Odmienność skali chronologicznej oraz cech działania wiąże się po­ nownie z odmiennością diachronicznego poziomu pochodzenia. Diabeł/Smok włada wodą kosmiczną, smoki ziemskie natomiast wodą ziemską. Przejdźmy teraz, do kolejnych epizodów mitu, by ukazać, że nie jest on tylko legendą o powstaniu ziemi, lecz mówi w rzeczywistości o stwo­ rzeniu świata, opisując zarówno jego, strukturę jak i zasadę dynamiki. Uformowanie ziemi i rozdzielenie nią wód kosmicznych od powietrz­ nych przestworzy jest równoznaczne z ustanowieniem w kosmosie po­ rządku wertykalnego. Przestrzeń podzielona zostaje na trzy ułożone ponad sobą strefy. Jednak w świetle znanych nam mitów niejasna pozostaje kwestia wyodrębnienia i oddzielenia nieba jako odrębnej od powietrza �75 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY strefy. XIX-wieczne wersje nie wspominają o niczym, co uznać by można za akt ustanowienia „granic" nieba. Tylko jeden z wariantów mitu apo­ kryficznego zawiera zagadkowe dla jego dawnych komentatorów stwier­ dzenie, będące najprawdopodobniej brakującym nam ogniwem. Oto po strąceniu zastępów diabelskich „Pan umieścił Archanioła Michała ponad wszystkimi zastępami anielskimi i Anioł rzekł (?) i niebo zostało zam­ knięte" . Warunkiem trwania trój strefowego porządku świata jest polaryzacja stwórców. Chociaż rozwój sytuacji po utworzeniu ziemi opisywany bywa rozmaicie — raz Diabeł podąża za Bogiem do nieba chcąc dostąpić takich, jak on zaszczytów, innym razem dewastuje znajdującą się w jego' władaniu ziemię — ze wszystkich znanych wersji wynika, że strącenie Diabła podyktowane jest troską o los wspólnego dzieła, o zachowanie życia w kos­ mosie. Dominującą rolę w ostatnim akcie kreacji odgrywa ogień niebieski (błyskawice i pioruny), którym włada najczęściej istota będąca aktywnym, dysponującym siłą fizyczną alter ego Boga. Nieraz dokonuje tego sam Bóg wykorzystując również ogień niebieski . Wraz z uwięzieniem Diabła i powstaniem trzeciej, przeciwległej do nieba strefy — podziemi, świat zostaje ostatecznie uporządkowany: 40 41 Niebo — Bóg Ziemia Podziemia — Diabeł Ta trójdzielna struktura przestrzenna, jeśli przełożyć ją na przestrzen­ ny układ bóstw, czy też istot nadprzyrodzonych, przybiera postać bardziej skomplikowaną. Ziemia jest bowiem polem działania pomocników Diab­ ł a — diabłów, gadów i smoków. Odchodzący do nieba Bóg wyznacza również swego' „namiestnika" do- spraw ziemskich. Według wierzeń hucul­ skich była to wspomniana już tajemnicza istota, zwana żertwą : 12 4 0 D a h n h a r d t , op. cit., t. I, s. 44. W M 39 (Wielkorus) m ó w i się o budowaniu kolejnych poziomów nieba. Diabeł zostaje strącony wraz z 8 niebem, ponad ziemią pozostaje ich 7. Mamy tu do czynienia z w p ł y w e m kosmologicznych wierzeń ludów azjatyckich, np. Samojedzi umieszczali bóstwo Num w 7 niebie, według Jakutów Utun ajy tojon lub Aibyt aga (Aga — „ojciec") przebywa w 7 niebie, por. E l i a d e , Traktat..., s. 64-65, 68. Diabeł czasem także włada ogniem (np. M1), ale ma on mniejszą siłę niż ogień niebieski. Powtarza się to w wierzeniach, bajkach, legendach i bylinach, gdzie smoki zieją ogniem a równocześnie od ognia giną. Pomijając skojarzenie z ogniem piekielnym, które mogło w y w r z e ć piętno na tych wyobrażeniach, zazna­ czyć należy, że w niektórych mitach Diabeł jest twórcą ognia (ogniska), ale Bóg używając podstępu odbiera mu go. W innym micie huculskim ogień tworzy Bóg i ofiarowuje go Adamowi. Diabeł plując zanieczyszcza ogień powodując powstanie dymu — taki też ogień pozostaje we władaniu człowieka. Afanasjew (Poeticzeskija..., t. I I , s. 6-7) przytacza za starym apokryfem wierzenie, że ogień zapalony od słońca — oka bożego — przyniósł na ziemię sw. Michał Archanioł. S z u c h i e w i c z , op. cit., t. I V , s. 30; o walce ze smokiem zamykającym w o d ę por. np. G r z e g o r z e w s k i , op. cit., s. 64. 4 1 4 2 �76 R Y S Z A R D TOMICKI „Jyk namnożyło sy ludyj, szo dawały sy duże Judyty, piszov Boh na wysynu i wibrav sobi powirnycu: żertwu. Wona buła zrazu taka jyk czołowik. Na hori, wy­ soko meży nebom a zemłev, de wona syd'iła, rosły łysz afyny; żertwa żywyła sy nymy; wid toho buła wona czysta, Boh posyíav ji na žemlu, aby wona powistuwała, szo ďije sy na žemly; neraz zsylav ji Boh na zemiu karaty ludyj wohnem. Jyk Boh posylav j i na žemlu, to wona prokydała sy u hadynu z kryłamy, a na kincy fosta ji buła pociyrka, szo na uwes świt śwityła". Pewnego jednak razu, gdy Bóg posłał żertwę, aby zobaczyła czy l u ­ dzie modlą się, przebywała ona wśród ludzi dość długo i zgłodniawszy najadła się ścierwa, które pozostało po potopie. Przypełzła na górę „na czerewi", gdyż nie mogła z przejedzenia lecieć. Za karę Bóg pozbawił ją na zawsze możliwości latania i uczynił strażnikiem źródła z wodą, skąd nie mogła się ruszyć. Aby jednocześnie ukarać ludzi*(nie wiadomo za co) rozkazał żertwie puszczać wodę tylko' wtedy, gdy ludzie przyniosą jej dziewczynę lub chłopca do pożarcia. Uwolnił ich od żertwy „takyj człowik-sjyteć, szo j i ubyv у z toho cziysu stało bohato wody na zemły". Przytaczamy tę opowieść w obszernym skrócie, ponieważ zawiera ona doskonałą charakterystykę dwóch różnych istot mitycznych. Zauważmy bowiem, że cechy przypisywane żertwie przed i po ukaraniu są w stosun­ ku do siebie opozycyjne: I przebywanie na górze spożywanie jagód (czystość) fruwanie władanie ogniem II przebywanie na dole (na ziemi?) spożywanie ścierwa (nieczystość) pełzanie (niemożność fruwania) władanie w o d ą Kolumna I charakteryzuje „namiestnika" boskiego, w t y m wypadku żertwę, ale można cechy te rozciągnąć na wszystkie istoty pełniące t ę funkcję, a więc przede wszystkim na piorunowładców. Prócz znanych nam już Michała Archanioła i św. Eliasza odnosi się to również do Żmija. Zanim poświęcimy nieco' więcej uwagi tej ostatniej postaci dodajmy, że kolumna I I opisuje doskonale postać smoka (por. wyżej). Podług wierzeń ludowych, a także legend, pieśni oraz. bajek smoki przebywały w miej­ scach usytuowanych pomiędzy strefami ziemi i podziemi, a więc w jaski­ niach, jamach (por. ikonografię tematu św. Jerzy i smok), pod korzeniami drzew (szczególnie drzewa kosmicznego lub jego' bajkowego odwzorowa­ nia), w rzekach, jeziorach, morzach. Wszystkie wspomniane miejsca są symetryczne do pierwotnej siedziby żertwy — „na hori, wysoko meży nebom a zemłev". Smoki były ponadto strażnikami źródeł, a zwłaszcza źródła żywej wody. Wreszcie wzmianka o zabiciu żertwy przez „świętego człowieka" niedwuznacznie nawiązuje do- bardzo rozpowszechnionego na całym obszarze Słowiańszczyzny wątku walki bohatera ze smokiem. Nie­ wykluczone, że w powyższym opowiadaniu mamy więc do czynienia ze śladem wierzeń o transformacji istoty czystej, bożego namiestnika w isto­ tę nieczystą, smoka. W świetle innych danych można jednak przypuszczać, iż wierzenie to stanowi zbitkę identyfikującą mylnie dwie różne postaci. �77 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY Opis żertwy i jej funkcji przypomina wspomnianego już Żmija, istotę występującą w wierzeniach wszystkich niemal grup słowiańskich . O ile na obszarze północnej, zachodniej i częściowo wschodniej Słowiańszczyzny był on w końcu X I X wieku już tylko rodzajem demona domowego, o tyle u Słowian południowych, przede wszystkim w Bułgarii i Serbii, oraz u niektórych Słowian wschodnich Żmij uważany był za władcę piorunów. Na tym znanym z zachowawczości kulturowej terenie przetrwały wierze­ nia pozwalające sądzić, że Żmij jest archaiczną formą istoty piorunowładnej. Jak stwierdza Moszyński, w niektórych okolicach utrzymywano, iż Żmijowie rodzą się z kobiet zapłodnionych przez promień świętej góry . Miały to być istoty antropomorficzne, posiadające zdolność przybierania postaci ptasiej, obdarzone skrzydełkami oraz wężowym ogonem. Podobnie przedstawiano nieraz ptaki uważane za wcielenia istot mitycznych, np. orła czy mitycznego koguta z wężowym ogonem walczącego z alą (smo­ kiem) w sztuce Słowian p o ł u d n i o w y c h . Funkcje, jakie pełnił Żmij wed­ ług południowosłowiańskich wierzeń, odpowiadają w pełni funkcjom piorunowładców z pozostałych regionów Słowiańszczyzny. Walczył on przy pomocy błyskawic i piorunów z „'zamykającymi" wody smokami, opieko­ wał się płodnością itp. Żmij jest ponadto jedyną w wierzeniach ludowych postacią, która doskonale zachowała dość typową cechę bóstw piorunowładnych — aktywność seksualną. Jest on „samcem par excellence". W tym Eliadowskim określeniu mieszczą się nie tylko jego- właściwości zapładniające, siła rozrodcza przejawiająca się w sferze agrarnej, lecz tak­ że aspekt seksualno-erotyczny tej postaci (powszechnie znanym przykła­ dem samczości bóstw piorunowładnych jest historia Zeusa i Ledy). W tra­ dycji Słowian południowych Żmijowie mieli lubować się w „towarzystwie dziewcząt czy kobiet", jak oględnie pisze K. Moszyński . W rzeczywi­ stości, co wynika z innych tekstów (Serbia, Bułgaria, Ukraina ) , Żmijo43 41 45 46 47 4 3 O terminologii i mieszaniu smoka ze Żmijem por. moją recenzję z pracy H. Czajki, Bohaterska epika ludowa Słowian (Struktura treści), „Etnografia Polska", t. X I X : 1974, z. 2. Nazwy tej istoty u wszystkich niemal Słowian były zbliżone: pol. — żmij, żmij, Wielkorus. — zraij, zmiej, bułg. — zmej, serbochor. i słoweńskie — zmaj, grmłużyc. — zmij, por. M o s z y ń s k i , op. cit s. 578; A. C e r n y , Istoty mityczne Serbów łużyckich, „Wisła", t. V I I I : 1894, s. 645 п.; W a k a r e l s k i , op. cit., s. 224; S. K u l i s i ć, P. Ż. P e t r o v i ć, N. P a n t e l i ć , Srpski mitołoski rječnik, Beograd 1970, hasło „zmaj"; A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I I , s. 510-518 (tam o utożsamieniu Żmija z błyskawicą, gromem i piorunem m. in. w zagadkach ludo­ wych) ; S. Z e с e v i ć, Zmaj u narodnom verovanju severoistočne Srbije — sa slovenskim i bałkańskim paralelama, „Makedonski Folklor", I I : 1969, broj 3-4, s. 361-368. w 4 4 M o s z y ń s k i , op. cit., s. 652, przyp. 1. O orle — M o s z y ń s k i , op. cit., s. 569; por. K u l i s i e , P e t r o v i ć, P a n ­ t e l i ć , op. cii., hasło „zmaj". M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 273, 653; t. I I , cz. 2, s. 744 — pieśń buł­ garska o zaślubinach Żmija z kobietą. Por. przykładowo pieśń o księżnej Milicy odwiedzanej nocami przez Żmija — „Zjawia się on zawsze nocą, do domu dostaje się przez okno lub przez komin. Zaw4 5 4 6 4 7 �78 RYSZAKD TOMICKI wie z ochotą nawiązywali związki płciowe z ziemskimi kobietami, a rodzili się z nich odmieńcy, których np. w Bułgarii ceniono bardzo, ponieważ mieli przynosić szczęście całej rodzinnej wsi. Wyrastali z nich „junacy obdarzeni niezwykłymi zaletami umysłu i niebywałą s i ł ą " . Stosunek ludzi do dzieci Żmijów i kobiet był więc diametralnie odmienny od sto­ sunku do bardziej znanych m. in. w Polsce potomków demonów wodnych, np. boginek, uważanych powszechnie za matołków. Nie wnikając bliżej w genetyczno-historyczne aspekty postaci Żmija dodajmy tylko, że znane nam wyobrażenia jego kształtu oraz właściwości są analogiczne do pierwotnej postaci żertwy. Niewykluczone, że w opo­ wiadaniu Hucułów zachował się w zniekształconej formie ślad ogólnosłowiańskiej istoty piorunowładnej mającej wężopodobną, skrzydlatą i prze­ de wszystkim ognistą postać . W żadnym z mitów kosmogonicznych nie spotykamy śladu Żmija. Piorunami władają święci Michał lub Eliasz, a nieraz sam Bóg. Ich inter­ wencja wieńczy dzieło' stworzenia kosmosu. Trzeba tu dodać, iż w świetle większości wersji udział „boskiego pomocnika" jest niezbędny, ponieważ Bóg jest bezsilny w stosunku do Diabła. Dysponuje co prawda mocą tworzenia życia, ale — jak dobitnie stwierdza jedna z wersji huculskich — sam nic nie może zrobić. Brak mu siły fizycznej. Bezsilność, a nawet bezradność Boga podkreślana jest także przez te mity, które opisują jego niewiedzę co do sposobu odzyskania zmarłych zaprzedanych Diabłu (por. część „Człowiek"). Zadanie to przejmuje na siebie pomocnik — wojownik wyposażony w błyskawice i pioruny. W rzeczywistości piorunowładca 48 4 9 50 sze udaje się wprost do łóżka i pozostaje tam do świtu", C z a j k a , op. cit, s. 143144. Do wielu wątpliwości i błędnych interpretacji w tej książce zaliczyć wypada też wniosek autorki, jakoby „żmij i jego kontakty z kobietą" = „wąż w roli kusiciela i zdobywcy" oraz konkluzję: „Analogia do wersji biblijnej jest tak wyraźna, że można chyba bez większego ryzyka wysunąć hipotezę, iż został on zapożyczony z Biblii, której treść docierała do ludu również głównie drogą opowieści ustnych" (s. 145). M o s z y ń s k i , op. cit., s. 653. Por. też Ju. I . S m i r n o w, Sławjanskije epiczeskije tradicii. Probliemy ewolucii, Moskwa 1974, s. 113. R. T o m i c k i , Żmij, Żmigrody, Wały Żmijowe. Z problematyki religii przed­ chrześcijańskich Słowian, „Archeologia Polski", t. X I X : 1974, z. 2, s. 483-508. Infor­ macje o Żmiju z X I , X I I , X V I i X V I I w. patrz: A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I I , s. 510-511. Por. też K . D. L a u s z k i n , Dieriewjannaja jigurka antropomorfnogo suszczestwa iz Staroj Ładogi, [w:] Folklor i etnografija russkogo siewiera, Leningrad 1973, s. 250-279. B ó s t w o władające piorunami występujące w wężo(smoko)podobnej, ale ogni­ stej postaci znane było wśród wielu l u d ó w Eurazji. Przykładem wierzenia wepół' czesnych Mongołów: L u u — „mocarna istota przebywająca pośród bogów niebiań­ skich", „Określają L u u jako smoka lub gryfa z ognistym ogonem", „Luu — to zło­ wieszcze stworzenie; przypomina smoka. Stwór ten, miotając ogonem, w y w o ł u j e błyskawice", „Mówią, że to smok w niebiosach żyjący", J . O l ę d z k i , Chün bajna, „Etnografia Polska", t. X V I I : 1973, z. 2, s. 131. Osetyńcy natomiast uważali Żmija noszącego błyskawice za wcielenie św. Eliasza i składali mu ofiary (poł. X I X w.), A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I , s. 483. 4 8 4 9 5 0 �79 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY przejmuje także inne funkcje pełnione dotychczas przez Boga, który od­ chodząc do nieba staje się klasycznym deus otiosus . Św. Michał (lub Eliasz) sprawuje rolę namiestnika boskiego na ziemi. Pojawienie się w akcji istoty pior uno władnej zmienia istniejącą dotąd sytuację. W miejsce początkowej opozycji binarnej Bóg — Diabeł, poja­ wia się trójmian, mający jednak nadal charakter opozycji, tyle że jeden z członów jest dwuelementowy: 51 (Bóg) Piorunowładca Diabeł Schemat ten opisuje i wyjaśnia istotę dynamiki kosmosu. Przeciwsta­ wienie św. Michał (Eliasz) — Diabeł nie jest równoważne, gdyż między tymi postaciami istnieje różnica poziomu pochodzenia, a co za t y m idzie różnica miejsca w hierarchii bytów. Innymi słowy, równoważnym przeciw­ nikiem Diabła jest w zasadzie wyłącznie Bóg — obaj istnieją od początku świata. Z tego jednak względu sam Bóg także nie może pokonać prze­ ciwnika. Znamiennym faktem jest podkreślana przez najpełniejsze wersje mitu dwufazowość walki między nimi. W pierwszej fazie Diabeł zyskuje przewagę nad walczącymi po stronie Boga aniołami, w drugiej natomiast szalę zwycięstwa na korzyść sił niebieskich przechyla — w zależności od tego, kto uwikłany jest bezpośrednio w walkę — św. Michał (Eliasz) lub Bóg. To dwojakie rozwiązanie zdaje się wskazywać, iż pokonanie Diabła przez jedną tylko ze wspomnianych istot jest niemożliwe. Bogu, jak już kilkakrotnie wspominaliśmy, brak siły fizycznej, zaś piorunowładca w hie­ rarchicznym porządku świata zajmuje w stosunku do Diabła pozycję pod­ legania. Mogą natomiast dokonać tego obaj. Dlatego też św. Michał (Eliasz) ucieka się bardzo często do pomocy Boga (i odwrotnie) przeja­ wiającej się zresztą w różnych formach. W najstarszych apokryficznych wersjach m i t u Bóg nadaje mu postać mnicha i to „powołanie się" na moc atrybutów chrześcijańskich decyduje o powodzeniu. Nieraz pomoc udzie­ lona zostaje przez akt błogosławienia, czyli przekazanie części magicznej mocy Boga . 52 5 1 Czasami Bóg nie tylko włada piorunami, ale przejmuje także funkcje innych świętych, np. posiada władzę nad wilkami co zwykle przypisywane bywa św. Jerze­ mu, M o s z y ń s k i , op. cit., s. 573. Dwoisty obraz Boga w tradycji ludowej — z jednej strony pasywny deus otiosus, nie ingerujący w sprawy ziemskie, z drugiej zaś Bóg aktywny, któremu przywrócone niejako zostają funkcje świętych — ma ana­ logie w wierzeniach np. azjatyckich. Eliade analizując wierzenia l u d ó w uralsko-ałtajskich o bogu nieba gotów jest tłumaczyć pasywność tego bóstwa brakiem inge­ rencji „historii" w życie społeczeństwa, natomiast przybieranie przezeń cech wojow­ nika, aktywnego suwerena uważać za wyraz określonych zjawisk społeczno-kulturo­ wych, E l i a d e , Traktat..., s. 68 n. 5 2 łow, Mityczna walka znalazła odbicie w wielu tekstach ludowych, por. B. P u t i Russkije i jużnoslawianskije epiczeskije pieśni o zmieieborstwie, „Russkij �80 R Y S Z A R D TOMICKI Pokonanie Diabła kończy proces tworzenia kosmosu, zamyka ciąg diachronicznych wydarzeń. Równocześnie powstaje ostateczna struktura świata. Przedstawiony wyżej układ istot nadprzyrodzonych skorelowany jest z. trzema strefami świata — piorunowładca bowiem, jak wiemy, pełni w strefie ziemskiej funkcję boskiego namiestnika. W przeciwieństwie do czteroelementowej, statycznej struktury horyzontalnej (por. Formowanie ziemi) struktura wertykalna jest dynamiczna. Opisuje ona aktywny aspekt ś w i a t a . Jej trwanie stanowi warunek istnienia świata. Mówią o tym najwyraźniej opisy końca świata, a szczególnie ten, który stwierdza, że obwieszczony on zostanie nie tyle przez; uwolnienie Diabła, ile przez śmierć walczącego z nim Eliasza. Gdy zginie piorunowładca nastąpi po­ wrót do sytuacji wyjściowej. Miejsce triady: (Bóg) Piorunowładca — Dia­ beł, zajmie pierwotna pozycja binarna: Bóg — Diabeł. Według mitu huculskiego, wykazującego' zdecydowanie wpływ doktryny chrześcijań­ skiej, nastąpi wówczas interwencja Chrystusa i sąd ostateczny. Jednak, jeśli pamiętać o stworzeniu istoty piorunowładnej jako remedium na bezsilność Boga, przypuszczać można, że wizja końca świata łączyła się pierwotnie z powrotem do sytuacji wyjściowej — zniszczenie dynamicznej struktury wszechświata powodowało w sposób konieczny istnienie elemen­ tów składowych kosmosu w postaci nieuporządkowanej. 1 53 Znaczenie struktury wertykalnej jako- formy opisu dynamicznego aspektu świata potwierdza także analiza roli istoty piorunowładnej w co­ dziennym życiu, gdyż nie kończy się ona bynajmniej na dopełnieniu dzieła stworzenia. Piorunowładca czuwa od tamtego czasu nad trwaniem świata. folklor", t. X I : 1968, s. 31-54; t e n ż e , Russkij i jużnosławjanskij geroiczeskij epos. Sprawnitielno-tipologiczeskoje issledowanie, Moskwa 1971, 31-54; N. W. N o w i k o w , Obrazy wostoćznoslaw jansko j wolszebnoj skazki, Leningrad 1974. Zarówno postać bohatera, jak i sens walki ulegają licznym transformacjom. Często jednak bohater odwołuje się do pomocy Boga lub innej postaci mającej „moc precedensową". Przy­ najmniej dla obszarów Wielkorusi i Ukrainy w połowie zachowanych ikon znajdu­ jemy ślad tego wierzenia w postaci ręki opatrzności czy innego znaku pomocy nie­ bios w walce, jaką toczy św. Jerzy ze smokiem, W. J . P r o p p, Zmtejeborstwo Gieorgija w swietie folklora, [w:] Folklor i etnografija russkogo sewera..., s. 190-208. W innym planie występuje nieraz odwołanie się bohatera zmagającego się ze smokiem lub demonami (np. wiłami strzegącymi dostępu do źródeł) do św. Jerzego (!), por. C z a j k a , op. cit., s. 71. Pokonanie przeciwnika umożliwia także odwołanie się do innych precedensów — sprytu, podstępu (por. cz. I) lub użycie ognia (por. przyp. 39). Identyczny fakt zanotowano w wierzeniach mongolskich, gdzie pokonanie przez Oczirwani, boga dysponującego dużą siłą fizyczną smoka Losy, żyjącego w wodzie i zatruwającego ziemię oraz ludzi, możliwe jest tylko dzięki „pomocy" Tengri, boga nieba, por. S u m c o w , op. cit., s. 16. 5 3 Trójka, liczba będąca we wszystkich niemal tradycjach kulturowych obrazem „jakiejś absolutnej doskonałości", „przedstawia sobą idealną strukturę z wydzielo­ nym początkiem, środkiem i końcem". Stąd też „liczba 3 może służyć za idealny model dowolnego procesu dynamicznego', dopuszczającego powstawanie, rozwój, upa­ dek, lub — w nieco innym planie — tezę, antytezę i syntezę", W. N. T o p o r o w, O modelach liczbowych w kulturach archaicznych, „Teksty", nr 1: 1974, s, 179. �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 81 Walka z Diabłem in illo tempore była tylko wydarzeniem precedenso­ wym, określającym miejsce tej postaci w strukturze kosmosu. Strącony i uwięziony Diabeł działa na ziemi za pośrednictwem „po­ mocników", ale ciągle dąży do uwolnienia się. W ciągu całego roku roz­ rywa łańcuch, lecz gdy pozostaje już tylko jedno ogniwo pewne czynności magiczno-obrzędowe wykonywane corocznie przez ludzi sprawiają, że łań­ cuch zrasta się ponownie. Zwykle moc tę przypisuje się różnym rytual­ nym praktykom stanowiącym składniki obrzędowości wielkanocnej . Niekiedy akt ten dokonuje się bez czynnego udziału ludzi, gdyż czynni­ kiem sprawczym scalenia diabelskiego łańcucha jest zmartwychwstanie Jezusa (np. łańcuch zrasta się, gdy w kościele rozlega się alleluja). Praw­ dopodobnie jest to wtórny wariant interpretacji nawiązujący do epizodu uwięzienia Diabła przez Jezusa zstępującego do piekieł. Mógł on powstać na skutek pewnych przesunięć w ludowym kalendarzu obrzędowym zwią­ zanych z rewaloryzacją wydarzeń mitycznych pod wpływem kościoła. Niemniej jeszcze w początkach X X wieku w kulturze ludowej występo­ wały ślady dawniejszego, być może pierwotnego wariantu interpretacyj­ nego'. Skucie łańcucha dokonuje się podczas pierwszego wiosennego ude­ rzenia pioruna. Choć nigdzie nie udato się nam znaleźć tego wyjaśnienia podanego explicite, to jednak do wniosku takiego skłania szereg faktów, przede wszystkim zaś zespół wierzeń wiążących pierwsze uderzenie pioru­ na z początkiem wiosny, „otwarciem" ziemi i odnowieniem życia w przy­ rodzie. Wydarzenie to łączy się poza t y m bezpośrednio z dniem św. Je­ rzego, uważanym przez dużą część ludności słowiańskiej za datę rozpo­ czynającą wiosnę, a św. Jerzy jest jedną z najważniejszych transformacji istoty piorunowładnej . Ten sposób wyjaśnienia odpowiada w pełni m i ­ towi kosmogonicznemu oraz wierzeniu zanotowanemu w końcu minionego S4 55 5 4 Por. F . K r č e k , Pisanki w Galicyi. Zestawienie materyalu, zebranego w r. 2897, staraniem Towarzystwa Ludoznawczego, „Lud", t. I V : 1898, s. 186-230. Wielokrotnie powtarza się przekonanie o związku malowania jaj z trwaniem świata, choć różna jest ich forma: „Pisanki malują, bo żyją jeszcze 4 żydzi w Jerozolimie, którzy męczyli J . Chrystusa, i ciągle żyją i dręczą się ze zgryzoty, że żyją, że to uczynili, i pytają ludzi, błąkających się po Wschodzie, czy jeszcze piszą pisanki, czy krowa rodzi krase cielę, czy liście na orzechu wołoskim jest jeszcze. Gdyby nie pisano, to oniby umarli i zakończyli swe męki i byłby koniec świata" (s. 218-219); „malują jaja, ażeby antychryst (który przecie pozostaje w związku z końcem świata) nie nabrał siły i nie zerwał „łanciw", które nań nałożono — zapewne w piekle" (s. 219); „malują pisanki dlatego, że Chrystus wstał z grobu, jak z jaja kurczę" (s. 219). Por. też W. S u l i s z, Wielkanoc w Sanockiem, „Lud", t. X I I : 1906, s. 316-317; W i t o r t , Przeżytki..., s. 215. 5 5 Dzięki temu św. Jerzy zajmował w a ż n e miejsce w ludowym systemie wierzeniowo-obrzędowym. Poświęcony mu dzień 23 I V , uważany był za początek roku (wiosny), co np. u Bułgarów wiązano bezpośrednio z zabijaniem przez niego smoka, por. W a k a r e l s k i , op. cit, s. 295. Decydującą rolę w charakterystyce św. Jerzego odgrywa symbolika otwierania, por. S z u c h i e w i c z , op. cit., t. I I I , s. 1; O. K o l ­ b e r g , Dzieła wszystkie t. 54, Ruś karpacka cz. I, s. 76. Łączy się z nią ogólnie znana funkcja św. Jerzego (identyfikowanego nieraz ze św. Eliaszem) jako patrona « - • Etnografia Polska, Х Х Д �82 K Y S Z A R D TOMICKI wieku w Galicji, że scalenie diabelskiego łańcucha stanowi warunek dal­ szego trwania ś w i a t a . Początek każdego roku, a właściwie początek wiosny jest odwzorowaniem wydarzeń mitycznych. Nie można jednak wykluczyć innej możliwości, a mianowicie, że obie interpretacje są aktualne równocześnie, odpowiadając dwóm różnym mo­ mentom — uwięzieniu Diabła oraz uwolnieniu ludzi z piekła przez Jezusa Chrystusa. Rozstrzygnięcie tej niejasności wymaga badań w dziedzinie obrzędowości wiosennej. Jednak prawdopodobieństwo naszej hipotezy zwiększa fakt, że mityczna walka piorunowładcy z Diabłem/Smokiem była w świadomości ludowej precedensem dla wielu wydarzeń dziejących się na co dzień w różnych sferach i na różnych poziomach rzeczywistości. Wspominaliśmy już, że św. Eliasz i Żmij (św. Michał nie występuje raczej w wierzeniach ludowych, poza mitem ) pełnią na co dzień tę samą rolę, co w czasie tworzenia świata. Przypisuje się im zgodnie co najmniej dwie cechy: władanie ogniem niebieskim, zdecydowanie odmiennie wartościo­ wanym niż ziemski , oraz opiekę nad płodnością. Zadaniem piorunowład­ cy było- więc przede wszystkim niszczenie wszelkich sił ciemnych — diab­ łów, smoków i demonów — zagrażających w jakikolwiek sposób urodza­ jom , ale władca piorunów był nade wszystko sprawcą życiodajnych desz­ c z y , gdyż walcząc z „wiążącymi" wody smokami sprowadzał oczekiwane opady, lub zapobiegał niszczycielskim ulewom i gradobiciu. Burze — jak zauważył K. Moszyński — były dość powszechnie uważane za najjaskraw56 57 58 59 60 zwierząt, wraz z całym kompleksem wierzeń o przybywaniu w dniu jego święta jele­ nia, krowy, byka do wsi oraz z rytuałem ofiary z pierwocin, por. W а к a r e 1 s к i, op. cit., s. 219; M o s z y ń s k i , op. cii., s. 245, 576-577. Por. przyp. 53. 57 Wprowadzenie św. Michała do mitu kosmogonicznego dokonało się zapewne dzięki walce z Diabłem, tak obrazowo opisanej w Apokalipsie św. Jana. Osobny problem stanowi pytanie —- dlaczego mimo tego Eliasz występuje w roli pioruno­ władcy nieporównanie częściej niż św. Michał? Niewykluczone, że w procesie upo­ wszechniania i adaptowania obu świętych poważną rolę odegrały względy socjo­ logiczne, tzn. rozwarstwienie społeczne i idące za tym zróżnicowanie przedmiotów kultu. Zwano go m. in. „ogniem bożym", M o s z y ń s k i , op. cit., § 467; na Wołyniu w czasie pożaru od pioruna wieśniaczki wynosiły nakryty stół, stawiały nań ś w i ę ­ coną wodę, kładły chleb oraz sól i chodząc ze stołem wokół płonącego domu śpie­ w a ł y ; „Oj ty, ogniu pożadnyj, iz nieba nam zasłannyj. Nie raschodsja ty jak dym, bo tak prikazaw tobi bożij syn", A. P i n с z u k, llin den, Moskwa 1974, s. 37. Według wierzeń z różnych regionów Słowiańszczyzny funkcję tę pełniły także niektóre zwierzęta — wilki, jelenie, niedźwiedzie. W Nowogrodzie były dwie cerkwie — Eliasza Suchego i Mokrego, podczas suszy modlono się do liii Mokrego, w czasie ulew do Suchego, P i n с z u k, op. cit., s. 33. Pietkiewicz zanotował na Polesiu ciekawą informację o zróżnicowaniu desz­ czów — od'23 I V (św. Jerzego) do wykształcenia się żytnich ziarn, deszcz zwie s i ę chlebawik, podczas ż n i w — hnilak; w tym samym czasie deszcz ulewny — uredny liwun, zaś w innym czasie ulewa — tylko liwun. Jesienny drobny deszcz — niehadź albo chalupa, Cz. P i e t k i e w i c z , Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego, Warsza­ w a 1938, s. 15-16. 5 6 5 8 5 9 6 0 �83 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY szy przykład ciągłej walki ognia z wodą, istot ognistych z akwatycznymi . W strefie ziemskiej i w czasowym planie codzienności opozycja tych istot posiadała nieco inną wartość niż w skali kosmicznej, gdzie przeciw­ stawienie Bóg — Diabeł artykułowane jest w skrajnym wariancie jako opozycja życia i śmierci. W skali ziemskiej układ przybiera postać: kon­ strukcja — destrukcja . Podobnie rzecz ma się, gdy przechodzimy na jeszcze niższy poziom rzeczywistości. Przykładem utrzymujące się w społecznościach chłopskich przekonanie, że wraz z usłyszeniem pierwszego w roku grzmotu należy uderzyć kamieniem po głowie, aby zabezpieczyć się na cały rok od chorób. Precedensowy charakter pokonania Diabła ujawnia się t u w całej okaza­ łości; a dodać należy, iż wydarzenie to odwzorowywane było- nie tylko w owym początkującym rok momencie, lecz także w przypadku każdego zachorowania. Przekonującego świadectwa dostarcza modlitwa chorego Rusina: „Modlę się do> siebie, święty boży Ilio. Poślij trzydzieści aniołów w złotym kowanym odzieniu, z łukami i strzałami, niech odeprą i odstrze­ lą od sługi bożego Wasyla uroki, bóle i nawały, szczypanie i łamanicę i przez; wiatr noszone plagi [...]. Spuść m i grom i błyskawicę, odbij i od­ strzel od sługi bożego uroki [...]" . 61 62 63 W t y m wypadku opozycja konstrukcja — destrukcja artykułowana jest poprzez przeciwstawienie zdrowie — choroba. T y m samym, przeszedłszy od poziomu kosmicznego do antropologicznego, struktura świata ukazuje się jako konsekwentny ciąg opozycji o różnym stopniu ogólności: •Iternatywa ZYCIE <S- chrzescijariska\ RAJ KONSTRUKCJA ZDROWIE t Strefa ziemska CZŁOWIEK WSCHÓD (prawa) DESTRUKCJA PIEKŁO alternatywa chrześcijańska 6 1 • SMIERC Podziemia M o s z y ń s k i , op. cit., s. 485-436. „Konstrukcyjna" rola strefy niebieskiej reprezentowanej przede wszystkim przez Boga, znalazła odbicie w znanych przez różne grupy Słowian wierzeniach, że miejsca, po których przejdzie wędrujący po ziemi Bóg, porastają bujnym zbożem, M o s z y ń s k i , op. cit., s. 707. P i n c z u k , op. cit., s. 41; A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I , s. 471; por. zachowania magiczne związane z pierwszym uderzeniem pioruna, mające zabezpie­ czyć od chorób, K . P o t k a ń s k i , Pierwszy grzmot, „Lud", t. X I : 1905, s. 317; S. C z a j a , Pierwszy grzmot, „Lud" t. X I : 1905, s. 199 — tu oprócz magicznego zabezpieczenia przed chorobami, znajdujemy wskazanie na związek między pierw­ szym uderzeniem pioruna i początkiem wiosny — „na głos jego aż ziemia z radości drży i „buchnieje" [pulchnieje] — bo pierwszym grzmotem przestraszone zimno ucie­ ka [...] a [...] wiosna rozpoczyna na dobre s w o j ą gospodarkę". 6 2 f s �84 R Y S Z A R D TOMICKI Siedząc kosmiczny rozkład opozycji binarnych i uwzględniając — jest to przecież niezbędne — wierzenia chrześcijańskie, dochodzimy do możli­ wości przełożenia tej struktury na język cyklu życiowego jednostki. Czło­ wiek integruje dwa różne elementy — śmiertelne, ulegające rozkładowi i przynależne do sfery „dołu" ciało oraz nieśmiertelną duszę, pochodzącą z „góry", z nieba (por. część Człowiek). Dusze ludzi zmarłych śmiercią normalną, a więc te, które z pewnego' punktu widzenia można zakwalifi­ kować do grupy niedemonów, przebywające w raju (we wschodniej stro­ nie świata lub w niebie) mają możność ponownego wcielenia się w ciało (konstrukcja), przejścia kolejnych faz życia (konstrukcja — zdrowie) w y ­ pełnione wydarzeniami społecznymi również posiadającymi walor kon­ strukcji, wreszcie zachorować albo zestarzeć się i umrzeć (choroba — de­ strukcja). Wyzwolona z rozkładającego się ciała dusza powraca do sfery życia, co jest równoznaczne z uzyskaniem możliwości kolejnej inkarnacji. Natomiast ludzie zmarli śmiercią nienaturalną (w szerokim, obejmującym również śmierć przedwczesną, sensie) nie przebywają ostatniego odcinka cyklu; dusze ich, istniejące jako demony wodne, pozostają w ramach kosmicznej sfery destrukcji lub — jeśli uwzględnimy chrześcijańskie k r y ­ teria etyczno-moralne — udają się wraz z tymi, którzy zmarli normalnie, ale byli grzesznikami, do piekła. Nie będziemy w tym miejscu wnikać w szczegóły odpowiedzialności między modelem świata i różnymi aspektami rzeczywistości społeczno-kulturowej, choć można by przytoczyć wiele przykładów, świadczących niezbicie o precedensowym charakterze opisywanych przez m i t wydarzeń. Warto chyba jednak przywołać jako ilustrację ustalenia K. Moszyńskiego dotyczące zakresu wykorzystania tzw. strzałek piorunowych przez ludność słowiańską, obrazujących magiczną rolę przedmiotów stanowiących pier­ wotnie broń istoty p i o r u n o w ł a d n e j : 64 „Użytek piorunowych strzał jest bardzo różny i wszechstronny. Więc naprzód są one środkiem apotropeicznym, u ż y w a n y m przeciwko złym mocom (co rozu­ miemy dobrze, skoro jest to broń rzucona z nieba w złe demony). W tym charakterze strzały bywają noszone przez wieśniaków, kładzione do kolebek nie­ mowląt itp.; pociera się też nimi wymiona krów, które straciły (tzn. skutkiem od­ działywania złych mocy) mleko etc. W szczególności obchodzące nas strzały bronią od uderzenia pioruna [...]. Niekiedy istnieją bardziej zajmujące praktyki z tym związane. Tak Mazur nadziewał podczas nadchodzącej burzy kamienną siekierkę przez otwór w niej się znajdujący na palec, obracał ją kilkakroć dokoła i ciskał z całej siły k u drzwiom chaty" . 65 " M o s z y ń s k i , op. cit., s. 487. By prawidłowo zrozumieć motywację wielu zachowań obroną przed pioru­ nami przytoczmy przykład wierzenia znanego na terenie całej Słowiańszczyzny: „Kiedy grzmi i błyska, w ó w c z a s mówią, że to Pan Bóg strzela do czarta, by go zabić. Czart wtedy ucieka i chowa się pod tego lub pod to, kogo i co po drodze zdybie [napotka]. Nie należy przeto iść wtenczas drogą, lecz zejść z niej na bok i usiąść, gdyż Pan Bóg strzelając w czarta, mógłby niechcący i w nas samych także ugodzić i zabić, gdy wymierzy grot na ukrytego pod nami złego ducha", O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 31, Pokucie cz. I I I , s. 91; por. P i o t r o w i c z , op. cit., s. 122. 6 5 �85 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY Równoległe semantycznie zastosowanie miała strzała piorunowa w me­ dycynie ludowej: „Używa się jej od chorób ocznych [...], od poderwania, od boleści, uroku itd. Z północnej Słowiańszczyzny (z Lubelskiego) mamy wyraźnie poświadczone, że przy odnośnych praktykach pociera s i ę miejsca cierpiące z góry na dół, a w i ę c naśladuje naturalny kierunek ruchu pioruna. Osobno w y m i e n i ć wypada zadawanie sproszko­ wanej strzały w wodzie (albo po prostu wody, do której położono strzałę na czas pewien) kobietom cierpiącym z powodu trudnego porodu" . 66 Cały wymieniony zestaw czynności magicznych znajduje uzasadnienie w micie. Ich skuteczność gwarantowana jest ujawnionymi na początku świata właściwościami pioruna — niszczenia ciemnych sił i zdolnością „otwierania" tego- co zamknięte, związane. * Wnioski wynikające z dotychczasowej analizy dotyczą przede wszyst­ kim ludowej wizji świata. Według mitu kosmogonicznego opisany jest on przez dwie struktury obejmujące całość zachodzących w n i m zjawisk, za­ równo aspekt statyczny, jak i dynamiczny. Synchroniczny obraz świata jest przy t y m niczym innym, jak odpowiednim przetworzeniem diachronii, ciągu wydarzeń opisanych w micie. Diachronia jest więc zawarta w syn­ chronu. Można przy pewnym uproszczeniu odłożyć strukturę kosmosu na osi czasowej, otrzymując w ten sposób najprostszy zapis wypadków mitycznych, struktury świata i jego trójfazowej historii: POCZĄTEK WSPÓŁCZESNOŚĆ ł (NIEBO) Bóg Bóg (dominujący) KONIEC I " (ZIEMIA) Piorunowtadca (dominujqcy) Diabeř Bóg Diaber (dominujqcy) (PODZIEMIA) Diabet Stworzenie piorunowtadcy Śmierć piorunowtadcy Z przedstawionego^ materiału oraz z wyników analizy nasuwa się wniosek o daleko idących konsekwencjach. Nie ulega mianowicie wątpli­ wości, że u podstaw wyobrażeń kosmogonicznych społeczności chłopskich w X I X - X X wieku leżała wspólna struktura. Nawet w najuboższych fabu­ larnie wersjach mitu, ograniczających się wyłącznie do opisu stworzenia ziemi, stanowi ona element organizujący i nadający sens całości. WspomMoszyński, op. cit., s. 488. �86 R Y S Z A R D TOMICKI niane konsekwencje tego wniosku są dwie: 1) wspólny dla społeczności słowiańskich mit powinien w identyczny sposób organizować tzw. kulturę duchową; 2) struktura mitu powinna być typowym przykładem tzw. struk­ tury o długim trwaniu. Aby udowodnić stwierdzenie pierwsze niezbędne są kompleksowe badania wierzeń i obrzędów słowiańskich. Natomiast przypuszczenie drugie znajduje potwierdzenie w badaniach uczonych ra­ dzieckich; rekonstrukcja prasłowiańskiego mitu kosmogonicznego doko­ nana przez W. W. Iwanowa i W. N . Toporowa zdaje się wskazywać na indoeuropejskie pochodzenie omawianej przez nas s t r u k t u r y . 67 CZŁOWIEK Pominięcie w dotychczasowych rozważaniach historii stworzenia ludzi oraz ich losów podyktowane zostało dwoma względami. Stanowi ona inte­ gralną część stosunkowo' niewielkiej liczby mitów, ale jest równocześnie logicznym rozwinięciem i uzupełnieniem wyobrażeń O' budowie i kształcie świata, także dla pomijających ją wersji. Należało więc ten kompleks wierzeń omówić osobno. Tylko 9 spośród zebranych mitów mówi o stwo­ rzeniu Adama i Ewy, z czego kilka ogranicza się wyłącznie do stwierdze­ nia faktu. Bogactwem treści i barwnością opisu wyróżniają się ponownie wersje huculskie, sprawiając wrażenie mitów żywych, tkwiących głęboko w świadomości ludności wiejskiej tegO' regionu w czasach, gdy były noto­ wane przez badaczy. Antropogeneza ludowa jest w zasadzie podobna do biblijnej. Podobna, ale nie identyczna. Nawet jeśli jedynym źródłem chłopskiej wizji powsta­ nia człowieka była antropogeneza judeochrześcijańska, trudno uznać ją wyłącznie za kalkę tekstu biblijnego, już choćby z tego- względu, że zgod­ nie z dualistycznym duchem mitu ludowego, Diabeł ma swój udział nie tylko w kształtowaniu losów ludzi, lecz również w ich stworzeniu. Szczególne miejsce zajmuje t u XVI-wieczny m i t apokryficzny, bardzo szczegółowo opowiadający o powstaniu Adama. Tym właśnie różni się od wersji zapisywanych wśród społeczności chłopskich. Ponadto, tylko w n i m znajduje się wzmianka niezupełnie jasna, ale nadzwyczaj wymow­ na. Stwórca, aby ożywić Adamowi ciało, udaje się po duszę do nieba. Czyżby zwrot „do swego ojca" znaczyć miał, iż stwórcą człowieka był Jezus? Nie można wykluczyć takiej ewentualności, przypominającej pew­ ne koncepcje rozpowszechnione w średniowieczu; poza t y m niektóre mity wymieniają właśnie Jezusa jako stwórcę świata. Kwestia stosunku Boga-ojca do Boga-syna w wierzeniach ludowych stanowi osobne zagadnienie, w które nie możemy wnikać w t y m momencie. Niemniej jednak, wzmian­ ka ta jest doskonałym przykładem sytuowania życia w górnej, niebiań­ skiej części kosmosu. A oto ów fragment mitu apokryficznego: " Iwanow, Toporów, op. cit. �. SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 87 M l — „Po stworzeniu raju na wschodzie, postanowił Pan stworzyć pierwszego człowieka Adama i zrobił jego ciało z siedmiu składników: ciało z ziemi, kości z k a ­ mienia, krew z morza, oczy ze słońca, myśli z obłoków, oddech z wiatru, ciepło z ognia. I poszedł Pan do nieba do swego ojca, by przynieść duszę dla Adama. Sza­ tan nie wiedział co zrobić, pokłuł więc palcami ciało Adamowe. Pan wrócił do swe­ go dzieła i spostrzegł, że jest całe pokłute i powiedział: »Diable, jak ważyłeś się to zrobić?«. A Diabeł odparł: »Panie, gdy człowiek poczuje, że będzie chory, to będzie pamiętał o tobie«. Pan schował rany Adama do w e w n ę t r z i stamtąd pochodzą choroby. Szatan sprawił to, że kto poczuje ból, wydaje westchnienie: »Oh, oh Panie zlituj się«. Pan ożywił Adama i dał mu w raju władzę nad wszystkimi ptakami oraz zwierzętami dzikimi i domowymi". W podobny, ale znacznie bardziej uproszczony sposób opisują udział Diabła mity XIX-wieczne: M 34 — „Zlepił Bóg z gliny człowieka, tchnął nań i człowiek zaruszał się, ożył. Dyabeł widział to wszystko; w y b r a ł chwilę, gdy człowiek spał, tchnął nań — i osied­ lił się w człowieku duch zły i człowiek otrzymał skłonność do złego". M 25 — „Człowiek zaraz po stworzeniu był niezwykle piękny, dyabeł z zazdrości opluł go na całym ciele, Bóg te wszystkie plwociny schował do wnętrza człowieka". Bez względu na rodzaj „zanieczyszczenia" Diabeł ma istotny, bo substancjonalny, udział w ostatecznym ukształtowaniu człowieka. Rezultatem zaś jego ingerencji jest „wrodzona" skłonność do chorób; to> przekonanie powtarzające się często w wierzeniach wyjaśnia w pełni przyczynę zwra­ cania się o pomoc w pokonaniu niemocy do piorunowładcy oraz rytualne odwzorowywanie w mikroskali (uderzenie kamieniem w głowę) mitycznej walki. Szerzej o losach Prarodziców opowiadają mity huculskie i bułgarskie. Rozpocznijmy od pierwszych, w których występują nie znane nigdzie i n ­ dziej wątki, np. stworzenie Adama z naskórka Boga: M 17 — „Teper, koły w ż e buło use na zemły, zacziyv Boh rozpłodżuwaty lude. Boh szos robyv ta mav ruku udertu; Boh werh to tu szkiroczku na zemlu, witer powij av taj kynuv tov szkiroczkov; wona szo pokotyt sy, to stane bilsza. Bohowy buło tohdy prykro samomu; win dav tak, szo iz toji szkiroczky, szo w ż e buła duże urosła, zrobyv sy Adam". Adam żył razem z Bogiem. Pewnego chłodnego poranka, gdy Adam grzał s i ę przy ognisku, zerwał się Diabeł z uwięzi, podbiegł do niego i „win, szczez-by obcharkav Adama, jyk totu watru. Prychode Boh, a tu Adam necharnyj, kuryt sy z neho. Boh uziyv perewernuv jeho obryzganym u seredynu, ta wid toho cziysu у czołowik u seredyni neczystyj, z neho kuryt sy, jyk z watry". Teraz „Adam stav czołowikom; Boh peredav jemu use dobro, szo buło na s w i ť i , lyszyv sobi łysz odnu jyblinku-zwaryczivku [...]". Gdy Adam spał „Boh uziyv haluzku jywy taj pokłav koło neho, a zanim Adam prospav sy, stała w ż e z toj hałuzky żinka Jywa. Druhi prypowidajut, szo Boh wijmyv rebro Adamowy, taj z seho stała żinka. Może j tak". Diabeł „perewerh sy u hadynu ta jist sobi zwaryczivku; jyk Jywa pryjszła podywytys, szo se sydyt na jyblinći. wona buła ćikawa, bo hadyny szcze tohdy na swiťi ne buło [...]". Oszukana przez Diabła zjadła zakazany owoc, dała też jabłko Adamowi. Bóg ukarał ich za to pracą na roli. Zazwyczaj stworzenie ludzi dokonuje się na ziemi. Wyjątek stanowi M 15; wedle tego mitu ludzie żyli wraz z Bogiem w niebie, a dopiero po �88 R Y S Z A R D TOMICKI zjedzeniu jabłka zostali wygnani na ziemię. Odtąd los łudzi łączy się bez­ pośrednio z losem ziemi czy szerzej świata. Kilka wersji mitu stwierdza bowiem, że Bóg i Diabeł podzielili świat lub tylko ziemię między siebie. Epizod ten występujący niemal wyłącznie w wersjach szczątkowych (ale także w niektórych zbliżających się do kon­ cepcji judeochrześcijańskiej) powiązany jest z innym, nieco częstszym epi­ zodem — podziałem ludzi między obu stwórców. Posłużmy się kilkoma przykładami: M 16 — „Jyk uże buła žemly dav ji Boh Aridnykowi, aby tot koło neji chodyv [...]". Diabeł tworzy sobie w tym celu pomocników. „Jyk Boh uzdriv, szo wony ne umiły utrymaty poriydku na zemły, to musiv wid nych wimudruwaty nazad zemlu". Osta­ tecznie Bóg przechytrzył Diabła i odebrał mu ziemię. Inny mit Hucułów stwierdza lakonicznie: „wony [Diabeł — przyp. RT] buły w spywci z Bohom do ziemni" (M 15). Spółka we władaniu światem wydaje się logiczną konsekwencją współpracy przy jego tworzeniu. W m i ­ cie bułgarskim, odbiegającym znacznie od typowych wersji dualistycznych przede wszystkim dlatego, że stworzenie kosmosu przypisane jest wyłącz­ nie Bogu, podział świata jest motywem centralnym: M 48 — Bóg po stworzeniu tęsknił bardzo za towarzyszem. Zobaczywszy swój cień rzekł: „Powstań towarzyszu" i z cienia powstał szatan; Bóg był dla niego bardzo przychylny i realizował wszelkie jego życzenia. Pewnego razu diabeł zażyczył sobie, aby podzielić świat na dwie części. „Ziemia będzie do mnie należeć — powiedział — niebo do ciebie; i także ludzi powinniśmy podzielić, żyjący winni należeć do ciebie, a zmarli do mnie". Tak się też stało. Myśl ta pojawia się w k i l k u mitach. Czasem, jak w M 44, ziemia jest podzielona między Boga i Diabła, przy czym do tego pierwszego należy usytuowany na ziemi raj. Wygnanie Prarodziców nabiera w t y m kontek­ ście specjalnego znaczenia — zmuszeni są oni przejść z obszaru Boga (raj) na obszar Diabła (ziemia). Te różnorodne opisy prowadzą do określenia istoty kary, jaka ich spotkała. Przyczyną ukarania ludzi jest zwykle zjedzenie jablka z drzewa bo­ skiego, do- czego skłania Ewę Diabeł. Poprzednio, czyli w początkowym okresie istnienia ludzie przebywali w którejś z części świata — w raju, w niebie lub na ziemi. Rozbieżność ta nie ma większego znaczenia, ponie­ waż o statusie ludzi decyduje fakt przebywania w pobliżu Boga, a więc w miejscu, gdzie on aktualnie przebywa. W każdym z podanych wypad­ ków warunek ten jest spełniony. Złamanie zaś zakazu Boga ma w zasadzie skutek taki, jaki znamy z Biblii. Adam i Ewa zostają ukarani, z t y m jednak, że kara nie musi mieć formy wygnania, już choćby z tego powo­ du, iż nie zawsze przebywają oni poza ziemią. W micie huculskim, który każe Adamowi i Ewie przebywać wraz z Bogiem właśnie na ziemi, Bóg po dokonaniu się grzechu opuszcza ludzi i odchodzi do nieba. Nie jest nawet konieczny ewidentny dowód w postaci zjedzonego jabłka (złamanie �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 89" zakazu), wystarcza po prostu bliżej nie precyzowane uleganie podszeptom Diabła. W efekcie mamy do czynienia z trzema równoznacznymi semantycznie wariantami: StanI: Stan II: przed „ z g r z e s z e n i e m " po „ z g r z e s z e n i u " raj współżycie z wygnanie niebo Bogiem ludzie oddaleni od ziemia Boga o d e j ś c i e Boga 6 8 „Oddalenie od Boga" nie jest karą samą w sobie. Jest raczej sym­ bolem zmiany sposobu istnienia, gdyż odejście Boga (lub od Boga) niesie ze sobą co najmniej dwie konsekwencje o olbrzymiej wadze dla losów ludzi. Mity kładą duży nacisk przede wszystkim na ukaranie ludzi pracą. „Przejście" ukazane na powyższym schemacie jest więc jednocześnie zmia­ ną sytuacji człowieka w świecie, opisaną przy pomocy przeciwstawienia: brak potrzeby pracowania — konieczność pracowania (mowa oczywiście 0 pracy na roli). W istocie chodzi o przejście od Natury do Kultury. Dla­ tego Bóg karząc ludzi obdarza Adama narzędziami rolniczymi, uczy go 1 Ewę zasad postępowania, czyli mówiąc ogólniej wpaja im wzory k u l ­ turowe . Akt „uczłowieczenia" Prarodziców (por. wyżej M 17, oplucie Adama przez Diabła komentuje się stwierdzeniem, iż stał się on człowiekiem) jest nieraz ukazany w sposób nie budzący wątpliwości, że następuje przejście od symbolizowanej przez zwierzęcą powierzchowność Natury do Kultury, atrybutu człowieka. Podług Hucułów po- zjedzeniu zakazanego owocu Bóg przychodzi do ludzi i mówi: 69 M 14 — „Wy teper staly hriszni; do toho cziysu ne treba buło wam ni robyty mi ubyraty sy; wid teper mete robyty, mete ubyraty sy. — Szkira u Adama buła po­ rosła, jyk u barana, a na nohách buły ratyći. Zaraz spały z Adama ratyći, łyszyła sy nihťi, a wołosiy obpało het. Teper każe Boh do Adama: J a tobi dam płuh, woły, het use; mesz oraty, śijaty, robyty aż do smerty". Wątek to unikalny, z jednym wszelako wyjątkiem. Istniało bowiem wiele wierzeń podtrzymujących myśl, że ukaranie Prarodziców oznaczało nie tylko utratę sielsko-rajskiego, „naturalnego" życia. Oto na przykład Małorusini wierzyli, że „Gdy Adam został wypędzony z raju, Bóg odjął mu r o g o w e c i a ł o pozostawiając mały ślad jako paznokcie na r ę 6 8 Motyw ten przewija się przez kolędy ludowe, traktujące narodzenie Jezusa jako ponowne połączenie z Bogiem. „Liczne [...] legendy brane zresztą po wsiach za prawdę, opowiadają [...] o Bo­ gu — nauczycielu, wskazującym ongiś ludzkości, jak należy orać, siać, niecić ogień, prząść itp.", M o s z y ń s k i , op. cii., s. 707. 6 9 �90 R Y S Z A R D TOMICKI 70 kach i nogach" . Jeśli sądzić po zasięgu rozpowszechnienia (Wielkorusini, Białorusini, Małorusini, Czesi, Morawianie, Bułgarzy, Rumuni, Węgrzy oraz niektóre ludy środkowoazjatyckie) wierzenie to jest dość dawnym elementem ludowej antropologii. O pochodzeniu owej „skóry rogowej" wspomina jedynie wierzenie za­ pisane na Ukrainie — Adam miał ją otrzymać od Boga dla ochrony przed zimnem; tym razem nic nie wiadomo o jej utracie . Sens tego symbolu zdaje się wyjaśniać wierzenie Bułgarów, przyrównujące pierwszą skórę człowieka do skóry węża. Posiadanie jej w okresie rajskim i utrata po dokonaniu się grzechu oznacza jeden z aspektów uczłowieczającego przej­ ścia — u t r a t ę nieśmiertelności. Jest to oczywiste w kontekście symboliki w ę ż a , który zrzucając co pewien czas starą skórę odmładza się, oraz w kontekście ciągle „odradzających się" paznokci. Tak więc, największą karą za złamanie boskiego zakazu było pozbawienie Prarodziców możli­ wości wiecznego życia. W t y m momencie zbiegają się dwa odmienne warianty — jeden, opi­ sujący pozarajskie dzieje ludzi jako efekt popełnionego grzechu oraz dru­ gi, wyjaśniający je układem zawartym między Bogiem i Diabłem. Dalsze dzieje Adama i.Ewy opisywane są podług jednego z trzech wzorów: 1. Ziemia należy do Diabła i Adam, aby móc ją uprawiać musi zaprze­ dać ród ludzki: 7 1 72 13 M 44 — „Nie mogę sobie przypomnieć, za co Adam diabłu cyrograf na siebie i całe ludzkie pokolenie dał, za s w ą żonę czy za ziemię? Jedni mówią, że to o żonę działo się, kiedy była chora i przez diabła została wyleczona, inni jednak uważają, iż rzecz się miała tak: Jednego razu orał Adam i wtedy przychodzi do niego diabeł i mówi: Adamie, nie pozwoliłem ci ziemi orać, ponieważ nie zgodziłeś się na sie­ bie i swych potomnych umowy zawrzeć, że jak długo człowiek żyje należał będzie do Boga, ale po śmierci do mnie będzie należeć. Dlaczego to tak? — pyta Adam. — Dlatego, że nie cała ziemia należy do Boga, on ma połowę, reszta jest moja. Adam nie przemyślał sprawy dokładnie i dał diabłu cyrograf, żeby ten mu roli nie zabrał. W ó w c z a s umknął diabeł z cyrografem Adama i schował go pod kamieniem w Jor­ danie, aby nikt go nie znalazł i żeby Adam z ludźmi nie odebrali mu go. Od tego czasu, aż do Chrystusa musiał Adam z ludźmi być w piekle pod władzą diabelską. Dobrze. Chrystus zastał urodzony i przyszedł do Jordanu aby pozwolić się ochrzcić. I stanął Pan na tym kamieniu, pod którym cyrograf Adama leżał. Kamień przesunął się ze swego miejsca i umowa spoczęła u stóp Pana, ale została przy tym rozwiązana i cyrograf został zniszczony. Na próżno zatrzymywał diabeł Adama i ludzi w piekle, bo Pan Bóg poszedł do piekła i wyprowadził Adama z całym jego potomstwem. A napisał Adam s w ó j cyrograf krwią, ponieważ nie było jeszcze atramentu". 7 0 Ż m i g r o d z k i , op. cit, s. 325. " D a h n h a r d t , op. cit, s. 226 (tam bibliografia); por. A. F i s c h e r , Uzu­ pełnienie Dahnhardta, „Lud", t. X V : 1909, s. 326; T a 1 к o - H г у n с e w i с z, op. cit, s. 370. D a h n h a r d t , op. cit, s. 116, przyp. 1. E . M a j e w s k i , Wąż w mowie, pojęciach i praktykach ludu naszego, „Wi­ sła", t. V I : 1892, s. 3)18-371; W. K l i n g e r , Żiwotnoje w anticznom i sowriemiennom sujewierii, Kijew 1911, cz. I I , roz. 3; P e r l s , op. cit 7 2 7 3 �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 91 M 30 — „Diabeł nie pozwolił orać ziemi mówiąc, że ona nie należy do Boga. Później zezwolił na to, ale kazał Adamowi, aby mu całe swe potomstwo zapisał. Ten zapis ukrył diabeł w kamieniu i rzucił go do morza, ale Bóg nurkował, wyjął zapis i dał go Adamowi". 2. Diabeł zamienia dziecko Ewie na potworka (lub powoduje chorobę Ewy — por. wyżej) i zmusza Adama do- zaprzedania siebie i swych po­ tomków. 3. Ludzie żywi należą do Boga, ludzie zmarli do Diabła na mocy umo­ w y między n i m i : M47 — „[...] Bóg z m u ł u [kału?] utworzył człowieka, z którego ludzie s i ę rozmnożyli. Djabeł u m ó w i ł się, że żywi będą należeli do Boga, a umarli do niego. I pierwotnie ludzie żyli po 200 i 300 lat. Potem widząc, że ludzi więcej umiera, niż żyje, i że djabeł ich więcej ma od Niego, starał się zerwać u m o w ę , ale nie wiedział, jakim sposobem. Pytał o radę Abrahama, Mojżesza i Józefa, pytał aniołów, ci zaczęli badać djabła, czy Bóg może zerwać z nim umowę. Djabeł odrzekł: Sam Bóg nie może, ale Syn Jego, jeśli tylko dokaże, że mu Syn urodzi się od ducha Jego. Bóg zakłopotany pytał djabła, co robić; ten mu poradził, aby z kwiecia bosilka (bławatek) zrobił bukiet, w ł o ż y ł za pazuchę, spał z nim całą noc, a potem posłał dziewicy Marji, siostrze Jordanowej. I wysłał Pan anioła Gabrjela, który oddał jej od Boga kwiaty, których gdy powąchała, poczęła dziecię. Jordan spostrzegłszy, że ludzie śmieją się ze stanu siostry, chciał ją zabić. Przez ranę w piersiach urodził się Jezus Chrystus [...]. Jezus Chrystus, zastępując Boga na ziemi, zapowiedział djabłu zer­ wanie umowy. I rzeczywiście odebrał mu zmarłych, za co djabeł podburzył Żydów przeciwko Jezusowi i Judasz sprzedał im Mistrza. Wiedząc, że Chrystus zmartwych­ wstanie, poszedł powiesić się, aby gdy przyjdzie zbawiać zmarłych z otchłani (ad) i jego także wybawił. Ale Jezus w y b a w i ł wszystkich umarłych, tylko Judasza w piekle pozostawił". Zastosowanie któregokolwiek z tych schematów prowadzi do- ustano­ wienia podziału ludzi na żywych pozostających pod władzą Boga oraz zmarłych przebywających w królestwie Diabła. Dodać należy, że w y m u ­ szenie na Adamie zapisu (1, 2), a t y m samym władzy nad ludźmi, nie jest tu próbą usprawiedliwienia Boga. Opuszczając Prarodziców i karząc ich pracą na roli, w sytuacji gdy ziemia jest własnością Diabła, staje się on bezpośrednim sprawcą dramatu . Jak wskazuje schemat (3) nie można nawet łączyć władzy Diabła nad zmarłymi z konsekwencjami grzechu pierworodnego. Jest to, jak wynika z przytoczonej wersji, nieuchronna — chciałoby się rzec, podyktowana logiką m i t u — konsekwencja dualizmu (por. M 48). Ale w M 47 sytuacja ulega zmianie. Dokonana zostaje reinterpretacja mitu w duchu doktryny chrześcijańskiej. Interwencja Jezusa podobnie jak w wersji huculskiej M 20 (por. część „Koniec świata") pro­ wadzi do< likwidacji tego kryterium na rzecz kryterium etyczno-moralnego. 74 7 4 Por. spory Adama z Diabłem w literaturze bogomilskiej, D. D r a g o j l o v i č , Bogomilski apokrifni relikti od Makedonija, „Makedonski Folklor", R. I I I : 1970, broj 5-6, s. 25-33; tam motyw zaprzedania s i ę Diabłu w zamian za światło, po wygnaniu bowiem Prarodziców z raju na ziemi panowała ciemność, gdyż Diabeł „bił gospodar na mrákot" (s. 29); por. też przyp. 37. �92 R Y S Z A R D TOMICKI We władzy Diabła pozostają wyłącznie ludzie źli, grzesznicy. Reszta udaje się pod opiekę Boga do nieba (raju?), krainy życia. Między mitem bułgar­ skim i huculskim istnieje jednak wyraźna różnica. W pierwszym mówi się o zmianie kryteriów podziału ludzi jako o fakcie dokonanym (a więc „obecnie" pośmiertny los zależy od postępowania w życiu), w micie d r u ­ gim natomiast Jezus zabierając ludzi z piekła obiecuje Diabłu, że zapełni się ono ponownie, ale dopiero przy końcu świata, gdy na Sądzie Ostatecz­ nym jedni otrzymają za swe życie nagrodę, a inni karę. Konsekwencją takiego rozwiązania byłoby przyjęcie, że odtąd — od czasu ukrzyżowa­ nia — nikt ze zmarłych nie udaje się do> piekła. Trudno w tym momencie wnikać w niuanse ludowej eschatologii, ale na poparcie takiej tezy można by przytoczyć wiele argumentów. W każdym razie śmierć i zmartwychwstanie Jezusa, czy mówiąc języ­ kiem wyobrażeń ludowych — śmierć, zejście w podziemia i wyprowadzenie z m a r ł y c h , stanowią moment przełomowy zamykający perypetie rodu ludzkiego. Tym samym ludowy mit kosmogoniczny zostaje uzgodniony z tradycją chrześcijańską, odpowiednio zaś zinterpretowane „odkupienie" staje się ostatnim ważnym wydarzeniem w historii świata. Nie zawsze czynu tego dokonuje Jezus. W innych mitach t ę samą rolę odgrywa św. Michał, z t y m jednak, iż nie wyprowadza on bezpośrednio zmarłych, lecz zabiera Diabłu Adamowy cyrograf, co zresztą ma taki sam efekt. I to wydarzenie opisywane jest dwojako. Raz św. Michał przechy­ trza Diabła i dzięki temu odzyskuje umowę (wątek wyraźnie nawiązujący do afirmacji sprytu, podstępności, chytrości w mitach Hucułów), kiedy indziej zaś zstępuje do piekieł, ale w przeciwieństwie do Jezusa nie czyni tego bezkarnie. 7S M 48 — Sw. Michał namawia Diabła do zrobienia z a w o d ó w w nurkowaniu. Gdy szatan nurkował, anioł ukradł u m o w ę z kamizelki Diabła pozostawionej na brzegu i poleciał z nią do nieba. „Szatan ścigał anioła dogonił go i złapał za nogę, ale nie mógł go z nieba w i ę c e j wyciągnąć, gdyż był on już u Boga; toteż w y r w a ł mu kawałek mięsa z pięty. Wtedy powrócił szatan z powrotem, ale tracąc s w ą siłę pozostał diabłem naprzeciw Boga. Kiedy anioł stanął przed Bogiem, to kulał i uskar­ żał się, że szatan zranił mu nogę. »To nie« rzekł stary Bóg, »ja obdarzę teraz wszyst­ kich ludzi taką nogą, abyś ty nie potrzebował się wstydzić«. Od tego czasu nasze nogi -wyglądają tak, jakby kawałka mięsa od spodu brakowało". 7 5 Epizod ten mógł ukształtować się pod w p ł y w e m apokryfów; o zstąpieniu Je­ zusa po śmierci do piekieł, uwięzieniu Diabła i wyprowadzeniu ludzi m ó w i E w a n ­ gelia Nikodema, por. Sprawa chędoga o męce Pana Chrystusowej i Ewangelia Niko­ dema, wyd. S. Vrtel-Wierczynski, Poznań 1933; S. V r t e l - W i e r c z y ń s k i , Wybór tekstów staropolskich. Czasy najdawniejsze do roku 1543, Warszawa 1969, s. 108-111; I. R a d l i ń s k i , Na przełomie dziejowym,. Początki piśmiennictwa judaistyczno-chrześcijańskiego, Warszawa 1907, s. 93-95; t e n ż e , Apokryfy judaistyczno-chrześcijańskie w polskich przeróbkach, Warszawa 1911; epizod znany był także w pol­ skich środowiskach wiejskich, O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 7: Krakowskie, cz. I I I , s. 21. �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 93 Okaleczenie św. Michała powtarza się w innych mitach słowiańskich. Najciekawszy wydaje się mit serbski, podług którego Diabeł wypędzony z nieba zabiera ze sobą słońce. Aby je odzyskać św. Michał udaje się do piekła. Wyprawa, jakkolwiek uwieńczona powodzeniem, kończy się jednak identycznie, jak w cytowanym wyżej wariancie. Poświęcamy tej kwestii tyle uwagi, gdyż wprowadza ona symbol o dość ważnych dla sensu mitu kosmogonicznego konotacjach. Pozwala tak przypuszczać częstotliwość i zakres stosowania symbolu kulawości w wierzeniach ludowych. Nie wnikając w szczegóły, powiedzmy tylko, że kulawość (obrazowana także jako ranna noga, kopyto, noga zwierzęca itd.) charakteryzuje istoty związane w jakiś sposób ze sferą podziemi (a więc przede wszystkim diabły, czasem samego Diabła, ludzi którzy przebywali w podziemiach lub ukarani zostali przez Diabła — np. Twardowski, de­ mony, Babę Jagę — mityczną istotę o cechach chronicznych) lub — co pośrednio oznacza to- samo — mające związek, nieraz genetyczny, z w ę ­ żami (diabłami?). Rozpatrując dwa zasadnicze warianty uwolnienia ludzi spod władzy Diabła i dwie czyniące to postacie — Jezusa i św. Michała — wydaje się, iż wariant z Jezusem jest tylko transformacją i rozwinięciem na kanwie chrześcijańskiej idei odkupienia wariantu ze św. Michałem.. Sam akt uwol­ nienia leży przecież w kompetencjach piorunowładcy, a potwierdzeniem tej hipotezy jest w pewnym sensie właśnie symbol kulawości. Ten reliktowo' występujący w odniesieniu do św. Michała lub innego piorunowładcy symbol był już w końcu X I X wieku wątkiem zanikają­ cym . Jest jednak bardzo, interesujący, ponieważ — jeśli pamiętamy, że zazwyczaj kulawością obdarzano' diabły — pozwala na wysunięcie nastę­ pującej hipotezy: kulawość jako cecha istot nadprzyrodzonych rozmiesz­ czona jest w strefie ziemskiej symetrycznie, przy obu jej granicach — z niebem (piorunowładcy) oraz z podziemiami (diabły). Co więcej, według wyżej cytowanego mitu także ludzie „oznaczeni" są tym znakiem. Nasuwa się więc przypuszczenie, że kulawość symbolizować może jakieś właści­ wości środkowej strefy wszechświata. Dociekania, które prezentujemy niżej, są już w znacznym stopniu h i ­ potetyczne, jakkolwiek wynikają z wielu poprzednio rozpatrywanych aspektów ludowej kosmogonii i kosmologii oraz z kilku — niestety, jak 1 76 7 6 Por. mit z Czarnogóry, interesujący w kontekście dotychczasowych rozważań: Bóg z początku władał tylko księżycem, a słońce należało do Diabła. Sw. Eliasz na prośbę Boga podejmuje próbę oszukania go i odebrania słońca. Zrobił w tym celu dwa złote koła i zaproponował Diabłu toczenie ich, przy czym potoczył swoje tak, by wpadło do morza. „Zaczął prosić diabła aby wydostał mu koło, gdyż on sam nie śmie, ponieważ morze należy do diabła". Gdy Diabeł nurkował, Eliasz uderzyw­ szy pałką po wodzie spowodował pokrycie się jej warstwą lodu. Wówczas zabrał słońce i poleciał do Boga. Diabeł przebił lód i pogonił za nim, ale nie mógł dopędzić Eliasza, ale rzucił za nim dzidą i ranił go w nogę; W. C h a r u z i n a , Etno­ grafía, Moskwa 1909, s. 381-382. �94 R Y S Z A R D TOMICKI dotychczas pojedynczych i zapewne niepełnych — faktów. Decydując się mimo wszystko na zaprezentowanie tych konstruktów, mamy na uwadze ich znaczenie, po ewentualnym zweryfikowaniu i potwierdzeniu, dla re­ konstruowanego obrazu kosmosu i człowieka. Już w pierwszej części artykułu, gdy mowa była o tzw. diachronicznych poziomach, z których pochodzą różne istoty, poziomach decydujących 0 miejscu tych istot w układzie strukturalnym, nasuwał się wniosek, że pomocnik Boga pochodzi z tego samego poziomu diachronicznego, co po­ mocnicy Diabła. Ponadto, lektura tekstów mitycznych rodzi przypuszcze­ nie, że przynajmniej w kilku z nich mowa jest — chociaż w niezbyt jasny sposób — o substancjalnej łączności obu rodzajów istot. Nie pozostawiają co do tego- wątpliwości te mity, w których — wzorem wersji apokryficz­ nej — Diabeł wynosi z dna morskiego' prócz piasku także krzemień. Z nie­ go to właśnie, po przełamaniu na pół, powstają anioły ze św. Michałem na czele oraz diabły. Krzemień zaś podobnie jak zwykły kamień, a także góra, wydają się być w wierzeniach ludowych symbolicznymi odpowiedni­ kami z i e m i . Jeśli przyjmiemy ten wniosek, a potwierdza go< analogiczność sytuacji, w których diabły tworzone są z ziemi i wody lub śliny Diabła, prowadzi on bezpośrednio do ustanowienia następującego schema­ tu genetyczno-strukturalnegO': 11 7 7 Ziemia w micie jest przedmiotem, a nie podmiotem działania. Jednak przy­ puszczenie, iż bierze ona udział w stworzeniu „pomocników" Boga i Diabła, a p ó ź ­ niej ludzi, nadaje jej cech Ziemi-Matki, tak wyraźnie widocznej w wierzeniach ludowych. Mit niewiele m ó w i o tej kwestii. Czasami wydaje się, że Diabeł podczas tworzenia świata staje się uosobieniem ziemi; znamienny pod tym w z g l ę d e m jest mit bułgarski M 39, przypisujący Diabłu decydującą rolę w stworzeniu Jezusa. Ten ostatni z kolei pełni w istocie funkcję piorunowładcy. Nasuwa s i ę przypuszczenie, że Diabeł (dostarczyciel sposobu poczęcia Jezusa), a przede wszystkim Maria są w tym micie symbolicznymi odpowiednikami ziemi. Utożsamienie Marii z ziemią nieobce było myślicielom starożytnym; najjaśniej wyraził to św. Augustyn: „Veritos de terra orta est, quia Christus de Virgine natus est" („Prawda powstała z ziemi, ponieważ Chrystus narodził się z Dziewicy"), cyt. za C. G . J u n g , Psychologia a religia (Wybór pism), Warszawa 1970, s. 203, przyp. 53. Interesujące są w związku z tym ustalenia Junga na temat symbolu trójcy i czwórcy, mające związek z ludo­ wym obrazem kosmosu. „Posiada ona [trójca — przyp. R T ] wyłącznie męski charak­ ter. Jednakże nieświadomość przekształca ją w czwórce, będącą zarazem jednością, podobnie jak trzy osoby trójcy są jednym i tym samym bogiem. Dawni filozofowie natury przedstawiali trójcę —• o tyle, o ile była ona imaginata in natura — jako trzy asomata lub spiritus albo też volatilia, a mianowicie jako wodę, powietrze 1 ogień. Z drugiej strony, czwartym składnikiem był somatón, tj. ziemia albo, ciało. Ten ostatni składnik przedstawiali symbolicznie jako dziewicę. W ten sposób do­ dawali element kobiecy do swej fizykalnej trójcy, tworząc przez to czwórce [...]. Średniowieczni filozofowie natury niewątpliwie przez czwarty element rozumieli zie­ mię i kobietę", J u n g , op. cit, s. 152-153. Przedstawione tu rozumowanie zdaje się odpowiadać w pewnym stopniu ludowej wizji świata, gdzie jak wiemy trójcą jest wertykalny układ Boga, piorunowładcy i Diabła, czwórcą zaś ziemia (tworzona przez nią struktura horyzontalna). Ona też uzupełnia w naturalny sposób ciąg: ogień, woda,, powietrze; por. przyp. 34. �95 SŁOWIAŃSKI Ю Т KOSMOGONICZNY Í+) BÓG Poziom I Poziom DIABEŁ (-) II Poziom III (++ - ) ISTOTY PIORUNOWAADNE ISTOTY DIABELSKIE ( - - + ) Schemat ten pozwala wyjaśnić nie tylko sens posiadania wspólnej cechy przez władającego piorunami świętego i diabły, wskazując na ich związek z ziemią, lecz także symboliczne znaczenie podobieństw i różnic między postaciami Smoka i Żmija (por. Struktura kosmosu, cz. I I ) . M ó ­ wiąc o Żmij u mamy na myśli przede wszystkim jego< wyobrażenia jako ptaka z ogonem węża lub latającego, ognistego węża. Otóż pamiętając, że ptaki są stworzeniami niebieskimi, węże zaś chybionym pomysłem zie­ m i , dostrzegamy u istoty akwatyczno-chtonicznej, jaką jest smok, cechy ptasie •— skrzydła (podobnie u diabłów), natomiast u Żmija ów ogon w ę ­ żowy. Tak więc istoty zdecydowanie odmienne posiadają jednak cechy wspólne, dzięki — jak można' sądzić — pochodzeniu z jednego poziomu diachronicznego. A n i jedne, ani drugie nie reprezentują w „czystej" po­ staci właściwości typowych dla swych stworzycieli. Domeną bowiem stwo­ rzycieli i podległych i m żywiołów jest niebo (ogień niebieski) lub podzie­ mia (woda kosmiczna), piorunowładca zaś i diabły działają w strefie ziemskiej i charakterystyka ich, oznaczona t u skrótowo jako + + — oraz h jest równocześnie charakterystyką dwóch sfer, na jakie dzieli się strefa ziemska: ziemskiej sfery ognistej i ziemskiej sfery wodnej. Ale to już osobny temat, którego rozwinięcie wymagałoby nowego spojrzenia na demonologię, wiedzę o świecie, symbolikę słońca i księżyca itd., a ponad­ to obrzędowość ludową. 78 Analiza kosmogonii ludowej prowadzi do kilku wniosków dotyczą­ cych zarówno światopoglądu w tradycyjnej kulturze chłopskiej, jak i ogól­ nej problematyki kultury ludowej Słowian. Uzyskane wyniki skłaniają przede wszystkim do postawienia pytania: w jakim stopniu wyobrażenia mitologiczne znalazły odzwierciedlenie w rytuale. Staraliśmy się wskazać kilka przykładów z zakresu obrzędowości oraz magii, świadczących o istnie­ niu więzi między sferą myślenia i działania. Te z konieczności pojedyncze fakty nie mogą jednak zastąpić całościowej analizy tej dziedziny kultury chłopskiej. Wniosek przybiera więc formę postulatu o analizę rocznego cyklu obrzędowego, nawiązującego (przynajmniej w jednej ze swych „warstw", czy poziomów znaczeniowych) do zrekonstruowanego mitu. 7 8 D a h n h a r d t , op. cit., s. 72; P e r l s , op. cit., s. 92. �96 R Y S Z A R D TOMICKI Badania takie powinny objąć nade wszystko materiały z terenu Słowiań­ szczyzny wschodniej i południowej, gdzie przetrwało wiele wierzeń i ob­ rzędów, które np. w Polsce, już w X I X wieku występowały sporadycznie. Stworzenie modelu światopoglądu ludowego istniejącego wśród społecz­ ności wiejskich w X I X wieku umożliwiłoby ponadto analizę polskiej k u l ­ tury chłopskiej jako' pewnej fazy czy też jednego z wariantów procesu przemian tradycyjnej kultury słowiańskiej. Skoro już jesteśmy przy problematyce zmian, zwrócić należy uwagę, że analiza mitu kosmogonicznego dostarcza nowych danych do badań nad trwałością i zmiennością w kulturze ludowej. W miejsce intuicyjnych przypuszczeń o wielowiekowej trwałości tych czy innych elementów k u l ­ turowych można wysunąć hipotezę o istnieniu struktur o długim trwaniu, przynajmniej (ale nie tylko) w odniesieniu do kosmogonii, wykorzystując przy tym osiągnięcia radzieckiej szkoły mitoznawczej (skupionej wokół ośrodka w Tartu) w badaniach nad religią przedchrześcijańską Słowian. Oczywiście, stwierdzenie strukturalnej zgodności mitu XIX-wiecznego ze zrekonstruowanym w oparciu o> inne źródła mitem prasłowiańskim, czy — aby odwołać się do jeszcze jednego przykładu — z kosmogonią starożyt­ nych G r e k ó w , nie stanowi etapu końcowego badań. Pozostaje bowiem obszerne zagadnienie przekształceń tej hipotetycznej struktury wyjścio­ wej, zmienność semiotyczna mitu w aspekcie regionalnym (w sensie tra­ dycji kulturowej), historycznym i społecznym. Analiza m i t u kosmogonicz79 7 9 Liczne warianty starogreckiego mitu zawierającego wątek pojedynku opra­ cowane zostały przez J . F o n t e n r o s e , Python. A Study of Delphic Myth and Its Origins, Berkeley and Los Angeles 1959; Dla porównania podajemy podstawowy schemat mitu: 1) Przeciwnik ma pochodzenie boskie (jest synem matki związanej z Chaosem, lub mającej chroniczną naturę i ojca-boga); 2) miejsce przebywania Przeciwnika (morze, jezioro, rzeka, źródło, drzewo, pieczara); 3) zewnętrzne cechy Przeciwnika, różniące go od człowieka (gigantyczne rozmiary; postać potwora, n a j ­ częściej żmii, ale niekiedy także innych istot chronicznych, a także wilka, byka, konia, orła itd. łączenie ludzkich i zwierzęcych cech; duża ilość głów, rąk, nóg, itd.; posiadanie śmiercionośnego' spojrzenia, oddechu, zianie ogniem, zdolność do zmiany postaci; związek ze śmiercią, dolnym światem, wiatrem, burza, potopem, głodem, dżumą itp.); 4) w e w n ę t r z n e cechy Przeciwnika i jego działania (szkodliwość, skąp­ stwo, obżarstwo , zabójstwa, grabieże; zatrzymywanie — zamykanie lub osuszanie rzek w celu spowodowania nieurodzaju, głodu); 5) Przeciwnik ma złe zamiary wobec boskiej istoty związanej z niebem (pragnienie władzy nad światem; matka lub żona jako podżegaczka do złych działań); 6) wystąpienie boskiej istoty (Bóg Nieba lub bóg związany z warunkami meteorologiczno-klimatycznymi); 7) zabicie Przeciwnika przez boską istotę • przy pomocy cudownej broni (różne rodzaje broni, pomoc w pojedynku, ucieczka Przeciwnika itp.); 8) bliskość porażki boskiej istoty w pojedynku (okresowe niepowodzenia, motyw kuszenia przez żonę Przeciwnika itd.); 9) ostateczne zwycięstwo nad Przeciwnikiem (wykorzystanie środków magicznych itd.); 10) pośmiertne ukaranie Przeciwnika (zabicie, zamknięcie w dolnym świecie lub pod górą, pocięcie i uszkodzenie jego ciała; uczta zaznaczająca zwycięstwo; ry­ tuał oczyszczenia i ustanowienie odpowiedniego kultu); cyt. za I w a n o w , T o p o ­ r ó w , op. cit, s. 141-142. 1 �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 97 nego wskazuje ponadto, że dla poznania tzw. kultury duchowej Słowian nie wystarczą badania jej stanu z przełomu wieków X I X i X X . Konieczne jest ujmowanie tej dziedziny kultury w całym jej kontekście, a więc z jed­ nej strony w porównaniu z kulturami sąsiednich ludów niesłowiańskich, z drugiej natomiast — niejako na płaszczyźnie pionowej — w porównaniu z kulturą innych warstw społecznych. Szczególne miejsce zajmują t u związki i różnice między tradycją kulturową, którą można ogólnie nazwać chrześcijańskoeuropejską (przejawiającą się w aspekcie doktrynalnym nie tylko poprzez oficjalną doktrynę chrześcijańską, lecz także przez jej tzw. heretyckie i sekciarskie formy oraz apokryfy) i tradycją ludowych kultur słowiańskich. W tym zakresie otwiera się pole do pasjonujących badań interdyscyplinarnych nad kulturą chłopską . 80 Zakład Etnografii I H K M ul. Świerczewskiego 105 00-140 Warszawa 8 0 Już po oddaniu artykułu do druku udało mi się dotrzeć do wspomnianych w przypisie 5 artykułów M. E 1 i a d e g o, przedrukowanych w pracy Zalmoxis. The Vanishing God. Comparative Studies in the Religions and Folklore of Dacia and Eastern Europe. The University of Chicago Press, Chicago and London 1972, s. 76— 130. Nie w n o s z ą one istotnych uzupełnień do naszej analizy. 7 — Etnografia Polska, XX/1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44de9dc151b402b73e8b60e03e2668f7.pdf 2068a60157a46ca2ea44d5042c4e956d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2439 Title A name given to the resource Modlitwa żywiołów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.97-107 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Modlitwa żywiołów Tybetański drzeworyt buddyjski Joanna Tokarska-Bakir Wielkie rzeczy dzieją się, gdy spotykają się ludzie z górami. Sentencja starobuddyjska U Stanisława Vincenza, miłośnika gór i przyjaciela ludzi, znajdujemy dziwny obraz. Pisze on o wietrze, któremu „w Tybecie ofiarowują książki, aby sobie przewracał ich kartki tędy i owędy. Zamruczy, przycichnie nad stroną, przewróci kartki do końca i potem znów wstecz, polem znów od początku do końca, to cierpliwie, to niecierpliwie, to wes­ tchnie nad stronicą raz głośniej, raz ciszej. W końcu nawet tytuł książki odwraca mu się tędy i owędy, wbrew wyraźnemu szykowi słów. Czymże jest ta książka?"' - pyta, i dziwne to pytanie zostawia bez odpowiedzi. Motyw wiatru-czytelnika powraca znowu na kartach innej jego książki, Owkyxw. ZapMziw z 7PJ8-VP44: „I Wiatr się modli" - powiada tu Vincenz, znamiennie tytułując go z dużej litery. I komentuje niezrozumiale: „Możliwość laski, by wydobyć się ponad ja. Wyciągnąć rękę."^ Obraz wiatru, który się modli, wody klepiącej pacierze, ognia rozprzestrzeniającego mantrę, ziemi przenoszącej świę­ te formuły i formy nabierają sensu dopiero w rdzennym siedlisku idei modlitwy żywiołów, w tybetańskim pejzażu. Dopiero w kontekście buddyjskiej nauki o pustce rozjaśnia się też Vincenzowskie napomknienie o „wydobywaniu się ponad ja". Oba te elementy, pejzaż i filozoficzna doktryna, wydają się tak bardzo ze sobą spowinowacone, że trudno oprzeć się wrażeniu, iż himalajski krajobraz jest najlepszym, najbardziej ekspresyjnym wykładem buddyjskiej nauki o pustce. Potwier­ dzi to każdy, kto wędrował w rozrzedzonym powietrzu tych gór, kto zna ich majestatyczną obecność w bezludnej prze­ strzeni. Gdy schodzi się z przełęczy, zaraz za granicą wiecznych śniegów, w przyrodzie tak dzikiej, że możliwość spotkania tu ludzi ciągle zdaje się czystą fantazją, nagle zjawiają się ci strażnicy skał i tumi: na strumieniu obraca się młyn modlitewny z mantrą współczucia Om Mani Padme Hum, na wzgórzu nawiedzanym przez demony rośnie las flag modlitewnych, na przełęczy straż trzyma stupa\ symbol wiecznej obecności Buddy. Tu zaczynają się kamienie maniczne" - skały, w których cierpliwa ręka wykuła mantrę lub święty wizerunek, nie dbając o to, że oglądać go będą tylko „zmienne oczy nieba". Bezludny krajobraz i żywioły po­ grążone w modlitwie - oto najlepsza metafora buddyjskiej лылшгу, nauki o złudzeniu ja. Żywioły wiecujące wśród mgieł, modlące się za ludzi, bez ludzi. Nośnikiem transcendencji w owej modlitwie żywiołów jest przede wszystkim odbitka drzeworytnicza i drewniana, cza­ sem metalowa matryca z mantrą, wizerunkiem bóstwa medy­ tacyjnego, znakiem pomyślności takim jak wietrzny koń (tyb. rWg rfa) lub jedno z czterech dobroczynnych zwierząt albo też jeden z ośmiu buddyjskich znaków pomyślności. To właśnie taka matryca nadaje kształt bębnowi młyna modlitew­ nego, wypełnia powiewające na wietrze flagi modlitewne, odciśnięta w glinie tworzy małe foremki z wizerunkami bóstw, zwane cacami (tyb. ио kształtuje mantrę na kamieniu manicznym i wizerunek wykuty w skale. W buddyj­ skiej kulturze tzw. Wielkiego Tybetu^ drzeworyt stał się podstawową formą rozpowszechniania idei religijnych. Drze­ woryt tybetański, znany w tysiącach form kanonicznych, z powodu łatwości rozpowszechniania, niskich kosztów pro­ dukcji i czytelności szablonów przez stulecia stanowił naj­ ważniejszą - obok thanek (tyb. Ы, rolowanych malowi­ deł religijnych) - buddyjską WWta рдырегшм, dużo bardziej dostępną niż świątynie, rzadko oglądane przez mieszkańców niedostępnych himalajskich dolin. Odbitki drzeworytnicze funkcjonowały we wszystkich możliwych do wyobrażenia formach: jako flagi modlitewne powiewały nad miejscami świętymi, mostami, przełęczami nawiedzanymi przez demo­ ny, jako amulety zaszywane były w odzieży, noszone były w butach i kapeluszach, niekiedy w relikwiarzach - wówczas pełniły rolę przenośnego ołtarzyka. Zwitkami poświęconych odbitek wypełniało się wnętrza posągów, inne dołączało się do konsekrowanych tkanek. Zatykało się je w szczeliny nowych domów, pod próg i w dachu. W postaci amuletu owiniętego przędzą chroniły one nowo narodzone dziecko i umarłego. Sięgali po nie chorzy, by się wyleczyć, i zdrowi, by zdrowie zachować. Szczęśliwi w miłości i odrzuceni. Bogaci, by nie stracić zasobów, i biedni, chcący je dopiero zgromadzić. Źli czarownicy i dobre wiedźmy. Buddyści i bonpowie.* Matryca i odbitka drzeworytnicza były zarazem nośnikiem i strażnikiem kanonu ikonograficznego. Były też rękojmią błogosławieństwa, zgodności z nauką Buddy, gwa­ rancją dobrego życia i dobrej śmierci, apotropaionem. Ich nietrwałość stanowiła ilustrację buddyjskiej nauki o przemijaniu i pustce wszystkich rzeczy, która dość skute­ cznie chroniła buddyzm przed idolatría. Szczątki drzewo­ rytów zbierano jednak skrupulatnie i palono, podobnie jak pali się zniszczone chrześcijańskie święte obrazki, albo też grzebano, podobnie jak we wschodnim chrześcijaństwie postępuje się ze zniszczonymi ikonami, niekiedy chowany­ mi na cmentarzu, lub, jak u starowierów, w podziemnych kapliczkach, czasowniac/i/ Niekiedy strzępy zużytych drze­ worytów mieszano z relikwiami budyjskich świętych i umie­ szczano w zakładzinie świątynnego ołtarza. Ulotność dru­ ków drzeworytniczych nie przeszkadzała więc wcale w reali­ stycznym traktowaniu obecności bóstw, które na nich przed­ stawiono. P7 �Kultury kręgu buddyjskiego inaczej niż europejskie pojmu­ ją samą ideę „oryginału": „oryginalne" jest dla nich nie to, co w sensie substancjalno-materialnym wiąże się z pierwotnym dziełem, lecz to, co ściśle odwzorowuje kanon ikonograficz­ ny. Buddyści nie konserwują swych świętych obrazów ani rzeźb. Przywiązanie do formy i substancji byłoby naganne. „Forma jest pustką" - głosi Swfra Serca. Gdy wizerunki rozpadną się, Tybetańczycy malują i wznoszą nowe, identycz­ ne. Wznoszą je na tym samym miejscu, niekiedy zamurowując w nich szczątki starych sakraliów, ale świeża farba w niczym nie przeszkadza widzieć w nich starożytnej esencji, sięgającej czasów Buddy. Nie w materii - wierzą - ale w pustej kanonicznej formie, poświęconej w obrzędzie konse­ kracji, trwa błogosławieństwo oświeconych. Czy istnieje sztuka tybetańska? Przegląd odmian tybetańskiego drzeworytu musimy wszak­ że poprzedzić uważnym spojrzeniem na buddyjską sztukę tego rejonu. Z całą pewnością powinno to być spojrzenie antropologa kultury, a nie historyka sztuki, jako że wcale nie wiadomo, czy wobec tak radykalnej obcości, jaką stanowi tak zwana „sztuka tybetańska", refleksja owego historyka w ogóle znalazłaby zastosowanie. Każdy, kto zetknął się ze sztuką tybetańską w jej kulturowym kontekście, jest świadom, jak łatwo tu o europocentryczne uproszczenia. Dwa z nich już wymieniłam: problem „autentyczności", oryginalności wize­ runków, ściśle wiążący się z zagadnieniem ich datowania. Zacząć jednak wypada od kwestii dużo bardziej fundamental­ nej, od tego, na ile uprawnione, a właściwie j a k b a r d z o n i e u p r a w n i o n e jest nazywanie twórczości Tybetańczyków „sztuką" w europejskim sensie tego słowa. Pisze Wiesław Juszczak: „religia i sztuka rosną razem u początku".* W społeczeństwach archaicznych pojęcie „ob­ razu" stanowiło synonim świętości. Nie jest tak bynajmniej w kulturze europejskiej, która słusznie i bez posądzeń o tauto­ logię oddziela „sztukę sakralną" od całej reszty dzieł po­ wstających w jej obrębie. Obraz w kulturze archaicznej jest święty nie dlatego, że przedstawia świętych, lecz dlatego, że jest nośnikiem prawdy o świecie. Nie piękna, lecz właśnie prawdy. To wielka różnica w stosunku do sztuki europejskiej, która dawno wyrzekła się wszelkich roszczeń do prawdy", i dziś uznaje ją co najwyżej za przeżytek odrzucony wraz ze sklerotycznymi postulatami przedstawieniowości, mi'meí», realizmu. Miejsce prawdy zajęło w niej piękno, które wkrótce także popadło w niełaskę, pozostawiając po sobie miejsce puste, „trwale opuszczone". Mimo przelotnych mód i reminis­ cencji, współczesna sztuka i sztuka społeczeństw archaicz­ nych nie mają dziś ze sobą nic wspólnego. Tymczasem w kulturach archaicznych, w świecie ontologii archaicznejobcujemy z tym, co bywa nazywane „pełną wartością ontologiczną obrazu". Wszelka archaiczna religia utożsamia ów obraz z tym, co na nim przedstawione, z wizualnym lub dźwiękowym desygnatem wizerunku. TWrzeme obrazów zawsze było aktem zuchwałym, ociera­ jącym się o świętokradztwo jfwarzanKZ." Ze względu na swą kreacyjną moc wszelki wizerunek zobowiązuje. „Tybetańscy artyści wierzą, że gdyby archetypowe bóstwo [tyb.у; gam - osobiste bóstwo medytacyjne praktykującego buddysty] zostało namalowane nieprawidłowo, mogłoby to zaszczepić w nieświadomości patrzącego spaczony obraz i zaszkodzić mu w przyszłym odrodzeniu."^ Z chwilą pojawienia się kanonu ikonograficznego przypadkowość wizerunku zostaje szczęśliwie wykluczona, a sposób przed­ stawiania w pełni skonwencjonalizowany. Od tej chwili obraz nie tyle naśladuje rzeczywistość, co ewokuje esencję przedstawianego archetypu. To sugeruje religijny sposób myślenia o sztuce. Sztuka tybetańska nie istnieje jako autonomiczna sfera przeżycia estetycznego. Całkowicie i bez reszty podporząd­ kowana jest buddyjskiej doktrynie religijnej, pełniąc rolę иро/а, zręcznych środków, które wskazują drogę do oświecenia. Anonimowość sztuki Giuseppe Tucci pisze: „Ikonometria [tybetańska] nie ma nic wspólnego z kanonami klasycznej starożytności, nie używa się jej po to, by reprodukować pewien ideał piękna. W tym całkowicie magicznym, transcendentalnym malarst­ wie człowiek (...) nie liczy się wcale. Ikonometria ma wartość liturgiczną. Jest jak mapa świętej strefy, w której kapłan ma dokonać rytuału." ^ Jeśli wolno uściślić to wyrwane z kontek­ stu zdanie: w tybetańskim świecie człowiek nie jest wcale, tak jak do tego przywykliśmy w porenesansowej Europie, „miarą wszechrzeczy". Wszystkie rzeczy - wśród nich człowiek, ale jako jeden z wielu - są bowiem równe w obliczu ontologicznego absolutu. W świecie ontologii archaicznej to rzecz święta - obraz, posąg czy tekst - ma przewagę nad tym, komu się udostępnia. Święte obrazy i teksty buddyjskie zachowują się tak, jakby były żywymi istotami, „wybierają" sobie czytelników i adora­ torów, rozpoznają i odrzucają tych, którymi powodują niskie motywy, każdego zaś dopuszczają tylko do zrozumienia tego, co zrozumieć będzie w stanie. Byt księgi i obrazu dominuje tu, jak widać, nad bytem czytelnika. W Tybecie słynne są historie tybetańskich tzw. term (tyb. gfer ma), ksiąg świętych ukrywanych przez wielkich mist­ rzów duchowych po to, by zagrożone fragmenty tradycji Ы |4 МСЖЩ! Wietrzny koń, północno-zachodni Nepal 14 x 9,8 cm �Tzw. wietrzny koń, podstawowy motyw drzeworytu tybetańskiego, wschodni Nepal 26,5x18,4 cm mogły przetrwać w ukryciu do bezpieczniejszych czasów. Księgi te, starannie zapieczętowane, czekają na swego od­ krywcę. W tradycji tybetańskiej istnieją całe ich spisy, a także proroctwa o okolicznościach ich przyszłego odkrycia. Znalaz­ ców owych ksiąg nazywa się tertonami (tyb. gfer #ол). Każdego z nich wiąże z księgą intymna więź, pozwalająca mu odczytać jej sens w sposób oryginalny i tylko jemu właściwy. Tertoni często przybierają imię od nazwy termy, którą odkryli." I znów, gdyby zapytać o inny niż plytkofolklorystyczny sens tego zwyczaju, można by w nim zobaczyć ślad postawy, którą człowiek religijny winien w sobie rozwijać w stosunku do rzeczy świętej: czytelnik, a nawet autor, n a l e ż y do świętego tekstu, który rozbrzmiewa w jego wnętrzu. Mimo że spisana przez śmiertelnika, księga taka jest wieczna, jest substancją-esencją, wobec której człowiek jest zaledwie przypadłością, skrybą archetypu. Podobnie ze świętym obrazem. Jego źródłem jest kanon, ale źródłem kanonu jest wizja medytacyjna, sen lub objawienie^, te zaś nigdy nie przychodzą do ludzi na zawołanie. Źródłem kanonu nigdy nie bywa samowola artysty, kaprys czy idea estetyczna. Malowanie jest stwarzaniem, nie tworzeniem.'* Akt stwórczy nie może być zakorzeniony w tak chimerycznej instancji jak ego, „ten skurcz wyobraźni" (T. Merton). Właśnie uznanie dla owej teurgicznej mocy artysty całkowicie wyklucza wszelką ideę «twórczosci» w tym sensie, w jakim pojmuje sieją w Europie. Malarz nie jest twórcą, lecz odtwórcą przedustawnej rzeczywistości. Swą sztuką nie chce powiedzieć „czegoś nowego", ale raczej coś bardzo starego. Aby dobrze przed­ stawić sacrum, powinien być, jak mówi Vincenz „przezroczys­ ty dla stworzenia", „ubogi", „bez pamięci", „niepiśmienny".^ Jak ów cadyk, przybierający imię od swej najważniejszej księgi, ma cały przynależeć do rzeczy reprezentowanej. Ma być powolnym instrumentem, skrybą archetypu. Dalekowschodnie „opowieści o sztuce" eksponują zatem ów aspekt nie-ja, ponadosobowego, transpersonalnego źródła, z którego płynie impuls stwórczy. Wyjątkowo piękne opisy i objaśnienia przesunięcia ,ja" w „nie-ja, „redukcji epistemologicznej" i „epoche osobowości" pochodzą z tradycji malarzy, kaligrafów i pisarzy haiku. O chińskim malarzu Jo-ku powiadano, że kiedy malował bambusy, „zapominał PP r �o własnym ciele i przeobrażał się w bambus"." Podobne legendy pozostały po mistrzach haiku, którzy w czasie pisania widywani byli pod postacią żurawia, szumiących trzcin czy kwitnącej śliwy.'* To, co w nich dochodzi do głosu, nie jest tylko pustą konwencją, literackim ozdobnikiem. Metafory te antycypują konkretną praktykę duchową, której warunkiem jest „wyzbycie się siebie (...) i przeniesienie się w oglądany przedmiot, bo tylko wtedy możemy uchwycić jego «takość»"*. „Spójrz na rzeczy z punktu widzenia rzeczy, a zobaczysz ich prawdziwą naturę - radził chiński filozof z XI wieku. - Spójrz na rzeczy z własnego punktu widzenia, a doznasz tylko własnych uczuć, ponieważ natura jest neutral­ na i jasna, uczucia zaś stronnicze i mroczne.'"' Podobnie brzmi wypowiedź Soen Sa, koreańskiego mistrza zenu: „Jeśli myślisz, umysł odchodzi od tego działania i tok twojego malowania albo pisania zostanie zablokowany (...). Jeżeli nie myślisz, stanowisz jedność z twoim działaniem. Jesteś her­ batą, którą pijesz, jesteś pędzlem, którym malujesz." * Działa­ nie malarskie, oparte na nie-ja, pozbawione dyskursywnego zdwojenia, rozgrywa się w siedlisku „ontologii archaicznej", z ontologii tej wyrasta i ontologię tę krzepi. Trudno nazwać je sztuką^, jest bowiem raczej kreacją, a jej rezulaty można uznać za осЫгорокЩ dzieła nie-ludzką-ręką-uczynione.^ Wizerunki takie „spadają z nieba", „powstają samoistnie" czy pod wpływem przypadku. Ich twórcą może być wiatr, deszcz czy ogień albo nieświadome niczego zwierzęta." Teoria trzech ciał Robert Thurman pisze: „Powszechnie w Tybecie sztuka uważana jest za drogocenne okno otwierające się na inną stronę rzeczywistości, na oświecony wymiar bytu. W pewnym sensie sztuka nie jest dziełem ludzkim, ale darem samych oświeconych istot. I tak na przykład mówi się, że gdy w roku 1415 Tsong Khapa i jego uczniowie przygotowywali trój­ wymiarowe mándale ze złota i srebra, nie musieli ani polerować, ani poświęcać żadnej z figur. Kiedy tylko figurze został nadany poprawny kanoniczny kształt, zgodny z pod­ ręcznikami ikonografii i wizją, jaka ukazała się mistrzowi [Tsong Khapie], wizerunki zaczynały świecić własnym świat­ łem, co oznaczało, że to, co w tantrach nazywa się «istotami mądrości*, zstępuje ze swych niebiańskich siedzib i roztapia się w posągach."* Kluczem do tybetańskiej koncepcji „sztuki"" jest pojęcie nirmanakai, ciała emanacji, materialnej formy, jaką przybierają buddowie, by prowadzić wszystkie istoty do kresu cierpienia. To właśnie o niej była mowa w powyższym cytacie: wydoby­ wające się z posągów światło oznaczało, że niebiańskie archetypy bóstw wyrzeźbionych przez Tsong Khapę złączyły swoje ciała emancji (konkretnie tzw. najwyższe ciała emanacji, patrz dalej) z materialnym naczyniem wizerunku (tzw. sztucz­ nym ciałem emanacji). Aby zrozumieć tę zawiłość, musimy teraz zająć się koncepcją tzw. trzech ciał buddy. W chwili oświecenia każda istota zaczyna się przejawiać w trzech planach, zwanych ciałami (skt tyb. a&w). Pierwszym jest cMo praWy, zwane dharmakają (skt, tyb. c/zoj Ayi a&w), poziom rzeczywistości absolutnej, nieprzejawionej, rzeczy w sobie, wykraczający poza nazwę i wyob­ rażenie. Drugie, cwzfo raaWn, sambhogakaja (skt, tyb. Zongj jpyW rozoj j&w), to sfera także niedostępna wielu oczom, a jednak widywana przez świętych, objaśniająca im niewyra­ żalną prawdę dharmakai. Sambhogakaja jest obszarem świę­ tego dźwięku, dlatego też często nazywa sieją komunikacyj­ nym aspektem oświecenia. W sposób najbardziej dla ludzi zrozumiały oświecenie to może się jednak wyrazić dopiero w trzecim ciele buddy, na poziomie nirmanakai, ciafa е/мдлаc/i (skt, tyb. дргы/ pa'i j&w). Wydaje się, że wśród pojęć z kręgu kultury europejskiej najbliższe mu jest pojęcie inkamacji: wcielenia, które przychodzi z pomocą cierpiącym. Ów poziom nirmanakai dzieli się na trzy podkategorie: 1) „najwyższą" (tyb. mc/zog gi арги/ j&w), którą reprezen­ tują buddowie, wśród nich historyczny Budda Śakjamuni, 2) nirmanakaję „z urodzenia" (tyb. jAye 6a j p W J&w), tworzoną przez inkarnowanych łamów, tzw. tulku (tyb. арги/ а&и), przyjaznych ludzi, a nawet zwierzęta, a także „z przedmiotów nieożywionych, takich jak kraje, domy, mosty, planety" (inne źródło w tej kategorii wymienia lekarstwa i lekarzy, mosty, przewoźników, a nawet księżyc, „oświet­ lający drogę wędrowcom wśród nocy"), 3) nirmanakaję „sztuczną" (tyb. W oo дрЫ а&и) czy też „artystyczną", reprezentowaną przez „wszystkie wizerunki buddów, bodhisattwów, ich wcieleń i [czystych] krain, sło­ wem wszystko, cokolwiek stanowi reprezentację oświecenia, włączając w to zarówno artystę, który je tworzy, jak i czas, w którym to czyni."^ Ostatnie z wymienionych, artystyczne (czy też: „sztucz- Druk z wnętrza młynka modlitewnego z wielokrotną mantrą Buddy współczucia, Awalokiteśwary 700 �ne"*) ciało emanacji, stanowi klucz do zrozumienia roli, jaką w kulturze tybetańskiej odgrywają te formy twórczości, które Europejczyk nazwałby „sztuką". Sytuują się one na po­ graniczu światów: ożywionego i nieożywionego, boskiego i ludzkiego. Przekonanie o istotowym związku obrazu i praobrazu jest charakterystyczną cechą wszelkich wizerunków, jakie napotykamy w kulturach archaicznych, w kręgu zjawisk, które religioznawcy określają wspomnianym już mianem ontologii archaicznej. Najsilniejszy związek pomiędzy obrazem i praobrazem powstaje dzięki osobistemu błogosławieństwu archetypu. Takie wizerunki noszą nazwę stw Wza6, dosł. 'reprezentant oświeconego ciała', i związane są głównie z Padmasambhawą, joginem uważanym za ojca buddyzmu tybetańskiego, nazy­ wanego „drugim Buddą". W kalendarzu tybetańskim na rok 1988/1989, pod zdjęciem przedstawiającym j&w Wiat Padmasambhawy, znajdujący się w bSam yas w Tybecie, znajduje się podpis: „Na widok tego posągu, wykonanego w bSam yas w Tybecie w VIII w., Guru Rinpocze ['Drogocenny Nau­ czyciel', przydomek Padmasambhawy] powiedział: -Wyglą­ da jak ja», po czym pobłogosławił go i rzekł: «Teraz jest ze mną tożsamy*."* Teksty rozwodzą się nad mocą błogosławieństw, jakie płyną z kontaktu z podobnymi posągami. Czerpią je nie tylko ludzie, ale i cała okolica: „Istnieją posągi uczynione przez samego Guru Rinpocze siłą jego boskiej mocy. Inne, wykona­ ne przez innych ludzi, zostały przez niego pobłogosławione i dzięki temu, iż zmieszał z nimi moc swej mądrości, stały się z nim nierozdzielne. Tak więc, jeśli ktoś zobaczy podobny posąg, uzyska to samo, co wówczas, gdyby spotkał samego Guru Rinpocze. (...) Gdy posągi te będą przechowywane [w ważnych miejscach, takich jak na przykład] w królewskich pałacach czy miejscach medytacji, staną się schronieniem dla istoty doktryny. Jeśli będą przechowywane w miejscach ważnych ze względów geograficznych, będą mogły naprawić uszczerbki w lokalnej energii, wzmacniając lokalnego ducha, zapobiegając wojnom, odcinając ścieżki uczęszczane przez duchy szkodliwe ('gong po'/ rgyw km)."^. Bliski tożsamości związek obrazu i praobrazu manifestuje się tu z całą mocą. Dzięki dwóm czynnikom, zgodności z kanonem i ceremonii błogosławieństwa, nieodzownej w przypadku wszelkiego wizerunku, w zasadzie zanika różnica pomiędzy przedstawieniem i tym, co przedstawiane. Zaciera się granica pomiędzy pierwszą, drugą i trzecią kategorią nirmanakai: „sztuczne" czy też „artystyczne" ciało emanacji wyzbywa się swej „przygodności" (która to cecha stanowi przeciwieństwo atrybutu „przyrodzoności", charak­ teryzującej nirmanakaję „z urodzenia"), upodabnia się do żywej inkamacji oświeconego, a nawet do jego niebiańskiego archetypu. Obrazy samopowsWe - geneza sztuki buddyjskiej Proces zacierania się granicy pomiędzy obrazem i pra­ obrazem, typem i prototypem najlepiej oddają legendy o wize­ runkach samopowstałych. Określa się je mianem rang bywMg", którego sens w odniesieniu do tybetańskich sakraliów odpowiada temu, co w folklorze religijnym Europy nosi nazwę nie-ręką-ludzką-uczynionego (ros. merwtonvorлу/, gr. ocAciropo/cfof, skt aprwp/). Pierwszym obrazem samoistnie powstałym, o którym wzmianka znajduje się w folklorze tybetańskim, jest wizeru­ nek Buddy ze świątyni Mahabodhi w Bodhgai, gdzie Śakjamuni osiągnął oświecenie. Opowieść o jego powstaniu jest prawzorem wszystkich historii o narodzinach buddyjskiej sztuki. Mówi się tam, że posąg ten został wzniesiony przez najmłodszego z trzech braci z rodziny bramińskiej, w osiem­ dziesiąt lat po nirwanie Buddy. Kiedy chłopiec martwił się, że z dziedzictwa rodzinnego otrzymał część najmniej godną, matka, która następnie okazała się wcieleniem bogini Tary, powiedziała: „Nie smuć się! Najwspanialszą częścią dziedzic­ twa jest miejsce pod drzewem bodhi", a ono tobie przypadło w udziale. W tym właśnie miejscu powinieneś umieścić posąg [Buddy], zwrócony twarzą na wschód. «Komu miałbym powierzyć wykonanie takiego posągu - myślał potem naj­ młodszy syn - i z jakich materiałów miałby on być wykonany?» We śnie otrzymał następujące pouczenie: «Budulec powinien składać się z trzech części, z cennych substancji, takich jak złoto (...), z substancji pachnących, takich jak kamfora, i z maści sandałowej. Te trzy składniki umieść w Gandholi [buddyjska wieża świątynna, zbudowana przez cesarza Aśokę]. (...) Przez siedem dni nie pozwól nikomu tam zaglądać. Posąg pojawi się sam z siebie. Nie potrzeba do tego żadnego rzeźbiarza.* (...) Matka przestrzegła syna, że nie wolno zaglądać do środka, zanim nie upłynie wymagany czas, i stwierdziła: «Poniewaz tylko ja widziałam twarz Buddy, tylko ja będę mogła stwierdzić, czy posąg jest naprawdę do niego podobny. (...)» Jednak nieposłuszni starsi synowie 707 �otworzyli drzwi [świątyni] na dzień przed upływem wy­ znaczonego czasu i odkryli, że za wyjątkiem małego palca prawej nogi posąg zdążył już się uformować. «Podobienstwo jest wielkie», powiedziała matka, zobaczywszy gotowy wize­ runek (...)."" W żywotach tybetańskich świętych, w przewodnikach dla pielgrzymów i kronikach klasztornych roi się od opowieści 0 obrazach samoistnie powstałych. W cytowanej przed chwilą biografii Dharmaswamina, albo w Рггежх&н&и po ¿rWtotvym Tybecie" posągi гол# ¿rywig pojawiają się dosłownie co kilka stron. W pierwszym mówi się na przykład o samopowstałym posągu Awalokiteśwary (bodhisattwa współczucia, opiekun Tybetu) z drzewa sandałowego w Bu kham, o wy­ glądzie pięcioletniego chłopca, o kamiennym posągu Tary „pochylonej w lewo", Tary „z odwróconą głową"*. Nato­ miast w Przewo&w&M czytamy m.in.: „W jaskini Zla ba phug jest posąg (л&и ило6) Orgy an Rinpoche [Padmasambhawa] 1 wiele obrazów samopowstałych." Z kolei G. Tucci w swej Уокгмсу fo Mwrfo/zg pisze, iż w miejscowości Ghiling niedaleko granicy nepalsko-tybetańskiej znajduje się grota, zwana rang '6уыл# mc/W гГел, dos), 'samopowstała stupa', w której istotnie znajduje się stupa, „która zbudowała się sama". Także w Trishuli ekspedycja Tucciego natknęła się na posąg Wadżrabhairawy^, zwany jvayamoW*, co Tucci objaśnia za jego ludową etymologią jako „cudownie powstałe boskie dzieło, które zstąpiło z nie­ ba". Wszystko to są jednak pomniejsze samoistne figury. Znacznie sławniejszy jest posąg jedenastotwarzowego Awa­ lokiteśwary, zwany rang 6уол# /л#а, 'pięciorakP samopowstały' (lub fAwgf г/ел слел po rang буол^ /л#а № л , 'samopowstały pan współczucia z pięciorakim orszakiem'), znajdujący się w głównej świątyni w Lhasie. Przekaz głosi, że został zamówiony przez pierwszego z wielkich królów religii, Srong btsan sgam po, władającego Tybetem w VII w. n.e. Miał być wykonany ściśle według królewskiej wizji medytacyjnej. Nepalski rzeźbiarz, któremu powierzono jego wykonanie, zaświadcza, że „powstał on spontanicznie z dwóch promieni światła". Inną wersję podaje Thondup: „Mówią, że król Srong btsan sgam po zgromadził wszystkie potrzebne rzeźbiarskie materiały, a także obraz, który przywiózł z Indii [jako wzór ikonograficzny]. Następnego dnia, gdy przyszedł zerknąć na materiały, posąg był już gotowy: powstał samoistnie."* Sztuka tybetańska nie tyle akcentuje nadnaturalne po­ chodzenie świętych wizerunków, co w y c i s z a o b e c ­ n o ś ć l u d z i j a k o i c h t w ó r c ó w . Szczególnym eksponentem owej idei pustki „ja" jest właśnie tybetański drzeworyt. Matryca drukarska, rzeźbiona ściśle według kano­ nicznych wskazówek, do minimum ogranicza rolę człowieka. Jego udział nie polega na współtworzeniu, ale raczej na niezakłócaniu procesu mnożenia wizerunków. Cały proces drukowania dużo bardziej niż procedura malowania czy rzeźbienia przypomina narodziny obrazu samopowstałego. Nieważna jest jego „boskość", ważne, że jest „nie-ludzki", „nie-ręką-ludzką-uczyniony". Ten - podpora duchowości Kolejną kategorią użyteczną przy rozpatrywaniu osobliwo­ ści tybetańskiej sztuki buddyjskiej jest potrójne rozróżnienie rzeczy naznaczonych związkiem z osobą historycznego Bud­ dy. Pamiątki te dzielą się na: 1) ám'ra&a (skt) - pozostałości jego ciała, relikwie, 2) рагйлодд&а - przedmioty przez niego używane, miejs­ ca, które odwiedził, 3) wJoefo&a- znaczące symbole, pamiątki, które nie miały z nim styczności/' „Nazwa Уамга&а - pisze Huntington - odnosi się do relikwii ciała Buddy, takich jak zęby, włosy, paznokcie, fragmenty kości lub popioły kremacyjne. Pozostałości ciała Buddy składano głównie w budowli zwanej stupą (...). Określenie parib/iogata odnosi się do rzeczy, których Budda używał, wraz ze wszystkim, czego dotknął, do miejsc, które odwiedził, w których odpoczywał, a nawet takich, które minął. (...) Pielgrzymki do miejsc partMogata, podobnie jak te do miejsc /апгака, były od najdawniejszych czasów istotne dla praktyki buddyjskiej. Trzecie określenie, ыаИеЫи (re­ prezentacje lub pamiątki) dotyczy wizerunków lub innych przedstawień Buddy, nie mających fizycznego kontaktu z jego ciałem ani z niczym czego dotykał. Wszelka rzeźba, obrazy i inne przedmioty, które go wyobrażają lub mają z nim związek (...) uważane są za u&Wa&a. Pod nieobecność fizycznego związku z Buddą, iw&Wo&a uważane są za uosobienie jego obecności.'"". W zasadzie wszelki święty obraz należy do kategorii иагЫо&а. Z reguły jednak do takiego obrazu dołącza się relikwie lub skrawki szat świętych, wówczas dodatkowo Amulet ochronny, północno-zachodni Nepal, 8,6 x 13 cm 202 �Amulet ochronny dla kobiet, północno-wschodni Nepal, 16,4 x 13,6 cm nabiera on cech мш'гдкд. Najczęściej ikonę umieszcza się następnie w miejscu związanym z ziemską lub wizyjną egzystencją świętego, przez co staje się się on dodatkowo рдлояоддДд. Takie miejsce i obraz nieuchronnie obrastają legendami, stają się celem pielgrzymek, źródłem cudów i następnych wizji. W ten sposób święte przedmioty „or­ ganicznie" wrastają w obszar tybetańskiej hierogeografii. Wspominałam już, że po to, by uznać tybetański obraz święty za tożsamy z archetypem, obok drobiazgowej zgodno­ ści z kanonem konieczna jest nie tylko ceremonia konsekracji, ale długotrwały proces teurgiczny. Święty obraz wylania się w trakcie skomplikowanej liturgii, która rozpoczyna się już w momencie przygotowania papieru czy atramentu na odbitkę drzeworytnicza albo tkaniny, która zostanie rozpięta na sztalugach: „bawełnę należy zgromadzić w czystym miejscu. Robi to człowiek nieinicjowany. Bawełnę należy oczyścić przy pomocy mantry, w specjalnej ceremonii, przy której koniecznie musi być obecna dziewczyna. Należy udzielić jej błogosławieństwa, a następnie powinna ona uprząść bawełnę i tak przygotowaną przędzę oddać w ręce doświadczonego tkacza, naznaczonego pomyślnymi znakami: nie może być ani stary, ani chory, nie może cierpieć na astmę ani katar, nie powinien też mieć siwych włosów ani żadnej fizycznej ułomności. Po wykonaniu rytuału oczyszczenia tkacz powi­ nien rozpocząć swą pracę w pomyślnym dniu i godzinie, dokonując najpierw oczyszczenia sprzętu tkackiego. Dopiero gdy materiał jest gotowy, malarz, który musi być sadhaką, osobą zdolną do praktykowania medytacji, może rozpocząć pracę."* Malowanie bywa też niekiedy wspólnym dziełem wy­ kwalifikowanego malarza i kapłana; artysta maluje wszystko z wyjątkiem oczu bóstwa, które domalowuje się w specjalnej ceremonii „otwarcia oczu". Jacksonowie piszą o niej na­ stępująco: „Jednym z działań ożywiających bóstwo było domalowanie mu oczu. «Otwarcie oczu» (друдл дЪуе)... było pierwszym krokiem długiego rytuału poświęcenia lub ożywienia obrazu (rot #лдг)... Większe freski świątynne, a także główne figury i tanki świątynne czekały na otworzenie oczu w pomyślnym dniu i ceremonii tej towarzyszyło nabożeństwo.'"*" Traleg Rinpocze wspomina, iż otwarcie oczu dokonywane jest 0 świcie, na czczo: „Namalować oczy znaczy spojrzeć oczami mądrości" - mówi. Ceremonia konsekracji, rao (fw) #лдл (рд), krok po kroku została opisana przez Tucciego*, nie będę więc jej tu omawiać. Jak podaje Tucci, nosi ona sanskrycką nazwę ргдлдргдгбйяд - 'udzielenie oddechu', ożywienie. Tybetańczycy pojmują ją podobnie, jako „umieszczenie" (длдл) w obrazie ducha praobrazu, ściślej rzecz biorąc „tchnienia" (frog) praobrazu: „w czasie rytuału [konsekracji] samo bóstwo, i ciało, które z niego emanuje [niebiański archetyp 1 jego ciało emanacji, tj. jego nirmanakaja] przemieniają się w sam namalowany obraz, posąg, stupę lub literę księgi, i tak myśl staje się formą"*. Od chwili otwarcia oczu i namalowania na rewersie tkanki trzech nasiennych sylab OM AH HUM (aktywizujących poziomy oświeconego ciała, mowy i umysłu), wizerunek traktowany jest bardzo realistycznie, na podobieństwo człowie­ ka przechodzącego inicjację. Oczy posągu lub obrazu zasłania 703 �się przepaską, której rozwiązanie symbolizuje moment roz­ proszenia się iluzji, obsypuje się go kwiatami, odbicie w lustrze skrapla się pachnącą wodą itd. Na zakończenie obrzędu do obrazu dołącza się pakunek z relikwiami Oświeconych, albo też wypełnia się nimi wydrążone wnętrze posągu. Obok relikwii w skład takiego pakunku mogą wchodzić mantry pisane na paseczkach papieru, odbitki drzeworytnicze, д а т rozar - sub­ stancje wyzwalające przez smak i dotyk i wiele innych świętości. Po konsekracji święty obraz nie jest już „tylko" symbolem, ale naczyniem (tyb. ггел) boskiej obecności. Słówko ггел (skt д/дтбдлд - 'naczynie, podpora, oparcie'), które pojawiło się w poprzednim zdaniu, nie jest przypad­ kowe. Informatorzy Snellgrove'a, Tenzin Namdak, Sangye Tenzin Jongdong i Samten Gyaltsen Karmay, podają, że гкл pa są to „rytualne przedmioty, na których wspiera się celebrans w obecności bóstw, dlatego też nazywa się je 'podtrzymującymi', symbolami-podporami""?. Słownik Jáschkego, daje następującą definicję: „wizualna reprezentacja, symbol boskiego przedmiotu lub istoty, szczególnie ггел #гыл% [patrz dalej]. Stąd też ггел może być bardzo przydatny dla oznaczenia elementu materialnego w sakramentach chrześ­ cijańskich, tj. wody, chleba i wina""*. Tradycyjnie rozróżnia się trzy rodzaje ггел (ггел gjwm): księgę, symbol oświeconej mowy lub słowa; obraz, symbol oświeconego ciała; i stupę, symbol oświeconego umysłu. Olschak podaje następującą ludową etymologię л&и gjwng fnugj гкл ('naczynie, oparcie dla oświeconego ciała, mowy i umysłu'): „naczynie zawiera­ jące formę, wyraz i głębsze znaczenie""^ Tu otwiera się możliwość kojarzenia trzech składników stanu buddy z trze­ ma ciałami buddy i trzema poziomami znaczenia świętego tekstu. We właściwym sobie poetyckim języku Giuseppe Tucci pisał о гкл, iż „scala różne plany wiedzy, przekształ­ cając w żywe doświadczenie to, co zaledwie intelektualne." * Jacksonowie wymieniają inny funkcjonalny podział ггел: mogą one stanowić «podpore wiary» (tyb. ддд" гкл), «przypomnienie o złożonych slubowaniach» (дгдл ггел), albo też «podpore dla oczu w medytacji* (dWgj ггея)Л Nie od rzeczy będzie wspomnieć w tym miejscu o dużych podobieństwach pomiędzy tybetańską tanką i ruską ikoną. Pierwszym jest sama ich nazwa-tyb. /Ад бгм, 'pisaniebogów' i ros. #олор;У. Drugim - ich pojmowanie. Ojciec Paweł Florenski nazywa ikonę „protezą duchowości"^. „Ikonostas - pisze - to widzenie. Ikonostas to ukazywanie się świętych i aniołów (...). Ikonostas to sami święci. A jeśli modlący się w świątyni byliby dostatecznie uduchowieni (...), nie byłoby w świątyni żadnego ikonostasu, prócz przysłanych przez Boga świadków (...)". Podobnie jak bizantyjska, ikona tybetańska jest nie tylko oknem wychodzącym na niebo, ale i drzwiami, przez które święci mogą schodzić na ziemię. Zwraca uwagę zdumiewające podobieństwo pomiędzy słowami Pawła Florenskiego i charak­ terystyką tybetańskiego świętego obrazu, która pochodzi od Giuseppe Tucciego: „Tym, którzy na nie spojrzą, malowidła te mają ułatwić oderwanie się od egzystencji samsarycznej i zwrot ku owym czystym rejonom bytu [Ы zAmg &лалм, 'czystym krainom']. Dlatego też często nazywa się je mfWzg gro/, wyzwoleniem przez widzenie: tego, który patrzy na nie czystym wzrokiem i z przenikliwym umysłem, obdarzają one wyzwoleniem. Nie należy sądzić, by miały one moc magiczną, że sama ich obecność wystarczy, byśmy zostali przeniesieni w owe szczęśliwe światy, które wyobrażają. Może to nastąpić 704 tylko pod warunkiem całkowitego zaangażowania naszej naj­ głębszej istoty, tylko ono może nas zmienić. Malowidła te działają podobnie jak teksty Wielkiego Pojazdu [mahajany] lub Pojazdu Diamentowego [wadżrajany]. Aby czytać ich symbole i formy, by zrozumieć ich tajemniczy język, trzeba żyć ich znaczeniem. Dopiero wówczas może nastąpić konsubstancjacja z planem, który ją wyobraża. Kontemplujący jednoczy się z przedmiotem kontemplacji, i w ten sposób odradza się w niebie, na cudownym lotosie."* Drzeworyt tybetański: typologia Teraz, kiedy znamy już klimat sztuki tybetańskiej, czas na szczegóły dotyczące drzeworytu. Odbitki drzeworytnicze pełniły wiele funkcji, z których, najważniejsza była funkcja nośnika modlitwy żywiołów. Nie można jednak zapomnieć także o innych zastosowaniach pieczęci. Ogólnie matryce drzeworytnicze można podzielić na cztery grupy, w zależno­ ści od typu ikonograficznego i funkcji. Pierwsza kategoria, d r z e w o r y t y l i t e r o w e , zawierające mantry i dharani, złożone były z napisów, których znaczenie nie odgrywało tak istotnej roli, jak przypisywana im forma i oddziaływanie/" Drzeworyty takie można podzielić na cztery grupy funkc­ jonalne: 1) złożone kilkakrotnie i noszone na szyi, w bucie czy też zaszywane w ubraniu pełniły funkcję ochronną, odpowied­ nio do treści odbitki chroniąc przed złymi duchami, złodzieja­ mi, pożarem, wilkami etc.; 2) zwinięte i włożone do wnętrza młynka modlitewnego były narzędziem mechanicznej modlit­ wy; 3) użyte w czasie ceremonii konsekracji świętych przedmiotów stanowiły nośnik błogosławieństwa; następnie wypełniało się nimi wnętrze posągu, zaszywało na rewersie tanki lub zamurowywało w miejscu ołtarza; 4) zwinięte zjadano je w charakterze lekarstwa lub nośnika wyzwolenia przez smak." Druk z błogosławieństwem dla zmarłej, północno-zachodni Nepal, 18,9 x 12,7 cm �Drugą grupę stanowią d r z e w o r y t y h a r m o n i z u ­ j ą c e , przywracające harmonię kosmiczną („naprawiające uszczerbki w lokalnej energii"*), zwane zazwyczaj „amuleta­ mi pomyślności", Nakleja się je na ścianach i sufitach, drukuje na flagach modlitewnych, niekiedy zaszywa w ubraniu. Powszechnie uważa się, że przysparzają one „powodzenia, bogactwa, długowieczności, szczęścia, mądrości i rozwoju duchowego". Drzeworyty trzeciego typu, f i g u r a t y w n e , związane są z konkretnymi praktykami rytualnymi, których celem jest odegnanie złych wpływów, ujarzmienie demonów, zsyłają­ cych choroby i życiowe kryzysy. Zazwyczaj w centrum matrycy znajduje się wizerunek osoby, zwierzęcia lub demo­ na, otoczony zaklęciami. Niekiedy pojawiają się tu figury geometryczne o precyzyjnej symbolice, związanej z żywioła­ mi, planetami, znakami kalendarzowymi i wróżbiarskimi. Odbitki te zazwyczaj nie są wystawiane na widok publiczny, lecz noszone w kwadratowym woreczku utkanym z kolorowej przędzy. Czwarty typ matryc ma f o r m ę k o l i s t ą , naśladującą mándale. Są to jedne z najczęściej występujących pieczęci drzeworytniczych. Wyobrażają one mándale bóstw medyta­ cyjnych, stanowią wizualne reprezentacje nauk ezoterycz­ nych. Zabezpieczają przed szkodliwymi wpływami. Chronią przed chorobami psychicznymi, które, podobnie jak inne schorzenia, Tybetańczycy przypisują najczęściej interwencji demonów lub obrażonych duchów lokalnych. Najczęściej umieszcza sieje na ołtarzach, na sufitach klasztorów i kaplic. Niekiedy służą one jako pomoc w medytacji, a także jako rekwizyt praktyk medytacyjnych i rytuałów (głównie oczysz­ czających). Niektóre z nich, zaszyte w kwadratowych sakiew­ kach z kolorowej przędzy, wszywa się w kieszeń. Uważa się powszechnie, że właśnie drzeworyty koliste mają największą moc ochronną. Wśród Tybetańczyków największym szacunkiem cieszą się czerwone (cynobrowe) druki term, wspomnianych wcześniej tekstów-skarbów. Stanowią one prawdziwą rzadkość. Podob­ nie jak innych sakraliów, nie wolno ich sprzedawać; są jednym z najbardziej wartościowych podarunków, równie cennym jak relikwiarz z subtancjami „wyzwalającymi przez smak" (tyb. dam rdzoj) lub wyszywana kosztownościami thanka, buddyjski święty obraz. Przygotowanie matrycy i druk Do wyrobu matryc używano wyłącznie miękkiego drewna, najczęściej pochodzącego z drzew rosnących nad brzegami strumieni (głównie z wierzb). Drewno suszy się przez sześć do dziesięciu miesięcy. Następnie mistrz drzeworytu, którym jest mnich lub osoba świecka, pracująca na zamówienie klasztoru, tnie drewno na tabliczki w czterech kanonicznych rozmiarach. Wszelkie sęki zostają usunięte, a ubytki wypełnione litym drewnem odpowiedniej wielkości. Następnie, przy użyciu lustra, mnich szkicuje wzorzec na powierzchni tabliczki i kaligrafuje na niej odpowiednie teksty. W tym celu używa specjalnego drewnianego pióra i czarnego indyjskiego at­ ramentu. Szkic wzorca sprawdzany jest w klasztorze dwa do pięciu razy. Następnie klocek przekazuje się rytownikowi. Jest to mnich lub rzemieślnik pracujący dla klasztoru. Obustronne wygrawerowanie tekstu na sporych rozmiarów klocku za­ jmuje mu zwykle około czterech dni. Teraz drzeworyt podlega Tzw. życiodajna ręka Darjeeling, p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e Indie, 12,2 x 6.4 cm kolejnej pięciokrotnej korekcie, przeprowadzanej najpierw na próbnej odbitce, potem zaś na klocku. Pomyłki w tekście lub rysunku są następnie wycinane, zaś w miejscach wycięć za pomocą specjalnego kleju przytwierdza się kawałeczki drew­ na z poprawionymi elementami matrycy. Teraz następuje ostateczna próba: matrycę gotuje się w maśle, aby zapobiec jej paczeniu się. Na dziesięć matryc mnisi używają około funta masła. Gdy zaczyna ono wrzeć, wkładają do naczynia formę drzeworytnicza i trzymają ją około minuty. Wygotowane matryce studzi się, suszy i oczyszcza z masła przy użyciu specjalnego pędzla. Indyjski atrament do druku przygotowywuje się na długo przed użyciem. Kawałek suchego atramentu wkłada się do naczynia i rozcieńcza gorącą wodą. Naczynie umieszcza się w ciepłym miejscu i trzyma tam pięć-sześć miesięcy, stop­ niowo uzupełniając parującą wodę. W trakcie druku klocek smaruje się atramentem, po czym przyciska doń odpowied­ nich rozmiarów papier, który dociska się przy użyciu specjal­ nego pędzla z końskiego włosia." Inne źródło podaje inną recepturę przygotowywania at­ ramentu. Jednym z jego składników jest chiński atrament, a także sadza, palony ryż lub jęczmień, a substancją wiążącą żywica, kleje pochodzenia zwierzącego lub skrobia. Składniki miesza się w płytkim naczyniu, rozcieńczając je wodą. Następnie za pomocą pędzla lub paletki nakłada się je na klocek, po czym przykrywa papierem i dociska za pomocą bawełnianej tkaniny. W trakcie drukowania należy uważać, by papier nie zsunął się z powierzchni klocka. Jakość druku zależy w równym stopniu od jakości atramentu i papieru użytego do druku. Niekiedy, by wzmocnić jego własności chłonące, papier się nawilża. Drukuje się zazwyczaj na papierze ręcznie wytwarzanym (czerpanym), produkowanym z kory drzew lub z pnączy. Sprowadza się go z Nepalu. Flagi �modlitewne drukuje się natomiast na surowym płótnie baweł­ nianym/* Poświęcenie druków Zdarzają się drzeworyty, które podlegają tej samej ceremo­ nii poświęcenia co thanki. Pomniejsze druki poświęcane są w trakcie prostszej ceremonii. Rozpoczyna ją ręczne dopisa­ nie przez lamę pewnych sylab na rewersie druku, w tym przede wszystkim sylab Om Ah Hum, aktywizujących wize­ runki bóstw. Następnie, po dokładnym wysuszeniu odbitki, lama przeprowadza właściwą ceremonię, polegającą na od­ czytaniu mantr i dharani i wizualizacji odpowiednich bóstw. W trakcie ceremonii poświęcenia druków kolistych lub figuratywnych lama rzuca na powierzchnię odbitki kilka ziaren jęczmienia, kolorowego ryżu, spryskuje ją wodą z szafranem. Następnie odbitka jest szybko i starannie składana i zaszywana w kwadratowej pochewce wykonanej z kolorowej przędzy. Pod groźbą uwolnienia energii, związa­ nej przez lamę przysięgą służby dharmie (nauce Buddy), drzeworytu takiego nie wolno oglądać ani prezentować publicznie. W trakcie ceremonii święcenia druków ochrania­ jących przed chorobami, wpywami demonicznymi i nie­ szczęściami pojawiają się ciastka ofiarne, tzw. tormy (tyb. gfor ma), wykonywane z masła, mąki i innych substancji. Są to przeważnie skomplikowane rytuały, z których kilka opisał Snellgrove i Nebesky-Woykowitz.^ Poniżej cytuję tekst inwokacji do tzw. konia wietrznego, rfa, najbardziej rozpowszechnionego drzeworytu tybe­ tańskiego, który stał się patronem naszej wystawy (patrz okładka niniejszego katalogu). Apostrofa ta recytowana jest przez lamę w trakcie konsekracji druku. Może być też osobistą modlitwą jego użytkownika: „O chwalebne zgromadzenie trzech klejnotów [budda, dharma, sangha], trzech korzeni [guru - nauczyciel, jidam - osobiste bóstwo medytacyjne praktykującego buddysty, strażnik - bóst­ wo medytacyjne w aspekcie ochronnym], bogów i mędrców, O trzej opiekunowie-mahasattwowie [trzech bodhisattwów: Mańdziuśri, Awalokiteśwara i Wadżrapani], Dżajadewi, Padmasambhawo i widjadharowie [skt, dosł. 'dzierżyciele wiedzy', wielcy jogini] Indii i Tybetu, Czcigodny opiekunie Ganapati z boską armią bogów wojny, 0 pięciu boscy opiekunowie, Cesarze [mongolski i tybetański bohater-wojownik], potężna istoto, i wszyscy inni Bogowie kosmicznej dynastii, za których sprawą schodzą się warunki, Wam wszystkim ofiaruję ten obłok darów, rzeczywistych 1 wyobrażonych; Błagam was: udzielcie mi łaskawie waszego błogosławieńst­ wa. Klątwy, zaklęcia, pułapki nekromantów i demonów, nieprzy­ chylnych duchów oraz wszelkie inne przeszkody Niech ustaną i znikną wszystkie te znaki słabości i niemocy wietrznego konia. Konflikty, wrogość, obmowa, wojna, spory, kataklizmy i inne Uśmierzcie wszystkie podobne rozdźwięki. Oby rosła siła i moc chwalebnego wietrznego konia, Tej czworonożnej legendy. Proszę, obdarzcie mnie duchowymi i doczesnymi, najwyż­ szymi i zwykłymi siddhi [moc magiczna, uzyskiwana w medy­ tacji; najwyższym siddhi jest oświecenie] i wszystkim bez wyjątku, czego zapragnie mój umysł.""" Drzeworyt tybetański: nie magia lecz festiwal pustki Tybetański drzeworyt spełnia wszystkie zadania, jakie stoją przed buddyjską sztuką, rozumianą jako ыро/а, zręczny środek, wskazujący drogę ku oświeceniu. Dlatego trudno zgodzić się z powszechnym do niedawna klasyfikowaniem go w kategorii „zaklęć, uroków, amuletów", choćby ich siła magiczna traktowana była jak najbardziej serio. Czyni tak na przykład Nick Douglas^', skądinąd autor jednego z najlep­ szych omówień drzeworytów tybetańskich, pochodzących z tradycji buddyjskich i bon. Kategoria „amulet", podobnie zresztą jak pojęcie „magii", której jest on pochodną, to raczej termin-indeks, objaśnienie pozorne, obciążone wielokrotnie dyskutowanymi wadami." Zamiast więc mówić o magii (niezaprzeczalnie tu obecnej, lecz nie wiadomo, co właściwie oznaczającej) lepiej widzieć w drzeworycie tybetańskim ekspozycję buddyjskiej doktryny, głoszącej аЫ^а-ашсса-алаКа", cierpienie-nietrwałość-pustość. Nietrwałość papierowego druku przypomina o przemija­ niu. Niezmienność, kanoniczność jego ikonografii odwzoro­ wuje buddyjski antyrelatywizm ontologiczny i etyczny: świat nie jest chaosem, bowiem pomiędzy dobrem a złem istnieje zasadnicza, nieredukowalna różnica, cierpienie. Cały po­ rządek kosmiczny opiera się na tym fundamentalnym założe­ niu, wyrażającym się w pierwszej z buddyjskich czterech szlachetnych prawd.^ To z niego wyrasta buddyjski im­ peratyw kategoryczny, składane przez bodhisattwę^ ślubowa­ nie, że nie spocznie w pracy dla powszechnego pożytku dopóty, dopóki „choć jedna istota pogrąża się w tym oceanie cierpienia". I w końcu po trzecie: drzeworyt buddyjski, stanowiący treść tybetańskiej modlitwy żywiołów, spalany w ogniu, obracający się w młynku i młynie modlitewnym, odciskany w skale, w tysiącznych powtórzeniach powiewają­ cy na flagach modlitewnych stanowi ekspozycję nauki o pust­ ce wszystkich rzeczy. Bo „gdzie jest wiatr, gdy nie wieje? gdzie rzeka, gdy nie płynie?" Kto się modli, kiedy wiatr się modli? Albo gdy rzeka obraca młyn modlitewny? Kto wprawia w ruch dzwonki z mantrami chroniącymi pola przed powodzią? Kto porusza klekotki, odstraszające demony? Oto prawdziwie buddyjski wykład wszechpustki, na przykładzie niewzruszonej choć iluzorycznej ontologii żywiołów. Na zakończenie jeszcze jeden obraz z Tybetu. Nad rzeką siedzi mnich. Rytmicznie zanurza rękę w wodzie. Pod­ chodzimy bliżej. Wygląda, jakby robił babki z piasku. W ręku trzyma matrycę drzeworytnicza z wizerunkiem Garudy, króla nagów, wężowych bóstw zamieszkujących wody i podziemia. Stempluje nią wodę. Rzeka płynie, unosząc z nurtem błogo­ sławieństwo królewskiej pieczęci. P R Z Y P I S Y ' S. Vincenz, g w w w Ь л ж д ш и / ' о с А и , [w:] tegoż, T f m d f y ź W o w i b z , Gdańsk 1993. s. 112 ' Tegoż. Owfopar. Zwpfjb z for УСЗД-У944, oprać. Jan A . Choroszy, Wrocław 1993. s. 12 i 51 ' Budowla o kanonicznym, precyzyjnym kształcie i bogatej symbolice, pierwo­ tnie kryjąca szczątki Buddy lub buddyjskich świętych, rozpowszechniona w kra­ jach buddyjskich. 706 ' Ich nazwa pochodzi od nazwy mantry Om Mani Padme H u m , najczęściej rytej na skałach w obrębie Wielkiego Tybetu. ' W skład tego kręgu geograficzno-kulturowego w c h o d z ą m i n . Tybet właś­ ciwy, Nepal i północne Indie (Ladakh, i część Kaszmiru, m.in.doliny Lahul i Spiti), Sikkim i Bhutan. ' Przedstawiciele starej przedbuddyjskiej religii Tybetu. �' B.Uspienski, fidf Avi{fego Mitola/a ли Kwsi, przel. R.Mayenowa. Lublin 1985 ' W . Juszczak, Pragmenfy. AWce z k o n i i / i l o z o / i i и Ы з , Warszawa 1995, s. 147-8 * Odwołuję się tu do krytyki estetyki pokantowskiej przeprowadzonej przez H.-G Gadamera w jego Prawdzie i mefodzie. Zob. J.Tokarska-Bakir, Wyzwoknie przez widzenie i jAicAomie. &olenokgicz<ie aipeby refigi/nmci fyhefahitie/ № (wielie hermentufyt Aansa-Georga Gadamera (w druku). M . Eliade, TraAfaf o A ü l o n i religii. Warszawa 1976. Mówiąc o ontologii archaicznej Eliade ma na myśli nie tylko „światopogląd", ale „sposób istnienia świata" w kulturach archaicznych, w których religia jest elementem wszechobec­ nym, regulującym wszystkie sfery życia. Każde zjawisko przyrodnicze, społeczne i artystyczne jest tu, w sensie epistemologicznym i ontologicznym, manifestacją sacrum, hierofanią. " O niebezpieczeństwach tego aktu pisze Wiesław Juszczak s. 68nn., 128 nn. etc. " R. A . F. Thurman, Tibet / В ЛыаИЬюп ondTfj A n , w: M . M . Rhie, R. A. F. Thurman, Wudom and Сощроиюл. 7he iacred Л п о / Tíoef (katalog wystawy 0 tym samym tytule, zorganizowanej w The Asian Art Museum of San Francisco, 1991), San Francisco 1991, s. 37 " G . Tucci, Tioefon Painled J c r o i ü , Roma 1949, 1.1, s. 291, " Podobny zwyczaj znany jest z tradycji polskich chasydów. U J.J.Singera czytamy o Rabinie Mędrcu z Przemyśla, z racji dzieła, które wydał pod tym tytułem zwanym „Rykiem Niedźwiedzia", albo o rabinie z Lublina, z podobnych przyczyn zwanym „Ponętnym Banichem". 1 1 Singer, ./osie Kraków 1992, s. 192 's „Piętnastowieczny mistrz buddyjski Gon dkar ba kun dga' mam rgyal w czasie swej nocnej medytacji miał wizję Mahakali. Tej samej nocy naszkicował bóstwo, tak jak się mu ono pokazało. Następnego dnia powierzył wykończenie 1 pokolorowanie malowidła słynnemu artyście, mKhyen brtse chen mo. Dziesiąty Karmapa. Chos dbyings rdo rje (1604-1674) i Situ pan chen chos kyi 'byunggnas (1700-1774) byli takimi właśnie mistrzami [tzn. malowali według własnych wizji] i ich tanki osiągały wielki rozgłos." D . P. i J. A . Jackson, TfOefon Thonghz Pawling. Mefhodr and Walerials, Boulder 1984, s. 12 " W . Juszczak, op. cit., s. 129 " Zob. 1. Tokarska-Bakir, Wyzwolenie przez widzenie i dwchonie, op. cit. '* F. S. С Northrop, The Meefing о / f o i f and Weif, s. 340. Podobną opowieść osnuto wokół postaci Hermana Hessego. Opowiadano, że gdy osadzony był w więzieniu za o d m o w ę służby wojskowej, namalował pociąg wjeżdżający do tunelu, po czym wsiadł w niego i odjechał. Relacja ustna Krzysztofa Czyżews­ kiego, sesja poświęcona Hermanowi Hessemu, Wrocław, wiosna 1994 " N . J. Girardot, Myfh and Meaning in Eorfv Tdoúm, Berkeley and Los Angeles 1983 " Cz. Miłosz, Tfoñtu, Warszawa 1992. To samo przekonanie znajdujemy u Simone Weil: „Zły malarz - powiada ona - patrzy na dziewczynę, która mu pozuje, i m ó w i sobie « m a wysokie czoło, skośne brwi, powinienem umieścić na płótnie wysokie czoło i skośne brwi*. Prawdziwy malarz przez napięcie uwagi jest tym, na co patrzy. Przez ten cały czas porusza się jego ręka trzymająca pędzel." S. Weil, P u m a wybrane, Kraków 1991, s. 94. Zob. J. Tokarska-Bakir, Wyzwolenie.., op. cit., Wprowadzenie. " Szao Jung, X I w., za. J. Needham, Wieltie miareczkowanie, f/auta i jpofeczemfwo w Chinach i na Zachodzie. Warszawa 1984, s. 55 и Seung Sahn, Jfrzepw/qc popiół na guddg. Warszawa 1990, s. 84 " Pamiętając o starożytnym, a oddziałującym jeszcze w okresie późnego średniowiecza (np. u Tomasza z Akwinu) rozróżnieniu pomiędzy sztuką i stwarza­ niem, które mocno naznaczyło całą późniejszą myśl Europejczyków. " Zob. j . Tokarska-Bakir, Wyzwolenie przez widzenie i f&cnanie, op. cit. ^ „Księżniczka Punyadhari z M i nnyag, jedna z uczennic I V Karmapy, Rol pa'i rdo rje [1340-1383] miała sen o wielkiej tance Buddy Śakjamuniego, mierzącej 11 łokci od ucha do ucha. Słysząc to, Karmapa podpowiedział j e j , w j a k i sposób mogłaby urzeczywistnić swój sen. Dosiadł konia i za pomocą śladów jego kopyt zaznaczył na ziemi wzór wizerunku. Okazało się że ów obraz Buddy ma doskonałe proporcje. Następnie został on przeniesiony na ogromny kawał jedwabiu. Przez trzynaście miesięcy pięciuset ludzi pracowało nad wykonaniem tej wielkiej tanki, na której po obu stronach Śakjamuniego znaleźli się także Mańdziuśri i Maitreja " Karma Thinley, Tfúfory o / g ń f e e n Karmapa: o/TBef. Boulder 1980, s. 66-67 * Thurman, op. cit. s. 36 ^ Najbliższe europejskiemu znaczeniu «sztuki» może być tybetańskie 6zo 6o, praca, rękodzieło' (a także: figura, podobizna, forma etc.) Dass pisze, że zgodnie z buddyjskim podziałem w sztuce m o ż n a wyodrębnić trzy kategorie: [1] las tzo, czyli sztuka w odniesieniu do ciała, obejmująca pisanie, rysowanie, malowanie i wszystko, co dotyczy rzemiosła; [2] ngag ozo, sztuka w odniesieniu do mowy, obejmująca sztukę czytania i układania utworów literackich, a także umiejętność studiowania: oraz [3]у id 6zo, sztuka w odniesieniu do umysłu, obejmująca wszelką pracę intelektu. Jeśli chodzi o kategorie działalności artystycznej, wymienia się kolejno: tkactwo, handel, sztukę dyplomacji, sztukę epistolamą, arytmetykę, chiromancję, wróżenie i interpretację znaków wróżebnych, sztukę projektowania i konstruowania, rzeźbienie posągów, reliefów, rytowniclwo, sztukę wychowywa­ nia, wytwarzania tkanin wełnianych i filcu, sztukę mieszania składników (np. metali). Ch. Dass, TfOefon-fnglúh Dicfionary, Calcutta (1902) 1985, s. 1111 " R. Thurman, Tioef and Tioefan gwddnum, op. cit., 35. " Angielski przekład tybetańskiego 6zoDojako „sztuczny - artystyczny", który powtarzam tu za Robertem Thurmanem (Wüdom and Compamon. op. cit., s. 34), nawiązuje do dwuznaczności „sztuka" - "sztuczność": np. ang. arf-arfi/icial, istniejącej w wielu j ę z y k a c h europejskich. Trudno m i rozstrzygnąć, na ile trafnie oddaje on znaczenie tybetańskie. Na ten temat patrz Dass. op. cit., s. 1111. ^ Rigpa Fellowship, London 1988 " Thondup Tulku, A d d e n Teaching* о / Tioef. An fjpldnafion о / fne Terma Tradifion о / r n e Ayingma Jcnool о / Д м И л и т , London, s. 151-152 " H . A . Jáschke, Tfeelon-Engfuh Diclionary wiln Special Ke/érence fo rne Prevailing Dialects, Delhi 1980, s. 522-523: (2) „rang Dywng ha, samopowstały: (...) rang g r a t nie przez człowieka wytworzony „["= rang oyun, rang oyong, samoistny, powstały sam z siebie"]. Podobnie Dass, op. cit., 1164-1165. Zob też j . Tokarska-Bakir, Wyzwolenie..., on. cit. " Drzewo pod którym Budda Sakjamuni osiągnął oświecenie. 'Bodhi' znaczy „przebudzenie, oświecenie". " biography о / Dnarmajvamin, [ w : ] J.N. Roerich ( o p r a ć ) , glae Annals, Moskwa 1967, 525-527 " Mik yen 6rde'f Guide fo fhe Яо/y Placel о / Cenlral Tioef. przeł. z tyb. A . Ferrari, L . Petech, H . Richardson, Roma 1958, 43 etc. " Roerich, op. cit, 512. 519, 533 " Jedno z groźnych bóstw panteonu buddyzmu tybetańskiego. " Samoistne powstanie przypisuje się też stupie o tej samej nazwie, słynnej stupie Swajambhu w Kathmandu. " «Piecioraki», ponieważ składa się z pięciu figur: „świętego posągu przywie­ zionego z Indii, samopowstałego posągu [Awalokiteśwary], [posągu] któla, a także księżniczki nepalskiej i chińskiej", Thondup, op. cit., 252, n. 211 *' Thondup, op. cit., s. 252, n. 211 " S. L . , Huntington J. C , Huntington Leaves/rom fne godni Tree. The Arf о / Pala /ndia fgfh-T2fh cenfwnejj and 7fs Jnfemafional legacy [katalog wystawy w The Dayton Art Institute], Seattle - London 1990, s. 85 « Tamże. " G. Tucci, Tioefan Painled Scrolls, op. cit, s. 290 " Jackson, op. cit., s. 139 * Tucci, op. c i i . , s. 312nn. ^ Blo bzang chos k y i rgyal mtshan, [ w : ] Tucci, op. cit., 315 D. L . Snellgrove, Тле fYine Ways о / Д о л . E r c e r p » / r o m gZi-brjid [przekład z t y b ] , Boulder 1980, s. 297-298 " H . A . Jáschke był misjonarzem z Moraw, który wiele lat spędził w podhimalajskiej dolinie Lahul w północnych Indiach. B . Olschak. T. Wangyal. Myrfic Arf o/Ancienf Tibef. London bd, s. 113 s« Tucci, op. cit., s. 239 " Jackson, op. cit., s. 11 " P. Florenski, / t o n o i f o ł i inne szkee, przeł. Z.Podgórzec, Warszawa 1984, s. 120. Zwraca uwagę zbieżność tego określenia z tybetańskim określeniem malarstwa, „proteza d u c h o w o ś c i " bliska jest rfen, „symbolowi-podporze". " Tucci, op. cit., s. 287-288 " Tendencja do zaniedbywania treściowej strony słowa czy napisu na rzecz jego formy i oddziaływania, z reguły właściwa jest tzw. kulturom „ustnym", archaicz­ nym, w odróżnieniu od „pisemnych", opartych na piśmie jako głównym nośniku komunikacji. Owa tendencja przejawia się w specyficznym „rematycznym" użytku, jaki czyni się w obrębie kultury ustnej ze świętej rzeczy czy świętego tekstu, interesując się nie tyle jego femafem (tym, о с z y m jest tekst lub с o wyobraża wizerunek), ile remalem (materialnością tekstu, substancją wizerunku, tym, c z y m tekst lub wizerunek jest). Podobne, „rematyczne nastawienie" może też charakteryzować określone formy kultu: w zachowaniu religijnym akcentuje się wówczas samą tylko czynność (klękanie, wędrówka na klęczkach, pokłony, okrążanie świętej góry, klepanie pacierzy, różaniec itp.), nie zaś np. treść albo też intencję modlitwy czy rozmyślania, zalecanego przez brewiarz na okoliczność owej pobożnej praktyki. Odwołuję się tu do przystosowanego do etnograficznego kontekstu potrzeb rozróżnienia językoznawczego: temat (lo, o czym się mówi) - remat (to, co się mówi). Więcej na ten temat w mojej pracy, Wyzwolenie..., op. cit., Wprowadzenie. % Douglas, op. cit., s. 9 * Thondup Tulku, Widden Teaching! о / TToef. An Eipfdnorion о / fne Terma Tradifion о / f k e Ayingma Jcnool o / g w d d n ú m , London, s. 151-152 ^ Za: G. Leonów, w: M . M . Rhie, R. A . F. Thurman, Wúdom and Companion. The Sacred A n qf" Ti6ef, s. 306 " N . Douglas, Tioefon Tdnf ric Chormr and A m a l e » . 2 JO Examples Reproduced / r o m Original WoodWocb, New York bd. s . l l * Snellgrove, The fVme Ways..., op. cit.; R. de Nebesky-Wojkowitz, Oracles and Demons o/rioef. The Cidf and Iconography о/fhe Tipelan Profecfive Deifies, The Hague 1960 ™ Modlitwa skomponowana przez Mipama, słynnego lamę, który żył w latach 1846-1912. Za udostępnienie jej dziękuję P. Maciejowi Góralskiemu z Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. " N . Douglas, op. cit., s. 11 " M a m tu na myśli całą antropologiczną krytykę Frazerowskiej Ziole/ galgzi, poczynając od Bronisława Malinowskiego przez gemertungen uter Prozer The GoWen Aowgh' Ludwiga Wittgensteina, a kończąc na dyskusji nad pojęciem racjonalności, jaka toczyła się w prasie antropologicznej {filozoficznej w latach 60' i 70'. Zob. artykuły z tomu pod red. E. Mokrzyckiego, Pac/onalnosc i sfyl т у Д е ш а , Warszawa 1992 " Palijska formuła, wyrażająca w największym skrócie podstawowe idee buddyzmu: uniwersalność cierpienia, przemijanie i „brak wszelkiej samoistnej esencji i egzystencji", zwany pustością wszystkich rzeczy, w tym ,ja". " Jest to najbardziej skrótowa, mnemotechniczna formuła doktryny buddyjs­ kiej, przypisywana samemu Buddzie Śakjamuniemu. Pierwsza szlachetna prawda stwierdza, że cierpienie istnieje; druga wskazuje na jego przyczyny; trzecia naucza o istnieniu nirwany, stanu poza cierpieniem; czwarta wskazuje do niego drogę. " Praktykujący buddysta, ślubujący dążyć do wyzwolenia nie tylko dla własnego dobra, ale dla pożytku wszystkich istot. 707 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4901325591b7049a78b7b549cb814ff.pdf 02fe320a2635e75c690ffc7d05f34d10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2616 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2431 Title A name given to the resource Obraz i realizm. Notatki przy Baconie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.42-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Obraz i realizm. Notatki przy Baconie Dariusz Czaja О/ ДДЛД, №'e ma ^zorana Francis Bacon, Paryż 1987 7. Łe guffa effe yardw? 2. foza (y/M me prd&u/g mdiwc, рго&ы/{ ma/owoć Na początku jest tak, jak powinno być na początku. Lawa wyciekająca z pękniętego Nic stopniowo przybiera formy widzialne. Niebo i ziemia już uczynione. Światło oddzielone od ciemności. Ciała niebieskie zawieszone na sklepieniu nieba. Ryba morska nurkuje w wodnej toni, ptactwo skrzyd­ late przecina powietrze, zwierzątko naziemne sprawdza stabi­ lność podłoża. Nazwy rozdane, taksonomiczny porządek wprowadzony. Trawa dająca nasiona i drzewo rodzące owoce formują skąpy zaczątek ziemskiej scenografii. „A Bóg wi­ dział, że wszystko co uczynił było bardzo dobre" (Rdz 1,31). Obraz i Podobieństwo, zrazu niepewnie, z czasem coraz śmielej, przechadza się po ogrodzie Eden. A w nim „drzewa miłe z wyglądu i smaczny owoc rodzące", a także rzeka nawadniająca uprawną ziemię. Czy podoba się wam ten ogród? Bardzo, bardzo nam się podoba. Czy należy do was? Tak, jak najbardziej. Uważajcie, żeby wasze dzieci go nie zniszczyły! Na początku jest tak, jak powinno być na początku. Drzewa są miłe z wyglądu i wszystko jest bardzo dobre. Ziarna wątpliwości nie zasiane. Pytanie nie trwoży się o odpowiedź, sprzeczności nie wiedzą jeszcze, że mają być sprzecznoś­ ciami. Doświadczenie zaokrągla się w jedyny, dający się pomyśleć kształt: kulę. W soczystą doskonałość jabłka. W pełnię bez kantów. Ale już niedługo, w tym kolorowym obrazku, w układance, w której wszystkie elementy z jakąś przedustawną koniecznością do siebie pasują, pojawi się rysa. Pomiędzy byt i powinność wślizgnie się cień. Katastrofa rozpocznie się jak zawsze: pogodnym prologiem. Bo wąż nie spał... Malarze, jak i bodaj wszyscy ci, dla których etykietę „artyści" rutynowo rezerwujemy, rzadko bywają wylewni w próbach opisania twórczości własnej. Wyjąwszy, rzecz jasna, egzemplarze patologiczne, w których nieukojona po­ trzeba ekshibicji spotyka się z równie mocną żądzą autokreacji. Ci pierwsi więc, przymuszeni i nagabywani, z trudem, o ile w ogóle, odpowiadają na proste, czyli nieproste, pytania krytyków: co? po co? dlaczego? Czy to z lęku przed nieuchronnymi uproszczeniami, czy z deprymującej wiedzy, że opór materii jest zbyt wielki, czy z poczucia nieusuwalnej nieprzejrzystości każdej świadomości, czy z przekonania, że słowo, choćby nie wiadomo jak giętkie i tak nie trafi w istotę rzeczy, czy z błogosławionej awersji do grzebania się we własnych bebechach, czy z przewrotnej lub lenistwem pod­ szytej chęci przerzucenia na oglądających ciężaru inter­ pretacji, czy z kilkunastu innych, dających się jasno (bądź nie) wyartykułować powodów, najczęściej, gdy dochodzi do pytań najbardziej zasadniczych, natrafiamy na zwyczajowe: nie wiem... nie bardzo to rozumiem... trudno mi powiedzieć... nie potrafię tego oddać w pojęciach... nie sposób o tym mówić... nie umiem tego nazwać... Lingwistyczna ściana niemocy. Czasem na ratunek przychodzi żart i autoironia: „W ogromnej pracowni Tadzia na Floriańskiej było nieco mniej schludnie, czerwona skarpetka przybita do ściany stanowiła nawet akcent buntowniczy. (...) Natchnione się w tej pracowni odbywały posiedzenia. (....) Tadzio, zaaferowany, nalewał, a potem, przymuszony, objaśniał własne obrazy:' Tu ci takie jedzie do góry, rozumisz, cieniutkie, pi pi pi, a tu pazur wyłazi 42 �z boku, to wcale nie pazur, tylko rondclek wisi na gwoździu, ale właściwie pazur...'.'" Dreptanie naokoło, przebijanie się przez skorupy języka, wciąż ponawiane próby zbliżenia się do „rzeczy", by w chwili kiedy już spodziewamy się objawienia prawdy, całej prawdy i tylko prawdy, usłyszeć niespodziewa­ nie: pi pi pi... Piszący o obrazach nie są w lepszej sytuacji. „Gdybym ja mógł weneckie kurtyzany/Opisać..." Kurtyzany Carpaccia, owszem, jakoś opisać można, o czym Miłosz dobrze wie, a wiersz jest tego widomym świadectwem. To nie jest problem największy. Kłopot istotny w tym, że ów opis daje ledwie przybliżony obraz rzeczy. To prawda: słowo w niczym nie przypomina farby. Struktura języka rozmija się z materią malarską. Konwencja jest sitem przepuszczającym jedynie okruchy rzeczywistego. Adekwatny przekład jest wykluczony, możliwość ekwiwalencji zawieszona do od­ wołania. Ale i coś jeszcze: gdyby nawet udało się sporządzić pewien modelowy, laboratoryjnie perfekcyjny (cóż by to miało znaczyć?) opis obrazu, to i tak nie można by powie­ dzieć, że udało się nam go w pełni i do końca „wytłumaczyć". To, co w sztuce najistotniejsze, skutecznie opiera się ra­ cjonalizacji. „Rozmowa o obrazach jest zawsze beznadziejna - to tylko rozmowa wokół obrazu - ponieważ gdyby można było wytłumaczyć swój obraz, można byłoby wytłumaczyć swój instynkt"/ Te ostatnie słowa są autorstwa Francisa Bacona. Niezależnie od tego, jak uwagę o instynkcie bliżej rozumieć (wprost: somatycznie, biologizująco czy przenoś­ nie: jako wyciągnięty przypadkowo z podręcznego słownika aluzyjny kryptonim czegoś bardziej eterycznego), Bacon ma rację: rozmowy o obrazach często, o ile nie najczęściej, od obrazów właśnie odchodzą. Drogi ucieczki są zawczasu przygotowane. W zależności więc od predylekcji mówiącego, malarstwo skrapla się w historię, w psychologię, w socjologię, w biografistykę. We wszystko, co obrazem nie jest, a co chce jego miejsce zająć i w jego zastępstwie o nim świadczyć. Zapytany o sposoby odczytywaniajego malarstwa, o swobodę interpretacyjną, jaką przyznaje oglądającemu, Bacon od­ powiedział: „Ludzie mogą mówić, co im się podoba, nawet ja sam nie interpretuję swoich prac. Mówiąc to, nie twierdzę, ze nic mnie nie inspiruje. Pracuję, patrzę, ale nie usiłuję niczego tłumaczyć. Poza tym nie próbuję mówić, próbuję malować." (DS, 196) W przerwach pomiędzy malowaniem coś jednak, mimo wszystko, udało mu się powiedzieć. I to wcale nie tak mało, jak mogłaby sugerować ujawniona przed chwilą minimalistyczna deklaracja. Niemoc niemocą, beznadziejność bez­ nadziejnością, ale uzbierało się tego całe 200 stron wydania polskiego (z uwzględnieniem, co prawda, 146 ilustarcji). David Sylvester, w trakcie wielu rozmów z malarzem, z których wykroił i skomponował dziewięć oddzielnych całości składających się na książkę, wydarł z malarza chyba tyle, ile wydrzeć się dało. Zapewne, powie ktoś, można było wydobyć więcej. Pewnie też nie wszystko, co nagrane, weszło do ostatecznej wersji książkowej i to nie tylko ze względów kompozycyjnych. Po pierwsze: są jednak granice szczerości, po drugie: pomysł, że w rozmowie osiągnąć można szczerość całkowitą, jest nieprzytomnym urojeniem. Ale i to, co zawiera książka, jeśli porzucić zachłanność, zupełnie wystarczy. Zarówno to, co zostało wypowiedziane wyraźnie, jak i to, co nie zostało dopowiedziane do końca, a co najwyżej zasugerowane. Zgodnie z przytoczonym wcześniej oświadczeniem, w du­ żej części są to rozmowy toczące się „wokół obrazu", w bliższym lub dalszym oddaleniu od malarstwa. Choć, naturalnie, wszystko, o czym jest mowa, grawituje w jego Stronę, próbuje oświetlić, bo przecież nie wyjaśnić różne strony tej twórczości. Opowiada więc Bacon nieco o sobie: o kadrach pamięci przywołujących młodość w Irlan­ dii („w naszym domu były worki z piaskiem w oknach. Kiedy wychodziłem z domu, wiedziałem, że za każdym rogiem mógł kryć się snajper"), o edukacji i zaletach szkoły („Ciągle uciekałem, więc mnie w końcu z niej zabrali"), o roli spożycia w twórczości („Nie stworzyłem zbyt wiele po pijanemu... Namalowałem i/trzyzowawe w 1962 roku, piłem wtedy całą noc"), o przywiązaniu do luksusu („Żyję, można powiedzieć, w nędzy"), o swojej pracowni („Mam tu bałagan, bo chaos podpowiada mi nowe pomysły"), o namiętności do hazardu (tradycyjna ruletka - tak; rosyjska, w manierze de Staela - zdecydowanie nie), o sensie życia („Patrzyłem na psie gówno na ulicy i nagle zdałem sobie sprawę, że takie jest właśnie życie"), o smaku i żądzy życia („Życie jest takie krótkie i kiedy się poruszam, patrzę i czuję, chciałbym żeby trwało"). Materiały do wypracowania na nieśmiertelny lemat: Malarz - życie i twórczość/ Sporo jest też informacji o różnorodnych fascynacjach Bacona. O inspiracjach i obsesjach czysto malarskiej natury: Fotografie swojej twarzy wykonane w automacie przez F . Bacona fotograficznym 43 �3. Jesfe/м /м%е&олдл;у, że гедйг/л рожинел zorW od&ryfy лд nowo Zdjęcie radiograficzne czaszki 0 fotografiach Muybridge'a („Źródłem moich serii mogą być te książki Muybridge'a, w których ruch ludzki pokazany jest na oddzielnych fotografiach"), o fotografiach gazetowych („Ciągle oglądam w gazetach zdjęcia piłkarzy, bokserów 1 tym podobne, zwłaszcza bokserów"), o ważnych dla niego książkach: fozyc/e w radiogra/ú' („wywarła na mnie ogrom­ ny wpływ"); rzecz zawierająca ilustracje kolorowych filtrów i rozmaitych rodzajów cieczy („Ilustracje te zainspirowały różne sposoby ujmowania przeze mnie ciała ludzkiego"); Czrery Warfefy, Sweeney Agom'jfgJ („Zawsze czułem, że znajduję się pod wpływem Eliota"), o fascynacji kinem, przede wszystkim о Рдлсегл:Ы РогюЫа'ш'е („Wywarł na mnie głębokie wrażenie. Mam na myśli cały film, sekwencję ze schodami odeskimi i tę jedną klatkę" - chodzi o kadr przedstawiający krzyczącą kobietę [DC]), o fapiezw /ллоселгут X Velasqueza („Zawsze uważałem, że to jeden z naj­ większych obrazów na świecie. Był moją obsesją"). Po­ trafimy zatem już nieco odpowiedzieć na pytanie s k ą d ? , znacznie trudniej dać odpowiedź na pytanie j a k i d l a ­ czego? Większość tych danych, jak i wiele innych, pominiętych w tej przykładowej wyliczance, a pochodzących z rozmów z Sylvestrem, została już wielokrotnie i na różne sposoby wykorzystana przez krytyków w analizach twórczości Bacona (Sylvester, Berger, Deleuze, Leiris, Russel, Ades). Wypowie­ dzi malarza objaśniały, komentowały jego obrazy, podpierały i uzasadniały różnorodne pomysły interpretacyjne. Wśród jego uwag pojawiają się również i takie, które chociaż formułowane wobec i odnoszące się do własnego dzieła, wyraźnie poza nie wykraczają, mają wymiar znacznie ogól­ niejszy. Dotyczą tematu powracającego w wypowiedziach Bacona regularnie, z różnym nasileniem, w coraz to nowych sformułowaniach i doprecyzowaniach. Chodzi o jego pojmo­ wanie malarstwa. Kluczem do niego jest pojęcie realizmu. 44 Nic bodaj nie budzi u Bacona takiej abominacji jak malarstwo ilustracyjne. „Ilustracyjność" to nie jest w jego słowniku letnie, opisowe określenie. To inwektywa. Ilu­ stracyjność funkcjonuje jako negatywny element opozycji: jest zaprzeczeniem tego, co realne. Różnica pomiędzy ilust­ racyjnym a nieilustracyjnym sposobem przedstawiania jest taka: „ilustracja przemawia bezpośrednio do rozumu i wiesz od razu, czego dotyczy. Forma nieilustracyjna najpierw oddziałuje na uczucia, a następnie powoli przenika z po­ wrotem do rzeczywistości. Nie wiem, jak to się dzieje. Może to wynikać z wieloznaczności wszystkich rzeczy, z niejasno­ ści wizerunków. W związku z tym ten sposób zapisu bliższy jest rzeczywistości dzięki swojej niejednoznaczności".(DS, 56) Ilustracja jest wyłącznie dyskursy wna, przejrzysta, jedno­ znaczna. Forma nieilustracyjna jest złożona, najpierw i przede wszystkim intuicyjna, nieprzejrzysta, wielowarstwowa. Pier­ wsza wyczerpuje się w sobie, w drugiej jest jakiś trudny do zdefiniowania nadmiar. W obrazach ilustracyjnych mamy formę potwierdzenia tego, o czym i tak już wcześniej wiedzieliśmy, utrwalają one jedynie obiegowe sposoby wi­ dzenia, są niczym miękki fotel: wygodne i bezpieczne. Przedstawienia nieilustracyjne przypominają raczej, by przy­ wołać inny mebel, łoże z gwoździami. Wyrywają nas z co­ dziennej drzemki, niszczą rutynowe przyzwyczajenia, wpro­ wadzają niepokój biorący się ze spotkania z nieznanym, wystawiają oglądającego na ryzyko i niepewność. Tylko one utrzymują pewien niejasny związek z rzeczywistością. Są realistyczne. Co to jednak znaczy: „realistyczne"? Jakiego rodzaju miałby to być realizm? Interesujący w tym kontekście jest stosunek Bacona do fotografii. Nie chodzi tu o to, jaką wagę przywiązywał do niej w swojej pracy, jaki robił z niej użytek artystyczny, ale o to, jak widział miejsce tego wynalazku w sytuacji sztuki współczesnej. Nie tak znowu odległe, bo sprzed stulecia pochodzące lęki malarzy przed fotografią, obawy, że wyruguje ona i w końcu zastąpi obraz, z dzisiejszej perspektywy mają już tylko wymiar anegdotyczny. Przy czym, niechęć ta podszyta była nierzadko hipokryzją (część malarzy korzystała, nie przyznając się do tego, z zapisu fotograficznego), co nadawało całej sytuacji nieco farsowy wymiar. Gorzej, że w tej bojaźni ujawniło się charakterystycz­ ne dla tamtego czasu materii pomieszanie: owiane scjentyficznym duchem pretensje - jak się miało okazać: tylko pretensje -fotografii do oddawania „prawdziwej" rzeczywistości skon­ frontowano z archaicznymi jakoby możliwościami (płótno, pędzel, farba) malarstwa. Wynik wydawał się przesądzony... Najwyraźniej nie przemyślano wówczas poważnie sensu i istoty obydwu mediów ani relacji między nimi. Bacon nie obawia się fotografii, ale ma do niej stosunek ambiwalentny. Z jednej strony jest jej perwersyjnym apologe­ tą: „Fotografie są według mnie w dziewięćdziesięciu dziewię­ ciu procentach bardziej interesujące od malarstwa abstrakcyj­ nego czy figuratywnego. Fotografie zawsze mnie prześlado­ wały". (DS, 30) Perwersyjnym dlatego, że obiektem jego admiracji nie jest z pewnością przypisywana powszechnie fotografii zdolność obiektywnego - „takiego, jakim jest naprawdę" - rejestrowania świata. Fascynacja bierze się stąd, �że dostrzega on w obrazie fotograficznym niewielkie od­ chylenie, nieznaczne odejście od rzeczywistości, co sprawia, że zapisana na materiale światłoczułym rzeczywistość staje się jeszcze intensywniejsza: „Obraz fotograficzny sprawia, że zastanawiam się nad rzeczywistością głębiej, niż gdybym na nią patrzył". (DS, 30) Fotografia ciekawi go właśnie dlatego, że wbrew potocznemu zwrotowi o „fotograficznej wierności", nie jest ona w istocie wierną kopią rzeczywistości. Jest interesująca nie przez to, co chce intencjonalnie pokazać, ale przez to, co o p r ó с z tego, niechcący, mimowolnie pokazu­ je. Ale jest też inna strona fotografii i , generalnie, technik reprodukujących rzeczywistość. I fotografia, i film są według Bacona zamachem na tradycyjnie pojęty sens wizerunku. Postrzegamy świat, chcąc nie chcąc, poprzez mnożące się w postępie geometrycznym coraz doskonalsze technicznie obrazki. W wymiarze masowym odbierają one zdolność bezpośredniego widzenia rzeczy. Ale dla malarza ta sytuacja nie tylko nie jest zagrożeniem, ale przeciwnie: może stać się wyzwoleniem. Wymusza bowiem kreatywność, skłania do poszukiwania nowych środków wyrazu: „W miarę rozwoju kina i innych technik malarz musi wykazywać coraz więcej inwencji. Musi na nowo odkryć realizm. Musi wlać realizm do systemu nerwowego przez swoją inwencję, bo nie ma już dzisiaj czegoś takiego jak naturalny realizm". (DS, 176) Postulat poszukiwania nowego realizmu bierze się też z prze­ konania o anachroniczności i nieadekwatności uznanych i oswojonych estetycznie sposobów przedstawiania: „wszel- kie próby powrotu do figuracji w najbardziej akceptowanym sensie były zupełnie nieudane i bezsensowne... Nie można dziś powtórzyć renesansu czy sztuki dwudziestego wieku. Potrzeba czegoś nowego. Nie może to być ilustracyjny realizm, ale realizm wypływający z prawdziwej inwencji, z nowego arbitralnego ujęcia rzeczywistości". (DS, 178-179) Realizmy się starzeją. Rzeczywistość nie chce się już zmieścić w foremki, których używano kiedyś. Bacon określa swój projekt na razie negatywnie. W każdym razie jedno już wiemy na pewno, ó w realizm nie jest tu pojęty naiwnie: naśladowczo i ilustracyjnie. Różni się więc w punk­ cie wyjścia od, dobrze zadomowionej w nowożytnym malarst­ wie zachodnim, platońskiej koncepcji пителл. Opisany w X księdze Pańffwa malarz był jedynie twórcą widziadeł, wyglądów rzeczy. W schizmatycznej ontologii Platona od­ dzielającej ostro świat idei od świata rzeczy wizerunki tych ostatnich znajdowały się dopiero „na trzecim miejscu w sto­ sunku do rzeczywistości" (10, 599 A). W hierarchii bytów, przykładowo, idea łóżka stoi wyżej od łóżka wykonanego przez rzemieślnika, a to z kolei stoi wyżej od łóżka namalowa­ nego. Postępująca degradacja. Jeśli rzecz jest cieniem idei, to obraz rzeczy jest ledwie cieniem cienia. O ile wytwory rzemieślnika znaleźć mogą pragmatyczne przynajmniej uza­ sadnienie, o tyle dzieło malarza takich, jak i żadnych innych racji nie znajduje. Sztuka, zrównana tu z lustrzanym od­ biciem, z biernym naśladownictwem, z prostym odwzorowa­ niem kreuje świat pozoru i złudy. Wprowadza w obszar nierzeczywistości. Malarz, tym samym, staje się zwodzicielem, iluzjonistą, sztukmistrzem. Oczywiście, Bacon w swoim sprzeciwie wobec realizmu, który znajdował swoje uzasadnienie w mimetyzmie typu rejestrującego, kopiującego, ilustracyjnego, nie odkrywa ziemi nieznanej. Realizm tak rozumiany, roztrzaskany został (Cezan­ ne, abstrakcja, kubizm) wiele lat wcześniej. Ciekawe jest, że mimo to operuje on, wydawałoby się całkowicie zgranym i zupełnie nieprzydatnym do założonego projektu, hasłem „realizm". Czy jest to tylko przywiązanie do słowa, czy kryje się za tym coś więcej: „Według mnie tajemnicą współczesnego malarstwa jest sposób oddawania podobieństwa, wyglądu. Wiem, że można je zilustrować, sfotografować. Jednakże jak można uchwycić tajemnicę podobieństwa i tajemnicę jego tworzenia? Jest to nielogiczne podejście do czegoś, co, mamy nadzieję, da logiczny rezultat. Chodzi o to, że malarz myśli, iż uda mu się nagle stworzyć coś w całkowicie nielogiczny sposób i że to będzie absolutnie realne, a w przypadku portretu rozpoznawalne jako osoba". (DS, 104) Oddawanie podobieńst­ wa? naśladowanie wyglądu? rozpoznawalność zakładająca porównanie obrazu z rzeczywistością? O co tu naprawdę chodzi? Czyżby Bacon, wbrew wcześniejszym deklaracjom, był zwolennikiem mimetyzmu na modlę platońską? Czyżby cierpiał na syndrom iluzjonisty Zeuxisa, który, wedle legendy odnotowanej przez Platona, tak wiernie odmalował winogrona, że ptaki myliły wizerunek z rzeczywistością? Do czego więc odnosi się przymiotnik „realny"? Sergiusz Eisenstein, kadr z filmu „Pancernik Potiomkin" (1925) W uwagach na temat malowania portretu, obok znanych już stwierdzeń, pojawiają się nowe wskazówki: „Zawsze pragnę zniekształcać wygląd ludzi, nie mogę malować ich dosłownie. Na przykład myślę, że spośród dwóch portretów Michela Le irisa ten, który jest mniej dosłowny, jest w istocie bardziej poruszający. Najdziwniejsze jest to, że choć twarz Michela 45 �formie, czy konieczne jest tu czynienie porównań między obrazem a rzeczywistością: „Dzieło sztuki ma swoją we­ wnętrzną siłę i w ten sposób do nas przemawia". Bacon potwierdza: „Oczywiście. Dzieło sztuki ma swoją własną moc, ponieważ odkrywa na nowo swój realizm". (DS, 172) 4 Mime^ü niejedno ma imię jest raczej okrągła, to jego cechy lepiej podkreślają kształty wąskie i podłużne. Nie wiadomo więc. co decyduje o tym, że coś wygląda bardziej realnie. Naprawdę chciałem, by portrety oddawały jego podobieństwo. Malowanie portretu nie ma sensu, jeśli nie chce się osiągnąć podobieństwa. Wąska i podłużna twarz z portretu nie ma nic wspólnego z praw­ dziwym Michelem, a jednak przypomina go bardzo mocno. Tak przynajmniej uważam. To jedna z tych rzeczy, których nie da się w malarstwie wytłumaczyć. Chciałbym, by moje obrazy były coraz bardziej sztuczne, coraz bardziej, jak się to mówi, rozbite". (DS,146) No więc dobrze: w „nowym" realizmie nie chodzi z pewnością o iluzyjną dosłowność. Ale w dalszym ciągu Bacon porównuje, dalej stara się o uchwyce­ nie podobieństwa. Chociaż twarz Michela jest okrągła, to realniejszy jest Michel podłużny. Jak to się dzieje? Prawdziwa zagadka. Ale czy Michela żywego z Michelem namalowanym w istocie coś łączy? Fajka namalowana to jednak nie jest fajka, demonstrował niegdyś Magritte. Prosta referencja obrazu zostaje zawieszona. Do czego więc odsyła, jeśli odsyła, obraz z twarzą Michela Leiris? W innej wypowiedzi rzuca Bacon nieco światła na naturę związku pomiędzy „materią" wyjściową, tematem a tym, co zostaje później na płótnie. Realność tego, co namalowane, nie łączy się wprost z tym, od czego zaczyna się pracę: „Nie musi być z tym związana, ponieważ stworzyłeś realny ekwiwalent tematu, który jest tym, co pozostaje. Musisz od czegoś zacząć i rozpoczynasz od tematu, który stopniowo, jeśli wszystko idzie dobrze, staje się coraz mniej istotny. Wtedy otrzymuje­ my pozostałość, którą nazywamy realnością i która być może ma coś wspólnego z tym, od czego zaczynaliśmy. Zazwyczaj jednak jest to bardzo słaby związek". (DS,180) Być może ma coś wspólnego. Ale co? W którymś momencie rozmówca Bacona zgłasza zasadniczą wątpliwość dotyczącą tego, czy realizm dzieła nie tkwi inherentnie w nim samym, w jego 46 Czyżby więc brak konsekwencji? Bacon jak gdyby nie mógł się zdecydować, o jaki realizm mu chodzi: z jednej strony chce porównywać namalowane z rzeczywistym, z dru­ giej obstaje przy względnej autonomii dzieła samego. Mimetyzm rozumiany jako bliżej niedookreślone, ale jednak na­ śladowanie ściera się tu z pojmowaniem sztuki, której mimetyzm w sobie, w swoich granicach znajduje racje i uzasadnienie. Tak jakby platonik walczył tu z arystotelikiem. To w Poefyce właśnie, dziele poświęconym zasadniczo sztuce słowa, znajdujemy fragment odnoszący się do sztuk przed­ stawiających, który można uznać za częściowo polemiczny wobec platońskiego ujęcia /мимеи,?: „Cieszy nas oglądanie obrazów, że patrząc na nie jesteśmy w stanie rozpoznać i domyślić się, co każdy z nich przedstawia, że np. ten przedstawia to a to. A jeśli się zdarzy, że nie widzieliśmy wcześniej przedstawionego przedmiotu, przyjemność sprawia nam nie sam jego wizerunek, lecz raczej staranne wykonanie dzieła, jego koloryt lub inne tego rodzaju rzeczy" \ Nie ma już potrzeby ani konieczności porównywania przedstawienia z rzeczywistością. Wewnętrzna organizacja dzieła ma byt samowystarczalny. Arystotelesowska mimefú nie jest bo­ wiem naśladowaniem lustrzanym rzeczy. Wedle Arystotelesa poeta przedstawiać powinien - a postulat ten rozciągnąć można na inne rodzaje twórczości - raczej zdarzenia niemoż­ liwe, lecz prawdopodobne niż możliwe, ale nieprawdopodob­ ne. Prawdopodobieństwo zaś odnosi się do świata przed­ stawionego dzieła, mieści się w nim samym, podczas gdy możliwość odsyła do rzeczywistości, do tego jak rzeczy istnieją. U Platona koncepcja mimejü była funkcją założeń ontologicznych. W ujęciu Arystotelesa, najogólniej, mimejú uwolniona od koncesji ontologicznych traktowana jest jako pojęcie czysto operacyjne.^ Odnosi się do wewnętrznej or­ ganizacji dzieła samego. Czy zatem w pojęciu realizmu u Bacona rysuje się wewnętrzne pęknięcie? Jest spór czy nie ma sporu? Wydaje się, że jednak nie. Naśladownictwo u Bacona nie ma przecież, przy wszystkich powierzchownych zbieżnościach, nic z pla­ tońskiej bierności kopiowania, jest zdecydowanie, po arystotelesowsku, dynamiczne. Porównanie, o jakim mówi Bacon, ów sprawdzian siły i intensywności dzieła, o ile w ogóle ma miejsce, wyraźnie nie zachodzi pomiędzy wizerunkiem atzw. obiektywną rzeczywistością, a więc taką, jaka dana jest w po­ tocznym oglądzie bądź w produkcie mechanicznej rejestracji, ale pomiędzy dziełem a uchwyconą okiem malarza w i z j ą rzeczywistości. Jeśli więc mowa jest o jakiejś ekwiwalencji, to dotyczy ona wyłącznie tych dwóch ostatnich elementów. Poza tym Bacon cały czas mocno akcentuje sztuczność przedsta­ wienia. „Muszę sprawić, by [obraz] był wystarczająco odległy od innych obrazów, chcę pokazać falę i plażę niemal jako oderwany fragment, tak aby ten obraz wyglądał sztucznie i jednocześnie bardziej realnie, niż gdyby przedstawiał morze przelewające się przez piaszczystą plażę". (DS, 148) Sztuka �musi być sztuczna. Ten tautologiczny banał prowadzi do niebanalnej tezy, której paradoksalność trafia w istotę rzeczy: im większa sztuczność, tym większa szansa na uzyskanie prawdy przedstawienia. Prawdy, a więc osiągnięcia w obrazie intensywności i takiego zestrojenia budujących go elementów, by nabrały cech wewnętrznej konieczności. Krótko: realizmu. „Niszczyć", „deformować", „zniekształcać" - to najczęś­ ciej pojawiające się w wypowiedziach Bacona słowa od­ noszące się już nie do teorii obrazu, ale wprost do samej roboty malarskiej. Jego obrazy z pewnością nie przypominają luster­ ka wiernie odzwierciedlającego powierzchnię rzeczywistości. Jeśli już, to raczej gabinet krzywych luster: „Moim celem jest zniekształcić obiekt tak, by był daleki od swego wyglądu, ale zniekształcenie to musi być zapisem ewokującym wygląd". (DS, 40) Bacon nieustannie psuje sobie grę. Sobie i innym. Niszczy zarówno „naturalne", bezpośrednie odniesienia do rzeczywistości, jak i elementy wprowadzające narracyjność przedstawienia. Przekreśla tym samym niepisany pakt o nie­ agresji pomiędzy obrazem a oglądającym, na mocy którego przedstawienie winno spełniać przyzwyczajenia i nawyki percepcyjne widza. Dzięki tym destrukcyjnym zabiegom stara się unicestwić wszelkie ślady realizmu ilustracyjnego. Defor­ mując, odkształcając przedmiot przedstawienia, Bacon poka­ zuje go w zupełnie nowym świetle. Wyrwany z sieci codzien­ nego, potocznego, rutynowego spojrzenia, skłania, zmusza, by zobaczyć go na nowo, jakby po raz pierwszy. Praktyka ta przypomina nieco brechtowski efekt obcości. W Baconowskim realizmie, odwrotnie niż w jego „klasycznym" XIX-wiecznym rozumieniu, nie chodzi o rozpoznanie znanego w nieznanym, ale o coś całkiem przeciwnego: o dostrzeżenie nieznanego w znajomym. O zerwanie z przedmiotu plastra zwyczajności. „Zawsze starałem się oddawać rzeczywistość tak bezpośrednio i surowo, jak tylko mogłem, ale ludzie uważają, że to przerażające". (DS, 48) Chodzi o typ realizmu, który jest również zaprzeczeniem zdroworozsądkowego, tak zwanego „realistycznego podejścia do rzeczywistości". To drugie, wbrew nazwie, byłoby raczej jakimś łże-realizmem, realizmem skłamanym, realizmem koncentrującym się ledwie na powierzchni rzeczy. Na różnice między tymi realizmami wskazuje trafnie Nicola Chiaromonte: „Przedmioty, sytuacje, 'fakty','sprawy', w swoim wymia­ rze codziennym, w swoim znaczeniu potocznym, jakie zgod­ nie i powszechnie im się nadaje, nie mają w sobie nic tajemniczego, a nawet są wręcz przeciwieństwem tajemnicy: tworzą świat bezpieczny, chroniący przed wszelkimi nie­ spodziankami i wszelką niejasnością. W taki właśnie sposób pojmuje rzeczywistość 'realista' (zarówno realista w dziedzinie estetyki, jak i polityki). Istnieje jednak inny sens rzeczywistości, ten mianowicie, który kryje się za sensem powszechnie przyjmowanym i nieokreślonym, za wieloraką wartością wszystkich spraw, rzeczy i sytuacji. Rzeczy­ wistość widziana z punktu widzenia tego innego sensu staje się święta, to znaczy przerażająca. Nie można oprzeć się sile wzroku, jak spojrzeniu Gorgony (jak miłości, zabójstwu, zazdro­ ści, ambicji, szaleństwu). Gdyż patrząc na nią, widzi się, jak dalece wszystko w poczynaniach ludzi jest niesprawiedliwe, a mimo to jednocześnie usprawiedliwione, gdyż wtedy wbija się wzrok pod powierzchnię niedorzeczności i widzi, że to, co niedorzeczne, tyle samo znaczy w zbrodni i szaleństwie, ile to, co wzniosłe. A też widzi się wyraźnie, jak bardzo cienka i przejrzys- Velasquez, Portret papieża Innocentego X, 1650 (poprzednia strona), i studium tego obrazu F. Bacona (1953) ta jest - o ile jest - ta przegroda oddzielająca nieodwracalne od zwyczajnego, katastrofę od pogodnego życia. A przecież ten właśnie sens powinien uwzględniać realista, jeżeli podchodzi do życia z powagą. Ponieważ ograniczanie się do potocznej wartości spraw i rzeczy nie jest niczym uzasadnione: sprawy i rzeczy mają swoją osobliwość, swoje piękno, swoją brzydotę, swoją rozważnośc i bezsensowność, swój porządek i nieład - istnieją wszystkie razem i jednocześnie każda oddzielnie. Kiedy w końcu dotrze się jakoś do tej wielości sensu i bezsensu w tych samych rzeczach, staje się wobec ich świętości. Ściślej mówiąc wobec tego, czemu Grecy przypisy­ wali w ostatecznym rachunku cechy i wygląd bóstwa lub demona. Wobec nieznanego. Wszystkie ludzkie poczynania mają taką właściwość"/ Z takiego właśnie, tak pojmowanego, realistycznego spoj­ rzenia wychodząc, poprzez uporczywe zdzieranie masek, w drodze konsekwentnie stosowanej strategii deziluzji, budu­ je Bacon swój realizm obrazu. Deformacje przedmiotowe, obok ostrego zazwyczaj, „odrealnionego", płasko kładzione­ go koloru tła oraz przezroczystych „klatek", to tylko jej jeden, może najbardziej rzucający się w oczy, element. Widać więc wyraźnie, że nie o destrukcję dla samej destrukcji tu chodzi, że odwrotną stroną tych „negatywnych", niszczycielskich prak­ tyk jest wymierny „pozytywny" rezultat: obraz zyskuje na realności. To zaś oznacza wyrafinowaną, co należy tu tłuma­ czyć jako: maksymalnie oczyszczoną z przypadkowych ele­ mentów, prostotę („w typie egipskiej rzeźby") i intensyw­ ność przedstawienia. Założona antymimetyczność była więc 47 �I tylko rodzajem walca mającego oczyścić przedpole. Destyla­ cja, redukcja, eliminacja. Ale co, jako konsekwencja tego typu zabiegów, na tym przedpolu się pojawia? Wydaje się, że jednak... лн/пел». Ale nie jest to już mimería naiwna, oparta na prostym powielaniu, kopiowaniu, naśladowaniu rzeczywisto­ ści, na odniesieniu do jej zewnętrznych, powierzchniowych aspektów, ale тнмелл zmierzająca do odsłonięcia ukrytego porządku rzeczy, dotarcia do takich wymiarów rzeczywisto­ ści, które dla oka tkwiącego w świecie „naturalnego na­ stawienia" są - z nawyku, z wygody, z przywiązania do bezpieczeństwa-zatajane, pomijane, w najlepszym wypadku spychane na margines. Tak rozumiana kategoria mimefü przypominałaby szestowowską apoteozę nieoczywistości. Nie byłaby już narzędziem zakłamującym rzeczywistość, ale instrumentem głęboko poznawczym: połączeniem wykrywa­ cza kłamstw z sondą głębinową. Ten zaś, w efekcie, budował­ by rzeczywistość obrazu rozumianą jako widzialny ekstrakt niewidzialnego, jako ujawnienie wewnętrznej struktury rzeczy. Postawa i poglądy Bacona w tej kwestii wydają się o tyle ważne i warte uwagi, że wyraźnie idą pod prąd dominującego w zachodnim myśleniu o sztuce, literaturze, humanistyce nurtu antymimetycznego. Załamanie porządku mimetycznego zrodziło się z poczucia nieprzystawalności dzieła (teks­ tu, obrazu) do rzeczywistości przezeń przedstawianej. Na wiele sposobów dowodzono i ujawniano fakt, że świat dzieła jest światem skonstruowanym, ostentacyjnie „zrobionym", że przedstawienie ma się nijak do rzeczywistości, że jest raczej przegrodą między nami a rzeczą niż oknem na tę rzecz otwierającym, że realizm to tylko nazwa konwencji, w skład której wchodzi zużyty zestaw chwytów pozorujących rzeczy­ wistość i pretendujących co najwyżej do jej przedstawienia czy opisania. Metafora lustra, tak mocno obecna w zachodniej retoryce estetycznej i epistemologicznej, zaczęła mieć jak najgorsze konotacje. М/шелл opisywano w kategoriach przy­ pominających relacje pana i niewolnika: to arbitralny, sztucz­ ny, autorytarny i represywny porządek mistyfikujący rzeczy­ wistość, więziący jego użytkowników w szklanej klatce form, które skutecznie uniemożliwiają zetknięcie z „nagą" rzeczy­ wistością. Ta ostatnia zresztą sama jest iluzją. Czy jednak w tej zrodzonej ze szczerego odruchu poznawczego i bez­ sprzecznie pogłębiającej samoświadomość artystyczną pasji antymimetycznej nie wylano przypadkiem dziecka z kąpielą? Czy nie stało się tak, że efektem zarzucenia uroszczeń mimetycznych (w jakiejkolwiek postaci) jest rosnący nar­ cyzm sztuki współczesnej? Nędza i jalowość ogromnych jej obszarów, z przyzwyczajenia już tylko sztuką zwanych, obfitujących w dzieła zajmujące się kontemplacją własnego ogona, sugerowałaby odpowiedź potwierdzającą. W projekcie realizmu Bacona obecne są, jak widzieliśmy, bardzo intensywne zabiegi antymimetyczne. Eksponuje on, na ile się da, sztuczność sztuki. Trudno więc posądzić go o prostoduszną naiwność ilustratora-kopisty. Ale wyraźnie to tylko ¿gffrwgMf całego przedsięwzięcia. Cel właściwy umieszczony jest gdzie indziej. Bacon solidnie przygotowuje grunt, bo m i m o w s z y s t k o chce odnosić swoją sztukę do rzeczywistości. Chce ją malarsko nazywać i o niej mówić. Chce ją nie naśladując naśladować. Realizm spojrzenia transformuje się tu w realizm obrazu. Ale nie jest to zależność prosta. Przykładowo: obecność lęku i przemocy, tak często podkreślana w jego płótnach, nie jest w żadnym razie, jak się Cimabue, Ukrzyżowanie (odwrócone) z 1272-1274 czasem naiwnie sugeruje, zwykłą funkcją życiowych okolicz­ ności. „Można powiedzieć, że zawsze żyłem pośród różnych form przemocy, która wywarła na mnie pewien wpływ. Jednak ta przemoc mojego życia, przemoc, wśród której żyłem, różni się od przemocy w malarstwie. Przemoc farby nie ma nic wspólnego z wojną. Ona usiłuje przemienić przemoc rzeczywistości". (DS, 81) Zależność genetyczna więc odpada. Podobnie: „brutalność faktu", określenie tak dla Bacona ważne, że pod pewnymi względami można by uznać je za synonim „nowego realizmu", nie odnosi się do mniej lub bardziej uchwytnych drastyczności obrazu, ale zwraca uwagę na jakości czysto malarskie, powtórzmy raz jeszcze: na intensywność i siłę przedstawienia. „Żywa", obserwowalna, doświadczana rzeczywistość zastyga w formie dzieła. To do niej, a nie do rozpoznawalnego tematu, odnosi się najpierw i przede wszystkim nazwa „realizm". Nie ma w myśleniu Bacona śladu sporu o istnienie świata. Przeciwnie: za jego rozumieniem malarstwa stoi mocne przekonanie, że świat, ze swoimi stronami przyjemnymi jak i całą swoją potwornością (zwłaszcza z tą ostatnią) naprawdę j e s t . I dalej: że sztuka jest szczególnego rodzaju aktywnoś­ cią poznawczą penetrującą „świat realny" aż do granic jego poznawalności. Samo zaś malowanie ożywia beznadziejna nadzieja, że są rzadkie chwile, w których jego ukryty, do duchowego porządku należący, wymiar udaje się odsłonić. „Narzędzia, jakimi posługujemy się, są istotnie prymitywne - kij z przytwierdzoną na końcu kępką szczeciny, prostokątna deska, pigmenty, oleje", jak pisał - ręką Herberta - w swym liście do Leeuvenhoeka Johannes Vermeer/ Środki, w istocie, nie są wyszukane. Ale to niczego, gdy chodzi o to, co w materii sztuki najważniejsze, nie zmienia. Czy podoba się wam nasz ogród? Owszem, ale nie za bardzo: „Po zdjęciu czarnych okularów ten świat przerażający jest tym bardziej Prawdziwy jest. Właściwe barwy �Studium Ukrzyżowania, część tryptyku F . Bacona (1962) wpełzają na właściwe miejsca Wąż ślizga s i ę po wszystkim, co napotka. Właśnie nas dotknął"/ Czy podoba się wam nasz ogród? No, nie całkiem. Nie zupełnie nam się podoba. Kolorowy obrazek radosnego Początku zaczernił się wyraźnie. To, co z niego pozostało, tworzy już tylko zetlały dagerotyp utraconej niewinności. Ogród malowany przez Bacona w niczym nie przypomina ogrodu Eden. To, w najlepszym wypadku, ogród zoologiczny, o ile nie, w niektórych płótnach, ogród koncentracyjny. Zadziwiająco zgodne w podkreślaniu takiego właśnie „treś­ ciowego" wymiaru realizmu obrazów Bacona są wypowiedzi oglądających. Karpiński: „Oko wyolbrzymione, usta przesunięte, defor­ macja nie picassowska, bez porównania b a r d z i e j r e ­ a l i s t y c z n a i o k r u t n a , [podkr. DC] Wychodzi skryta zmaza każdego człowieka, coś, co budzi strach: tak być może, tak jest. Twarze zniekształcone, pogruchotane kości. Ukrzy­ żowanie bez odkupiąjącej mocy. Stałym motywem obrazów Bacona jest może nie tyle grzech pierworodny, co pierwotna skaza, obecna na twarzy i w osobowości współczesnego człowieka."* Herling-Grudziński: „Nie znam we współczesnym malarst­ wie równie potężnej i równie /%ус%л€/ wizji samotności człowieka rzuconego w świat, rozpiętego na samym swoim istnieniu, umęczonego nim., zagubionego w pustce rzeczywis­ tości."" Nowosielski: „Zło w sztuce Bacona jest tak nieskończenie groźne właśnie dlatego, że zdaje się posiadać byt substancjonalny. Obrazy UJbzyżow%m Bacona wydobywają z aktu ukrzyżowania aspekt infcmalny nie mający żadnego zakorze­ nienia w metafizycznym przezwyciężeniu zła. Ukazują coś, co można nazwać złem absolutnym."" Czyżby obrazy Bacona były malarską prefiguracją piekła? Bądźmy ostrożni. Chociaż... Ów infernalny motyw zbyt uporczywie obecny jest w opiniach o malarstwie Bacona, by go lekceważyć. Przywołajmy jeszcze jeden, tym razem, kulturowy „tekst". ВдАмддд Tima Burtona odesłano już, nie wchodźmy w to, czy słusznie i wedle jakich kryteriów, do narożnika z napisem „kultura masowa". Bez względu jednak na wartościujące zaszeregowanie może być on czytany również jako metatekstowa antologia wątków i tematów współczesnej kultury popularnej i w tym, dla nas, jego wartość poznawcza. Oto w jednej ze scen demoniczny Joker, zajęty permanentną walką z siłami Dobra, odwiedza wraz ze swoją świtą muzeum w Gotham City. Ściany obwieszone arcydziełami malarstwa. Świątynia piękna. Zanosi się niechybnie na bluźnierczą fiestę. I rzeczywiście: wesoła ekipa zaczyna chlastać kubłami farby po wszystkim, co znajdzie na ścianach. Rembrandt, Degas, Renoir, Vermeer... Nic nie zostaje oszczędzone. Prawie nic. W pewnym momencie Joker staje przed obrazem Bacona. Zwraca się do pomocnika: „Zaczekaj. Ten mi się podoba. Nie niszcz go". Swój, do swego, po swoje? Groteskowy żart to tylko czy wyraz kulturowej samowiedzy? Najkrótsza i naj­ głębsza definicja realizmu Bacona? Te pytania trochę niepokoją. A nawet bardzo. PRZYPIS Y ' J. Woźniakowski, Ov dzff/f ze J Z / w b * , Warszawa 1974, s. 155-156; Tadzio = Tadeusz Brzozowski. ' D. Sylvester, /fozmwwy z f/wre-wem gwcwiem. ДгыЫлол; yütfu, przel. M.Wasilewski, Poznań 1997, s. 99; dalej w tekście używam skrótu DS i podaję numer strony. ' Próby nowego przemyślenia „niepoprawnej metodologicznie" relacji miedzy biografía i dziełem przynosi zbiór: Źycff wrryjfy. ? m № m y ürfy.\V)rz/%f/, pod red. M . Poprzęckiej, Warszawa 1995 ^ Arystoteles, fof/уЫ, przeł. H. Podhielski, Ossolineum 1983,1448b, 15-20 Por. P. Ricoeur, /'míe dm7 Л/агшгае, (tum. К. McLaughlin. D. Pellauer, Chicago 1984-1988, t.l * N. Chiaromonte, Co pozwffa/e?, przeł. S. Kasprzysiak, „Tygodnik Po­ wszechny" nr 37:1995, s. 8 ^ Z. Herbert, Afarfwa /wfura z wfdzfdbm, Wroclaw 1993, s. 168 * M. Świetlicki, ¿f дылд еде j'on/m?, w: M. Świetlicki, W. Wilczyk, 20 nifzapwnníwiycA przefw^w f /0 tu/fwwycA /f//^rw/», Kraków 1996 b.n.s. ^ W. Karpiński, Дтггу*оллЫе cif/uf, Wroclaw 1997, s. 180 G. Herling-Grudziński, Z)zúwü* рйоду V97J-/979, Warszawa 1990, s. 204 " Z. Podgórzec, Mó/ Oinafu.Y. Лс/z^wy z Jerzym AfowüjffüJWm, Białystok 1993, s. 11 49 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63f1f9aab7d953d78e7f6a666d6eb581.pdf 57e12c081afff1c3fd07f12019b046a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2617 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2432 Title A name given to the resource Fotografíe cudowne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.50-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fotografíe cudowne Hubert Czachowski WSTĘP Cuda się zdarzają. W katolicyzmie dzieje się to głównie za sprawą Matki Boskiej. Kilkadziesiąt lat po Fatimie, ponad sto po Lourdes, po wielu innych objawieniach i cudownych wydarzeniach, które raz po raz wstrząsają społecznością katolicką na świecie, dla milionów ludzi stały się czymś naturalnym, nie budzącym zdziwienia i wręcz niezbędnym składnikiem własnej religijności. We współczesnym świecie znane są dość dobrze objawienia wizerunków na korze drzew, wśród liści, oczywiście na niebie, a w ostatnich latach coraz częściej na szybach. Jest jednak jeszcze inna możliwość zaistnienia cudu. Otóż okazuje się, że jeden wynalazek ludzkości jest szczególnie predestynowany do kontaktu z sac­ rum. Tym wynalazkiem jest fotografia. Jaki związek występuje pomiędzy fotografią a cudem? Wydaje się, że nikt z największych teoretyków i filozofów fotografii nie przewidział, że właśnie zdjęcia mogą pokazać wymiary innej rzeczywistości świata, „z tamtej strony". To już nie są osławione fotografie kirlianowskie, gdzie - jak sugerują ich zwolennicy - można zobaczyć to, co okultyści nazywali zawsze „ciałem eterycznym" (Stefański, Komar 1982). Na tych fotografiach widać było bowiem „aurę" dookoła organizmów żywych w postaci świetlistej obwódki z drobnych promieni. Jednakże do powstania tych fotografii potrzebne było zbudowanie specyficznego aparatu i sprowo­ kowanie określonych warunków (fotografowany obiekt musi być poddany działaniu wielkiej częstotliwości). A przy cudzie jest zupełnie inaczej - wystarcza po prostu sama właściwość fotografii plus świętość osób fotografujących. Pamiętamy dobrze opisy etnografów dotyczące społeczno­ ści plemiennych, traktujących aparat fotograficzny jako przedmiot, który może skraść duszę. A więc wynalazek ten dotykał także innego wymiaru, transcendencji. Ten sposób patrzenia na fotografię przez te społeczności jest co prawda konsekwencją utożsamiania „materialnie i psychologicznie" wszelkich portretów ze swoim pierwowzorem, jak pisał Lucien Lévy-Bruhl (1992:68). Francuski uczony zaznaczał bowiem, iż członkowie tych społeczności jakikolwiek obraz postaci człowieka postrzegali zgoła w wymiarze mistycznym, tak samo jak siebie samych. Nic więc dziwnego, że aparat fotograficzny, który obrazy te robił całkowicie wiernie, został mocno powiązany ze sferą sacrum. „Pewnego razu w wiosce leżącej nad dolnym biegiem rzeki Jukon podróżnik nastawił aparat fotograficzny, by zrobić zdjęcie ludzi kręcących się przy swych domach. Gdy nastawiał obiektyw, podszedł do niego wódz wioski żądając, by pozwolono mu zajrzeć pod czarną chustę. Po otrzymaniu zezwolenia wpatrywał się uważnie przez minutę w poruszające się na matówce postacie, po czym nagle odskoczył i krzyknął na cały głos do ludzi: On ma wszystkie wasze cienie w swej skrzynce'."- tak brzmi kla­ syczny już dzisiaj tekst etnologiczny (Frazer 1965:182-183). Współcześni Hindusi towarzyszący ceremonii palenia zwłok 50 nad świętą rzeką Ganges w Benares nie pozwalają foto­ grafować obrzędu ciekawskim turystom, gdyż może to spo­ wodować zagubienie duszy.' W kulturze ludowej początkowo fotografia funkcjonowała na dość podobnych zasadach. Jed­ nak Roch Sulima (1992) w swojej pracy o fotografii pisze, że jej funkcja magiczna - traktowanie zdjęcia jako „cienia" czy „duszy" - w obecnej kulturze ludowej występuje w formie całkowicie szczątkowej. Nie sposób się z tym nie zgodzić. Współczesna ogromna powszechność wykonywania zdjęć musiała oczywiście wpłynąć na „oswojenie" i „zeświec­ czenie" natury fotografii przez kulturę typu ludowego, przy­ najmniej w jej tradycyjnym odczuwaniu. Może mieć to jednak również konsekwencje przeciwne. Podobnie zresztą jak to się ma w przypadku współczesnego zlaicyzowanego świata, gdzie następuje - trochę w inny sposób - „ponowne jego zaczarowanie". Tak więc mamy również w fotografii powrót sacrum w innej postaci, jej ponowne zaczarowanie. Znowuż fotografia - w świadomości kultury typu ludowego - zyskuje na powrót zdolność przenikania światów. CUD Chęć doświadczenia cudu jest ogromna. To ona w dużej mierze formuje postawy religijne wielu ludzi. Więcej - sądzę, że bez cudu wiele osób mogłoby stracić wiarę w Boga. Bo przecież, czyż może być większy dowód na Jego istnienie niż II. 1. Fotografia słońca, R z y m �II. 2. Okonin к. Grudządza t l . 3. Hostia na dachu stodoły, Radomin jakiś rodzaj bezpośredniego znaku? Bo chodzi właśnie o znaki o charakterze nienaturalnym, a takie mogą pochodzić wyłącz­ nie z „tego innego świata", którym w chrześcijaństwie „rządzi" Bóg (por. Otto 1993:90-91). W polskiej literaturze doczekaliśmy się bardzo dobrego terminu na określenie miejsca i potrzeby cudu w doświad­ czeniu religijnym - „wrażliwość mirakularna". Wynika ona ze „stałego oczekiwania niezwykłości, niegodzenia się na trwanie bez doświadczenia tajemnicy tego, co niepojęte, nadrealne" (Hemka, Olędzki 1990:12). Doświadczyć cudu można w różny sposób - może to być bezpośrednia relacja (świadectwo) kogoś, kto sam cud prze­ żył, może to być własne uzdrowienie, może to być zobaczenie twarzy Boga na korze drzewa lub na szybie, można ujrzeć krew płynącą z oczu gipsowej figury. Wszystko to są znaki Boga dla ludzi. Wszystko to są jednak pewne znaki pośrednie. Moc Boga/sacrum pozwala na ingerencję w rzeczywistość ziemską. Są to te wszystkie przeróżne odmiany hierofanii, o których pisał Eliade (1993). Ale czy można Boga po prostu zobaczyć? Nie chodzi już tutaj o znak jakiś skierowany do ludzi, ale o odkrycie prawdziwej boskiej postaci. Sensualizm i antropomorłizm ludowej religijno­ ści i mentalności ciągle daje o sobie znać, pozwalając nadawać fizyczne cechy ludzkie nie tylko - co jest jak najbardziej uprawomocnione - Matce Boskiej i Jezusowi, ale też Bogu Ojcu. Jest to zgodne zresztą z liczną chrześcijańską ikonografią, zarówno znajdującą się w kościołach, jak i na rozpowszech­ nianych - dawniej i obecnie - domowych przedmiotach kultu religijnego. Ikonografia ta zawsze wywierała wpływ na zbiorowe wyobrażenia religijne. Nie zawsze jednak były one tożsame, a więc różnorodne wizerunki poszczególnych postaci funkc­ jonowały obok siebie bez przeszkód. Żaden z nich w zasadzie nie stawał się obowiązującym kanonem, a więc „prawdziwe" wizerunki Boga Ojca, Jezusa, Ducha Świętego oraz Matki Boskiej - która oczywiście nie jest Bogiem, ale w religijności ludowej często zajmuje bliskie Jemu miejsce - pozostawały nieznane. W zasadzie do tej pory tylko jeden wizerunek posądzany był o rzeczywiste ukazanie oblicza Jezusa. Chodzi tutaj oczywiście o wizerunek z całunu turyńskiego. ści ich zaistnienia - a mianowicie cud, którego nie można zobaczyć gołym okiem. Nie chodzi więc tutaj o fotografie np. twarzy Matki Boskiej, którą widać na korze drzewa lub szybie. Chodzi o rejestrację na kliszy zjawisk odczytywanych jako prawdziwa obecność w ziemskim wymiarze „innego świata", transcendencji, sacrum. Dzięki fotografii zwiększa się także krąg społeczny odbiorców, którzy mogą doświad­ czyć widzenia cudu. Na wielu bowiem fotografiach „cudow­ ny" znak widzi każdy, zupełnie niezależnie od osobistego nastawienia religijnego. Widzą go także ateiści. Do dyskusji pozostaje więc tylko wiara w jego prawdziwość. Nie miejsce oczywiście tutaj na tego typu rozważania. Mówimy o WIE­ RZE, czyli o czymś całkowicie subiektywnym i niesprawdzal­ nym żadnymi naukowymi metodami. Jednak dla wielu ludzi, którzy widzą cud na fotografii, właśnie len fakt jest dowodem koronnym na prawdziwość cudu, na prawdziwość wiary i Boga. Przecież fotografia nie kłamie, bo nie może kłamać, jest przecież - zdaniem większości ludzi - wynalazkiem, który rejestruje rzeczywistość taką, jaka jest, w stu procen­ tach. Taki pogląd w kulturze typu ludowego jest ciągle czymś powszechnym, mimo zakwestionowania go współcześnie przez teoretyków i filozofów fotografii oraz samych foto­ grafów. Mimo zaniku wielu innych - teoretycznie ważniej­ szych - czynników „prawdy obiektywnej", fotografia ciągle stoi po części niewzruszona na straży obiektywnego poznania. Staje się jednym z niewielu bastionów modernizmu wobec wszechpotężnego i szalejącego postmodernizmu. FOTOGRAFIE CUDOWNE Cuda widzą wizjonerzy, nieraz osoby bliskie im duchowo, zdarzają się też cuda oglądane przez tysiące ludzi. Na fotografiach pojawia się jednak jeszcze inny aspekt możliwo- Fotografie cudowne bywają różne, tak jak różne bywają same cuda, tak jak różnorodne może być doświadczenie sacrum czy Boga. Są więc i takie, które zdają się być mniej oczywiste, gdzie obraz nie jest jednoznaczny. U pielgrzymów znajdujących się na miejscach objawień jednak również i one nic wywołują żadnych wątpliwości. Są widocznymi dowoda­ mi istnienia Boga (sacrum). I jako takie nie są poddawane w zasadzie żadnym racjonalizacjom. Popatrzmy więc na kilka przykładów fotografii cudow­ nych, które krążą wśród współczesnych Polaków Najczęś­ ciej spotkać je można w miejscach szczególnych, tzn. tam, gdzie wcześniej zdarzały się cuda Matki Bożej. Tak było np. w Okoninie koło Grudziądza. W niedzielę 13 czerwca 1995 roku w rocznicę objawienia Matki Boskiej, Mężczyzna (lat ok. 50.), na parkingu prezentował pielgrzymom oprawioną foto­ grafię, którą wykonała kilka miesięcy wcześniej jego żona. Zrobiła ona zdjęcie drzew w Okoninie, przy których pięć lat 57 ł �II. 4. Promień światła wychodzi z ciata Vcroniki Lucken; il. 5. Cu­ downa fotografia z Bayside. „Sługa Henry odziany s i ó d e m k a m i " wcześniej Matka B o s k a objawiła sic po raz p i e r w s z y Krzysz­ tofowi C z a m o c i c , miejscowemu rolnikowi. Podczas p u b l i c z ­ nej prezentacji fotografii Ż o n a skromnie stała z boku, to jej m ą ż wziął na siebie c i ę ż a r opowieści. N a t y m zdjęciu - j a k przekonywająco wyjaśniał M ę ż c z y z n a setkom pielgrzymów - w p r a w y m g ó r n y m r o g u widać 3/4 twarzy Boga Ojca, na lewo od niej t w a r z y Jezusa oraz p o n i ż e j - skrzyżowane b i a ł e p r o m i e n i e - to D u c h Ś w i ę t y . W i z e r u n k i tc są j e d n a k mało wyraźne, w zasadzie tworzą je nieostre białe pasy. N a j cickawiej przedstawia się sprawa ujęcia t w a r z y Boga Ojca, gdyż 1/4 część znalazła się poza kadrem. Sugeruje to, że rzeczywiście B ó g b y ł obecny na m i e j s c u objawień i po prostu - przypadkowo został sfotografowany. W y g l ą d a w i ę c na to, ż e fotografia z o s t a ł a wykonana poza i n t e n c j ą samego Boga. M i n i m a l n i e i n n e ustawienie aparatu pozwoliłoby zapewne na zdjęcie całej Jego twarzy. F a k t ten m o ż n a również, jak sądzę, zinterpretować w kategoriach f a ł s z u i prawdy. Mianowicie, jest w t y m także - wyrażona /трЛс/гс - sugestia, że fałszerze u m i e ś c i l i b y oczywiście całą t w a r z Boga Ojca. Stałem obok M ę ż c z y z n y dwa razy po kilkadziesiąt m i n u t , słuchając jego w y j a ś n i e ń oraz k o m e n t a r z y l u d z i . T r u d n o m i oczywiście u s t a l i ć dokładną liczbę słuchaczy i widzów. W ten dzień pogoda była wspaniała, świeciło słońce i było bardzo ciepło. Nic więc dziwnego, że do O k o n i n a zjechało około stu a u t o k a r ó w , n i c mówiąc j u ż o podobnej l i c z b i e samochodów osobowych. Wszyscy pielgrzymi, idąc na miejsce objawień. 52 przechodzili kolo samochodu Mężczyzny. Zdecydowana wię­ kszość zatrzymywała się. Łatwo więc przyjąć, iż fotografię mogło zobaczyć nawet 4 tysiące osób. Przy mnie przewinęło się tam ich przynajmniej kilkaset. Nikt nie wątpił w praw­ dziwość przedstawianej fotografii. Mało tego - głośnym zachwytom nie było końca. Każdy, kto już zobaczył, zaraz dalej opowiadał i pokazywał następnym, ciągle dochodzącym nowym pielgrzymom. Podzielić się cudem - to ważne. Staje się wtedy pielgrzym nosicielem samego sacrum, współuczestniczy w dziejącej się cudowności. Nie ma co podejrzewać, że w opisanym wyżej przypadku chodziło o pozyskanie pieniędzy. Małżeństwo w ogóle ich nie zbierało, nie prowadziło też zapisów na fotograficzne odbitki. Po prostu chciało podzielić się czymś wyjątkowym, co je spotkało, a co nie może przecież spotkać każdego. Tak, nic każdy może zrobić zdjęcie Trójcy Świętej. Nic jest to tylko wykonanie zdjęcia w odpowiedniej chwili, na odpowiednim miejscu. Do tego trzeba być odpowiednio ducho­ wo przygotowanym. Podkreślał to Mężczyzna mówiąc, że jego Żona potrafi się bardzo gorliwie i długo modlić, a jemu samemu zapewne nigdy nie udałoby się takiego zdjęcia wykonać. Jest więc modlitwa drogą pewną i jedyną dla kontaktu z sacrum, nawet kontaktu tak „tajemniczego" jak poprzez fotografie. Nic nie wiem o autorze innego zdjęcia ukazującego stodołę za domem, w którym mieszkała slygmalyczka Jadwiga Bartcl. także doświadczająca objawień Maiki Boskiej i Jezusa. W Radominie (woj. toruńskie), gdzie mieszkała, działo się wiele różnych „cudownych" zjawisk. Tutaj przyjrzymy się tylko jednemu zdjęciu, które krąży wśród pielgrzymów. Na stodole widać białe, małe kółko. Według pielgrzymów jest to hostia. Trudno wytłumaczyć, dlaczego akurat dach stodoły został uznany (przez sacrum) za lokum odpowiednie dla pojawienia się tam Najświętszego Sakramentu. Były przecież dużo lepsze i bardziej, wydawałoby się, odpowiednie miejsca, chociaż stodoła występuje tutaj jako tło dla krzyża po­ stawionego na podwórku, gdzie objawiała się Matka Boska. Z osobą Jadwigi Bartcl związana jest pewna nieformalna grupa religijna, wśród której wielką popularnością cieszą się - bardzo dla nas ciekawe - zdjęcia z Bayside z USA, które pielgrzymi pokazują na równi z tymi polskimi. W Bayside od 1975 Matka Boska objawia się Vcronice Lueken. Trudno powiedzieć, dlaczego akurat te objawienia zyskały w Polsce popularność. Prawdopodobnie rozpowszechniali je odwiedza­ jący polskie miejsca objawień zagraniczni wizjonerzy. Jedno jest natomiast pewne - Bayside jest czołowym miejscem na świecie pod względem ilości powstających tam cudownych fotografii. Są one bardzo rozmaite i - co tu dużo mówić - niecodzienne. W zasadzie można powiedzieć, że są bardzo udziwnione, szokujące, a jednocześnie naiwne. Naiwne dlate­ go, że dla każdego, kto zna się chociaż trochę na fotografii, technologia ich powstania od razu staje się jasna. Uzyskać podobne efekty może każdy, kto chociaż w średnim stopniu pojął zasady fotografii. Oczywiście, dla przekonanych o pra­ wdziwości tych zdjęć pielgrzymów nic ma to żadnego znaczenia, bo przecież Bóg w swej wszechmocy może także w taki sposób ingerować w proces fotograficzny. Kilka fotografii zostało wykonanych w kaplicy w czasie modlitw, głównie podczas odmawiania różańca. Jest w tym wyraźna sugestia, że właśnie ten rodzaj modlitwy jest szczególnie predestynowany do kontaktu z sacrum. Wtedy to właśnie sacrum „schodzi" na ziemię i pojawia się tuż obok odmawia- �jących modlitwę. Inne zdjęcie jest jeszcze bardziej tajem­ nicze. Oto sługa Henry, najbliższy współpracownik Veroniki, jest - jak informują podpisy na tej fotografii - „odziany siódemkami". Na tym pogrążonym całkowicie w mroku zdję­ ciu, ledwo widoczna postać mężczyzny (sługa Henry) zakryta jest przez świetlne promienie, warstwowo układające się rzeczywiście w kształt kilkunastu nałożonych na siebie siódemek. Pozostawiono to bez komentarza, ale przecież każ­ dy wie, że siedem jest liczbą szczególną, magiczną. A jednak słowo „magia" w relacjach pielgrzymów nigdy nie pada. Na fotografii Veroniki widać wychodzący z jej ciała „cudownie gruby promień światła... To niebieskie światło jest białe", jak zapisano na odwrocie zdjęcia. To, zdawałoby się, całkowicie nielogiczne zdanie nie wzbudza żadnego zdumie­ nia i nie skłania nikogo do refleksji. Wielokrotnie powtarzane działa na zasadzie magicznej formuły. Nie ma ono - co prawda - zmieniać niczego w fizycznej realności świata, ale utwierdza nadprzyrodzone efekty na fotografii. Dobitnie wskazuje również na łączność Veroniki z sacrum (wg pielg rzymów promień świadczy o obecności Ducha Świętego). Bo sacrum - jak odczuwają to pielgrzymi - wymyka się wszelkim racjonalizacjom. Na nic zda się tutaj „mędrca szkiełko i oko". Jednym z najbardziej dziwnych, a w relacjach pielgrzymów - najstraszniejszych zdjęć, jest sfotografowana, tak po prostu PRZESTROGA DLA ŚWIATA. Oczywiście, trzeba na nią patrzeć jako na jedną z możliwych manifestacji sacrum. Zdjęcie wygląda dosyć demonicznie. Można więc dać upust wyobraźni i próbować doszukiwać się śladów personifikacji - jest zarys głowy, trochę podobny do stereotypowych wyobrażeń czarownicy, są wyciągnięte w przód ręce. „Prze­ stroga" jest bialo-żółto-czerwona. To nic, że trudno sobie nawet wyobrazić, w jaki sposób można sfotografować coś tak niematerialnego i abstrakcyjnego, jak „przestrogadla świata". Ale to przecież jest znak sacrum, bardzo wymowny, bo zawierający w sobie dużą dramaturgię oraz diagnozę stanu świata pod koniec XX wieku. Sacrum uwidacznia się także na fotografiach polskich wizjonerów. Na zdjęciu najsłynniejszego z nich - Kazimierza Domańskiego z Oławy - widać wielką białą smugę, która zasłania twarz wizjonera. To - jak opowiadają pielgrzymi - Duch Święty. Widać tutaj, że fotografie Ducha Świętego mogą być bardzo różne - od delikatnego zarysu gołębia do nieregularnego grubego promienia/ W pielgrzymach takie metamorfozy nie wywołują w zasadzie żadnych obaw. Tutaj bowiem wszystko wydaje się być możliwe i - tak naprawdę - nic nie wywołuje zdziwienia. Fotografie cudowne wykazują jeszcze jedną niesamowitą właściwość. Otóż oprócz tego, co widać na nich wprost, tzn. oprócz widocznych wprost przejawów sacrum, można-zna­ jąc odpowiednie reguły - zobaczyć coś więcej. Najczęściej trzeba po prostu odwrócić w odpowiedni sposób fotografię. I lak na opisanym powyżej zdjęciu pokazywanym przez Małżeństwo w Okoninie, po odwróceniu go do góry nogami widać - jak twierdzili liczni pielgrzymi - modlącego się papieża. Ciekawe, że o zjawisku tym opowiadał nie Męż­ czyzna, ale zupełnie niezależna grupa pielgrzymów posiada­ jących małą odbitkę zdjęcia. Mężczyzna pytany o ten - w końcu nie bez znaczenia - szczegół stwierdził wręcz, że on sam tego nie widzi, więc o tym nie mówi. Był w tym, jak sądzę, zdecydowanie uczciwy i wiarygodny. Oczywiście nic wszystkie cudowne fotografie po odwróceniu dają podobne Cudowne fotografie z Bayside: it. 6. „Przestroga dla świata", ¡I. 7. .,Dwie trójki po odwróceniu dają dwie litery W (wojna wojna = war war) efekty. Jednak - przy tym zwielokrotnionym oddziaływaniu sacrum na proces fotograficzny - wywołują one jakby proporcjonalnie większy jeszcze entuzjazm. Na jednym zdjęciu z Bayside widoczne są grube pomarań­ czowe promienie układające się w dwie trójki (3) - co według relacji oznacza „ostrzeżenie". Dodatkowo zwracano uwagę, żc 33 to liczba lat Jezusa, kiedy poniósł śmierć na krzyżu. Mamy więc także tutaj odniesienie do powszechnie znanej symboliki cyfry 3 (można tutaj ułożyć całą listę porównań do symboliki znanej ze starożytności i chrześcijaństwa, zob. Forstner 1990:43-44). Na tym jednak ta fotografia nic wyczerpuje swoich sakralnych znaczeń - gdyż dwie 3 po odwróceniu fotografii dają dwie litery W, co jak mówią pielgrzymi znaczy „Wojna, Wojna". (Dobrze, że po angielsku słowo wojna zaczyna się także na literę w). Także więc to pełne symbolicznych odniesień zdjęcie jest swoistą apokalip­ tyczną przestrogą dla świata. Apogeum cudownych zdjęć - spośród tych, które miałem w ręku - jest fotografia słońca wykonana przez nieznanego autora w Rzymie. Otóż po wywołaniu filmu okazało się, że zamiast zdjęcia słońca (czego wykonanie samo w sobie nie jest proste) widać, ni mniej, ni więcej, tylko papieża Jana Pawła I I płaczącego i przytulonego przez Matkę Boską. Te gesty pielgrzymi bezbłędnie kojarzyli z tymi, które zapamię­ tali z sytuacji składania gratulacji przez kardynała Stefana Wyszyńskiego nowo wybranemu na urząd papieża Karolowi 53 �I Wojtyle. Słońce szczególnie często występuje jako miejsce znaku sacrum. Tak było w Fatimie, tak jest w Medjugorie, tak jest i w Okoninie, gdzie setki ludzi „widzą" drgające słońce, a pojedyncze osoby dostrzegają na tarczy słonecznej hostię. Słońce jest bardzo mocno związane z sacrum. Nic dziwnego więc, że w świętym mieście Rzymie, tuż przy miejscu zamieszkania następcy św. Piotra na Ziemi, fotografia słońca może dać takie efekty. Można - jak sądzę - powiedzieć, że na fotografiach powstają wręcz epifanie czy teofanie świetlne. Nie może to przecież dziwić, gdyż światłość była współistotna Jezusowi już przy jego narodzinach (Eliade 1994:50). Takie epifanie świetlne są znane w bardzo różnych religiach świata; można mówić nawet o różnych mitologiach światłości (Eliade 1994). Nie można wreszcie zapomnieć, że właśnie Światło zajmuje bardzo ważne miejsce w pojawiających się relacjach ludzi przeżywających śmierć kliniczną. Eliade zaczyna tekst o „przeżyciu światłości mistycznej" od analizy snu, w którym nieświadome przeżycia religijne chro­ nią się i czekają na dojście do świadomości współczesnego człowieka. Nasuwa się tutaj - przy zachowaniu kluczowych odmienności - pewna paralela pomiędzy snem, jak w anali­ zach Eliadego, a możliwościami, które posiada fotografia w odczuciach pielgrzymów z miejsc cudownych objawień. Gdzieś bowiem pojawia się podobieństwo ich natury, podo­ bieństwo stanu podświadomości i istnienia drugiego dna, czekających na ujawnienie przy sprzyjających okolicznoś­ ciach. Także do przeżycia teofanii świetlnej na fotografii pasują słowa Eliadego (1994:15), że „wszystkie przeżycia światłości nadprzyrodzonej można sprowadzić do wspólnego mianownika: ten, kto doznaje takiego przeżycia, podlega przemianie ontologicznej, zyskuje nowy sposób istnienia, który zapewnia mu dostęp do świata duchowego". Bo właśnie wielu pielgrzymów w miejscach objawień najmocniej przeży­ wa cuda na fotografiach. Nie są one ulotne, są dane na stałe i można je nosić w torebce czy w kieszeni, przenosząc cud dalej i pokazywać go tym, którzy są tego spragnieni. Zsumujmy - w miejscach objawień sacrum na fotografiach przybiera bardzo różne kształty - są to nieregularne linie, niczym błyskawice przeszywające kadr, nieraz dość mocno rozmazane, grubsze, a więc jakby wolniejsze, spokojniejsze, bardziej statyczne. Układają się one w dość czytelne symbole (cyfra 7) lub przybierają kształt rysunku. Jest i hostia, a kul­ minacją są twarze Boga Ojca i Jezusa. Znamienne jest, że tylko na jednym zdjęciu widać Matkę Boską, i to na zdjęciu nie wykonanym w miejscu objawień (!) (w zdecydowanej większo­ ści związanych z objawieniami Matki Boskiej), a w Rzymie, centrum chrześcijaństwa, nie związanym z Matką Boską w sposób tak bezpośredni. Czyżby istniała tutaj jakaś zasada przemienności - jeżeli objawia się w jakimś miejscu Matka Boska, to fotografie tam zrobione ujawniają na swoim drugim obliczu wizerunki Boga, Jezusa, sacrum, nigdy natomiast Matki Boskiej. Widać z tego, że samo objawienie Maryi jest jakby forpocztą do objawień bardziej jeszcze ukrytych. Są one przygo­ towaniem na spotkanie z Bogiem, sacrum w innym jeszcze wymiarze. Zastanawiający, ale wiele mówiący, jest także fakt, iż na fotografiach cudownych oprócz postaci Boga, Jezusa, Matki Boskiej, oprócz rozmaitych świetlnych hierofanii, pojawia się jedna i tylko jedna osoba żyjąca - a mianowicie papież Jan Paweł П. Pokazuje to zupełnie wyjątkową pozycję, jaką zajmuje On we współczesnej religijności oraz we współczesnej kulturze maso­ wej (por. Czachowski 1992, Łozińska 1992, Zowczak 1991:58-135). Być może uwidaczniają się tutaj odczucia i suges­ tie podobne do tych, które pozwalają mówić o obecnym papieżu, że madarbilokacji, czyli możliwość występowania jednocześnie w kilku całkowicie różnych miejscach na świecie. Taką to bowiem informację powtarzają członkowie nieformalnej grupy religijnej związanej z osobą Jadwigi Bartcl, wśród której krążą cudowne fotografie z Bayside. FOTOGRAFIE I SACRUM Na fotografii można więc zarejestrować praktycznie wszys­ tko. To już nie jest TYLKO dokumentowanie rzeczywistego i realnego obrazu świata. To jest jeszcze FOTOGRAFOWA­ NIE SACRUM, TRANSCENDENCJI, BOGA. I to często fotografowanie sacrum, jakby przypadkowo, które niewidocz­ ne gołym okiem jest obecne podczas różnych wydarzeń (modlitwa, objawienie) czy też w różnych „świętych" miejs­ cach (Rzym). Czy Louis Daguerre mógł przypuszczać, dokąd zaprowadzi ludzi jego wynalazek? A może miały rację te ludy, które od samego początku jednoznacznie zaklasyfikowały aparat fotograficzny jako przedmiot magiczny, który kradnie duszę, który może przenikać świat sacrum, fascynujący, ale i przerażający? Czy fotografia - tak jak postrzega ją współ­ cześnie mentalność typu ludowego - przypadkiem nie wyka­ zuje tych samych właściwości co sacrum? PRZYPISY ' Informację tę uzyskałem od dr Marii Nawojczyk. tarzach tacza je z działaniem sacrum, UFO lub ogólnie ze zjawiskami - Podobne w duchu i bardzo różnorodne fotografie drukuje czasami paranormalnymi. czasopismo „Nieznany Świat" (1/1995,3/1996). Zarówno osoby przysyła­ ' O genezie chrześcijańskiej symboliki Ducha Świętego jako gołębicy jące negatywy i odbitki, jak i dziennikarze w odredakcyjnych komen­ i slupie obłoku zob. np. Forstner 1990:106, 230-232 B I B L I O G R A F I A Czachowski Hubert 1992 Pomyfta, /? W&a, mir - рггусгулдк &i лут,, „Lud", s. 191-204' л Ы mifümi wspofczw- Eliade Mircea 1993 Tmtwif o Wfoni rffigii, Wydawnictwo OPUS, Łódź 1994 i (Wnvg)M, Wydawnictwo KR, Warszawa Forstner Dorothea OS В 1990 aviar .(ymW/h rArzf.fci)wútig/, Warszawa Instytut Wydawniczy PAX, Frazer James George 1965 ZWa Ся&ц. PIW, Warszawa Lévy-Bruhl Lucien 1992 СгуллоМ wmysfowr w д/мксгелсПудсл pif люГлусл, PWN, War­ szawa 54 Łozińska Kinga 1992 Уол / W W // - болдкг т д а л и у wyoWz/w. .Literatura Ludowa", nr. I Olędzki Jacek, Andrzej Hemka 1990 WVuZ/woAf mirabi/аглд, „Polska Sztuka Ludowa", nr. 1, s. 8-14 Otto Rudolf 1993 .&i'!{fo.fc, Wroclaw, Thesaurus Press „Roses, The Message of Our Lady and Our Lord to Veronica Lueken", czasopismo wydawane w Bayside. New York, 2.10.1990 oraz inne bez daty Stefański Lech Emfazy, Michał Komar 1982 W magu do /муслогголЩ Wiedza Powszechna, Warszawa Sulima Roch 1992 Л/6ыт „cimi". Mowo í/ofogni/ia w Wfwrze Wowej. s. 116-126, w: tegoż Mowo / «Год. Śzbc* <v Wfwrze, Kraków Zowczak Magdalena 1991 g o W f f w.« - mi/ / afgrforypy, Wiedza o Kulturze, Wroclaw � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d88a072abf8e2745b35698436b46a8d0.pdf f8aac6d9fb4862d663a0e98946da26ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2433 Title A name given to the resource Najświętsze Serce Jezusowe - sceny z życia symbolu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.55-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Najświętsze Serce Jezusowe - sceny z życia symbolu Ewa Klekot W roku 1981 Enrique Naya i Juan Carrero, znani pod wspólnym pseudonimem Los Costus hiszpańscy malarze związani z tak zwaną madrycką movida lat osiemdziesiątych namalowali obraz zatytułowany Gffzerafa Franco Afa/jWefJZgfMw бегси VezMJowemw. Los Costus, jak wszyscy artyści tworzący krąg mowdy, wykorzystywali w ar­ tystycznych działaniach swoje żywe i bardzo niejednoznaczne doświadczenie kiczu. Dla większości z nich, jak zresztą dla każdego, kto w odbiorze świata kieruje się w dużym stopniu wrażliwością estetyczną, doświadczenie kiczu było de ./acfo doświadczeniem totalu. Historycznie wytłumaczenie tego faktu nie jest trudne: w ikonosferze frankistowskiej Hiszpanii, w której wszyscy artyści mowdy wyrośli, kicz był wszechobe­ cny i współtworzył ją podobnie, jak kształtował wizualne środowisko innych systemów totalitarnych.' Prowokacyjne posługiwanie się kiczem jako świadomie przyjętą konwencją przez uczestników movídy (Los Costus, Pedro Almodóvar, czy piosenkarka Alaska) odbierało mu jego totalizm. W tym duchu namalowany został obraz sie Generak Franco Na/j\w'cfjzemw VezMJowgrnw; па sklejce, ak­ rylowymi farbami w jaskrawych kolorach, zgodnie z konwen­ cją realizmu uproszczonego i nie do końca sprawnego warsztatowo. Prowokująca jest oczywiście nie tylko estetyka tego dzieła: obraz przedstawia bowiem postać dyktatora na białym koniu, z dłonią uniesioną w geście faszystowskiego pozdrowienia, która wyłania się z bijącej od niej łuny światła przed oczyma ukazanego od tyłu Chrystusa. Już z samej kompozycji obrazu jasno wynika, kto z dwóch jego bohaterów jest w przedstawionej scenie ważniejszy; i bynajmniej nie jest to Jezus. Zarówno układ postaci Jezusa, jak i tytuł określają w sposób nie budzący wątpliwości, że nie chodzi tutaj o osobę Chrystusa w ogóle, ale o specyficzny rodzaj przedstawienia: Najświętsze Serce Jezusowe. Prowokacja Los Costus wymie­ rzona jest więc nie tylko w określoną estetykę, ale w całe uniwersum symboliczne, którego ta estetyka jest częścią. Karnawałowe, drwiące odwrócenie hierarchii ważności boha­ terów obrazu jest grą wizualnymi symbolami tego samego totalu, którego estetyką jest kicz. O ile jasne jest, dlaczego wśród wizualnych stereotypów totalitarnego ustroju znalazła się postać Wodza-Dyktatora, to dla wielu widzów mniej czytelne jest znaczenie drugiej z osób dramatu. Kiedy pokazy­ wałam reprodukcję obrazu, kilkakrotnie zadano mi pytanie: no dobrze, ale gdzie jest Serce Jezusowe? Odwrócona tyłem postać nie była w sposób oczywisty kojarzona z ikonografią Jezusa o takiej właśnie nazwie. Dlaczego to właśnie przed­ stawienie Chrystusa znalazło się na prześmiewczym obrazie Los Costus w kontekście drwiny z estetyki kiczu i z wizual­ nego języka ideologicznej przemocy totalitarnego reżimu Franco? Jak to się stało, że symboliczne przedstawienie o treści religijnej uwikłane zostało w podwójnie totalitarny kontekst polityki i estetyki? Konstrukcja znaczeń symbolu wizualnego Parafrazując twierdzenie Charlesa Pierce'a o znaczeniu pojęcia, które tworzy suma jego „praktycznych konsekwen­ cji" i podstawiając słowo symbol w miejsce „pojęcia" można powiedzieć, że znaczenie symbolu tworzy suma jego „prak­ tycznych konsekwencji". „Praktyczne konsekwencje", w ba­ daniu których kompetentna jest antropologia, to ludzkie zachowania werbalne i niewerbalne oraz stojące za nimi motywacje - czyli to, co określa i jest określane przez społeczne życie symbolu. Znaczenie symbolu ma postać pola, którego zasięg jest stale konstruowany i rekonstruowany Los Costus, Objawienie się Generała Franco Najświętszemu Sercu Jezusowemu 55 �w oparciu o „praktyczne konsekwencje". Posługiwanie się symbolami jest bardziej klasyfikacją w oparciu o system kategorii otwartych/ niż dyskursem budowanym na jedno­ znacznych pojęciach. W przypadku symbolu wizualnego nośnikiem znaczenia jest zarówno jego forma plastyczna, jak i towarzyszące jej mówione, pisane oraz niewerbalne formy komunikowania i ekspresji. Znaczenie wizerunku Najświęt­ szego Serca Jezusowego ze względu na jego status symbolu religijnego, a zarazem wytworu artystycznego, uwarunkowa­ ne było zatem na kilku poziomach. W zarysowaniu pola znaczeniowego tych przedstawień pomóc więc może prze­ śledzenie „praktycznych konsekwencji" (1) użycia pojęć „serce Boga", „serce człowieka" i „serce Jezusa" w obrębie dyskursu chrześcijańskiej teologii, przede wszystkim w kon­ tekście historii kultu Najświętszego Serca Jezusa; (2) zmian w opracowaniu plastycznym oraz redakcji wizerunków Naj­ świętszego Serca i ich powiązań z innymi wątkami ikono­ graficznymi; (3) historii politycznego uwikłania symbolu i jego znaczenia w czasie tworzenia uniwersum symbolicz­ nego hiszpańskiej dyktatury - czyli podczas wojny domowej i w latach bezpośrednio po niej następujących. Teologiczny dyskurs o sercu Boga i sercu człowieka Zgodnie z nauką Kościoła rzymskokatolickiego, Najświęt­ sze Serce Jezusowe stanowi część fizycznego ciała wcielone­ go Boga, Drugiej Osoby Trójcy, jedynej posiadającej ciało ludzkie. Jest to „serce z ciała, które bije w boskiej piersi" [DfcfiofifKZfre de S/?mfW:re, t. I I , s. 1023]. Choć sam kult Serca Jezusowego sięga korzeniami co najmniej późnego średniowiecza to oficjalnie zatwierdzony został przez Kościół dopiero w roku 1765, a papieski dokument ustalający w pełni doktrynalne znaczenie Najświętszego Serca sformułowano w dwieście lat później; jest to encyklika Piusa X I I Яднп'ек» Agzww wydana w roku 1956. Archeologia znaczeń odkrywa więc nakładające się na siebie różne sposoby rozumienia tego, czym jest Serce Jezusa i prowadzi do wniosku, że znaczenie Najświętszego Serca sformułowane w Ясшлекм Ддш» i obo­ wiązujące w doktrynie współczesnego Kościoła pojawia się w chrześcijańskiej teologii stosunkowo późno i w zasadzie ogranicza się jedynie do teologii katolickiej. W Biblii serce wzmiankowane jest przede wszystkim jako „serce człowieka". Słowa „serce" używa się zarówno w sensie dosłownym, jak i przenośnym. Jest ono wewnętrzną, duchową częścią człowieka; miejscem, w które Bóg patrzy i które przenika; w sercu człowieka mieszka bojaźń Pańska, a przez głupotę serca człowiek gubi swoją duszę; to serce jest miejscem gdzie rodzą się myśli oraz pragnienia. Niektórzy teologowie uważają, że serce w Biblii oznacza również „tajemnicze źródło życia człowieka, jego przeznaczenie i los" [Bauer, s. 361]. „Serce Boga" jest metaforą używaną w Biblii wielokrotnie na określenie boskiego planu lub woli Boga i miejscem, gdzie boskie zamysły się rodzą. Metafora, w której sercu Boga przypisuje się zdolności i funkcje podobne do właściwych ludzkiemu sercu, pojawia się zarów­ no w Septuagincie, a potem w Wulgacie, jak i w tekstach z Qumran. W przekładach pojawiają się jednak różnice znaczeniowe wskazujące na nieco odmienne rozumienie serca w tradycji semickiej i greckiej. W Septuagincie hebrajskie słowo k¿? tłumaczone jest dwojako: w większości przypad­ 36 ków odpowiada mu greckie &ardw, niemniej czasami przeło­ żone zostało na słowo лома. Podstawowa różnica między dwoma greckimi terminami polega na tym, że no;« kładzie nacisk na zawartą w nim ideę wiedzy, podczas gdy tardía podkreśla raczej intencję lub uczucia [Bauer, s. 362]. W Psal­ mach mówi się o „sercu Mesjasza", które zgodnie z typo­ logiczną interpretacją Biblii uznawane jest za typ Serca Jezusa [Margene, s. 3] ]. Nigdzie jednak w tekstach biblijnych serce Mesjasza nie symbolizuje jego miłości do Izraela czy ludzko­ ści. Także Nowy Testament, interpretując znaczenie serca zgodnie z tradycją biblijną, nie wspomina o sercu Jezusa jako o symbolu jego miłości [Margene, s. 39]; de /acfo Serce Jezusa wzmiankowane jest jedynie w Ewangelii Św. Mateu­ sza, gdzie Jezus określa się sam jako „pokorny sercem" [Mt 11,29]. Dla św. Jana serce oznacza sumienie człowieka, Św. Piotr mówi natomiast o „ukrytym w sercu człowieku nie­ skazitelnym" [IP 3,4], przeciwstawiając go człowiekowi zewnętrznemu, który żyje wedle praw świata, nie prze­ strzegając praw bożych. Także tradycja patrystyczna nie mówi praktycznie nic na temat serca Jezusa, a Ojcowie Kościoła używają sformułowa­ nia „serce Boga" zgodnie z tradycyjną metaforyką biblijną w znaczeniu woli Boga i planu, jaki Bóg ma względem człowieka. Święty Bernard z Clairvaux w swych pismach przeciwstawia serce ciału, podkreślając, że mądrość serca stoi o wiele wyżej niż mądrość ciała. Jednak jego opinie co do ciała ulegają zmianie, gdy mówi on o ciele Chrystusa. To święty Bernard jako pierwszy wskazał na związek łączący serce Jezusa z resztą jego umęczonego ciała, gdy w kazaniu O PWm mad Л е Ы д Щ połączył ranę w boku Jezusa z jego sercem. Kult rany w boku Chrystusa istniał od I I w. i od tego też czasu formułowane były jego teologiczne wyjaśnienia. Jego popularność wzrosła jednak widocznie w Średniowie­ czu, najpierw w środowiskach klasztornych, by następnie zyskać ogromną popularność wśród świeckich w postaci nabożeństwa do Pięciu Ran/ W pismach świętej Katarzyny ze Sieny pojawia się także stwierdzenie, że oznaką miłości Jezusa do ludzi jest jego zranione serce, któremu chrześcijanin zawdzięcza „chrzest z krwi zjednoczony z ogniem mej [Jezusa] miłości" [Dialog, kwestia L X X V , s. 130]. Aż do końca wieku XVI kult Serca Jezusowego ograniczał się jednak praktycznie do środowisk klasztornych i związany był przede wszystkim z prywatnymi objawieniami i dewocją mistyków, a przede wszystkim mistyczek", podczas gdy wersja popularna funkcjonowała w obrębie jednego z najpowszechniejszych kultów masowych Średniowiecza, jakim był przesiąknięty treściami eucharystycznymi kult Pięciu Ran; w liturgii kult Serca Jezusa włączony był w nabożeństwa o tematyce pasyjnej. W związku z kontrreformacyjną systematyzacją prawd wiary katolickiej oraz rozwojem filozoficznego racjonalizmu serce ludzkie oraz Serce Jezusa stało się tematem dyskusji teologicznych w wieku XVII, zwłaszcza tych dotyczących miłości Boga oraz wolnej woli i łaski. Współcześni historycy religii często nazywają wieki X V I I i XVIIII „czasem religii serca'" i upatrują przyczyn tego stanu przede wszystkim w reakcji wiernych na coraz bardziej abstrakcyjną koncepcję Boga dominującą w skłaniającej się ku racjonalizmowi teologii. Odnosi się to nie tylko do rozwoju doktryny katolickiej, ale także do duchowego klimatu we wszystkich �obrządkach chrześcijańskich (na przykład ruchy pietystyczne wśród kalwinistów czy kwakrów). Symptomatyczny wydaje się fakt, że Thomas Goodwin, autor traktatu 7Vie of С/ггш m Ясоуем Toward fAe J'iwteM o» Earf/t opub­ likowanego w roku 1651^ był anglikaninem. Katolicki kult Serca Jezusowego, który skrystalizował się w ciągu XVII stulecia był więc wyrazem tendencji o szerszym zasięgu7 W roku 1616 święty Franciszek Salezy opublikował swój Tmtfaf o mifafc! До#д, w którym skonstruował swoją teologię miłości przede wszystkim w oparciu o świętego Augustyna. Jednak święty Franciszek w swej koncepcji miłości pozostaje wyraźnie nie tylko pod wpływem idei augustiańskich, ale opiera się także na koncepcjach florentyń­ skich neoplatoników. W potocznej jednak recepcji jego dzieła, miłość skojarzona z sercem jako namiętność (i jako namiętność przeciwstawiona rozumowi) została utożsamiona z cnotą Caritas na wzór świętego Augustyna. Dało to mniej dociekliwym czytelnikom świętego Franciszka możliwość przeciwstawienia najważniejszej z cnót teologicznych racjo­ nalnemu rozumowi, co miało kluczowe znaczenie dla kształ­ towania się teologicznego dyskursu o sercu Boga-Człowieka. Kult Najświętszego Serca Jezusa, już nie jako element nabożeństwa do Pięciu Ran, lecz samodzielnie lub w połącze­ niu z kultem Niepokalanego Serca Marii, propagowany był od początku wieku XVII przez jezuitów i eudystów, którzy szybko dostrzegli w nim szansę ożywienia popularnej poboż­ ności, mocno nadwerężonej przez reformację. Na płaszczyź­ nie teologicznej Najświętsze Serce jako symbol udzielonej człowiekowi niezasłużenie miłości Boga włączone zostało w ożywiony przez reformację spór dotyczący woli i łaski w dziele zbawienia, jednak w potocznym rozumieniu „gorącą religię serca", której wyrazem był kult Serca Jezusowego, przeciwstawiono „chłodnej religii rozumu", jak określano jansenizm, wobec którego jezuici nastawieni byli szczególnie wrogo. Choć jednak kult miał zwolenników i zagorzałych orędowników wśród najbardziej wpływowego zakonu katoli­ ckiego doby nowożytnej, to oficjalnie został odrzucony przez władze kościelne i dopuszczony jedynie w kilku klasztorach wizytek i Eudystów. Więcej: w roku 1704 na indeksie znalazła się książka francuskiego jezuity Jeana Croisset* opisująca objawienia Najświętszego Serca, których dostąpiła Małgorza­ ta Maria Alacoque, zakonnica ze zgromadzenia wizytek. Stało się to zaledwie w kilka lat po jej opublikowaniu i w trzydzieści od pierwszych objawień w Paray-le-Monial, które miały decydujący wpływ na liturgiczny kształt nabożeństwa do Najświętszego Serca oraz na teologiczne ujęcie samego przedmiotu kultu. Nabożeństwo oparte na wizjach Małgorzaty Marii kładzie nacisk na „wynagrodzenie Najświętszemu Sercu za jego cierpienia", które Chrystus zgodził się znosić za grzechy ludzkości. Pomimo coraz większej popularności kultu, która wzrastała w dużej mierze dzięki zakładanym przy kościołach Bractwom Serca Jezusowego'' Święta Kongregacja Obrzędów odrzuciła w roku 1729 petycję o zatwierdzenie kultu, uznając, że jest on oparty jedynie na prywatnych objawieniach francuskiej wizytki; negatywna decyzja spowo­ dowana była również faktem, że problem zależności uczuć ludzkich od serca uznano za nie wyjaśniony. Przeciwnicy kultu Najświętszego Serca zdawali sobie sprawę z niebez­ pieczeństwa subiektywizmu płynącego z „doktryny serca", która kładąc nacisk na aintelektualnc doświadczenie religijne Obraz .Jezu, ufam Tobie" jako najwyższą wartość i autorytet zarazem mogła doprowa­ dzić do konfuzji wyroków Boga z wyrokami duszy [Pelikan s. 163; 170-1711. Mimo braku akceptacji ze strony Kurii Rzymskiej kult Najświętszego Serca zyskiwał coraz większą popularność, także dzięki kolejnym objawieniom oraz pub­ likacjom. Nabożeństwo zaaprobował dopiero papież Klemens ХШ w roku 1765, a i wówczas budziło ono wiele kontrowersji w samym Kościele i napotykało opór ze strony hierarchii'" i niektórych władców." Przeciwnicy kultu przede wszystkim nic akceptowali faktu oddawania czci fizycznemu sercu Jezusa, zaś serce rozumiane wyłącznie jako metafora oczywi­ ście nie mogło być przedmiotem kultu. Nie wzbudzał także ich zaufania antyintelektualizm kultu podkreślającego opozy­ cję między rozumem i sercem na korzyść tego ostatniego. Wśród polemik są tak pisma teologiczne, jak i pamflety w rodzaju Łerfrg дкх /Uacocwúff j Сопйсдкл (ksiądz Магс-Antoine Reynaud, kilka wydań w latach 1781-82), którego autor nazywa nabożeństwo do Najświętszego Serca „une theologie musculaire" i twierdzi, że zamiast serca równie dobrze czcić można mózg Jezusa czy jego szyszynkę. Nadanie kultowi formy zinstytucjonalizowanej i zaapro­ bowanej przez Kościół niemal zbiegło się z kasatą propagu­ jącego go zakonu jezuitów'-, w związku z czym pod koniec wieku XVIII i na początku XIX teologia niewiele poświęcała uwagi Sercu Jezusowemu, a znaczenie symbolu kształtowało się raczej na gruncie polityki oraz pobożności popularnej. W roku 1844 w jezuickim kolegium w Vals założone zostało 57 �Apostolstwo Modlitwy - pobożne stowarzyszenie, które przyczyniło się walnie do wzrostu popularności kultu Naj­ świętszego Serca i ukształtowania jego współczesnej wersji zarówno przez propagowane formy religijności, które zasa­ dzały się na traktowaniu wszystkich powszednich czynności i drobnych wyrzeczeń jako ofiary składanej Sercu Jezusowe­ mu, jak i przez liczne publikacje. W wyniku działalności Apostolstwa, zakonu jezuitów oraz kilku zgromadzeń pod wezwaniem Najświętszego Serca, które powstały w pierw­ szej połowie XIX wieku, kult nasilił się bardzo i zdominował masową pobożność chrystologiczną. Do jego upowszech­ nienia niewątpliwie przyczyniło się także obdarzenie odpus­ tami wizerunków Najświętszego Serca wykonanych według wzoru propagowanego przez wizytki (1872). Podkreśleniem wagi, także teologicznej, kultu Najświętszego Serca było podniesienie w roku 1889 święta Serca Jezusowego do godności święta pierwszej klasy z oktawą - wyróżnienie, którego nie nadano ani razu od czasu ustanowienia święta Bożego Ciała (1317). Wyrazem najwyższego uznania kultu była encyklika Leona XIII Лллыт Sacrwrn wydana w roku 1899 i połączony z nią akt oddania całej ludzkości Najświęt­ szemu Sercu Jezusa; wówczas to także Leon X I I I nazwał wizerunek Serca Jezusowego „nowym labarum współczes­ nego katolicyzmu" [Bainvel, s. 514] i porównał go do krzyża, który ukazał się cesarzowi Konstantynowi. [Annum Sacrum, punkt 6]. W wieku X X podjęto dzieło skodyfikowania i podsumowania teologii i kultu Najświętszego Serca, które zaowocowały encykliką МмегелггЫмыд /k^empfor Bazylika Sacré-Ooeur w Paryżu. Mozaika Luc-Oliviera Mersona 5Д Piusa IX dotyczącą wynagrodzenia Najświętszemu Sercu za grzechy świata, która jednocześnie łączy kult Serca Jezuso­ wego z ustanowionym przez tego samego papieża świętem Chrystusa Króla oraz wspomnianą wcześniej encykliką Няылекм Лдидз Piusa X I I . Ten ostatni dokument papieski precyzuje między innymi związek serca Jezusa z uczuciami przypisywanymi Bogu-Człowiekowi [Haurietas Aquas, rozdz. I I , p. 2j" zgodnie z neotomistyczną antropologią. W pierwszej połowie X X wieku kanonizowano i beatyfiko­ wano także kilka osób związanych z kultem Najświętszego Serca, łącznie z Małgorzatą Marią Alacoque, która została ogłoszona świętą w roku 1920. W tym samym czasie poszczególne kraje świata katolickiego powtarzały na mniej­ szą, narodową skalę akt oddania się Najświętszemu Sercu.''* Wizerunek Serca Boga-Człowieka 1. Serce Jezusa jako znak jego męki Najstarsze przedstawienia Serca Jezusa pochodzą z wieku XV i są to głównie ilustracje manuskryptów oraz inkunabu­ łów; rzadziej luźne druki lub polichromie. Wyobrażone na nich serce ma wyraźnie zaznaczoną ranę i często nie stanowi samodzielnego przedstawienia, ale stanowi wizerunek jednej z Pięciu Ran lub umieszczone jest wśród narzędzi męki [Arma Christi]. Wizerunek Pięciu Ran obejmował mniej lub bardziej realistycznie przedstawione przebite kończyny oraz zranione serce Zbawiciela i w takiej postaci rozpowszechniony byt co najmniej do końca XVIII wieku w dewocyjnych miedziory­ tach. Rana w Boku przedstawiana samodzielnie, a nie pod postacią wizerunku zranionego serca pojawia się także jako jeden z atrybutów Chrystusa związanych z męką na obrazie Jacopo del Séllalo", gdzie artysta umieścił ją w formie aplikacji po prawej stronie płaszcza siedzącego Jezusa. Podobny zabieg zastosował twórca o wiele późniejszego obrazka dewocyjnego, na którym Chrystus ukazuje swą ranę (na płaszczu!) klęczącej zakonnicy."* Twórcy późnoosiemnasto-, a przede wszystkim dziewiętnastowiecznych wizerun­ ków Najświętszego Serca przedstawiając je na płaszczu lub sukni Zbawiciela poszli tym samym tropem. Warto tutaj zwrócić uwagę na pewną nieścisłość fizjologiczną: otóż Ewangelie nie wspominają, który bok Jezusa został przebity i tradycja, zgodnie z symboliką stron (pozytywna waloryzacja prawej strony ciała - stąd np. Dobry Łotr krzyżowany był przez artystów po prawicy Jezusa) przyjęła, że był to bok prawy. Tak też przedstawiano i przedstawia się Jezusa na krzyżu, jako Męża Boleści czy po Zmartwychwstaniu. Nie przeszkadzało to jednak wiernym i mistykom, a potem teologom w łączeniu rany w boku z raną serca, a artystom w przedstawianiu serca Jezusa razem z wizerunkiem postaci Ukrzyżowanego oraz narzędziami męki. Zresztą także pozy­ cja gorejącego serca Jezusa na jego piersi czasami zupełnie nie odpowiadała jego anatomicznemu położeniu. Z narzędziami męki oraz postacią Ukrzyżowanego łączo­ no serce naznaczone ukośną raną na wzór norymberskiej „prawdziwej rany od prawdziwej włóczni" umieszczając je u podstawy krzyża; we wnętrzu rany ukazana była postać pobożnego chrześcijanina, przeważnie mnicha. Ikonografia ta inspirowana była ustępem z Pieśni nad Pieśniami, w któ­ rym mowa o Oblubienicy ukrytej jak gołąbka w skalnej rozpadlinie [PnP 2,14], a do siedemnastowiecznej grafiki �dewocyjnej trafiła prawdopodobnie poprze/ wizje św. Mechtyldy. Oprócz Ukrzyżowanego, drugim sposobem ukazywania postaci Jezusa w połączeniu z przedstawieniami Arma Christi z wizerunkiem serca, była postać Dzieciątka. Tradycja tego rodzaju wizerunków sięga także XV wieku i po połowie tego stulecia staje się w Niemczech bardzo popularna. Kontrreformacyjna ikonografia, która bardzo powszechnie posługuje się wizerunkiem Dzieciątka Jezus, także w kontekście męki Chrystusa powraca do tej redakcji wizerunku Serca Jezusa, łącząc przedstawienia narzędzi męki i serca z wątkiem dotyczącym snu Dzieciątka Jezus na krzyżu często zaopat­ rywanego w biblijne motto д mq/f aeree czwwa [PnP 5,2] chętnie używane także w alegorycznych przedstawieniach ludzkiego serca. Także z tradycji łączenia wizerunków Serca Jezusa z Дгтлд CArüff i Pięcioma Ranami wywodzi się coraz bardziej rozpowszechniająca się w wieku XVII redakcja temaiu, według której samodzielnie przedstawione serce naznaczone jest nie jedną, lecz czterema ranami, z których wystają gwoździe i ostrze włóczni; warto zauważyć, że w związku z wprowadzeniem gwoździ, których ilość była jednym z punktów spornych między chrześcijaństwem wschodnim a zachodnim, trzeba było „zredukować" przed­ stawienie o jeden element w stosunku do przedstawień związanych bezpośrednio z kultem Pięciu Ran. W ciągu XVII wieku przedstawienia tego rodzaju bywają jeszcze bardzo zróżnicowane pod względem kompozycyjnym, niemniej wy­ raźnie wykształca się i upowszechnia samodzielne przed­ stawienie zranionego serca z trzema gwoździami, ze wzglę­ dów estetycznych chętnie układanymi symetrycznie w górnej partii wizerunku; często serce dodatkowo oplecione było koroną z cierni. Prawdopodobnie tego rodzaju przedstawienia znane były św. Małgorzacie Marii Al acoque i na ich pod­ stawie wizjonerka sporządziła pierwszy wizerunek Najświęt­ szego Serca po objawieniach. 2. Sfó// Serce Jfzz/fowg jejf zf Obrazek sporządzony przez Małgorzatę Marię został wy­ stawiony po raz pierwszy do publicznej adoracji w kaplicy klasztoru w Paray-le-Monial w roku 1685. Przedstawiał on schematycznie narysowane serce zwieńczone krzyżem z za­ znaczoną centralnie poziomą raną od włóczni otoczoną przez trzy symetrycznie rozmieszczone rany, z których wystawały gwoździe. Wokół serca umownie zaznaczono bijące od niego płomienie, a u dolnej krawędzi dużej rany dość szczegółowo wyrysowane zostały krople krwi. Wokół przedstawienia wyrysowano wieniec z cierni. Po pierwszych objawieniach i wobec szybko wzrastającej popularności nabożeństwa prze­ łożone poszczególnych klasztorów Nawiedzenia Najśw. Ma­ rii Panny zaczęły zamawiać obrazy przeznaczone do publicz­ nego kultu wśród swoich sióstr oraz rozpowszechniać papie­ rowe obrazki do dewocji prywatnej [Bainvel, s. 481-485]. Przedstawione na nich Gorejące Serce Jezusa miało za­ znaczoną ranę, z której ciekła krew. trzy gwoździe oraz koronę cierniową. Według objawień z roku 1685 liczne łaski obiecane zostały tym, którzy wykonają podobny obrazek, będą go przy sobie nosić oraz domom, w których obraz zostanie umieszczony i czczony. Pomimo braku oficjalnej zgody Stolicy Apostolskiej, wizytki szerzyły kult Najświęt­ szego Serca, a wraz z nim propagowały wizerunek wykonany według wzoru świętej wizjonerki. W ćwierć wieku po śmierci Małgorzaty Marii przedstawienie to rozpoczęło swoją zawrot­ ną karierę nie do końca związaną z przekazywanymi przezeń treściami religijnymi. Otóż w roku 1720 Marsylię nawiedziła epidemia dżumy; miasto zamknięto, a zaraza zaczęła zbierać okrutne żniwo wśród mieszkańców. W tej tragicznej sytuacji jedna z zakonnic tamtejszego domu wizytek, siostra Anna Magdalena Remuzal zaczęła rozpowszechniać wśród wier­ nych obrazek Najświętszego Serca wykonany według wzoru ustalonego przez Małgorzatę Marię, zaopatrzony dodatkowo w napis Дл-gfe - к Coewr & Jeawa earЩ który okazał się doskonałym apotropeionem. Obrazki otrzymały francuską nazwę fowvggor&f i uznane zostały za skuteczną ochronę nie tylko w przypadku dżumy; po ustaniu zarazy w roku 1722 władze miasta złożyły uroczysty ślub obchodzenia co roku uroczystości Najświętszego Serca z uroczystą procesją. W przededniu zatwierdzenia kultu podobny obrazek gorejące­ go serca w koronie cierniowej zaczęto we Włoszech kolpor­ tować jako „ręcznie wykonany przez pewną mniszkę pustclniczkę" dla biskupa Padwy Carlo Razzonico z okazji jego wyboru na papieża; właśnie Klemens XIII (bo o niego chodzi) zaaprobował oficjalnie nabożeństwo do Najświętszego Serca. Podczas Rewolucji Francuskiej przedstawienia Najświętsze­ go Serca stały się z jednej strony symbolem wierności królowi, a za ich rozpowszechnianie można było w czasach terroru zapłacić głową; z drugiej haftowane w formie małych szkaplerzy lub wyszywane bezpośrednio na lewej piersi munduru używane były przez powstańców wandejskich nie Zranione Serce Jezusa, miedzioryt dewocyjny z X V I T - X V I U w. �tylko jako znak rozpoznawczy, ale także jako chroniący przed Zbawiciela zaowocowało to coraz wyraźniejszym podkreś­ niebezpieczeństwem jawvegarde. To ich ostatnie znaczenie laniem anatomicznych cech organu, z których przedstawie­ przewędrowało na drugą stronę Pirenejów, gdzie w czasach niami artyści mieli czas oswoić się dzięki ilustrowanym wojen karlistowskich (1833-37; 1872-76) konserwatyści atlasom anatomicznym, które zaczęły wchodzić w użycie (nazywani karlistami od imienia pretendenta do tronu) po­ w XVII w. Pamiętać też trzeba, że ekspresja oparta na sługiwali się nimi w podobny sposób, nadając przedstawie­ odwoływaniu się do przerysowanej fizjologii cierpienia i bólu niom Najświętszego Serca hiszpańską nazwę дегелг&г /ыб ma w sztuce religijnej bardzo bogatą tradycję sięgającą дегаигеод/алЛ Równocześnie obrazek nadal uchodził za późnego Średniowiecza, a potem rozwijaną z powodzeniem skuteczną obronę przed epidemial, a jego popularność przez cały wiek XVII. Zarówno więc w malarstwie i rzeźbie, wzrosła jeszcze po tym, jak Pius IX obdarzył go odpustami gdzie wątek Najświętszego Serca pojawia się właśnie w wieku w roku 1872. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku, XVII, jak i w drobnej grafice dewocyjnej oraz na haftowanych a zwłaszcza w czasie pierwszej wojny świa­ przedstawieniach, o których była mowa towej zaczęto umieszczać wizerunek Naj­ powyżej, widać dążenie do zaznaczenia lub świętszego Serca (bez motta, lecz według wprowadzenia elementów sugeru­ rozpowszechnionego przez jawvggar&j jących wizualną prawdziwość anatomicz­ wzoru) w białym polu francuskich trójkolo­ nej formy serca. Sam kształt serca staje się rowych sztandarów, powołując się na zalece­ mniej regularny, często sugeruje się trój­ nie zawarte w jednym z objawień świętej wymiarowość bryły za pomocą światło­ Małgorzaty Marii, zgodnie z którym Jezus cieniowego modelunku; zaznacza się na domagał się poświęcenia swemu Sercu fran­ powierzchni serca żyły, czasem nawet rezy­ cuskich sztandarów. Dyskusja wokół połą­ gnuje z tradycyjnie przyjętej formy poje­ czenia rewolucyjnej fnco/ory z rojalistowsdynczego, lejkowatego „wylotu" zwieńczo­ kim emblematem, którym stał się wizerunek nego krzyżem na rzecz dwóch otwartych Najświętszego Serca trwała niemal do dru­ ujść głównych naczyń krwionośnych; naj­ giej wojny światowej. Ostatnim mocnym bardziej skonwencjonalizowany pozostaje akcentem historii wizerunku Najświętszego kolor - żywa czerwień, której przy wszyst­ Serca w redakcji przedstawienia rozpropago­ kich swoich naturalistycznych zapędach ani wanej przez wizytki stała się hiszpańska malarze, ani twórcy barwnych litografii nie wojna domowa, podczas której karlistowszdecydowali się jednak zmienić. Oczywiś­ kie^" formacje z Kraju Basków używały cie tego rodzaju stylistyka łatwiejsza jest do &fe»feW¿» podobnie jak powstańcy wanosiągnięcia w malarstwie czy rzeźbie, a na dejscy: jako znaku rozpoznawczego oraz niewielkich przedstawieniach dewocyjnych jako apotropeionu; w niektórych wypadkach upraszcza się ją do kilku podstawowych Pięć Ran Chrystusa. noszone przez frankistowskich żołnierzy wy­ zabiegów, takich jak zaznaczenie naczyń Miedzioryt dewocyjny z X V H - X V H I w szywane defenfej były tymi samymi szkapkrwionośnych i podkreślenie bryłowatości lerzami, które nosili ich dziadkowie podczas serca; podobnie przedstawiano Najświętsze II wojny karlistowskiej. DcfenfeWaf z wizerunkiem Naj­ Serce na malowanych ludowych obrazkach odpustowych.-' świętszego Serca do tego stopnia stał się nieodłączną częścią Przedstawienia na haftowanych Mzwvegwara&f czy aefenfej wizerunku żołnierza-karlisty, że autor cyklu obrazów po­ z podobnych powodów były także uproszczone: przeważnie święconych Hiszpańskiej Krucjacie (jak w języku propagandy serce było na nich lekko nieregularne (podobnie jak na frankistowskiej nazywano wojnę domową 1936-39), Carlos większości srebrnych wotów w kształcie serca), zwieńczone Saenz de Tejada zaznaczył bardzo wyraźnie naszywki w for­ krzyżem i płomieniem „buchającym" z lejkowatego ujścia, mie zwieńczonego krzyżem serca na przedstawieniach baskij­ otoczone koroną cierniową, poniżej której po lewej (!) skich legionistów. stronie^ zaznaczano ranę; czasami szkaplerzyki wykonywano z drukowanych obrazków naszytych na sukno i ozdobionych Na papierowych obrazkach rozpowszechnianych jako ko­ pasmanterią. pie wizerunku sporządzonego przez Małgorzatę Marię serce przedstawione było w sposób schematyczny, i mimo że spływająca z rany krew podkreślała jego cielesność, to zdecydowanie nie można uznać tych przedstawień zanaturalistyczne; informacja o cielesności Serca Jezusa przekazywana jest tutaj, podobnie jak na wcześniejszych drzeworytach i miedziorytach w sposób konwencjonalny, przy czym kon­ wencją nie jest wizualny naturalizm. Osiemnastowieczne przedstawienia natomiast, zarówno jeśli chodzi o malarstwo, jak i o grafikę, oscylowały coraz bardziej w stronę naturalizmu - przede wszystkim dlatego, że wizualny realizm był już wówczas konwencją przedstawiania dobrze ugruntowaną na wszystkich poziomach odbioru sztuki i wygląd rzeczy po­ wszechnie uznawano za jej prawdziwy wizerunek. Wobec nacisku, jaki propagatorzy kultu kładli na fizyczność Serca 60 3. Serce Jezusa jako przedmiot adoracji Wariant ikonograficzny, który był prawdopodobnie in­ spiracją dla przedstawienia propagowanego przez wizytki jako wizerunku pochodzącego od samej Małgorzaty Marii Alacoque kształtował się przez XVII wiek równolegle do rozwijającej się „doktryny serca" i związanych z nią kultów serc Jezusa i Marii. Motyw gorejącego serca w połączeniu z inicjałami IHS występował w jezuickiej architekturze od początku XVII w., a jako dekoracja późnobarokowych ołtarzy i paramentów oraz publikacji o tematyce religijnej pojawia się w drugiej połowie X V I I stulecia. Przez cały wiek X V I I nie istnieje jednak ustalona wersja przedstawiania Serca Jezusa - jej dookreślenie i ustalenie jako gorejącego, zranionego �co el Grande w Meksyku, których głównym bohaterem jest nie serca zwieńczonego krzyżem i otoczonego koroną cierniową Jezus-Cziowiek, ale Jezus-Serce. Na obrazie podpisanym związane jest z rozpowszechnieniem się kultu oraz obrazka Ecce Homo artysta przedstawił więc siedzącego w fotelu w wersji świętej Małgorzaty Marii i następuje dopiero Piłata, który stojącym pod balkonem Żydom wydaje ubrane w pierwszej połowie X V I I I w. Zresztą pomimo ustalenia w purpurowy płaszcz Serce oplecione cierniową koroną, za ikonografii wyobrażenia serca w sztuce religijnej, a zwłaszcza którą zatknięto trzcinę; w Zoparcfw Piofra dialog świętego w drobnej sztuce dewocyjnej przeznaczonej do kultu prywat­ ze służącą odbywa się na dziedzińcu budynku, w którego nego łączono i łączy się nadal w różne konfiguracje z innymi wnętrzu ukazano „pojmane" Serce itd. symbolami. Niemniej „wariant Małgorzaty Marii" pojawia się także w malarstwie w pierwszej połowie XVII w. w przed­ Przedstawienia Najświętszego Serca jako organu oddzielo­ stawieniu Etffazy Уодллу de УдЫг autorstwa Jeana Bouchenego od postaci Jezusa, zwłaszcza w obrazach o charakterze ra, pochodzącym z roku 1626Я Na obrazie klęczącej świętej narracyjnym (do których zaliczyć trzeba także przedstawienia wyłaniająca się z chmur Maria wskazuje adoracji) miało w sztuce religijnej długi dłonią gorejące, zwieńczone krzyżem serce żywot, podobnie jak wizerunki wywodzą­ w koronie cierniowej, które adoruje św. ce się z tradycji emblematycznej. Choć Józef; nad Sercem Jezusa - postać Boga zatem w uregulowaniach z roku 1891 nie Ojca. Adoracja Najświętszego Serca jest dopuszczono do kultu publicznego wize­ najbardziej rozpowszechnionym warian­ runków Najświętszego Serca jako samo­ tem ikonograficznym Serca Jezusowego, dzielnych przedstawień bez postaci Jezu­ jeśli chodzi o malarstwo XVII i pierwszej sa, to w kulcie prywatnym, a co za tym połowy XVIII w. Zmieniają się postaci idzie, w grafice dewocyjnej, motyw Serca adorujących świętych, choć przeważnie są Jezusa pojawia się do dziś. W wieku XIX to (ze zrozumiałych względów) Franciszek twórcy dewocyjnej galanterii i obrazków Salczy, Joanna Franciszka de Chantal, Ma­ z paryskiej Saint-Sulpice wzbogacili bar­ łgorzata Maria Alacoque, a obrazy znaj­ dzo ikonografię Najświętszego Serca, dują się często w klasztorach i kościołach tworząc całe serie nowych przedstawień należących do wizytek lub jezuitów. Na o treści alegorycznej, służących trium­ wszystkich Serce Jezusa stanowiące przed­ fującemu kultowi. Przedstawienia te, któ­ miot adoracji znajduje się poza ciałem rych produkcja wyraźnie nasiliła się w la­ swego „właściciela", nawet jeżeli Jezus tach czterdziestych i pięćdziesiątych mia­ został przedstawiony na obrazie. Chmury ły klasyczną strukturę emblematów: mot­ i puttajako element podkreślający objawie­ to, alegoryczny wizerunek oraz w porów­ niowy charakter przedstawień Najświęt­ naniu z pomysłowością twórców tekst. szego Serca pojawiają się w XVIII wieku Serce Jezusa najczęściej miało tradycyjny zarówno na obrazach przedstawiających umowny kształt, bez specjalnej dbałości scenę adoracji, jak i samodzielnych wize­ Pięć Ran Chrystusa, o naturalizm przedstawienia, wyraźnie runkach serca. Często także adorujące Naj­ Miedzioryt dewocyj ny z X V I I - X V I H w zaznaczoną ranę, z której płynęła krew, świętsze Serce putta lub aniołki stanowiły krzyż w zwieńczeniu, płomień i cierniową dekorację zwieńczenia ołtarza. Przedstawienia adoracji, koronę. Co prawda przedstawień stanowiących podzwonne w których nadnaturalnej wielkości serce nie miało żadnego emblematycznej tradycji nie można uznać za wyłączną związku z postacią Jezusa, samo stanowiąc element przed­ specyfikę francuskiej produkcji, jednak łatwo rozpoznawalna stawienia Trójcy Świętej, miały wpływ także na osiemnasto­ estetyka wspomnianych wyżej obrazków oraz charakterys­ wieczne obrazki dewocyjne. Ciekawe, że w benedyktyńskiej tyczny sposób kształtowania wizualnego przekazu złożyły się kolegiacie pod wezwaniem Serca Jezusa w Ehingen, pomimo na tak zwany jfyf Samf-Wpicg, który w dużym stopniu iż kościół erygowano pod wezwaniem Serca Jezusa, w ołtarzu zdominował katolicka sztukę dewocyjną drugiej połowy XIX głównym nie znalazło się przedstawienie o tej tematyce, ale wieku i przejmowany był przez warsztaty hiszpańskie i włos­ scena Ukrzyżowania*; młody kult nie wypracował jeszcze kie; w mniejszym stopniu przez niemieckie, które pozostały ikonografii godnej ołtarzy... Oczywiście przedstawienia plas­ wieme bardziej klasycyzującej formie wziętej od nazarej­ tyczne są na tyle otwartą formą przekazu, że zawarta jest czyków. w nich zarówno możliwość alegorycznej, jak i dosłownej interpretacji przedstawienia serca - chodzi jednak o pewne W związku najpierw z zaleceniami ustnymi, a potem przesunięcie ciężaru w jedną lub drugą stronę: podkreślenie z ostatecznym wyjaśnieniem pisemnym Świętej Kongregacji fizycznej dosłowności serca jako „zbawczego organu" BogaObrzędów dotyczącym ikonografii Najświętszego Serca* -Czło wieka (wówczas serce pojawia się często wraz z postacią dopuszczonej do kultu publicznego, Serce Jezusa w warian­ Jezusa, choć przez cały wiek XVII i pierwszą połowę XVIII tach, w których ukazane jest ono poza postacią Zbawiciela, pozostaje od niej oddzielone) lub bardziej umowne trak­ jako temat przedstawień malarskich straciło rację bytu. towanie formy serca rozumianego jako rodzaj figury retorycz­ Pozostało jednak jednym z popularniejszych przedstawień nej opisującej Zbawiciela. Z tym drugim sposobem rozumie­ sztuki dewocyjnej przeznaczonej do nabożeństwa prywatnego nia przedstawień serca mamy do czynienia w serii unikalnych oraz wątkiem chętnie stosowanym w dekoracji rzeźbiarskiej przedstawień stacji Drogi Krzyżowej pędzla Francisco Baez ołtarzy, do ozdoby paramentów i szat liturgicznych oraz wręcz z kościoła pod wezwaniem Jezusa Nazarejskiego w Atotonilnadużywanym w produkcji religijnej galanterii. 67 �Najświętsze Serce Jezusowe; wizerunek dewocyjny według obrazu Batoniego 4. Serce na dłoni czy na piersi - od Batoniego do siostry Faustyny Wobec stawianych kultowi Najświętszego Serca zarzutów o oddawanie czci „kawałkowi mięsa", a nie osobie Zbawicie­ la, które nasiliły się w wieku XVIII, pojawiła się potrzeba stworzenia ikonografii na miarę rozszerzającego się kultu, która podkreślałaby cielesność Serca Jezusa nie tyle przez naturalizm wizerunku samego organu, co przez związek Serca z osobą Chrystusa. W roku 1765, bezpośrednio po zatwier­ dzeniu kultu, Pompeo Batoni maluje przedstawienie Naj­ świętszego Serca do rzymskiego kościoła II Gesu. Wizerunek przedstawiający Jezusa w półpostaci, który w lewej dłoni trzyma swoje serce, wystawiony został w czerwcu 1767 podczas uroczystości ku czci Najświętszego Serca, a w paź­ dzierniku tego samego roku przeniesiony do kaplicy Krzyża Świętego*. Batoni przedstawiając postać z sercem w dłoni wykorzystał zadomowiony w chrześcijańskiej sztuce schemat wizualny: serce trzymane w ręce stanowiło atrybut wielu świętych oraz cnoty Caritas. Także sam Jezus na niektórych wizerunkach świętej Katarzyny Sieneńskiej czy świętej Lud­ gardy trzyma w dłoni gorejące serce; podobnie w przed­ stawieniach świętych, którzy dostąpili wizji czy objawień związanych z Sercem Jezusa pojawia się Chrystus trzymający serce w dłoni. Wykorzystując istniejący schemat Batoni wprowadził do niego zmiany zgodne z wywodzącą się od Małgorzaty Marii tradycją przedstawiania samego serca Jezusa. Na obrazie zИ Gesu trzymane przez Jezusa gorejące serce ma zaznaczone cechy anatomiczne, takie jak układ głównych naczyń krwionośnych i zwieńczone jest krzyżem oraz oplecione cierniową koroną, poniżej której znajduje się krwawiąca rana. Chrystus trzyma swoje Serce na dłoni wyciągniętej w stronę widza i wskazuje na nie drugą ręką, na której widać ślad po gwoździu. Niemal równolegle z obrazem dla II Gesu Batoni namalował jeszcze jedno przedstawienie Najświętszego Serca, także w formie owalnego tonda na miedzianej blasze, przeznaczone prawdopodobnie dla rodziny 62 Alfieri. Na tym obrazie Serce Jezusa ukazane w sposób bardzo przypominający wersję z I I Gesu „unosi się" na środku piersi ubranego Chrystusa, którego lewa dłoń leży na piersi wskazu­ jąc miejsce, gdzie fizjologicznie znajdować powinno się serce człowieka, prawa zaś wskazuje na Najświętsze Serce „unoszą­ ce się" przed postacią Jezusa.^ Wizerunek z I I Gesu od razu zyskał popularność, nie tylko ze względu na swoje walory artystyczne i znane nazwisko artysty, ale przede wszystkim ze względu na eksponowane miejsce, w jakim został umiesz­ czony: kościół stanowiący jezuickie селГгшн fwia&z. Naj­ świętsze Serce z II Gesu stało się najczęściej reprodukowa­ nym obrazem o tej ikonografii, najpierw w postaci miedziory­ tów, później w litografii i chromolitografiP*; w latach dwu­ dziestych naszego stulecia znalazło się ono także na masowo tłoczonych blaszanych medalikach, najczęściej łączone z umieszczonym na rewersie przedstawieniem Matki Boskiej Szkaplerznej. Obraz Batoniego z jednej strony mieści się w nurcie najlepszej tradycji włoskiego malarstwa religijnego, sięgając korzeniami dewocyjnych przedstawień Guida Reni; z drugiej zaś przez swój nieco dydaktyczny sentymentalizm doskonale wpasowuje się w dziewiętnastowieczną pobozMofc о/еЫгиЫ. Jeszcze bardziej w tym duchu utrzymany jest pochodzący z roku 1766 obraz Маоомма Mz/jWe#zego Serca /ezwja", którego kopii w samym Rzymie znanych jest aż sześć, nie licząc popularnych wersji przedstawienia, które stanowiło jeden z żelaznych artykułów w sklepikach z dewo­ cją przy Via dei Coronari i Via del Babuino. Przedstawia on Marię, która podtrzymuje małego Jezusa stojącego na podusz­ ce leżącej na jej kolanach. Dzieciątko lewą ręką przyciska do piersi płomieniste serce w cierniowej koronie. Pomimo że w końcu XVIII wieku to ostatni z opisanych obrazów Przedstawienie Najświętszego Serca Pana Jezusa. Druk dewocyjny z Hiszpanii �Batoniego cieszył się największą popularnością wśród wier­ nych, przedstawienie z II Gesu zostało o wiele bardziej rozpropagowane przez jedyny istniejący wówczas masowy środek przekazu obrazu, jaki stanowiła grafika. Równocześ­ nie jednak w związku z tendencją do ograniczenia dosłowno­ ści w wizerunkach Najświętszego Serca, wynikającą w dużej mierze z potrzeby stworzenia wizerunku na miarę uniwersalizującego się kultu, wzrosła popularność przedstawień w typie drugiego obrazu Batoniego: Serca Jezusa na tle jego piersi. Wariant ten zdobywał sobie coraz większą popularność w drugiej połowie X I X i ostatecznie został w 1891 roku uznany za obowiązującą i jedyną dopuszczalną w publicznym kulcie ikonografię Najświętszego Serca. Niezliczona ilość obrazów oraz grafiki dewocyjnej rozpowszechniła go na terenie całego katolickiego świata do tego stopnia, że stał się on symbolem katolickiej sztuki dewocyjnej. Wizerunek uka­ zuje Jezusa w półpostaci wskazującego jedną dłonią na swoje serce, które goreje na środku jego piersi; druga ręka najczęś­ ciej uniesiona jest w geście błogosławieństwa. Zranione, gorejące serce zwieńczone jest krzyżem i oplecione cierniową koroną; zanika tendencja do naturalizmu: kształt staje się umowny i nic zaznacza się naczyń krwionośnych, ajedynym elementem odwołujących się do sensualizmu widza jest krew kapiąca z rany - warto zresztą zauważyć, że na późniejszych, pochodzących z dwudziestego wieku obrazkach przedstawie­ nie rany często także znika. Przedstawienia różnią się w szcze­ gółach, niemniej ikonografia jest bardzo zestandaryzowana. Odpowiedzią sztuki dewocyjnej na rosnącą popularność kultu, a tym samym na wzrost zapotrzebowania na wizerunki Najświętszego Serca był także zabieg polegający na „uzdat­ nianiu" istniejących, uznanych przedstawień Jezusa przez dodanie na nich wyobrażenia serca^; stało się to niemal konieczne zwłaszcza po roku 1878, kiedy to Święta Kon­ gregacja do Spraw Odpustów wyjaśniła, że odpusty związane z kultem Najświętszego Serca uzyskać można jedynie wobec wizerunku, na którym Serce Jezusa zostało ukazane na zewnątrz postaci Zbawiciela. Wspomniana regulacja jest odzwierciedleniem, a zarazem poparciem pewnej tendencji w ikonografii Chrystusa, która zaznacza się od drugiej połowy XVIII w.: chodzi o traktowanie serca gorejącego (lub Naj­ świętszego Serca według wzoru świętej Małgorzaty Marii) jako nieodłącznego atrybutu Jezusa - niezależnie od histo­ rycznego momentu jego biografii - i włączanie go w wize­ runki o wcześniej ustalonej ikonografii, jak na przykład przedstawienia Dobrego Pasterza czy sceny objawień. Warto podkreślić, że w przedstawieniach tego ostatniego rodzaju postać Jezusa wskazującego na swoje serce stopniowo wypiera samodzielne przedstawienia Najświętszego Serca w formie charakterystycznej dla wieku X V I I i XVIII. I chociaż w dewocyjnej grafice oba sposoby przedstawiania trwają aż do pierwszej połowy X X wieku, to w malarstwie sztalugowym, które częściej przeznaczone było z racji techniki i wielkości do kultu publicznego, w scenach objawień bohaterem jest Jezus, a nie samodzielne przed­ stawienie jego serca.^ Obok wizerunków Jezusa wskazującego na gorejące na piersi serce w drugiej połowie XIX i pierwszej XX wieku najbardziej rozpowszechnionym wariantem ikonograficznym Serca Jezusowego stało się przedstawienie Najświętszego Serca w wersji Иеяйе aJme [Mt 11,28]. Jezus ukazany jest na nim w postawie stojącej, z szeroko rozłożonymi ramionami jak w kopiowanym nieskończoną ilość razy przedstawieniu Chrystusa Miłosiernego Thorwaldsena z kościoła Najświęt­ szej Panny Marii w Kopenhadze.^ Popularny w protestanckiej sztuce X I X wieku Jezus Miłosierny znalazł swój katolicki odpowiednik w przedstawieniach Najświętszego Serca nie tylko dzięki podobieństwom formalnym, ale także pod wzglę­ dem treści: Jezus-Najświętsze Serce z rozłożonymi ramiona­ mi, to Chrystus miłosiernie przygarniający ludzi do swego Serca. Ikonografia Уел;# me rozpowszechniła się zarówno w drobnej grafice i galanterii dewocyjnej, jak i w monumen­ talnej rzeźbie oraz malarstwie. Swój rozkwit przeżywa ona od lat siedemdziesiątych XIX wieku, na co niewątpliwie wpływ miała budowa kościoła Sacré-Coeur na paryskim Montmartre [1876-1910], gdzie na sklepieniu absydy na osi ołtarza umieszczono mozaikę przedstawiającą Jezusa-Najświętsze Serce z szeroko rozłożonymi dłońmi. Na przełomie wieków i w pierwszych dziesięcioleciach wieku XX bazyliki i kościo­ ły pod wezwaniem Najświętszego Serca powstawały wzorem francuskim we wszystkich większych miastach katolickiego świata, a w program ikonograficzny ich wystroju włączano wizerunek Jezusa z rozłożonymi ramionami. Niemniej postać Zbawiciela często nic do końca odpowiadała pietystycznym z ducha przedstawieniom Chrystusa Miłosiernego - Jezus z Bazyliki na Montmartre jest przede wszystkim przed­ stawieniem triumfu Najświętszego Serca. Podobnie triumfalistyczny wydźwięk mają w większości wolno stojące posągi Najświętszego Serca wznoszone w tym samym czasie dla upamiętnienia wydarzeń religijnych (np. poświęcenia miasta czy kraju Sercu Jezusowemu)^ lub jako wizerunki patronalne katolickich instytucji pod wezwaniem Najświęt­ szego Serca. Potwierdzeniem tej triumfalistycznej tendencji w ikonografii Najświętszego Serca są instrukcje dla artystów zezwalające na przedstawianie Jezusa-Najświętszego Serca z insygniami Króla Wszechświata, czyli de facto dopusz­ czające łączenie ikonografii Serca Jezusowego z ikonografią Chrystusa-Króla. Jeżeli chodzi o dewocyjną grafikę i galanterię, warto wspomnieć, że oprócz obrazków powielających przedstawie­ nie jako jeden z wariantów Najświętszego Serca wizerunek wykorzystano także w kartce z życzeniami okolicznościowy­ mi z okazji początku nowego wieku. W drobnej rzeźbie dewocyjnej wizerunek Jezusa-Najświętszego Serca z roz­ łożonymi rękoma walczył o prymat z figurkami przed­ stawiającymi stojącego Chrystusa wskazującego dłonią na swoje gorejące serce. Tego rodzaju przedstawienie pojawiło się z jednej strony jako rozwinięcie wizerunku Chrystusa w półpostaci wskazującego na widoczne na piersi serce, z drugiej zaś zakorzenione jest ono w przedstawieniach objawień opisanych powyżej. Powiązanie przedstawień Jezu­ sa-Najświętszego Serca z ideą Bożego Miłosierdzia ma więc kilka przyczyn: po pierwsze jej ikonograficzne pokrewieńst­ wo z Miłosiernym Chrystusem Thordwaldsena; po drugie przesunięcie ciężaru znaczeniowego w rozumieniu Miłości Bożej ku współczuciu Boga dla ludzi i miłosierdziu, które Jezus pragnie okazać grzesznikom, jeżeli tylko wynagrodzi się cierpienia jego Serca. Ustalenie się takich związków treści i obrazu doprowadziło do powstania nowej ikonografii Miło­ sierdzia Bożego, która bezpośrednio wzorowana jest na przedstawieniach Jezusa-Najświętszego Serca. Jest to obraz 63 �Vfzw Гоб/е namalowany w roku 1943 przez Adolfa Hyłę zainspirowanego objawieniami siostry Marii Faustyny Kowal­ skiej. Wizerunek cieszący się obecnie wielką popularnością wśród polskich katolików w związku z beatyfikacją siostry Faustyny oraz rosnącym kultem Miłosierdzia Bożego w wersji opartej na jej objawieniach, powstał jako trzecie przed­ stawienie tej treści, w pięć lat po śmierci wizjonerki. Obraz, którego mniej lub bardziej udane kopie i repliki znaleźć można obecnie w większości polskich kościołów, przedstawia stojącego Jezusa w jasnej szacie, który lewą dłonią dotyka własnej piersi w miejscu, w którym anatomicznie znajduje się serce człowieka, a spod jego palców bije światłość. Dwie wiązki promieni biegną ukośnie ku dolnym narożnikom obrazu; lewa z nich ma barwę białą, a druga czerwoną. Prawa ręka Jezusa uniesiona w jest geście błogosławieństwa, a na wstędze pod jego stopami umieszczony został napis Уеты ы/дтм 7o6íe.* Nie jest to więc stricte przedstawienie Najświętszego Serca, ponieważ samo serce nie zostało ukazane, jednak gest i postawa Jezusa pozostają identyczne jak na wizerunku, którym posłużyli się Los Costus w swoim pastiszu. Swoją wielką popularność przedstawienie Hyły zawdzięcza w dużej mierze temu, że od początku i bez przerwy znajdowało się w posiadaniu sióstr Zgromadzenia Matki Bożej Miłosierdzia, które były i są propagatorkami kultu. Obecnie reprodukcje obrazu Adolfa Hyły lub jego kopii, bardzo często zaopatrzone w tekst Koron&f до Mi Werdzm Bożego należą do najpopular­ niejszych przedstawień dewocyjnych wśród Polaków zarów­ no w Polsce, jak i na emigracji. Niewątpliwie przyczynia się do tego także patriotyczna wymowa obrazu, na którym wychodzące z Serca Jezusa promienie mają barwy polskiej flagi. Najświętsze Serce Jezusowe i polityka Wspomniałam już, że wizerunki Najświętszego Serca były apotropeionem, a zarazem symbolem noszonym przez po­ wstańców wandejskich, podczas gdy przez jakobinów uważa­ ne za symbol antyrewolucyjny, za którego rozpowszechnianie można było trafić na gilotynę. Wrogi stosunek, jaki mieli zwolennicy Rewolucji Francuskiej do symbolu Najświętszego Serca, wynikał nie tylko z jego rojalistycznych konotacji, ale sięgał korzeniami XVIII-wiecznych kontrowersji dotyczą­ cych samego kultu oraz jego związku z działalnością jezui­ tów. Wrogami kultu Najświętszego Serca byli przeważnie oświeceniowo zorientowani wyznawcy racjonalizmu, którzy w naturalny sposób znaleźli się wśród zwolenników rewo­ lucji, przez co równie naturalnie u przebywających na wygnaniu jezuitów zasłużyli sobie na miano „spisku jansenistów i masonów" [Sande van de, s. 213]; zaś o roli kultu Najświętszego Serca w zwalczaniu jansenizmu była wyżej mowa. Spiskowa teoria dziejów, u której początków leży dzieło ojca Barruel Memoirea powr jerwr o /'Aüfoíre ды ) д с о № » т е (1796-97), uprawiana była z równym powodze­ niem po obu stronach barykady; zwłaszcza kiedy po Kon­ gresie Wiedeńskim rewolucyjne idee znalazły się w opozycji do nowej „dawnej władzy". Jak silna była wiara w spisek jezuicki oraz do jakiego stopnia symbol Najświętszego Serca został w jego historię uwikłany, świadczy obraz Ary Scheffera (1795-1858) przedstawiający otrucie Klemensa XIV (papie­ ża, który rozwiązał Towarzystwo Jezusowe), gdzie na piersi Objawienie się Serca Jezusowego Małgorzacie Marii Alacoque, obrazek dewocyjny, 2 poł. X I X w. mordercy wyraźnie widoczny jest symbol Najświętszego Serca. Najświętsze Serce było więc dla zwolenników rewo­ lucji i jej idei nie tylko symbolem monarchii, ale także starego porządku wartości i struktur myślowych. Oczywiście w czasie wojny wandejskiej wierność królowi, który po uwięzieniu w Tempie ofiarował Francję Najświętszemu Sercu, wysunęła się na pierwszy plan, niemniej symbol oznaczał nie tylko przywiązanie do osoby monarchy, ale także wrogość wobec republiki i jej laickich wartości. Tym właśnie konotacjom zawdzięczał symbol Serca Jezusowego swoja karierę za Pirenejami, zarówno wśród karlistów z wieku XIX, jak i tych, którzy poparli generała Franco. Z drugiej strony kult Serca Bożego w wieku XIX nałożył się na europejski romantyzm i postromantyzm, wyrastające zre­ sztą z tych samych siedemnastowiecznych źródeł „religii serca", która w krajach protestanckich dała początek nurtom pietystycznym leżącym u źródeł sentymentalizmu [Campbell С ] . Pokrewieństwom rodzaju religijności propagowanej przez kult Najświętszego Serca z romantyczną modą na uczuciowość zawdzięcza on swoje powodzenie i rozwój w pierwszej połowie XIX wieku; do chwili, kiedy oficjalnie został uznany przez Kurię Rzymską za bardzo ważny, a potem najważniejszy kult chrystologiczny doby nowożytnej, o czym świadczy ranga nadana świętu oraz obchody jubileuszu końca wieku. Przedstawienia Najświętszego Serca, które na prze­ strzeni wieków odbyły długą ewolucję od pasyjnych wizerun­ ków Pięciu Ran do samodzielnej, triumfującej postaci Chrys­ tusa z gorejącym sercem na piersi, odpowiadały zapotrzebo­ waniu na uniwersalny kult i symbol jednoczący Kościół katolicki, scentralizowany po Soborze Watykańskim I . Zgod­ nie ze słowami Leona XIII Serce Jezusowe stać się miało nowym /дбдгыт, pod którym Kościół przystępował do walki o rząd i zbawienie dusz. Takie znaczenie miał wizerunek Najświętszego Serca w czasie hiszpańskiej wojny domowej, podczas której stał się �labarum Narodowego Katolicyzmu, który obok faszystows­ kiej Falangi był najważniejszym ze stronnictw politycznych, które udzieliły poparcia generałowi Franco. To jego iden­ tyfikacyjne znaczenie, które ukształtowało się już w czasie wojen karlistowskich, o których była mowa, zaakceptowane było przez obie strony. Świadczy o tym fakt, który miał miejsce na początku wojny domowej, w sierpniu 1936 roku. Jak wspomniano wyżej, Hiszpania poświęcona została Naj­ świętszemu Sercu Jezusa w roku 1919, a cała uroczystość odbyła się niedaleko Madrytu, gdzie w miejscowości Getafe na wzgórzu Cerro de los Angeles wzniesiono ogromną statuę Najświętszego Serca. Od tego czasu w propagandzie reli­ gijnej Cerro de los Angeles nazywano Sercem Hiszpanii, a miejsce stało się pielgrzymkowym centrum Kultu Naj­ świętszego Serca. Tuż po wybuchu wojny domowej repub­ likańskie wojska wysadziły w powietrze figurę Jezusa, dokonując uprzednio jej symbolicznego rozstrzelania. Frankistowskie środki masowego przekazu zareagowały natych­ miast publikując zdjęcia figury Najświętszego Serca przed plutonem egzekucyjnym^, fotografie zrujnowanego pomnika oraz opis wydarzeń, który bardzo szybko przyjął postać opowieści hagiografieznej. Zgodnie z nim rzecz stać się miała 6 sierpnia, czyli w święto Przemienienia Pańskiego, który to dzień dodatkowo miał być pierwszym piątkiem miesiąca - dniem tradycyjnie poświęconym Sercu Jezusa. Oprócz rozstrzelania figury wojska republikańskie dopuściły się także zbrodni na pielgrzymach, którzy wówczas przybyli na Cerro de los Angeles, wśród których znajdowała się spora grupa dzieci. W miarę zdobywania poszczególnych miast i miasteczek przez wojska Franco jedną z pierwszych czynności o wymia­ rze symbolicznym była intronizacja Najświętszego Serca w siedzibie władz gminy czy miasta oraz wystawienie figury Jezusa - Najświętszego Serca w eksponowanym miejscu publicznym*; nieraz symbol Najświętszego Serca włączano w projekt Pomnika Poległych, którego wystawienie także należało do czynności potwierdzających uniwersum sym­ boliczne obowiązujące po wojnie domowej. Najbardziej monumentalnym przedsięwzięciem podjętym w tym duchu, acz nie zrealizowanym do końca była rozpoczęta tuż po zakończeniu wojny domowej budowa Narodowego Sank­ tuarium Wielkiej Obietnicy w Valladolid. Miasto wybrano ze względu na objawienia Najświętszego Serca w pierwszej połowie XVIII wieku, podczas których młody jezuita Bernard de Hoyos usłyszał obietnicę, że Najświętsze Serce zapanuje w Hiszpanii i czczone tam będzie bardziej niż gdziekolwiek indziej. W roku 1948 plany sanktuarium rozrosły się do monumentalnego założenia ЛЫигдтты CAryjfwja Jfrd&z - Poтш&д Нигрдлм ¿ Swuo&z [anachronicznie brzmiące określenie jest do dziś używane dla określenia wszystkich byłych kolonii] wzniesionego Sercu Jezusa i Sercu Marii. Realizacja ambitnych planów ograniczyła się jednak do wzniesienia i dekoracji bazyliki, gdzie w ołtarzu głównym znalazła się oczywiście figura Najświętszego Serca z roz­ łożonymi ramionami; ta sama ikonografia znalazła się na freskach sklepienia. Równocześnie z intronizacjami Najświętszego Serca w urzędach i zakładach pracy upowszechnił się zwyczaj poświęcania Sercu Jezusa domów i mieszkań, który miał zresztą tradycję sięgającą początku wieku. Na mieszkańców nakładał on obowiązek wypełniania określonych praktyk religijnych oraz umieszczenia wizerunku Najświętszego Ser­ ca na eksponowanym miejscu w domu; zwykle oprócz tego umieszczano na drzwiach niewielką metalową plakietkę z takim samym przedstawieniem, która w potocznym od­ biorze była legitymacją prawomyślności gospodarzy. Naj­ świętsze Serce stało się w ten sposób jednym z nieodłącznych elementów symbolicznego uniwersum frankistowskiej Hisz­ panii, a jego wizerunki konstytutywnym składnikiem jego ikonosfery. Objawienie Serca Jezusowego Bernardowi de Hoyos, obrazek dewocyjny, pocz. XX w. Sposób, w jaki symbol przeżywa czas Wielopoziomowe konstruowanie znaczeń symbolu wizual­ nego oraz przesunięcia w jego polu znaczeniowym są w is­ tocie sposobem, w jaki symbol przeżywa czas. W porównaniu ze słowem symbol wizualny jest bardziej uniwersalny; trzeba jednak pamiętać, że dzieje się tak kosztem znacznie większej otwartości interpretacyjnej. Konsekwencją tego jest bądź przesuwanie się znaczeń jednego symbolu, które czasem prowadzi do zmiany całego pola (Najświętsze Serce zmienio­ ne w Miłosierdzie Boże lub religijny symbol Serca Jezusa jako wizualny znak orientacji politycznej), bądź sytuacja, w której retoryczne figury, za pomocą których przekazywane jest znaczenie symbolu, tracą czytelność - w przypadku symbolu wizualnego owocuje to zmianą ikonografii, za­ nikiem pewnych typów i pojawieniem się nowych rodzajów przedstawień. Przedstawiony tyłem Jezus z obrazu Los Costus, z jednej strony odwołuje się do politycznego znacze­ nia symbolu, z drugiej należy do blasfemicznego nurtu współczesnej sztuki, która w większości wyrasta z protestu przeciwko totalizmem: ideologicznym, estetycznym i oby­ czajowym. 65 �PRZYPISY ' Wiele uwagi poświęcił związkom kiczu i totalizmu Mitán Kundera w Żarcie, 7üi{dzg AnircAw i Züpomnif лш oraz Мегломе/ kttofci ¿ryfw; por. także Broch H., Z/o w гудклыг wamwci jzmti, [w:] Wo6«cj4uzyzm«, Warszawa 1987, s. 83-120 ] Rodney Needham [1975] tworzy pojęcie „kategorii otwartych" odwołując się do Wittgensteinowskich rodzin znaczeniowych. Kategoria otwarta jest dynamiczna przez to, że jej charakterystykę określają cechy wszystkich elementów zaklasyfikowanych do niej. Potencjalnie można więc założyć sytuację, że w obrębie tej samej kategorii otwartej znajdą się dwa elementy nie posiadające żadnej cechy wspólnej, ponieważ ich charakterystyki jako „cząstkowe" mieścić się będą w ogólnym zbiorze wszystkich cech charakteryzujących kategorię. Włączenie nowego ele­ mentu, które najczęściej odbywa się na zasadzie asocjacji, automatycznie zmienia charakterystykę kategorii wzbogacając ją o nowe cechy. ^ Święto i oficjum o Pięciu Ranach wprowadzone zostało w X I V w.; msza połączona była z odpustami nadanymi przez Jana XXII i Innocentego VI. * Por. na przykład objawienia bł. Joanny de Valois czy św. Marii Magdaleny de'Pazzi oraz modlitwy zalecane przez kartuza Gerechta z Landsbergu [Bainvel, s. 279 i nn. oraz 266 i 300]. ' Por. np. Pelikan 1989 czy Campbell T. 1991 ' Łacińskie wydanie jest o kilka lat późniejsze; Cor CArúü in сое/и ergo peccaiore.r /л ferru, Heidelberg 1658 ^ Jaroslav Pelikan pisze: „Rzymskokatolicka doktryna Najświętszego Serca Jezusa znalazła swój protestancki odpowiednik w napomnieniach Gerharda Tersteegena: №uz« serce w cwMci рожмло jiac л { м г с г т Усгы.тд, 6y móg/ ол postawie' лд nim awqpiecze/ / rzec.- <r7o j « ( mo_/e .,erce»" [Pelikan s. 128] * Pozostała na nim do roku 1887 " Często erygowanie bractwa było bezpośrednim następstwem prowa­ dzonych przez jezuitów lub eudystów misji; powstanie pierwszego Bractwa Serc Jezusa i Marii (w Morlaix, z inspiracji samego św. Jana Eudesa) papież Aleksander VII zatwierdził w roku 1666; w 1693 Innocenty XII zatwierdził i obdarzył odpustami Bractwa Najświętszego Serca zakładane przy klasztorach wizytek. Np. opór biskupów włoskich z biskupem Scypionem Ricci na czele podczas synodu w Pistoi w 1786 г.: synod odrzucił kult Najświętszego Serca jako fałszywy dogmat, uznając go za nową, niebezpieczną i błędną doktrynę. Papież Pius VI w roku 1794 wyklął te określenia bullą Л к с т г е т Fide,. " Przeciwnikiem kultu był przede wszystkim cesarz Józef II, który wydal zarządzenia, by profesorowie uniwersytetów przeciwstawiali się „niedorzecznemu i fantastycznemu nabożeństwu" oraz wprowadził za rozprowadzanie książek dotyczących kultu Najświętszego Serca karę grzywny lub aresztu. W drugiej połowie XVIII w., już po oficjalnym zatwierdzeniu kultu, w modlitwie Лл/лм C/insii otwierającej Ćwiczen/a DwcAowg św. Ignacego (czyli jeden z najpopularniejszych podręczników życia duchowego) umieszczono dodatkowe wezwanie: Cor C/in.ui /лДотлю me/ " Warto pamiętać, że właśnie nieustalone relacje serca i uczuć były jedną z przyczyn odrzucenia kultu przez Świętą Kongregację Obrzędów w roku 1729 " Np. Francja w 1915, Hiszpania w 1919, Polska w 1920 " W Birmingham Museum of Art. MN w W-wie, sygn. 11982 " Nabożeństwo do Serca Jezusa było bardzo popularne wśród wizytek od chwili powstania zgromadzenia, przede wszystkim za przyczyną św. Franciszka Salezego, który zalecał je św. Joannie Franciszce de Chantal; zalecenia te zaowocowały prywatnymi wizjami oraz aktami pobożności wielu sióstr, które poprzedziły objawienia św. Małgorzaty Marii. [por. Bainvel, s. 357-370] '* Nazwa derenie jest jednocześnie pierwszym słowem motta Derenie - e/ Сопкол de Jejws « и conmigo, które odpowiada francuskiemu ЛггеГе..., natomiast nazwa defenfeWa.?, której pierwszy człon stanowi znane z motta słowo „stój!" [derenie/] w całości znaczy „stop-pociski" i dokładnie określa apotropeiczne funkcje obrazka. " Np. w Amiens w roku 1866 [Bainvel, s. 522]. " Termin „karlista" po wspomnianych wyżej wojnach stał się w Hisz­ panii zwyczajową nazwą konserwatystów. ^' To znaczy takich, które były przedstawieniami obdarzonymi odpus­ tami; nie „odpustowymi" w znaczeniu „kupionymi na odpuście", choć oczywiście to ostatnie pierwszego nie wyklucza. и Por. wyżej o symbolice stron ciała Jezusa i ranie w boku. * Muzeum Miejskie w Bourges. " Choć w związku z symboliką planu kościoła, który odzwierciedlać miał postać samego Jezusa, ołtarz umieszczono nie tradycyjnie po wschodniej stronie kościoła, lecz po północnej, czyli tam, gdzie znajdować się miało przebite serce Zbawiciela. " Z roku 1891 * Obecnie obraz znajduje się w kaplicy po prawej stronie ołtarza, która w 17 października 1920 (pierwsze wspomnienie Małgorzaty Marii po jej kanonizacji) poświęcona została Najświętszemu Sercu. " Aktualne miejsce przechowywania obrazu nieznane. ™ Na obrazkach dewocyjnych obraz Batoniego bywa reprodukowany do dziś, choć jego popularność spadła w porównaniu z wizerunkami, których redakcja uznana została za bardziej kanoniczną, czyli takimi, gdzie serce ukazane jest nie w ręce, lecz na piersi (na szacie) Jezusa. " Kościół San Francesco a Ripa w Rzymie. ™ Por. np. druk ulotny z katalońskimi tekstami modlitw na czerwiec - miesiąc Serca Jezusowego, na którym półpostaci Jezusa wykadro­ wanej z Обпдгепш z szat E l Greca dorobiono na piersi świetliste serce lub obrazek dewocyjny podpisany Najświętsze Serce Jezusa, na któ­ rym przedstawienie Chrystusa inspirowane jest niewątpliwie któ­ rymś z wizerunków powtarzających Grosz Сгуллглуу Tycjana; i w tym wypadku na piersi dodano promieniejące serce, [oba obrazki w zb. aut.] " Por. np. obraz pędzla św. Brata Alberta (Adama Chmielowskiego) przedstawiający scenę objawienia się Najświętszego Serca Małgorzacie Marii. [1880; Kraków, klasztor ss. Albertynek]. " 1829 " Por. np. posąg na Cerro de los Angeles (1919, Aniceto Marinas i Carlos Maura y Nadal) upamiętniający poświęcenie Hiszpanii Najświęt­ szemu Sercu, który odegrał bardzo ważną rolę w symbolicznym uniwersum wojny domowej. " Opis widzenia oraz polecenie wymalowania obrazu z podpisem por. Dzienniczek... s. 22. [22 lutego 1931] " Niektórzy historycy twierdzą, że zdjęcia prawdopodobnie były fotomontażem [inf. ustna od prof. A. Pizarroso Quintero z Madrytu]. ^ Największą i najbardziej znaną realizacją w tym duchu jest Najświęt­ sze Serce z San Sebastian. B I B L I O G R A F I A Bainvel J. V., Serca Bożego. Teorio i rozW/, Kraków 1934 Bauer G, Encyc/opedia о / B,6/ica/ Г/ieo/ogy, London 1970, t. I, s. 360-363 Campbell C , 77ie Aomoniic- Ef/wc and fne Spini о/Modern Conjwmenfm. Oxford 1987 Campbell T. A., 77ie /(e/ig/on о/ i/ie Яеам. Л Sfudy о / Ewropeon /fe/igiowj Li/e in i/ie Seventeen;/; ond&g/iíeenf/i Cenfwnej, Columbia 1991 D/ciionna/re de fpinfiWifg, Paris 1953, t II, s. 1023-1050 Dzignniczft S/ugi goze/ & M. fowsryny /CowaWe/, Kraków 1981 Katarzyna ze Sieny Św., Dio/og, Poznań 1987 Lannon F., Modern Ą%«n. fne Pro/ecf o/o M z ń o W CurWiciwM, [w:] Лг&д/ол and АГдйола/Аклнгу, Oxford 1982, s. 567-590 66 Leon XIII, Ллпкт Sacrwm, [w:] Zaw/erzy/»my MiWci, Kraków 1972, t. II, s. 143-151 Margene de В., ЯиГо/ге jocfrmak dw cw/fe ow Socre-Coeur de / « i w , París 1992 Pelikan J., 77ie C/irui/an Trad/fion. Л ЯиГогу о / ine Deve/opmenf о / Doctrine, Chicago 1989, t. V, s. 118-173 Pius X I I . Яаыпет.? Лоиа.г, [w:] ZmwerzyWAny Mifafci. Kraków 1972, t. II, s. 167-203 Sande van de A., /"Г«глкыоллЛ#д1ЛЛ f/ie Pope. 77ie Ло/е о/ЛлЛ-Малолгу in i/ie Mfromoniane Propaganda in Долю, У 790-У 900, [w:] 77ie Power o/Vmagery, Rome 1992, s. 212-230 WWecjbjzyzmw, [wyd.] Orłowski H., Warszawa 1987 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc516553c25b22213fdfc37c0b77b00c.pdf 0ae93885fbb7c7af2c8310b943cef422 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2622 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2437 Title A name given to the resource Anioł w wyobraźni popularnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.83-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anioł w wyobraźni popularnej Monika Sznajderman „Odjęto wam szaty białe. Skrzydła i nawet istnienie. Ja jednak wierzę wam, Wysłańcy'" Wraz ze śmiercią Boga, uważa amerykański socjolog Peter L. Berger, odeszli i дл#б/сн - boscy wysłannicy, aniołowie. Gdy proces sekularyzacji rozpoczął się w kulturze na dobre, boskość, transcendencja zaczęły gwałtownie tracić swe zna­ czenie, aż do chwili, gdy niemal całkowicie zdominowała je wszechwładna i doskonale zamknięta sfera doświadczenia empirycznego. „Wówczas człowiek stanął wobec rzeczywis­ tości naprawdę sam. Przeszliśmy długą drogę oddalając się zarówno od bogów, jak i od aniołów - pisze Berger w książce Л Лылюыг о/Лл#ек. Modern Socí'ery ала" гле Rediscovery о / гле Лыреглдгыгд/. - Z naszej świadomości nieubłagalnie znikały te pełne mocy postaci, które dotąd uobecniały dla nas prześwit w murze realności doczesnej. Owe postaci prze­ trwały dzisiaj tylko w baśniach, tęsknotach, jako swego rodzaju niejasne, nieokreślone symbole. Parę lat temu pracu­ jący w slumsowej dzielnicy jednego z europejskich miast ksiądz, zapytany, czemu to robi, odparł: 'Po to, by pogłoski o Bogu nie ucichły zupełnie.' Słowa te trafnie wyrażają naszą sytuację, w której znaki transcendencji stały się 'pogłoskami' - i to nie całkiem godnymi szacunku ' pogłoskami'. Ślady boskości przetrwały, zdaniem Bergera, w formach ukrytych - takich jak wiara w odwieczny porządek świata, jak lęk przed śmiercią, jak nadzieja. Poza tymi doświadczeniami z naszego widnokręgu zniknęła metafizyczność, nadnaturalność, sacrum. Horyzont jest pusty. Przejawem tego stanu rzeczy jest na przykład upadek religijności oficjalnej, kościel­ nej. W Europie przybiera to formę postępującego zaniku uczestnictwa w zinstytucjonalizowanych formach religijnego obrzędu, jak na przykład modlitwa, przyjmowanie sakramen­ tów, udział w nabożeństwach, w Ameryce zaś, wprost przeciwnie, we wzmożonej partycypacji - choć, pisze Berger, mamy prawo sądzić, że przyczyny tego religijnego ożywienia zmieniły się w stosunku do przyczyn religijności niegdysiej­ szej, strywializowały się, spłyciły. Czy zatem swoisty renesans wiary w anioły, z którym mamy do czynienia przede wszystkim (ale też nie tylko) we współczesnej amerykańskiej kulturze popularnej, nie ma w istocie nic wspólnego z religijną wrażliwością i wyobraź­ nią? Wielu teologów i filozofów dostrzega dzisiaj przecież wyraźny powrót do myśli religijnej/ A warto zauważyć, że i te dzisiejsze przedstawienia odwołują się do wyobrażeń dosko­ nale w angelologicznej tradycji - tradycji ikonograficznej, filozoficznej, teologicznej - osadzonych. Osadzonych na tyle dobrze, że trudno tu nawet mówić o popularnej religijności New Age'u, skoro - jak pisze Herbert Oleschko - wyznawcy Nowej Ery „nie mają zaufania do angelologii chrześcijańskiej wspartej na fundamencie Pisma Świętego", a „cały anielski sztafaż uznają za bajkowy i nie nadający się do reanimacji"." Jest w kulturze współczesnej dziedzina dotąd przez antro­ pologię nie zbadana - to właśnie sfera popularnych religijnych I wierzeń i wyobrażeń, która stanowi przedziwny kolaż religij­ ności ery wodnika z tradycyjną religijnością ludową (bliski jest jej na przykład sensualizm tej drugiej); która jest pomieszaniem wiary w boskość, pojmowaną jako kosmiczna energia, z wiarą właściwą pobożności ludowej, a przejawiają­ cą się m.in. w dewocyjnych przedstawieniach sztuki ludowej (te zaś z kolei czerpią i przetwarzają motywy z kultury wysokiej i sztuki sakralnej...). Trudno orzec - istnieją co do tego liczne i uzasadnione wątpliwości - czy prawdziwie przejawia się tu sacrum. Nie rozstrzygając w żadną stronę kwestii jego istnienia bądź też nieistnienia, zajmijmy się aniołem, potraktowanym jako żywa forma współczesnej popularnej religijnej wyobraźni. Bo jako taki przejawia się on z całą pewnością. HORDY ANIOŁÓW „Hordy aniołów. Istoty zbite w masy jak chmary dusz, jak gęste obłoki zmieszanych tchnień duchowych, malowanych tak często przez Gustawa Dore' a. Może się jeszcze okazać, że Droga Mleczna jest kompozy­ cją sztywnych, zamrożonych i ostatecznie zawieszonych w doskonałej nieruchomości aniołów. Aniołów, które osiąg­ nęły absolutną harmonię."' Taką koncepcję (pozostającą - nawiasem mówiąc - w ja­ kimś związku z koncepcją Orygenesa, który greckie słowo agge/oi wywodził nie od słowa „posłaniec", lecz od „zim­ ny") rozwija w swojej przewrotnej Kriedze rzeczy wy&fefyc/t amerykański pisarz? filozof? naukowiec? szaraltan? Charles Fort, którego uznać możemy za nieświadomego prekursora badań nad meandrami popularnej wyobraźni. Twórca baśni? Być może, lecz bardziej chyba ich zwierciadło, zwier­ ciadło baśniowej, mitycznej wizji świata, w której ma anioł swoje miejsce obok takich zjawisk, jak krążące po między­ planetarnych przestrzeniach „zgłodniałe hordy kosmicz­ nych niszczycieli", jak zaludniające kosmos tabuny różnych stworzeń w rodzaju kosmicznych kłusowników i obdartych włóczykijów, superpodróżników i krzyżowców, emigrantów i powietrznych dinozaurów czy słoni. Prorokuje nawet Fort powstanie w przyszłości odrębnej gałęzi wiedzy, jaką będzie celestiografia, na równi studiująca i opisu­ jąca tajemnice gwiazd (które są dla niego „bytami absolut­ nymi, pogrążonymi w boskim, kontemplacyjnym bezru­ chu"), niebieskich księżyców czy meteorytów, jak i tajem­ nicę anioła. Anioł, zdaniem Charlesa Forta, kroczy od stuleci w koro­ wodzie „faktów wyklętych". Fort nie jest tu zresztą odosob­ niony: faktem w pewnym sensie wyklętym, wielką niewiado­ mą, symbolem tajemnicy jest bowiem anioł także dla religij­ ności ludowej i teologii. Duch czysty, posłaniec Boga, zwiastun narodzin Zbawiciela - jak sobie z nim poradzić? Jak �poradzić sobie z bytem nieosiągalnym w jego duchowej istocie i nieporównywalnym w dobroci? Aniołowie, sądzi holenderski religioznawca Gerardus van der Leeuw, są starsi od bogów. Pierwotnie był anioł uzewnęt­ rznioną mocą: anioł opiekuńczy był nosicielem mocy czło­ wieka, aniołowie boży - potencjami wyłaniającymi się z Bo­ ga. Potem dopiero, w miarę rozwoju idei Boga osobowego, aniołowie stali się istotami pośrednimi, pośrednikami, moca­ mi niższej rangi. „Dla Żydów są one, według Pawła, pośred­ nikami przekazującymi Prawo w myśl obietnicy Pana, Marii zwiastują, że urodzi Zbawiciela, pasterzom - 'wielkąradość' dokonanego cudu, kobietom i uczniom - zmartwychwstanie. W chrześcijaństwie zadaniem ich jest chwalić Boga przez całą wieczność. W islamie ich pożywieniem jest 'cześć oddawana Allachowi', a napojem - 'świętość Allacha'.'"* Tak zatem anioł-moc-dusza przekształcił się w anioła - wysłannika (hebr. лЫя&л). A im bardziej stawał się anioł wysłannikiem, tym odleglejsze zdawało się wybrażenie mocy i duszy. „Moc i wola znikają, zostaje tylko postać, jakkolwiek imponująca - pisze van der Leeuw. - Greccy Iris i Hermes są tego rodzaju wysłannikami: z nich dwojga Hermes, podobnie jakАм^еЫ болид w kulcie Sabazjosa (...), jak Ргуслоролую zachowuje jeszcze luźny związek z duszą."^ Według Jerzego Nowosielskiego świat aniołów odchodził powoli, lecz nieubłaganie; dzieła zniszczenia dokończyła Reformacja. „Stało się tak dlatego, że zatracono absolutnie sofiologiczny aspekt spraw Boskich i ludzkich, który do czasów Reformacji jakoś jeszcze się w chrześcijaństwie zachodnim tlił. Skoro wyeliminowany został aspekt sofiologi­ czny, to nie wiadomo też było, co począć ze światem bytów subtelnych, aniołami. Już katolicyzm rzymski traktuje świat aniołów w sposób abstrakcyjny, zaś protestantyzm po prostu nie wie, jak sobie z nim poradzić. Protestantyzm jest przeraź­ liwie antropocentryczny. Jest Bóg i jest człowiek. Ważna jest tylko relacja między Bogiem a człowiekiem, reszta jest nieistotna. Protestantyzm w swojej teologii nie stworzył żadnych możliwości pozwalających na zinterpretowanie ta­ kich zjawisk, jak ingerencja anioła w egzystencję empiryczną człowieka."* Od X V wieku anioł w Biblii stał się symbolem - ale symbolem, który jest, jak sądzi Nowosielski, tylko „pustym słowem, liczmanem". Podobnie myśli Gilbert Durand, według którego aniołowie odeszli wraz ze średniowieczem i umiejętnością myślenia symbolicznego (albo może na odwrót: wraz z aniołami umarło średniowiecze i symbol); wówczas gdy symbol, który był w istocie epifanią tajemnicy, konkretem duchowości, za­ stąpiony został przez alegorię - dzieło całkowicie i skończenie ludzkie/ Nastąpił przeto ostatni etap degradacji anielskiej kondycji - sytuacja, gdy nawet pośrednictwo pomiędzy Bogiem i czło­ wiekiem stało się czymś zbytecznym i anachronicznym. „Jest Bóg i jest człowiek"; coraz odleglejszy Bóg i coraz bardziej samowystarczalny człowiek przestali potrzebować anioła. Czy można się dziwić, że poczuł się samotny i opuszczony? Przecież niegdyś tyle dla człowieka poświęcił - swoją pozycję, doskonałość, zbawienie. Przecież niegdyś, z miłości do bożego stworzenia, upadł. Wątek upadłych aniołów, z których pożądania córek ludzkich rodzi się wszelka nie­ prawość, podejmują zarówno kanoniczne nauki Starego i No­ wego Testamentu, jak i pisma apokryficzne. Cóż takiego kryje się w upadłym aniele, że od wieków jest on ulubionym bohaterem wszystkich tych opowieści? Anioł zbuntowany ciekawszy jest od anioła lojalnego. Anioł, którego naturę możemy rozważać - ciekawszy od anioła, który jest istotą jednoznacznie i nieskazitelnie ducho­ wą. Anioł upadły - zwłaszcza taki, który związał się z ziemską kobietą - musi budzić gorące dyskusje, dotyczące kwestii jego cielesności. Apokryfy powiadają, że dawno temu, obdarzony duszą i ciałem, dzielił anioł swą naturę z człowiekiem. W mediacyjnej egzystencji łączył pierwiastki właściwe obu kręgom, boskiemu i ludzkiemu. Jest w tej starej koncepcji coś z właściwego myśli ludowej sensualizmu, ale jej okruchy znajdujemy przecież również w XX-wiecznej poezji. Rilke pytał na przykład: „Czy aniołowie przechwytują to tylko, co z nich jest, naprawdę, czy może jakby z niedopatrzenia ma w tym niekiedy swój udział cząstka naszego bytu? Czyli jesteśmy tylko tyle wmieszani w ich rysy, ile niepokój w twarze brzemiennych kobiet? (...)'"" Zanim dojdziemy jednak do wieku X X i jego popularnej myśli religijnej, cofnijmy się w przeszłość. Coś z prawd ukrytych w apokryfach musiało przenikać do nauki wysokiej, skoro myśliciel tak poważny, jak św. Augustyn, który uważał przecież, że niebiańskie duchy, jako zbudowane z czystego powietrza (lub z powietrza i ognia) nie mogą wchodzić w żadne cielesne związki, miał jednak wątpliwości. Właśnie z tych wątpliwości zrodziło się Augustynowe pytanie - to samo, które zadawał w naszym stuleciu Rilke: „Czy aniołowie zachowując duchowy charakter swych ciał w dziełach bar­ dziej tajemnych, nie przyjmują jednak od niższych istot pewnych elementów, które do siebie dostosowują, i które - jak szatę - zmieniają i obracają w różne widzialne postaci, o tyle prawdziwe, o ile prawdziwa woda została przez Pana przemie­ niona w wino?"" „Poruszona w V wieku przez świętego kwestia stanie się osiem wieków później przedmiotem zażar­ tych sporów metafizycznych i teologicznych"^ - dodaje Oleschko. Ludzie, wyznający wiarę w jakąś formę cielesnej natury aniołów żyli zresztą w każdej epoce. I, sądząc z klątwy, jaką rabbi Szymon ben Johai zagroził wszystkim wierzącym w nieprawe anielskie związki z kobietami, musiało być tych wierzących niemało. Często na przykład przypisywano aniołom „materię etery­ czną", zbudowaną z cząstek mniej gęstych niż ludzkie ciało. Już dwa wieki przed Augustynem o anielskiej cielesności w sposób jednoznaczny mówił Tertulian, aczkolwiek przy­ znawał równocześnie, że ciało to jest dla ludzkiego oka niewidzialne. Jan Kasjan uważał, że - choć aniołowie nie są bytami wcielonymi - to przecież, podobnie jak ludzka dusza, obdarzeni są pewną subtelną odmianą ciała. Podobnie sądził Jan Duns Szkot, według którego zbudowani są oni z „materii duchowej" - substancji, która dla ludzkiej percepcji jest co prawda niematerialna i bezcielesna, niemniej jednak, w poró­ wnaniu z doskonałą duchowością Boga, posiada pewną gęstość. Współczesny Kasjanowi św. Fulgencjusz, biskup z Afryki Północnej, wierzył, że dobre anioły mają ciało z ognia, a złe - z powietrza. Św. Tomasz sądził z kolei, że aniołowie są czystymi duchami („samym intelektem"), które jednak swobodnie przybierać mogą kształty cielesne - a nawet jeść (tak, jak jadły z Abrahamem pod dębami Mamre). Podobnie jadły, a nawet defekowały i uprawiały seks zmys­ łowe anioły Johna Miltona; choć także i on uważał, że ciało aniołów jest na tyle subtelne, że oglądać je mogą jedynie oczy jasnowidzów. Natomiast Emanuel Swedenborg zupełnie już zdecydowanie wierzył w istnienie materialnej, anielskiej natury. Według Swedenborga bowiem anioły to ludzie w naj­ doskonalszej postaci, a w centrum jego angelologicznej doktryny znajduje się, jak to określał Czesław Miłosz, „aniel- �ska seksualność". Aniołowie Swedenborga żyją w niebiosach życiem ziemskim, doczesnym: są barwnie ubrani, żenią się między sobą, mają domy i ogrody analogiczne do ziemskich, tyle że piękniejsze i doskonalsze. Był wszak Swedenborg spadkobiercą myśli średniowiecznej, która, wzorując się na myśli platońskiej, wyznawała zasadę: „jak na górze, tak i na dole"; zasadę, która - jak uważał Swedenborg - jest niepełna, dopóki nie zostanie odwrócona. Zatem „jak na dole, tak i na górze". Górny i dolny świat wzajemnie ze sobą korespondują. Teraz jesteśmy już blisko współczesnej popularnej angelologicznej wrażliwości. Bo oto, po paru wiekach wygnania z religijnej wyobraźni, zapomniany przez człowieka, opusz­ czony przez Boga i upadłych braci, anioł powrócił. Powrócił w sztuce, filmie i literaturze pięknej. Powrócił w kulturze wysokiej i niskiej (masowej, popularnej), co w tej ostatniej objawiło się zwłaszcza poprzez rozkwit specyficznego angelologicznego piśmiennictwa, stanowiącego dzisiejszy swoi­ sty ekwiwalent dawnej ludowej literatury religijnej. Tak jak i tam, znajdujemy tutaj relacje ze spotkań z aniołami (na wzór opisów doznań mistycznych i obcowania ze zjawiskami cudownymi) i дыдл teologiczne spekulacje. „W takim stopniu, w jakim aniołowie wy wędrowali z życia Kościoła, powracają oni, jak się zdaje, przez tylne drzwi pojętej w najszerszym sensie, zainteresowanej religią opinii publicz­ nej"" - zauważył niemiecki teolog Karl Nientiedt. Tysiące ludzi widziało lub stale widuje anioły i tysiące ludzi pragnie 0 tych spotkaniach opowiadać innym. Powstają „anielskie" książki i pisma oraz liczne, zajmujące się nimi, instytucje. W książce Лш'сМЙ drog; Joan Wester Anderson sumuje to tak: ,Дт więcej czytałam, tym bardziej nabierałam pewności, że anioły nie są gatunkiem wymarłym, lecz nadal przynależą do świata ludzi. Miasta, przedsiębiorstwa lotnicze i organizacje charytatywne nadal noszą imiona aniołów. Członkowie ulicz­ nych patroli, zwanych Aniołami Stróżami, mają na koszulkach emblematy przedstawiające oko, skrzydła i tarczę, co według ich założyciela i szefa (...) symbolizuje: 'anielską ochronę zaoferowaną każdemu, nawet tym, którzy nie chcą, byśmy ich osłaniali'. W Ameryce istnieje Angel Collectors Club, narodo­ we zgromadzenie ludzi kochających anioły, z własną gazetką 1 corocznym zjazdem. W Tusco działa sklepik z rzeczami dla dzieci o nazwie Anielskie Nici. W Cleveland mamy żłobek Dnia Aniołów w Niebie. Dom mieszkającego w Toronto Tollera Cranstona pełen jest obrazów aniołów, misternych układanek i innej niebiańskiej sztuki; ten sześciokrotny kana­ dyjski mistrz w jeździe figurowej na lodzie lubi anioły, ponieważ 'nie dotyczy ich siła grawitacji'." Wystarczy, choć moglibyśmy cytować jeszcze bardzo długo. Według autora książki W pojzw&iwam'w oniofdw," Davida Connolly, wierzy w nie połowa mieszkańców Stanów Zjednoczonych, w tym trzy czwarte populacji nastolatków. Podobne dane podawał w 1993 roku magazyn „Time"."' W obliczu takiej sytuacji, którą nazwać by można prawdziwą anielską inwazją, powstała nawet w Ameryce, założona przez autorkę wielu poświęconych aniołom książek, Eileen E . Freeman, Sieć na Rzecz Obserwacji Aniołów, tropiąca ich ślady, zbierająca świadectwa istnienia. Tak oto, po paru wiekach, zemścił się człowiek na swym niebiańskim opieku­ nie: niegdyś, w średniowieczu, przytłoczony ciężarem po­ dwójnej hierarchii - ziemskiej i anielskiej, schwytany, jak pisał Jacques le Goff, w „oczka anielskiej sieci" dzisiaj sam w sieć chwyta anioły. DRUGI UPADEK ANIOŁA Jeszcze Wenders widzi swoje anioły w postaci berlińskich bezrobotnych - niepotrzebnych, marginalnych. Bo jeszcze u Wendersa ludzka samotność - samotność chłopca, który nie bawi się z kolegami, i kobiety w metrze, samotność samobój­ cy i Marion, kiedy z przypiętymi do pleców anielskimi skrzydłami siedzi za cyrkowym wozem, i nawet, kiedy jest wśród ludzi - nie wynika z obojętności aniołów, lecz z ludzkiego zapomnienia o nich, zagubienia świętości. Wendersowskie anioły są równie samotne jak człowiek, należą jednak równocześnie do ostatnich z gatunku zapom­ nianych. W jakiś przedziwny sposób współczesna popularna kultura przywraca to, co - jak sądził Jerzy Nowosielski - bezpowrotnie i ze szczętem wyrugował protestantyzm: wiarę w ingerencję anioła w empiryczną egzystencję człowie­ ka. Anioł na powrót stał się jego codziennym towarzyszem. Ten Nowy Anioł (jak go, za Rilkem, nazywa Walter Ben­ jamin) to dzisiaj anonimowy mieszkaniec wielkiego miasta, bardziej powiernik ludzi niż wysłaniec bogów. Przybywa z kręgu światła, daleki jest jednak od obrazu „straszliwych", groźnych aniołów Rilkego, bliższy natomiast - pozostając w kręgu jego poetyki - temu jednemu z Promieniejących, który „stanął u prostych wrót domu, w na wpół podróżnym stroju i już nie budzący grozy: młodzieniec wobec młodzieńca, co się przyglądał ciekawie'"* Bo ten Nowy Anioł, ludzki i współczujący, jest ciekawy świata i człowieka. Wszak przeczuwa, jest wręcz pewien, że „Byt ziemski jest wspaniały". Być może nawet zazdrości swoim dawno upadłym braciom tej jednej, godnej poza­ zdroszczenia chwili, nim na zawsze zamknięci zostali w kręgu ciemności. Może zresztą zazdrości im i tego. Sam również chce upaść i swym upadkiem towarzyszyć upadkowi człowie­ ka; chce zejść jak najniżej, chce cały zanurzyć się w ziemskim, fizycznym bycie. Cóż takiego kryje się w upadłym aniele, że od wieków jest on ulubionym bohaterem, apokryficznych zwłaszcza opowie­ ści?... Dzisiejsze popularne angelologiczne wybrażenia od­ twarzają w istocie tę samą starą, apokryficzną opowieść 0 buncie i upadku aniołów. To znamienne i nieprzypadkowe, ze zarówno bohaterowie książek Connolly'ego, Freeman, Wester Anderson, Bumham 1 innych, jak i sami autorzy spotykają anioły wyłącznie w codziennych, najzwyklejszych miejscach. W samochodo­ wym warsztacie, gdy, niewidzialni, pomagają mechanikom i w ciemnym parku, gdzie odstraszają od samotnej kobiety gwałciciela. Przy chorym dziecku w szpitalu i przy mordercy w więzieniu. W hotelu i w burdelu. Na autostradzie i w zaka­ zanej dzielnicy, gdzie w niebieskich uniformach, z bronią w ręku pomagają policji w nalocie na siedzibę gangu handlującego narkotykami. U Wendersa także nieprzypadkiem spragniony wcielenia Damiel zatrzymuje się przy prostytutce, liczącej pieniądze w brudnym berlińskim zaułku. Nie pierwszy to i nie ostatni raz właśnie w postaci prostytutki odezwała się stara opowieść o aniołach, które upadły z miłości do ziemskich kobiet; z których pożądania córek ludzkich rodzi się wszelka nieprawość. W symbolicznej figurze prostytutki upadek anioła znalazł swoje spełnienie. Esencja kobiecości łączy się tu z esencją grzeszności - ale i z esencją ziemskiego życia. Mówi o tym na przykład nim Kartta Shea Rubena ZoM/cy ирддТусл длю&Щ w którym psychopatyczny mor­ derca (a zarazem policjant) w imię owari religijnej idei (manii) czystości w okrutny sposób zabija ulicznice; albo też ЛлЫ w czerwiem' Williama Dupreya. Ladacznice są tu jasne, czyste, szlachetne; rzeczywiście przypominają anioły. Nie �przypadkiem tych dwoje - Rilke'owska para „Anioł i lalka" - wzajemnie do siebie lgnie. A skoro znowu pojawił się w naszych rozważaniach angelolog Rilke, dodajmy jeszcze i to, że w V77 Ekg;i дшле/АЬ'е/ przy pomocy tego samego wątku sławi on przed Aniołem cudowność ludzkiego świata: „Byt ziemski jest wspaniały. Wiedziałyście o rym, dziew­ częta/wy nawet, na pozór w niedoli, w grzęzawisku - w najgorszych/ulicach miasta, całe we wrzodach albo wyrzucone/na śmietnik. Bo każdej z was była dana tylko/ jedna godzina, może nie cała, miarą czasu niewymierzalna,/między dwiema chwilami, gdy każda z was miała/ własne istnienie. Wszystko. (...)"" Bo dzisiejsze anioły, anioły kultury popularnej, także towarzyszą człowiekowi w jego codzienności i święcie. Niechętne miejscom eksponowanym, zarezerwowanym dla kultury wysokiej, pojawiają się wśród zwykłych ludzi w sak­ ralnej przestrzeni kultury plebejskiej, masowej: na koncertach i zawodach, w kawiarni i dyskotece. Na ulicy i w ogrodzie zoologicznym. W miejscach grzesznych, w sposób szczegól­ ny naznaczonych życiem, zarazem czystych i nieczystych, trochę świętych, a trochę przeklętych. Niegdyś lubiły hałaś­ liwe, miejskie place Rilkego, na których „wiruje i wre po brzegi jarmark./(Huśtawki swobody! Nurkowie, kuglarze zacietrzewienialñ wystrojonego szczęścia strzelnica z figurami),/gdzie tarcze blaszane dygocząc brzęczą"™, place „z ogromną widownią"^, potem zaś spotykano je - na przykład u Chagalla, Wendersa, czy w inspirowanej malarstwem Toulouse-Lautreca powieści Angeli Carter^ - w cyrku. Bo w cyrku właśnie odnalazł anioł, w postaci klowna i linoskocz­ ka, swoje ironiczne, ziemskie wcielenie. W wizerunku Marion u Wendersa jej anielskość wyrażona została exp/'C'^- Strój jej zdobny jest piórami, „lataj, przecież jesteś aniołem", wołają towarzysze. Obdarzoną anielskimi skrzydłami akrobatkę Fevvers z Wieczorów cyrtowycm Carter nazywają w Paryżu Angielskim Aniołem. A swoją książkę, poświęconą poetom-symbolistom (to oni przede wszystkim podtrzymywali sym­ boliczną tożsamość anioła i klowna), Wallace Fowlie nie bez powodu nazwał właśnie Cfownj длд"Ал#ек. „Klown - pisze, powołując się na Gastona Bachelarda, Alfred Simon - jest aniołem pozbawionym skrzydeł, aniołem, któremu nie braku­ je niczego poza skrzydłami." % CIELESNE SACRUM „Pasjonująca może się okazać obserwacja wyobrażeń niepoznawalnego Boga, stanowiącego centrum wszechświa­ ta, wypromieniowującego wibracje myśli, które zmieniają się w światło, potem w ciepło, aż w końcu, będąc już daleko od źródła, przechodzą w materię"^ - powiedział, w rozmowie z Rexem Hauckiem, amerykański pisarz i malarz Malcolm Godwin. Nie mylił się Umberto Eco sądząc, że współczesne sacrum podlega procesowi bezwzględnej materializacji. Para­ frazując włoskiego semiotyka możemy więc powiedzieć, że skoro to, co nadprzyrodzone, przybrać może jedynie kształt fizyczny, podobny los spotka również anioły.* Dzisiejsza angelologia mierzy się z kwestią form istnienia aniołów i z ich cielesnością równie uporczywie, jak niegdysiejsza teologia i filozofia; wierzenia dotyczące aniołów rzeczywiście zdra­ dzają wyraźne ślady dawnej apokryficznej wiary w ich dwoistą, nie tylko duchową, ale i cielesną naturę. W jakimś sensie jest to również relikt po właściwym myśli ludowej sensualizmie. „Potem ujrzałem anioła, zstępującego z nieba, który miał klucz od Czeluści i wielki łańcuch w ręce. I pochwycił smoka, Węża starodawnego, którym jest diabeł i szatan, i związał go na tysiąc lat. I wtrącił go do Czeluści..." - tymi słowami z Apokalipsy św. Jana mógłby kończyć się film Alana Smithee Gmew an;o&fw, w którym anioł przybywa na odsiecz ludziom, bezbronnym wobec potęgi szatana. Ów filmowy anioł jednoczy w swojej postaci wszelkie ikonograficzne konwencje, z jakich korzysta wyobraźnia popularna, by przywoływać dzisiaj zjawiska cudowne. Początkowo ukazuje się nam na sposób symboliczny, jako spływająca z nieba błyskawica, płomień, jaśniejące oślepiający blaskiem światło, które łączy w sobie pochodzenie boskie (biblijne) z kosmicz­ nym (w wersji science fiction); wkrótce zaś potem wykształca się z tego światła, wymodelowana zgodnie z tradycyjną angelologiczną konwencją realistyczną, postać urodziwego młodzieńca w złotej szacie, ze złotymi skrzydłami i złotymi włosami: Archanioł Michał z obrazów Bartoloméo Bermejo lub Bernardino Zenale. Nawiasem mówiąc, filmowy szatan także przywodzi na myśl diabła z obrazu tego ostatniego. Nietoperze skrzydła, jakimi obdarzona jest ta groteskowa, szkaradna postać, przypominają ojej anielskiej proweniencji, 0 anielskiej przeszłości z czasów przed upadkiem. Nawet jednak i te kulturowe, ikonograficzne przywołania nie wyczerpują wszystkich symbolicznych, zmierzających ku cielesności sensów postaci współczesnego posłańca. Jawi się bowiem jeszcze jedna, ciekawa zbieżność, na którą zwrócił uwagę Malcolm Godwin. „Zasługę zdumiewającego wzrostu popularności aniołów w dzisiejszym świecie - twierdzi Godwin - można po części przypisać amerykańskim superbohaterom. Superman, Człowiek-Pająk, Kapitan America 1 inni przedstawiciele tego gatunku zdecydowanie mają w sobie coś anielskiego. Wszyscy oni niezłomnie trwają po stronie dobra. Faktycznie są współczesnymi odpowiednikami trzynastowiecznych aniołów z kościelnych fresków. Obrazy te noszą zresztą pewne podobieństwo do komiksów. Nasi superbohaterowie spełniają też ściśle anielskie funkcje: bronią słabszych, stoją na straży prawa."** Wszakże współczesny anioł nie zawsze przyjmuje postać równie imponującą jak postać Supermana, dzisiejszego Ar­ chanioła. Ostatnio często pojawia się jako o wiele skromniej­ szy anioł stróż. W amerykańskiej pop-kulturze obserwuje się wyraźny renesans tej postaci (której rodowód sięga średnio­ wiecza i która zawsze cieszyła się niezwykłą popularnością, niezależnie od tego, że Kościół nigdy nie ogłosił nauki o stróżach w formie oficjalnego dogmatu). W filmie Williama Deara Rezerwowy длМ jfrdz' chłopiec prosi Boga o to, by otoczył opieką i obdarzył zwycięstwem jego ulubioną, acz niefortunną drużynę baseballową, występującą pod nazwą Aniołowie. I Bóg wysłuchuje dziecięcej modlitwy i zsyła zawodnikom ich anioły, widzialne tylko dla chłopca. Te anioły to zwiewne eteryczne kobiece postacie w bieli, jakby wyjęte z obrazów Fra Angelica, podczas gdy anioł stróż chłopca - choć także obdarzony skrzydłami - przypomina na wskroś ziemskiego mężczyznę w baseballowej czapeczce. Na imię ma A l . Aniołowie stróże czuwają w trakcie meczu nie tylko nad ciałem, ale - zgodnie z religijną tradycją - przede wszystkim nad duszami sportowców. „Czuwamy, cały czas czuwamy", powie do chłopca Al (przypomnijmy, że Czuwają­ cymi, Obserwującymi nazywała anioły literatura apokryficz­ na). Filmowe anioły obdarzają podopiecznych nadprzyrodzo­ ną zręcznością, ale też całkiem ludzką szlachetnością i wraż­ liwością. Anielski wpływ sprawi, że wkrótce nastąpi swoiste przebóstwienie człowieka, że z niego samego wyzwolony zostanie anioł. Anioły mogą pojawiać się jako „czuła obecność", „niewi- �dzialna interwencja", „czysta światłość", ale także jako „mężczyzna w trzyczęściowym garniturze z teczką, lub kierowca ciężarówki lub kobieta w stroju kelnerki albo pilot samolotu. To nie ma znaczenia, jaki jest ich wygląd - zawsze możemy wyczuć aurę pokoju wokół aniołów"" - pisała K. Martin-Kuri. W przypadku Jean Hannan Ondracek z Oma­ ha angelofania przyjęła formę spotkania z ratownikiem, który ocalił jej życie, gdy, wyczerpana, nie mogła dopłynąć do brzegu/** W przypadku ojca Antoniego Zimmermana - było to cudowne spotkanie z chińskim rikszarzem.^ Rodzinie Billa udało się sfotografować „postać ubranego w biel anioła, który stoi czuwając nad siedzącą przy ognisku rodziną".* Widzialny zaś dla wszystkich poza samą Myrą jej anioł stróż „w swym eleganckim, białym garniturze wydawał się wielki jak dąb'V „Anioły widzę w różnych postaciach. Widuję je, kiedy przybierają postać męską lub żeńską - wyznaje Jane Howard. - Widzę je w postaci energii - jak fale, efekt falowania różnych kolorów energii, gdy w ten sposób chcą dać o sobie znać. Tak czy inaczej, rzeczywiście widzę je tak wyraźnie jak ludzi (...) Dla mnie są oczywiste i praw­ dziwe jak istoty ludzkie. Było tyle wspaniałych zdarzeń, na przykład kiedy robiłam przegląd samochodu i ujrzałam mojego anioła stróża, który właśnie siedział tam w materialnej postaci"..Л Jakie to bliskie ludowej teologii, dla której żadnych wątpliwości nie zdawała się budzić cielesna natura Jezusa, Marii czy też świętych, pojawiających się na polach i wiejskich drogach. Cuda, jakich dokonywali ci ludowi rozdawcy łask i pocieszyciele, dotyczyły - niczym cuda dokonywane dziś przez anioły - materialnej, bliskiej wiernym rzeczywistości.* Także w filmie Лгтш'д Boga Gregory Widena aniołowie są bytami wcielonymi, choć ich postaci nawiązują do różnych poetyk. Dobry, jasnowłosy Szymon przypomina trochę anioły Wendersa - mężczyzn w długich płaszczach, z kitką włosów na karku. Czarno ubrany, elegancki, o cudzoziemskim wy­ glądzie Gabriel - biesa z ludowej tradycji. Jego adiutant zaś, Uziel - przybysza z kosmosu w popularnych filmach science fiction. Pod względem składu krwi powinien być on martwym płodem, pod względem budowy kości - noworodkiem. Do tego nie ma oczu i jest hermafrodytą. Czy można się dziwić, że stanowi dla naukowców nieodgadniona zagadkę? ANIOŁOWIE I KOSMICI Współczesne wyobrażenia, dotyczące natury aniołów, do poetyki science fiction odwołują się zadziwiająco często. W ludzko-niebiańskiej istocie aniołów niebiańskość przyj­ muje nowy, zaskakujący kształt. Nie dogmaty teologów, lecz ludowe wyobrażenia o kosmosie stanowią o wigorze religii, uważa Czesław Miłosz. „Zstąpienie i wniebowstąpienie są dwoma jej przestrzennymi biegunami, bez których zmienia się w czystą duchowość, pozbawioną jakiegokolwiek uchwy­ tu za wyobrażalne (...)."^ Lecz, wbrew temu, co sądzi Miłosz, nieprawdą jest, że choć wiemi składają ręce do modlitwy i patrzą do góry, góry już nie ma, że nastąpił rozpad hierarchicznej sakralnej przestrzeni. Stało się tylko to, że sacrum pomieszało się z nauką i nagle objawiony kosmos astrofizyków stał się jednym z niebiosami z religijnych wyobrażeń. Bo choć tłumaczą dzisiejsi teologowie, że „Wnie­ bowstąpienie Chrystusa to nie lot w kosmos"", współczesne popularne wyobrażenia tam właśnie umieszczają siedzibę Boga i cherubinów. W swojej /Гл'^&е amofów Sophy Bumham przytacza znamienną historię (zacytujemy ją niemal w całości, gdyż ma wartość etnograficznego świadectwa) o „sześciu rosyjskich kosmonautach (ateistach oczywiście), którzy w przestrzeni pozaziemskiej dwukrotnie widzieli grupę aniołów o skrzydłach wielkości jumbo jeta! (...) Trzej kosmonauci: Władimir Sołowiew, Oleg Atkow i Leonid Kizim przeprowadzali eksperyment medyczny, gdy nagle zostali oślepieni przez wspaniałą, pomarańczową po­ światę. Kiedy ich oczy przywykły do tego światła, ujrzeli 'siedemogromnych postaci mających ludzkie kształty, ale ze skrzydłami oraz z podobnymi mgiełce aureolami, niczym na klasycznych obrazach przedstawiających anioły. Wyglądały, jakby mierzyły setki stóp wzrostu, a rozpiętość ich skrzydeł porównywalna była z parametrami pasażerskiego odrzutow­ ca'. Twarze, ozdobione uśmiechami cherubinów, miały okrągłe i wszystkie były identyczne. Grupa aniołów towa­ rzyszyła kosmicznej kapsule przez prawie dziesięć minut, a potem zniknęła. Jednak dwanaście dni później wszystkie anioły wróciły i tym razem widziało je jeszcze trzech uczonych. -Byliśmy dosłownie oszołomieni - powiedziała Swietłana Sawitskaja, kobieta-kosmonauta. - Wokół płonęło intensyw­ ne pomarańczowe światło, przez które widzieliśmy postaci siedmiu aniołów uśmiechających się tak, jak gdyby miały jakąś wspólną tajemnicę."* Kosmonauci i aniołowie (nawiasem mówiąc opisana tu historia jest tylko prostym odwróceniem słynnego oświad­ czenia Jurija Gagarina, że Boga w kosmosie nie widział...), którzy pojawiają się tam, gdzie spodziewano się raczej zobaczyć nieznane gwiazdy lub kosmitów... Malcolm Godwin wytłumaczyłby owo niebiańskie spotkanie tak: „Ludzie de­ speracko poszukują jakiegoś znaku. Anioły zaś są posłańcami, przynoszącymi nam, ludziom, przesłanie od Boga. Kosmici też przekazują nam pouczenia, na przykład, że powinniśmy żyć spokojniej, bo inaczej nasza planeta zginie, albo że zaszwankuje nasz ekosystem, albo jeszcze coś gorszego. Tego rodzaju ostrzeżenia. Jeżeli obecnie coraz częściej słyszy się o spotkaniach z aniołami, może właśnie dowodzi to prób zrównoważenia braku duchowości, braku magii w naszym świecie."" NIEBIOSA PENETROWANE PRZEZ NAUKĘ Aniołowie i kosmici utożsamieni więc zostali w masowej wyobraźni, a wraz z nimi utożsamione zostały tradycyjne religijne niebiosa i niezmierzone przestrzenie kosmosu, który­ mi karmią się obrazy science fiction. Toteż nic dziwnego, że - zastanawiając się nad tym, jak wygląda „naturalne środowis­ ko aniołów" - Eileen E. Freeman pisze: „Można to nazwać niebem, równoległym wszechświatem lub w jakikolwiek inny sposób".* Według Salwadora Dali to Bóg jest być może tą substancją, której poszukuje fizyka atomowa, a podstawowymi formami anielskiej energii są protony i neutrony; właśnie dzięki tej anielskiej energii wniebowzięta została Matka Boska. „Dlaczego anioły malowane są ze skrzydłami?" - pyta Rex Hauck. „Według mnie - odpowiada Martin Kuri - anioły pojawiają się jako istoty świetliste. Ale mogą one pojawiać się w otoczce pola energetycznego, które my odbieramy jako skrzydła."3* Śwątłość i energia; byty subtelne i byty fizyczne - jak trudno je dzisiaj od siebie odróżnić. Niebiosa pop­ kultury stały się przestrzenią penetrowaną przez naukę, a zamieszkujące je subtelne byty porównywane zostają do różnych form nie zbadanego jeszcze kosmicznego życia. Jedną z takich, nie poznanych jeszcze form, może być - jak przypuszcza Freeman - właśnie anioł. „Istnieje jednak zys­ kująca ostatnio na popularności teoria, która utrzymuje, że anioły żyją w tym samym fizycznym wszechświecie co my, lecz ich ciała, niezależnie od tego, jak wyglądają, są dla nas Д7 �niewidoczne. Taka teoria nie byłaby możliwa w zamierzch­ łych czasach. Jeszcze do niedawna w wielu zakątkach świata wiarę w istnienie fizycznych ciał, które są niewidoczne, uznano by za herezję.""" Aniołowie porównani zostają do mikroskopijnych zarazków tyfusu i dżumy, do atomów i budujących je jeszcze drobniejszych cząstek. „Teoria mó­ wiąca, że anioły są częścią naszego kosmosu, choć ich nie widzimy, ponieważ ich ciała różnią się od naszych, wydaje mi się najbardziej prawdopodobna. Dlaczego mielibyśmy być najbardziej zaawansowanymi w rozwoju istotami? Dlaczego nie mielibyśmy dzielić tego kawałka wszechświata z innymi inteligentnymi istotami? Uznajemy, że istnieją formy życia, których nie możemy zobaczyć. Dlaczego anioły nie miałyby być inną formą życia w naturze - starszą, mądrzejszą i bardziej kochającą?'"" - pyta Eileen E . Freeman. Wypatrujemy dzisiaj aniołów z równą nadzieją, jak Mars­ jan czy UFO. Stare wierzenia w ciało z ognia bądź popiołu zastąpione zostały wierzeniami w kosmiczny charakter mate­ rii anielskich postaci. Współcześni badacze aniołów widzą często w swych teoriach kontynuację dawnych wizji i w nich właśnie szukają potwierdzenia dla swoich angelologicznych hipotez. Freeman mówi o tym wprost: „Skoro anioły są istotami ze światła i sługami światła, przypuśćmy, że porusza­ ją się także z prędkością światła. Taka koncepcja pojawia się już w czasach biblijnych. U Daniela (9:21) Gabriel przychodzi do proroka spowity w szybkie światło w czasie wieczornej ofiary. Taże u Daniela (14:33) prorok Habakkuk zostaje przeniesiony z Judei do Babilonu z szybkością wiatru, zaś psalm 104 odnotowuje: 'Twoje anioły pójdą przed Tobą jak wiatr'.'"" Możliwe, że, podobni do zabawek typu ..transformer", są aniołowie zbudowani z płynnej energii, „której nasze zmysły, radary i inna aparatura nie są w stanie zidentyfikować".'" Lub też mają normalne ciała, tyle że istniejące jedynie „w widmie światła, którego nie odbieramy".* „Możliwe, że ciało anioła widzialne jest w paśmie ultrafioletowym lub podczerwonym. Może są one tak małe, że nie bylibyśmy ich w stanie dostrzec za pomocą najczulszego mikroskopu. Albo tak ogromne, iż wszyscy mieszkańcy Ziemi zmieściliby się na czubku ich małego palca. Nie wiadomo. Mogą też po prostu zmieniać zarys swej postaci w zależności od sytuacji.""^ „Możliwe też, że anioły mają jakiś rodzaj ciała, lecz poruszają się za szybko, abyśmy mogli je zobaczyć. Pamiętam scenę z filmu Ляг 7re&, w której załoga Enferprüe nie mogła porozumieć się z miesz­ kańcami pewnej planety, ponieważ poruszali się oni tak szybko, że ludzkie oczy nie mogły za nimi nadążyć.""* „Być może ciała aniołów są zupełnie przezroczyste. Istnieją na ziemi stworzenia, które mają przezroczyste ciała lub tylko ich części"/" Może wreszcie ich ciała są bardziej rozrzedzone od naszych... Możliwości mnożą się niczym hipotezy astro­ nomów. Co stwarza nam - zgodnie z ludową wiarą w magicz­ ną moc nauki - możliwość ujęcia tego niebiańskiego kosmosu (bądź też kosmicznych niebios) w scjentystyczne ramy i zbadania, za pomocą odpowiedniej aparatury, tej duchowo-kosmicznej materii nawet w stanie największego jej roz­ rzedzenia, na poziomie bytów najsubtelniejszych. A wówczas... kto wie? Może się jeszcze okazać, że „Droga Mleczna jest kompozycją sztywnych, zamrożonych i ostatecz­ nie zawieszonych w doskonałej nieruchomości aniołów"... PRZYPISY ' Cz. Miłosz, О олюЬсл, w: H. Oleschko, Aniofów dystremy Щ Kalwaria Zebrzydowska 1996, s. 178 ' P. L . Berger, Л Лытоиг of Ллд«Ь. Modem Socigfy and 1ле JWiscovfry о/1л« ЛыргглдГига/, London 1971, s. 118 ' Por. np. U. Eco, PodziMwu bogowie, przel. J. Ugniewska, w: Лглио/ogia zycio codzif/wifgo. Warszawa 1996, s. 109, czy rozmowę 0 aniołach z o. J. A. Kłoczowskim, „Tygodnik Powszechny" nr 39/1996 * Por. H. Oleschko, op. cit., s. 109 ' Ch. Fort, Kjiggo rzeczy wylWf (уел, И)?ппюи&гше do io/gmmcy, przeł. Z. Kubasiak, Łódź 1994, s. 161 ^ G. van der Leeuw, FfnomfWogm Migu, Warszawa 1978, przeł. j . Prokopiuk, s. 186 ' Tamże. * O pif Wg, łprowocfi оЛдксглусл i ргоЮШлгугтк. Kozmowo z Уеrzym /Vowoawbiüm, „Pielgrzym Polski" nr 516/517, 1982, s. 40 " Por. G . Durand, Wyobraźnia лутпеокеггщ Warszawa 1986, przeł. C. Rowiński, s. 49 R. M. Rilke, Drugo, e/egio daww/abi, w:Роггуг, Wybrał, przełożył 1 posłowiem opatrzył M. Jastrun, Kraków 1987, s. 191 " Por. H. Oleschko. op. cit., s. 57 '2 Tamże. ^ Cyt. za: ks. 1. Bokwa, Spór о ол Wów, czyh fzonja crirzg/ci/orkfwo, „Przegląd Powszechny" 11/891, 1995, s. 161 " J. Wester Anderson, ЛлкЬЬг drogi. Prawdziwe лиЮпг о доУсюсл z Л1«6ю1, przeł. M. Trzebiatowski, Gdańsk 1994, s. 21 " Por. D. Connolly, W poMwbwowu ovüofdw, przeł. M. Hądzlik-Margańska, Bydgoszcz 1994, s. 128 " Por. ks. I. Bokwa, op. cit., s. 161 " Por. J. le Goff, ЛГы/lwro ir«ohiowi«cz7i«/ Europy, przeł. H. Szumańska-Grossowa, Warszawa 1994, s. 173 " R. M. Rilke, Drwgo..., w: op. cit., s. 191 " R. M. Rilke, Siódma «kgia dwinf/cbi, w: op. cit., s. 221 ™ R. M. Rilke. Dzie.fiqfa «kgio duwf/abz, w: op. cit., s. 237 ^ Por. tamże, Pio/o efegio duwr/ato, s. 213 " Por. A. Carter, Wieczory cyrkowe, przeł. Z. Uhrynowska-Hanasz, Warszawa 1993 * A. Simon, Ło риыим d « c W r u . Lyon 1988, s. 271 " Por. R. Hauck, Aniofy - fq/«nvHczy po.fWcy, przeł. A. Dunajska, T. Michalski, Warszawa 1995, s. 144 ^ Por. U. Eco, Podróż do лфггггоко^о. przeł. J. Ugniewska, w: op. cit., s. 71 * Por. R. Hauck, op. cit., s. 145 " Tamże, s. 160 ™ Por. J. Wester Anderson, op. cit., s. 49 » Tamże, s. 58 ™ Tamże, s. 73 " Tamże, s. 62 " D. Connolly, op. cit., s. 150 " Pisał o tym np. S. Czarnowski, f zdfwro r*/igi/no wig/dbfgo /udu po/ab«go, w: Wytorpwn joc/o/ogiczMycri, Warszawa 1982, s. 383. Rację ma Czesław Miłosz (МеМ/кусгло pauzo, Kraków 1989, s. 61), gdy pisze, ze „Przewrót w pojęciach o kosmosie, zaczynający się od Kopernika, sprawił, że utrzymać zmysłowość bóstwa było coraz trudniej", nie jest jednak prawdą, że owa zmysłowość została bezpowrotnie utracona - szczególnie w wyobraźni ludowej. " Cz. Miłosz. МгИ/кусгпд..., op. cit., s. 61 " Por. H. Küng, Życie wieczne/, przeł. T. Zatorski, Kraków 1993. s. 187. Notabene Küng wpisuje się w istocie w nurt tak myślących, biorąc takie sugestie poważnie i wyszukując w Piśmie Świętym argumenty przeciwko nim. * S. Burnham, X « { g o oniofów. ^ozwożdruo о олЫосл wczoro/' i dz/f oroz оШелгусгле opowie¿ci o fym, w / а й ł p o ł d t wplywo/ą ло noizf życie, przeł. D. Chojnacka i M P . Jabłoński, Warszawa 1996, s. 27 " R. Hauck, op. cit., s. 159 " E . E . Freeman, Wybroni przez oniofy, przel. M. Zająkała, Bydgoszcz 1994, $. 50 * R. Hauck, op. cit, s. 159 *" E . E . Freeman, op. cit., s. 51 " Tamże. « Tamże, s. 52 " Tamże. " Tamże, s. 53 ^ R. Hauck, op. cit., s. 131 ^ E E . Freeman, op. cit., s. 52 " Tamże, s. 54 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94dcdd1b42557e2df4ce086c482fe60b.pdf 95b4bfb85729eff289f4d647b139a44c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3451 Title A name given to the resource Czy historia się powtarza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.37-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czy historia się powtarza? Dariusz Czaja - Nie, nie powtarza się, Jakże mogłoby powtórzyć się w tej samej formie, w tym samym zewnętrznym bądź znaczenio­ wym kształcie jakiekolwiek zdarzenie z przeszłości - zdarze­ nie, które z natury rzeczy jest jedyne, wyjątkowe, niepo­ wtarzalne. Jak można, nie popełniając gwałtu na zdrowym rozsądku, poważnie utrzymywać, że coś, co raz w historii zaistniało, co nosi niezmywalny stempel swojego czasu mogłoby jeszcze raz do życia powrócić. Jak można, nic narażając się na śmieszność, uważać, żc na linii czasu istnieją punkty tak osobliwe, że to w nich właśnie jego bieg zostanie nagle powstrzymany i doświadczymy na sobie nieoczekiwa­ nej powtórki z przeszłości. Owszem, bywa, że pewne wyda­ rzenia dziejowe, zwłaszcza krwawe jatki, zdają się na pierw­ szy rzut oka podobne, ale jest to podobieństwo złudne, bowiem jak trafnie zauważył Josif Brodski, analogie nie unieważniają faktu nadrzędnego: w każdym przypadku to kto inny zostaje zamordowany.' Od momentu gdy pierwsze ziarenko piasku znalazło się na dnie klepsydry bogini Klio, odtąd strzałka czasu ruszyła do przodu wprowadzając w naszą świadomość przeświadczenie nieuchronności przemijania i jednorazowości dziejowych zdarzeń. Wspierani tedy autorytetem zdrowe­ go rozsądku jak i heraklitejskiego aforyzmu, iż „słońce nowe każdego dnia", utrzymywać możemy z sensem, że historia w żaden sposób nie powtarza się. - Tak, powtarza się. Czas, jak lubimy mówić, a raczej jak mówią za nas zleksykalizowane metafory: „biegnie", „pły­ nie", „ucieka", i - jak zazwyczaj dodajemy - jest to proces „nieubłagany". Wciąż jednak znajdują się myśliciele, którzy na przekór potocznemu mniemaniu dowodzą, że historia mimo swej znikliwej natury powtarza się, że pod zmiennymi historycznymi przebraniami odnaleźć można niezmienny pa­ radygmat. Może nic we wszystkich dziedzinach życia (po­ chodnia czy łuczywo to nie to samo, co żarówka), jednak da się odnaleźć pewne stale regularności w rozwoju cywilizacji czy historii politycznej, wskazać na zaskakujące powtórzenia w historii myśli czy historii zachowań. Różnice między epokami historycznymi, r/co/ jasna, istnieją i zaprzeczyć im nie sposób, tyle że należą one do sfery powierzchniowych akcydensów, pod którymi ukrywają się rozmaicie definiowane niezmienniki. Być może nie jest tak, by historia, na podobień­ stwo kserokopiarki, dokładnie i całkowicie wiernie powielała formy minione ( na co, w odniesieniu do zdarzeń politycznych, zwrócił uwagę, skądinąd dość dwuznacznie, Karol Marks podkreślając najpierw tragiczną, później forsowną stronę tego rodzaju powtórek ), ale nic nie stoi na przeszkodzie, by dostrzec we wciąż zmieniającej się materii historycznej wariantowe realizacje ponadhistorycznego wzoru. Trzeba jedynie wyjść poza oczywistości zdrowego rozsądku, który komentując się tym, co zmienne zapoznaje możliwość histo­ rycznego powtórzenia i szerzej: perspektywę trwania. Wspie­ rani tedy autorytetem filozofów (od pitagorejczyków i Platona po Nietzschego) jak i , niespodziewanie, refrenem Eklezjasty , 2 3 iż „nic nowego pod słońcem", utrzymywać możemy, nie bez pewnych racji, że historia jednak się powtarza. Te konkurujące ze sobą historiozoficzne koncepcje „dwóch słońc" opisywane bywały najczęściej przy pomocy form geometrycznych: metafory linii i koła, dając w efekcie różnorodne postacie, odpowiednio, linearnej i cyklicznej interpretacji dziejów. Prowokacyjna teza Borgcsa (nota bene: autora Doktryny czasu cyklicznego), że historia świata to być może ledwie parę elementarnych metafor i wariacji na ich temat, znajduje w tym kontekście swoje potwierdzenie. Dostarczaniem argumentów na rzecz prawomocności oby­ dwu stanowisk zajmowali się jak dotąd głównie filozofowie, teologowie i filozofowie historii. Spróbujmy się zastanowić czy również etnolog, korzystając ze specyfiki swojej dyscyp­ liny i właściwego jej instrumentarium pojęciowego, nic mógłhy dorzucić swojego komentarza do toczącej się od wieków debaty. 1. Zanim podejmiemy tytułową kwestię, zapytajmy na razie: co się powtarza, o ile się powtarza, co powtórzyć się może. Na początek dwie krótkie opowieści, dwie zajmujące historie opowiedziane przez autorów, w twórczości których zaryso­ wany dylemat wraca w różnych konfiguracjach fabularnych i modulacjach znaczeniowych. Niepokojące opowiadanie Jose Luisa Borgesa Temat zdraj­ cy i bohatera (ledwie cztery strony druku), rozpoczyna motto z Yeatsa, które „ustawia" niejako od razu sprawę, wskazuje bowiem na zaplecze filozoficzne historii opowiadanej w tekś­ cie. „I tak Platoński Rok Powraca w stary krąg Wirując w nowym - słusznym czy też nic; Ludzie są tancerzami i stosują krok Do dźwięku, jaki daje barbarzyński gong."' 1 Pitagorejsko-stoicka koncepcja Wielkiego Roku przejęta i zreformowana w kilku punktach przez Platona przedstawia, w uproszczeniu, dzieje jako cykl kosmiczny zakończony każdorazowo katastrofą. Na kole czasu koniec tożsamy jest z początkiem, toteż moment destrukcji jest tu zarazem momentem odrodzenia i powtórzenia się cyklu. Borgcs przypomina tę koncepcję nie bez powodu. Owładnięty obse­ sją „wiecznego powrotu" aplikuje ją w swoim opowiadaniu po swojemu, już bez. astralno-kosmologicznych konotacji. Opowiadanie jest rodzajem testu na istnienie czasu kolistego, ściślej: jest hipotezą sprawdzającą taką możliwość. Jego konstrukcja jest niezwykle przemyślna. Narrator wyobraża sobie tytułowy temat, o którym być może kiedyś napisze. Na razie ma tylko jego niejasny zamysł, pewne miejsca tej historii pozostają niedopowiedziane. Akcja ma przebiegać „w jakimś uciśnionym, lecz nieposkromionym kraju: w Polsce, Irlandii, 5 37 �Republice Weneckiej, w którymś z państw bałkańskich czy Ameryki Południowej..." Taki jest niezdecydowany począ­ tek, ale już po chwili pojawia się konkret: „Powiedzmy (dla wygody narracji), Irlandia. Powiedzmy, rok 1824". Powiedz­ my, że te lokalizacje mają jakiekolwiek dla Borgesa (i dla nas) znaczenie; powiedzmy, że dostrzegamy w tym coś więcej niż tylko chwyt narracyjny. Chodzi przecież nie o wierność (domniemanym) faktom, a o przetestowanie pewnej hipotezy. Narratorem tej opowieści w opowieści jest Ryan. Jest on prawnukiem zamordowanego skrytobójczo irlandzkiego bo­ hatera, przywódcy spiskowców, Fergusa Kilpatricka. Sporzą­ dzając biografię krewnego, dostrzega w okolicznościach jego śmierci (zginął on niespodziewanie w przeddzień przygoto­ wywanego przez siebie powstania narodowego) cały szereg zagadkowych faktów. Intrygujące, że przypominają one, aż nadto wymownie, pewne znaczące wydarzenia z przeszłości. „Wiadomo na przykład, że konstable, którzy oglądali zwłoki bohatera, znaleźli przy nim zapieczętowany list, ostrzegający Kilkpatricka przed niebezpieczeństwem, jakie miało mu grozić owego wieczoru w teatrze; również Juliusz Cezar, kiedy udawał się do miejsca, gdzie oczekiwały go sztylety przyjaciół, otrzymał list, którego nie zdołał przeczytać, a w którym odkrywano przed nim zdradę oraz imiona zdrajców. Żona Cezara, Calpumia, ujrzała we śnie, jak burzono wieżę, którą Senat przyznał jej mężowi; fałszywe i anonimowe głosy w przeddzień śmierci Kilkpatricka zapo­ wiedziały całemu krajowi pożar okrągłej wieży w Kilgarvan, co mogło wydawać się przepowiednią, jako że urodził się on w Kilgarvan". 6 7 8 Ryan ma naturę detektywa, jest bardzo bystry i dociekliwy, tryska niezwyczajną erudycją a jego myśli o cyklicznych nawrotach historii z bliżej nieznanych przyczyn przypominają poglądy pewnego argentyńskiego pisarza: „Te paralelizmy (oraz inne) pomiędzy historią Cezara i jednego z irlandzkich spiskowców doprowadzają Ryana do przyjęcia jakiejś tajem­ niczej formy czasu, jakiegoś rysunku, którego linie powtarzają się. Myśli o historii dziesięcioepokowej, jaką stworzył Condorect; o morfologiach, jakie proponowali Hegel, Spengler i Vico; o ludziach u Hezjoda, którzy degenerują się od złota do żelaza. Myśli o wędrówce dusz, doktrynie, która napełnia przerażeniem literaturę celtycką, a którą sam Cezar przypisy­ wał druidom z Brytanii; myśli, że Fergus Kilpatrick, zanim został Fergusem Kilpatrickiem, był Juliuszem Cezarem. Z tych kolistych labiryntów wybawia go interesujące od­ krycie, które następnie wtrąca go w inne labirynty, jeszcze bardziej różnorodne i powikłane: pewne słowa, które jakiś żebrak zamienił z Fergusem Kilpatrickiem w dniu śmierci tego ostatniego, zostały zapowiedziane przez Szekspira w tragedii Makbet. Że historia naśladuje historię, było już dostatecznie zdumiewające; żeby historia naśladowała literaturę, było niepojęte...".'' Ale to nie koniec kryminalnej opowieści, poszukiwania Ryana doprowadzają wreszcie do rozwiązania ponurej zagadki: Kilpatrick nie był bohaterem, ale zdrajcą wykrytym na szczęście zawczasu przez sprzysiężonych. Wy­ rok śmierci został wydany, pozostawał tylko kłopot jak zręcznie, nie narażając losów powstania, pozbyć się „bohate­ ra". James Nolan, najstarszy przyjaciel Kilpatricka i , co nie bez znaczenia, tłumacz dramatów Szekspira na gaelicki, wywiązał się ze swego zadania znakomicie. Ponieważ na obmyślenie szczegółów działającej na wyobraźnię mas eg­ 38 zekucji pozostawało niewiele czasu, Nolan skorzystał ze sprawdzonych wzorów: dramaturgii Szekspira. Powtórzył więc pewne sceny z Makbeta i Juliusza Cezara. Kilpatrick przyjechał do Dublina i płomiennymi mowami zagrzewał naród do czynu. „Tak rozwijał się w czasie obszerny dramat, aż w końcu, 6 sierpnia 1824 r., w loży o ponurych zasłonach, która zapowiadała już lożę Lincolna, upragniona kula przebiła pierś zdrajcy i bohatera, który zaledwie zdążył wypowiedzieć, między dwoma krwotokami, kilka przewidzianych słów"." Historia, w opowiadaniu Borgesa, pojmowana jest jako zbiór znaczących precedensów. Coś ważnego przydarza się w historii jakby wyłącznie po to, by antycypować przyszłe wydarzenia. Wszystko, co ma się dopiero wydarzyć już się, w pewnym sensie, wydarzyło. Historia kopiuje samą siebie. W śmierci Juliusza Cezara tkwi już w utajeniu śmierć Kilpatricka, w śmierci Kilpatricka dostrzec można niejasne kontury śmierci Lincolna. Borges czyta historię w sposób przypominający patrystyczną lekturę Biblii: tak jak typo­ logiczna lektura Ojców Kościoła ujawniała antycypujący sens wydarzeń starotestamentowych wobec tego, co zawiera No­ wy Testament, tak dla niego przeszłość wyposażona jest w znaki, które prefigurują kształt przyszłości. „Nic dwa razy się nie zdarza". Czy na pewno? 1 Ponieważ opowiadanie Borgesa ktoś mógłby uznać jedynie za efektowną zabawę literacką, za finezyjnie wykonaną intelektualną prowokację, sięgnijmy po jeszcze jedną, „powa­ żną" tym razem opowieść. Niepokojące opowiadanie Gus­ tawa Herlinga-Grudzińskiego Pierścień (ledwie sześć i pół strony) nie rozpoczyna żadne motto, brak więc, inaczej niż u Borgesa, bezpośrednich wskazówek mogących świadczyć o tym, iż autorowi bliska jest, w jakiejkolwiek wersji, myśl o powtórzeniu jako właściwości historii. Szukajmy gdzie indziej. W opowiadaniu Pieta deli' hola znajdujemy zna­ mienny zapis: „Zawodne są analogie ludzkich losów. A prze­ cież nie podobna oprzeć się wrażeniu, że Sebastiano wszedł zrządzeniem nieznanej siły w koleinę przed wieloma setkami lat wyżłobioną dziejami nieszczęsnego twórcy Certosy (...) Czy życie powtarza jak pozbawiona pomysłowości hafciarka zbliżone do siebie ciągle wzory, jest rzeczą rozslrząsaną od niepamiętnych czasów przez filozofów i po dziś dzień nie rozstrzygniętą. Czy niezbadane wyroki Boskie pisane są przez kalkę w tysiącach egzemplarzy i zmieniane tylko w drobnych wariantach, czy przeciwnie - każdy z nas odbija się w ogrom­ nym Oku Opatrzności i z nieomylnej Ręki Sędziego otrzymu­ je inny i na własną wyłącznie miarę skrojony los, jest sprawą zaprzątających wiernych i teologów". Same wątpliwości, żadnych odpowiedzi, Herling sygnalizuje problem, ale nic opowiada się jednoznacznie za żadną z ewentualności. 11 W Pierścieniu spotykamy, nieco podobnie do tekstu Borgesa, konstrukcję opowieści w opowieści. Narrator, jak w kilku innych opowiadaniach Herlinga niedwuznacznie stylizowany na samego autora, zasłyszał w wyzwolonym już przez aliantów Neapolu historię z pierścieniem, która miała wydarzyć się w mieście niedługo przed wyzwoleniem. Jej autentyczność była dość wątpliwa. Po czterdziestu lalach, tej samej opowieści, z niewielkimi zmianami, wysłuchał z ust znajomego neapolitańskiego introligatora. Potwierdzało to jej żywotność, w niczym jednak nie przydawało jej prawdziwo­ ści. Za jej fikcyjnością przemawiać miały by też wyjątkowe zbieżności z nowelą Bocaccia Andreuccio z Perugii. Narrator �nie odmawia sobie przyjemności jej streszczenia. Jest lo prosta historia z morałem. Handlarz końmi, Andreuccio, okradziony jeszcze przed spodziewaną transakcją, próbuje powetować sobie straty kradnąc wraz z parą złodziei drogocenny pierścień z sarkofagu ncapolitańskiego arcybiskupa. „Odsunąwszy cięż­ ką pokrywą, bojaźliwi złodzieje zmuszają Andreuccia by to on wlazł do sarkofagu. Pomny na własną niedolę obrabowanego z tak dużej sumy pieniędzy, Andreuccio postanawia najpierw 0 sobie pomyśleć. Ściąga z trupiego palca drogocenny pierścień i na swój palec go nakłada; po czym, z sarkofagu nie wychodząc, oznajmia wspólnikom że pierścienia nie znalazł 1 podaje im tylko pastorał, infułę i szaty biskupa". Dzięki sprytowi oszukuje wspólników i wraca do domu z pierś­ cieniem, którego wartość jest o wiele większa niż stracona suma. Pokrewieństwo noweli z opowieścią zasłyszaną przez nar­ ratora jest uderzające. Zmieniły się, oczywiście, okoliczności zewnętrzne i drugorzędne detale, ale jej fabularna osnowa pozostała bez zmian. W sierpniu roku 1943, podczas nalotu aliantów jedna z bomb spadła na dziedziniec kościoła San Egidio, w którego krypcie pochowano na początku ubiegłego stulecia arcybiskupa Neapolu. W nocy, poprzez wyrwę na dziedzińcu kościoła, do podziemi dostał się wieloletni opiekun świątyni, kościelny Malleo. Posłuchajmy „rekonstrukcji" wy­ darzeń: „Jak zaczadzony zabrał się do podnoszenia pokrywy sarkofagu. Miał zamiar odsunąć ją jedynie u wezgłowia, ale zbyt gwałtownie widać pchnięta ześliznęła się i krawędzią ugodziła go w nogę. Poczuł straszny ból. Starał się nie zwracać nań uwagi, rozgorączkowany podważył żelaznym klinem wieko trumny. Niewiele pozostało ze zwłok arcybiskupa: czaszka, kawałki szkieletu pomieszane ze zgniłymi, zetlałymi strzępami szmat, poczerniały pastorał. Pozostało na szczęście nietknięte przez, czas to, czego szukał: pierścień na kostce palca prawej dłoni. Ogromny, splatana złota obrączka z bry­ lantowym, połyskującym krzyżykiem na ciemnej, grubej, owalnej płytce. (...) Wystarczyło mu jeszcze sił, żeby z pierś­ cieniem na palcu wyczołgać się z krypty, chociaż krew ciekła obficie z jego zranionej nogi." 12 1:5 Następnego dnia znaleziono nieprzytomnego kościelnego z pierścieniem na palcu. Dziwnym jednak trafem pierścień znikł, choć wielu było takich, którzy go widzieli. „Liczniejsi wciąż się stawali ci, 'co widzieli tych, którzy widzieli'. I piękniejszy wciąż, drogocenni ej szy stawał się sam Pierścień, jakkolwiek wieści o nim towarzyszyła również niekiedy pogłoska, że byl cudowną imitacją, którą ozdobiono palec arcybiskupa zaraz po jego śmierci, oryginał złożywszy w skar­ bcu katedralnym. Komu jednak chciałoby się w to wierzyć?" 14 Wydarzenia (realne czy też „tylko" wyobrażone), które miały miejsce owej sierpniowej nocy roku 1943 w Neapolu, przeglądają się, przy wszystkich różnicach, jak w lustrze w noweli Bocaccia. Narrator niczego nie sugeruje wprost, nie eksponuje genetycznej zależności obydwu historii, choć bie­ rze pod uwagę możliwość, że historia Andrcuccia mogła stać się punktem wyjścia wojennej fantazji. Zbieżności są jednak zastanawiające. Idąc tropem Borgesowskich antecedensowych historii, uzupełnijmy opowiadanie Herlinga, jeszcze jedną opowieścią z platońskiego Państwa, jakby skądś znajo­ mą. Jej bohaterem jest niejaki Gyges. „On był pasterzem i służył u ówczesnego króla Lidii. Kiedy spadł wielki deszcz i przyszło trzęsienie ziemi, pękła ziemia w pewnym miejscu i utworzyła się rozpadlina w tej okolicy, gdzie on pasał owce. On to zobaczył, zdziwi! się, zszedł w jej głąb i ujrzał dziwne rzeczy, o których bajki opowiadają, a między innymi i konia z brązu, pustego wewnątrz, który miał drzwiczki. Gyges nachylił się przez nic do środka i zobaczył wewnątrz trupa, który się wydawał nadludzkiego wzrostu. Nic miał na sobie nic, tylko złoty pierścień na ręku. On ściągnął mu ten pierścień i wylazł stamtąd na górę". Pierścień Andrcuccia miał wymierną w pieniądzach war­ tość, pierścień Mattea, zdaje się, że był tym bardziej im bardziej go nie było, pierścień Gygcsa miał magiczną moc: czynił właściciela niewidzialnym. Trzy różne pierścienic, trzy odmienne, ale jakoś podobne opowieści. W opowiadaniu Herlinga, opowieść z czasów wojny, nieważne czy dotyczyła prawdziwych lub zmyślonych wydarzeń, naśladuje (bezwied­ nie?) opowieść z przeszłości, która, dodajmy, naśladuje (bezwiednie?) opowieść z jeszcze odleglejszej przeszłości. „Że historia naśladuje historię, było już dostatecznie zdumie­ wające; żeby naśladowała literaturę, było niepojęte..." Brak u Borgesa jeszcze jednego członu tej nieskomplikowanej permutacji. Trzecia możliwość jest oczywista: literatura, która naśladuje literaturę. Opowieść, która naśladuje opo­ wieść. Historia, która naśladuje historię, 15 2. „Opowiem ci swoją historię...", „Oto historia mojego życia...", „To historia nie do uwierzenia..." Słowo „historia", tak w znaczeniu użytym na końcu poprzedniego akapitu, jak i w znaczeniu jakie nadaje mu język potoczny, jest synoni­ mem opowieści, opowiadania, narracji. W tej semantyce zawiera się ciekawa, choć przecież nie nowa, intuicja: życie jest opowieścią. Może to być szekspirowska „a tale toki by an idiot, fuli of sound and fury", albo jej hollywoodzkie przeciwieństwo: story z happy endem jako obowiązkową figurą finałową. W obydwu przypadkach, w ciemnej czy wjasncj tonacji, życie przypomina opowieść. Przypomina, ale jednak nie jest opowieścią. Tej ekwiwalencji nie można pojmować naiwnie i nazbyt dosłownie. Ponownym przemyś­ leniem podobieństw i różnic łączących obydwie kategorie zajmuje się w odkrywczym studium Paul Ricocur."' Punktem wyjścia, wymagającym znaczących korektur, jest dla niego uwaga jednego z komentatorów, która ustanawia radykalny rozziew między opowieścią i życiem: „historie są opowiada­ ne, a nie przeżywane, życie zaś jest przeżywane, a nic opowiadane". Z niezwykle gęstego tekstu, w którym, posiłkując się koncepcją mimesis Arystotelesa, uwagami św. Augustyna o doświadczaniu czasu, strukturalistycznymi ana­ lizami opowiadania, rozważa Ricoeur drobiazgowo i wnik­ liwie problemy takie jak: proces zawiązywania fabuły, właś­ ciwe jej schematyzacje, relacje do czasu, rola czytelnika w konstruowaniu fabuły, wynotujmy to, co dla nas najistot­ niejsze, a więc przede wszystkim pokrewieństwa i związki łączące wspomniane kategorie, które pozostają jakoby w sta­ nie nieuleczalnego konfliktu. 17 W jaki więc sposób dojść może, już na poziomie wyższym niż potoczne rozumienie, do pojednania życia i opowieści? Opowieść prowadzi nas z powrotem do życia z tej choćby racji, że proces jej komponowania nic jest dopełniony w tekście, ale dopełnia się dopiero po stronic czytelnika. Sens 39 �opowieści pojawia się na przecięciu świata tekstu i świata czytelnika. Tekst nigdy nie jest zamkniętym Universum. W trakcie lektury horyzont znaczeń \istanawiany i oferowany przez tekst nieustannie splata się z horyzontem doświadczenia czytelnika. „Czytanie jest samo w sobie pewnym sposobem życia w świecie fikcji otwartym przez dzieło. Wolno nam zatem powiedzieć, że historie są powtórnie opowiadane, ale też przeżywane na m o d ł ę ż y w e j wyobraź­ ni.'" Wbrew strukturalistycznej dogmatyce, tekst nie jest wyłącznie szklaną kulą znaków, bez referencji do tego, co znajduje się poza nim. Zycie i opowieść łączą jednak jakieś nici porozumienia. Jeśli samo pojęcie życia poddać redefinicji, to i w tym przypadku dostrzec można ograniczoność stwierdzenia, że „życie jest przeżywane", tylko przeżywane. Życie, oprócz tego, że przeżywane, jest też opowiadane. Dokąd nie zostanie opowiedziane, dotąd pozostaje jedynie faktem z dziedziny biologii. Życie najwyraźniej chce być opowiedziane, domaga się interpretacji, dopiero wówczas zdarzenia, uporządkowane w pewien schemat, w pewną strukturę stają się zrozumiale, ich sens zaczyna się objawiać. Podobnie ujmował to Mircea Eliade, dostrzegając specyfikę ludzkiego bytowania w tworze­ niu i słuchaniu opowieści: „Myślę, że zainteresowanie narra­ cją, opowieścią, jest elementem naszej ludzkiej kondycji, naszego bycia w świecie. Chcemy wiedzieć, co się działo, co robili ludzie i do czego są zdolni: ryzyko, przygody, wszel­ kiego rodzaju próby. Nasze istnienie nie jest istnieniem nieruchomych kamieni, kwiatów czy owadów, których życie toczy się ściśle wyznaczonym torem. Nasze istnienie jest przygodą. Człowiek nigdy nie przestanie słuchać opowie­ ści". ''' chodzi do ujawnienia głębszego ich sensu. Tym samym opowieść staje się instrumentem samorozumienia. Zycie na nowo opowiedziane konstytuuje naszą tożsamość jako toż­ samość narracyjną. 3. Związek życia i opowieści objawia się leż i z tej racji, że działania ludzkie mogą znajdować się w polu symbolicznych odniesień. Ta właśnie cecha decyduje o tym, które z działań poddaje się twórczemu przekształceniu. „Jeśli rzeczywiście działanie może zostać opowiedziane, to dlatego, że od razu bywa wyrażone w znakach, regułach i normach. Jest zatem zawsze zapośredniczone przez symbole. Ten rys działania został wydobyty na światło dzienne przez antropologię kul­ turową." Nie jest więc tak, że to my wprojektowujemy w działanie sensy i znaczenia. Przeciwnie: ono samo objawia się nam jako swego rodzaju tekst wyrażony przy pomocy własnego kodu i języka. Tekst, który chce być odczytany. Powróćmy do naszych dwóch opowiadań. Teraz już łatwiej odpowiedzieć na postawione wcześniej pytanie: co się po­ wtarza, o ile się powtarza? Powtarzają się historie, powtarzają się opowieści, rozumiane w znaczeniu wyłożonym powyżej. Nie są to byle jakie, nic nie znaczące opowieści. Przeciwnie: mówią o ważnych wydarzeniach z przeszłości, takich które mają rangę wyjaśniającego i tłumaczącego (ale nie w nauko­ wym sensie) precedensu i które zgęszczają w sobie pewien egzystencjalny sens. Wydarzenia te tworzą swego rodzaju paradygmat, wzorzec, model, który zostaje następnie w przy­ szłości powtarzany. Tego typu opowieści posiadają, jak łatwo zauważyć, konstytutywne cechy przypisywane w studiach religioznawczych i antropologicznych narracjom mitycznym. Odłóżmy na chwilę na bok klasyczną literaturę przedmiotu i oddajmy głos subtelnemu znawcy mitu, symbolu i poezji, włoskiemu pisarzowi i eseiście, Cesare Pavese, eksponujące­ mu w swych uwagach le cechy opowieści mitycznej, które - co dla nas istotne - odnoszą się w równym stopniu do archaicznych jak i współczesnych postaci mitu: „Trzeba upierać się mocno przy tym olśnieniu jedynością, spoza którego prześwituje mit. Tkwi tu bez wątpienia rdzeń religij­ ny. Życie zapełnia się i wzbogaca wydarzeniami, których nie mogą zastąpić żadne inne, a które właśnie dzięki temu, że nastąpiły raz i obowiązują na zawsze, wyrastają ponad prawa świata ziemskiego, mają znaczenie wzorca przewyższającego rzeczywistość, warte są tyle, co ich treść, znacząca i istotna, a wszystkie wydarzenia codzienne na tyle tylko nabierają sensu i wartości, na ile są powtórzeniem lub odbiciem tamtych wydarzeń. Mit jest zawsze symboliczny, dlatego nigdy nic ma znaczenia jednego, alegorycznego, ale żyje życiem zamknię­ tym, a ono zależnie od miejsca i od nastroju, jakie znajduje, może wyrwać się z zamknięcia i zakwitać najróżniej i najob­ ficiej. M i l jcsl wydarzeniem jedynym, absolutnym , jest zgęszczeniem siły życiowej, należącej do sfer innych niż sfera naszego życia codziennego, a jako taki wnosi powiew cudu w to wszystko, co na niego naprowadza i co jest do niego podobne." Innym jeszcze elementem zbliżającym do siebie opowieść i życie jest to, co nazywa Ricoeur prenarracyjną jakością ludzkiego doświadczenia. Nie chodzi tu o to, że różnego rodzaju działania czytane są poprzez opowieści, które już znamy, a więc, że każde ludzkie doświadczenie zapośred­ niczone jest przez istniejące systemy symboliczne. Chodzi raczej o to, co zawiera się w przywołanych wcześniej zwrotach potocznych intuicyjnie zrównujących zdarzenia życiowe z narracją. Wnikając w sferę doświadczenia codziennego nietrudno zauważyć, że pewne serie epizodów z naszego życia postrzegamy jako historie potencjalne, jako historie jeszcze nie opowiedziane. Samo więc życie ludzkie, utkane ze znaczących epizodów, ma naturę opowieści, jest wirtualną historią czekającą na opowiedzenie. To w opowieści i dzięki opowieści, poprzez wprowadzenie w chaotyczny, bezkształt­ ny, przypadkowy bieg zdarzeń logiki, ładu i struktury do­ Doprecyzujmy poprzednie ustalenie: tym więc, co się ustawicznie powtarza, co powtarzać się może jest szczególny typ opowieści - mit wraz z jego symboliczną zawartością. Nie jest to teza przesadnie odkrywcza gdy mamy na myśli kultury archaiczne, tradycyjne, ludowe; w odniesieniu do współczes­ ności budzi nieufność a przynajmniej zdziwienie. Dość powszechne jest bowiem wciąż mniemanie, że kultura współ­ czesna pozbawiona jest „prawdziwego" mitycznego zaplecza, pozbawiona jest mitów. Powiada się, że mit „już" był, J u ż " zdarzył się, jest sposobem postrzegania i interpretacji rzeczy­ wistości właściwym minionym formacjom kulturowym (wy­ raźny pogłos ewolucjonistyczno-stadialnego myślenia o his­ torii), obecnie zaś mamy do czynienia co najwyżej z mitami zdegradowanymi, „wytartymi", zdegenerowanymi, z. karyka­ turami wielkich opowieści mitycznych. Mit najwyraźniej wszedł w konflikt z myśleniem dyskursywnym. Wielokrotnie 11 1 20 40 - 21 �formułowano i na różne sposoby uzasadniano oświcceniowopozytywistycznc z ducha programy dcmitologizacji dotych­ czasowego dziedzictwa religijno-milycznego. Dogmatycz­ nie i wąsko pojęty racjonalizm próbował uporać się z mitem. „Mit nie teoretyzuje i (...) stanowi wyzwanie wszelkim kategoriom racjonalnego myślenia. Jego 'logika' w żaden sposób nie przystaje do naszych wyobrażeń o naukowej prawdzie. Ale to racjonalna filozofia nigdy nic chciała uznać podobnego rozdwojenia i zawsze głosiła, że utwory mitycz.nopoetyckie muszą mieć jakiś rozumowy sens. M i l ukrywa go za wszelkiego rodzaju fantastycznymi obrazami i symbolami, natomiast zadaniem filozofa jest zrywanie owych masek. Właśnie wtedy słowo de-mityfikacja utożsamiono z demistyfikacją."" Mimo zmasowanego ataku różnych nauko­ wych szkół i teorii wyjaśniania, mit dość skutecznie opiera się próbom racjonalizacji. Żadne, jak dotąd, próby pozbycia się mitu z myślenia współczesnego nic powiodły się, można by nawet za Odo Marquardem paradoksalnie stwierdzić, że sama historia procesu demitologizacji jest mitem, co w pewnym sensie dowodzi względnej nieśmiertelności mitu. 22 24 Zbytnie przywiązanie do dogmatów współczesności, zawę­ żenie perspektywy jedynie do krótkiego wycinka czasowego, w którym żyjemy wywołuje amnezję. Zapominamy, czytając, opowiadając i słuchając dzisiaj rozmaitych historii „że są to fragmenty dawnych i wiecznych historyj, że budujemy, jak barbarzyńcy, nasze domy z ułamków rzeźb i posągów bogów. Najtrzeźwiejsze nasze pojęcia i określenia są dalekimi po­ chodnymi mitów i dawnych historyj. Nie ma ani okruszyny wśród naszych idei, która by nie pochodziła z mitologii - nie była przeobrażoną, okaleczoną, przeistoczoną mitologią. Naj­ pierwotniejszą funkcją ducha jest bajanie, tworzenie 'historyj'. Siłą motoryczną wiedzy ludzkiej jest przeświadczenie, że znajdzie ona na końcu swych badań ostateczny sens świata. Szuka go ona na szczycie swych sztucznych spiętrzeń i rusz­ towań. Ale elementy, których używa do budowy, już były raz użyte, już pochodzą z zapomnianych i rozbitych 'historyj'."" I kiedy w dalszej części cytowanego tekstu powiada Schulz, że duch ludzki nie ustaje w „glosowaniu życia przy pomocy mitów", w nie kończącym się dziele nadawania sensu przeży­ wanej rzeczywistości, to nie sposób nie dostrzec w tych słowach wyprzedzających znacznie swój czas, zbieżności i podobieństw z niektórymi, opublikowanymi blisko 60 lat później, uwagami Ricoeura na temat sensotwórczej roli narracji. 4. Historia się nie powtarza. Powtarzają się historie. Mityczne historie. Oczywiście, nigdy nie dokładnie, z zachowaniem tego samego sztafażu, tych samych perypetii, tych samych imion własnych. Najczęściej w przebraniu i w przetworzeniu. Zastanawiające jednak, że nawet najdalej idące przekształ­ cenia i zmiany nie zacierają śladu pierwowzoru. W tym sensie mit byłby dialektyczną syntezą zmienności i trwania. Nie z umiłowania paradoksu, ale z pragnienia, by odpowiednie rzeczy dać słowo, trzeba by zatem powiedzieć tak: mit powtarzając się nie powtarza się i nie powtarzając się powtarza się. Dopiero ta formuła odstania w pełni ów dziwny i niejedno­ znaczny status mitu w historii. W prologu błyskotliwego studium o metamorfozach Fausta pisał Jan Patoćka: „Mity nie umierają, jak sądzą przekonani racjonaliści i całe ich plemię. lecz jedynie ulegają przemianom. Istnieje bowiem nie tylko przypadkowa zawartość świata i mówiąca o niej nauka, lecz także coś, co można by nazwać sercem świata, co jest ponad przypadkiem i koniecznością w potocznym tych słów znacze­ niu i o czym możemy nie tylko filozoficznie wiedzieć, lecz do czego ustosunkowujemy sic catą naszą istotą; o tym sobie też opowiadamy, wprowadzamy do naszego języka jak do jakie­ goś innego, szerszego świata, który sam jest elementem jednego wielkiego świala, i lo właśnie jest mit we właściwym tego słowa znaczeniu. Toteż mity nie zostają zastąpione przez filozofię i naukę, lecz sami filozofowie i uczeni bardzo często dalej je rozwijają." 26 Ta cenna wypowiedź filozofa kieruje uwagę na sprawę dla mitu podstawową, na wartość, której nie sposób przecenić: mil wyprzedza rozum dyskursywny, wychodzi z przestrzeni, która poprzedza logos. Stąd też mil, jak sygnalizowaliśmy już wcześniej, jest „przed" i „ponad" nauką jakkolwiek obrazoburczo by to brzmiało dla entuzjastów wiedzy dostarczanej przy pomocy naukowej Metody. Mit bowiem nie chce wiedzieć, on już wie! Kłopot w interpretacji mitów polega właśnie na owej niewspółmierności między mądrością mitu i niewiedzą rozumu, na co wskazywał Gadamer: „Jak tłuma­ czy się mity, gdy chce się je tłumaczyć naukowo? Jaki to oczywisty i owocny przesąd trzeba przy tym uznać? Sens mitów, sens baśni jest sensem najgłębszym. Jaką miarą oceniać ich tłumaczenie? Czy w rzeczywistości nie czujemy, że nie ma metody tłumaczenia mitów i baśni? I czy nie oznacza lo ostatecznie i w istocie, że nie możemy objaśniać mitów, bowiem to raczej mity nas objaśniają?" 27 Jest coś jeszcze ważniejszego w wypowiedzi czeskiego filozofa niż ów wątek nienaukowości czy wręcz antynaukowości mitu. Konstatując, że mit wychodzi poza przypadkową zawartość świata, żc wykracza poza przypadek i konieczność w zwykłym tych słów rozumieniu i celuje od razu wprost w „serce świata", daje jednoznacznie i wyraźnie do zro­ zumienia, żc opowieść mityczna nie jest jedynie formą narracyjną zamykającą się w słowach i regułach, które ją tworzą, ale przeciwnie: że jak najmocniej związanajestonazc światem, że otwiera się na świat, że jakoś „dotyka" rzeczywis­ tości. Podkreślałem tę cechę gdy mowa była o opowieści w ogóle, a teraz podkreślam ją mocno raz jeszcze mówiąc o opowieści mitycznej, po to by uniezależnić się od tych stanowisk, które akcentują, by nie powiedzieć demonizują, samoistną, niereferencjalną jakość wszelkich narracji („nie ma nic poza tekstem"). W formule „powtarzają się historie" można by bowiem doszukać się refleksu tego rodzaju po­ glądów, a jest to jak najdalsze od zawartych w niej intencji. Formuła ta wyraża nade wszystko przekonanie, że w wa­ riantowych realizacjach mitycznych opowieści dochodzi do „przebicia" w zmiennej materii dziejów. Słowem, że oprócz dostrzegalnej „gołym okiem" przcmijalności i zmienności wszelkich form, istnieje w świecie coś trwałego, coś, co tej zmienności się wymyka i co jej radykalnie zaprzecza. Rozumiem, że w dobie rozplenienia się w myśli współczesnej różnego typu historyzmów ' , w sytuacji gdy przekonanie o historyczności jako niezbywalnej własności ludzkiego istnienia stało się niemal obiegowym poglądem, wspomniana formuła musi brzmieć wyjątkowo niestrawnie, by nie rzec absurdalnie. Problem w tym, że tego rodzaju poglądy nie są na mocy definicji samooczywiste, co najwyżej do niej preten2 1 41 �dują. Niezwykle celnie zwraca na to uwagę Hans Jonas, w krótkiej acz instruktywnej rozprawce pod znamiennym tytułem: Zmiana i trwanie. 0 podstawach rozumienia prze­ szłości?^ Jonas poddaje pod dyskusję dwa klasyczne stanowis­ ka odnoszące się do rozumienia tego, co minione. Pierwsze wspiera się na przekonaniu o istnieniu stałej, ponadhistoryczncj natury ludzkiej, co sprawia, że rozumienie przeszłości jest możliwe, bowiem „podobne" poznaje tu „podobne". Pogląd przeciwny opiera się na założeniu o nieustannej zmienności człowieka w dziejach, w związku z czym poznanie przeszłości nie jest w ogóle możliwe, ponieważ „inne" usiłuje poznać „inne" a jest to zajęcie poznawczo jałowe. W drodze złożonej i bardzo wyważonej argumentacji Jonas opowiada się za pierwszym poglądem. W konkluzji wbija gwóźdź do trumny radykalnego historyzmu: „Nasze przekonanie o istotnej historyczności człowieka 'w ogóle' samo jest produktem historycz­ nym. To sprawia, że się ono nie samo przez się uzasadnia, lecz samo przez się ogranicza. Z chwilą, gdy zabieramy się do niszczenia wszelkiej ziemskiej pozostałości tego, co niehistoryczne, jego nosicieli wpędzając w historię, nie bez korzyści będzie przypomnieć sobie, że historia nie jest ostatnim słowem ludzkości. Nur wer sich wandelt, bleibt mit mir verwandt. (Tylko kto się zmienia, pozostaje spokrewniony ze mną) to wyznanie faustowskic, nie teza ontologiczna. To my mamy w obiegu przesąd, że bezruch to cofanie się, że trwanie to upadek." I nieco dalej: „Może nasza nienasycona żądza historii jest tylko wyrafinowaną grą. Może nieprawdą jest, jakobyśmy dla zrozumienia samych siebie musieli znać całą naszą prehistorię, a do tego jeszcze historię całej reszty ludzkości. A jeśli to jest prawdą, to może nie jest prawdą, że musimy w tym sensie rozumieć siebie, żeby być prawdziwymi ludźmi. Dla tego celu ważniejsza może okaże się wiedza w ciągu wieków. Nie musi jednak wynikać z tego, że historyczność ludzkiej egzystencji zmusza nas do przyjęcia relatywizmu, tak jak temporalizacja prawdy nie wyklucza jej bezwzględnej wartości.' Tak więc zmienność nie usuwa całkowicie trwałości. I choć podkreśla autorka, że dowód na istnienie tego, że coś jest wieczne, jest na płaszczyźnie dyskursy wnej niemożliwy (uprawomocniony może być jedy­ nie aktem wiary), to przynajmniej w mocy pozostaje teza negatywna: że nie wszystko jest absolutnie zmienne. Może więc rację miał Michaił Bachtin, notując na krótko przed śmiercią, choć jest to twierdzenie z gatunku „słabych", iż „Nie istnieje nic, co byłoby absolutnie martwe: każdy sens przeżyje święto swojego odrodzenia." 0 wiecznym niż rozumienie doczesnego, może istotniejsze okaże się widzenie siebie w świetle tej pierwszej niż objaś­ nianie siebie przez to drugie."Do podobnych wniosków dochodzi Barbara Skarga w swych rozważaniach nad historią intelektualną, historią idei 1 poglądów filozoficznych. Polemizując z. koncepcją nieciąg­ łości Foucaulta, z tezą, że historia myśli to jedynie historia nieustannych zerwań i pęknięć, zapytuje retorycznie czy ów konsekwentny historyzm sam siebie nie unieważnia. Czy, przykładowo, przyjęcie tylko i wyłącznie perspektywy heraklitejskiej płynności nie sprawia, że zajmowanie się dziejami K i n . które ustawicznie zmieniają się i / których mc mc wynika, staje się zajęciem jałowym, czy rozumienie prze­ szłych myśli jest w ogóle możliwe skoro skutecznie oddziela nas od nich nieprzenikalna jakoby ściana epistemy? Analizu­ jąc z punktu widzenia historyka myśli filozoficznej kwestię zmienności i trwania, pytając o możliwość istnienia inwariantów w historii konkluduje ostrożnie: „trudno jest przypuścić, aby dzieje kultury intelektualnej mogły się wyłamać spod panowania czasu. Są one jak dzieje ludzkie i świata historycznością samą. To zaś znaczy, że nie ma w nich nic, co by było w wieczności, a w każdym razie nic o tym stwierdzić nie jesteśmy w stanie. Ale to nie znaczy, że nie ma względnej stałości, wszakże to człowiek powraca do tego, co wydawało mu się istotne, ważne, to on stale nachyla się nad przeszłością i przez ten akt coś zachowuje się i powtarza, choć w nieco innej formie." ' Jasną jest rzeczą, że czas nie zna tożsamości, żadne pojęcia i twierdzenia filozoficzne nie pozostają takie same We frapującej, ponad wszelką wątpliwość, frazie kelnera - gdy chodzi o pytania pierwsze, spontaniczne, „naiwne", figury każdego z nas - jak i w wersach poety dochodzi do głosu (jako tęsknota?, pragnienie?, konsolacja?) antyheraklitejska z gruntu myśl o pokonaniu czasu, o odnalezieniu w nim momentu nierelatywnego, o wejście w wymiar trwania. Czy w zarysowanej wcześniej hipotezie sugerującej moż­ liwość znaczących powtórzeń historii w historii, mamy do czynienia jedynie z działaniem terapeutycznym czy też zawiera się w niej trafne odsłonięcie i rozpoznanie pewnej niezbywalnej jakości naszej egzystencji? Trudno zapewne o odpowiedź, która mogłaby zadowolić wszystkich. Ta może być jedynie funkcją przyjętych uprzednio przesądzeń filozofi­ cznej natury. A jak wiadomo zgoda powszechna w tych kwestiach należy już raczej do pobożnych życzeń niż ziszczalnych marzeń. 10 3 42 2 33 5. W malarskich zapiskach Jana Cybisa pojawia się nie­ spodziewanie porywająca myślowo i filozoficznie głęboka anegdota: „Z wieży kościoła Mariackiego słychać było hejnał. Kelner od Noworolskiegopod Sukiennicami, Miecio, spojrzał w okno i powiedział: Gdyby tak zatrzymać czas? 'Bycza historia' zawołał Józef Jarema. Wkrótce Miecio grał w teatrze Cricot, wygłaszając w jednej ze sztuk Jaremy swoje frapujące zdanie." W wierszu Rainera Marii Rilkego, przecież nie kelnera, znajdujemy, poetycko przetworzone, bliskie echo tamtych słów z krakowskiego rynku: 34 „Dziwaczne słowo: przepędzić czas! Zatrzymać go, to byłoby zadanie. Bo kogóż to nie trwoży: gdzie jest trwanie, gdzie w końcu byt w tym wszystkim wszystkich nas" 35 Powróćmy jeszcze raz na koniec do Hcraklita, patrona wszystkich czcicieli zmienności i melancholików przemija­ nia. Herakliteska metafora „rzeki czasu" miała zrobić w myśli filozoficznej jak i w myśleniu potocznym ogromną karierę. W wierszu Jose Luisa Borgesa Heraklit, motyw rzeki pojawić się więc musiał. Ale pojawia się w kontekście dosyć za­ stanawiającym. Borges każe filozofowi z Efezu tak rozmyś­ lać: „Co to za rzeka, której źródło jest niepojęte? Co to za rzeka, która wlecze z sobą mitologie i miecze?"" 36 �W zakończeniu swojego eseju Czym jest mitologia, zapom­ niany już nieco Karl Kerenyi, badacz mitologii greckiej i wieloletni konsultant Tomasza Manna, pisał: „mitologia żywa rozwija się w nieskończonej, a przecież co do formy określonej rozmaitości, podobnie jak świat roślinny w porów­ naniu z pra-rośliną Goethego. Miejmy zawsze wzrok skiero­ wany na jedno i na drugie: na historyczną mnogość i na to co jednoczy, a co jest najbliższe pra-źródła." Słowa znamieni­ tego mitografa brzmią jak zalecenie, jak metodologiczna ,s dyrektywa: dostrzegać zmienność, nie tracąc z oczu tego, co stałe. Wnosząc koncyliacyjny spokój uczonego, zdają się godzić sprzeczności. Przynajmniej na chwilę. A przecież w dalszym ciągu nie wiemy do końca i na pewno: co to za rzeka, której źródło jest niepojęte? Z miejsca naszego czasowego pobytu, z tego permanentnego sanatorium pod klepsydrą, w którym mieszkamy i skąd pytanie to zadajemy, próżno byłoby oczekiwać, że kwestia ta ulegnie kiedyś przedawnieniu. PRZYPISY 1 J. Brodski, Profil Klio, w: Pochwala nudy, przeł. A. Kołys/.ko, M , Klobukowski, Kraków 1996, s. 99 Brodski sugeruje, by uzupełnić tę marksowską metaforykę teatralną o np. wodewil, musical, teatr absurd, operę mydlaną itd., tamże. ' Słowa Eklezjasty są bodaj wyjątkiem w zasadniczo linearnej hebrajs­ kiej teologii dziejów, por. M . Wichrowski, Spór o naturę procesu historycznego (od Hebrajczyków do śmierci Fryderyka Nietzschego), Warszawa 1995, s. 30—32 " W H Ycais. Nineieen HundredandNineteen przel L, Mariańska, cyt zaJ.L. Borges, Temat zdrajcy i bohatera, przel. A, Sobol-Jurczykowski, w: Fikcje, Warszawa 1972, s 106 Szerzej na ten temat zob. Wichrowski, op cit., s 17—29 * Borges, op. cii., s. 106 Tamże. " Borges. op cit.. s. 107 ' Borges, op. cit., s. 108 '" Borges, op. cit., s. 109 G. Herling-Grudziński, Pieta deli' Isola, w: Opowiadania zebrane, Poznań 1991, s. 50 G. Herling-Grudziński, Pierścień, w: op, cit,, s. 244 Herling-Grudziński, op. cit., s, 247 Herling-Grudziński, op. cii., s. 248 " Platon, Państwo, przel. W. Witwicki, Warszawa 1994, s. 72 " P. Ricoeur, Życie w poszukiwaniu opowieści, przel. E. Wolicka. „Logos i Ethos", nr 2:1993, s. 225—236 Ricoeur, op. cit., s. 225 Ricoeur, op. cit.. s. 231 " M . Eliade. Próba labiryntu. Rozmowy z Claude-Henri Rotauet, przeł. K. Środa, Warszawa 1992,'s. 180 " Ricoeur, op. cit., s. 232 C. Pavese,Dialogi zLeukoteą, przel. S. Kasprzysiak, Warszawa 1975, s. 150 Porażkę bultmanowskicgo programu dcmiiologizacji omawia L. Koła­ kowski, Iluzje demitologizacji, w: Cywilizacja na lawie oskarzomch, Warszawa 1990, s. 215—236 ! 5 I II i 2 T1 H 17 11 ! 31 23 * R Sabało, Pisarz i jego zmory, przeł. R. Kalicki, Kraków 1987, s. 201—202 O. Marąuard, Rozstanie z filozofią pierwszych zasad, przeł, K. Krzemieniowa, Warszawa 1994, s. 95 B . Schulz, Mityzacja rzeczywistości, w: Opowiadania. Wybór esejów i listów, opr. J. Jarzębski, Wrocław I989, s. 366 " J. Patoćka, Trzy fazy legendy Fausta (Refleksje czytelniku nad Doktorem Fauslusem Tomasza Manna), przeł. I . Krońska. „Twórczość" nr 8:1973, s. 91 H.G. Gadamer, Problem dziejów w nowszej filozofii niemieckiej, przeł. K Michalski, „Znak" nr 257—258:1975, s. 1424 * Różne postacie historyzmu wyróżnia i omawia J Szacki, Historyzm a współczesne nauki społeczne, w: Dylematy historiografii idei oraz inne szkice i studia, Warszawa 1991, s. 318—341 H. Jonas, Zmiana i trawłośc O podstawach rozumienia przeszłości. przet. P. Domański, Warszawa 1993 "'Tamże. s. 30—31; na historyczne usytuowanie zjawiska sekularyzacji religii i sztuki a tym samym sprowadzenie ich wyłącznie do aspektu wymiennego, czasowego zwraca uwagę Wiesław Juszczak, Fragmenty Szkice z teorii i filozofii sztuki. Warszawa 1995, s. 42—42 " B. Skarga. Granice bistoryczności. Warszawa 1989, s. 227 Tamże, s. 224 " M . Bachtin, Estetyka twórczości słownej, przeł. D. Ulicka, opr. i wstęp E. Czaplejewicz, Warszawa 1986, s. 525 " J. Cybis, Notatki malarskie. Dzienniki ¡954—¡966, wybór i wstęp D. Horodyński, Warszawa 1980, s, 33 " R.M. Rilke, Przepędzie czas, w: Poezje, przeł. M Jastrun, Kraków 1987, s. 355 Por. K. Michalski, Logika i czas. Próba analizy Husserlowskiej teorii sensu. Warszawa 1988, s. 169—204 " J.L. Borges, Heraklit, przel. A Sobol-Jurczykowski, w: Twórca. Pochwala cienia. Warszawa h.d. K. Kerenyi, Czym jest mitologia, przeł. 1. Krońska, „Twórczość" nr 2:1973, s. 101 11 1 1 7 i 7 311 , : M Jost Amman, Saturn 43 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/894255f4a8ce1585a7afb1bd7ad00a8a.pdf 9cdf9f3a328b087c7dc0f59005e48125 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4910 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4555 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.4 ; s.245-248 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY H I PUBLISHED F B Y T H E ART INSTITUTE OF T H E POLISH No. 4 YEAR BOOK S U M M A R Y S t a n i s l a w B ł a s z c z y k — LITHOGRAPHS FROM POZNAN PAINTINGS OF WITH Three pictures painted on canvas w i t h lithographs s t u c k o n t h e m a r e t o b e f o u n d i n t h e e t h n o g r a p h i c sec­ t i o n of the N a t i o n a l M u s e u m i n P o z n a ń . T h e y are t w o p i c t u r e s o f S t B a r b a r a ( f i g . 1, 2) a n d o n e o f S t J o s e p h w i t h t h e C h i l d J e s u s ( f i g . 3). T h e y w e r e d i s c o v e r e d i n t h e near v i c i n i t y of P o z n a ń . T h e author analyses i n detail the w a y the pictures are painted, p a y i n g a t t e n t i o n t o t h e i r o r n a m e n t a t i o n a n d colours. I n P o l i s h 19th c e n t u r y f o l k paintings the p r a c t i c e w a s k n o w n o f s t i c k i n g w o o d cuts u n d e r p i c t u r e s p a i n t e d o n glass. T h e f o l k a r t i s t s used t h e m t o a v o i d h a v i n g t o p a i n t h u m a n b o d i e s a n d faces. T h i s w a s i n connection w i t h the decline of s k i l l i n t h e p e r i o d w h e n f o l k p i c t u r e s w e r e d y i n g o u t . W e do n o t k n o w o f attempts to combine g r a p h i c a r t w i t h p a i n t i n g on c a n ­ vas. T h e p i c t u r e s f r o m P o z n a ń a r e u n i q u e i n t h i s respect. T h e l i t h o g r a p h w a s a p p r o p r i a t e l y c u t o u t a n d f i t t e d i n t o t h e c o m p o s i t i o n of t h e ^ p i c t u r e ' a n d t h e n p a i n t e d over. T h e artists l e f t some of t h e parts o f the f i g u r e s u n p a i n t e d : faces, a r m s lees T h e .Dictures h a v e rich decoration i n gaudy colours A n a l y s i n g w o r k s i n the field of religious graphic a r t , t h e a u t h o r has n o t f o u n d a n y c o u n t e r p a r t s o f t h e P o z n a ń lithographs i n Poland. They were imported, but it is nDt k n o w n f r o m w h e r e . T h e a u t h o r t h i n k s t h a t t h e p i c t u r e s o f St. B a r b a r a are a t r a n s f o r m a t i o n of the pictures of the H e a r t of M a r y , so w i d e s p r e a d i n 1 9 t h c e n t u r y g r a p h i c a r t . T h i s is i n d i c a t e d b y n u m e r o u s f o r m a l f e a t u r e s A s regards t h e i r artistic value, the P o z n a ń pictures are not of i n t e r e s t . T h e c o m p o s i t i o n , d e c o r a t i o n a n d c o l o u r s m a k e i t p o s s i b l e to i n c l u d e t h e m i n t h e c a t e g o r y of f o l k p a i n t i n g s . T h e colours used i n t h e decoration are k i n d r e d to the decoration of W i e l k o p o l s k a f u r n i t u r e . T h e h o m o g e n o u s c h a r a c t e r Df t h e t h r e e p i c t u r e s as regards technique and artistic value indicate that they c a m e f r o m one centre or are even t h e w o r k o f one author. T h e present author puts f o r w a r d the hypothesis that the authors of the paintings were pedlars selling d e v o t i o n a l objects or glass- w o r k e r s engaged i n r e s t o r a ­ tion of pictures. T h e y are not mass produced. W a c ł a w TUMES S u ł k o w s k i K O ŁUKÓW REGIONAL COS- T h i s a r t i c l e is the f i r s t a t t e m p t to describe t h e r e ­ gional costumes f r o m the Ł u k ó w district ( L u b l i n V o i v o d s h i p ) . O n the basis of l o c a l studies a n d m a t e r i a l s f r o m m u s e u m s , t h e a u t h o r describes this version of the regional costume of the Mazowsze region. The s t a r t i n g p o i n t f o r t h e studies w e r e i l l u s t r a t i o n s and d e s c r i p t i o n s f r o m 19th c e n t u r y l i t e r a t u r e . T h e a u t h o r has t r i e d t o t r a c e t h e changes t h a t the Ł u k ó w r e g i o n a l c o s t u m e s u n d e r w e n t at t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n ­ t u r y . I n the i n t e r w a r period only the women's costume s u r v i v e d , a n d n o w o n l y a f e w o f i t s e l e m e n t s c a n be f o u n d . T h e m e n ' s c o s t u m e s d i s a p p e a r e d at t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . U p to t h e e n d o f the 19th c e n t u r y , t h e basic r a w m a t e r i a l s f o r m a k i n g clothes w e r e w o o l , l i n e n and hemp. F a c t o r y produced m a t e r i a l s w e r e f i r s t used for costumes w o r n on feast days. G r a d u a l l y , u n d e r the i n f l u e n c e of t o w n fashions, the cut of t h e costumes w a s also c h a n g e d . T h e a u t h o r , a p a r t f r o m i l l u s t r a t i o n s , also gives d r a w i n g s o f the cut o f some parts o f t h e c l o t h e s ( f i g . 9, 27). T h e basic m a t e r i a l u s e d f o r t h e c o s t u m e s w a s i n a s t r i p e d p a t t e r n s p e c i f i c f o r t h e Ł u k ó w d i s t r i c t ( f i g . 16). A ACADEMY T R OF SCIENCES 1963 XXII ARTICLES T h e s t r i p e d p a t t e r n u n d e r w e n t c h a n g e s b o t h as r e g a r d s f o r m and colours. T h e oldest s t r i p e d p a t t e r n s w e r e d a r k (the colours b e i n g : 'black, w h i t e , d a r k green, blue) a n d the stripes w e r e n a r r o w . I n the i n t e r - w a r years, the " C r a c o w " t y p e of s t r i p e d p a t t e r n a n d t h e Ł o w i c z t y p e w i t h w i d e r stripes a n d b r i g h t e r colours (orange, r e d violet) were the fashion. A t present the w o m e n still w e a r aprons — striped o r p l a i n l i n e n . N o o t h e r e l e m e n t s of t h e c o s t u m e h a v e survived. T h e changes that t o o k place i n t h e Ł u k ó w costumes w e r e due to influences of t o w n fashions a n d t h e f o l k costumes o f n e i g h b o u r i n g regions. T h e q u i c k disappea­ rance of the regional costume was due to the settlement of t h e p e t t y g e n t r y i n l a r g e n u m b e r s i n t h e Ł u k ó w district. D e s p i t e t h e d i s a p p e a r a n c e of t h e r e g i o n a l c o s t u m e , w e a v i n g is s t i l l d o n e i n t h e v i l l a g e s o f t h i s d i s t r i c t . C l o t h w o v e n b y t h e v i l l a g e r s is s t i l l u s e d i n t h e h o u s hold. H a l i n a RACKS W ó j c i k — RZESZÓW TIERED SPOON P u b l i c a t i o n s so f a r h a v e d e a l t w i t h ' s p o o n r a c k s f r o m t h e Podhale region. T h e authoress attempts t o describe the c a r v i n g w o r k o n t i e r e d spoon racks. T h e y are f o u n d in large numbers i n the R z e s z ó w region, m o s t l y i n the h o m e s o f w e a l t h y f a r m e r s . T h e m a p ( f i g . 29) g i v e s a n idea w h e r e t h i s t y p e of spoon r a c k is f o u n d o n b o t h sides o f t h e C a r p a t h i a n s . T h e spoon racks are r i c h l y o r n a m e n t e d w i t h d i f f e r e n t techniques b e i n g a p p l i e d . T h e authoress deals e x t e n s i ­ v e l y w i t h t h e f r e t - w o r k t e c h n i q u e ( f i g . 3, 8, 10, 19). Geometrical patterns predominate i n the fret-work. T h e e n g r a v i n g t e c h n i q u e is f o u n d w i t h f r e t - w o r k . T h e r e are h a r d l y any examples of f u l l c a r v i n g . T h e r e are a f e w e x a m p l e s of b u r n t o u t p a t t e r n s , m o s t l y c o m b i n e d with fret-work. T h e decorative g e o m e t r i c a l m o t i f s are of a s t r i p e d a r r a n g e m e n t . T h e m o s t r i c h l y decorated are t h e f r o n t p a n e l a n d b a c k p a n e l ( b y w h i c h i t is h u n g ) ( f i g . 12). L a c k of p r i m a r y s o u r c e m a t e r i a l s a n d d a t e d e x a m p l e s have made it impossible t o trace t h e h i s t o r y of the t i e r e d s p o o n r a c k s . T h e a u t h o r uses f o r h e r s t u d y a f e w c o m p a r a t i v e examples f r o m Silesia and M o r a v i a (Cze­ c h o s l o v a k i a ) ( f i g , 25). T h e l i m i t e d scope o f o c c u r r e n c e of t h e s p o o n r a c k s i n t h e R z e s z ó w v o i v o d s h i p i n d i c a t e s t h a t t h e y w e r e a l o c a l p r o d u c t of n o t v e r y l o n g t r a d i ­ tions. Among the anonymous spoon r a c k m a k e r s , the a u t h o r e s s w a s a b l e t o e s t a b l i s h s e v e r a l o u t s t a n d i n g ones who were k n o w n for their work. They were mostly carpenters or f u r n i t u r e m a k e r s s k i l l e d i n w o o d - w o r k . I n conclusion t h e authoress describes the individual spoon r a c k m a k e r s a n d t h e i r w o r k m a n s h i p . E a c h t y p e of w o r k m a n s h i p used a d i f f e r e n t t y p e o f o r n a m e n t a t i o n to decorate t h e spoon racks. B a r b a r a P o l o c z k o w a — KONIAKÓW LACE T h e w o r k comprises three parts: i n the first, the authoress describes t h e b e g i n n i n g s a n d development of l a c e - m a k i n g i n t h e f i r s t h a l f o f t h e 2 0 t h c e n t u r y , i n t h e second p a r t she d e a l s w i t h l i t u r g i c a l l a c e a n d in the t h i r d — lace m a k i n g today. T h e b e g i n n i n g s of lace m a k i n g can be traced b a c k to t h e f i r s t years of the 2 0 t h c e n t u r y . H a n d i c r a f t l e s s o n s at t h e schools i n K o ­ n i a k ó w and J a w o r z y n k a started the fashion for crocheted w o r k . T h e p a t t e r n s of t h e f i r s t l a c e s m a d e w e r e b a s e d 245 �ón patterns i n periodicals and publications on the s u b j e c t , p a r t i c u l a r l y V i e n n e s e ones. T h e p a t t e r n s w e r e popularized i n the villages bv the h a n d i c r a f t teachers; t h e a u t h o r d e s c r i b e s t h e a c t i v i t y of e a c h of t h e m a n d t h e p a t t e r n s t h e y used. T h e f i r s t lace articles w e r e Cieszyn bonnet f r o n t s and later the assortment of f o r m s was g r a d u a l l y w i dened. I n the i n t e r - w a r period the K o n i a k ó w lace m a k e r s began to m a k e lace to sell. T h e y m a d e doilies a n d i n l e t s f o r b e d - l i n e n , etc. T h e p a t t e r n s , b a s e d o n t h e t r a d i t i o n a l f o r m s of the Cieszyn bonnets w e r e added to b y t h e m o r e s k i l l e d l a c e m a k e r s , w h o i n t r o d u c e d n e w m o t i f s . T h e t r a d i t i o n a l f o l k patterns of the K o n i a k ó w d i s t r i c t a r e p l a n t m o t i f s : b u n c h e s o f g r a p e s , f i r cones, f l o w e r s ( f i g . 6, 8, 14). T h e period of the Second W o r l d W a r d i d n o t h a m p e r the d e v e l o p m e n t of lace m a k i n g . I t w a s at t h a t t i m e t h a t the f i r s t lace m a k e r s of i n d i v i d u a l i t y began t o emerge. A f t e r the Second W o r l d W a r the development of t o u r i s m h a d t h e g o o d e f f e c t of i n t e n s i f y i n g lace m a k i n g . A l a c e m a k i n g c o o p e r a t i v e w a s set u p t h e r e i n 1949. T h e l a c e - m a k e r k n o w n f o r t h e m o s t o r i g i n a l w o r k a t t h a t t i m e w a s M a r i a G w a r k o w a . E a c h of t h e m o r e talented lace m a k e r s developed their s k i l l and i m p r o v e d t h e i r patterns. T h e n u m b e r of purchasers g r e w a n d a l o t of l a c e b e g e n t o be e x p o r t e d a b r o a d L a c e m a k i n g became not o n l y a n a d d i t i o n a l source of i n c o m e , b u t a l s o s t r e n g t h e n e d n e i g h b o u r l y ties. I n t h e s e c o n d p a r t of h e r , w o r k , t h e a u t h o r e s s deals w i t h l i t u r g i c a l l a c e . T h i s k i n d of lace b e g a n t o b e m a d e a f t e r t h e .Second W o r l d W a r . T h e i n c r e a s i n g o r d e r s f o r this t y p e o f lace caused m a n y of the lace m a k e r s t o leave the cooperative. K o n i a k ó w became a l a c e - m a k i n g centre, i n J a w o r z v n k a and Istebna, only single w o m e n w e r e engaged i n lace m a k i n g . T h e g r o w t h of orders for l i t u r g i c a l lace l e d to t h e emergence of a c e r t a i n c a t e g o r y of m i d d l e - m e n r e c r u i t e d f r o m a m o n g t h e i n h a b i t a n t s of K o n i a k ó w T h e s e m i d d l e - m e n s o l d t h e lace all over the country. D e s c r i b i n g t h e p a t t e r n s of t h e l i t u r g i c a l lace, the authoress d r a w s a t t e n t i o n to t w o categories of lace used to d e c o r a t e c h u r c h l i n e n . L a c e s t r i p s w e r e m a d e b v t h e j o i n i n g of s m a l l e l e m e n t s c i r c u l a r i n s h a p e { f i g . 22) a n d t h e o t h e r t y p e c o n s i s t e d of s t r i p s o f n e t o n w h i c h t h e p a t t e r n is c r o c h e t e d . T h e f i r s t c a t e g o r y is t h e o l d e s t a n d is b a s e d o n t h e p a t t e r n s t r a d i t i o n a l l y used f o r bonnets. T h e lace m a k e r s crocheted l i t u r g i c a l symbols o n t h e n e t s t r i p s : t h e H o s t , t h e Cross, t h e i n i t i a l s o f C h r i s t a n d t h e V i r g i n . T h e p a t t e r n s of l i t u r g i c a l e m b l e m s are of u r b a n o r i g i n , a n d w e r e imposed on t h e lace m a k e r s b v those w h o o r d e r e d t h e lace. I n m a k i n g lace t h e h i g h l a n d w o m e n also u s e d t h e m o t i f s e m b r o i d e r e d on t h e i r r e g i o n a l cestumes; t h e y took p a t t e r n s from those p u b l i s h e d i n w o m e n ' s magazines too. T h e most skilled lace m a k e r s designed t h e i r o w n patterns. A n o t h e r k i n d of l i t u r g i c a l l a c e w a s t h a t m a d e f o r the pastors of the E v a n g e l i c a l C h u r c h . T h e patterns of this lace w e r e most s t r o n g l y based o n t r a d i t i o n and w e r e not i n f l u e n c e d b y u r b a n designs. I n t h i s p a r t o f h e r w o r k , t h e a u t h o r e s s a l s o discusses t h e m a t e r i a l s u s e d , t h e t o o l s a n d also t h e e a r n i n g s o f t h e l a c e m a k e r s a n d t h e sale o f t h e l a c e . T h e b a s i c m a t e r i a l u s e d is c o t t o n t h r e a d , s o m e t i m e s , t h o u g h n o t so o f t e n , c h e n i l l e . T h e t o o l s f o r t h e w o r k , c r o c h e t hooks, are m a d e l o c a l l y b y t h e h i g h l a n d e r s , sometimes t h e l a c e m a k e r s use i m p o r t e d c r o c h e t h o o k s f r o m C z e choslovakia. T h e authoress deals quite extensively w i t h the p r o b l e m of earnings and the a m o u n t of w o r k p u t i n . I n c o n n e c t i o n w i t h t h e sale o f lace b y m i d d l e - m e n , t h e e a r n i n g s of t h e lace m a k e r s are not v e r y good. I n t h e s u m m e r season t h e l a c e m a k e r s t h e m s e l v e s s e l l t h e n w o r k d i r e c t l y t o t o u r i s t s . L i t u r g i c a l lace is s o l d e x c l u sively b y the m i d d l e - m e n , w h o t r a v e l a i l over Poland f o r t h i s purpose. I n recent years the d e m a n d f o r l i t u r g i c a l l a c e has b e e n d e c r e a s i n g i n c o n n e c t i o n w i t h t h e propagation by the C h u r c h of plainer linen w i t h only a little embroidery. T h e t h i r d p a r t o f t h e w o r k discusses l a c e m a k i n g today, the w i d e assortment of articles to meet the r e q u i r e m e n t s o f the customers. T h e lace m a k e r s of t o t h e p r o d u c t i o n o f t a b l e c l o t h s a n d d o i l i e s so p o p u l a r i n t h e i n t e r - w a r p e r i o d . T h i s k i n d of p r o d u c t i o n a l l o w s t h e lace m a k e r s t o sell t h e i r p r o d u c t s d i r e c t l y w i t h o u t w h o l e b o u s e s a n d e v e n dresses. T h e y h a v e g o n e b a c k K o n i a k ó w w i l l u n d e r t a k e any j o b to w i n m a r k e t s f o r t h e i r w o r k . T h e y h a v e s t a r t e d m a k i n g sets o f c o l l a r s and cuffs ( f i g . 34), g l o v e s , i n l e t s f o r b l o u s e s and the m i d d l e - m e n . T h e m i d d l e - m e n have p e r m a n e n t stalls s e l l i n g l a c e i n C i e s z y n ( f i g . 37), W i s l a a n d S o c z ó w . T h e p a t t e r n s u s e d b v t h e l a c e m a k e r s of K o n i a k ó w , d e s p i t e t h e e n r i c h m e n t of t h e r a n g e w i t h ' n e w f o r m s , keep t o the t r a d i t i o n a l m o t i f s t a k e n f r o m t h e Cieszyn b o n n e t s . T h e p r e d o m i n a n t m o t i f s a r e t h e p l a n t ones so c h a r a c t e r i s t i c of o r n a m e n t a t i o n i n f o l k a r t . T h e lace m a k i n g done i n the s t i l l a l i v i n g b r a n c h DÎ f o l k a r t . Beskid Mountains i : �n O J I b C K O E H ñ P O A H O E H C K V C C T B Ô KBAPTAJIbHEI» acyPHAJI, H3.H.ABAEMHÎÎ MHCTUTyTOM HCKVCCTBA nOJILCKOÎÏ AKMEMMH H A V K No 4 TOA M3flAHMH X X I I 1 9 6 8 PE3IOME n03HAHbCKME KAP- B nacTOHuiee Bpeiwa j K e i n m i H b i e m e H O C H T nepe^HHK M — nojiocaTbio H J I H oflHO^BeTHbIe JibHaHbie. ¿ p y r H e 3JieMeHTbi HapoflHoro K o c n o w a He coxpaHHJiwcb. B 3THorpacpjiHecK0M oTflejienMw iio3Haiii>cKoro H a u . n o HajibHoro M y 3 e a n a x o ^ H T c a 3 o6pa3a Ha xoJiCTe c BKJieCHHbTMH JIHTOrpaCpHaMH. flfie H 3 H H X H306pajf£aiCT CB. B H p B a p y (HJIJI. l , 2), a o a n a — C B . Mocwcpa c MJiafteHueM (una. 3). K a ¡ TOU 3 T H 6 M J I H o&napyîKeHW B fjjiwîKaiiuiwx OKpeCTHOCTSX H03HaHH. IlepeMeHbi B ayKOBCKOM HapSfle HacTynaJiM nofl B ^ î t a HHeM M e m a u c K o í i MOflbi, a Tanate n o n BjiHHHweM H a p o a noiï ofleîKflti coceflHHx perwoHOB. C T a i m c j a a Ejiam.nK — TMHbl C JrMTOrFA*MHMM ABTOP noflpo5Ho aHajin3npycT xyflojKecTBemiyio M;I- n e p y roicbMa, opuaineHT H KpacKM o6pa30B. B nüJitCKOíí îiapoflKotî acHBonticu X I X B . npaKTMKOBajjoeb rroaKJieMBaHMe flepesaiiiiLix rpaBiop noa KapTKHbi n a cTCKJie. f l a p o f l H b i e îKHBonHCUbi nojib30Bajnicb rpacpMKOM, M36eran nwcaTb lejioBeHecKoe Tejio H JIHU.LV 3TO 05-bHCHiieTCn ynaflKOM Hapofliiofi MKûtionwcH Toro nepnofla. B H Í M B D I I H C H Ha noJioTHe rpaipnnow ne nojib30BajIHCb. B 3T0M QTHOUieHTOÍ n03HaHbCKMe o6pa3a flBJlHK>TCH HCKJiíOHeHMeM. HeKOTopbte lacTM Tejía xy^oatiriiK ocTaBHji HepacKpameimi.iMH: m . ua pyKH, H O M . J I . C K O paTHBHafl HacTt ô o r a i a H KpacoHna. AHajiK3Hpyfl p e j i [ i r i i o 3 H y i o rpaebwKy B I l o J i b m e , a r o p CTaTbll He HaXOflMT npOH3BCJjeHMH, COOTBeTCTByiOIUHX nc-3HaHbCKHM jiHTorpacpHHM. 3 T O 5biJia HMnopTHaa Î K H B O n n c b Ren3BecTHoro npoHcxojKfleHHa. A B T O P n o n a r a e T , H T O H3o5paiKeHMH C E . B a p B a p w H B JIHIOTCH nepeBonjioLuenHeM mnpoKo pacnpocTpaHeHHoro B rpacpHKe X I X B . C e p f l u a EoroMarepii, o H C M C B H A C TejibCTByeT p a s HHCTO ç p o p M a j i b H b i x aJieMeirroa, B B xyaoxecTBeHtioM O T H O U I O H I Î H oo3HaHbCKne o&pa3a He .npeflCTaB^HiOT OCOÔOTO WHiepeca, no KOMno3HUTiii, a e KOpaiMBHOil CpOpMe M KpaCKaM MX MOÎKHO OTHeCTM K H a pO/IHJOÏÏ HtHBOnMOM. CBOMM KOJIOpwTOM OHM POACTBOHHbt «eKopaTKBHofi OTAejiKe BejiMKonojibCKOft MeSejiH. T e x H K H e c K a a H x y f l û î K e c T B e s i n a a oAEiopoJiîiacTb B C C X Tpex xapTMH roBOpHT 3a T O , MTO OHM BMriojiitHJiHCb B onHlQfk MacTGpCKOii M BnO.lHe B03MOÎK110 OflHMM H T 6 M 2KC MaCTCpoM. A B T O P npe^nojiaraeT, H T O H X wcnojiHHTejiHMi: SbiJiM Toprosubi npeflMCTaMH pejiwrMOîHoro xyjibTa JIHÔO cTeKOJibHbix fleji Maciepa, pecTaBpHpoBaBiui-te KapraHbi. B o BCHKH'M c j i y n a e o n u c b m a e i n b i e aBTopoM o6pa3a n e npHHa^jiestaT K npon3BeAe-nHSM MaccoBoro npoM3BOflCT3a. Eaujiac C y n K c c c K H — JiyKOBCKMR HAPÎIA B cTaTbe B i i c p s t i c a c i a e T C a nonwTKa o n n c a T b H a UHOHaJIbHLlii KOCTÎOM ORpCCTHOCTCÜ JlyKOUa (JIWÔJIHHCK06 BOeBOACTBO). H a OCHOBe MCCrablX HCCJIOAOBaHHfl H My3CHHblX MaTepHa.lOB Ma30BC^oro aBTOp HapH.ua. McxoflHOíi OIIHCblBaCT 9TOT TO'ÎKOU HBJIAIOTCÎI BMfl HJIJIIO- CTpaTMBHbie uaTepHajibi H aanweM B jiMTeparype X I X B . B neîKBoeHHbifi nepuofl MOMÍHO Obuio eme BCxpci'HTb HíeiicKHií napHA, B iiacTOiimee Bpewfî c o x p a i î u . m c b jiwuib tieMHorne ero s a r a e n T b i . MystCKofi K O C T I O M i i c i e 3 yate B iianajo X I X B. OciIOBHblM CbipbeM flJIH BbipaBoTKH O ^ Ê Î K a b l Obl.TO flo Koiiua X I X B . mepcTb, j i e n , K O H O I U I H . «I>a5pHMHhie TKaHn ynoTpeôJiHjincfa cnepBa fljifl npa3flHHHHbix HaptiAOB. IIocTeneHHo, nofl BJiMaHHeM MemancKoft i i o ^ b i CTAJI MCHÎITCH r a x a c e x p o i i o ^ e î K A t i . P H ^ O M C wJiJUOcTpaunaMH aETop noMemaeT TaKîKo B M K P O W I C H HCKOTOpwx nacrew OfleîKflbi (HJIJI. 9, 27). B JlyKOBCKoM paiioHC 0A«KAy iuujin npOHMyinecTBCHMO H3 HOJIOCaTOH aOMOTKaiIHOH MHTepHM (HJTJt. 16), n p i i 4eM dpopMa H pacu,BeTKa noJioc c teuenHCM sspeweiiH noflBeprajjHCb n3MetieHwaM. B cxapniiy TKam-r Gbinn T C W Ubix* L(BeTOB B y 3 K y » nojioCKy ^ e p H y i o , ôenyio, TeiinosejieHyio, rojiyuyio. B MejKBOeiiiîoe speMH CTajiw MOfliibi apKwe KpaKOBCKPie M jiOBHUKue TKaHH C Sojiee niHpoKHMM nojiocKaMH. n p e o O j i a a a j i H o p r a j K e ü t m , KpacHbiM, *H0JieTOBbrfi l i s e r a . JlyKOBCKMil HapHfl cTaJí SbiCTpo BbixoflHTb M3 y n o Tpe6jienKfi noA BJîMHHneM MOJTKOÍÍ ujjiHXTbi, HacejiHBiueft OTOT paííon. HecMoTpa n a T O , H T O Hapoanw& K O C T W M Bbiuieji wi ynoTpe5jieHMS, B ^ e p e s H n x JiyKOBCKoro pawona no c e i i flenb 3anHMawTca TKanecrBOM. AoMOTKaHHbie MaTepwa^bi Bce eme ynorpeSjiHioTCH B flOMauiiieia oSwxofle. TajiHHa TAK HA3. B y ü m i K — ÎKEIHOBCKWE „JIHiKHMKM" nOJIOHKM. flo eux nop B jiMTepaType yflejiajiocb BiiKMaHue TOJibnoflrajiHHCKHM „jiuK«HKan", T.e. flopeBiiiiHbiM nojioMKaM RJIH jioiKeK. A B T O P HacTonmew cTaTbn nbiTaeiCH oxapaKTepn3MpoBaTb pe3b6y cryneHMaTUx . . J I B I J K H M K O B " . Haine Bcero O H H BCTpctaiOTca Ha 3KemoBinwHe, rjiaBHbiM o6pa30M E 6oJiee 3aHcnroMHbix ^oMax. K a p i a (HJIJI. 29) noMoraeT nam pa3o5paTbCH B K ^ K I I X itecTKO nocTHx no 06e CTopOHbi KapnaT ynoTpe6jiHioTCH „jibiHC- H H K H " OToro runa. „JIbDKHHKn" CioraTo y K p a ï u a ^ H C b npw ITOMOIHH p a 3 rexHiiKH. A B T O P yflejiHBT Miioro BHHMatiKH aïKypiioii TexHKKe (HJIJI. 3, 8, 10, 19), B K O T O P O Î Î npeoQjiaaajoT reoMeTpw-iecKHe MOTHBbi. T e x H H K a pe3bGbi nepenjieTaeTCH e ajxypiibiM ysopoM. JIH™OH 3 j i e M M i T b i n o j i H o ü pesbObi He a c T p e i a i o T c a . B H C K J I I C 'iHTejibiibix C J i y i a a x npHMeHaerca r e x H H K a RbiiKHraHua n o flepCBy, rJiaBiibtvi o5pa30M B co ieTat!HM c aîKypHbiM y3opoM. l ííeKopaTHBHbie reoMeTpjinecKHe M O T H B W pacnojioJKeHbi noJiocaMM; ocoôeHHO 5oraTo y K p a ï u e H b i J I H U C B Û H M 3 a a H H H c r o p o H a (BemajiKa) (HJIJI. 12). OxcyTCTBHe M C T O H H H K0B M flaTMpOBaHHblX 3K3CMÍIJIHpOB jTMliiaeT BO3M0JKH0CTH OTo6pa3HTb HCTopMio „jibi3KHHK0B". A B T O P pacnoJiaraoT n e SoraibiM cpaBHMîejtbHbiM M a r e p H a j i o n c TeppHTopww C n jieaiiM M M o p a B ( H O X O C J I O B R K H H ) (HJIJI. 25). EoroToe « u jiwHwe „jibiwHHK0B" Ha TepptiToptiH ^ieiuoBCKoro aoeROACTBa Bbi3biBaer npeanoJîOaceHMe, H T O B TIûJibLUB OHM DblJIM HBJIGHHeiV! MCCPHOl'O XapaKTepa 0e3 npO^OJlKHTejtbHoií T p a j H q n M . Cpenw B o j i b i u o r r . ™ c j i a 6 e 3 b i M a i i H b i x McnoJïtiKTejieu asTop cy.Meji BbiaejiHTb HecKOJibKHx B H f l i i e i i m n x , n p o c j i a • H B i i i H x c s KaK TaaaiiTJiHBbie MacTepa. 3 T O 6 L . I Î I H raaBHbiw o5pa30M njioTiuiKH J I H 0 O CTOJiapbi, 3HaKOMbic c o D p o C O T K O H flcpeua. B 3aKjno'ieHMH a s T o p c r a T b i i aaeT x a p a K - TCpHCTKKy OTflCJlbHblX XyflOJKHHKOB H HX MaCTepCKWX. K a j K , i a a H3 H H X oT^MHa^acb CBoeo5pa3HbiM HblM OpHaM &HTOM. BapBupa >KEBA IIojtëHKOBa — ^cKopaTHE- KOHHKOBCKME KPy- C T H T L H C O C T O H T us Tpex 'lacTeíi: B nepeofl ' l a c n i aBTop onwcwBaer B03HHKH0BeHHe H pa3BHT«e KpyïKCBHoro MacrepcTBa B nepsow nojioBWHe X X B e s a ; eTopaa Macrb iiocBameua KpyatcBQM Kyjibroaoro H a 3 H a n e n u « , TpeTbHCOCTOHHWK) COBpeMCHIlOrO KpyïKeBHOrO IIPOI13B0ACTB3 lIJsecTM KpyaieBa CT&JÎH B Hanane X X B . B K O H S K O B C H H B O J K H H K C iiana^M y m n b s uiKOJiax BH3aTL npiO'iKoK. Ysopbi iiopsbix KpyjKCB KonMposajiHCb nu o0pa3t(aM orpacjiesbix îKypHaJiOB H nyOjiHKanwñ, rjiuBiibiM oôpa- 3OM BencKHx. PacnpocTpaHeHMeM y3opoB B flepesHSx 3aiiHMajiHCb yHHTejibHHqbi pyKOflejiba; o wx fleaTeabHOCTOl nOflpo5H0 I1HUJOT aBTOp HaCTOHIUeft CTaTbH. 247 �K nopBŁiM xpyaceBHtiM HSflejiHaw npMHajuieJKajiti HajioôHMKH ueuiHHcroix nermoB. riocTOneHHO accopraM C I I T KpyJKOBHblX W3flejlnfi MaHajï paCLUHpnTbCil M BHflOHSMGHHTŁCH. B MeîKBoeHHblH IîepïlOfl KOHSIKOBCKMe KpyjKeEHMHŁi C T 3 J I M njiecTM KpyHicaa n a npoflaacy. 3 T O 6b:jiH cajjtbeTKH, npouiBbi Rsin n o c T e J i Ł H o r o 6eJiba u T . ^ . OnwpaHCb Ha TpaflimnoHHwe ctoopiwbi ueuMHCKMx Henups, ö o j i e e cnoco&Hbie MacTepim.br pa3Hoo6pa3iijiM ysopbi H O BbiMH M 0 T H B 3 M H . TpaflHUHOHHHü HapoflHbiñ y3op B K.OHHKOBe •— 3TO paCTHTejIbHbIM OpHaMeHT: BHHOrpaflHbIC rpo3nbH, I1IH11IKH, HBOTbl (MJM. 6, 8, 14). B T o p a a MiipoBan sofiHa He noMemajia pa3BJMnio KpyJKeBKoro npoH3BüHCTBa. B Te ro^bi C T S J I M BbiflejiHTbCfl H n p H o ö p e r a T b H3BecTHOCTb Gojiee c n o c o ö H b i e n a c r e p u i(bi. n o c j i e BTopoii M H P O B O M B O M H W pa3BHTHK> K p y m e o Horo npoMSBOflcxBa 3Ha*inTeJibHo cnoco&CTBOBajio p a c i u n peMiie TypH3Ma. B 1949 r. oeiioBajiCH KOonepaTHB KpyHteBHMu, CaMOfi aLiflawnieficfl MacTepHneii 6i>ma Toraa MapMa r e a p K o s a . Bojiec c n o c o ö H b i e KpyJKeBHHUbi pa3BHaajtw TA coBepuieHCTBOBajiH y3apbi C B O H X vj3£e.iiîï&. K p y r noTDeÖMTejieii 3HSMHTejibHo D S C U I H D I Í J I C H : MHoro KT>V}KeB CTa™ 3arpaHHL(y. 3 T O T BHfl MacTepcTEa He TOJiBKO npHîiocMJi jtorrOjiHiriTejïbHLre ¿joxoflbij n o TaK5Ke cnocoScTBOBäji aHaMi'iTejiLHOMy yxpenjieiiHio CBÍÍ3M MejK^y eoceaaMH. BOK Ha pa3jlHHHMX laCTHX HapOflHbDt KOCTÏOMOBJ OHÎ1 n e p n a ^ H TaKHce y 3 o p b i H3 J K C H C K M X s c y p n a j i o s . Eojiee cnocoSHbie MacTepimu c o c T a s j i n ^ K coöcTBeHHbie inaGnoHbi. B o BTOpoii nacTM CBoeri paGoTbr asTop i r a m e o K p y s c e B a x KyjiBTOBoro HaaHaneHHH, KOTopwe HanaJiH njiecTii n o c j i e BTopoñ i i u p o B o ü B O Ü H W . B CBÎÎ3ÎI c pocTOM 3aK930B Ha OTH K p y m e B a ainorne KpysceBHimbi noKímyjiH KoonepaTMB. K O H H K O S C T S J I i^eHpoM BWfleJiKH K p y j K e a , B H B O J K H H K O M McTeSirafi Jimm, HeKOTopwe iKeHiyHHbi 3aiiïiMaJiMCb 9TJ1M. BBMfly yBejumeiyiH 3aKa30B sa Kpya t e s a K J I H j i n T y p r n i e c K M x u e j i e i ï cpeflw HïHTejiefi K o H a Koea B03HHK-7a KaTeropwH ToproBueB—nocpeflHHKOB. T o p r a a u b i pacnpocTpaiiHJiM KpyatGBa no Been crpaHe. O n w c b i B a a y3opbi n p y j i ï e B j i M T v p r m o c K o r o x a p a K T e p a , asTop o ö p a m a e T BHUMarote Ha asa sii^a KpyîKeB flan y s p a r u e n i i H KocreJibHoro 6cnbH: K p y m e a H w e n p o u i B b i COCTaBJIBHHb;e K3 MejIKHX 3JieHSHT0B B BHRe KpyiKOHKOB (HJia, 22), M ceinaHbix n p o i n a c ¡Ba3aHbiii K P K ^ I K O M y3oPOM. nepBbrä, ooaee c x a p u w Tiin KpyjKeB o n n p a e r c a Ha TpaRHUHonHbie y3opbt ienrtOB. y 3 o p b i Ha ceTnaTBix npouiBax M3oGpawiaioT jiMTyprH^ecKwe C H M B O J I B I : oôJiaTKH, KpecT, HHHiyiajiŁi X p H c r a u BorowaTepH. Y 3 o p w JiHTyp- B TpeTbew HacTii aBTop nwuiei o coBpeMeHHOM cocTonHTiH KpyaieBHoro npon3BOACTBa, oTcßpajKaH lUHpoKHii accopiMMeHT M3fteíiKñ, npHHopoaJieHHtix K Tpe6oBaHnaM KII^ieHTOB. KOHSKOBCKMe KpyjKeBHHUbl noAXBaibmaioT n ¡ o 6 y i o HHMi^MaMBy, HanpaBjieHHyio Ha 3aBoeBaHMe ptinKa CBOHMH H3ÄejtHHMM. O H K HaHaMH fleJiaTb BOpOTHH^lKH H iiaH»:eT Ł i K luiaTbHH, (HJIJI. 34), nep^aTKii, npouiBbi K SjiysKaM, a Tascase B ^ y s K H M ^ a a i e ™ a T b H . O H H C T B Ü H O H H T Ł BH33Tb CKaTepTH il cajldpÔTKH, KOTOpHie 6bUlM CTOJlb Mo^Hbi B MesíBoeHHbiíí n e p i í o f l . 3 T O T BHĄ npon3BOflCTBa flaeT KpyjKeBHHuaM B03M0JKH0CTb HenocpeflCTseHHO n p o flasaTb CBOH H3aejiiiH 6e3 n o M o m H ToproBHeB, T o p r o B i ł w coopyfliijiH nocToaHHwe najiaTKH c K p y jKesaMH Ha P M H K H X B lleuiHHe (MBJI. 37), BKCjie u C K O HOBe. L '4 XOTH y30pbl KOHHKOBCKHX KpyateB OÖOraTHJIHCb H0BblMK dpopMaMK, T O B C C IKe B OOmeíí CJÎOÎKHOCTH O H » COXpaHHIOT TpaflHL(HOHHbie MOTHBbl LfOUIHHCKIlX HenLJOB. IIpeoö^aflaiOT pacTHTe^bnue MOTiiBbi, CTOJib xapaKTepHe flJin HapoflHoro npHKjiaAHoro KCKyccTaa. EecKHflCKwe Kpysteaa no-npeÄHeiny aajiflioTCH Î K H B O H OTpaCJlblO HapOflHOTO HCKyCCTBa. T i rH^tecKHx 3MÖJieM BO3HWKJIM non BJIMHIIMCM ropofla; MX ISaBíiOajlH KpyjKKBHvmaM 3HKa3HllKtl. 3 J I H y30pOB C B O H X K p y a í e u r o p n i n í » satiMCTsuBajin UHor^a M O T H B H B M L U I I -5 Ii HOTO pofta K p y i K e s a njiejiw ^ J I H eßaHrejiHMecKMx n a c MOTHBbI XpenKO CBH3aHbI C Tpa^KtlMflMM u we nOflHMHHIOTCH rOpOflCKOMy BJIHHHMIO. B g r o ß n a c r w CBoeiï p a G o T t i a s T o p o n t i c b m a e r npwGopbt H MaTepwaji n34ejiMö, KacaflCŁ T a n a t e B o i i p o c a n p o flaSCH M flOXOflOB. OCHOBHbIMM MaTepjia^aMH, H3 KOTOpWX njieTyT Kpyaceaa, H B J I H I O T C H 6yMaacHbie H H T H M xpyneHbrñ uiejiK, opyAMon Tpy^a — K P K > H K H paöoTbr MecTHbix ropu,eB. ÜHorsa KpysteBHHi^bi nom>3yJOTCH KpioHKaMH, HMn0pTIipOBa«HbIMM H3 HeXOCJIOBaKHJl. TOPOB. A B T O P flOBOjibHo noflpoÖHO paccMaTpHsaeT npoojieiuy 3aTpaTbi Tpy^a H 3apa5oTKOB. B B M ^ y TOTO, MTO npoaaa î e o K p y j s e B 3aHMMaiOTCH ToproBUbi-nocpeAHHiCH, ypoaeHb aapaöoTKos KpyacesHMq 3acTaBjiHeT atejiaTb Jiynmero. B o Epeira jieTHero ce30Ha O H M aiponaioT C B O M H3fleju:ii Henocpe^cTBeHHo TypwdaM. KpyjKeBa p e j i n r n o 3 H o r o na3HaHeHn« npOflaiOT T O J I H K O ToproBUbi, KOToptie pas-beaHiaroT n o Been nojib'Uje. B nocjieflHHe r o f l b i cnopoc Ha 3TU K p y a i e B a yMeHbiiuracfl, nooKOJibsy KOCTeji noompaer öo^ee CKpoMHoe S e n t e c HeSoMbiuoií » W U I H B K O Ü , �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI P A N w y d a w a n e przez: P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N HISTORII SZTUKI, kwartalnik, p o n a d 100 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 48 z ł . r o c z n a — 96 zł. POLSKA S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 s t r . d u ż e g o formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 7 2 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z e k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł . Wszystkie meracie. czasopisma nabywać WARUNKI „POLSKIEJ można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres p r e n u m e r a t y . terminie dc dnia 10 P r e n u m e r a t ę na k r a j d l a c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i W y d a w n i c t w „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . W r o n i a 23. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczno m o g ą zamawiać prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m Oddziałów i Delegatur „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e z ł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 4 0 % d r o ż s z a od c e n v p o d a n e j w y ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y p ó ł r o c z n e i r o c z ­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, t e l . 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m P r a s y A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . Nowom i e j s k a n r 15/17 n a m i e j s c u , l u b n a z a m ó w i e n i e za z a l i c z e n i e m p o c z t o ­ w y m . K o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O / M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y eyasooism I n s t y t u t u S z t u k i P A N oosiada O ś r o d e k RcLpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w P a ł a c u K u l t u r y i Nauki w Warszawie. Zakłady Graficzne „Tamka". Zakład Nr 2. W-wa, Podchorążych 39. Zam. 715, Pap. iiustr. ki. m . 120 g. B i \- karfon biały kl. tri. 220 g. Bi. Nnk). iwn «•?•/.. N - ' S � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a68fe1a6a5462f14c13069f3f9e3fc6.pdf 05561156e0ef23266cb2b410b6642e33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4909 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4554 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.4 ; s.243-244 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 odwrócić, powiedzieć, że ż e b r a ł , by m ó c m a l o w a ć . Gdy go p o z n a ł e m przed p i ę t n a s t u laty, a m i a ł w ó w c z a s już chyba około sześćdziesiątki, m a l o w a ł w skupieniu od ś w i t u do zmierzchu, wieczorem zaś r y s o w a ł k a r t k i pod n a s t ę p n e obrazki, a już przy lampie o p r a w i a ł je w k o lorowe r a m k i z papieru i p r z y g o t o w y w a ł m a t e r i a ł na n a s t ę p n y dzień. S ł a w a p r z y s z ł a późno. W wiele lat po o d k r y c i u N i ­ kifora przez malarzy Seweryna T o r y n a i Jerzego Wolfa. Ale l e g e n d ę N i k i f o r a s t w o r z y ł y dopiero lata powojenne, konsekwentne lansowanie — obok Picassa — przez „ P r z e k r ó j " , f i l m y , setki a r t y k u ł ó w , k s i ą ż k i B a n a c h ó w i cała ich p e ł n a pasji akcja opieki nad N i k i f o r e m i jego dziełem, Na pewno w legendzie N i k i f o r a o d e g r a ł a p o k a ź n a rolę m a l o w n i c z o ś ć postaci Krynickiego. A l e p r a w d z i w a wielkość Nikifora, wyróżniająca go spośród innych „ n a i w n y c h " , polega nie na osobowości i losach, lecz na talencie m a l a r s k i m i tej n a p r a w d ę w y j ą t k o w e j a u t e n t y c z n o ś c i jego sztuki. N a i w n y c h jest dziś w i e l u , n i e k t ó r z y m a j ą nawet c a ł k i e m dobre rozeznanie w ł a ś n i e w m a t e r i i tej „ n a i w n o ś c i " . N i k i f o r t w o r z y ł jednak bez ż a d n e g o wyrachowania, z w ł a s n e j potrzeby, bez ś w i a ­ domości tego, że istnieje c a ł y r u c h „ n a i w n y c h " , cała k o n i u n k t u r a na ten gatunek twórczości. Nie tak dawno o g l ą d a l i ś m y jego w i e l k ą w y s t a w ę w warszawskiej „ Z a c h ę c i e " . P r z y j e c h a ł na nią N i k i f o r . S ł a b y , schorowany, u m ę c z o n y , z t r u d e m r y s u j ą c y jesz­ cze kredkami... To b y ł już w ł a ś c i w i e kres. Ostatni p i ę k n y akord... K i l k a lat Wcześniej w ł a d z e K r y n i c y o f i a r o w a ł y m u nazwisko. I o d t ą d N i k i f o r - M a t e j k o s t a ł się N i k i f o r e m K r y n i c k i m . I t a k i m zostanie w naszej p a m i ę c i . Aleksander Nikifor, Święta księga, akwarela. Fot. K Jackowski R O N Jan świderski I K A za okres VII - IX 1968 Konferencje, zjazdy, muzeów działalność W dniach 9—11 w r z e ś n i a odbyła się w S ł u p s k u sesja naukowa poś w i ę c o n a kulturze ludowej Pomorza. W obradach sesji, k t ó r a b y ł a zakonczeniem I I K a m p a n i i Muzealnej, w z i ę ł o u d z i a ł 100 n a u k o w c ó w z różnych p l a c ó w e k etnograficznych oraz etnografowie z N R D , ZSRR i k r a jów skandynawskich. Wygłoszono 10 r e f e r a t ó w o m a w i a j ą c y c h różne asoekty k u l t u r y ludowej Pomorza. Inauguracyjne p r z e m ó w i e n i e pt. „O znaczeniu muzealnictwa etnograficznego'na ZiTmiach^Zachodnich i P ó ł nocnych" wygłos K Pi242 wocki — przewodniczący Komitetu Wykonawczego I I K a m p a n i i M u zealnej. D u ż e zainteresowanie w y w o ł a ł referat prof. dra J. Burszty o g ł ó w n y c h tendencjach rozwojow y c h k u l t u r y na wsi na Ziemiach Zachodnich. Ilustracją sesji była wystawa etnograficzna pt. „ K u l t u r a l u d o w a Pomorza", na k t ó r e j pokazano zab y t k i k u l t u r y ludowej l u d n o ś c i r o dzimej (Kaszubi Bytowscy, S ł o w i ń cv, K r a j n i a c y Z ł o t o w s c y , l u d n o ś ć j a m n e ń s k a ) i osiadłej na Pomorzu po 1945 r. Ekspozycja ma charakter s t a ł y obejmuje k u l t u r ę m a t e r i a l n ą i sztukę ludową, Uczestnicy sesji zwiedzili na zak o ń c z e n i e słowiński skansen w K l u kach. * W lipcu w muzeum w Radomiu otwarto skansen bartniczo-pszczelarski. Jest to jedyna tego rodzaju ekspozycja w k r a j u , została zlokalizowana w p a r k u r o ś l i n chronicnych przy muzeum. W skansenie pokazano e w o l u c j ę f o r m ula oraz n a r z ę d z i a pracy b a r t n i k ó w i pszczelarzy. Skansen p o w s t a ł z i n i c j a t y w y etnografa muzeum w Radomiu mgra Stefana Rosińskiego, * ' 'i ! < < ' ' j \ j I j j j < �•1 We w s i Jaworzynka (pow. Cie­ szyn) w chacie znanego artysty l u ­ dowego Jana Bojko zorganizowano izbę r e g i o n a l n ą . Zgromadzono już ok. 60 e k s p o n a t ó w z dziedziny sztu­ k i ludowej. Muzeum Archeologiczne i Etno­ graficzne w Łodzi zorganizowało obóz etnograficzny dla młodzieży liceów o g ó l n o k s z t a ł c ą c y c h zrzeszo­ nej w Kole P r z y j a c i ó ł Muzeum. Obóz zlokalizowano na Kaszubach. Tematyka b a d a ń o b e j m o w a ł a na­ s t ę p u j ą c e zagadnienia: r y b o ł ó w s t w o , wierzenia i zwyczaje rybackie, rok o b r z ę d o w y na Pomorzu i drzewa w folklorze. W okresie p o p r z e d z a j ą ­ cym obóz młodzież w y s ł u c h a ł a c y k l u w y k ł a d ó w z a p o z n a j ą c y c h z meto­ d y k ą b a d a ń terenowych, regionem kaszubskim, ze szczególnym u w z g l ę d ­ nieniem tradycyjnego r y b o ł ó w s t w a i sztuki ludowej Rezultatem pracy na obozie b v ł v 92 w y w i a d y prze­ prowadzone przez u c z e s t n i k ó w Festiwale, dni folkloru Z okazji D n i Skierbieszowa (pow. Zamość) (7—8 lipca) zorganizowano pierwsze w województwie targi sztuki ludowej. Szczególnym zain­ teresowaniem cieszyły się stoiska garncarzy z Ł ą ż k a Ordynackiego i P a w ł o w a . Na targach pokazano również kowalstwo artystyczne, t k a c t w o i w y c i n a n k a r s t w o z terenu całego w o j e w ó d z t w a lubelskiego. W dniach 4—11 sierpnia o d b y ł y się po raz p i ą t y obchody Tygodnia K u l t u r y Beskidzkiej. Inauguracją o b c h o d ó w b y ł a konferencja nauko­ w a p o ś w i ę c o n a dawnej i w s p ó ł c z e s ­ nej k u l t u r z e ludowej Beskidu Za­ chodniego oraz svtuacji w dziedzi­ nie pamiątkarstwa regionalnego. Konferencja o d b y ł a się w D o m u T u r y s t y w Szczyrku, r ó w n i e ż t a m o t w a r t o p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pa­ m i ą t k a r s t w a regionalnego zorgani­ z o w a n ą przez muzeum w BielskuBiałej Na w y s t a w i e zgromadzono najciekawsze mace 50 t w ó r c ó w l u ­ d o w y c h na szczególną u w a g ę za­ sługiwały koronki koniakowskio M a r i i Kulejowej rzeźby-Ludwika Kubaszczy^ rola Englerta w a z w y r o b y garncar­ skie r e l i k s a MaluJiaka zBielan (pow. Oświęcim) Z okazji Tygodnia otwarto w W i ś l e e k s p o z y c j ę prac Konstantego K r u ł y z B ł a ż o w e j pn. „Dzieje N a t u r y " . W czasie t r w a n i a Tygodnia szereg regionalnych z e s p o ł ó w p i e ś n i i t a ń c a z a p r e z e n t o w a ł o s w ó j dorobek. W ramach festiwalu polskie zes­ poły p o k a z a ł y wesele g ó r a l s k i e , ob­ rzęd kiszenia kapusty oraz t a ń c e j u h a s ó w . Nieco odmienny p r o g r a m m i a ł y zespoły zagraniczne (NRD, Rumunii, B u ł g a r i i , A r m e n i i , Włoch), k t ó r e p o k a z a ł y bardziej stylizowa­ ny folklor. Grand P r i x festiwalu o t r z y m a ł zespół r u m u ń s k i , który zaprezentował doskonały poziom wykonawczy i w s p a n i a ł e stroje W grupie zespołów autentycznie regio­ nalnych r ó w n o r z ę d n e Grand P r i x i złota eiunase" o t r z y m a ł polski zespól Podegrodzie" / p o w Nowy Sącz w y r ó ż n i o n o r ó w n i e ż ' polski zespół kolejarzy Sądeczanie" 14 w r z e ś n i a rozpoczęły się obcho­ dy D n i F o l k l o r u Z i e m i Babimojskiej. Z tej okazji o d b y ł a się sesja po­ pularnonaukowa, na k t ó r e j o m ó ­ wiono tradycje polskie tego regio­ nu, z t e m a t ó w folklorystycznych — obrzęd weselny z P o d m o k ł a i t r a ­ dycyjny instrument ludowy — k o ­ zioł. W lokalu k i n a w Babimoście otwarto w y s t a w ę pn. ..Sztuka l u ­ dowa Babimojszczyzny", na k t ó r e j pokazano obok sztuki ludowej i stro­ j ó w r ó w n i e ż zabytki k u l t u r y ma­ terialnej. O d b y ł y się r ó w n i e ż pokazy zespo­ ł ó w regionalnych. W ramach Ś w i ę t o k r z y s k i c h D n i K u l t u r y , k t ó r e obchodzono w N o ­ wej Słupi, o d b y ł się pokaz dawnego w y t o p u rudy. A t r a k c j ą był r ó w n i e ż kiermasz w y r o b ó w sztuki ludowej i pamiątkarskich zorganizowany przez Cepelię. Z n a n i t w ó r c y l u d o w i : Józef Piłat, H e n r y k Zegadło, g a r n ­ carze: Gruszek, A r m a ń s k i i rodzina B a b l ó w oraz tkaczki i w y c i n a n k a r k i sprzedawali swoje w y r o b y w k r a mikach pod s ł o m i a n y m i strzechami. * D r u g i Festiwal F o l k l o r u Ziem N a d w i ś l a ń s k i c h o d b y ł się t y m r a ­ zem w dniach 14—15 w r z e ś n i a w P ł o c k u . 8 zespołów p o k a z a ł o s w ó j dorobek p r e z e n t u j ą c nie zawsze autentyczny program folklorystycz­ ny. 'Z okazji festiwalu otwarto w y ­ s t a w ę rzeźby ludowej w płockim P D K oraz w y s t a w ę wydawnictw 7. dziedziny f o l k l o r u . Cepelia zorga­ n i z o w a ł a kiermasz w y r o b ó w sztuki ludowej połączony z p r e z e n t a c j ą t w ó r c ó w ludowych oraz w y s t a w ę mebli cepeliowskich. Zgromadzono na w y s t a w i e k i l k a k o m p l e t ó w o r y g i ­ nalnych mebli ludowych, wiele po­ jedynczych p r z e d m i o t ó w oraz eks­ ponaty s ł u ż ą c e do w y s t r o j u w n ę t r z a . * Tegoroczna Tatrzańska Jesień (wrzesień) p o ł ą c z o n a b v ł a z I M i ę ­ dzynarodowym Festiwalem F o l k l o r u Z i e m G ó r s k i c h . I n a u g u r a c j ą Jesieni b y ł o otwarcie w salach B W A po­ konkursowej w y s t a w y malarstwa na szkle. Recenzja z w y s t a w y u k a ż e się w j e d n y m z n a j b l i ż s z y c h n u m e ­ rów. W ramach Bydgoskich D n i Sztuki dzień 15 w r z e ś n i a ogłoszono Dniem F o l k l o r u . Z tej okazji w y s t ą p i ł y liczne zespoły regionalne: „ P a ł u k i " z K c y n i , „ C h o j n y " z Chojnic, k a ­ pela z K o w a l a i kapela ludowa Ogniska Artystycznego z W ł o c ł a w ­ ka. Cepelia z o r g a n i z o w a ł a kiermasz w y r o b ó w sztuki ludowej p o ł ą c z o n y z pokazem w a r s z t a t ó w n i e k t ó r y c h t w ó r c ó w . Pokazano p a j ą k i , hafty, malarstwo na fajansie, rzeźbę, k w i a t y ludowe, plecionki z korzeni i garncarstwo. Impreza spotkała się z d u ż y m zainteresowaniem, b y ł a to pierwsza zorganizowana na szer­ szą s k a l ę prezentacja t w ó r c ó w l u ­ dowych w o j e w ó d z t w a bydgoskiego. Ł ó d z k a Cepelia z o r g a n i z o w a ł a w dniach 14—21 września Tydzień Sztuki L u d o w e j . W sklepach Ce­ pelii i na straganach ulicznych sprzedawano w y r o b y artystów z r e g i o n ó w : sieradzkiego, ł o w i c k i e g o , rawskiego, łączyckiego. W y c i n a n k a r ka z Rawy Maz. J. Przyborkowa, r z e ź b i a r z z tego regionu M . Ż e g l i ń ski oraz sieradzki garncarz H . M u ­ s z y ń s k i prezentowali swoje warsz taty i n a r z ę d z i a pracy. W dniach 21—22 w r z e ś n i a odby­ w a ł y się D n i F o l k l o r u Kaszubskie­ go w Kartuzach. Z e s p ó ł „ K a s z u b y " p o k a z a ł obrzęd weselny na i m p r e ­ zach w Kartuzach i Chmielnie. Po­ nadto w salach b i b l i o t e k i w Chmiel­ nie o t w a r t o w y s t a w ę e t n o g r a f i c z n ą p r z y g o t o w a n ą ze z b i o r ó w miejsco­ wych regionalistów i młodzieży szkolnej. Pokazano zabytki k u l t u r y materialnej, wszystkie fazy c e r a m i ­ k i Neclów, c e r a m i k ę L . Adamczyka oraz w i e l o b a r w n e hafty D. L a s k o w ­ skiej. Tradycyjne D n i F o l k l o r u O p o c z y ń ­ skiego obchodzono w dniach 22—24 w r z e ś n i a . Prez. PRN i Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi p r z y g o t o w a ł y sesję n a u k o w ą p o ś w i ę c o n ą stanowi b a d a ń etno­ graficznych w O p o c z y ń s k i e m , z w y ­ czajom rolniczym oraz t r a d y c j n v m sposobom u p r a w y r o l i . Z okazji D n i o t w a r t o w y s t a w ę m i ­ niatur strojów i haftów opoczyń­ skich p o c h o d z ą c y c h ze z b i o r ó w p r y ­ w a t n y c h nauczycielki T. Szwedkowicz. N i e k t ó r e z h a f t ó w o p o c z y ń ­ skich pokazanych na wystawie m i a ­ ły ponad 100 lat. W ramach obchodzonych co roku D n i Zielonej G ó r y zorganizowano po raz pierwszy w t y m r o k u M i ę ­ dzynarodowy Festiwal Zespołów Pieśni i Tańca. W przeglądzie uczestniczyło 8 zespołów z B u ł g a r i i , NRD, R u m u n i i , W ę g i e r , ZSRR i Pol­ ski k t ó r e z a p r e z e n t o w a ł y stylizo­ wany f o l k l o r . W czasie D n i Lubaczowa (wrze­ sień) o t w a r t o e k s p o z y c j ę polskich d r z e w o r y t ó w ludowych w y p o ż y c z o ­ ną przez P a ń s t w o w e Muzeum Etno­ graficzne w K r a k o w i e . Cenna b y ł a szczególnie kolekcja drzeworytów Macieja Kostryckiego z P ł a z o w a . Działacze regionalni w Lubaczowie pragną udostępnić mieszkańcom i turystom twórczość Kostryckiego w s t a ł e j ekspozycji. 243 �Wystawy, konkursy sztuki ludowej W salach I n s t y t u t u Wzornictwa w Warszawie czynna b y ł a w lipcu pokonkursowa w y s t a w a pn. „ J e ź ­ dziec i k o ń " . Na w y s t a w i e pokazano prace 260 a u t o r ó w , k t ó r z y otrzy­ m a l i nagrody, w y r ó ż n i e n i a l u b k t ó ­ rych prace zakwalifikowano do za­ kupu. N a j w i ę c e j e k s p o n a t ó w poka­ zano w dziale t k a n i n i prac z drew­ na, bogato reprezentowana b y ł a ce­ r a m i k a . Osobnym d z i a ł e m były elementy z w i ą z a n e z j e ź d ź c e m (tor­ by, saki; paski) i k o n i e m (chomonta, siodła, podkowy). Na wystawie po­ kazano r ó w n i e ż b i ż u t e r i ę artystyezną. W dziale t k a n i n p i e r w s z ą n a g r o d ę otrzymała Maria Bujakowa, w dziale a r t y k u ł ó w s t a n o w i ą c y c h w y ­ posażenie w n ę t r z a — barek-żłób J ó z e f a Kulona. T w ó r c y l u d o w i J. Prokop i J. Staszel uzyskali p i e r w ­ szą n a g r o d ę za u p r z ą ż p o d h a l a ń s k ą . 600 e k s p o n a t ó w r e p r e z e n t o w a ł o re­ gion P o w i ś l a , Kociewia i Kaszub. Dział r z e ź b y reprezentowany był przez t w ó r c ó w : A . P a s t w ę , W. Licę, L . Gollę, I . R z e p ę , . A. Stawowego i T. K a ł u s k i e g o . Pokazano w y r o b y garncarzy, m . i n . prace R.Necla, w y ­ roby plecionkarskie, a w ś r ó d nich plecionki z korzenia sosny i słotny z Wdzydz. Najbogatszym d z i a ł e m b y ł dział haftu reprezentowany przez t w ó r c z y n i e kaszubskie i z re­ gionu P o w i ś l a . Muzeum O k r ę g o w e W Rzeszowie urządziło w lipcu w y s t a w ę pn. „ P a ­ miątkarstwo regionalne woje­ w ó d z t w a rzeszowskiego". Zgroma­ dzono na niej hafty, c e r a m i k ę , w y ­ roby plecionkarskie i z drewna. Wystawa b y ł a plonem konkursu ogłoszonego w u b i e g ł y m r o k u przez muzeum, Wydz. K u l t . i Wydz. H a n ­ dlu Prez. W R N w Rzeszowie. Organizatorzy w y s t a w y planują u r z ą d z e n i e specjalnych ekspozycji w sklepach zagranicznych Cepelii. W lipcu nastąpiło rozstrzygnięcie konkursu na p a m i ą t k ę z Ziemi Ł ó d z k i e j . Plonem konkursu są 132 wzory p a m i ą t k o w y c h p r z e d m i o t ó w . W grupie a m a t o r ó w i t w ó r c ó w l u ­ d o w y c h p i e r w s z ą n a g r o d ę przyzna­ no m . i n . S t a n i s ł a w o w i K o r p i e ze w s i Ruda pow. Sieradz. W l i p c u w P D K w Wejherowie czynna b y ł a w y s t a w a pn, „ S z t u k a l u d o w a ziemi g d a ń s k i e j " . Ponad W Muzeum Regionalnym w Ł ę c z ­ nej czynna b y ł a w l i p c u w y s t a w a pt. „ T k a c t w o ludowe w powiecie lubelskim". Na wystawie pokazano n a r z ę d z i a do o b r ó b k i surowca oraz gotowe w y r o b y tkackie. W sierpniu w P D K w S z y d ł o w c u czynna b y ł a w y s t a w a c e r a m i k i l u ­ dowej z rejonu S z y d ł o w c a . W i ę k s z ą część w y s t a w y s t a n o w i ł y w y r o b y garncarzy z R ę d o c i n a zrzeszonych w spółdzielni „ C h a ł u p n i k " . W sierpniu w M u z e u m Regional­ n y m w Ostrowcu Ś w i ę t o k r z y s k i m czynna b y ł a w y s t a w a sztuki l u d o ­ wej regionu kieleckiego. W dziale rzeźby bogato reprezentowana b y ł a t w ó r c z o ś ć J, P i ł a t a i M , Grygiela. * 2 w r z e ś n i a otwarto w salach M u ­ zeum Narodowego w Warszawie w y s t a w ę litewskiej sztuki ludowej. W ś r ó d ponad 400 e k s p o n a t ó w szcze­ gólnie bogato p r z e d s t a w i a ł się dział rzeźby i t k a c t w a . W dziale r z e ź b y pokazano ciekawe prace w k a m i e ­ n i u g ł u c h o n i e m e g o t w ó r c y — po­ mocnika kamieniarskiego; dużo liczniejsze prace w drewnie b y ł y m n i e j ciekawe. Pokazano r ó w n i e ż w y r o b y z bursztynu i c e r a m i k ę . Tkactwo litewskie jest mocno zwią¬ zane ze s t a r y m i t r a d y c j a m i w tej gałęzi sztuki ludowej. D u ż a r ó ż ­ n o r o d n o ś ć pokazanych na w y s t a w i e tkanin lnianych i wełnianych świad­ czy o Żywości tej dziedziny sztuki ludowej * 11 w r z e ś n i a otwarto w salach M u ­ zeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie w y s t a w ę ł o t e w s k i e j sztu­ k i ludowej. W y s t a w ę zorganizowano z okazji Tygodnia K u l t u r y Ł o t e w ­ skiej. Pokazano t k a n i n y , c e r a m i k ę oraz p i ę k n e w y r o b y z bursztynu. * 29 w r z e ś n i a otwarto w Muzeum N a r o d o w y m w Warszawie w y s t a w ę malarstwa N i k o PirosmanaszwiliRecenzja z w y s t a w y u k a ż e się w j e d n y m z najbliższych n u m e r ó w . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8541222a823a55328cbde8123e221d4.pdf 4702d735c01ed53e1b39ebe83477d44c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4912 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4556 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Oí •Z X X O a; Ü Ü t �T R E Ś Ć Anna Obrazy częstochowskie Kunczyńska-Iracka Tancred Banateanu, Koszula kobieca. Ze Jadwiga Formagiu strojem 1 udowy rr Zofia Chałupa z wyżką w Cieśla-Reinfussowa Joanna M a c i e j e w s k a - P a v k o v i ć W S P O M N I E N I E nad rumuńskim 101 113 Myślenickiem Zdobnictwo o b r z ę d o w e wsi białostockiej . . . 119 P O Ś M I E R T N E Anna M i c i ń s k a Juliusz Zborowski 133O-1965 . 129 131 K R O N I K A S U M M A R Y studiów O F A R T I C L E S PE3IOME Na okładce: Koza, Wyk. laska. Fot.: Jan Świderski. 61 X 45,5 cm. Krakowskie. . 1 3 2 135 1950 r. Józef Kondratiuk, Cicibór Duży, pow. Biała Pod­ Na stronie tytułowej: Matka Boska Kodeńska, olej na płótnie, Zb. Muz. Etn. Kraków. Fot: Stefan Deptuszewski. ��[ I li i KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwooki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Rpdaktnr narzelny mer Aleksander Jackowski, za¬ s t ę p c a redaktora naczelneen- nrof dr Roman R e i n ­ fuss sekretarz redakcii i redaktor działu- mar Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa w s p ó ł p r a c o w n i c y : mer A n K u n c z y ń s k a - Iracka, mgr W a c ł a w S u ł k o w s k i , re­ daktor techn.: M a r i a K l u kowska u k ł a d graf • Jad­ wiga 'jarnuszkiewiczowa. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros.). i Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66e5f3d084abd5d48917a9d39f95783c.pdf 68092cfff7a88c6f8311b09f98975f7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3127 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2928 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.29-240 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES W i k t o r S t o c z k o w s k i — PREHISTORY I N SCHOOL TEXT-BOOKS, T H A T IS T H E CONTEMPORARY M Y T H OF THE BEGINNINGS of Christ in selected ethnographic writings. Generally, all such images are similar. In spite of the fact that various visions of the past are presented in school text-books of history, the image of the palaeolith is always the same. The purpose of the present article is to analyse it on the grounds of Soviet and French school text-books. The considerations touch upon the following problems: 1) Structure of the vision of the palaeolith (fundamental images of „alien primitive nature" and „weakness of cultureless man"); 2) Function of the story about the palaeolith (explain the genesis of culture); 3) History of the academic vision and its origin (speculations of the Enlightenment philosophers); 4) Description of the philosopher's method and the method-implied vision of man (deductive reasoning based on the behaviourist, materialistic, utilitarian, and individualistic tenets); 5) Origin of the images of „alien nature" and „man's weakness" (reversal of the attributes of human existence in the Golden Age); 6) Presence of the philosophic myth of the beginnings in contempo­ rary culture and its impact on the archeological reasoning (on the example of New Archaeology); 7) Counter-culture trends and contemporary transformations of the myth of the beginnings (primitive society of prosperity from the works of M . Sachlins). J e r z y C h u m i ń s k i — SOME REMARKS O N T H E O R N A M E ­ N T A T I O N OF CONTEMPORARY T O M B CROSSES. Ewa K o r u l s k a , L u d w i k S t o m m a — T H E BEGINNINGS OF T H E POLISH STATE A VERSION FOR C H I L D R E N The legend of Piast and Popiel tells about the beginnings of the Polish state. The authors analyse two versions of the myth — its first recording in Chronicle of Gallus Anonymous (12 cent.) and Kornel Makuszyiiski's contemporary version (1939) for children, frequently republished in the 1980 s. Considerable changes in the construction of the story can be found in Makuszyiiski's work. Not only does his story present the legality of the Piasts' power sanctioned by God's will — miracle (Gallus Anonymous) but, grounded on the opposi­ tion between Piast and Popiel, it also speaks about the autochthony and age-long past of the Polish nation (Piast — good, native, our, Polish; Popiel —- alien, wicked). ARE THERE A N Y „ B L A N K S " I N ETHNOGRAPHY? Two opinions concerning „blanks" in ethnography (Ludwik Stomma) and folk art (Antoni Kroh) are published. In spite of certain divergencies in presenting the subjects the authors are astonishingly unanimous in many points. Admittedly, no problems in both disciplines have been forbidden to be examined (this does not mean difficulties in publishing the research materials). Therefore, the authors pay their attention to the problems that have not been discussed, that for some reasons have been difficult or a taboo, e.g. moral life:shame, rape, honour (Stomma), complex questions of state patronage over folk art, of art of the national minorities, and of the pre-war territories of Poland (Kroh). The conclusion is reached that it is self-reflective problems that are most difficult to examine. (Kroh: Ethnography of the Ethnographers' Milieu). Stomma exem­ plifies some reasons of such an attitude, e.g. parochialism and conservatism of Polish ethnography. Symptomatically, the authors state that a true „blank" in ethnography/folk art is but a mirror. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — FOLKLORE: INSPIRATION AND MANIPULATION The article illustrates two approaches to folklore. The first one is based on Dmitri Shostakovich's reminiscence of Dżambul Dżabajew, an imaginary folk poet, whereas the second approach shows balcharian folk potters creating clay animal figures. Both examples concern the same area (Dagestan, Soviet Union) and the same period (1940s — 1950s). B o ż e n a T a r a n o w i c z — THE STEREOTYPE OF JESUS CHRIST I N F O L K POLISH The folk stereotype of Jesus Christ (according to Lippmann, understood as an „image in the head") is analysed on the basis of various folk texts. In various genres (songs, magic formulas, etc.) the image of Christ turns out to be similar, though certain differentiating genre features an also be discerned. The resulting image was also related to the official teaching of the Church as well as to the image According to the author, certain chronological layers connected with the fashion for a given type of the tomb-stone are easily observed on cemeteries; e.g. wrought, cast-iron, and welded crosses. Two aspects of the decoration of the cross: traditional and contem­ porary can be discerned. By traditional ornamentation J. Chumiński means the reference both to the timber itself — wooden cross (e.g. visible grain surface) and the tree (bark's facture, cut branches, or even the cross as a sprout of the felled tree). In contemporary ornamentation geometric motifs are applied. When analyzing the latter, the author points out to some of its symbolic aspects (e.g. a circle with rays — the Sun). OLD POLISH COUNTRYSIDE I N THE PHOTOGRAPHS OF ARNER LOUISE BOYD Remarks on the collection of photographies chosen from 2000 pictures made in Poland in 1934 by the american traveller and arctic explorer — Arner Louise Boyd. Hanna Pawlak (1955—1957) — GREAT P O L A N D FOLK BAND Folk culture constituted an essential element of the People's Poland's cultural policy of the 1950's. With great financial support of the state folklore was popularized and numerous groups created. One of the artistic ideas of the period was to form in Poznań (1955) a representative Folk Band of Great Poland. It grouped about sixty musicians — pipers, fiddlers, clarinettists, and back pipers. Since it was impossible to harmonize all the instruments, two separate groups were formed: pipers (21 pipers and 17 fiddlers) an backpipers (16 backpipers, 8 fiddlers, 4 clarinettists). Such a big number of musicians caused great difficulties connected with costumes and repertoir. After 1957 the activity of the Band was limited, mainly for financial reasons. Creation of such a big group activated folk musicians, inspired them to create new instruments, though also had some disatvantages — it nivelated regional differences in the sound of instruments and repertoir; it deformed the traditional sound of the two-man pipers' band or three-man backpipers' band A n n a W i e c z o r k i e w i c z , J o a n n a Z a t o r s k a — MIECZYS­ ŁAW PIWKO O N A R T The article contains Mieczysław Piwko's own words. M . Piwko was a sculptor from a known sculpture centre in Paszyn. The artist's reflexions concern his own work, as well as his remarks on art, not only folk (Wit Stwosz, Hasior). S ł a w o m i r a B y d a ł e k — CRIB FIGURES OF M A R C E L I POTAS, SCULPTOR F R O M T H E ZIELONA G Ó R A REGION The author presents a peasant sculptor of some interesting crib figures. For many years Marceli Potas (born in 1913, Rzeszów voivodship) sculpted figures for his own crib which he, together with some other carol singers, carried around the village at Christmas. His figures continue the tradition of crib puppets. R o m u a l d a H a n k o w s k a — SAN D SPRINKLED DESIGNS IN KUJAWY The custom of sprinkling the mud floor with sand is quite ancient and was very popular in the countryside in the 18th century. It survived in Kujawy till the 1950's. A t present such designs are sprinkled only on shows and competitions with the participation of thirty women. The contemporary designs, deprived of their proper function (decoration of the room and courtyard) have transformed into loose, elaborated ,,carpets", composed freely (without natural divisions of space, such as path, tree, fence, room furniture). The new competi­ tion discipline is but a mere reference to the old custom of not only aesthetical, but also utilitary function. 239 �РЕЗЮМЕ В и к т о р С т о ч к о в с к и й — ДОИСТОРИЧЕСКИЙ П Е Р И О Д В Ш К О Л Ь Н Ы Х У Ч Е Б Н И К А Х И Л И СОВРЕМЕН­ НЫЙ МИФ ИЗНАЧАЛ Школьные учебники истории нредлагают разные видения прошлого, но несмотря на это картина палеолита там всегда одинаковая. В настоящей статье автор производит "анализ трактовки этой эпохи на нримере учебников СССР и Франции. Рассматриваются следующие нроблемы: 1. Структура видения палеолита (фундаментальные образы „враждебной первобыт­ ной природы" и „слабости человека, лишенного культуры"); 2. Функция рассказов о палеолите (выяснение генезиса Культу­ ры); 3. История картины палеолита вучебниках иее происхож­ дение (рассуждения философов эпохи Просвещения); 4. Описа­ ние методов философов и внушаемое ими видение человека (на примере основ бихевиоризма, материализма, утилитаризма и индивидуализма); 5. Происхождение картин „враждебной природы" и „слабости человека" (противопоставление атрибу­ там человеческого бытия в З о л о т о м веке); 6. Присутстивие философского мифа изначал в современной культуре и его влияние на мышление археологов (напримере новой Археоло­ гии); 7. Миф контркультуры и современные трансформации мифа изначал (первобытное общество благосостояния в трудах М. Салинса). Э в а К о р у л ь с к а я , Л ю д в и к С т о м м а — НАЧАЛА П О Л Ь С К О Г О ГОСУДАРСТВА — ВАРИАНТ Д Л Я ДЕТЕЙ Легенда о Пясте и Попеле повествует о началах польского государства. Авторы анализируют две версии этого мифа: его первое описание в Хронике Галла Анонима ( X I I в.), а также современный вариант для детей, написанный Корнелем Макушиньским в 1939 годы и возобновляемый в очень больших тиражах в восьмидесятых годах. Макушиньский вводит значи­ тельные изменения в конструкцию рассказа. В его версии говрится не только о легальности власти династии Пястов, утвержденной Божьей милостью — чудом (Галл Аноним), но также — но нринципу противопоставления между Пястом и Попелем — о автохтонности и вечности польского народа (Пяст —добрый, здешний, наш, поляк, Попель —элой, чужой). СУЩЕСТВУЮТ Л И „ Б Е Л Ы Е П Я Т Н А " В Э Т Н О Г Р А Ф И И ? Мы публикуем два высказывания на вопрос редакции, касающийся „белых пятен" в этнографии (Людвик Стомма) и внародном искусстве (Антони Крох). Несмотря на некоторые разногласия в трактовке этих тем авторы обнаруживают удивимельную общносмь. Оба считают, что в этих областях не было проблем, решение которых было бы запрещено или связано с натиском среды (разумеется, этоне исключает труд­ ностей с публикацией материалов, но это уже иной вопрос). Таким образом оба автора обращают внимание на проблемы не затрагивавшиеся, на проблемы трудные, на запреты, напри­ мер, речь идет о моральной жизни и ее сторонах — стыде, изнасиловании, чести (Стомма), а также сложной проблеме патроната государства над народным искусством, о отноше­ нии к искусству национальных меньшинств и вообще к нацио­ нальным меньшинствам, о бывших польских территориях и т.д. (Крох). Оба преследуют цель показать, что наиболее трудными темами являются те, которые имеют связь с саморе­ флексией (Крох „Этнография этнографической среды"). Стом­ ма приводит несколько причин такой ситуации, в частности, отсталость польской этнографии, ее некоторую косность. Ха­ рактерно, что оба текста заканчиваются суждением, что насто­ ящим „белым пятном" для этнографии (народного искусства) является зеркало. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и й — ФОЛЬКЛОРИЗМ: ИНСПИРАЦИЯ, МАНИПУЛЯЦИЯ Это — иллюстрация к двум крайне разным подходам к фольклоризму: первый нример базируется на воспоминаниях Дмитрия Шостаковича о никогда не существовавшем народ­ ном поэте Джамбуле Джабаевом, второй — на творчестве балхарских народных художников, изготовляющих глиняные фигурки животных. Оба примеры относятся к одной и тойже территории (Дагестан, СССР) и к тому же самому времени — сороковые и пятидесятые года нашего столетия. Б о ж е н а Т а р а н о в и ч , СТЕРЕОТИП ИИСУСА ХРИСТА В ПОЛЬСКОМ НАРОДНОМ ЯЗЫКЕ Автор рассматривает стереотип Иисуса Христа (в понятии Липпманна как „образ вуме") на основе разных фольклористи­ ческих текстов. Ванализе, произведенном по-разному в разных видах (песни, магические заклятия и т.д.), образ Христа пред­ стает подобным образом, хотя и снекоторыми отличительны­ ми чертами. Этот образ автор сопоставляет с официальным учением католического костела, а также с образом Христа в избранной этнографической литературе — в общих чертах здесь нет существенных различий. Е ж и Х у м и н ь с к и й , З А М Е Ч А Н И Я НА Т Е М У О Р Н А М Е Н ­ Т А Ц И И С О В Р Е М Е Н Н Ы Х Н А Г Р О Б Н Ы Х КРЕСТОВ. Автор замечает, чтона кладбищах можно различить разно­ го типа надгробия, отвечающие вхронологическом отношении той или иной моде. Одну уз групп составляют кованые, чугунные и сварные кресты. В орнаментике крестов можно отметить два аспекта: традиционный и современный. Под первым автор подразумевает подражание деревянным крестам (фактура коры, срубленные ветви и т.д.), второй отличается использованием геометрической орнаментики. Анализируя ее, автор обращает внимание на некоторые символические аспек­ ты (как например, круч с лучами — солице). СТАРАЯ Д Е Р Е В Н И Я В Ф О Т О Г Р А Ф И И Фотографии, выбранные среди двух тысяч снимков, сделан­ ных в 1934 году в Польше американской нутешественницой, исследовательницей Арктики Арн-Луизой Бойд. Х а н н а П а в л я к — ВЕЛ И К О П О ЛЬ С К И Е Н А Р О Д Н Ы Е КА­ П Е Л Л Ы (1955—1957) Народная культура была существенным элементом полити­ ки Народной Польши в области культуры в период пятидеся­ тых годов. Спомощью значительной материальной поддержки Государства популяризировался фольклор, создавались мно­ гочисленные ансамбли. Одной из инициатив того времени было возникновение в 1955 году в Познани „репрезентативной" Великопольской народной капеллы. Она состояла из около шестидесяти музыкантов — волынщиков, скрипачей и кларне­ тистов. А поскольку совместная игра этих инструментов не входила в счет, были выделены две отдельные капеллы. В 1957 году деятельность Капеллы стала менее активной в связи с финансовыми затруднениями. Создание такого большого оркестра способствовало активиза­ ции народных музыкантов, изготовлению ряда новых инстру­ ментов, но одновременно оно имело также свои отрицательные стороны — приводило к нивелированию регионального свое­ образия в отношении настройки инструментов и репертуара, деформировало традиционное звучание капели, состоявших ранее из двух — трех музыкантов. М. П и в к о — Б И О Ы Р А Ф И Я Анна Вечоркевич, Иоанна СЛАВ П И В К О О ИСКУССТВЕ З а т о р с к а я — МЕЧИ­ В статье цитируются высказывания Мечислава Пивко, ску­ льптора, работающего в известном скульптурном центре в Пашине. Рефлексии художника касаются его собственного творче­ ства; онпредставляет также свои взгляды на тему искусства, не только пародного (Вит Ствош, Хасёр). С л а в о м и р а Б ы далек В Е Р Т Е П Н Ы Е Ф И Г У Р К И ЗЕЛ ЕН О Г У Р С К О Г О С К У Л Ь П Т О Р А М А Р Ц Е Л Я ПОТАСА В статье представлена личность крестьянского скульптора, автора интересных вертепных фигурок. Многие годы Марцели Потас (род. в 1913 г. в Жешовском воеводстве) выполнял фигурки для собственного вертепа, с которым во время Рождес­ тва ходил по деревне в группе колядовщиков. Фигурки эти являются продолжением традиционных подвижных вертепных кукол. Р о м у а л ь д а Х а н к о в с к а — П Е С О Ч Н Ы Е УЗОРЫ НА КУЯВАХ Посыпывание глиняного пола песком —это старый обычай X V I I I века, который повсеместно принялся в деревне. На Куявах песочные узоры сохранились до 50-ых годов нашего века. Внастоящее время песок сыплют, создазая узоры лишь во время показов и конкурсов, (в которых принимают участие около 30 женщин). Поскольку выполняемые в настоящее время узоры потер­ яли свойственую имфункцию (украшение избы, двора) и прев­ ратились в свободно создавамые „ковры", исчезло естествен­ ное деление пространства, обозначаемое тропинкой, деревом, забором, утварью в избе. Возникла новая отрасль конкурсного творчества, связанная лишь сдавным обычаем, исполнявшим эстетическую и в тоже время утилитарную функцию. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19bc85c8e39d706e99570452022119c4.pdf 50d20df8f19bdd4ee2c9f57c8d08f966 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3129 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2929 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XLII • 1988 • Nr 1-2 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W - W A R S Z A W A - K R A K Ó W - G D A Ń S K - Ł Ó D Ź Z A K Ł A D N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S K I C H , W Y D A W N I C T W O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK �CONTENTS A k o s Engelmayer P l a y pipes, p l a y blisses i n H u n g a r i a n manner R o m a n Reinfuss Podhale phenomonon . . . . 3 9 Krzysztof Renik Rite Joanna Hubner- Feast. a n d theatre -Wojciechowska centuries Leander Petzoldt F o l k feasts i n Germany, A n a t t e m p t of t y p o l o g y Illusion 17 a n d R e a l i t y i n State Ceremonies of the 17 23 . . . 31 Wanda Drabik F o l k festivals i n B u l g a r i a 45 Szymon B o j k o H a l l o w e e n a n d other populistic customs 51 Hanna Baltyn 1st M a y as a Spectacle 55 M a r i a Fiderkiewicz R i t u a l groups i n t h e Żywiec region 61 0У Seweryn A . W i s l o o k i Folk Danuta Kalinowska- C a r n i v a l Dances o f W o m e n A r t i n the Żywiec region -Klosiewicz o f A l l Souls'Day i n C a r n i v a l Rites 71 B a r b a r a Ogrodowska Wafers a n d wafer's decorations i n Polish t r a d i t i o n . . . 81 „for a h i g h f l a x ' . Elements A n n a Kunczyńska-Iracka Ewa Korulska Zbigniew B e n e d y k t o w i c z 93 The L a n t e n M y s t e r y a t Górka K l a s z t o r n a 102 O n holidays a n d h o l i d a y celebraiting. I n t e r v i e w w i t h P i o t r Skrzynecki 107 Z . B . a n d C.R. Some remarks a b o u t tho i n t e r v i e w 113 Agnieszka Osiecka Piotr 115 L u d w i k Stomma „Piwnica p o d B a r a n a m i " 116 R y s z a r d Ciarka Punk-Rock 117 L u d w i k Stomma The F r e n c h K i n g ' s G a l l a x y : Henry I's Russian Alliance 127 Charles I X ' o r the I n j u s t i c e o f H i s t o r y Piety Stanisław Błaszczyk Hans Joachim gegnungen Teresa Smolińska * Karol 40 years * SUMMARY РЕЗЮМЕ Schauss: mit polnischen Piegza, kowski's . . E s kommt alles aus mir selbsi. . 130 Be132 V olkskunstlern Cieszyńskie skrzynie malowane . . . . 133 o f Polska Sztuka L u d o w a a n d Alelcsandor Jae35 years o f e d i t o r i a l w o r k — B r i e f r e p o r t . A u t h o r s i n the issues f r o m 1947—1987 OF ARTICLES 128 o f K i n g R o b e r t I I o r the Dialectics . . 135 138 139 14.1 R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca r e d . ) , A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (red.), E w a K o r u l s k a , A n n a Kunczyńska-Iracka, Sławomir S i k o r a (sekretarz redakcji) R A D A R E D A K C Y J N A : J e r z y Bartmiński, T a d e u s z C h r z a n o w s k i , M a r c i n C z e r w i ń ­ s k i , E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , J a c e k Olędzki, M i e c z y s ł a w Porębski, R o m a n Reinfuss, Czesław R o b o t y c k i , Z o f i a Sokolewicz, Roch Sulima W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y R E D A K C J I : Z o f i a B i s i a k , J a n Świderski R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : G r a ż y n a Miętus T Ł U M A C Z E : P i o t r P a s z k i e w i c z ( a n g . ) , L i j a S k a l s k a - M i e c i k (ros.) A d r e s R e d a k c j i : I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . Długa 28, 00-950 W a r s z a w a , s k r . p o c z t . 994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/957f3a54dcd54706168328411bacbc4a.pdf 3c9da80f799653407cb9245a553ee6a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3124 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2925 Title A name given to the resource Mieczysław Piwko o sztuce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.230-231 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkiewicz, Anna; Zatorska, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Wieczorkiewicz, J o a n n a Zatorska M I E C Z Y S Ł A W PIWKO O SZTUCE Rodzina Rzeźbiarza doskonale wie, o co może chodzić zwiedzają­ cym. Nikt nie pyta, kto to jest etnograf ani o czym chce rozmawiać. — Ojciec jest zajęty, ale zaraz przyjdzie. — Rzeczywiście, za kwadrans przychodzi, już umyty, przebrany i gotowy do udzielenia wszelkich informacji. „Od młodych lat mnie to ciągło. Był w drugiej wsi taki jeden — dawniej to nie mówili „twórca ludowy" — to był „ten, co świątki robi", mówili też — „niewyraźny". Jan Witek się on nazywał. Dobry rzeźbiarz był. On robił więcej takie gotyckie — to znaczy wysokie, szczupłe, w pewnym ruchu (pokazuje rękami — chodzi mu o charak­ terystyczną postawę). Gdyby on miał możność kształcenia się, ty by niewiele uchodził od największych. Pięknie robił. Dorabiał tym. Obrazów mało robił. Więcej kapliczki i figury do domu. Jak pierwszy raz to może w drugiej, trzeciej klasie byłem, jak rzeźbiłem narciarza. To taka zabawka była. Pani w szkole mnie pochwaliła. Bo to było na robotach ręcznych — taki był kiedyś przedmiot w szkole. Potem to też rzeźbiłem. Ale to trzeba zacząć od tradycji kultury polskiej. Bo kiedyś święto Bożego Narodzenia, to było najradośniejsze — zwłaszcza dla dzieci. Trzeba o tym pamiętać. Ludzie są nieuczciwi względem własnej kultury. Wtedy Święty Mikołaj był — dziś to się mówi dziadek Mróz. To kiedyś było uroczyste święto. Gwiazdy się robiło i chodziło się po kolędzie i winszowało się. Szopki robili — to takie pragnienie, żeby coś ładniejszego zrobić — to na święta. Na dole tej szopki był teatr. Wszystko tam odgrywali. To ruszało się. Reżyser ruszał tym. I dialogi były: Żyd, Cygan, Diabeł, Śmierć — wszystko było w tym. Najpierw to te figurki drewniane miały i były ubrane szmatkami. Ale 10 się brudziło, niszczyło. To potem zaczęli całe z drewna robić. To odkurzyć łatwo. U mnie też wszędzie czysto — Krzyż panie widzą 230 wisi — też nie zakurzony. Ja takie szopki z chłopakami robiłem. We wojnę nie robiłem dużo — kilka szopek, jak miałem czas. Po wojnie to już człowiek dorosły, żonaty, to już się nie chciało. Ale jednak to mnie ciągnęło i fascynowało. Jak widzą kawałek klocka, to już widzę co z tego będzie. Potem się odbiera, odbiera, aż zostanie, co trzeba. Wiem zawsze, co mi z tego klocka wyjdzie — to jest podatność — jak w życiu, że widać, na co człowiek się nada. Drewno się kupuje. Lipa najlepsza albo osika. Teraz wykupuje drewno fabryka i nam jest trudno. Od chłopów się kupuje — trzeba im za to płacić. Inaczej sprzedają do fabryki. Lubią kolory żywe. Znają mnie wszędzie z mojej kolorystyki. Ludziom też się podoba, ale się podoba, ale wiele się nie zastana­ wiam nad tymi kolorami, podświadomie je wybieram. Jak mnie najdzie to robię. Czasem trzy, cztery dni nic nie robię. Czasem tak nie idzie. Za dzień jedno zrobię, ale od rana do wieczora. „Ojciec Święty", na przykład, nie wyszedł mi tak, jak bym chciał. Wyszły mi same oczy. Włosy mają kolor za jasny. Brązowy byłby lepszy — prawdziwy. (Na uwagę, że Ojciec Św. jest siwy). Tak, to właśnie powinien być siwy. Ale nawet jak się nie uda, to nigdy nie zniszczyłem swojej rzeźby. Ja tego Chrystusika zrobiłem na krzyżu, to mi jeden pan mówi: „Dlaczego on taki grubiutki?" A przecież nikt nie pamięta jaki był. Każdy robi, jak sobie wyobraża. Można przypuszczać, że Chrystus był jak Araby, bo to był Arab — chudy. Ale każdy rzeźbi według wyobraźni. Tego świętego Floriana zrobiłem na wzór figury koło kościoła. Kiedyś wierzyli, że chroni od ognia. Teraz też wierzą. Florian to mój patron — bo ja byłem strażakiem. Dziś też 4 maja �świętuję — na Św. Floriana — a nie tam żadne Dni Ochrony Przeciwpożarowej. Konkursy. Przeważnie to są dowolne tematy. Bym nie rzeźbił, żeby temat był bez sensu. Albo czasem są bardzo krótkie terminy. To wybieram poważniejsze konkursy jak prawdziwi artyści biorą udział. Różne tematy rzeźbiłem. Tylko Lenina odmówiłem robić — bo mówię, że mogłaby mi się chałupa pokrzywić (śmieje się). Do Cepelii tylko trochę robiłem — kilka zamówień. To jest niższa kategoria, rzemiosło, to nie jest sztuka, chociaż niektóre rzeczy mi się podobają. Moje figurki to od Japonii do Ameryki kupują. Szwecja, Norwegia, Anglia — wszędzie. Ja to robię najpierw siekierą, potem dłutem i nożem. Wygładzam nie za mocno, ale lubię, żeby było milsze w dotyku. Na twarz u każdego najwięcej się patrzy. Ale twarz mi nigdy nie wychodzi taka sama.Tylko styl jednaki. To jest mój wytwór wyobraźni. Tak każdy robi jak sobie wyobraża. Człowiek musi się starać jak najbardziej, żeby piękne rzeczy robić, pięknie rzeźbić. Piękno się nie zmienia. Może być świadomie zniekształcone. Dziś świadomie kulturę zniekształcają. Strasznie lubię malarstwo. Malowałem, ale nie widziało mi to się. Na desce malowałem plakatówką, lakierem potem pociągałem. Tylko sakralne malowałem! Cywil-banda to co to za malowanie. To się do niczego nie nadaje. No, malarstwo naturalne też lubię. Pejzaż to mi się strasznie podoba. Ale na to talentu trzeba. Ja też narobiłbym tego w pierony, ale mi sumienie nie pozwala. Dawniej, jak się niszczyło, to palili obraz, żeby się nie poniewierał. Dlatego dużo ich było trzeba. Teraz to robi się takie nowoczesne — trzy razy na krzyż, takie dżezkoteki. Tc uczone rzeczy, malarze, artyści sztalugowi, to wszystko udawane, że to niby odbija jakieś kataklizmy. To jak ten chłop jeden, co mówił wierszyk prozą - to co to za wierszyk? A niektóre wiersze to piękne są — że aż pachnie z tego wiersza. Hasior na ten przykład — dobry rzeźbiarz, ja nie powiem, ale wyczuł głupotę w kulturze. Wyczuł konikunturę i teraz jedzie na całego. To się nie nadaje na nic, ale to mu robi sławę. Tacy ludzie to nie służą sztuce tylko mamonie. Ja uważam prymitywizm, ale u człowieka, który był kompletnie prymitywny. Oleksy na przykład. On nie rozumiał otaczającego świata. On w to co robił, to cały intelekt włożył, jaki posiadał. Ale jak kto ma więcej rozumu to powinien robić, żeby to zrozumiałe było. Teraz to tych cudotwórców prymitywizmu namnożyło się. Taka panienka tu kiedyś przyjechała. Ona mi mówi: „Czy to nie mógłby pan tak robić, żeby tu trzaska wisiała, tu nie dorobione?" — żeby to takie było, ona chciała. A ja chcę doskonalsze robić. Oglądanie świata, to bardzo dużo daje. Witek Jan, to w Austrii był za robotą, to się napatrzył w świecie. To działa. Ja też pojechałem do Krakowa na wycieczkę, to się napatrzyłem. W Kościele Mariackim rzeźby Wita Stwosza widziałem — to fundament, strażnica narodu polskiego. Zrobić komuś rzeźbę, sprzedać — nigdy bym nie odmówił. Ja każdego człowieka lubię, jaki by nie był. Tylko hochsztaplera to ja nie lubię. Chętnie bym wszystkie rzeźby w domu trzymał, ale to się nie trzyma — od razu wezmą. (Czy do jego świątków można się modlić?). Można się modlić, ale jak są poświęcone. Ludzie się modlą, ale to musi być poświęcone. Każda rzecz musi być atestowana! (śmieje się). Nie poświęcone są bezwarto­ ściowe pod względem świętości." Pan Piwko mówi o sobie „artysta", „twórca ludowy". Bardzo chętnie pokazuje swoje rzeźby. Szczyci się też swoim „archiwum" ~- dużymi notatkami, gdzie wkleja fotografie, listy świadczące o kontaktach ze zbieraczami i etnografami, notatki z prasy itp. Twierdzi, że może się to przydać komuś, kto będzie kiedyś pisał „jakąś pracę doktorską". Bardzo chętnie pokazuje tę kronikę. Żegnając nas w drzwiach powtarza: „Napiszcie — Paszyn 148, ale wystarczy bez numeru, tylko: Piwko, Paszyn. 1 tak każdy mnie tu zna, napiszcie!" PASZYN, maj 1986 r. Fot.: Jan Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae28b013348deb19af1c954e9c693a45.pdf dc7542874648253706be3a9509870f71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6640 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource film media pamięć - aspekt antropologiczny Haneke, Michael (1942- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6208 Title A name given to the resource Ukryte Michaela Hanekego Description An account of the resource W: Czy obrazy rządzą ludźmi? red. Agnieszka Kampoka, Anna Kiryjow, Katarzyna Sobczak, s.20-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo SGGW Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ��������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32c85c370e18b2fe771821caa7a39c36.pdf fcf2615a9b0cea22a1ebc20f7b2dcf4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6638 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Podlasie - strój ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6206 Title A name given to the resource Strój podlaski (nadbużański)/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.3; 48 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Świeży, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �������������������������������������������������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9ae962c4461a623e695a885568be8a3.pdf b2a8ae799dffcc6ea89b5faffbfc1602 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6637 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Małopolska- stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6205 Title A name given to the resource Strój krzczonowski /Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.7; 47 s Creator An entity primarily responsible for making the resource Świeży, Janusz (1884-1962) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ��������������������������������������������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6efb4431da4571326b9c9bc6ca60fef.pdf c9b1bca8780c7b856a5b40db16a0c2e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1094 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1005 Title A name given to the resource Zasady eskimoskiego systemu klasyfikacji ludzi / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.235-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 ANNA ZADROŻYŃSKA ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI Eskimosi zamieszkiwali północne t e r e n y (wraz z w y s p a m i ) A m e r y ­ k i Północnej, Grenlandię i Półwysep Czukocki K Eskimosi amerykańscy z a j m o w a l i k r a i n y rozciągające się tuż za północną granicą lasów na t y m kontynencie, obejmujące ziemie n a zachód i północ od Z a t o k i H u d sona, północną Alaskę oraz wybrzeża G r e n l a n d i i . G r u p o m koczującym po Alasce, B a r r e n L a n d i G r e n l a n d i i poświęcono w i e l e u w a g i , badań i opracowań w l i t e r a t u r z e etnologicznej Natomiast Eskimosi z B a r r e n Plains okazali się enklawą p r a w i e n i k o m u nie znaną. K o n t a k t z n i m i b o w i e m utrudniały wyjątkowo, n a w e t j a k n a Arktykę, o k r u t n e w a r u n ­ k i k l i m a t y c z n e . I n n e g r u p y miały więc więcej szczęścia ( l u b nieszczę­ ścia) do kontaktów z Białymi. Dlatego wiedza o n i c h jest dziś niepo­ równanie większa. Dlatego też, jeżeli chodzi o k o n t y n e n t amerykań­ ski, p r o b l e m Eskimosów najczęściej sprowadzany zostawał do zasta­ nowień n a d s t o p n i e m i c h wyniszczenia biologicznego i nieprzystosowa­ nia do c y w i l i z a c j i . G r e n l a n d i a zaś i Półwysep Czukocki, gdzie historia potoczyła się inaczej, prezentują d w a różne sposoby rozwiązań współ­ istnienia i kontaktów odmiennych g r u p l u d z k i c h i k u l t u r . 2 3 4 1 W t y m a r t y k u l e n i e korzystałam z materiałów odnoszących się do E s k i m o - mosów a z j a t y c k i c h . 2 Opracowań i e d y c j i materiałów dostępnych w P o l s c e jest k i l k a s e t . D l a p r z y ­ kładu przytoczę k i l k a : of a North Eskimo. Six Annual t e n ż e , The Museum gical of of Results American 1936; Eskimo National of Land Barrow I. M . K a m i ń s k i , Kaladlit-Greenlanders, of and Hudson York Expedition, 1887-1888; The 1959; N. Ginące of a Second the B u r e a u X V , .1, N e w North K. voyage American Bay, Central 1884-1885; B u l l e t t i n of t h e A m e r i c a n Ethnolo­ 1901; J . M u r d o c h , Eskimo. of the Eskimos, discovery The Ethnology, Report B i r k e t - S m i t h, The The of 1824; F . B o a s , I X Annual Alaskan A. C h a n c e , 1966; P . F r e u c h e n , Book 'F.Mowat, 4 History, Ethnology, Journal 1821, 1822, 1823, L o n d o n of Baffin of the Point Washington E. iParry, Report R. F . S p e n c e r , Society, York W. West Passage, A Eskimo Study of the B u r e a u Eskimo, in of North London Ecology and Alaska, New C l e v e l a n d a n d N e w Y o r k 1957. plemię, W a r s z a w a 1972. Minority as Majority: Changes " E t h n o l o g i a P o l o n a " , v o l . 6: 1980. in Status. The Case of �ANNA 236 ZADROŻYŃSKA Eskimosi, j a k podkreślają to wszyscy n i e m a l badacze« i autorzy wykorzystujący wiedzę o i c h k u l t u r z e do teoretycznych r o z p r a w , na całym z a m i e s z k i w a n y m przez siebie obszarze s t a n o w i l i zasadniczo mało zróżnicowaną grupę antropologiczną, językową, kulturową. N i e w i e l k i e a drugorzędne różnice w i c h k u l t u r z e w zależności od szlaków wędrówek (wybrzeża l u b t e r e n y w głębi lądu) były w a r i a n t a m i , p r z e t w o r z e n i a m i zasadniczego podstawowego sposobu życia i przystosowania do środo­ w i s k a naturalnego. Środowisko to zaś należało i należy do n a j s u r o w ­ szych na świecie n i e t y l k o dla człowieka. Jednocześnie j e d n a k otacza­ ło l u d z i s w y m n i e p o w t a r z a l n y m pięknem, można b y rzec, s t r u k t u r a l n e j czystości l i n i i i b a r w y , mąconych t y l k o przez k i l k a d n i w r o k u w y b u ­ chem rozkwitającej roślinności. Czystość t a zawiera się w n a t u r a l n y m powiązaniu b i e l i i czerni, śniegu i nieba, kontraście jałowej z i e m i i n i e ­ p r z e b r a n y c h stad k a r i b u przewalających się przez j e j martwotę, dnia i nocy, lata i z i m y , życia i śmierci . 6 7 A r k t y k a j e d n a k nie była p u s t k o w i e m . Żyły t a m zwierzęta i rośli­ n y . Żyli t a m I n u i t , ludzie z w a n i przez i n n y c h Eskimosami». Z i m a t r w a t u przez przeważającą część r o k u , a w t e d y przez k i l k a miesięcy słońce nie pojawia się na niebie. L a t o arktyczne w y b u c h a nagle i nagle odcho­ dzi. Niskie porosty kwitną jeden dzień. P o t e m p r z y r o d a cichnie. P r z e ­ miana t a wyznaczała życie zwierząt i l u d z i . Wraz z l a t e m pojawiały się zwierzęta, szansa życia d l a l u d z i . Nastawał dzień. W r a z z zimą jeszcze raz przychodziły w i e l k i e stada k a r i b u , a na wybrzeżach pojawiały się w i e l o r y b y . Lecz dzień odchodził i człowiek szukał miejsca n a zimowe przetrwanie. R y t m p r z y r o d y wyznaczał r y t m życia I n u i t . Było to p r z y ­ stosowanie się do warunków, n i g d y zaś nie była to w a l k a z n i m i . Czło­ w i e k nie miał t u szans na walkę. 9 D l a człowieka istniał wyraźny podział na s p r a w y l a t a i s p r a w y z i ­ m y . Z i m o w e życie skupiało się w osadach, gdzie okresowo zamieszki­ wało k i l k a (rzadziej kilkanaście) r o d z i n " , w solidnie w y b u d o w a n y c h , nierzadko k a m i e n n y c h domach, mogących pomieścić k i l k a rodzin. Po­ wszechność z i m o w y c h domów w y d a j e się być wystarczająco p o t w i e r d z o ­ na na całym t e r y t o r i u m z a j m o w a n y m niegdyś przez Eskimosów. Rów5 P a t r z p r z y p i s 2. •Np. studium Eskimosów. Studium M. M a u s s, z morfołogii Szkic o j s z a w a 1973, s. 567-704; R . C a i l l o i s , Teoria !' 1973, s. 73-120; t e n ż e , Teoria | ' R . B u l i a r d , Misje i op. cit, sezonowych społecznej, [w:] przemianach Socjologia zakazów, społeczeństw i antropołogia, [w:] Żywioł i ład, War- Warszawa święta, tamże, s. 121-159. na krańcu świata, W a r s z a w a 1974, s. 33-37; F r e u c h e n , s. 17 n.; M o w a t , op. cit, s. 5-6. 8 Miano Eskimosów nadali I n u i t podobno sąsiadujący z n i m i Indianie. Eski- m e o w z n a c z y t y l e , co " Z j a d a c z s u r o w e g o mięsa", i 8 i 1 0 j|. i: iii II! M a u s s, op. cit., S p e n c e r , op. cit, s. 13-23. M a u s s, op. cit; Land... B o a s, The Central Eskimo ... oraz The Eskimo of Baffin �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 237 nocześnie też budowano podczas wędrówek po śnieżystej p u s t y n i i g l u . Jako zimowe d o m y rozpowszechniły się one dopiero w t e d y , gdy za­ brakło bardziej trwałego budulca. M a r t w o t a z i m y stawała się porą za­ cieśnienia więzi pomiędzy ludźmi. Konieczność czasowego sąsiedztwa wprowadzała wspólnotę jedzenia, spania, obrzędów, m a g i i . W t e d y też opowiadano baśnie, legendy, m i t y . Z d r u g i e j jednak s t r o n y ta bliskość l u d z i , i c h skupienie w obrębie osady czy nawet jednego d o m u , można traktować j a k o konieczność przełamywania l u d z k i e j samotności i o t a ­ czającego m r o k u prowadzące do odczuwania i n n y c h wokół siebie. G d y świat stawał się coraz bardziej nieprzyjazny, poczucie wspólnego i s t n i e ­ n i a przynosiły obrzędy, opowiadane m i t y i życie i n n y c h I n u i t . Również z tej bliskości wynikać mogły n a t u r a l n e w t y c h w a r u n k a c h agresywne rekacje mieszkańców osady, d o m u , i g l u . G d y więc pojawiały się pierwsze s y m p t o m y w i o s n y - l a t a , Eskimosi rozpoczynali n a t y c h m i a s t p r z y g o t o w a n i a do wędrówki, polowań i bardziej p r y w a t n e g o niż zimą życia. L a t e m każda rodzina mogła wędrować osobno. Jednak g d y n a ­ p o t y k a n o n a s z l a k u n a m i o t y i n n y c h I n u i t , w i c h pobliżu rozbijano własne n a m i o t y . 1 1 Eskimosi j a d a l i przede w s z y s t k i m mięso. Rośliny i g l o n y m o r s k i e (znajdowane przede w s z y s t k i m w żołądkach u p o l o w a n y c h zwierząt) spo­ żywali rzadko i okazjonalnie. Podstawą wyżywienia były więc zwie­ rzęta: i c h mięso i tłuszcz. One też dostarczały p o d s t a w o w y c h surowców do w y k o n a n i a wszystkiego, co człowiekowi było potrzebne do życia: n a ­ miotów, sprzętów, b r o n i , sań, łodzi, ubrań, okryć, zabawek i t p . Oprócz wielorybów na wybrzeżach i k a r i b u na lądzie polowano na f o k i , w i l ­ k i , rosomaki, polarne niedźwiedzie i g r i z z l i , lisy polarne, białe w i e l o r y ­ by (bieługi), o r k i , a r k t y c z n e p t a k i ( p a r d w y , k a c z k i itp.) i r y b y . Te os­ t a t n i e j e d n a k były t y l k o d o d a t k i e m do mięsa, n i g d y nie stanowiły pod­ s t a w y pożywienia Eskimosów. W w a r u n k a c h a r k t y c z n y c h ludzie przystosowali się do p r z y r o d y b a r ­ dziej niż n a i n n y c h k o n t y n e n t a c h . I c h życie w ciągu r o k u dzieliło się na d w a podstawowe sposoby egzystencji: z i m o w y i l e t n i , odmienne o d siebie t a k , j a k różne były w t e d y w a r u n k i otaczające I n u i t . D w i e części r o k u , d w a sposoby życia w r a m a c h jego jedności, stanowiły części sobie przeciwstawne, lecz uzupełniające. Człowiek jednak dalej kategoryzo­ wał dostrzegalny i r e a l n y świat. Był o n znany l u b nieznany. L u d z i e natomiast t w o r z y l i grono b l i s k i c h l u b odległych, zaprzyjaźnionych l u b w r o g i c h . O c z y w i s t y również był podział w zależności od płci. Cztery więc zasadnicze cechy: znane i nieznane, żeńskie i męskie wyznaczały 1 2 1 1 F r e u c h e n, op. cit., s. 161-182; C h a n c e , op. cit., s. 77-78. 1 8 L u d z i e , których b y l i nuunamiut kie ssaki (ludem morskie, a życie koncentrowało się wokół polowań n a k a r i b u , zwani ziemi). C i zaś, którzy p r z e d e w s z y s t k i m p o l o w a l i n a w i e l ­ głównie S p e n c e r , op. cit, s. 14. wieloryby, zwani byli tareumiut (ludem morza), �ANNA 238 ZADROZYŃSKA podstawy eskimoskiej k l a s y f i k a c j i l u d z i . W i c h obrębie przebiegało ży­ cie człowieka. Cechy te, j a k k o l w i e k w y k o r z y s t y w a n e w kategoryzacjach człowieka i świata w n i e m a l w s z y s t k i c h k u l t u r a c h , t u w szczególny sposób zostały zrealizowane. Życie b o w i e m Eskimosów zależało przede w s z y s t k i m od współdziałania z i n n y m i . Było ono w a r u n k i e m sine quo, non zarówno w okresie z i m y , j a k lata (choć w każdej z t y c h pór o d ­ miennie). W y d a j e się, że działania I n u i t i reguły i c h k u l t u r y najwyraź­ n i e j przejawiały się w trzech głównych k i e r u n k a c h i c h aktywności: zdobywania pożywienia, posiadania i w y c h o w y w a n i a dzieci oraz rozsze­ rzania kręgu l u d z i bliskich. W t e d y zasady k l a s y f i k a c j i świata i l u d z i przybierały szczególne znaczenie dając szanse przeżycia, niespotykania śmierci. K O B I E T A I MĘŻCZYZNA W społeczności Eskimosów przysługiwały i m zgoła odmienne s t a t u ­ sy. Podróżnicy, misjonarze i badacze podkreślali rzucającą się w oczy nierówność p r a w mężczyzn i kobiet. Była to j e d n a k nierówność pozorna zrozumiała wyłącznie d l a t y c h , którzy c o k o l w i e k pojęli z zasad k u l t u r y I n u i t i " . W istocie nie może być nierówności t a m , gdzie życie człowieka zależy przede w s z y s t k i m od współpracy, a w a r u n k i k l i m a t y c z n e w y ­ magają stałego p a r t n e r s t w a , poświęcenia, szacunku d l a w i e d z y d r u g i e ­ go człowieka, umiejętności korzystania z n i e j , wzajemnej dbałości. W A r k t y c e samotny mężczyzna, nawet p o m i m o doskonałego opano­ w a n i a s z t u k i polowań, potrzebował kobiety. Bez n i e j nie miał go­ towanego mięsa, w y p r a w i o n y c h skór, uszytego ubrania, wysuszo­ n y c h butów, odzieży, rękawic. N i e miał zapasów suszonego mięsa n a podróże. N i e miał potomstwa, które na starość zabezpieczałoby m u pożywienie, mięso i tłuszcz. N i e miał więc przyszłości. Samotna zaś kobieta skazana była na mieszkanie i podróżowanie ze s w y m i k r e w n y ­ m i , a w okresach głodu n a niechybną śmierć. Mężczyzna był t y m , któ­ r y dostarczał pożywienia, skór i tłuszczu; kobieta tą, która p r z e t w a r z a ­ ła przywiezione z polowania dobra, przygotowywała zapasy. Każde z n i c h miało w d o m o w y m gospodarstwie swe własne rzeczy zwązane z w y k o ­ n y w a n y m i pracami. Wszystkie narzędzia łowieckie, szczególnie zaś ło­ dzie do połowu wielorybów (umiaki), osobiste ubrania, b u t y , rękawice i t p . należały do mężczyzny. Kobieta, poza odzieżą, miała sprzęty do go­ towania, narzędzia do obróbki skór, lampę tłuszczową do oświetlania do­ m u czy i g l u . Pozostałe rzeczy, j a k k a j a k i , sanie czy psy z zaprzęgu, n a ­ leżały do n i c h wspólnie, choć przede w s z y s t k i m troszczył się o nie mężczyzna. Nie łamano zasad rozdzielności osobistych rzeczy i wyłącz­ ności i c h używania przez właściciela. Byłoby to niegodne, j a k niegodne |; j\\ i, li­ ii 1 1 Np. Y o r k 1927. M o w a t, op. cit; K. R a s s m u s s e n, Across Arctic America, New �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 239 na przykład mężczyzny byłoby wspominanie swojej żony podczas wspól­ nego z i n n y m i polowania czy dopuszczanie do głosu swej k o b i e t y w m i e j s ­ cu p u b l i c z n y m . F o r m y te pokrywały często zwykłą ludzką czułość i ser­ deczność, a n a w e t szacunek dla kobiety, której zdanie zawsze brał p o d uwagę mężczyzna, g d y musiano rozstrzygać o ważnych problemach. F o r m y te również wprowadzały ład i w miarę b e z k o n f l i k t o w e działania w e wspólnym gospodarowaniu. Dlatego też bezwzględnie zabronione było w y k o n y w a n i e przez k o b i e t y prac mężczyzn. Szczególne zaś t a b u nałożone było na polowania na w i e l o r y b y i sprzęt do tego służący. R ó w ­ nież t o w a r z y s k i e spotkania stawały się głównie domeną mężczyzn. W niektórych rejonach k o b i e t y nie uczestniczyły na przykład w p r a w i e r y t u a l n y m jedzeniu przez mężczyzn gotowanego mięsa. Gdzie indziej natomiast n i e obowiązywał i c h t e n z a k a z . Jeżeli brały udział w e wspólnych posiedzeniach, to tworzyły raczej tło t o w a r z y s k i e j k o n w e r ­ sacji mężczyzn. 14 Wśród Eskimosów daje się wyróżnić d w a rodzaje kontaktów między k o b i e t a m i i mężczyznami. P i e r w s z y m z n i c h i najwyraźniejszym było małżeństwo. D r u g i m — różnorakiego rodzaju więzi oparte na stosunkach seksualnych. T a k i e rozróżnienie może wydać się paradoksalne. Należy jednak pamiętać, że codzienne życie r o d z i n y , więc p a r y małżeńskiej, opierało się przede w s z y s t k i m n a wspólnym działaniu o charakterze e k o n o m i c z n y m . Związek zaś seksualny n i e bywał t r a k t o w a n y j a k o z a ­ czątek r o d z i n y , jeżeli kobieta i mężczyzna nie m i e s z k a l i razem, n i e p o d ­ kreślali wspólnych p r a w do upolowanej z w i e r z y n y , do wzajemnej o sie­ bie dbałości, podziału p r a c y w e wspólnym gospodarstwie. Wszystkie te gesty demonstrowane były publicznie zgodnie ze z n a n y m i n n y m sce­ nariuszem. G d y starający się o dziewczynę chłopak uzyskał już zgodę na zawarcie małżeństwa od j e j ojca (po uprzedniej, najczęściej szczegó­ łowej naradzie dwóch zainteresowanych matek, p o t e m rodziców d z i e w ­ czyny), darowywał j e j skórę k a r i b u , rosomaka czy lisa, b y ją w y p r a w i ­ ła. G d y dziewczyna siadała na p r o g u swego d o m u czy u wejścia do n a m i o t u , b y wykonać tę pracę d l a t y c h , którzy ją w i d z i e l i (a w i d z i e l i ją wszyscy sąsiedzi), stawało się oczywiste, że w przyszłości c i dwoje staną się małżeństwem . Z chwilą przeniesienia się dziewczyny do n a m i o t u rodziców chłopca (najczęściej) l u b ustawienia przez młodych wspólnego n a m i o t u w pobliżu siedziby którejś z rodzin, uznawano m a ł ­ żeństwo za zawarte. Zdarzało się, że jeszcze przez długi n a w e t czas p r o ­ w a d z i l i młodzi wspólne gospodarstwo z rodzicami. Uzbieranie skór n a urządzenie własnego schronienia, zdobycie potrzebnego sprzętu myśliw­ skiego i domowego wymagały pracy, szczęścia i czasu. 15 G d y n i e następowały k a t a k l i z m y w przyrodzie, stada zwierząt w ę - op. cit, 1 4 F r e u c h e n , 15 Tamże, s. 79-121. s. 135-186. i . �5 ANNA 240 ZADROŻYŃSKA i S \ | li | | | j l j ! i i I f i 1 f j f | I 'j i \ j drowały w p r z e w i d z i a n y c h porach, małżeństwo mogło zagwarantować wyżywienie sobie i n a r o d z o n y m dzieciom. Często j e d n a k zdarzało się, że zwierzęta, których coroczne wędrówki zapewniały pożywienie L u ­ dziom K a r i b u czy Morza, nie przychodziły na czas. W t e d y następował głód. Zaczynał się już od wczesnej z i m y . Żadna współpraca n i e była w stanie przełamać śmierci. W t y c h sytuacjach Eskimosi p o d d a w a l i się w y r o c z n i losu regulując jedynie kolejność odchodzenia do k r a i n y p r z o d ków poszczególnych członków rodziny. K i e d y głód wymagał śmierci, którejś nocy w m r o k odchodził najstarszy człowiek z d o m u czy i g l u . Chociaż wyjście w śniegową pustkę nie odbierało całkowicie nadziei na życie, s t a r y człowiek n i g d y n i e wracał. Odejście jego p r z y j m o w a n o m i l ¬ czeniem, n i e k i e d y pożegnalnym gestem należnym zmarłym. G d y zwierzęta nadal się n i e pojawiały, z n a m i o t u odchodziło najmłodsze dziecko, potem kolejno starsze, p o t e m i c h m a t k a . Mężczyzna odchodził na końcu . O k r u t n e p r a w o p r z y r o d y wymagało, b y przede w s z y s t k i m odchod z i l i ci, którzy porzuceni przez i n n y c h m u s i e l i b y i t a k umrzeć: starzec, dzieci bez rodziców, kobieta bez mężczyzny... Zdarzało się, że któreś z małżonków umierało przedwcześnie. W t e d y pozostałe p r z y życiu m u ¬ siało znaleźć wsparcie w powtórnym małżeństwie, b y zapewnić życie dzieciom. Można też było oddać je i n n e j rodzinie, chociaż w t y m w y p a d k u adopcja nie była wcale prosta « . Eskimosi znali zwyczaj (rzeczywiście było to zupełnie zwyczajne) zabijania niemowląt w p e w n y c h szczególnych okolicznościach. P r a k t y ­ k i te oburzały Europejczyków. W t y m j e d n a k w y p a d k u trzeba przede w s z y s t k i m brać pod uwagę to, że zabijano t y l k o te dzieci, które miały niewielką szansę na przeżycie l u b n i e miały j e j wcale. Zabijano przede wszystkim dziewczynki " z a n i m rodzice zdołali się do n i c h przywiązać", więc tuż po urodzeniu. Obawiano się, że n a d m i a r dziewcząt spowoduje i c h samotność przez całe życie, że nie znajdą mężczyzny, który będzie dla n i c h polował. Oznaczało to śmierć albo d o d a t k o w y wysiłek rodziców, b y żywić ją do końca swego życia. Jeśli j e d n a k n a w e t zna¬ lazłaby męża, to i t a k odejdzie od rodziców, pozostawiając i c h na łasce synów. W przyszłości więc byłaby mało przydatna. Ponadto nowo n a rodzona "blokowała" następną ciążę swej m a t k i (Eskmoski karmiły przez k i l k a l a t dzieci piersią, co uniemożliwiało i m w t y m czasie zajście w ciążę), która może pozwoliłaby urodzić j e j syna. Najdogodniejszym rozwiązaniem w p r z y p a d k u narodzenia się d z i e w c z y n k i byłaby u m o w a z przyjacielem rodziców, że w przyszłości zostanie żoną i c h syna. Można 16 1 8 ; ; ' ! ) | i | 'i J ł I | Il l i :l 18 S p e n c e r , op. cit., s. 152-153. 17 Piszę o t y m w dalszej części artykułu. 18 Freuchen, op. cit., s. 97-98. Zdarzało się też, że t a k i niemowlę-chłopca podczas głodu, tamże, s. 102. s a m los spotykał �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 241 | i też było oddać ją i n n e j rodzinie, jeżeli znaleźliby się chętni do j e j adoptowania. W p r z e c i w n y m razie czekała ją t y l k o śmierć. W społecznościach eskimoskich najczęściej istniał n a d m i a r mężczyzn. K o b i e t y więc p r a w i e zawsze po śmierci jednego męża miały szansę na powtórne wyjście za mąż. Natomiast samotny mężczyzna był w stanie dać sobie radę, choć wymagało to ogromnego wysiłku. Zawsze j e d n a k mógł liczyć na to, że któryś z przyjaciół pożyczy m u swą żonę n a okres wędrówki albo, że w y p r a w a odbędzie się wspólnie. Ta f o r m a współ­ działania i współpracy w y m a g a jednak szerszego omówienia. Wykluczając małżeństwo w k u l t u r z e Eskimosów można odnaleźć pięć rodzajów kontaktów seksualnych. 1. Zwyczajne współżycie (poza zwązkiem małżeńskim) seksualne k o ­ biet i mężczyzn, którym społecznie takie prawo przysługiwało. E s k i m o ­ si sprawy płci t r a k t o w a l i w sposób n a t u r a l n y . Młodzież przed małżeń­ stwem nie zachowywała żadnych ograniczeń w t e j dziedzinie. Lecz nic bardziej mylącego j a k przypuszczenie, że dozwolony bywał każdy k o n ­ t a k t fizyczny. Krąg r o d z i n y czuwał, by nie zostały przekroczone zasa­ dy egzogamii, ściśle obowiązujące p r z y z a w i e r a n i u małżeństw, a n a j ­ częściej eliminujące z grona potencjalnych współmałżonków mieszkań­ ców t y c h samych osad (najprawdopodobniej, j a k się sądzi, osady za­ mieszkiwały g r u p y k r e w n y c h ) . Krąg r o d z i n n y również czuwał, b y n a przykład w razie waśni między r o d z i n a m i koniecznie nastąpił seksual­ ny k o n t a k t między i c h przedstawicielami. F a k t t e n pozwalał zażegnać kłótnię, nie prowadził jednak do t r w a l s z y c h związków czy zobowiązań ekonomicznych. W dalszym dorosłym życiu kobieta miewała k o n t a k t y seksualne ze s w o i m mężem albo z i n n y m i mężczyznami, lecz zawsze wynikało to z i n i ­ c j a t y w y j e j męża. K o n t a k t bez takiego przyzwolenia l u b chociażby t y l ­ ko wejście obcego mężczyzny do n a m i o t u k o b i e t y podczas nieobecności jej męża mogły być uznane za naruszenie p r a w małżeńskich i bywało surowo karane: mężczyzna bił publicznie kobietę (nawet jeżeli nie było w t y m j e j w i n y ) , a niedoszły kochanek mógł nawet zostać zabity przez obrażonego męża « . 2. Pożyczanie żon między zaprzyjaźnionymi mężczyznami, k i e d y j e ­ den z n i c h wybierał się " n a szlak", a nie miał własnej żony *>. Kobieta, żona przyjaciela l u b któregoś z partnerów ^ (nigdy zaś k r e w n y c h ) , z i n i ­ c j a t y w y swego męża towarzyszyć mogła podczas d r o g i mężczyźnie, p r o ­ wadząc jego sanie, dbając o jedzenie i odzież, dostarczając ciepła w m r o c z n y m chłodzie nocy. Po powrocie wszystko powracało do dawne- 16 1 19 F r e u c h e n , op. cit., s. 95 n. 80 Tamże, s. 79-100; S p e n c e r, op. cit., s. 83-84. 2 1 Wyjaśniam to w dalszej części artykułu. Etnografia Polska XXVII/! P f | j j �'i ANNA 242 I] I j j 1 | I 1 ] j | I j 1 'l i ZADROŻYNSKA go s t a n u . Z tą formą przyjaźni spotykało się na Alasce czy G r e n l a n d i i w i e l u Białych przyjaźniących się z I n u i t . 3. Zwyczaj zwany wymianą żon wymagał już ściślejszych związków i współpracy między mężczyznami. Powodował o n specyficzne konseksekwencje. Obejmował t y l k o mężczyzn żonatych, których przyjaźń l u b p a r t n e r s t w o zostały wcześniej potwierdzone wymianą darów, wspóln y m podróżowaniem i p o l o w a n i a m i . W y m i a n a żon między n i m i mogła być długoterminowa l u b jednonocna. Zawsze j e d n a k d o k o n y w a n o j e j z i n i c j a t y w y mężczyzn. Żony wymieniać m o g l i mężczyźni nie spokrewnien i a n i nie spowinowaceni ze sobą. O s w o i m planie dokonania zamiany kobiet nie zawsze i n f o r m o w a n o żony. Zdarzało się, że któraś z n i c h n i e zechciała przyjąć w s w o i m namiocie przyjaciela m ę ż a . Następnego r a n k a p r a w o w i t y mąż karał ją publicznie. G d y następnej nocy również n i e chciała wykonać polecenia męża, groziło to dyshonorem d l a mężczyzny, jego przyjaciela, a nawet waśnią między r o d z i n a m i . W konsekwencji w y m i a n y żon zacieśniała się współpraca między mężczyznami. Powstawała również f o r m a półpokrewieństwa pomiędzy i c h p o t o m s t w e m * zobowiązująca wszystkie i c h dzieci do współpracy i pomocy w przyszłości. 4. R y t u a l n a w y m i a n a k o b i e t " , którą odprawiano podczas obrzędów wiosennych, gdy niespokojnie oczekiwane zwierzęta n i e przychodziły na swoje doroczne szlaki. Przywódca polowań (często bywał o n jednocześnie szamanem) zwoływał w s z y s t k i c h dorosłych mieszkańców osady. W niektórych eskimoskich osadach zebranie to obejmowało t y l k o zamężne k o b i e t y i żonatych mężczyzn, gdzie indziej uczestniczyli w n i m wszyscy dorośli i w pełni sił ludzie. Szaman w s k u p i e n i u oddawał się k o n t e m p l a c j i i wreszcie ogłaszał i m i o n a t y c h , którzy czasowo m i e l i ze sobą współżyć seksualnie. Konieczna jest t u uwaga odnosząca się do znaczenia i m i o n w społecznościach eskimoskich. Imię nadawano dziecku po ostatnio zmarłym w osadzie członku r o d z i n y wierząc, że jego życie t r w a nadal, g d y żyje człowiek o t y m s a m y m i m i e n i u . Każda zaś r o d z i ­ na, a być może osada, miała swe własne pule i m i o n cyklicznie p o w t a ­ rzanych i nieprzerwanie k o n t y n u o w a n y c h poprzez pokolenia. Jeżeli więc szaman dobierał podczas obrzędu p a r y i m i o n , prawdopodobnie odwoły­ wał się do przeszłości. Określał znaną sobie, domniemaną l u b r y t u a l n i e najkorzystniejszą i c h konfigurację, b y powtórzyć dawniejszą początko­ wą sytuację, która pozwoliła zaistnieć l u d z i o m . K o n f i g u r a c j a t a m u ­ siała niegdyś być dobra, bo I n u i t trwają. W t e d y też na pewno szlaki obfitowały w k a r i b u , a Ocean pełen był w i e l k i c h m o r s k i c h ssaków. W s y 2 2 23 2 5 i j | | i | F r e u c h e n , op. cit., s. 82-90. *» Tamże. n M 8 5 Piszę o t y m d a l e j . F r e u c h e n , op. cit., s. 90 n . ; M u r d o c h, op. cit, s. 413. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 243 t u a c j i zagrożenia t y l k o właściwa a odzwierciedlająca m i t y c z n y t e n p o ­ czątek sytuacja człowieka dawały gwarancję p r z y b y c i a zwierząt i za­ żegnania głodu. G d y pierwsza k o n f i g u r a c j a i m i o n a nie przyniosła s k u t ­ k u szaman zarządzał następną zamianę seksualnych partnerów. Teore­ tycznie mogłoby dojść do wyczerpania w s z y s t k i c h możliwych zestawów par P r a k t y c z n i e jednak bardziej prawdopodobne było nadejście oczeki­ w a n y c h zwierząt ( l u b odnalezienie i c h w bardziej odległych zakątkach eskimoskiej k r a i n y ) . 5. Zabawa "gaszenie płomyka" 26 opisywana czasami jako przykład zadziwiającej amoralności l u d z i A r k t y k i . Praktykowało się ją wyłącz­ nie zimą, podczas ciągnącej się w nieskończoność ciemności, zawiei, a często głodu. L u d z i e w t e d y z pewnością pragnęli nawzajem swego towarzystwa, b y poczuć się bezpieczniej. Jednocześnie j e d n a k s k a z y w a ­ l i się n a ciągłe przebywanie w c i a s n y m d o m u czy i g l u , oczekując n a zmianę pogody, na wyjście na świat. Stawać się m u s i e l i coraz bardziej agresywni, ponurzy, złośliwi l u b , b y wszystko to ukryć, coraz bardziej milczący. W t e d y ktoś z obecnych w i g l u gasił lampę. Trzeba pamiętać, że szczelnie o t u l e n i w swe p a r k i , p o r t k i , rękawice i buty, z a k u t a n i w f u t r a Eskimosi b y w a l i t y l k o na śniegowej przestrze­ n i . W i g l u czy d o m u przychodził czas n a oddech, suszenie ubrań, ręka­ wic i butów, w ogóle całej odzieży, t a k że p r a k t y c z n i e w j a k i m k o l w i e k wnętrzu m i e s z k a l n y m ludzie p r z e b y w a l i całkiem nadzy, przyzwyczaje­ n i do swojej i cudzej nagości. G d y więc gaszono płomyk tłuszczowej l a m p y , nadzy ludzie wycią­ gali ręce i s t a r a l i się d o t y k i e m rozpoznać kogoś, kogo zdołali objąć. Po c h w i l i zapalano płomyk l a m p y , a rozprężeni ludzie ze śmiechem opo­ w i a d a l i kogo rozpoznali. W opisach tej zabawy wspominano o następują­ c y m po zgaszeniu l a m p y rozpasaniu seksualnym. P r z y p i s y w a n o też j e j ustalony t e r m i n przypadający na okres przesilenia słonecznego w zimie. Można b y z tego wnioskować, że zabawa ta była niegdyś elementem obrzędu zaklinającego życie, będącego p o w r o t e m do niego. Taka i n t e r ­ pretacja n i e w y k l u c z a przecież wtórnych j e j f u n k c j i , które można b y określić jako psychoterapeutyczne. W y m i e n i o n e rodzaje kontaktów seksualnych grupują się w t r z y cykle. Pierwszy o charakterze wyraźnie ekonomiczno-społecznym (1-3), d r u g i o charakterze magiczno-świątecznym (4, 5) i trzeci noszący zna­ miona psychologiczno-wypoczynkowe ( 5 ) . Podstawą w s z y s t k i c h jest ciało człowieka j a k o t w o r z y w o s y m b o l i k i gestów właściwych l u d z i o m z r a c j i i c h istnienia biologicznego ™. Zasadniczym gestem oswajania l u ­ dzi, zrozumiałym dla w s z y s t k i c h I n u i t , był bez wątpienia a k t seksual27 " F r e u c h e n , op. cit., s. 92. N i e d o s t a t e k materiałów n i e p o z w a l a n a inną interpretację. 88 W. W i e k i e r , Czy jesteśmy grzesznikami?, W a r s z a w a 1974, s. 274, 322. 1 7 �244 ANNA ZADROŻYŃSKA ny, który zawsze informował o gotowości do przyjaźni. Jednocześnie też nawiązywał do życia, stanowił jego s y m b o l . Dlatego też wszędzie t a m , gdzie zależało człowiekowi na u t r z y m a n i u serdecznych więzi z i n ­ n y m i , w z m o c n i e n i u i c h czy rozładowaniu uczuć n i e p r z y j a z n y c h , w y ­ k o r z y s t y w a n o gesty i zachowania seksualne. Również t a m , gdzie magia miała wpłynąć na płodność p r z y r o d y , w y k o r z y s t y w a n o symbole seksual­ ne jednocześnie nawiązujące do życia. LUDZIE BLISCY I ODLEGLI Świat Eskimosów wyraźnie dzielił się na przestrzenie znane (szlaki wędrówek, miejsca zimowania, łowiska, t e r e n y polowań) i nieznane (inne szlaki, inne zwierzęta, jeziora, wzgórza, morza). L u d z i e również b y w a l i znani l u b nieznani. C i nieznani nie b y l i to po p r o s t u " o b c y " w stosunku do " s w o i c h " , więc znanych. Sprawa byłaby zbyt prosta. T a k j a k nieznani d z i e l i l i się na różne kategorie na s k a l i rozciągającej się od inności do wrogości, t a k też z n a n y m p r z y p i s y w a n o zróżnicowanie zaczynające się najściślejszą bliskością, a zakończone nikłym t y l k o stop­ n i e m poznania b l i s k i m uczuciu obojętności. Skale te wynikały z do­ świadczeń rzeczywistych kontaktów, t r a d y c j i , wyobrażeń. Ludzie n i e ­ znani zawsze s t a n o w i l i potencjalne zagrożenie. Z n a n i , bez względu na umiejscowienie na skali poznania, s t a w a l i się szansą dalszego zbliżenia. Krąg najbliższych stanowiła rodzina w ścisłym tego słowa znaczeniu (zwana ketuuneraareic). B y l i to ludzie połączeni r e a l n y m i więzami p o ­ krewieństwa, wspólnie mieszkający i polujący, wymieniający d a r y i n a ­ zywający siebie t e r m i n a m i pokrewieństwa . W z i m o w y c h osadach mieszkali zazwyczaj razem w dużym d o m u czy i g l u . L a t e m , podczas w ę ­ drówek i koczowania, r o z b i j a l i obok siebie n a m i o t y . D o r o d z i n y m o g l i należeć rodzice i i c h dzieci (wraz z dziećmi a d o p t o w a n y m i ) . M o g l i to być też k r e w n i (na przykład bracia) ze s w y m p o t o m s t w e m i t p . P o ­ wszechną zasadą określającą miejsce zamieszkiwania była u E s k i m o ­ sów patrylokalność. Nie znaczy to jednak, że w szczególnych p r z y p a d ­ kach przeniesienie się mężczyzny do d o m u rodziców żony czy wspólne z n i m i koczowanie było wykluczone, niewskazane czy zabronione. To mężczyzna wybierał miejsce zamieszkania i ściślejsze więzi rodzinne dla swej zakładanej rodziny. Zdarzało się, że kobieta pochodziła z b i e d ­ nej rodziny, to znaczy t a k i e j , gdzie były t y l k o córki, a b r a k silnego mężczyzny-myśliwego n i e zapewniał dostatecznej ilości pożywienia. W t e d y mężczyzna, mąż jednej z córek, mógł zdecydować się na współ­ działanie z rodziną swej żony. Natomiast gdy chłopak był j e d y n y m opiekunem s w y c h s t a r y c h rodziców, zawsze kobieta przeprowadzała się do i c h i g l u , n a m i o t u czy domu. Te rozwiązania wskazują na b i l a t e r a l 29 « S p e n c e r , op. cit, s. 63, 64. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 245, ność możliwości. W istocie, ta dwoistość odnosiła się do w s z y s t k i c h spo­ sobów określania się człowieka w otoczeniu l u d z i sobie znanych. E s k i ­ mosi w y w o d z i l i swe pochodzenie zarówno w l i n i i m a t k i j a k ojca, swo­ bodnie posługując się genealogiami w obrębie trzech pokoleń . Zasady te i znajomość lineaży miały t u szczególne znaczenie, wykraczające zna­ cznie poza teoretyczną znajomość swego rodu. Krąg k r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h ze s t r o n y ojca i m a t k i tworzył dla człowieka grupę rodzinną (zwaną iilyagiic). Składali się na nią wszyscy k r e w n i a k t u a l n i e żyjący. W przeciwieństwie do podobnych organizacji tego rodzaju znanych z i n n y c h społeczności, u Eskimosów g r u p a r o ­ dzinna nie stanowiła sformalizowanej i n s t y t u c j i o przynależnej j e j h i e ­ r a r c h i i wewnętrznej, której przywodziłby specjalny wódz. N i e m n i e j każda z osad miała swego przywódcę. Osada jednak składać się mogła z k i l k u n a w e t g r u p k r e w n i a c z o - p o w i n o w a t y c h , a j e j przywódcą stawał się mężczyzna najsilniejszy, najsprawniejszy w polowaniach i połowach, który miał najwięcej łowieckiego szczęścia, właściciel łodzi, t e n , "który jeden myśli dla każdego, decyduje, gdzie i k i e d y osada ma wyruszyć w drogę, na jaką zapolować z w i e r z y n ę " . Często przywódca (umealią l u b umialią) miał zdolności czarownika i szamana. W t y m w y p a d k u j e ­ go dyspozycje czy r a d y wspierały się na nadprzyrodzonych mocach, były cenniejsze i t y m bardziej i c h słuchano. Rzadko zdarzyć się mogło, b y dwóch l u d z i o t y c h szczególnych cechach c h a r a k t e r u , które p r e d y s t y nowałyby i c h do wodzostwa, znalazło się w tej samej osadzie czy wspól­ nie polowało. G d y b y jednak przydarzyła się taka sytuacja, jeden % n i c h wraz ze swoją rodziną p o w i n i e n odejść. W p r z e c i w n y m razie prowadzić to musiało do j a w n e j r y w a l i z a c j i i k o n f l i k t u , często kończącego się m o r ­ derstwem . Przywództwo było więc organizacją nie w obrębie r o d z i ­ n y , lecz przede w s z y s t k i m w społeczności zimowej osady, załogi w i e l o rybniczej łodzi czy g r u p y wspólnie polujących na k a r i b u czy inne zwie­ rzęta mężczyzn. 30 31 32 K r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h w l i n i i k o b i e t y i mężczyzny, j a k rów­ nież współuczestników polowania obowiązywała wzajemna współpraca i odpowiedzialność za życie i n n y c h j e j członków . W p r a k t y c e więc każda upolowana zwierzyna bywała dzielona na w s z y s t k i c h członków aktualnie współpracującej społeczności. Ta zaś, czego nie można w y k l u ­ czyć, składała się być może w przeważającej liczbie z członków najsze­ rzej pojmowanej rodziny. M o g l i też w j e j skład wchodzić i n n i bliscy ludzie, w s t o s u n k u do których obowiązywały również zasady współ­ odpowiedzialności. Stwarzało to wrażenie swoistego rodzaju wspólnoty ekonomicznej. W rzeczywistości zaś było w y n i k i e m s k r u p u l a t n i e prze33 30 Tamże, 81 Tamże, s. 65; oraz F r e u c h e n , op. c i t , s. 152. 82 F r e u c h e n , op. cit, s. 153. 8 3 S p e n c e r , op. cit., s. 71-75. s . 62, 66-68. L �ANNA 246 ! * | I j | . I 1 ! ! | | I I ZADROŻYŃSKA strzeganych zasad wzajemności i odpowiedzialności (realizowanych w podziałach u p o l o w a n y c h zwierząt, darach i wspólnych ucztach). Zła¬ manie t y c h reguł było niedopuszczalne. Powodowało sankcje najwyższej r a n g i , do j a k i c h należało w y k l u c z e n i e ze społeczności, skazanie człowiek a na samotność. W w a r u n k a c h a r k t y c z n y c h było to równoważne w y ­ r o k o w i śmierci. O d najmłodszych więc l a t uczono małego Eskimosa i m i o n jego k r e w ­ n y c h i p o w i n o w a t y c h , różnic między i c h obowiązkami, miejsc i c h pobytów i szlaków wędrówek. Tworzyło to bezpieczny świat l u d z i bliskich. Wszyscy o n i , k r e w n i i p o w i n o w a c i , szerokie g r u p y rodzinne zobowiązan e były w s t o s u n k u do siebie do wzajemnej pomocy. B y ł y też odpo­ wiedzialne za postępowanie każdego ze s w y c h członków. Chociaż I n u i t n i e m i e l i w o j e n n y c h t r a d y c j i , zdarzały się przecież waśnie, długo¬ trwałe n a w e t k o n f l i k t y wywołane rywalizacją czy zabójstwem p r z y p o minające reguły włoskiej y e n d e t t y o ściśle przestrzeganych zasadach k r w a w e j zemsty. Działania t y l k o całej r o d z i n y mogły położyć i m kres przez odnalezienie j a k i e j k o l w i e k s y t u a c j i mediacyjnej. Taką stwarzał na przykład człowiek należący, na zasadzie s k o m p l i k o w a n y c h powiązań społecznych, do o b y d w u zwaśnionych g r u p r o d z i n n y c h , który podejmował się j e pogodzić. Taką też sytuacją stawał się czasami p r z y p a d k o w y związek seksualny k o b i e t y i mężczyzny należących d o d w u skłóconych r o dzin. Każde zakończenie groźnego k o n f l i k t u bywało p r z y j m o w a n e z ulgą. Umożliwiało to powrót do n o r m a l n e j współpracy i odsuwało w i d m o śmierci zbytecznie zadawanej. Rzeczywisty system pokrewieństwa n i e był j e d n a k wystarczającym dla I n u i t zabezpieczeniem życia. Kręgi znanych a b l i s k i c h l u d z i m u s i a ­ ły być rozszerzone. Z n a l i więc Eskimosi co n a j m n i e j t r z y sposoby oswa­ jania innych ludzi. A. Adopcja d z i e c i * wśród społeczności eskimoskich była powszech­ nie znana. Dzieci t a k i e miały identyczne p r a w a w rodzinie, j a k p o t o m ­ stwo n a t u r a l n e . Czasami też zdarzało się, że były bardziej przez adopcyj­ n y c h rodziców kochane. W zasadzie każde małżeństwo posiadające już dzieci l u b bezdzietne mogło podjąć się adopcji. Uważano jednak, że rodzice mający swoje dzieci m i e l i do tego większe prawa, gdyż z p u n k t u w i d z e n i a społeczne­ go, ekonomicznego i uczuciowego zostali sprawdzeni. Ponadto i c h własne dzieci, stając się rodzeństwem adoptowanego przybysza, stawały się dlań kręgiem najbliższych k r e w n y c h , najcenniejszą zdobyczą dla każdego I n u i t . Równie dobrze m o g l i podjąć się adopcji ludzie, którym dzieci zmarły, lecz nie było w t y m i c h w i n y . Natomiast t y m , którym zmarły dzieci, gdyż nie dopełnili w s z y s t k i c h możliwych warunków o p i e k i nad n i m i , odmawiano p r a w a do adoptowania. Było to z b y t w i e l k i e r y z y k o . 3 8 4 Tamże, s. 87-92. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 247 Rzadko adoptowano sieroty. W y d a j e się, że miało to głębszy sens. P r z y p i s y w a n i e Eskimosom w t y m w y p a d k u bezduszności niczego nie w y ­ jaśnia. Oczywiste jest, że w a r k t y c z n y c h w a r u n k a c h małe dziecko pozba­ wione rodziców skazane było na niechybną śmierć. Mogło przeżyć t y l k o p r z y p a d k i e m l u b dzięki własnym staraniom, jeżeli śmierć rodziców osie­ rociła je w wystarczająco dorosłym w i e k u . W t e d y j e d n a k było za duże, by k t o k o l w i e k podjął się adopcji. Sierota była człowiekiem n i c z y i m : bez rodziców, k r e w n y c h , których nie znała i m i o n , bez przyjaciół ojca, bez przodków, bez duchów opiekuńczych. Była n i k i m i n i k t zań nie g w a ­ rantował. Mogła się tułać po n a m i o t a c h najbliższych k r e w n y c h , którzy m o g l i j e j pomagać w zamian za pracę. Dziecko bez rodziców nie sta­ wało się j e d n a k b l i s k i m dla i n n y c h , dopóki j a k o dorosłe nie nawiązało więzów p a r t n e r s t w a i przyjaźni l u b , jeżeli był to chłopak, n i e ożeniło się i zostało przyjęte do r o d z i n y żony. Prawdopodobnie t a k i e t r a k t o w a ­ nie sierot nie jest możliwe do wyjaśnienia wyłącznie w pojęciach syste­ m u społecznego. Dużo istotniejsze znaczenie mogą t u mieć tłumacze­ nia wynikające ze światopoglądu. Adopcja bardzo często obejmowała dzieci w obrębie g r u p y k r e w n i a czej. Oddawano dziecko, g d y w rodzinie było już k i l k o r o dzieci l u b gdy następne rodziło się „nie w porę" i skazywane było na śmierć. W t e ­ d y któreś ze s p o k r e w n i o n y c h małżeństw zabierało dziecko do siebie. Można było zaadoptować również dziecko r o d z i n y zaprzyjaźnionej l u b nawet obcej. Czasami też omawiano tę sprawę wcześniej, przed n a r o ­ dzeniem się dziecka. Zdarzało się też, że zupełnie podrośnięte dziecko sa­ mo zmieniało sobie rodzinę. P r z y j m o w a n o to jako f a k t zwyczajny, rów­ noważny adopcji. Adopcja była nieodwracalna. N a w e t zgoda n a powrót dziecka do rodziców n a t u r a l n y c h wyraźnie d e k l a r o w a n a zarówno przez rodziców adopcyjnych j a k r z e c z y w i s t y c h n i e wystarczała, b y społecznie zostało to uznane za możliwe i słuszne. Wskazuje to na f a k t , że zadzieżgnięte więzy przez przejęcie pod wspólny dach, oddanie do dyspozycji dziecka i n f o r m a c j i o rodzinie, k r e w n y c h , p o w i n o w a t y c h , przyjaciołach i p a r t n e ­ rach były nierozerwalne. One to ustalały nowe zależności między ludź­ m i pozwalające realizować reguły między i n n y m i egzogamii, d o k o n y ­ wać obrzędów. Były t o więc zależności głębsze niż t y l k o u t r z y m y w a n i e dziecka p r z y b i o l o g i c z n y m i s t n i e n i u , bo odwołujące się do reguł n i e t y l k o świata człowieka. W w y m i a r z e społeczno-ekonomicznym adopcja zapewniała bezpieczeństwo przysposobionemu dziecku przez oddanie do przyszłej jego dyspozycji grona l u d z i b l i s k i c h i znanych przestrzeni łowisk. Jednocześnie też wymagała o d niego dopełnienia zabowiązań przynależnych m u z r a c j i wejścia do nowej rodziny, a szczególnie obo­ wiązków w s t o s u n k u do adopcyjnych rodziców i rodzeństwa. Rodzice n a ­ t u r a l n i t r a c i l i na ogół k o n t a k t z o d d a n y m dzieckiem, chociaż zdarzyć się mogło, że w razie potrzeby n o w i rodzice m o g l i zwrócić się do n i c h L �ANNA 248 ZADROŻYŃSKA 0 pomoc. Odmówienie j e j było surowo potępiane przez społeczność. Adopcja tworzyła więzi równoważne n a t u r a l n e m u pokrewieństwu. Małżeństwa więc między a d o p c y j n y m rodzeństwem były w y k l u c z o n e . Stając się członkami nowej g r u p y rodzinnej nie traciły jednak p r a w w swojej dawnej rodzinie. Miały też nadal w stosunku do n i e j zobowią­ zania. Zdarzało się, że dwie r o d z i n y człowieka adoptowanego, n a t u r a l n a 1 adopcyjna, popadały w k o n f l i k t . W t e d y ważniejsza społecznie p o w i n n a stać się rodzina n a t u r a l n a i człowiek musiał stanąć po stronie s w y c h n a ­ t u r a l n y c h k r e w n y c h . Najczęściej jednak właśnie t a k i człowiek miał p r a ­ w o stać się m e d i a t o r e m s t r o n w zaistniałym k o n f l i k c i e . B. W y m i a n a żon, opisywana poprzednio, tworzyła specyficzne więzi swojskości pomiędzy uczestniczącymi w niej ludźmi i i c h p o t o m s t w e m . Sama w y m i a n a wynikała z istniejącego już wcześniej p a r t n e r s t w a czy przyjaźni między mężczyznami, a tworzyła ąuasi-pokrewieństwo między i c h dziećmi. D l a Europejczyków byłoby to oczywiste, g d y b y t e n rodzaj pokrewieństwa powstawał t y l k o między dziećmi n a r o d z o n y m i bezpo­ średnio z nowo u t w o r z o n y c h związków. Eskimoskie ąuasi-pokrewieństwo obejmowało jednak wszystkie dzieci o b y d w u małżeństw, t a k urodzone przed, j a k i po w y m i a n i e żon. Okazuje się więc, że każdy sposób prowadzący do rozszerzenia gro­ na l u d z i bliskich, potwierdzenia zażyłości, podjęcia zobowiązań pomocy i wzajemności został w y k o r z y s t a n y przez I n u i t . Więź między ludźmi n i e s p o k r e w n i o n y m i powstająca z f a k t u w y m i a n y żon przez mężczyzn dawała początek ąatanuutugiit, pojęciu oznaczającym o w i e l e bardziej ścisłą współpracę niż europejski jego odpowiednik "rodzeństwa p r z y r o d ­ niego" 35. T y m też t e r m i n e m określało się wszystkie dzieci k o b i e t y i ' męż­ czyzny z poprzednich i c h związków, jeżeli z a w a r l i ze sobą kolejne mał­ żeństwo. W y n i k a z tego, że dla eskimoskiego dziecka wszystkie osoby, z którymi ojciec i m a t k a m i e l i , mają l u b będą m i e l i stosunki seksualne, stawały się p r a w i e k r e w n y m i zobowiązanymi do przyjaźni, wzajemnej pomocy i współpracy. Między ąatanuutigiit nie w y k l u c z a n o możliwości małżeństwa. Nie w o l n o było go t y l k o zawierać w p r z y p a d k u , g d y rodzice ąatanuutigiit się p o b r a l i . Miano ąatanun, którym z w a l i siebie q u a s i - k r e w n i , nie należy do eskimoskiej t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa. Niemalże od urodzenia człowiek musiał poznawać i m i o n a ąatanuutigiit s w y c h r o d z i ­ ców, swoich własnych i swoich k r e w n y c h . To zabezpieczyć go miało pod­ czas dalszego życia, w czasie wędrówek po szlaku i polowań. Pozorna więc swoboda seksualna prowadziła do coraz bardziej rozszerzającej się sieci zapewniającej człowiekowi bezpieczeństwo wśród oswojonych l u d z i . C. P a r t n e r s t w o nie należy a n i do systemu pokrewieństwa, a n i p o w i ­ nowactwa. Były to więzi p o d t r z y m y w a n e i konieczne w e współpracy ekonomicznej. U t r z y m y w a l i je przede w s z y s t k i m Eskimosi z różnych eko85 ł Tamże, s. 81-87. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 249 logicznie rejonów k r a j u , choć wiązały również l u d z i polujących w t y m s a m y m regionie. P a r t n e r s t w o handlowe « (związane z wymianą p r z e d ­ miotów w stacji handlowej czy w j a k i m k o l w i e k i n n y m miejscu handlu) często z a w i e r a l i między sobą n u u a a m i u t o w i e i t a r e u m i u t o w i e w celu wzajemnego uzupełniania swoich zasobów i pewności stałego p a r t n e r a . P a r t n e r s t w o mogło wiązać t a k mężczyzn, j a k kobiety, chociaż wśród t y c h ostatnich było one rzadziej spotykane. N i g d y zaś p a r t n e r s t w o n i e mogło związać mężczyzny i kobiety- Zawierano j e przez coroczne przychodzenie do t e j samej stacji h a n d l o w e j i wymianę przedmiotów z t y m s a m y m czło­ w i e k i e m . Po k i l k u latach (trzech l u b czterech) ludzie tacy p r o p o n o w a l i sobie p a r t n e r s t w o . W y m i e n i a n o w t e d y dary. Były t o p r z e d m i o t y posia­ dające szczególną wartość i specjalnie piękne z u w a g i na i c h niezwykłe przeznaczenie. Mogła t o być znakomicie w y p r a w i o n a skóra k a r i b u , lisa czy rosomaka. P a r t n e r s t w o bywało u t r w a l a n e przez wymianę żon i ozna­ czało, że dwaj mężczyźni polujący na różnych szlakach rozpoczęli współ­ pracę, wzajemnie g w a r a n t o w a l i sobie bezpieczeństwo ze s t r o n y swoich rodzin, k r e w n y c h , ąuatanuutigiit i i n n y c h partnerów. Przesyłano sobie wiadomości o swoich miejscach p o b y t u , dary, p l o t k i i t p . Odwiedzano się wzajemnie, ucztowano wspólnie, a czasem wspólnie głodowano. I n n y m rodzajem p a r t n e r s t w a było p a r t n e r s t w o zabawy czy p i e ś n i " . Różne rodzaje t y c h więzi nie wykluczały się nawzajem, lecz przede w s z y s t k i m uzupełniały. Była t o f o r m a przyjaźni, która określała p r a w a i obowiązki w różnych dziedzinach życia spotykających się ludzi. Wszystko t o , co do t e j p o r y zostało powiedziane, t w o r z y obraz spo­ łeczności o wielowątkowych powiązaniach międzyludzkich. Ustabilizowana na okres z i m y g r u p a Eskimosów składała się z różnego rodzaju k r e w n y c h , ich przyjaciół, partnerów, ąatanuutigiit i t p . N i c też dziwnego, że stwa­ rzało t o pozory ścisłych powiązań, które dla Europejczyków prezentować m o g l i t y l k o k r e w n i . Wszystkie te powiązania musiały być brane p o d uwagę w p r z y p a d k u zawierania małżeństwa, a t y m s a m y m wybór t o ­ warzysza czy t o w a r z y s z k i życia bywał dość znacznie ograniczony. Z d r u ­ giej jednak s t r o n y ograniczenie t o oraz swoiste podejście do problemów płci pozwoliły Eskimosom dość łatwo dobierać sobie życiowych p a r t n e ­ rów spośród grona zdecydowanie obcych l u d z i (na przykład I n d i a n czy Europejczyków. To rozszerzało jeszcze bardziej grona bliskich. U Eskimosów ekspansja więzi międzyludzkich, zabezpieczenie siebie na wszelkie możliwe sposoby, b y nie zabrakło t y c h , którzy kiedyś mogą pomóc, odbywało się w sposób n i e z w y k l e prosty p r z y użyciu znaków podstawowego k o d u zawartego w możliwościach ciała człowieka oraz uniwersalnego s y m b o l u przyjaźni, j a k i m jest dar. I n u i t r e a l i z o w a l i po p r o s t u o d k r y w a n y przez w i e k i system wartoś3 8 8 Tamże, s. 167-172. 8 7 Tamże, s. 172-177. �'250 ANNA ZADROZYŃSKA ciowania nakazujący cenić ponad wszystko życie. Wartość ta nie ozna­ czała t y l k o życia jednego człowieka. Rozciągała się na życie r o d z i n y już istniejącej i mających narodzić się kiedyś dzieci. Ze względu na t a k ie rozumienie życia ustalono kolejność śmierci w p r z y p a d k a c h n a j t r u d n i e j ­ szych. Było to samotne odchodzenie w śniegową pustynię, oddawanie j e j najmłodszych, potem starszych, a czasem w s z y s t k i c h dzieci, b y wreszcie p o d przemożnym naporem głodu ulec całkowicie l u b zachować chociażby tego, który może na nowo dać życie i n n y m . B y móc się n i e poddać Eskimosi m u s i e l i utrzymywać k o n t a k t y z i n n y m i sobie p o d o b n y m i . M u ­ s i e l i wspólnie ocalać gasnące płomyki poszczególnych istnień. Dlatego najważniejsza stawała się więź między ludźmi przezwyciężająca waśnie, ambicje i chęć posiadania. B y istniało życie, potrzebna była współpraca. Ona t o dawała możliwość zdobycia umiejętności łowieckich, t r o p i c i e l s k i c h i w y k o r z y s t a n i a wszystkiego, co dawała przyroda. T y l k o t e n rozgałę­ ziony na w i e l k i e połacie śnieżnych pustyń system w z a j e m n y c h powiązań i zabezpieczeń pozwalał człowiekowi mieć nadzieję. T y l k o dzieci, z t r u ­ dem u t r z y m y w a n e p r z y życiu (a zabijane, g d y o t y m życiu nie mogło być m o w y , po to, b y mogły narodzić się inne w lepszej d l a człowieka sy­ tuacji) pozwalały dorosłym mieć szansę p r z e t r w a n i a do późnej starości. Skupiano więc wszystkie siły, b y utworzyć t e n niezbędny krąg b l i s k i c h , zaprzyjaźnionych, spowinowaconych s p o k r e w n i o n y c h l u d z i Przedstawiłam t u j e d y n i e pierwsze, najbardziej podstawowe zasady rzeczywistej k l a s y f i k a c j i l u d z i wśród I n u i t . Miały one ścisły związek z i c h systemem wartościowania odnoszącym się do dostrzegalnego świa­ ta. T e n jednak system był nierozerwalną częścią w całości światopoglądu ujmującego wyobrażalny i przeczuwany w y m i a r wszechświata. Trzeba sądzić, że świat r e a l n y został podporządkowany regułom wynikającym z k o n s t r u k c j i wyobrażeń o domniemanej całości istnienia. Jeżeli docie­ r a m y czasem do znaków tajemnego języka m a g i i czy mitów, zobowiązuje to nas do poszukiwań reguł łączących zapewne k i l k a wymiarów myśli człowieka. Przyroda stworzyła m u t y l k o realną siatkę możliwości i ogra­ niczeń, w której musiał utworzyć s u b i e k t y w n y układ k l a s y f i k a c j i otocze­ nia, ale również i wszechświata, którego się domyślał. W p r z y p a d k u Eskimosów można domniemywać, że dwuczłonowy podział r o k u w p r o w a ­ dzający d w a sposoby współistnienia l u d z i znajdzie swój o d p o w i e d n i k w k l a s y f i k a c j i bytów świata ponadzmysłowego. I n n e podstawowe kategorie podziałów (subiektywne i obiektywne) p o w i n n y również mieć odzwier­ ciedlenie w k l a s y f i k a c j i poszczególnych systemów światopoglądu l u d z i z arktycznej k r a i n y . Ta jednak sfera k u l t u r y w y m a g a szczególnie p r e ­ c y z y j n y c h studiów, choć nie zawsze synteza zachwyca wyobraźnię b a ­ dacza. �ZASADY Anna ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI 251 LUDZI Zadrozynska I • PRINCIPLES OF THE SYSTEM OF CLASSIFYING PEOPLE AMONG THE ESKIMOS S u m m a r y D e s p i t e some differences the c u l t u r e of v a r i o u s E s k i m o groups c a n be treated as one. O n the basis of a v a i l a b l e m a t e r i a l , it is possible to i l l u s t r a t e r o u g h l y .their c u l t u r e reflects along the ways of binary a isystem at categorization: "winning people" and classyfing friendly bringing reasons of m u t u a l s e c u r i t y a n d better This between is d o n e b y properly people a c c o r d i n g — alien. them The c l o s e r to to t h e i r Eskimos know oneself — several a l l this operating the m a i n d i v i s i o n i n a society, i. e. t h a t the s o c i e t y b u t at t h e s a m e time it makes it a w h o l e as both groups c o m p l e m e n t e a c h other. I t b r i n g s a b o u t m a r r i a g e tracts non-marital particularly important sexual relations in the A r c t i c people w h o r e m a i n i n c o n t a c t a n d Sex — based principle of maining under the forming control of special sience t h e y help bonds. to The enlarge con- latter the are circle of cooperation. c r e a t i n g closeness n o n - m a r i t a l s e x u a l relations( for work. the s e x e s . I t differentiates and how closeness is r e a l i z e d i n t h e following especially between families of the those e n t i t l e d by couple concerned forms: custom, and re- mediating conflicts b e t w e e n t h e f a m i l i e s ; — a practice between befriended men to share wives, expecially when it friendship fostered is a m a t t e r of s u r v i v a l d u r i n g difficult or long j o u r n e y s ; — exchange of wives between men of a long established by partnership; — ritual exchange — games of of "putting women out of during the shaman-led the l i g h t " , rites of r e - c r e a t i o n of psychotherapeutic i n character and life; sup- posedly o r i g i n a t i n g f r o m c o m m o n rites m e a n t to r e - c r e a t e life. A second s y s t e m of c r e a t i n g f r i e n d l i n e s s m a k e s use of a broadly understood kinship: — p r o p e r k i n s h i p a n d a f f i n i t y ties; — adoption of c h i l d r e n ; — a quasi-kindship resulting from the e x c h a n g e of wives and bringing children of both f a m i l i e s i n t o a s p e c i a l r e l a t i o n s h i p . Another system is b a s e d on the e x c h a n g e of gifts and includes partnership in w o r k , v a r i o u s e x c h a n g e s , festivities a n d r i t e s . I t is c o n s i d e r e d to be a s p e c i f i c E s k i m o sign of friendship and cooperation a n d meetings o v e r a p e r i o d of y e a r s . w h i c h is b u i l t up through exchanges � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b5ee197c53cb3216aee572f0398d3cd.pdf 5b7e248a2641b85cfa8a903c2ab652ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1095 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1006 Title A name given to the resource Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.253-296 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzinska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ ' NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE. ICH SYMBOLIKA I ZWIĄZKI Z MAGIĄ * Część I Badacze k u l t u r y od dawna zwracali uwagę na związek zachowań l u dycznych — przede w s z y s t k i m gier — z obrzędami. C h a r a k t e r tego związku określali jako ewolucyjno-genetyczny — w grach widziano b o w i e m świadectwo odległych zwyczajów i obrzędów, które z czasem utraciły swe p i e r w o t n e znaczenie i przeszły w zachowania o charakte­ rze z a b a w o w y m (ewolucjoniści z E. B. T y l o r e m i l a d y A . B. Gomme na czele i i n n i badacze I I połowy X I X w.). Interesowano się też genezą gier w ujęciu historyczno-porównawczym (S. C u l i n , P. B. Brewster). Próbowano określić miejsce i czas i c h powstania i drogi, j a k i m i u p o w ­ szechniały się w różnych k u l t u r a c h . Właściwie każdy k i e r u n e k w etno­ l o g i i odciskał swe piętno na badaniach zachowań l u d y c z n y c h . Trzeba jednak powiedzieć, że badania te n i g d y nie należały do tzw. " w i e l k i c h tematów w nauce" i znajdowały się niejako na marginesie zaintereso- ' wań badaczy. Równolegle z p r a c a m i etnologicznymi powstawały dzieła psychologów (przede w s z y s t k i m J . Piageta, S. H a l l a , G. Batesona, a t a k ­ że S. Freuda). W i e k X I X w etnologii to przede w s z y s t k i m okres zbie­ rania materiałów, porządkowania i c h według r o z m a i t y c h zasad k l a s y ­ f i k a c j i , powstawania w i e l k i c h m o n o g r a f i i opisowych i prób wyjaśnie­ nia zachowań l u d y c z n y c h przede w s z y s t k i m z p u n k t u widzenia i c h ge­ nezy. Nową falę zainteresowań t y m i zachowaniami przynoszą lata 30-te * Artykuł ten stanowi fragment przygotowywanej obecnie przeze p r a w y n.t. zachowań l u d y c z n y c h p a s t e r z y m o n g o l s k i c h (praca p o w s t a j e Etnografii IHKM PAN w Warszawie). Został on w znacznej mnie mierze oparty w y n i k a c h badań, j a k i e przeprowadziłam l a t e m 1978 i 1980 r. w Mongolii. miejsca zrezygnowałam zagadnienia. tacji Nie jest opisywanych materiały, j a k i e z omawiania o n a zresztą zachowań literatury szczególnie dotyczącej bogata, b r a k l u d y c z n y c h , toteż w p r a c y udało m i się zebrać w r a m , znajdują się w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N . na Z braku interesującego mnie też n a ogół cytuję t e r e n i e . Materiały, roz­ w Zakładzie przede interpre­ wszystkim n a których się opie­ �254 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ naszego stulecia, k i e d y to pojawiają się dzieła J . H u i z i n g i , R. Caillois, M . Eliade dotyczące t e o r i i k u l t u r y i miejsca, j a k i e zajmują w n i e j za­ chowania ludyczne. Powstają też pierwsze prace z zakresu k o m u n i k a c j i wewnątrzkulturowej nawiązujące do osiągnięć c y b e r n e t y k i (G. B a t e son, C. Geertz, S. M i l l e r , E. G o f f m a n i in.). L a t a 50-te to początek b a ­ dań s t r u k t u r a l n y c h (B. S u t t o n - S m i t h , R. E. H e r r o n i i n . ) . B r a k m i e j ­ sca nie pozwala na przedstawienie choćby najważniejszych koncepcji, i n n y jest zresztą cel tego artykułu. Skrótowy przegląd kierunków i osiągnięć poszczególnych badaczy zawiera praca H . B. S c h w a r t z m a n n , a także popularna książka S. M i l l e r . Do t y c h prac odsyłam więc z a i n ­ teresowane t y m t e m a t e m osoby. 1 2 Spośród polskich badaczy zachowań l u d y c z n y c h na czoło w y s u w a się zdecydowanie E. Piasecki, który nie t y l k o zebrał o g r o m n y materiał opisowodokumentalny z różnych s t r o n świata, lecz także podjął próbę określenia genezy niektórych zachowań i f u n k c j i , j a k i e pełnią one w kulturze . 3 Żadna z koncepcji badań zachowań l u d y c z n y c h , j a k i e powstały w e t ­ nologii od połowy X I X w., nie została ostatecznie odrzucona przez póź­ niejszych badaczy, żadna też nie doczekała się miana u n i w e r s a l n e j . Może t y l k o z m n i e j s z y m zainteresowaniem skłaniamy się dziś k u ewol u c j o n i s t y c z n y m próbom wywodzenia genezy niektórych zachowań z o b ­ rzędów, większym zaś d a r z y m y badania n a d symboliką t y c h zachowań, i c h związkami z magią (przede w s z y s t k i m płodności) i funkcją k o m u ­ nikacyjną. P r z y obecnym stanie w i e d z y próba całościowego spojrzenia na zachowania ludyczne, odtworzenia i c h genezy i e w o l u c j i , dróg w ę ­ drówek i f u n k c j i , jakie pełnią w k u l t u r a c h , p r z y p o m i n a w y k u w a n i e łańcucha w którym stale b r a k u i e iakieeoś o g n i w a abv można bvło uznać dzieło za skończone Toteż wciąż ieszcze wiecei iest orać o cha­ rakterze o o i s o w v m niż nrób i n t e r p r e t a c j i materiałów i śmiałeeo dowo¬ dzenia s t a w i a n y c h hipotez. W swoich badaniach n a d zachowaniami l u d y c z n y m i (z egzemplifikacją na materiale mongolskim) skupiłam przede w s z y s t k i m uwagę na pozaludycznych f u n k c j a c h t y c h zachowań. Szczególnie zaś interesowa­ ła m n i e i c h f u n k c j a k o m u n i k a c y j n a , połączona z funkcją symboliczną i magiczną. Badania n a d zachowaniami l u d y c z n y m i ( r o z p a t r y w a n y m i j a k o k o ­ m u n i k a t ) rozpoczęte w latach 4 0 - t y c h przez G. B a t e s o n a * dotyczyły 1 H . B . S c h w a r t z m a n, Transformations. Play, The Anthropology of Children's N e w Y o r k 1978. 2 The Psychology S. M i l l a r , » E . P i a s e c k i , Badania Dalsze badania i gry ruchowe 4 nad dzieci genezą [w:] Steps ćwiczeń i młodzieży, G . B a t e s o n , Naven, Fantasy, of Play, L o n d o n 1968. nad genezą ćwiczeń cielesnych, cielesnych, Warszawa Poznań 1922; t e n ż e , 1938; t e n ż e , S t a n f o r d , C a l i f . , 1936; t e n ż e , A to a'l Ecology Zabawy K i j ó w 11916. of MivA. Theory N e w Y o r k 1972, s. 177-193. of Play and �NOWOROCZNE G R Y 255 M O N G O L S K I E przede w s z y s t k i m zabaw (przy czym objęto n i m i nie t y l k o g r u p y l u d z ­ kie, ale i zwierzęta). W dużo m n i e j s z y m s t o p n i u interesowano się g r a ­ mi,' a więc t y m i f o r m a m i zachowań l u d y c z n y c h , w których działania uczestników wyznaczone są przez ściśle określone reguły i których za­ sadą naczelną jest współzawodnictwo. Traktując zabawę jako k o m u n i ­ kat, przekaz i n f o r m a c j i , próbowano przede w s z y s t k i m określić c h a r a k ­ t e r ' kontaktów i n t e g r u p o w y c h s t w a r z a n y c h przy j e j pomocy, środki słu­ żące do nawiązywania tego k o n t a k t u , i porozumiewania się niezbędne­ go do udziału w zabawie. Próbowano odpowiedzieć n a pytanie, w j a k i sposób zabawa staje się k o m u n i k a t e m , który mówi: " t o jest zabawa". <?ama 7 a b a w e t r a k t o w a n o t>rzv t v m iako k o m u n i k a t o stosunkach spor ^ n l c h iako r e i n t e r p r e t a c i e rzeczywistości Badając zachowania l u d v r 3 i a k o k o m u n i k a t więcej powiedziano dotychczas o s a m y m mechanfrmie worzenia sie teeo k o m u n i k a t u o sposobie przekazywania i n f o r ­ macji między nadawcą a odbiorcą niż 'o i n t e r p r e t a c j i samych zachowań. N i e w i e l k i e są też osiągnięcia badaczy w zakresie i n t e r p r e t a c j i za­ chowań l u d y c z n y c h i ukazania i c h jako soczewki skupiającej ważniej­ sze cechy k u l t u r y , w której zachowania te występują . A b y mówić o grach j a k o k o m u n i k a c i e o p e w n y c h rysach k u l t u r y , , trzeba przede w s z y s t k i m zrozumieć zachowania i c h uczestników, poznać reguły kierujące i c h postępowaniem. W swoich badaniach założyłam, że k o m u n i k a t z a w a r t y w grze przekazywany jest właśnie p r z y pomocy zachowań zgodnych z regułami. D l a nadania tego k o m u n i k a t u gracze posługują się językiem s y m b o l i zachowań i przedmiotów obowiązują­ c y m w i c h k u l t u r z e ( w działaniach pozaludycznych także). F u n k c j a k o ­ m u n i k a c y j n a gier współwystępuje więc najczęściej z i c h funkcją s y m ­ boliczną. 5 G r y — prawdopodobnie od początku swego istnienia — pełniły też w k u l t u r a c h f u n k c j e magiczne. Badacze są na ogół zgodni, że źródła w i e l u gier tkwią przede w s z y s t k i m w m a g i i . Na magiczne przeznacze­ nie gier wskazują zresztą często same reguły gier, j a k i i c h powiązania funkcjonalne z obrzędami. G r y związane są przede w s z y s t k i m ze z m i a ­ n a m i pór r o k u i towarzyszącymi i m obrzędami dorocznymi. Występu­ ją wówczas najczęściej w charakterze bodźca dla życiodajnych sił n a ­ t u r y toczących w t y m czasie symboliczną walkę ze śmiercią, z ł e m . 6 Dlaczego dla i l u s t r a c j i 5 Badania podejmując tego Balijczyków. W mu społecznego Interpretation 6 Takiego typu m. i n . próbę walkach tezy o k o m u n i k a c y j n o - s y m b o l i c z n e j zapoczątkował wyjaśnienia kogutów C. Geertz zachowań X X pewnych C. w.), wśród cech s y s t e ­ Geertz, The N o w y Y o r k 197,3. z d a n i a są n p . J . A u b o y e r , Washington 40-tych popularnych społeczeństwa. Some Games a n d W e s t " , v o l . 6: 1855, s . 132-134, oraz S . C u 1 i n, Games Indians, latach dostrzegał on n p . odbicie c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a tego of Cultures, (w ludycznych funkcji 1'907 ( p r z e d m o w a of Ancient India, of the North do tej książki n a p i s a n a przez "East American. autora). �256 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ gier i i c h powiązań z magią wybrałam właśnie g r y noworoczne? N o w y Rok (mong. Cagaan Sar) to jedno z najważniejszych świąt w e w s z y s t k i c h k u l t u r a c h . Jeszcze w końcu X I X w . i na początku X X obchody Cagaan Sar trwały w M o n g o l i i 16 d n i , będąc jednocześnie świętem początku wiosny, a wcześniej dochodziły do miesiąca. D n i te przeznaczano na modły, odwiedzanie się, biesiady, składanie życzeń. I n t e n s y w n i e poświę­ cano się też g r o m i zabawom. Żadne z pozostałych świąt mongolskich (dorocznych i rodzinnych) nie było t a k nasycone g r a m i , j a k Cagaan Sar. Grano w e dnie i nocą. G r a l i mężczyźni i k o b i e t y , s t a r z y i młodzi. N a ­ w e t dzieciom zezwalano na nocne granie. Ta intensywność gier była nie t y l k o przejawem radości z powodu święta związanego z t a k ważnym przełomem w c y k l u k a l e n d a r z o w y m , odradzaniem się czasu i wszel­ k i c h podstaw życia, lecz miała także znaczenie pozaludyczne. Staje się ona zrozumiała wówczas, gdy weźmiemy pod uwagę magiczne prze­ znaczenie t y c h gier. Większość z n i c h była p r z y t y m związana wyłącz­ nie z okresem n o w o r o c z n y m . Grę w i n n y c h okresach (w g r y , które n a ­ leżały do noworocznego r e p e r t u a r u ) uważano za wykroczenie przeciw t r a d y c j i . Jeszcze w początkach naszego stulecia starcy s t r a s z y l i dzieci i młodzież nie przestrzegającą istniejących p i e r w o t n i e ścisłych związ­ ków między rodzajem gier a i c h czasowoobrzędowym k o n t e k s t e m s u ­ r o w y m i k a r a m i , które miało zesłać Niebo. Grano nie t y l k o k u uciesze ludzi. G r y — j a k większość zachowań l u d y c z n y c h — miały cieszyć gospodarzy p r z y r o d y , ją samą, dobre siły opiekujące się człowiekiem. Były też jednocześnie bronią przeciw złu i niebezpieczeństwu czyhającemu na człowieka i jego stada. Z wdzięcz­ ności za tę radość — według wierzeń Mongołów — d u c h y opiekuńcze (gospodarze p r z y r o d y ) zsyłały na człowieka wszelką pomyślność której m i e r n i k i e m dla pasterza były przede w s z y s t k i m liczne stada i r o z r a ­ stająca się, zdrowa rodzina. G r y miały ponadto wspomagać przyrodę w j e j r o z w o j u , w walce ze złem (śmiercią). Były też z n a k a m i zwycię­ s t w a n a d siłami zagrażającymi podstawom egzystencji pasterza. Z wy­ ników gier wróżono sobie ponadto o przyszłości w nadchodzącym r o k u . Zwycięstwo zwiastowało r o k szczęśliwy, bogaty w zwierzęta, pomyślny dla ludzi. G r y noworoczne — poza f u n k c j a m i m a g i c z n y m i i l u d y c z n y m i — pełniły też f u n k c j e k o m u n i k a c y j n e . Odtwarzały one b o w i e m n a j b a r ­ dziej charakterystyczne wierzenia związane z m o m e n t a m i przejścia, powtarzały i c h ideę. Przemawiały p r z y t y m właściwym sobie językiem s y m b o l i i znaczeń. G r y noworoczne były więc s w o i s t y m k o m u n i k a t e m o wydarzeniach, w których kontekście występowały. I j a k o k o m u n i k a t o k o n k r e t n y m kontekście czasowym pojawiały się t y l k o i wyłącznie w t y m kontekście. W wierzeniach noworocznych przewijają się przede w s z y s t k i m wąt­ k i dotyczące odtwarzania czasu, kosmosu i podstaw l u d z k i e j egzysten- �NOWOROCZNE 257 GRY MONGOLSKIE cji. Wyraźny jest też wątek w a l k i między życiem i śmiercią, d o b r e m i złem. Wszystkie te idee były wyrażane w grach noworocznych. W a r ­ t y k u l e t y m p r z e d s t a w i a m niektóre z nich. Oddzielnie omówione zostanie zagadnienie symbolicznej w a l k i między życiem a śmiercią, która z n a j ­ duje odbicie przede w s z y s t k i m w grach planszowych, a także g r y i n ­ formujące o r e - k r e a c j i świata ( l u b niektórych jego elementów) s k o n ­ struowane na bazie schematu zgubić/ukryć — znaleźć. G r y te znajdą się w p r z y g o t o w y w a n e j do d r u k u I I części artykułu. MAGICZNA ROLA ASTRAGALI Wierzenia noworoczne znajdowały wyraźne potwierdzenie przede w s z y s t k i m w mongolskich grach, do których używano astragali (po mong. z w a n y c h szagaj), t j . kości śródstopia t y l n y c h nóg owcy (rzadziej były to kości k r o w i e ) . W grach tego t y p u ujawniał się też zdecydowa­ nie i c h charakter magiczny, bazujący m . i n . na symbolice nadawanej s a m y m astragalom, j a k również n a symbolice niektórych zachowań w y ­ maganych przez reguły gier. G r y , w których używano astragali, znane były już w starożytności. Potwierdzają to liczne znaleziska archeologiczne m . i n . z t e r e n u E u r o ­ py, A f r y k i i A z j i . Znaleziono je m . i n . na terenach współczesnej M o n ­ golii, a także na obszarach południowej S y b e r i i ( w grobowcach pozosta­ w i o n y c h przez l u d y t u r e c k i e w k o t l i n i e Chakasko-Minusińskiej z I I i I tys. p.n.e.) . N a w i e l u kościach o d k r y t y c h na terenie M o n g o l i i i S y ­ b e r i i południowej znajdowały się tajemnicze znaczki. Większość uczo­ n y c h jest zdania, że były to tamgi — rodowe z n a k i własności. Badacze dostrzegają w n i c h także f i g u r y , które mogły lec u podłoża uproszczo­ n y c h znaków l i t e r o w y c h . Istnieją też koncepcje, że tamgi były p i e r ­ w o t n y m i wyobrażeniami bóstw i duchów opiekuńczych . Występowanie astragali w pochówkach nasuwa przypuszczenie, że miały one służyć zmarłemu „po t a m t e j s t r o n i e " j a k o przedmiot roz­ r y w k i . Wszystkie b o w i e m akcesoria wkładane do g r o b u miały umoż­ liwić zmarłemu kontynuację t r y b u życia, j a k i e wiódł „tutaj". Jednakże kości te nie spełniały wyłącznie f u n k c j i l u d y c z n y c h . Z m o i c h badań oraz badań S. Szynkiewicza przeprowadzonych n a terenie M o n g o l i i 7 8 Z. 7 Bukowski, Warszawa 1965, . 294; L . s Tichogo lew, Okeana. Driewnaja k o w, Pietroglify 8 K. Dąbrowski, Siadami 1978, s . 334; Driewniemongolskie Jewtjuchowa, Po sledam istorija jużnoj Mongolii, Jużniaja driewnich Sibiri, Sibir kultur, Moskwa " - Część [red.], [w:] Ot Wołgi 1954, s. 201; S . W . 1951, s. 461-463; A . P. I, Moskwa do Kisie­ Okladni- L e n i n g r a d 1981. P. P . C h o r o s z i c h , Znaki op. cit., s. 71. Etnografia Polska X X V I I / ! azjatyckich, S. K i s i e l e w w driewnosti, Moskwa sobstwiennosti u bur jat, " S i b i r s k a j a Z i w a j a S t a ¬ r i n a " , n r 8-9: 1922, s. 199-212; J e w t j u c h o w a , Okładnikow, kultur goroda, op. cit; Kisielew, op. cit.; �1 IWONA 258. V I KABZIŃSKA-STAWARZ w y n i k a , że astragale używane były j a k o p r z e d m i o t y magiczne, mające zapewnić kontynuację życia, płodność, mnożenie się. Wskazuje n a to zastosowanie t y c h kości w sytuacjach związanych ze zmianą, p r z e j ­ ściem, p r z y c z y m zabiegi te dotyczyły zarówno l u d z i j a k zwierząt. Najbardziej z n a n y m chyba przykładem zastosowania w m a g i i płod­ ności astragala, mającego zapewnić kontynuację r o d z i n y , było zako­ p y w a n i e t e j kości w r a z z łożyskiem nowo narodzonego dziecka pod p r o ­ giem j u r t y . Czasem kość tę malowano na czerwono (kolor k r w i , płod­ ności) • W niektórych j u r t a c h astragale z p r a w e j nogi barana wiesza­ no na złotych l u b s r e b r n y c h n i t k a c h n a d ołtarzykiem. Co r o k u do za­ wieszonych już kości dodawano nową. Czyniono t o wówczas, g d y składano o f i a r y ogniowi, najczęściej w okresie n o w o r o c z n y m , choć n i e b y ­ ło wspólnych dat dla w s z y s t k i c h pasterzy. Kości wieszano t a k , b y mię­ dzy n i m i nie było wolnego miejsca. Astragale dawano też małym dzieciom w charakterze a m u l e t u , aby zapewnić i m ochronę w okresie, gdy dziecko szczególnie było narażone na działanie złych mocy. Według niektórych informatorów, z którymi miałam okazję rozmawiać p o d ­ czas swoich badań, wieszano też astragal n a d słabym, c h o r y m zwie­ rzęciem, które przynoszono do j u r t y . Zastosowanie astragala w i d z i m y też w i n n y c h m o m e n t a c h przejścia. N p . p r z y przechodzeniu na jesienne koczowiska pasterze wkładali k i l k a astragali do o t w o r u powstałego w ziemi po wyjęciu palików od sznura, do którego przywiązywano k o ­ nie. Przykłady można b y mnożyć. W i e l e z d a w n y c h zwyczajów uległo już dziś zapomnieniu, inne budzą n a w e t zdziwienie. Współcześni n a m Mongołowie nie pozostawiają już n p . astragali w miejscu pochówku i prawdopodobnie nie c z y n i l i tego już w końcu X I X w . Dziwią się n a ­ wet, g d y słyszą p y t a n i e badacza, że można było zostawiać t a k cenny przedmiot z czymś t a k dla n i c h bezwartościowym, j a k t r u p (co n i e przeszkadza, że w X I X w . kładziono w r a z z t r u p e m kość goleniową, której częścią jest właśnie astragal). Z d z i w i e n i e b u d z i też p y t a n i e o p r z y c z y n y pozostawiania astragali na opuszczanych koczowiskach. J a k m i mówiono obowiązkiem pasterzy przechodzących n a nowe miejsca wypasów było b o w i e m zabranie w s z y s t k i c h cennych przedmiotów a do t y c h należał m . i n . astragal. Wierzono, że kość t a porzucona n a koczow i s k u będzie spoglądała za gospodarzem, dopóki t e n n i e z n i k n i e za przełęczą, że będzie t r z y razy się podnosić, b y spojrzeć na odchodzą­ cego gospodarza, wreszcie, że dostanie się w e władanie złych m o c y . 1 0 » Zwyczaj powszechnie skij, O ten znany u był nie tylko i n n y c h mieszkańców driewnosti odnogo ludom Azji mongolskim. Występował Środkowej. P a t r z n p . B . A . sriednieaziatskogo obyczaju, Kratkije o n też L i t w i n - Soobszczenija Instituía E t n o g r a f i i , n r 30, M o s k w a 1958, s. 31-34. 1 0 W bajkach mongolskich spotykamy np. motyw bohatera, który zostawia n a p a s t w i s k u złoty i s r e b r n y a s t r a g a l , a następnie s t a c z a o n i e walkę z wiedźmą. Mongolskie skazki, M o s k w a 1967, s. 167-170. �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 259 Wiedza o d a w n y c h zwyczajach zachowała się dziś w większym s t o p ­ n i u u mieszkańców zachodniej części M o n g o l i i . W części centralnej i wschodniej niejednokrotnie obserwowałam b r a k znajomości zachowań, 0 których wspominano w części zachodniej i które prawdopodobnie b y ­ ły w jakimś okresie wspólne w s z y s t k i m Mongołom. We w s z y s t k i c h przypadkach, w których występował astragal, uży­ wano go z myślą o zapewnieniu i k o n t y n u a c j i życia l u d z i i zwierząt. W i a r a w związek astragali z płodnością, j a k i udział t e j kości w m a g i i płodności, w y d a j e się powszechna, nie ogranicza się t y l k o do M o n g o l i i 1 — szerzej — A z j i Środkowej. Związki astragali z magią płodności p o ­ twierdzają badania k u l t u r starożytnej E u r o p y i A z j i Przedniej. W sta­ rożytnym R z y m i e i Grecji n p . do częstych motywów ikonograficznych należały sceny przedstawiające dzieci grające astragalami przed posąga­ m i bogiń ( m o t y w y te pojawiały się n p . na monetach). Przedstawiano też same boginie (np. Artemidę, Herę i Atenę) bawiące się astragala­ m i » . T r u d n o chyba o lepszą ilustrację idei płodności i mnogości niż i k o ­ nograficzny zapis związku między b o g i n i a m i - k o b i e t a m i i m a t k a m i ( s y m ­ bolizującymi element żeński w przyrodzie, Matkę — Ziemię) a dzieć­ m i , m o n e t a m i i astragalami. W k u l t u r z e mongolskiej b r a k przykładów t a k wyraźnego i k o n o g r a ­ ficznego wyrażenia i d e i płodności, związku astragala z magią płodności, k o n t y n u a c j i życia. Wskazują j e d n a k na jego istnienie n i e t y l k o przykła­ d y zastosowania t e j kości, lecz także niektóre w y p o w i e d z i , dzisiejszych mieszkańców M o n g o l i i , w których asocjacja astragal — dziecko jest bardzo wyraźna. N p . na p y t a n i e o p r z y c z y n y popularności gier w szagaj n i e j e d n o k r o t n i e odpowiadano m i , że g r y te są t a k popularne, gdyż grają w n i e dzieci, te z k o l e i są lubiane przez dorosłych i uczucia, jakie żywią dorośli d l a dzieci, przenoszą się n a grę. W rzeczy samej dorośli g r a l i w kości również i to z o w i e l e większym zaangażowaniem czasowym i emocjonalnym. W i e m y też, że dzieci były zachęcane przez rodziców do g r y w kości, co widać wyraźnie przede w s z y s t k i m w o k r e ­ sie noworocznym. Rodzice p a t r z y l i też z sympatią na codzienne, nieceremonialne zabawy dzieci astragalami. Przykładów występowania astra­ gala jako a t r y b u t u dziecka dostarcza też l i t e r a t u r a mongolska. W b a j ­ kach i legendach astragal występuje często j a k o u l u b i o n a zabawka dziecka — i c h bohatera. Dziecko to b a w i się przy t y m najczęściej n a d wodą l u b w y c h o d z i z wody, co wskazuje na związek opisywanej s y t u a ­ cji z życiem, narodzeniem (woda jako s y m b o l życia, dziecko j a k o w i ­ domy znak jego k o n t y n u a c j i , narodzin, wreszcie astragal j a k o s y m b o l B e c q de F o u q d z i e w i c z , Starożytni bawiące się a s t r a g a l a m i ziony n a terenie obecnej dition", v o l . 17: 1974, n r 11 u i r e s , Les jeux des anciens, P a r i s 1869, s. 65; E . R o grają w kości, " M e a n d e r " , n r 4: 1960, s . 233-242. D z i e c i p r z e d s t a w i a także r e i if pochodzący z V I I I w. p.n.e., z n a l e ­ T u r c j i P i s z e o t v m M B a r a n Children's Games, "Expe­ 1, s. 21. �IWONA 260 KABZIŃSKA-STAWARZ k o n t y n u a c j i i magiczny środek j e j zapewnienia) * . W m o n g o l s k i m obrzę­ dzie w e s e l n y m młodym małżonkom podawano natomiast w t r a k c i e uczty kość goleniową owcy. Mężczyzna chwytał za goleń, kobieta zaś trzymała w dłoniach astragal, podkreślając w t e n sposób swą zdolność do rodzenia dzieci, udział w k o n t y n u a c j i mężowskiego r o d u . Magiczne działanie p r z y p i s y w a n o n i e t y l k o p o j e d y n c z y m astragal o m . I c h moc magiczno-symboliczna była też w y k o r z y s t y w a n a d l a wzmocnienia s y m b o l i k i i n n y c h przedmiotów. Przykładem może być wspomniana t u kość goleniowa owcy, której częścią jest astragal. Kość ta występowała w w i e l u obrzędach przejścia towarzyszących c y k l o w i życia człowieka. Badania S. Szynkiewicza wykazały, że kość t a s y m b o ­ lizowała pokrewieństwo agnatyczne, a j e j pojawienie się w obrzędach miało podkreślać trwałość k o n t y n u a c j i międzypokoleniowej. A s t r a g a l zaś przez swą symbolikę k o n t y n u a c j i i płodności nadawał t e m u t r w a ­ n i u akcent bardziej w y m o w n y . Magiczne (wspomagająco-ochronne) działanie astragali u j a w n i a się też wyraźnie w zwyczaju b u d o w a n i a z n i c h f i g u r y żaby (mong. melchij) l u b żółwia (mong. jast melchij) w szczególnych sytuacjach, przede w s z y s t k i m zagrożenia (np. chorobą, stratą bydła, suszą, n a przełomie r o k u kalendarzowego). Figurę tę stawiano n a d w o d a m i , w górach, koło zagród dla bydła, w j u r c i e . Budowano ją — j a k mówili niektórzy z m o i c h informatorów — z 1000 kości szagaj d l a władcy p r z y r o d y L u s sabdaga ( l u b jego dzieci), aby patrząc na nią ( f i g u r a ta miała p r z y p o ­ minać L u s o w i jego konia) ucieszył się, a w k o n s e k w e n c j i był p r z y c h y l ­ n y pasterzom i i c h stadom. 2 1 S D l a uspokojenia złych mocy i zwalczenia choroby nękającej które­ goś z członków r o d z i n y zakopywano też figurę żaby (żółwia) głęboko pod ziemią, zasypując ją ziarnem i mąką oraz polewając t o p i o n y m m a ­ słem. N a ziemi, n a d miejscem, gdzie zakopano figurę zwierzęcia, palono ognisko. Zabieg t e n miał odstraszyć zło, zniszczyć chorobę, a także za­ pewnić spokój obecnym i przyszłym pokoleniom. Wierzono bowiem, że zakopana "żaba" ("żółw") zejdzie głęboko pod ziemię i zniszczy zło u jego korzeni. P r o f i l a k t y c z n i e , a b y ustrzec się przed s t r a t a m i , chorobą bydła, a t a ­ k i e m zła, stawiano też figurę żaby (żółwia) przed zagrodami d l a bydła w okresie n o w o r o c z n y m . Budowano ją też n a d w o d a m i w d r u g i m d n i u lata, g d y — według wierzeń pasterzy — pojawiał się na ziemi j e j go­ spodarz L u s sabdag i w 1 6 - t y m d n i u środkowego miesiąca jesieni, k i e ­ d y L u s opuszczał naszą planetę. Budowano też wspomnianą figurę p r z y zagrodach i w wodzie, g d y odchodzono n a wiosenne koczowiska (po " Patrz np. G . N. Po tanin, Oczerki Siewiero-Zapadnoj t i e r b u r g 1883, s. 609. 1 1 I n f o r m a c j a u s t n a u z y s k a n a od S . S z y n k i e w i c z a . Mongolii, S.-Pie- �261 NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE Cagaan Sar), a g d y jeden z astragali zaczynał płynąć p o d prąd (podob­ no to się zdarzało) — a więc k u źródłom — zabierano go do j u r t y i c h r o ­ niono j a k największy skarb (erdene). Stawianie f i g u r y żaby (żółwia) w celach ochronnomagicznych dziś jeszcze jest p r a k t y k o w a n e przez niektórych mieszkańców M o n g o l i i (przede w s z y s t k i m w j e j zachodniej części). Czynność ta ma ( i miała) wyraźny charakter magiczny. Mongołowie wierzą bowiem, że człowiek, który buduje tę figurę, będzie bogaty, że bydło będzie m u się mnożyć i stanie się on niejako posiadaczem części bogactw Lusa. Jeszcze w koń­ cu X I X w . budowanie f i g u r y żaby (żółwia) z astragali w określonych sytuacjach było zabiegiem powszechnym w części zachodniej i c e n t r a l ­ nej. Z badań terenowych, j a k i e przeprowadziłam w M o n g o l i i , w y n i k a natomiast, że zwyczaj t e n nie był szeroko p r a k t y k o w a n y w t y m czasie w południowo-wschodniej (gobijskiej i przygobijskiej) części k r a j u . N i e ­ którzy z m o i c h informatorów t w i e r d z i l i wręcz, że w strefie t e j n i g d y nie stawiano f i g u r y żaby (żółwia), a n i żadnej i n n e j , w celach magicznoochronnych. W i a r a w magiczną moc żaby i żółwia, przede w s z y s t k i m w i c h f u n k ­ cje ochronne, możliwość zniszczenia zła, mnożenia d o b y t k u , była pow­ szechna wśród w i e l u ludów A z j i jeszcze w starożytności « . Jeszcze w początkach X X w . pasterze mongolscy (przede w s z y s t k i m w zachodniej i centralnej części k r a j u ) b u d o w a l i też dla celów m a gicznoludycznych figurę zwaną ałag melchij. Określenie t o można prze­ tłumaczyć j a k o pstra żaba, różnorodna żaba, żaba złożona z różnych części. W i a r a , iż ałag melchij przedstawia żabę, była powszechna prze­ de w s z y s t k i m wśród mieszkańców zachodniej M o n g o l i i (Ojratów). Chałchasi natomiast widzą w niej żółwia (jast melchij). M o n g o l s k i badacz gier, N . Namdżildordż, t w i e r d z i także, że ałag melchij wyobrażała w y ­ łącznie żółwia Pisząc o b u d o w a n i u f i g u r y żaby z astragali nieprzypadkowo umiesz­ czałam w nawiasie "żółwia". Pragnęłam w t e n sposób podkreślić s y m ­ boliczną, wierzeniową i magiczną tożsamość t y c h zwierząt. I n f o r m a c j e o magiczno-symbolicznej r o l i żaby w k u l t u r z e m o n g o l ­ skiej budziły zdziwienie nawet u niektórych orientalistów, którym p r e ­ zentowałam w y n i k i swoich badań. Z kulturą mongolską przywykliśmy bowiem łączyć wyraźnie żółwia, a nie żabę. W y k o p a l i s k a archeologiczne dają n a m w i e l e dowodów obecności tego właśnie zwierzęcia w k u l t u r z e mongolskiej, a wcześniej jeszcze w k u l t u r z e ludów t u r e c k i c h , które za- P a t r z n p . N. G . B o r o z n a, Niekotorye matierialy szenijach nasilenija Sriedniej Azii, [w:] Domusułmanskie u> Sriedniej Azii, M o s k w a 1975, s. 281-297. 14 15 N. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn (chólógt) togloom, ob amuletach wierowanija Ułan Bator — i ukraobrjady 1963, s. 4 9 - �262 IWONA KABZINSKA-STAWARZ mieszkiwały t e r e n y obecnej M o n g o l i i . K a m i e n n e f i g u r y żółwi p o j a w i a ­ ją się w t u r e c k i c h petrogligach i pochówkach. Występowały też one w charakterze podstaw pod stelle, na których w y r y t e były d e k r e t y władców. W t a k i m charakterze możemy je spotkać n p . w p o m n i k a c h wzniesionych k u czci K u l Tegina l u b . Bilge Kagana przez Turków O r chońskich i«. E. T r y j a r s k i uważa, że zwyczaj t e n został przejęty z C h i n . Chińscy rzemieślnicy pomagali też prawdopodobnie p r z y wznoszeniu t y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pomników. Dziełem chińskiego a r t y s t y jest też prawdopodobnie słynny żółw z K a r a k o r u m " , ż ó ł w podpierający pionowe stelle z h i s t o r y c z n y m i i n s k r y p c j a m i był jednocześnie w y r a ­ zem koncepcji stworzenia ziemi na grzbiecie tego zwierzęcia, które s p o t y k a m y także w wierzeniach i n n y c h ludów A z j i . W M o n g o l i i żółw związany jest wyraźnie z l a m a i z m e m . J«go k a ­ mienne f i g u r y pojawiają się na terenach świątyń. Najsłynniejszą i n a j ­ lepiej zachowaną kamienną figurą żółwia jest niewątpliwie żółw z klasz­ t o r u Erdene D z u u i . W wierzeniach mongolskich, podobnie j a k w wierzeniach ludów chiń­ skich czy i n d y j s k i c h , żółw występuje przede w s z y s t k i m j a k o podstawa ziemi, aczkolwiek w p i e r w o t n y c h koncepcjach buddystów, a także w p r z e d b u d d y j s k i c h kosmogoniaeh Hindusów, j a k o podstawa z i e m i p o ­ j a w i a się n i e t y l e żółw, co żaba w t o w a r z y s t w i e 2 wielorybów. Z w i e ­ rzęta te j a k o jedyne miały przetrwać okres chaosu i utworzyć podsta­ w y ziemi po jego zakończeniu«. Mongołowie p r z y p i s y w a l i też żółwio­ w i f u n k c j e magiczne. Żeliwne f i g u r k i tego zwierzęcia były m . i n . w y ­ korzystywane w czynnościach wyznaczania miejsca pod budowę klasz­ t o r u oraz określania miejsca pochówku zmarłego . Żółw był też s y m ­ bolem długowieczności. g 20 i« P a t r z n p . E . A . N o w g o r o d o w a , Die Alte Kunst 1980, s. 240, oraz E . T r y j a r s k i , O n the Archaeological Mongolia, Mongolei, Leipzig of Old Turks in " E a s t a n d W e s t " , v o l . 21': 197,1, s. 130, n r 1-2. op. cit, " T r y j a r s k i , rów, założonej [w:] N. S e r - O d ż a w , publikie, s. 130. O żółwiu z K a r a k o r u m , d a w n e j ok. 750 r., której g i z - c h a n a , p a t r z też S . W. Karakoruma, świetność przypada K i s i e 1 e w, Kamiennaja Mongolski] archieologiczeskij Archieologiczeskije na czeriepacha sbornik, issledowanija Narodnoj Riespublikie, stolicy czasy panowania UjguCzyn- "bieżawszaja" Moskwa iz 1962, s. 65-67; w Mongolskoj tamże, s. 5-10; K . W . W j a t k i n a, Archieologiczeskije golskoj « der Traces Narodnoj pamjatniki Riesw Mon­ " S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , v o l . 1: 1959, s. 93-106. P a t r z n p . D. M a j d a r, Architiektura 1971, s. 91, o r a z W . R a d l o f f , i gradostroitielstwo A t l a s der Alterhiimer Mongolii, der Mongolei, Moskwa S.-Pietierburg 1892, p l . 40, fig. 1, 2. P o r . także p r z y p i s 17. i» S . Godzin ski, W kręgu lamajskich żeliwnej figurki legend i mitów, Warszawa 1981, s. 125-126. *° O wykorzystywaniu żółwia miał stanąć k l a s z t o r , p i s z e n p . A . P o z d n i e e w , styriej i buddijskago posledniago k narodu, duchowieństwa S.-Pietierburg w Mongolii do Oczerki w oznaczenia miejsca- by ta buddijskich swjazi s otnoszenijami gdzie monasego 1887, ,s. 23. O o z n a c z a n i u figurką żółwia m i e j - �NOWOROCZNE 263 GRY MONGOLSKIE Żaba w wierzeniach mongolskich, p r z y n a j m n i e j jeśli chodzi o w i e k X I X , pełniła funkcję podobne do t y c h , j a k i e p r z y p i s y w a n o żółwiowi. Występuje w n i c h przede w s z y s t k i m jako podstawa ziemi. Świadectwem j e j udziału w akcie k r e a c j i są przede w s z y s t k i m m i t y . Mongołowie łączyli też żabę symbolicznie z płodnością, re-kreacją świata, przejś­ ciem z pierwotnego chaosu do s t a n u życia. Wskazują na to chociażby wspomniane przykłady budowania f i g u r y tego zwierzęcia w sytuacjach szczególnych, będących m o m e n t a m i faktycznego l u b pożądanego przej¬ ścia. T a k szeroko pojętą symbolikę żaby s p o t y k a m y też w i n n y c h k u l ­ turach świata, n i e t y l k o w M o n g o l i i *>. S y m b o l i k a żaby w y k a z u j e w i e l e cech wspólnych z symboliką nada­ waną przez wiele ludów świata żółwiowi . Taką symboliczną tożsamość żaby i żółwia o b s e r w u j e m y także w M o n g o l i i , w m i t a c h , wierzeniach i magicznych zabiegach mieszkańców tego k r a j u . Czy żaba w w i e r z e ­ niach mongolskich zastąpiła częściowo żółwia, czy też od początku w y ­ stępowała z n i m równocześnie, a może poprzedziła go w t y c h w i e r z e ­ niach (por. chociażby kosmogoniczne koncepcje wczesnych buddystów i prebuddyjskie), t r u d n o powiedzieć. Odpowiedzi na te p y t a n i a nie z n a j ­ dziemy prawdopodobnie w l i t e r a t u r z e . D o w o d e m n a to, iż możliwe było zastąpienie w wierzeniach żółwia przez żabę, jest choćby g r a zwana ałag melchij bróch, w której n a prze­ łomie r o k u budowano, a następnie dzielono figurę melchij. Korzenie tej g r y sięgają, j a k się w y d a j e , g r u n t u chińskiego, gdzie bez wątpie­ nia budowana f i g u r a przedstawiała żółwia . A j e d n a k część Mongołów (przede w s z y s t k i m Ojratów) jest przekonana, że w grze chodzi o żabę. O symbolice t e j g r y i j e j f u n k c j a c h magicznych będzie m o w a w d a l ­ szej części artykułu. S y m b o l i k a żółwia i żaby, i c h związki z re-kreacją i kontynuacją życia, była wzmacniana przez symbolikę s a m y c h astragali, których uży­ wano do b u d o w y t y c h f i g u r . I o d w r o t n i e : występowanie astragali w p o ­ łączeniu ze zwierzętami, którym p r z y p i s y w a n o symbolikę płodności 2 1 2S 24 pocho^vku. moM^iono m i 'w OGirtTsInsj j. z&chodniGj dziłam b a d a n i a . op. cit., s. 221, 224-225; N i e k l j u d o w , " P o t a n i n , czeskoj i folklorno-epiczeskoj simwolike u mongolskich łota, " E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, s. 76; t e n ż e , Oija, [w:] Mify narodów " P a t r z : Dictionary 1974, s. 204-205. » Dictionary 0 mira, M o s k w a 0 f Symbols f Symbols..., -hpai, Mongolskich 1958, s. 113. A u t o r mifołogi- narodów zomijolo- Amsterdam s. 471. do b u d o w y t j . żółwiowe t a b l i c z k i . I n f o r m a c j e te podaje Rutland gry. o simwolika A d d e Vrie.s [ed.], figury której występował żółw, z w a n o w C h i n a c h kwai w Zamietki narodów: 1982, s. 173. and Imaginery, ** Chińczycy i Koreańczycy używali Grę, czyści Mon§oliij jjdy ipxow3 n i e podaje żółwia płytek p'ai, a w K o r e i S . C u 1 i n, Games of the domino. ke-puokOrient, j e d n a k bliższych i n f o r m a c j i o regułach t e j �264 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ i udział w akcie stworzenia ziemi, potwierdzało symboliczne związki samych astragali z płodnością, kontynuacją życia, mnogością. Jak już wspomniałam, zarówno żółw j a k i żaba są wyraźnie zwią­ zane z s y t u a c j a m i przejścia. I c h f i g u r y pojawiają się wówczas, g d y pożądana jest zamiana śmierci w życie (np. w czasie choroby będącej s y m b o l i c z n y m s y n o n i m e m śmierci), na przełomie r o k u . W t a k i c h prze­ łomowych sytuacjach pojawia się także astragal. I o n spełnia f u n k c j e magiczne w czasie choroby, wesela, podczas którego panna młoda t r a k ­ towana jest jako przedstawicielka "tamtego świata", pochówku, n a r o ­ dzin, zakończenia r o k u i t p . A s t r a g a l występuje również t a m , gdzie n i e ­ zbędne jest wzmocnienie życia, t j . wówczas, gdy s t a n o w i zabawkę ( a m u ­ let) niemowlęcia. D l a współczesnych n a m Mongołów szagaj to nie t y l k o s y m b o l k o n ­ t y n u a c j i życia, płodności i mnogości, lecz także s y m b o l pasterskiej go­ spodarki (przy c z y m s y m b o l i k a t a nie jest powszechnie znana miesz­ kańcom M o n g o l i i ) . Łączeniu s y m b o l i k i astragali z gospodarką pasterską towarzyszy nadawanie poszczególnym s t r o n o m kości nazw zwierząt h o d o w a n y c h przez pasterzy: strona węższa to " k o ń " (mong. m o r ' ) , a j e j przeciwstawna — "wielbłąd" (mong. temee), s t r o n y szer­ sze to " o w c a " (mong. choń) i " k o z a " (mong. jamaa). Strona zwana te­ mee nosiła czasem nazwę ucher (krowa), (ryc. 1). Podobne n a z w y n o ­ siły też poszczególne s t r o n y kości u Buriatów i Kałmuków ^. Ch. D a - R y c . 1. Kości do g r y (szagaj). " k o z a " z a : E . T a u b e, Einige O d l e w e j : kość w położeniu "koń", " w i e l b ł ą d " , Mongolische Unterhaltung spiele „Jahrbuch des M u s e u m für "owca" Völkerkunde z u L e i p z i g " , B . 24: 1967, S. 56 rambadzar i D . Tangad sądzą, że n a z w y te zostały wprowadzone w ó w ­ czas, gdy Mongołowie stali się l u d e m pasterskim. W czasach myśliw­ s k i c h używali astragali jeleni, a poszczególne s t r o n y kości n a z y w a l i odpowiednio bök, czik ta i alcz. Bök odpowiadał stronie choń, czik-jamaa, 2 5 piski Patrz: K . D. Ł o g i n o w s k i j , Czitinskogo Otdielenija U . E . E r d n e w , Kalmyki, Igry Priamurskogo E l i s t a 1970, s. 260. bur jat Otdieła wostocznogo RGO", nr Zabajkalia, 2: 1897, s. "Za­ 51; �NOWOROCZNE to — temee, alcz 265 GRY MONGOLSKIE mór'2«. N a j a k i c h źródłach o p a r l i się c y t o w a n i a u ­ torzy, n i e wiadomo. Podane przez n i c h n a z w y odpowiadają n a z w o m sto­ sowanym jeszcze w X I X w . przez Buriatów i Kałmuków, a więc t r u d n o fr]e uznać za dowód i c h przedpasterskiej przeszłości. U p a t r y w a n i e w astragalu s y m b o l i k i gospodarki, j a k czyni to część współczesnych n a m pasterzy mongolskich, jest z pewnością zawężeniem jego pierwotnej s y m b o l i k i płodności i k o n t y n u a c j i życia, potwierdzo­ nej dla w i e l u ludów świata, j e j uszczegółowieniem. G d y b y astragal był wyłącznie s y m b o l e m pasterskiej gospodarki, nie używano b y go zapew­ ne w zabiegach odnoszących się do życia i zdrowia człowieka, w obrzę­ dach i sytuacjach przejścia, wykraczających daleko poza r a m y paster­ stwa. Możemy też przypuszczać, że ludyczne znaczenie astragali, w któ­ rych istotne stają się n a z w y poszczególnych s t r o n kości i i c h wartości, zostało nadane t y m kościom później niż i c h znaczenie magiczne, dla którego, być może, n a z w y nie miały znaczenia, nie mówiąc już o zna­ czeniu s y m b o l i c z n y m . U w i e l u ludów świata oznaczenia poszczególnych stron kości używanych do g r y nie miały nic wspólnego z symboliką płodności i m a g i c z n y m znaczeniem astragali. N a z w y te odwoływały się do podziałów społecznych, profesji (np. w G r e c j i i Persji), używano też oznaczeń c y f r o w y c h (np. Indie) Zapewne i w t y c h k u l t u r a c h magicz­ ne f u n k c j e astragali wyprzedziły w czasie i c h f u n k c j e ludyczne. W nazwach poszczególnych s t r o n kości na uwagę zasługuje nie t y l ­ ko samo nazewnictwo, lecz także, a może przede w s z y s t k i m , stosunek tych nazw i odpowiadających i m s t r o n wobec siebie. Poszczególne s t r o ­ n y kości, stanowiące n a t u r a l n e opozycje jako b o k i przeciwległe, były także opozycjami z u w a g i na nazwy. U ludów mongolskich " k o ń " był przeciwstawiany "wielbłądowi" l u b " k r o w i e " , " o w c a " zaś — kozie". Potwierdzenie w s p o m n i a n y c h opozycji s p o t y k a m y także w wierzeniach t y c h ludów. Koza, wielbłąd i k r o w a , t o zwierzęta o z i m n y m oddechu (chujten choszuu mai). Koń i owca należą natomiast do zwierząt o go­ rącym oddechu (chaluun choszuu mai). Zwierzęta zimne łączą się zaw­ sze w wierzeniach z " t a m t y m światem", z k i e r u n k i e m d o l n y m , złem. Zwierzęta gorące łączone są natomiast z dobrem, górą. K o n i o m p r z y ­ pisuje się pochodzenie niebiańskie. K o n i e i owce należały też niegdyś do zwierząt składanych N i e b u w ofierze. W astragalach mongolskich zachowana została reguła, j a k i e j przestrzegano i w i n n y c h k u l t u r a c h świata, oznaczając s t r o n y kości (także sześciennych), opozycyjności s t r o n . Opozycja t a była podkreślana przez oznaczenia cyfrowe, l i t e r o w e , r y ­ s u n k i . Powtarzała ona z k o l e i symboliczną opozycyjność kierunków, s t r o n świata, pór r o k u i t p . *• C h . D a r a m b a d z a r, D. T a n g a d, Cagaan dzarim 8 7 togloom, T . A. sard naaddag mongol ardyn " S z i n d z l e e h U c h a a n A m r d a l " , n r 1: 1980, s. 75. Sebeok, P. G . B r e w s t e r , Studies in Cheremis: I n d i a n a U n i v e r s i t y P u b l i c a t i o n s , F o l k l o r e S e r i e s , n r 11, B l o o m i n g t o n Games v o l . 6, 1958, s. 43. �266 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W y k o r z y s t a n i e kości, których s t r o n y wyrażają element opozycji, w grach, przede w s z y s t k i m noworocznych, jest j a k najbardziej z r o z u ­ miałe. Cały okres noworoczny jest b o w i e m w w i e r z e n i a c h czasem, w którym toczy się w naturze w a l k a między opozycjami życia i śmierci i i c h p o c h o d n y m i (dobrem — złem, bielą — czernią itp.), Opozycyjność wyrażana przez poszczególne s t r o n y astragali koresponduje także z za­ biegami m a g i c z n y m i , mającymi zapewnić przejście o d s t a n u śmierci do stanu życia, wzmocnić życie i zapewnić jego ciągłość, w których uży­ w a n y był astragal. GRY NOWOROCZNE. SYMBOLICZNO-MAGICZNY PODZIAŁ SZCZĘŚCIA P r z y j r z y j m y się teraz grom, w którym używano astragali. Z a n i m jednak przejdę do i c h opisu, chciałabym dodać, że gier z użyciem t y c h kości było niegdyś znacznie więcej, niż możemy to odtworzyć dziś n a podstawie dostępnych źródeł . Po niektórych grach pozostały już t y l ­ ko nazwy, podczas g d y same reguły uległy zapomnieniu. Po w i e l u grach zaginął w s z e l k i ślad. Wśród gier n o w o r o c z n y c h bardzo rozpowszechnione były takie, któ­ re polegały n a t y m , b y zgarnąć dłonią j a k największą ilość astragali rozrzuconych na podłodze, s t o l i k u l u b na z i e m i p r z y jednoczesnym s c h w y t a n i u podrzuconej uprzednio jednej kości l u b innego p r z e d m i o t u (szagaj awach). Liczba uczestników i kości w grze była dowolna. Cza­ sem gra dzieliła się na t r z y fazy. W pierwszej gracze z b i e r a l i kości r z u ­ cone tak, b y znajdowały się b l i s k o siebie ( r z u t t a k i nazywano bandżaa szagaj albo szagaj awach). W d r u g i e j kolejce pozostałe kości rozrzucano tak, b y odległości między n i m i były większe niż w p i e r w s z y m rzucie (rzut zwany chajaa). N a koniec pozostałe kości układano w szeregu (duudżuu szagaj). Zebranie kości leżących w jednej l i n i i było n a j t r u d ­ niejsze, dlatego zezwalano graczom n a pozostawienie 1-2 sztuk. Kości pozostawione przez gracza zwano suul (ogon). 28 Podobny charakter miała też gra zwana aduu chumich, w której gracze podrzucali 3-5 kości, łapiąc j e n a j p i e r w na zewnętrzną stronę dłoni noszącą w grze nazwę uul (góry), a następnie na stronę wewnętrz­ ną, zwaną t u stepem (tal). Uczestnikami gier t y p u szagaj awach i aduu chumich b y l i przeważ­ nie młodzi mężczyźni w w i e k u 16-40 l a t . T y p o w o dziecięcą grą była natomiast dolnuur. Każde dziecko miało 5 astragali, które układano koliście na ziemi. Dzieci podrzucały do góry 1 astragal, z w a n y strzałą (sum), a łapiąc go musiały wziąć jednocześnie jedną z kości leżących w kręgu bez d o t y k a n i a pozostałych. Wygrywało to dziecko, które p i e r w ­ sze zebrało swoje astragale według określonych reguł. D . A m a r s a n a w a r t y k u l e Mongolskije nacionalnyje igry, "Mongolia", 8: 1980, s. 25 pisze np., że d a w n i e j Mongołowie z n a l i 108 gier w kości. 2 8 nr �NOWOROCZNE 267 GRY MONGOLSKIE Grą najbardziej rozpowszechnioną wśród ludów mongolskich, w y ­ stępującą także wśród i n n y c h mieszkańców A z j i Środkowej, polegają­ cą również na zebraniu rozrzuconych kości p r z y jednoczesnym c h w y t a ­ n i u podrzuconego p r z e d m i o t u , jest szagaj szüürech, z w a n y też l o k a l n i e szagaj atgach albo szagaj cochich (w zachodniej części k r a j u ) , a także szagaj andraa l u b andraa awach (w części centralnej). Podrzucany k a ­ wałek m e t a l o w e j p l e c i o n k i , przypominający f r a g m e n t kolczugi w o j o w ­ n i k a , nosił najczęściej nazwę szüür albo sum. G r a dzieliła się przeważ­ nie na t r z y fazy (identyczne j a k w szagaj awach). Jeden z m o i c h i n f o r ­ matorów przed ok. 40 l a t y obserwował grę szagaj szüürech w a j m a k u archangajskim. Grano przez 2-3 d n i (w okresie noworocznym), p r z y c z y m jeden z grających rzucił szüür t a k wysoko, że n i e m a l dotykał n i m tono ( o k i e n n o - d y m n i k o w e g o o t w o r u j u r t y ) . I n f o r m a t o r t e n uznał r z u ­ canie p l e c i o n k i t a k wysoko za niewłaściwe, gdyż z a n i m szüür upadł z tej wysokości n a ziemię, gracz zdążył zebrać w i e l e kości Grający nie reagowali j e d n a k n a te zarzuty. Rzucanie szüür w k i e r u n k u tono mogło, j a k sądzę, symbolicznie wyrażać ideę przejścia, charakterystyczną dla wierzeń noworocznych, a także symbolikę samego tono (jak t w i e r d z i M Eliade s y m b o l i k a górnego o t w o r u o d D r o w a d z a i a c e e o d v m w siedzi¬ bach l u d z k i c h iest bezpośrednia t r a n s f o r m a d a uwieńczonego w m i t a c h wyobrażenia osi kosmicznei mieisca łączności m i e d z y ziemia a poza­ z i e m s k i m i s f e r a m i w s z e c h ś w i a t a " Być może ów g r a c z Drasnął też za­ pewnić sobie w y g r a n a n a w i a z u i a c svmboliczno-magicznv k o n t a k t z do­ b r y m i m o c a m i " t a m t e g o świata") W k u l t u r z e ludów m o n g o l s k i c h z n a i d u i e m v wiele przykładów udziału tono w m a g i i zapewniania pomyślnoś­ ci nrzywoływania na pomoc - za iego pośrednictwem - d o b r y c h sił związanych z "górą" 30. Rzucanie szüür w k i e r u n k u tono jest również godne u w a g i ze wzglę­ d u na symboliczne znaczenie tego o t w o r u . W w i e r z e n i a c h mongolskich tono jest s y m b o l e m Nieba i zarazem miejscem, gdzie przebywają dusze nienarodzonych dzieci. Szüür lecąc k u tono i zetknąwszy się z miejscem s k u m u l o w a n e j płodności przenosił ją następnie na ziemię. Magiczne właściwości miał też s a m szüür j a k o p r z e d m i o t m e t a l o w y . P r z e d m i o t y z żelaza i ołowiu były powszechnie używane nie t y l k o p r z e z Mongołów do w a l k i ze złem, p r z y p i s y w a n o i m jednocześnie" znaczenie ochronne. Do w a l k i ze złem i ochrony przed n i m używano też strzał. W grach reprezentują je kości noszące nazwę sum. Nazwą tą określano też cza­ sem s a m szüür. Występowanie metalowej p l e c i o n k i i "strzał" w grach wskazuje na związek t y c h gier z magią zwalczania zła. Świadczą o t y m 2 8 M . E l i a d e , Sacrum, 80 Przykłady p a t r z np.: Kultura mit, historia, 1977; L . L . W i k t o r o w a , Mongoły. s k w a 1980, s. 27. W a r s z a w a 1974, s. 75-79. i byt Kalmykow, Proischożdienie A. G. Mitrow nar oda i istoki [red.], kultury, Elista Mo­ �268 IWONA KABZINSK A-STAWARZ ponadto wspomniane r z u t y kości i sziiiir 'ku tono, czy w ogóle do góry. Gest w y r z u c a n i a przedmiotów k u górze wskazywał też k i e r u n e k , z j a ­ k i m Mongołowie łączyli pomyślność. "Góra" — stąd pochodzi szczęście człowieka, t a m ważą się jego losy. T a m też przebywają dobre bóstwa opiekuńcze. W geście zbierania kości możemy natomiast widzieć s y m b o l i c z n y p o ­ dział darów, j a k i e bóstwa opiekuńcze rozdzielają między ludzi. Kości symbolizujące gospodarkę pasterską reprezentowały t u ów dar, stada stanowiące podstawę b y t u pasterzy. I m więcej kości udało się zebrać podczas g r y , t y m znaczniejsze miały być korzyści pasterza i jego r o ­ dziny, t y m większa liczba h o d o w a n y c h zwierząt. T a k wierzono i w t y m magiczno-wróżebnym celu grano podczas nowego r o k u . W grze aduu chumich gracz zbierał symbolicznie stada k o n i (aduut a b u n y ) przenosząc je z " g ó r " będących o d p o w i e d n i k i e m Nieba, osią łączącą ziemię z Niebem, na step (wewnętrzna strona dłoni), a więc do swojego środowiska, w swój świat. W grze dolnuur grający zbierał k o ­ lejno 5 kości, symbolizujących (jak można się domyślać) 5 podstawo­ w y c h rodzajów zwierząt, h o d o w a n y c h przez m o n g o l s k i c h pasterzy. Patrząc szerzej można widzieć w t y c h kościach 5 elementów, z których zbudowany jest cały świat, s y m b o l i c z n y w y r a z pewnej całości, jaką b y ­ ła piątka. Magiczny charakter przyciągania pomyślności z góry miała też g r a znana w całej M o n g o l i i i zwana iinee saach l u b gilu saach. G r a ta w y ­ stępowała na terenie M o n g o l i i jeszcze w początkach naszego w i e k u , o czym świadczą w y p o w i e d z i współczesnych mieszkańców tego k r a j u . I n f o r m a c j i o tej grze nie spotkałem natomiast w l i t e r a t u r z e . W iinee saach (gilu saach) grały przede w s z y s t k i m dzieci. Każde z dzieci p o d ­ rzucało kolejno 4 astragale (w guii saaah — 3), łapiąc j e szybko, b y żaden z n i c h nie upadł na ziemię. P r z y p o m i n a to cyrkową żonglerkę p r z e d m i o t a m i . Ten, k o m u n i e udała się sztuka, oddawał 2 astragale p r z e c i w n i k o w i . Kości zdobyte od i n n y c h zawodników gracz składał na kupkę, podrzucając zawsze t y l k o 3 l u b 4 astragale. Rodzice zachęcali dzieci do t e j g r y szczególnie w okresie n o w o r o c z n y m . Dzięki n i e j n a d ­ chodzący r o k miał być o b f i t y w zwierzęta. Wierzono b o w i e m w j e j znaczenie magiczne. Podrzucane kości były j a k b y s y m b o l e m w y m i o n dojonych zwierząt. G d y podrzucano je szybko i s p r a w n i e , obserwują­ cy miał wrażenie, że tworzą jedną białą linię, którą m o i i n f o r m a t o r z y przyrównywali do s t r u g i mleka, do białego sznura. O t y m , że czynność tę t r a k t o w a n o j a k najbardziej serio (z u w a g i n a j e j c h a r a k t e r magicz­ n y ) świadczy ogromna troska o szczegóły Dzieci przedstawiające czyn¬ ność dojenia zwierząt przybierały takie pozy, j a k i e przyjmują d o j a r k i . Pozy te są zróżnicowane zależności od rodzaju dojonego zwierzęcia. G d v dzieci naśladowały doienie krów siadały z l e w v m k o l a n e m o o d niesionym, a p r a w y m o p a r t y m na ziemi. G d y i c h czynność wyrażała do- L . �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 269 jenie kobył, t o p r a w e kolano było uniesione, a lewe oparte. P r z y doje­ n i u owiec dzieci siadały na piętach trzymając nogi szeroko rozstawione w kolanach, a g d y doiły wielbłądzice, to stały, trzymając prawą nogę opartą o k o l a n o lewej (wyprostowanej). Jednocześnie kości zdobyte o d przeciwnika i odkładane na kupkę leżały zawsze stroną noszącą nazwę "dojonego" zwierzęcia k u górze. P r z y położeniu kości brana też była pod uwagę i c h pozycja wobec gracza. Każda strona kości m a b o w i e m l e w y i p r a w y bok, różniące się wyraźnie kształtem. L e w y bok odpowiadał samcowi, p r a w y zaś samicy — l e w a strona jest b o w i e m dla Mongołów stroną męską, p r a w a zaś kobiecą. Gracz układał więc zdobyte kości b o ­ k i e m odpowiadającym samicy zwierzęcia k u górze. W t e n sposób za­ pewniał sobie mnogość stad, mnogość mlecznych produktów i k o n t y n u a ­ cję stada (symbolika astragalu i udział samicy w p r o k r e a c j i stada). Gra iinee saach (guii saach) w końcu X I X w . towarzyszyła nie t y l k o obrzę­ dom n o w o r o c z n y m , choć z t y m i była najbardziej związana i p i e r w o t n i e prawdopodobnie n i e pojawiała się w i n n y m kontekście. Jej magicznowpomagający c h a r a k t e r zaczęto wykorzystywać także m . i n . w świę­ t a c h związanych ze składaniem ofiar p r z o d k o m , N i e b u i d u c h o m p r z y ­ r o d y (tzw owoo tachich) w związku z w y k o n y w a n i e m ważniejszych prac pasterskich. M o i i n f o r m a t o r z y n i e p o t r a f i l i jednak wytłumaczyć, j a k było t o możliwe l a t e m , a właśnie wówczas organizowano owoo tachich i większość prac związanych n p . ze strzyżą owiec i produkcją wojłoku, w okresie, g d y obowiązywał zakaz g r y w kości. W początku naszego w i e k u dzieci grywały w e wspomnianą grę także w d n i powszednie p r z y aprobacie rodziców. Z i n n y c h gier, w których możemy doszukiwać się symbolicznego p r z y ­ ciągania pomyślności oraz podziału bogactwa danego przez Niebo (przez gospodarza p r z y r o d y Lusa) i zapewniających mnożenie się stad (symbo­ l i k a astragala) należałoby wymienić n p . chumpraj. Grano 3 astragalami. Każdej stronie kości odpowiadała pewna liczba punktów. N p . za r z u t w s z y s t k i c h t r z e c h kości na stronę " k o z y " gracz otrzymywał 1 p u n k t . Podobnie, jeżeli rzucił wszystkie kości n a stronę " o w c y " albo jeśli r z u ­ cił d w i e " o w c e " i jedną "kozę" l u b d w i e " k o z y " i jednego "wielbłąda", dwa "wielbłądy" i "kozę", d w a " k o n i e " i " o w c e " . D w a p u n k t y o t r z y ­ mywał gracz za w y r z u c e n i e dwóch "wielbłądów" i jednego " k o n i a " l u b dwóch " k o n i " i jednego "wielbłąda". Wreszcie za w y r z u c e n i e trzech " k o n i " otrzymywał t r z y p u n k t y . Grano do osiągnięcia ustalonej przed gra s u m v nunktów Gre te zapisałem w a i m a k u c e n t r a l n y m i w zachod­ n i m a j m a k u k o b d o s k i m . W części wschodniej występowała podobna gra o nazwie umbraa. Grano t a m czterema astragalami do osiągnięcia ustalonei s u m v Dunktów Za wyrzucenie czterech i e d n a k o w v c h kości gracz otrzymywał 4 p u n k t y za d w i e iednakowe i d w i e iednakowe (np. d w i e " o w c e " i d w i e " k o z y " ) - 2 p u n k t y , za cztery różne kości dosta¬ wał 8 punktów. G d y wyrzucił t r z y jednakowe kości l u b t r z y różne nie �270 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ otrzymywał punktów w ogóle. N a podobnej zasadzie polegała g r a z w a ­ na w a j m a k u c e n t r a l n y m dôrwôn berch orchoćh, której uczestnicy r z u ­ cali także czterema astragalami. Suma punktów, jaką otrzymywał gracz za wyrzucenie poszczególnych s t r o n , odpowiadała pozycji, jaką zajmo­ wały zwierzęta domowe w k u l t u r z e mongolskiej. Największym sza­ c u n k i e m w t e j k u l t u r z e cieszył się koń, a więc za jego w y r z u c e n i e w grze gracz otrzymywał najwięcej punktów. Wartość zwierząt w grach była mierzona nie t y l k o p u n k t a m i , lecz także wyrażana u m o w n i e w pieniądzu. N p . w grze zwanej tawan lanbodoch, w którą grano we wschodniej M o n g o l i i , za w y r z u c e n i e " o w c y " gracz otrzymywał 30 l a n « , za " k o z ę " — 20, za "wielbłąda" 40 i za " k o n i a " — 50 l a n . Rzucano 5 astragalami po 5 r a z y (znów powtarza się liczba 5!). W y g r y w a ł ten, k t o uzyskał 1000 l a n (1000 też s y m b o l i z o w a ­ ło pewną całość, pełnię, dostatek). I t e j grze p r z y p i s y w a n o znaczenie magiczne. Grano w nią podczas Cagaan Sar i na j e j podstawie wróżo­ no o nadchodzącym r o k u . S y m b o l i c z n y podział bogactwa wyrażała także g r a zwana móngocech (zapisałem ją w a j m a k u c e n t r a l n y m ) . Gracze układali cztery rzę­ d y poziome, kładąc w j e d n y m z n i c h astragale stroną " k o n i a " k u górze, w d r u g i m astragale odwrócone na stronę "wielbłąda", w t r z e c i m — " o w c y " , a w c z w a r t y m " k o z y " . Uczestnicy r z u c a l i kolejno kostką. W z a ­ leżności od tego, na którą stronę upadła kostka, grający zabierał t a k i e samo "zwierzę" z jednego z rzędów. Jeżeli ktoś wyrzucił kostkę n a s t r o ­ nę, która nie miała już swego odpowiednika w żadnym rzędzie, m u ­ siał oddać takie "zwierzę", j a k i e wyrzucił. Wygrywał ten, k t o zebrał najwięcej kości. Podobną grę opisuje N . Namdżildordż . Nosi ona naz­ w ę chuszuu malyn dzajaa bodoch i została zapisana przez autora w a j ­ m a k u ôwôrchangajskim. Gracze r z u c a l i t a m czterema astragalami j e d ­ nocześnie i na podstawie uzyskanych wyników zabierali "zwierzęta" z poszczególnych rzędów. W grze zapisanej przez Namdżildordża n i e było astragali s t a w i a n y c h na stronie " k o z y " do góry. Zamiast n i e j w y ­ stępowała " k r o w a " . 32 Symboliczny podział bogactwa, którego m i e r n i k i e m były dla paste­ rza stada zwierząt, następował nie t y l k o przez symboliczne przyciąga­ nie pomyślności (gry polegające na łapaniu j a k największej liczby kości p r z y jednoczesnym podrzucaniu astragalu l u b m e t a l o w e j p l e c i o n k i k u górze) czy też dzielenia "zwierząt" w zależności o d w y r z u c o n y c h astra­ g a l i i ilości zdobytych punktów. O podziale t y m mówiły także g r y , w których uczestnicy p s t r y k a l i palcami w kości leżące j e d n a k o w y m i » L a n — jednostka wagowa srebra. W ną ok. 37 g. W W grze, tek. 82 Mongolii miała ona wartość stałą r ó w ­ C h i n a c h n a t o m i a s t każda p r o w i n c j a posługiwała się i n n y m łanem. oczywiście, l a n s t o s o w a n y Namdżildordż, jest umownie op. cit., s. 110. j a k o " c e n a " poszczególnych pły­ �NOWOROCZNE 271 GRY MONGOLSKIE stronami k u górze, b y kości te zetknęły się nie poruszając p r z y t y m i n ­ nych. G d y czynność ta udała się, gracz zabierał kości, które zetknęły się w w y n i k u pstryknięcia. Jeżeli nie — czynność p s t r y k a n i a w y k o n y ­ wał następny grający. G r y te nosiły różne nazwy. N p . w a j m a k u cen­ t r a l n y m zwano j e szagaj charwach (w odróżnieniu od i n n e j popularnej g r y noszącej w M o n g o l i i to właśnie miano, t u zwanej jesón tochoj) i grano 7-12 astragalami przypadającymi na jednego gracza. I n n a gra oparta na t y c h samych zasadach nosiła nazwę dżaran szagajny tag. G r a ­ no t u 60 astragalami (łącznie). C i e k a w y m p r z y p a d k i e m t e j g r y jest duuguj doloococh. Grano w nią również podczas Cagaan Sar i uczestni­ czyły w niej przede w s z y s t k i m dzieci. Grało na ogół 2-3 dzieci, z któ­ r y c h każde miało 7 kości. Kości rzucano na podłogę. G d y dwie z n i c h upadły na jednakową stronę, to gracz, który wykonywał r z u t , pstrykał palcami t a k , aby jedna kość uderzyła o drugą. G d y pozostała t y l k o jedna kość, to rzucano ją kolejno, aż upadła na stronę " k o n i a " . Jeżeli gracz wyrzucił " k o n i a " , to siedzący obok oddawał m u jedną ze zdoby­ t y c h uprzednio kości. P i e r w s z y gracz rzucał obie kości. Jeżeli upadły na tą samą stronę, to pstrykał znów i t d . Grających obowiązywał jeden w a r u n e k : zachowanie milczenia podczas całej g r y . Z w a r u n k i e m t y m nie spotkałam się w odniesieniu do i n n y c h gier, poza wspomnianą t u ­ taj. Dlaczego gracze m u s i e l i milczeć? M o i i n f o r m a t o r z y mówili, że gra była przez to bardziej interesująca l u b że chodziło o to, b y n i k t nie o d ­ padł z g r y ; aby przez złamanie zakazu mówienia zawodnik n i e został w y e l i m i n o w a n y z w a l k i . Dlaczego jednak w walce miało m u przeszko­ dzić słowo? Nasuwa się analogia z b a j k a m i , w których bohaterowie p r a g ­ nący zdobyć jakiś przedmiot, uratować kogoś z n i e w o l i i t p . zobowią­ z y w a l i się zachować milczenie. W p r z e c i w n y m razie nie m o g l i w y k o ­ nać swego zadania, a nawet groziła i m śmierć. Milczenie miało też chronić przed a t a k i e m zła n p . podczas polowań. Zakaz mówienia n a polowaniach występował u większości ludów A z j i . Chodziło o to, a b y nie zwracać u w a g i zwierząt i gospodarzy lasów, aby ukryć przed n i m i zamiary myśliwych. Czy t e n sam zakaz występujący w grze możemy tłumaczyć w t a k i sam sposób? Czy w grze chodziło również o u k r y c i e zamiarów człowieka (dzielenie bogactwa)? Bvć może t a k właśnie bvło skoro wypowiedzenie słowa eliminowało zawodnika z gry, pozbawiająć go t v m s a m v m w a r i w i i d 7 i a h i w t v m <?vmholir7nvm nodziale h o gactwa Bvć może zakaz L w f e n i a obowiazvwał także w i m w c h grach l u b w grach onartvoh i a k T a L L ę k a n i u w kości leZce iedn kowv m i s t r o n a m i do góry * " a J Y Darambadzar i Tangad uważają, że na rozrzuceniu kości i s t r z e l a n i u palcami, b y kości te zetknęły się, polegały najstarsze g r y mongolskie. P i e r w o t n i e miano p r z y t y m strzelać do kości leżących s t r o n a m i prze­ c i w n y m i do góry, n p . próbowano zetknąć kość leżącą stroną " o w c y " k u górze z kością leżącą stroną " k o z y " (również k u górze). G r a ta nosiła �272 IWONA KABZINSKA-STAWARZ nazwę bok czig niaslach l u b też bogcog niaslach. Później — dokładnie nie w i a d o m o k i e d y — zaczęto strzelać do j e d n a k o w y c h kości . Czy s t y k a n i e kości leżących na p r z e c i w s t a w n y c h s t r o n a c h miało ozna­ czać pierwotną walkę między d w o m a opozycjami, j a k a toczyła się zaw­ sze w m o m e n t a c h przejścia i która rozpoczęła się już w momencie s t w o ­ rzenia życia n a ziemi? Czy dlatego, że w a l k a ta była niebezpieczna dla życia, obowiązywał zakaz mówienia podczas g r y przedstawiającej te zmagania? N i e p r z y p a d k o w a w y d a j e się też liczba kości używanych w grach — 7, 12, 60. Suma 60 i 12 p o w t a r z a się też w i n n y c h grach noworocznych. Miało to zapewne związek z kalendarzem mierzącym czas 6 0 - l e t n i m i c y k l a m i (dużymi), z których każdy był podzielony na 5 c y k l i 12-letnich (małych)? Cyfrą "kosmiczną" była także 7, oraz — występujące w większości gier — 3 i 5 (liczba kości używanych w grach). Idea podziału szczęścia, bogactwa, znajduje najpełniejszy wyraz w noworocznej grze zwanej ałag melchij óróch. Łączy się ona p r z y t y m z ideą stworzenia ziemi (symbolika żółwia i żaby) oraz z ideą długo­ wieczności (symbolika żółwia). W przeddzień nowego r o k u w j u r t a c h zamieszkanych przez głowy rodzin budowano z astragali figurę melchij. B u d o w a n o ją w następujący sposób: z 36 kości tworzono plecy (6 rzędów po 6 kości), z 16 nogi (4 po 4 kości), z 6 szyję, z 1 serce, z 2 n e r k i (2 r a z y po 1 kości), z 3 ogon, z 5 głowę, z 20 paznokcie (4 łapy po 5 paznokci — r y c . 2). W l i t e r a t u ­ rze znalazłam informacje o możliwościach r o z b u d o w y w a n i a f i g u r y o do­ datkowe elementy. Np. p r z y głowie z astragali p o m a l o w a n y c h n a czer­ w o n o budowano ognisko domowe, zamiennik ognia — jednego z pięciu elementów, koło ogona kładziono 3 kości pomalowane na czarno (repre­ zentujące żywioł w o d n y ) , z lewej s t r o n y f i g u r y kładziono 5 kości poma­ l o w a n y c h na niebiesko (drzewo), z p r a w e j s t r o n y pleców kładziono 3 białe kości (żelazo) i na 4 łapy kładziono po 1 kości żółtej ( z i e m i a ) . Nigdzie w terenie n i e znalazłam jednak potwierdzenia t e j i n f o r m a c j i , a u t o r z y zaś nie podają źródła j e j pochodzenia. Kości kładziono najczęściej stroną " o w c y " do góry. N i e l i c z n i i n f o r ­ m a t o r z y mówili o zróżnicowaniu kości, wskazując na obecny w nazwie p r z y m i o t n i k ałag — pstry, różnorodny, złożony z różnych części. W e d ­ ług n i c h głowę melchij budowano z kości leżących stroną " o w c y " k u gó­ rze, podobnie j a k ogon. Nogi z kości leżących stroną "wielbłąda" ( " k r o ­ w y " ) k u górze, a plecy — stroną " k o n i a " . A l b o też głowę budowano z kości leżących stroną " k o n i a " k u górze, łapy — " k o z y " , plecy " o w c y " , nogi " k r o w y " , a szyję z kości leżących stroną "wielbłąda" k u górze. Całość miała przypominać o t y m , że podstawą egzystencji pasterza jest hodowla pięciu rodzajów zwierząt. Czasem stosowano kości pomalowa­ ne na biało i czarno. Głowę i łapy budowano z kości p o m a l o w a n y c h na 33 34 « Darambadzar, " D a r a m b a d z a r , T a n g a d, op. cżt., s. 76. T a n g a d, op. cit., s. 75. �NOWOROCZNE 273 GRY MONGOLSKIE usta szyja oczy uszy łapy tidcs t N J d serce 0)0» CD tułów 9C&dl tJ tfl $ nerki 0>C5 pęcherz moczowy #4? ogon R y c . 2. Ułożona melchij óróch z kości (szagaj) figura żółwia występująca m . i n . w grze alag R y s . J . Kabzińska-Stawarz biało układanych stroną " o w c y " k u górze, pozostałe części melchij b u ­ dowano natomiast z kości p o m a l o w a n y c h n a czarno, które kładziono stroną " k o z y " do góry. T a k i układ kości wyrażał najpełniej ideę p i e r ­ w o t n e j w a l k i dwóch opozycyjnych elementów życia i śmierci, z który­ m i asocjują się odpowiednio biel i czerń oraz " o w c a " i " k o z a " . O p i e r ­ wocinach życia przypominała też sama f i g u r a . F i g u r a t a zajmowała honorowe miejsce w j u r c i e . Stawiano ją w czę­ ści północnej, przeznaczonej d l a burchanów i szanowanych gości oraz 18 - Etnografia Polska XXVII/1 �•i i j 274 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ j ! | •i ! ! j I ! i { ! ! | j I I ! | j j : I i j i dla głowy r o d z i n y — gospodarza j u r t y . Większość z m o i c h informatorów twierdziła, że głowa melchij zwrócona była w k i e r u n k u burchanów, według i n n y c h miała ona spoglądać w k i e r u n k u d r z w i (na południe, t j . w k i e r u n k u Słońca). F i g u r a ta stała na wojłokowym d y w a n i k u l u b n a poduszce uszytej z owczej skóry. Podściółki te zasługują n a baczniej­ szą uwagę. Wełna (skóra owcza, wojłok) jest b o w i e m t y p o w y m dla M o n g o l i i znakiem przejścia. Czasem przejścia jest też cały okres no¬ woroczny. Podczas odchodów Cagaan Sar (według i n n y c h w wigilię tego święta) przystępowano do podziału f i g u r y . Gracze, począwszy od najstarsze¬ go — jeżeli grano w wigilię święta — l u b od najmłodszego — g r y grano w n o w y r o k , a jeszcze według i n n y c h w e r s j i od tego, k t o urodził się w r o k u noszącym nazwę tego samego zwierzęcia co r o k zapoczątkowan y przez Cagaan Sar — rzucali kostką sześcienną i w zależności od l i c z ­ b y w y r z u c o n y c h oczek b r a l i odpowiadającą j e j część f i g u r y . W y r z u c i w ­ szy jedno oczko gracz mógł n p . wziąć serce, d w a — usta, oczy, n e r k i , t r z y — głowę, ogon, cztery — szyję, jedną z nóg, pięć — paznokcie, sześć — jeden z rzędów tułowia. . G d y uczestnik wyrzucił taką ilość punktów, za którą nie mógł wziąć niczego czekał na następną kolejkę l u b _ według i n n y c h i n f o r m a c j i otrzymywał coś w zamian albo oddawał to, co wziął wcześniej, mające tę samą wartość. N a podsta­ w i e wyników g r y wróżono o przyszłości w nadchodzącym r o k u . I m więcej gracz zebrał kości, t y m większego mógł się spodziewać bogactwa, szczęścia. Liczono pojedyncze kości l u b stosowano sposób, j a k i m n a j ­ częściej posługiwali się pasterze dla określenia wielkości stad, stosu¬ jąc tzw. bodo, c z y l i ogólną miarę dużych sztuk (wielbłądów, krów i k o n i ) w stadzie. N p . w t e j grze 10 kóz odpowiadało 1 bodo, 7 baranów także, podobnie j a k 1 koń i 1 wielbłąd. K t o miał najwięcej bodo t e n wygrywał. O d ilości bodo obliczano d a w n i e j w M o n g o l i i wysokość po¬ datków. Jeden z m o i c h informatorów twierdził nawet, że gra była wcześniejsza i że przyjęty w niej sposób liczenia i określania zwycięzcy stał się p i e r w o w z o r e m dla systemu podatkowego. Sporadyczne informacje pozwalają przypuszczać, że istniała g r a będąca niejako odwróceniem ałag melchij bróch. Polegało to na budowa¬ n i u f i g u r y melchij w trakcie g r y . Taką informację uzyskałam w zachodniej części M o n g o l i i u przedstawicieli mongolskiej mniejszości etnicznej Eletów i Miangatów. U Miangatów n p . jeszcze w początku X X w . urządzano zawody, k t o szybciej zbuduje tę figurę (nie było t a m g r y polegającej na dzieleniu żółwia, lecz t y l k o zawody szybkiego budowania jego f i g u r y ) . Wierzono, że zwycięzca będzie miał powodzenie w życiu, że będzie bogaty. Grano w początkach r o k u , co było zgodne z wierzeniami^ o odradzaniu się w t y m czasie podstaw ludzkiego b y t u (astragal) i świa-" ta (żółw). Większość m o i c h rozmówców była przekonaną, że alag melchij to �NOWOROCZNE 275. GRY MONGOLSKIE jedna z najstarszych gier mongolskich. W i e r z y l i też, że gra ta została wynaleziona przez Mongołów. Badania h i s t o r i i niektórych gier nie po­ twierdzają j e d n a k t y c h przypuszczeń. Figurę podobną do t e j , jaką s t a ­ w i a l i Mongołowie, b u d o w a l i b o w i e m także Chińczycy i Koreańczycy, używając w t y m celu płytek stosowanych również w grze w d o m i n o . Stąd gra ta została zapewne przejęta przez Mongołów, podobnie j a k wiele i n n y c h gier. Możliwe jest natomiast, że Mongołowie przejęli od Chińczyków samą ideę g r y , wprowadzając istotną zmianę, polegającą na w y k o r z y s t y w a n i u astragali do budowania melchij, chyba bliższym t r a d y c j i pasterzy mongolskich niż domino. Dzieląc melchij Mongołowie w i e r z y l i , że dokonują nie t y l k o podziału bogactwa, zyskując część z n i e ­ zmierzonych zasobów L u s sabdaga, ale także, że zapewniają sobie dłu­ gowieczność. Cieszono się przede w s z y s t k i m , g d y w ałag melchij grały dzieci. G r a miała j e b o w i e m ustrzec przed chorobami i zapewnić dłu­ gie życie. Wierzenia te przemawiają również za t y m , że budowana w okresie n o w o r o c z n y m f i g u r a była figurą żółwia. J e m u b o w i e m p r z y ­ pisywano symbolikę długowieczności, trwałości życia. Większość gier z użyciem astragali była g r a m i l o s o w y m i . Wiele za­ leżało od tego, w j a k i sposób upadną rzucone kości, czy gracz zdoła je zebrać, czy też nie, czy będzie umiał schwycić rozrzucone astragale w r a z z metalową plecionką l u b kością zwaną sum. Zależność od losu nie była jednak całkowita. Gracz mógł b o w i e m wpływać na przebieg g r y i zapewnić sobie zwycięstwo dzięki zręczności swoich palców i dłoni, refleksowi. Gracz, który chwytał kości w garść p o w i n i e n zrobić to t a k , aby j e d ­ na z kości wystawała spomiędzy palców i b y na nią właśnie upadł szuiir (jeżeli grano w szagaj sziiurech). Miało to sprawiać wrażenie peł­ nej ręki, obfitości, symbolizować dostatek. 3 5 KARTY M o t y w podziału bogactwa, który powtarzał się w w i e l u grach n o ­ worocznych, wyrażany był nie t y l k o za pomocą gier w kości. O podzia­ le dóbr d a n y c h człowiekowi przez gospodarzy p r z y r o d y (czynnik losu) mówiły też n p . g r y , do których używano płytek przypominających k a r ­ ty. Stara mongolska gra, do której używano d r e w n i a n y c h l u b papiero­ w y c h płytek z w i z e r u n k a m i zwierząt i ptaków, nosiła nazwę uuczuiir. W M o n g o l i i znalazłam właściwie t y l k o fragmentaryczne informacje o t e j grze. Została ona n i e m a l całkowicie zapomniana, ocalały t y l k o f r a g m e n ­ ty, z których t r u d n o złożyć całość, odtworzyć jakąś powszechną wersję. Opis t e j gry, aczkolwiek niezbyt dokładny, znalazłam u F. K o n a oraz 36 8 5 C u l i n , Games of the Orient..., F - K o n , Z a 50 let. Sobranije s k w a 1934, s. 115-116. M s. 113 (por. p r z y p . 24). socziniejni, t. 3, Ekspiedicija w Sojotiju, Mo­ �276 IWONA KABZINSKA-ŚTAWARZ u K . Łoginowskiego « . O b y d w a opisy, choć jeden dotyczy Urianchajów, d r u g i zaś Buriatów, potwierdzają ogólne zasady g r y , j a k i e udało m i się odtworzyć na podstawie i n f o r m a c j i współczesnych mieszkańców M o n ­ golii. M o i i n f o r m a t o r z y b y l i na ogół zgodni co do tego, że w grze w y ­ stępowały płytki z w i z e r u n k a m i następujących ptaków i zwierząt: szuwuu ( d z i k i ptak, bez bliższego określenia jakiego rodzaju) — 64 płytki, tuulaj (zając) — 32, buga (jeleń) — 16, chuder (piżmowiec) — 8, irbes (pantera) — 4, bar (tygrys) — 2 i arslan (lew) — 1. Każda płytka miała swą wartość wyrażoną w łanach. Najwyższą wartość miał l e w (64 łan), następnie t y g r y s (32), pantera (16), piżmowiec (8), jeleń (4), zając (2) i p t a k (1). Wszyscy b y l i też zgodni, że do g r y używano sześciu kostek sześciennych, p r z y c z y m każdy z grających rzucał o d r a z u w s z y s t k i m i k o s t k a m i . N i e było natomiast pełnej zgodności co do s a m y c h reguł. J e d n i z informatorów t w i e r d z i l i , że gracz mógł zabrać tę płytkę spośród leżących, której wartość była równa ilości u z y s k a n y c h punktów ( w y r z u ­ conych oczek). A b y wziąć „lwa", który „kosztował" 64 l a n , trzeba b y ­ ło rzucać d w u k r o t n i e i sumować oczka. Można to było uczynić t y l k o wówczas, jeżeli n a stole znajdowały się k a r t y od „pantery" wzwyż. K o n pisze, że aby wziąć " l w a " , trzeba było wyrzucić 6 razy po 6 oczek. Według i n n y c h m o i c h rozmówców, na poszczególnych stronach kości były oznaczane k o l o r y . Lecz i t u i n f o r m a c j e nie były zgodne. J e d n i mówili, że każda z 4 s t r o n kości była m a l o w a n a na i n n y kolor, a 2 s t r o ­ n y były czerwone, p r z y czym na t y c h s t r o n a c h miały znajdować się 1 i 4 (oczka). Wśród kości znajdowała się jedna z oznaczeniami od Odo 5, p r z y c z y m jeżeli kość upadła na 0, to cały r z u t unieważniano. Jeszcze i n n i t w i e r d z i l i , że stosowano t y l k o ' 2 k o l o r y d l a oznakowania kości — czerwony i czarny, a w y n i k zależał od l i c z b y kości, które upadły na określoną stronę. G d y gracz wyrzucił jedną kość n a stronę czerwoną, a pozostałe n a czarną, mógł wziąć „ptaka", gdy d w i e kości upadły n a stronę czerwoną, a cztery na czarną — „zająca", g d y t r z y kości były czarne i t r z y czerwone — „jelenia", za cztery czerwone i d w i e czarne — „piżmowca", za pięć czerwonych i jedną czarną — „tygrysa", a za sześć kości czerwonych — " l w a " . Grano dopóty, dopóki na stole pozostawał „lew". K o m u udało się wziąć „lwa", t e n wygrywał. Mongołowie w i e ­ r z y l i , że t e n , k t o często w y g r y w a w uucziiur, będzie miał powodzenie w życiu, będzie żył w dostatku. Dobrze też było grać na Cagaan Sar w k a r t y , b y nadchodzący r o k był pomyślny. Dlaczego łączono pomyślność właśnie z t y m i zwierzętami, których w i z e r u n k i znajdowały się na płyt­ k a c h stosowanych w grze? Pasterze mówili, że zwierzęta te były szano­ wane przez l u d z i , b o w i e m miejscem i c h p o b y t u są góry. Mówiono m i też, że dopóki zwierzęta te są w górach, człowiekowi będzie się dobrze żyło. Ponadto, jeśli p r z y r o d a jest bogata, o b f i t u j e w zwierzęta i p t a k i , 3 7 Łoginowskij, op. cit., s. 48-49. �NOWOROCZNE 277 GRY MONGOLSKIE to bogatym staje się i człowiek. J a k można sądzić, w y p o w i e d z i te mają charakter bardziej ogólny, symboliczny. Góry to nie t y l k o miejsce p o ­ b y t u zwierząt i ptaków, lecz także miejsce łączące się w wierzeniach z dobrem, sacrum. Góra to k i e r u n e k , z którego pochodzi dobro, gdzie decyduje się pomyślność człowieka. L e w , t y g r y s jeleń, których w i z e r u n ­ k i występowały n a płytkach używanych w grze, były szczególnie sza­ nowane przez Mongołów, zaliczane do zwierząt solarnych. O d n i c h za­ leżała także pomyślność człowieka, dostatek, płodność p r z y r o d y . Roz­ dzielając płytki z w i z e r u n k a m i zwierząt wyrażających ideę płodności, k o n t y n u a c j i podstaw l u d z k i e j egzystencji (i egzystencji całej n a t u r y ) , człowiek brał również część tego dobra dla siebie, zapewniając po­ myślność sobie i swej rodzinie w nadchodzącym r o k u . Ułożenie płytek w grze — przed przystąpieniem do g r y układano je koliście na s t o l i k u l u b podłodze j u r t y — nawiązywało symbolicznie do koncepcji wiecznego odradzania się czasu i całej p r z y r o d y , s y m b o ­ lizowanej t u t a j przez p t a k i i zwierzęta, których w i z e r u n k i znajdowały się n a płytkach. Także gracze siadali kołem wokół rozłożonych k a r t . W b u r i a c k i m w a r i a n c i e g r y najcenniejszą kartą była płytka z w i ­ z e r u n k i e m myśliwego na k o n i u , trzymającego w ręku naciągnięty łuk. Ta płytka "kosztowała" 64 " r u b l e " . W grze rzucano 3 c z e r w o n y m i i 3 n i e b i e s k i m i kośćmi sześciennymi z oczkami. G d y na jednej z r z u ­ conych kości znalazło się 1 oczko, gracz zabierał " p t a k a " , g d y na j e d ­ nej z kości były 2 oczka — brał "zająca", g d y na jednej z kości były 3 oczka — brał " p a w i a " i t p . A b y wziąć " t y g r y s a " , gracz musiał rzucić 5 j e d n a k o w y c h kości, a " l w a " — wszystkie różne. A b y wziąć "jeźdźca" rzucał n a j p i e r w jedną kostką, p o t e m sześcioma, następnie d w a razy ciskał 6 kości. Jeżeli w t y c h czterech r z u t a c h sześciokrotnie została p o ­ wtórzona cyfra, jaką wyrzucił p r z y p i e r w s z y m rzucie jedną kostką, t o gracz mógł wziąć "jeźdźca". Na zakończenie g r y liczono sumę " r u b l i " , jaką u z y s k a l i poszczególni gracze ponad ustaloną dolną granicę . 38 Według S. W . I w a n o w a gra t a wyrażała epizody z p r a k t y k i myśliw­ skiej Buriatów i była swego rodzaju wróżbą o pomyślności polowania » . Niewykluczone, że gra ta, mająca związki z magią i wróżbami, mogła być stosowana przez myśliwych, j a k również w zabiegach noworocz­ nych zmierzających do określenia najbliższej przyszłości (adz iidzech — zobaczenia swego losu). 3 R E - K R E A C J A ŚWIATA I C Z A S U W okresie n o w o r o c z n y m wszystko zaczynało się od początku, odra­ dzał się czas i podstawowe elementy życia. D o idei stworzenia nawiązy­ wała gra alag melchij óróch, informująca jednocześnie o s y m b o l i c z n y m « " XIX Ł^gmowskij, op. cit, s. 49. S . W . I w a n o w , Matierialy po izobrazitielnomu — naczala XX ww., M o s k w a 1954, s. 692. iskusstwu narodów Sibiri �IWONA 278 KABZINSKA-STAWARZ podziale dóbr między l u d z i . O akcie r e - k r e a c j i świata i czasu k o m u n i ­ kowała też g r a zwana najczęściej chorlo (w zachodniej i centralnej czę­ ści Mongolii), dzendmene l u b arwan chojer dżil (u Chałchasów w części centralnej) i norow l u b bajasgalan (na wschodzie). Grano w nią p o w ­ szechnie podczas Cagaan Sar całymi r o d z i n a m i , łącznie z dziećmi. Cza­ sem zaczynano grać już w wigilię święta. Grano w dzień i w nocy, zezwalając na nocną grę również dzieciom. Grający d y s p o n o w a l i 60 płytkami, okrągłymi l u b k w a d r a t o w y m i , w y k o n a n y m i z drzewa. N a 48 płytkach znajdowały się w i z e r u n k i zwierząt, których n a z w y noszą kolejne lata dwunastoletniego c y k l u k a ­ lendarzowego (12 zwierząt X 4 płytki). Płytki te nosiły nazwę gadzryn mod. W grze kładziono je na podłodze j u r t y . Gadzryn mod były w całej M o n g o l i i jednakowe. Natomiast w i z e r u n k i , j a k i e znajdowały się n a p o ­ zostałych 12 płytkach, z w a n y c h garyn mod, były różne. Płytki te t r z y ­ mano w ręku na znak i c h wyższości n a d gadzryn mod. W grze miały one większą wartość niż gadzryn mod. W centralnej części M o n g o l i i jako garyn mod występowały najczęściej: chorlo (koło), dzendmene (tybetań­ s k i znak 7 drogocenności), chas (swastyka), arslan (lew) albo m i t y c z n y ptak Chan Gard. W zachodniej M o n g o l i i występowały: chorlo, dldzij (znak szczęścia i długowieczności), Chan G a r d i lew, w e wschodniej zaś — chorlo, dzendmene, zwany t u z tybet, norow, dldzij i Chan G a r d . Czasem zamiast dzendmene pojawiał się bajasgalan (wieczny ogień), a zamiast Chan G a r d swastyka. Z 60 płytek, które przed przystąpie­ n i e m do g r y układano koliście w 12 k u p k a c h (po 5 płytek w każdej), budowano t z w . " j u r t y " (ger barich). Budowanie " j u r t " polegało na t y m , że na spodzie każdej k u p k i kła­ dziono płytki o najniższej wartości (z w i z e r u n k a m i zwierząt o t w i e r a ­ jących c y k l kalendarzowy), k o l e j n i gracze dokładali zaś płytki o w a r ­ tościach wyższych. Najwyższą wartość miała płytka ze z n a k i e m chorlo. K i e d y kładziono płytkę z w i z e r u n k i e m jakiegoś zwierzęcia, mówiono przy t y m słowa określające to zwierzę i jego związki z kalendarzem. Mówiono n p . t a k : " J e d e n r o k , to r o k m y s z y , która c z a m i . J e d e n r o k , to r o k k r o w y — z białego b r z u c h a dużej, rogatej, którą pluje lubi drogocennymi rze­ j e j gospodarz. Je­ d e n rok, to r o k t y g r y s a , który t r o s z c z y się t y l k o o s w e w y g o d y i cały c z a s m i e s z ­ ka w l a s a c h z a górami. J e d e n r o k , to r o k szybkiego ludziom deszcz. J e d e n r o k , to r o k zająca z długimi pstrego s m o k a , który u s z a m i , który biega daje po n a ­ szej p l a n e c i e . J e d e n r o k , to r o k brązowej p s t r e j żmii, która c h o d z i t a m , g d z i e n i e m a ludzi. J e d e n r o k , to r o k k o n i a z okrągłymi k o p y t a m i , którego bardzo gospodarz i który j e s t b a r d z o który nierówne miejsca która cały czas naśladuje która bardzo lubi swe potrzebny wypełnia swym pomiotem. człowieka n a n a s z e j dzieci i rano l u b i jego człowiekowi. J e d e n r o k , t o r o k Jeden r o k , to rok barana, małpy, p l a n e c i e . J e d e n r o k , to r o k k u r y , wszystkich budzi. J e d e n r o k , to r o k p s a , który s z c z e k a c h o n , c h o n n a z n a k , że ktoś p r z y j e d z i e . J e d e n r o k , to r o k świni, któr a pięknymi kłami w z r u s z a z i e m i e . " " �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 279 Przytoczyłam wypowiedź jednego z mieszkańców somonu Erdenebiiren w a j m a k u kobdoskim, w zachodniej części k r a j u . I n n e określe­ nia były bardzo podobne, t a k że przytoczony t u tekst można uznać za pewien wzór, od którego odstępstwa były d o p r a w d y nieznaczne. Czasem nie notowałam żadnych zmian t e k s t u , czasem były one n i e w i e l k i e . W i n ­ n y m tekście, z a n o t o w a n y m przeze m n i e także w a j m a k u kobdoskim, znajdujemy n p . takie określenia: " J e d e n r o k , to r o k m y s z y z białymi u s t a m i . J e d e n r o k , to r o k dobrego k o n i a , który p o m a g a gospodarzowi, szybkiego, pstrego k i e d y c h c e o n wyruszyć w drogę. J e d e n r o k , to r o k s m o k a , który b y w a zawsze w niebie. J e d e n r o k , to r o k k u r y , która z w i a s t u j e świt. J e d e n r o k , to r o k świni, która n i s z c z y c z o r t a " . Pozostałe określenia były niezmienione w stosunku do najczęściej powtarzającego się t e k s t u , który przytoczyłam na początku. Prawdopodobnie jeszcze w końcu X I X w . grze towarzyszyła, m e ­ lodia. Słowa w y m a w i a n e p r z y poszczególnych płytkach były śpiewane przez graczy na odpowiednią nutę. Informacje o śpiewaniu słów n i e są jednak powszechne. Mówiono m i np., że pieśń o 12 zwierzętach śpie­ wano na pastwiskach (bez gry), pragnąc przypomnieć o i c h i s t n i e n i u i wyrazić i m szacunek. Wśród Ełetów z somonu Erdeneburen spotka­ łam też informację, że melodia towarzyszyła słowom, w y m a w i a n y m p o d ­ czas g r y t y l k o u Urianchajów. M o i rozmówcy d o d a w a l i p r z y t y m , że Urianchajowie .różnicowali charakter m e l o d i i dostosowując go do cha­ r a k t e r u zwierzęcia, o którym śpiewano. Niestety, n i e udało m i się s p r a w ­ dzić tej i n f o r m a c j i wśród Urianchajów. Niektórzy z m o i c h informatorów określali chorlo j a k o zapis h i s t o r i i Mongołów. H i s t o r i i rozumianej oczywiście nie j a k o zbiór faktów, m a ­ jących miejsce w przeszłości, lecz jako ciąg czasu odmierzającego dzie­ je, a więc jako swoisty kalendarz. A oto legenda, jaką zapisałam w somonie Erdenebiiren: "Burchan-baksz ności następują dziny. Stworzył pragnął, by l u d z i e po sobie zwierzęta więc zwaną grę dobrze zapamiętali dwunastoletniego chorlo. sobie, w jakiej c y k l u , miesiące, Występowanie każdego kolej­ dni i go­ zwierzęcia n a 4 płytkach miało oznaczać 4 s e z o n y w każdym r o k u . C e l e m tej g r y j e s t przypomnieć nie l u d z i o m o i s t n i e n i u dwunastoletniego c y k l u " . Związek g r y z czasem, a także — szerzej — z kosmosem jest bardzo wyraźny. Znamienne są choćby c y f r y : 60 płytek to 60 l a t dużego c y k ­ l u , 12 k u p e k — to lata c y k l u małego i 5 płytek tworzących jedną jurtę, to jeden c y k l mały — obowiązkiem graczy było ponadto rozegranie 12 Partii w każdym chotonie. Jeżeli w chotonie było wiele j u r t , to starano się, by cały choton grał 60 razy (np. w 15 j u r t a c h po 4 razy). Znamienna jest też s y m b o l i k a poszczególnych zwierząt, których w i ­ zerunki znajdowały się n a płytkach i s y m b o l i k a garyn mod. Najwyższą wartość w grze miał chorlo, będący symbolem wiecznego Nieba, kosmo- �280 IWONA KABZINSKA-STAWARZ su, czasu, odpowiadający jednocześnie tono w j u r c i e . Zauważmy, że płytki używane w grze były również okrągłe, a jeśli używano płytek k w a d r a t o w y c h , t o znajdujące się na n i c h w i z e r u n k i były ujęte w k o ­ listą otoczkę. Rozkładano je ponadto koliście przed przystąpieniem do gry. L e w należał do tzw. s i l n y c h zwierząt, a jednocześnie p r z y p i s y w a n o m u s y m b o l i c z n y związek ze Słońcem. Jego skóra miała symbolizować ściany j u r t y . Ze Słońcem był też związany Chan Gard, posiadający p r z y t y m właściwość leczenia chorób, zwalczania zła. Jego skrzydła miały symbolizować dach j u r t y . Wieczny ogień — bajasgalan — to także zam i e n n i k Słońca na ziemi. W j u r c i e odpowiadało m u palenisko. Pojawiający się n a niektórych terenach s y m b o l s w a s t y k i to p r a d a w n y s y m boi kosmicznego c e n t r u m , prapoczątku. O r n a m e n t óldzij oznaczał wieczną nić szczęścia, długowieczność, a w j u r c i e odpowiadały m u symbolicz­ nie d r z w i i sznury. Z n a k dzendmene zaczerpnięty z i k o n o g r a f i i l a m a j skiej, przedstawiał 7 drogocenności. S y m b o l i k a garyn mod jest wyraź­ nie związana z t y m , co dzieje sję niejako poza człowiekiem, co wpływa na jego życie, stąd też wysoka wartość płytek w grze. Budowanie " j u r t " miało w grze charakter symboliczny. Nawiązy­ wało do i d e i r e - k r e a c j i świata, kosmosu, którego s y m b o l e m jest właśnie dla Mongołów j u r t a « . Budując " j u r t y " w okresie Cagaan Sar gracze uczestniczyli niejako i n d y w i d u a l n i e w o g r o m n y m dziele odtwarzania kosmosu, odradzania się podstaw l u d z k i e j egzystencji. Według wierzeń pasterzy, na egzystencję człowieka mogły wpływać m . i n . zwierzęta, których w i z e r u n k i znajdowały się na płytkach chorlo. Mysz, otwierająca c y k l , miała dbać o-spokój na ziemi. Była jednocześnie s y m b o l e m gospodarności i skrzętności. K r o w a dawała l u d z i o m mięso i mleko, a b y k był m i t y c z n y m przodkiem ludów mongolskich i s y m b o ­ l e m siły. T y g r y s należał do tzw. s i l n y c h zwierząt, a jego w i z e r u n e k r y ­ sowany na s k r z y n i a c h miał chronić d o b y t e k pasterza. Zając t o dobra dusza, chroniąca dzieci przed złem. Smok to władca deszczu i b u r z y . Żmija — pomocnik władcy podziemi, ale jednocześnie zwierzę p r z y ­ jazne człowiekowi, mogące uratować go od śmierci, a kobietę obdarzyć płodnością. Koń to pomocnik i przyjaciel człowieka. B a r a n — żywiciel i podstawa gospodarki pasterza. Małpa to l u d z k i przodek. K u r a to także żywiciel człowieka, k o g u t zaś to z w i a s t u n d n i a . Pies — p r z y j a c i e l i p o m o c n i k człowieka, obrońca jego d o b y t k u . Obrońcą człowieka miała też być świnia, kończąca c y k l . Zwierzęta należące do dwunastoletniego c y k l u były także związa­ ne z kosmosem i jurtą j a k o jego symbolem. Każdemu z t y c h zwierząt p r z y p i s y w a n o stałe miejsce w j u r c i e , ściśle określoną część o w a l u za­ kreślonego przez j e j ściany. Wewnętrzne rozplanowanie j u r t y dzieliło 4 0 Patrz: J . S. Wasilewski, Symboliczne " E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 21: 1977, z. 1, s. 98-116. uniwersum jurty mongolskiej, 1 f" 5 ; * '] ' �NOWOROCZNE 281 GRY MONGOLSKIE ę na 12 części, które nosiły n a z w y poszczególnych zwierząt c y k l u . Sa¬ ta j u r t a jest okrągła j a k Słońce — a j e j 60 żerdzi jest podporządkowaych " r u c h o w i " Słońca. I c h wewnętrzne rozplanowanie odpowiadało d u ­ rniu c y k l o w i . Według n i c h pasterze o r i e n t o w a l i się też d a w n i e j w czae dobowym. Miarą tego czasu był promień słońca prześlizgujący się 3 tono i końcach żerdzi « . T a k więc zwierzęta c y k l u przedstawione n a gadzryn mod i z n a k i rzedstawione n a garyn mod łączyły się w e wspólnej symbolice u n i v e r i m , którego o d p o w i e d n i k i e m jest j u r t a . Mongołowie darzą chorlo ogromną sympatią. S y m b o l i k a t e j g r y jest rzecież t a k bliska i c h wierzeniom, t a k dobitnie j e wyraża. Sądzą też, 5 są sami twórcami t e j g r y . Jaka jest geneza chorlo, t r u d n o m i p o w i e zieć. Nie prowadziłam b o w i e m t a k dokładnych badań porównawczych, y móc stwierdzić bezsprzecznie, j a k i m i d r o g a m i przenikały poszczeJlne g r y do M o n g o l i i i j a k i m uległy przekształceniom. Nie spotkałam ;dnak danych o grze podobnej do chorlo w l i t e r a t u r z e dotyczącej i n ych ludów A z j i . Wiadomo natomiast, że grę tę przejęli od Mongołów uwińczycy Niektórzy z m o i c h informatorów p r z y p i s y w a l i grze moc magiczną. Kała ona, j a k większość gier noworocznych, wspomagać przyrodę w akcie - k r e a c j i . Ponadto, zwycięzca, który zbudował najwięcej " j u r t " , mógł czyć n a pomyślność w nadchodzącym r o k u . C i , którym przypadły • udziale płytki o najwyższej wartości, m o g l i spodziewać się bogactwa szczęścia. Jeżeli grano w chorlo podczas Cagaan Sar, to zaczynały dzieci, n a ;ępnie młodzież i starcy. Reguła ta jest zgodna z c h a r a k t e r e m w i e r z e iowego k o n t e k s t u . W n o w y r o k rozpoczyna się b o w i e m liczenie czasu i początku, jego stopniowe starzenie się, toteż grę kończą starcy. Jeżezaczynano grać w przeddzień święta, to grę i n i c j o w a l i starcy, a koń:yły dzieci, zwiastując nadchodzące odrodzenie czasu, zmianę. Nazwę ger barich (budowanie j u r t ) nosiła też jedna z gier w d o m i o. Jednakże zdania co do tego, czy domino było grą noworoczną, są Ddzielone. G r a ger barich oparta n a zasadach podobnych do chorlo skazywałaby jednak na możliwość istnienia takiego związku. B u d o w a ie " j u r t " odbywało się w t e j grze przez dokładanie płytek o w a r t o :iach wyższych (o największej liczbie oczek) n a płytki o wartościach iższych. G r a n o 60 płytkami, które układano koliście w 12 k u p e k po płytek w każdej. Zwyciężał ten, k t o zbudował więcej " j u r t " . W końcu X I X w , i w początkach naszego stulecia jeśli grano w do­ lino podczas Cagaan Sar, to raczej nie czyniono tego powszechnie. Z a 4 2 4 1 D . P j u r w i e j e w, Dizajn i79, s. 27-30. I . S a m b u u, Tuwinskije 4 2 jurty, narodnyje "Diekoratiwnoje igry, iskusstwo S S S R " , Kyzył 1978, s. 59. n r 5: �282 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ decydował o t y m obserwowany wówczas n e g a t y w n y stosunek Mongołów do t e j g r y (co nie przeszkadzało w i e l u osobom grać hazardowo. N i e czy­ niono jednak tego na ogół w okresie noworocznym). Kształtowanie się do domina negatywnego stosunku, który był wyraźnie obecny przede wszy­ s t k i m w postawach starszego pokolenia pasterzy, miało złożone podło­ że. Decydowała o t y m prawdopodobnie świadomość, że gra ta wyrosła z obcego — chińskiego — g r u n t u , skąd została przeniesieniona do M o n ­ golii. N e g a t y w n e odczucia kształtowały się także pod wpływem legend 0 genezie g r y . L e g e n d y te opowiadały najczęściej o t y m , że płytki d o ­ m i n a powstały w okolicznościach związanych ze śmiercią, że zostały w y k o n a n e przez starego Chińczyka z kości jego zmarłego syna, który zginął tragicznie (utonął, został zabity przez ojca, który n i e mógł p a ­ trzeć, j a k s y n ginie w nędzy itp.). Trzymając w dłoniach owe płytki Chińczyk miał wrażenie, że jego s y n jest blisko, że są razem. Czasem w legendzie człowieka zastępuje w i e r n y p r z y j a c i e l pies. W i n n e j w e r ­ s j i jest m o w a o Chińczyku, który straciwszy wszystko zabił swego syna 1 zrobiwszy z jego kości domino, zaczął grać hazardowo, b y się w z b o ­ gacić. Grze w domino przypisywano też nierzadko związki ze złem, przede w s z y s t k i m z chorobami, co było k o l e j n y m m o t y w e m n e g a t y w n e j oceny samej g r y , a co za t y m idzie u n i k a n i a j e j w okresie n o w o r o c z n y m . M o i i n f o r m a t o r z y mówili, że starcy zabraniali g r y w domino twierdząc, że ten k t o gra, stanie się b i e d n y m , że n i e będzie miał szczęścia w życiu. Czy chodziło t u wyłącznie o przestrogę przed s k u t k a m i hazardu? Łą­ czono też d o m i n o z ospą (ceceg ówgón), chorobą, która nieraz dziesiątko­ wała l u d z i i stada zwierząt. Białe i czerwone k r o p k i rysowane na płyt­ kach miały być p r z y p o m n i e n i e m w y s y p k i , występującej podczas cho­ roby. Wierzono, że gra sprowadza tę chorobę. Według niektórych i n f o r ­ matorów w okresie epidemii obowiązywał ścisły zakaz grania (dotyczy­ ło to zarówno zachorowań bydła, j a k ludzi). W legendzie o genezie do­ m i n a pojawia się zresztą m o t y w śmierci chłopca o i m i e n i u D a a l u u (stąd nazwa g r y daaluu) właśnie w w y n i k u ospy. Umierający chłopiec miał 12 l a t , stąd najwyższa wartość w grze w y n o s i 12. M o w a jest też o ojcu, który zrobił płytki z kości syna i naznaczył j e z n a k a m i choroby. Wierzono w n e g a t y w n y wpływ g r y na człowieka i zwierzęta. M ó - , wiono, że przeszkadza w mnożeniu się bydła. Zakaz g r y w domino pod­ czas ospy, j a k i w Cagaan Sar, obowiązywał w zachodniej części M o n ­ golii. W części wschodniej natomiast, choć nie grano podczas nowego r o k u , t o w p r z y p a d k u epidemii używano g r y jako środka magicznego służącego do w a l k i z chorobą. Wierzono, że choroba, której nadawano postać starego człowieka (stąd nazwa ceceg ówgón — k w i e c i s t y sta­ rzec), k i e d y zobaczy grających w domino, pomyśli, iż ludzie się j e j nie boją, że z niej szydzą i wyśmiana odejdzie. Podczas Cagaan Sar g r a l i natomiast w domino Chałchasi w c e n t r a l - �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 283 nej części k r a j u . Wróżyli o n i nawet z wyników g r y o nadchodzącym r o ­ k u . K t o zbudował najwięcej " j u r t " — tego los miał być pomyślny. I n ­ formacje te uzyskałam jednak nie od Chałchasów, a od mieszkańców zachodnich rejonów k r a j u . Chałchasi p y t a n i przeze m n i e o domino t w i e r ­ dzili, że w ogóle nie g r a l i w tę grę, albo też nie p r z y z n a w a l i się do g r y podczas Cagaan Sar. Czyżby z obawy przed p r z y z n a n i e m się do h a ­ zardu zabronionego przez władze t a k obecnie, j a k i w przeszłości? Wydaje m i się, że negatywne skojarzenia związane z domino, j a k i e obserwujemy dla przełomu X I X i X X w., są wywołane konkretną s y ­ tuacją historyczną ( u t r a t a niepodległości i w i e l o w i e k o w a niewola w r a ­ mach państwa chińskiego) i nie mogły towarzyszyć grze od początku, t j . od m o m e n t u , w którym Mongołowie przejęli tę grę od Chińczyków. K i e d y to się stało, t r u d n o powiedzieć. Współcześni n a m Mongołowie twierdzą, że w końcu X I X w., ale możliwe są d a t y wcześniejsze. W C h i ­ nach i K o r e i domino należało do najstarszych gier, związanych w y ­ raźnie z magią i wróżbiarstwem . W t y c h k r a j a c h grano w domino podczas obchodów nowego r o k u bez żadnych n e g a t y w n y c h skojarzeń, zachowując zapewne wierność p i e r w o t n e j t r a d y c j i . Magiczno-wróżebne przeznaczenie domina, jego związki z ciągnięciem losów i p r z e p o w i e d ­ n i a m i tłumaczyłoby j a k najbardziej grę w t y m właśnie czasie. D o o k r e ­ su przejścia nawiązywała też s y m b o l i k a domina, na opisywanie której nie ma t u , niestety, miejsca. Podobnie j a k w grze chorlo, mongolski gracz kładący płytkę na stół opisywał ją o d p o w i e d n i m i słowami. O ile w chorlo słowa te były w y ­ raźnie adresowane do zwierząt i przedmiotów mających symboliczny charakter, to w d o m i n o związek t e n jest m n i e j wyraźny, m n i e j j a w n y . Na płytkach znajdowały się przecież " t y l k o " k r o p k i (białe i czerwone, , lub — i n n y c h k o m p l e t a c h — czerwone i czarne). A j e d n a k wyobraź­ nia Mongołów nadała t y m k r o p k o m ułożonym symetrycznie l u b asy­ metrycznie n a poszczególnych płytkach charakter obrazów, ilustrują­ cych jakąś sytuację. N p . płytkę, n a której znajdowało się 5 czerwonych kropek (ułożonych t a k j a k n a kościach sześciennych) i jedna duża biała kropka, zwaną townag, określano słowami taban buluu neg joluu (5 g u ­ zów i jeden pucołowaty, grubas). Figurę złożoną z 4 k r o p e k czerwo­ nych i 3 białych określano guja doloo, szanag doloo i kładąc ją mó­ wiono: gujayn chuii doloo, gurilny chuii szalsaj, gutlyn chiiu szaachaj (siódemka s y n zadniej nogi, s z a l s a j s y n mąki, podeszwa s y n obuwia) i t d . Każda z 60 płytek miała swoją nazwę i była odpowiednio określa­ na. W opisach płytek występowały często poetyckie porównania. Dziś sami Mongołowie nie zawsze rozumieją i c h sens. Czasem były t o tłu43 w 44 nia. 48 C u 1 i n, Games 44 Szalsaj — figura of the Orient..., s. 114-116. z c i a s t a używana przez łamów podczas obrzędu o c z y s z c z a ­ �284 IWONA KABZINSKĄ-STAWARZ maczenia chińskich oryginałów, czasem rodzima twórczość pasterzy. Roz­ szyfrowanie nazw i opisów odnoszących się do poszczególnych płytek, s y m b o l i k i poszczególnych oznaczeń w y m a g a jeszcze badań, których n i e byłam w stanie podjąć z b r a k u odpowiednich źródeł. Pasterze n i e w i e l e mogą t u t a j pomóc. M i m o że Mongołowie zapożyczyli domino od Chińczyków, n i e zaak­ ceptowali t e j g r y "żywcem", lecz odcisnęli na n i e j własne piętno. Po­ większyli przede w s z y s t k i m ilość płytek z 32 do 60, co wskazuje być może n a związek g r y z czasem i kosmosem, wyraźniej w i d o c z n y w p o ­ dobnej do domino grze chorlo. Być może chorlo stała się w z o r e m d l a jednej z gier w domino zwanej ger barich? Oznaczenia stosowane przez Mongołów różnią się także od oznaczeń chińskich. Wreszcie określe­ nia poszczególnych płytek wskazują raczej na kulturę pasterską niż n a filozoficzno-magiczny pierwowzór, j a k i m było chińskie domino. Chiń­ skie płytki dzieliły się na 2 g r u p y : cywilów (mon) i w o j s k o w y c h (mo). Płytki w grupie m o n nosiły n a z w y wskazujące na związki z kosmo­ sem. N p . płytkę z 12 oczkami n a z y w a n o fin (niebo). " N i e b o " p o w t a r z a ­ ło się ponadto w nazwach samych gier. Płytka z 2 oczkami była nazy­ w a n a ti (ziemia). I n n e płytki nosiły nazwę yang (element męski), wo (ład, harmonia) i t d . W grupie m o znajdowały się płytki o nazwach: c h i tsiin (supremacja) albo tsap kau (heterogeniczna dziewiątka) i t p . Różni­ ce między domino chińskim i m o n g o l s k i m wyrażały się też w niektórych grach . 4S Oprócz g r y zwanej ger barich popularną w M o n g o l i i grą w d o m i n o była także dcm dża i dawchar dża (prosta i złożona odmiana g r y zwanej ogólnie diałach). W dan dża układano domino szeregiem (12 " j u r t " po 5 płytek w każdej). Każdy gracz brał 5 płytek. Jedną z płytek, j a k i e p o ­ zostały na stole, wykładano stroną z oznaczeniem do góry. Gracz mógł wziąć tę płytkę l u b zostawić i n n y m , którym mogła się ona przydać do skompletowania pary. W grze t e j chodziło b o w i e m o skompletowanie dwóch d o w o l n y c h par i jednej p a r y z liczb "bijących", t j . 10, 11 i 12. G r a ­ no i n d y w i d u a l n i e l u b p a r a m i , t a k j a k w większość gier w kości i chorlo. W grze dawchar dża brały natomiast udział t y l k o 3 osoby. Grający b r a l i po 10 płytek (po 2 " j u r t y " ) . 5 płytek t r z y m a l i w ręku, 5 pozosta­ w i a l i na stole. T y c h płytek nie w o l n o było mieszać. W t r a k c i e g r y każ­ d y zachowywał się tak, j a k b y grał za d w i e osoby — oddzielnie płytka- ' m i z ręki, oddzielnie ze stołu. Wygrywał t e n , k t o pierwszy s k o m p l e t o ­ wał 3 p a r y , p r z y c z y m liczono p a r y łącznie — z ręki i ze stołu. Grano też w tawan chodżgor, ale reguły t e j g r y nie były dokładnie znane m o i m i n f o r m a t o r o m (w a j m a k u k o b d o s k i m i c e n t r a l n y m ) . Miała to być gra podobna do ger barich. Wiadomo t y l k o , że c i , którzy przegrali, b y l i 4 5 C u 1 i n, Games s k i c h gier w domino. of the Orient..., s. 116-122 podaje kilka przykładów chiń­ �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 285 poddawani k a r o m , n p . m u s i e l i biegać wokół j u r t y albo nosić na gło­ wie jakieś ciężkie przedmioty. W pozostałych grach w domino nie s t o ­ sowano k a r . W końcu X I X w . i początkach naszego stulecia stosowanie kar w grze nie było zresztą częstym zjawiskiem. ODSTRASZANIE ZŁA O odstraszaniu zła za pomocą gier wspominałam już omawiając sza­ gaj szuurech i inne g r y , w których podrzucano astragal zwany strzałą (sum), b y następnie złapać r z u c o n y przedmiot i zebrać kości rozrzuco­ ne na podłodze j u r t y , na ziemi l u b s t o l i k u . Ponieważ g r y te miały jesz­ cze inne znaczenie magiczno-symboliczne, nie t y l k o odstraszające, w y ­ odrębniłam je i omówiłam w rozdziale o symboliczno-magicznym p o ­ dziale szczęścia. Podział zastosowany przeze m n i e w t y m a r t y k u l e jest oczywiście rzeczą umowną, gdyż większość gier nie mieści się po p r o ­ stu w jakimś j e d n y m schemacie, k o m u n i k u j e o więcej niż j e d n y m zja­ w i s k u , w i e r z e n i u i t p . Ważne w y d a j e się natomiast to, która z i n f o r ­ macji p r z e k a z y w a n y c h przez grę jest najważniejsza, do czego możemy sprowadzić grę mówiąc o j e j symbolice i powiązaniach z magią. W grach omówionych na początku podział szczęścia wydawał się najważniejszą sprawą, co zresztą podkreślały nie t y l k o reguły gier, ale i w y p o w i e d z i pasterzy łączących określone g r y właśnie z bogactwem, szczęśliwą przyszłością, której m i e r n i k i e m są stada i t p . Odstraszanie zła było też jedną z f u n k c j i f i g u r y melchij, budowanej w j u r t a c h na przełomie r o k u , a jednak f u n k c j a ta nie w y d a j e się najważniejsza n a w e t dla samych p a ­ sterzy. Dlatego też gra ta została omówiona w i n n y m miejscu. Istniały jednak gry, którym pasterze p r z y p i s y w a l i zupełnie jedno­ znacznie funkcję odstraszania złych mocy, magicznego środka stosowa­ nego do w a l k i ze złem zagrażającym człowiekowi i podstawom jego egzy­ stencji właśnie w okresach przełomowych, do których przede w s z y s t k i m należy n o w y r o k . Grą, w którą n i e m a l obowiązkowo grano w Cagaan Sar, była t z w . szagaj charwach, przez Chałchasów zwana też jesón tochoj. Gra ta przyciągała przede w s z y s t k i m młodych mężczyzn w w i e k u 20-40 lat, wymagała b o w i e m zręczności i siły. Uczestniczyli w n i e j mieszkańcy k i l k u j u r t , brygady, a w niektórych rejonach M o n g o l i i o r ­ ganizowano zawody na większą skalę, gromadzące mieszkańców z całe­ go choszunu. Jak pisze mongolski badacz R. D z o r i g — było w zwycza­ j u tworzenie zespołów złożonych z w y b r a n y c h mieszkańców choszunu, które współzawodniczyły z mieszkańcami innego choszunu. W okresie autonomii M o n g o l i i były wyznaczone miejscowości, w których odbywały się zawody w szagaj charwach. Były to m . i n . " N a r a n Chógetij" ( t e r y ­ t o r i u m dzisiejszego a j m a k u środkowogobijskiego), " B a d y n Boór" (ajmak oworchangajski), " T u u l y n cagaan chochlij szagaj" (w Ułan Bator n a d brzegiem Toły), " B a j a n b u l g i j n szagaj", " J a m a a t y n szagaj", " C h a n g i - �286 IWONA KABZINSKA-STAWARZ n a c h y n szagaj" (ajmak bułgański), " C h o n c h o r n u u r y n szagaj" " D u r a a a l y n szagaj" (między dwoma Czojrami) — zawody odbywały się co r o k u w jednej z t y c h miejscowości. Były one znane n a terenie całej Chałchy, skąd m i e l i pochodzić najlepsi gracze. Z a w o d y miały c h a r a k ­ ter ogólnokrajowy, przyciągały nie t y l k o najlepszych strzelców, ale również tłumy kibiców. Był t a k i zwyczaj, że dla zawodników p r z y g o t o ­ w y w a n o specjalne p o t r a w y i napoje n a okres dwóch miesięcy. Każdy bag przybywający na zawody miał swego achłagcza (kapitana). W skład jednego bagu wchodziło 4, 6 l u b 8 osób. W t y m okresie nie było i n s t y ­ t u c j i , która centralnie zajmowałaby się organizacją zawodów. Z a w o d y przebiegały w o p a r c i u o ustalenia dokonane między achłagczami, prze­ ważnie odbywały się między l u t y m a m a j e m ( t j . w okresie w i o s n y licząc od Cagaan Sar — I K S ) . Z a w o d n i c y i kibice z b i e r a l i się w t e d y , k i e d y chcieli doraźnie n i e było ustalonego t e r m i n u . Jedynie w miejscowości " B a d y n boór" t e r m i n zawodów był stały ( b r a l i w n i c h udział sławni za­ w o d n i c y z całego k r a j u ) . W 1918 r. w zawodach o r g a n i z o w a n y c h w m a ­ j u w choszunie D z o r i g t wanga w miejscowości " N a r a n c h d g c t i j " wzięło udział 101 bagów (drużyn). Jeden bag liczył przeciętnie 6-8 osób. W s u ­ m i e w zawodach brało więc udział 606-808 osób. Liczba ta obejmowała t y l k o zawodników. Oprócz n i c h uczestniczyło w zawodach w i e l e osób towarzyszących, sędziowie, organizatorzy oraz kibice. Miejscowością, która w okresie a u t o n o m i i przyciągała w i e l u zawodników, była " B a d y n szaa". Znajdowała się ona na terenie dzisiejszego a j m a k u centralnego. Wiele bagów walczących w t e j miejscowości słynęło n a całą Chałchę. Były to m . i n . bagi Gonczigdżawa z somonu Erdene-sant, choszunu Dzo­ r i g t wanga, bagi S a m b u u i szar L c h a g w y z somonu Delerchangaj, cho­ szunu Tuszetu wanga (dzisiejszy ajmak środkowogobijski), bag solgoi Dżamiangina z choszunu Dajczin-bejsa (obecnie ajmak środkowogobijski), bag Sunduja z choszunu B a r u u n - g u n g a (obecnie ajmak bułgański), bag chdeh duganczina Dordżpalama z B a r u u n - c h u r e e . Wielką sławę cieszył się bag szar L c h a g w y , z w a n y "kapryśna szóstka". Sława jego przetrwała do dziś. Ba§ t e n przed 1921 r. 12 razy uczestniczył w zawodach w " B a d y n szaa" i 10 razy odniósł t a m zwycięstwo, a t y l k o 2 razy został pokonany. W latach r e w o l u c j i odbywały się zawody głównie w Ułan B a t o r i a j ­ m a k u bułgańskim, wschodniogobijskim i selengijskim . 46 O organizowaniu zawodów, w których b r a l i udział mieszkańcy cho­ szunu, słyszałam też od współczesnych n a m mieszkańców M o n g o l i i . Nie p o t r a f i l i o n i jednak powiedzieć niczego konkretnego, n a w e t zlokalizować dokładnie miejsca, w którym zawody t a k i e były organizowane. Po r e ­ w o l u c j i 1921 r. t r a d y c j a t a k i c h zawodów została przerwana. Zadaniem grających w szagaj charwach było zestrzelenie kości l e ­ żących na podłodze j u r t y , na deseczce l u b s k r z y n i , czasem n a progu « R . D z o r i g, Mongoł ardyn sport, U ł a n B a t o r 1960, s. 93, 97-98. �NOWOROCZNE 287 GRY MONGOLSKIE w pewnej odległości od zawodników. Odległość ta była najczęściej w y ­ znaczana przestrzenią j u r t y (jej średnicą), czasem odmierzano ją d o ­ kładniej, b y wynosiła n p . 9 łokci (stąd inna nazwa g r y jesôn tochoj). Liczba kości stanowiących cel nie była jednakowa dla całej M o n g o l i i . Mogła wynosić n p . 12 (centralna część k r a j u ) l u b 4-6 (zachodnia), a zda­ rzały się też pewnie różnice lokalne. W j a t k i n a pisze (dla części wschod­ niej), że cel stanowiło 8 k w a d r a t o w y c h płytek « . Podczas swoich badań nie zetknęłam się j e d n a k z informacją, b y strzelano do przedmiotów i n ­ n y c h niż astragale. Kości, w które celowali zawodnicy, układano p a r a m i (jedna na drugą); w t e n sposób kładziono też płytki, o których pisała W j a t k i n a . Połowa kości należała do jednej drużyny, połowa do d r u ­ giej. Zadaniem grających było zestrzelenie w s z y s t k i c h kości p r z e c i w ­ nika (w grze i n d y w i d u a l n e j zwycięstwo przypadało t e m u , k t o zestrze­ lił największą liczbę kości). Na terenie M o n g o l i i zachodniej grano też używając d w u deseczek. N a jednej z n i c h znajdowały się kości należą­ ce do jednej drużyny, na d r u g i e j — znajdującej się naprzeciwko — kości należące do drużyny przeciwnej. Według m o i c h informatorów, w a r i a n t g r y z dwoma deseczkami był późniejszy w s t o s u n k u do w e r s j i z jedną deseczką (na której połowę stanowiły kości należące do jednej drużyny, połowę zaś kości należące do przeciwników) spotykanej w części centralnej i wschodniej. G r a z dwoma deseczkami występo­ wała w części zachodniej jeszcze przed 50-60 l a t y , czasem n a t y c h sa­ m y c h terenach równolegle do w a r i a n t u g r y z jedną deseczką. W grze z dwoma deseczkami każda drużyna miała 5 astragali. Trzeba było wce­ lować w astragal leżący dokładnie naprzeciw astragala nale­ żącego do własnej drużyny; strzały na skos były niedozwolone. Strzelano przeważnie astragalami o w c z y m i . Zdarzało się jednak, że używano astragali j e l e n i c h l u b przedmiotów w y k o n a n y c h z jeleniego rogu na podobieństwo astragali, z w a n y c h chasaa. Za cel służyły w ó w ­ czas także astragale jelenia l u b w y k o n a n e z j e l e n i c h rogów. Grający o d d a w a l i strzały w p r o s t z dłoni, m o g l i też kłaść kość, któ­ rą strzelali, na podłodze. Najczęściej j e d n a k posługiwali się deseczką (chaszlaga) wykonaną z cennych gatunków drzewa l u b też p r z y p o m i n a ­ jącą taką deseczkę środkową częścią kości goleniowej wielbłąda. Kość ta nosi nazwę szilbe, ale wykonaną z niej "deseczkę" zwano również chaszlaga. Taką kością posługiwano się przede w s z y s t k i m w rejonach gobijskich, gdzie było t r u d n o o drzewo. Pośrodku deseczki (drewnianej i kościanej), równolegle do j e j dłuższych brzegów, biegł r o w e k , czasem żłobiono też l i n i e ukośne, t a k że w całości r y s u n e k przypominał strza­ łę. Nosił on zresztą nazwę s u m . Nazwę tę nosiła też kość w y s t r z e l i w a ­ na z deseczki ( l u b z dłoni albo z podłogi). Deseczka mogła być też w y K . W. I960, s. 266. 4 7 Wjatkina, Mongoły Mongolskoj Narodnoi Riespubliki, Moskwa �288 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ posażona w cięciwę l u b patyczek, którym w y p y c h a n o kość p r z y strze­ l a n i u . Długość deseczki wynosiła ok. 16-17 cm, t a k że mieściła się ona w dłoni. Szagaj charwach p r z y p o m i n a zawody łuczników, organizowane jesz­ cze w X I X w . w e w s z y s t k i c h rejonach M o n g o l i i i zaliczane do t z w . erijn gurwaan naadam, t j . trzech gier mężnych. G r y te organizowano w czasie najważniejszych świąt, przede w s z y s t k i m dorocznych. W m i a ­ rę rozpowszechniania się b r o n i palnej łuk wyszedł z użycia j a k o broń myśliwska i coraz rzadziej pojawiał się na l o k a l n y c h zawodach naadam o w y c h . W X X w . t y l k o w Urdze (dzisiejsze Ułan B a t o r ) i c e n t r a c h ajmacznych można było spotkać łuczników, którzy s t a w a l i do zawo­ dów. Łucznicy, podobnie j a k uczestnicy szagaj charwach, walczyli indy­ w i d u a l n i e l u b drużynowo. S t r z e l a l i o n i do leżących na ziemi zwinię­ t y c h w kłębuszki skórzanych rzemieni. Rzadziej strzelano do owczej skóry l u b piłki. Wspomniane kłębuszki (sur) układano p a r a m i jeden na d r u g i m , j a k astragale w szagaj charwach. Szagaj charwach i sur char­ wach (zawody łucznicze) rozpoczynał zawsze najlepszy strzelec z każ­ dej drużyny ( l u b i n d y w i d u a l n i e ) . I jeszcze jedno wyraźne podobieństwo między szagaj charwach i s u r charwach — po każdym u d a n y m strzale obserwatorzy głośno wołali u — cha!, przeciągając samogłoskę u i moc­ no akcentując końcowe — cha! Podczas zawodów łuczniczych kibice z r y w a l i się z miejsc podnosząc ręce do góry. T e n s w o i s t y h y m n miał być pochwałą dla dobrego strzelca i jednocześnie zachętą do dalszej w a l k i . Miał p r z y t y m — j a k m i mówiono — zatrwożyć słabych prze­ ciwników, zazdrosnych o w y n i k i . I m bliżej końca, t y m głośniej śpie­ wano u — cha! H y m n t e n miał daleko szerszy zasięg. Docierał on — j a k wierzono nie t y l k o do l u d z i , ale także do złych mocy czyhają­ cych na życie człowieka Był s w o i s t y m orężem w a l k i przeciw n i m . Jednakże n i e t y l k o głośne słowa były bronią stosowaną w walce ze złem (hałas był n a t u r a l n y m składnikiem w s z y s t k i c h gier r u c h o w y c h , d y - * namicznych, nie t y l k o szagaj charwach i sur charwach i jako t a k i był uważany za magiczny środek do w a l k i ze złem). Taką bronią była też sama gra. Magiczny sens strzelania polega b o w i e m n a odstraszaniu zła, " p r z e b i i a n i u " go Człowiek prezentował iednocześnie celność ręki siłę której p o w i n n o bać się zło. Sens g r y polegający na zniszczeniu zła potwierdzają też reguły i t o ­ warzyszące i m wyjaśnienia samych Mongołów. Na moje pytanie do­ tyczące układania astragali ( i sur w zawodach łuczniczych) w p r o s t na ziemi l u b na n i e w i e l k i m podwyższeniu, a nie n p . n a wysokości piersi człowieka, mówiono, że chodziło o to, b y nie strzelać do góry, lecz na ziemię, w k i e r u n k u k u dołowi, b y zniszczyć zło związane symbolicznie z k i e r u n k i e m d o l n y m , niższą częścią, ziemią. Uważając szagaj charwach za magiczny środek stosowany w walce �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 289 ze złem organizowano zawody najczęściej podczas Cagaan Sar, t j . w m o ­ mencie przełomowym, g d y toczyła się w a l k a między życiem a śmier­ cią w całej naturze. Do Cagaan Sar ograniczano się w i n d y w i d u l a n y c h przypadkach, w rodzinach, ale zawody, w których uczestniczyło więcej osób, organizowano w całym t y m przełomowym okresie (wiosennym) przeciągając je do k i l k u t y g o d n i , j a k w y n i k a n p . z materiałów zebra­ nych przez Dzoriga (por. przypis 46). W i n d y w i d u a l n y c h p r z y p a d k a c h grano też n i e k i e d y wówczas, g d y rodzina była dotknięta chorobą l u b g d y choroba zagrażała stadom. Grano wówczas n a w e t całymi d n i a m i w j u r ­ tach i w pobliżu zagród dla bydła wierząc, że demonstrując siłę i cel­ ność odstraszy się zło (chorobę). Starano się p r z y t y m czynić j a k n a j ­ więcej w r z a w y , co również miało cel magiczny. N i e grano jednak l a ­ tem, n a w e t w p r z y p a d k u choroby, zważając na obowiązujący w t y m czasie zakaz g r y w kości. Zakaz t e n był przestrzegany przez pasterzy dość konsekwentnie jeszcze w początkach naszego stulecia, nie w i e m więc, czy rację m a D z o r i g pisząc, że grano przez cały r o k , a zaintere­ sowanie grą nasilało się l a t e m . Być może były to jakieś i n d y w i d u a l ­ ne odstępstwa o d ogólnie akceptowanej reguły. Zastanawiać może jedno: dlaczego strzelano do astragali, które w ża­ den sposób n i e mogą być utożsamiane ze złem w grze, która miała słu­ żyć zniszczeniu tego zła? Dlaczego używano przedmiotów t a k cennych, jak rogi jelenia? W grze chodziło o to, b y p r z e d m i o t y te wybić poza granicę, jaką tworzyła deseczka l u b niewidoczna l i n i a tworzona przez same astragale ustawione na podłodze, l u b próg, który tę granicę s y m ­ bolizuje najpełniej będąc w i d o m y m znakiem przejścia, s y m b o l e m o t w a r ­ cia i właśnie — granicy. W sur charwach rysowano linię na ziemi, b y wybijać poza nią rzemienie. Jeśli astragal l u b rzemień nie wypadł po­ za linię, strzał uważano za niecelny. Chodziło b o w i e m o przerzucenie astragalu (i rzemienia) poza tę granicę, otwarcie j e j , umożliwienie p r z e j ­ ścia na drugą stronę elementom wyrażającym życie, jego kontynuację (astragal) i podkreślającym samą ideę przejścia. D o b r z y strzelcy b y l i nagradzani o k r z y k i e m u — cha! n i e t y l k o za celność, lecz za to, że dzię­ k i niej zapewniali g r u p i e zwycięstwo nad złem, śmiercią. Każdy strze­ lec walczył w interesie g r u p y . Nie t y l k o własnej drużyny, lecz r o d z i n y , którą rep»ezentował, r o d u l u b choszunu. Zawody, w których uczestniczyli mieszkańcy różnych choszunów, b y ­ ły organizowane nie t y l k o dla zmierzenia się w szagaj charwach czy eńjn gurwan naadam, ale także w i n n y c h grach. Ta prawidłowość n a Przełomie X I X i X X w . przedstawia się jednak w M o n g o l i i dość n i e ­ jasno. Możemy o n i e j wnioskować t y l k o z n i e l i c z n y c h w y p o w i e d z i i p r z y ­ kładów wskazujących n a to, że przed t y m okresem istniała jednak czę­ ściej przestrzegana zasada mierzenia się mieszkańców dwóch choszu4 8 18 " - Dzorig, 0 p . cii, s. 97. Etnografia Polska X X V I I / ! �290 IWONA KABZINSKA-STAWARZ nów przede w s z y s t k i m właśnie w okresie n o w o r o c z n y m . Możemy też domyślać się istnienia t a k i e j prawidłowości przez analogię do i n n y c h ludów A z j i Środkowej, które właśnie w t y m przełomowym okresie sta­ czały p r a w d z i w e w a l k i z udziałem mieszkańców p r z e c i w n y c h dzielnic miast, wiosek, członków p r z e c i w n y c h rodów i t p . W a l k i te miały po­ twierdzać istniejące opozycje — nie t y l k o między ludźmi, lecz także w naturze, kosmosie. Bardzo podobna do szagaj charwach była gra zwana môsôn szagaj charwach. Grano w nią zimą m . i n . także podczas obchodów noworocz­ n y c h . G r a ta była znana jeszcze w początkach X X w . przede w s z y s t k i m w zachodniej części k r a j u , choć — być może — "nie znały j e j wszy­ stkie zamieszkujące tę część k r a j u mniejszości etniczne (prawdopodob­ nie z n a l i j e j n p . Derbeci). O grze t e j w s p o m i n a się już w Tajnej hi­ storii Mongołów* . W l i t e r a t u r z e j e d n a k na ogół m i l c z y się na j e j te­ mat. J e d y n y m wyjątkiem jest n i e w i e l k i artykuł M , T a t a r . W grze t e j brały udział d w i e drużyny. Za c e l służyły astragale albo też kawałki rogów bydła domowego, kawałki drzewa l u b lodu. Układano je w jednej l i n i i wspólnej dla o b y d w u drużyn albo też w d w u l i n i a c h znajdujących się naprzeciwko siebie. Grający s t r z e l a l i puszczając po lodzie kawałki lodu l u b drzewa. Kawałki te nazywano sum. Grają­ c y kładł sum na dłoni i wypychał ją środkowym palcem, j a k b y w y p u s z ­ czał strzałę, dokładnie t a k samo, j a k c z y n i l i to uczestnicy szagaj char­ wach. Wygrywała ta drużyna, która wykonała więcej t r a f n y c h strza­ łów, Czasem strzały były p u n k t o w a n e , n p . za t r a f i e n i e w przedmiot znajdujący się w c e n t r u m l i n i i gracz otrzymywał 2 p u n k t y , za t r a f i e ­ nie w p r z e d m i o t y boczne — 1. I w tej grze uczestnicy w y s t r z e l i w a l i poza granicę, którą stanowiła l i n i a u s t a w i o n y c h obok siebie przedmio­ tów, e l e m e n t y życia, p r z e d m i o t y związane z n i m przez swą symbolikę i przypisywane i m znaczenie. A więc przede w s z y s t k i m astragale, na­ stępne drzewo, będące s y m b o l e m żywej p r z y r o d y i życia w ogóle, k a ­ wałki byczego r o g u ( b y k uważany jest za jednego z przodków przez niektóre l u d y mongolskie i dawcę życia) i wreszcie k o s t k i lodu, będące nie t y l k o zamrożoną wodą, której przypisuje się s y m b o l i c z n y związek z życiem, z prapoczątkiem, lecz mające same zdolności przekazywania życia. W wierzeniach mongolskich b o w i e m śnieg i lód mogą mieć udział w p r o k r e a c j i , zapłodnieniu kobiety. 9 5 0 Duże podobieństwo g r y do szagaj charwach, wyrażone zarówno w sa­ mej nazwie j a k i regułach, każe przypuszczać, że podobne były też j e j « W Tajnej historii Mongołów nie wymienia się co prawda nazwy gry, pisząc ogólnie, że Temudżyn i D z a m u k a g r a l i w kości n a l o d z i e O n o n u , a l e chodzi tu z a p e w n e właśnie o môsôn szagaj charwach. Tajna historia Mongołów, Warsza­ w a 1970. 5 0 M . T a t a r , Le moson sagaj charvach, H u n g a r i c a , v o l . 25: 1972, n r 1-3, s. 221-226. jeu d'osselets Mongol, Acta O r i e n t a i �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 291 magiczno-symboliczne funkcje, że i ta gra informowała o walce ze złem i miała służyć odstraszeniu mocy nieprzyjaznych człowiekowi. Współ­ cześni Mongołowie, o ile jeszcze pamiętają tę grę, widzą w n i e j już t y l ­ ko walkę między d w o m a drużynami, nie łącząc j e j t a k wyraźnie, j a k szagaj charwach czy sur charwach z walką o życie, z niszczeniem zła. Nie znajdziemy więc potwierdzenia t y c h przypuszczeń w w y w i a d a c h z pasterzami m o n g o l s k i m i . KOŃ I A S T R A G A L . CZAS PRZEJŚCIA Dla Mongołów astragal jest n i e t y l k o s y m b o l e m i c h pasterskiej go­ spodarki, nie t y l k o m a g i c z n y m środkiem stosowanym w m a g i i płodności i zabiegach związanych z kontynuacją życia. W i e l u Mongołów utożsa­ mia go metaforycznie i symbolicznie z k o n i e m . J a k i może istnieć zwią­ zek między astragalem a t y m zwierzęciem? Sami Mongołowie nie po­ t r a f i l i m i wskazać żadnego t r o p u . Asocjowanie astragala z k o n i e m n i e w y n i k a z i c h symbolicznej tożsamości, jaką mogłaby być s y m b o l i k a go­ spodarcza. A s t r a g a l w p r a w d z i e symbolizuje gospodarkę pasterską, nie czyni tego jednak koń. Wyjaśnienia związku należy więc szukać na i n ­ nej płaszczyźnie, przede w s z y s t k i m zaś w podobieństwie f u n k c j i peł­ nionych przez astragal i k o n i a w obrzędach. Jak już wspomniałam, astragal pojawiał się zawsze w sytuacjach przejścia, g d y pożądana była zamiana śmierci w życie, wzmocnienie życia i zapewnienie jego k o n ­ tynuacji. W obrzędach przejścia pojawiał się także koń. Towarzyszył on zmarłemu w wędrówce na miejsce pochówku. Jego głowę w r a z ze skórą wbitą na p a l pozostawiano jeszcze w średniowieczu p r z y grobie zmarłego 5i. Pamiętamy, że w pochówkach pozostawiano także astra¬ gale. U przodków Mongołów koń (a także pies) przechodził też przez miejsce, gdzie zazwyczaj siadywał zmarły za ż y c i a . Koń pełnił też ważną rolę w obrzędzie w e s e l n y m przewożąc pannę młodą, traktowaną jako reprezentantkę "tamtego świata" do d o m u teściów, co było równo­ znaczne z przekroczeniem g r a n i c y między strefą niebezpieczną, obcą (obszary należące do r o d z i n y p a n n y młodej) i bezpieczną (przestrzeń będąca w posiadaniu r o d z i n y młodego). T a k i c h przykładów symbolicz­ nego przekraczania g r a n i c y za pomocą konia z n a j d u j e m y wiele w l i 52 L i t e r a t u r a dotycząca r o l i k o n i a w pochówkach jest bardzo o b s z e r n a . P r z y ­ kłady udziału k o n i a w obrządzie p o g r z e b o w y m ludów m o n g o l s k i c h i i c h przodków obficie podaje W i k t o r o w a, op. c i t , s. 29, 125, 135, 149 i n . P a t r z też E . E . K u z m i n a , Rasprostranienije koniewodstwa i kulta konia u iranojazycznych plemien snedniej Azii i drugich narodów starogo sWieta, [w:] S r t e d n j a j a Azija w driewnosti i sriedniewiekowie, M o s k w a 1977, s. 28-52. T a m też z n a j d u j e się o b s z e r n a bibliografia dotycząca k u l t u k o n i a i jego m i e j s c a w k u l t u r z e narodów A z j i Ś r o d ­ kowej. 5 1 M W i k t o r o w a, op. cit., s. 125. �292 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ teraturze mongolskiej, przede w s z y s t k i m w baśniach i b o h a t e r s k i c h epo­ sach. Wyścigi k o n i towarzyszyły też w s z y s t k i m ważniejszym świętom d o r o c z n y m i r o d z i n n y m związanym ze z m i a n a m i w c y k l u kalendarzo­ w y m i życiu j e d n o s t k i w rodzinie. Koń poprzez swój udział w obrzę­ dach przejścia staje się niejako s y m b o l e m dokonującej się zmiany, k o ­ m u n i k u j e o zachodzących przeobrażeniach. Jego pojawienie się jest już samo w sobie świadectwem r a n g i obrzędu, z n a k i e m przejścia. W o b ­ rzędach i sytuacjach przejścia występuje także astragal. I on pełni r o ­ lę źródła i n f o r m a c j i o zmianie, dokonanej l u b pożądanej. Rzadki dowód potwierdzający symboliczną tożsamość konia i astra¬ galu z n a j d u j e m y u Sandżejewa . Opisując szamański bęben D a r c h a tów podaje o n następujące informacje: "Między skórą jelenia a d r e w ­ nianą ścianą bębna znajdują się 2 końskie i 2 jelenie astragale, a także 21 astragali owiec i baranów. Te ostatnie mają wyobrażać s t a w y k o n i a " . Magiczno-symboliczne związki istniejące między astragalem i k o n i e m wyrażały też niektóre g r y . Były one związane z n o w y m r o k i e m , a więc czasem zmiany, przejścia. Najbardziej znaną grą, której astragal " w y ­ stępuje w r o l i k o n i a " , są wyścigi k o n i zwane mor'uralduulach, mor'uraldaan albo churdaan mor', będące niejako o d p o w i e d n i k i e m wyścigów k o n n y c h organizowanych w momentach przejścia z udziałem p r a w d z i ­ w y c h k o n i . N a piasku, kawałku materiału l u b p a p i e r u rysowano p r o ­ stokąt, który dzielono wewnątrz l i n i a m i p o z i o m y m i n a 9 części. Pola zwano gadzar (ziemia) albo urt (długość), a wyznaczające je l i n i e — dawaa (przełęcz). Czasem w górnej części prostokąta dodawano trójkąt, którym oznaczano miejsce, gdzie przybywały konie (mor barich gazar). Każdy z graczy stawiał swój astragal (będący jego " k o n i e m " ) u dołu prostokąta. Miejsce to zwano mor' tawich gazar. W mor'uralduulach, mor'uraldaan, grało 4 uczestników, w churdann mor' — do 9-11 włącznie. Gracze r z u c a l i najczęściej 4 astragalam i . W zależności od tego, ile z n i c h upadło stroną " k o n i a " do góry, gracz posuwał się po planszy. 'Jeżeli n p . na stronę " k o n i a " upadły 2 kości, posuwał się o 2 pola i t p . Gracz rozpoczynający grę mówił erged jawnal (jazda!), j a k b y rzucał komendę p r a w d z i w e m u k o n i o w i . Jak pisze E. Taube, przed w y k o n a n i e m r z u t u gracz podnosił do ust astragale i cicho ( l u b głośno) mówił: mor'buu, mor'buu, albo: minij mor'dôon unaaraj (mój k o n i u , u p a d n i j w j a k największej l i c z b i e ) . W ten sposób próbował wpłynąć na los, aby zwyciężyć. N i e w i e m n a i l e przykład podany przez Taube można uznać za powszechny. Podczas swoich badań bezskutecznie szukałam i n f o r m a c j i o t a k i c h próbach m a ­ gicznego wpływania n a los przez graczy. N a w e t jeśli jest to zabieg sto-53 54 5 8 goliju 6 4 1! G . D. S a n d z e j e w , w 1927 godu, Darchaty. Etnograficzeskij otczet o poiezdkie w Mon- L e n i n g r a d 1930, s. 62. E . T a u b e, Einige Mongolische Unterhaltungspiele, für Völkerkunde z u L e i p z i g " , v o l . 24: 1967, s. 60. " J a h r b u c h des Museum �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 293 sunkowo rzadko stosowany, zasługuje z pewnością na uwagę jako p r z y ­ kład sposobu oddziaływania na los. Wyścigi, w których występowały astragale — konie, były organizo­ wane nie t y l k o na planszy. W a j m a k u c e n t r a l n y m zapisałam n p . grę charajlt, polegającą na podobnych zasadach, j a k gra opisna poprzednio. Gracze układali 9 astragali w jednej l i n i i (zawsze stroną " k o n i a " d o gó­ ry), a następnie r z u c a l i j e d n y m astragalem. G d y wypadł "koń", gracz przesuwał swój astragal wzdłuż l i n i i astragali. K t o p i e r w s z y minął 9 astragali, t e n wygrywał. Z k o n i e m i astragalem związane też były g r y ruchowe. Uczestniczy­ ły w nich dzieci, które biegały trzymając astragal w ręku i przekazując go po drodze i n n y m dzieciom. Była to swoista sztafeta (mann buuchia). Informacje o n i e j zapisałam w a j m a k u wschodniogobijskim. Zwyciężał w t e j sztafecie t e n , k t o p i e r w s z y dobiegł do m e t y n i e zgubiwszy astragala. I znów p o w t a r z a się m o t y w wyścigu, z m i a n y w przestrzeni i cza­ sie. W p r z e k a z y w a n i u kości k o l e j n y m uczestnikom sztafety można w i ­ dzieć o d p o w i e d n i k p o k o n y w a n i a przeszkód. Jest to zawsze m o m e n t r y ­ zyka, można b o w i e m upuścić astragal, eliminując siebie ( i drużynę) z dalszej w a l k i . Patrząc p o d kątem s y m b o l i k i możemy powiedzieć, że gracz, który zgubi astragal, e l i m i n u j e się z w a l k i o życie, n i e p r z e k r a ­ cza symbolicznych granic, dzielących go od świata żywych. K o n s e k w e n ­ cje magiczno-symboliczne łączą się przede w s z y s t k i m z upuszczeniem astragala, nośnika życia, gwarantującego jego ciągłość. Astragal p o w i ­ nien znaleźć się za linią m e t y — granicą, jako znak trwałości życia, magiczny bodziec wspomagający jego rozwój'. W y m i e n i o n e t u g r y miały aspekt magiczny. Zachęcano do n i c h prze­ de w s z y s t k i m dzieci. Mówiono, że dobrze jest grać w mor' uralduulach czy churdaan mor', aby było dużo wyścigów, dużo świąt. Organizowa­ nie wyścigów było pożądane n i e t y l k o z u w a g i n a i c h aspekt l u d y c z n y . Wypowiedzi tego t y p u możemy potraktować j a k o przenośnię. Wyścigi, stanowiące element świąt, to oznaki zmiany, zwycięstwa n a d złem, śmiercią. I m więcej t a k i c h oznak, t y m zwycięstwo staje się bardziej w i ­ doczne. Użycie astragali w grze każe n a m łączyć ją z magią płodności, za­ pewnianiem k o n t y n u a c j i życia. Użycie astragali asocjowanych z k o n i e m podkreśla ponadto związek g r y z czasem przejścia, ze z m i a n a m i , co tłu­ maczy się także umieszczeniem g r y w kontekście now oroc z nym . Z m i a ­ nę symbolizują też r u c h y " k o n i a " na planszy (mor' uralduulach, mor' uroldoon, churdaan mor') wzdłuż l i n i i astragali (charajlt) l u b uczestni­ cy sztafety (morin buuchia). Na planszy służącej do w s p o m n i a n y c h gier na uwagę zasługują m . i n . poziome l i n i e zwane dawaa. Przełęcz w k u l ­ turze mongolskiej symbolizuje granicę, przejście, miejsce, w którym stykają się d w a światy. A b y dotrzeć do mor' barich gazar, gracz m u s i pokonać 9 t a k i c h przełęczy. 9 jest cyfrą magiczną, szczęśliwą, 9-krotne �^7 IWONA KABZINSKA-STAWARZ 294 powtarzanie "jakiegoś zabiegu g w a r a n t u j e jego' skuteczność. Przełęcz miała też d l a Mongołów znaczenie magiczne. J a k pisze D z o r i g w sta­ rej mongolskiej t r a d y c j i było przyjęte, że jeśli u l u b i o n y s z y b k i koń padł ze starości albo został zabity n a w o j n i e , to aby zachować n a w i e ­ k i pamięć o n i m , jego głowę umieszczono n a Szczycie góry, n a p r z e ­ łęczy (pódkr. — I K S ) , bądź po prostu w stepie w pobliżu rodzinnej miejscowości. U s y p y w a n o owoo i składano ofiary. Kobyłę, która miała się oźrebić, przyprowadzano n a to miejsce, co miało zapewnić n a r o ­ dziny równie dobrego, szybkiego konia. Miejsce takie nosiło nazwę m o rin tolgoj (głowa konia), morin dawaa (przełęcz konia) i t p . Tak więc m a m y w grze jeszcze jeden element mogący wskazywać na j e j symboliczno-magiczne związki z płodnością, z magią życia. Jest n i m obecność "przełęczy", przez które przechodzą astragale — " k o n i e " . Przytoczyłam t u t y l k o niektóre przykłady gier noworocznych, ogra­ niczając się do gier najbardziej p o p u l a r n y c h bądź też z jakiegoś wzglę­ du wyjątkowo interesujących. Gier t y c h było dużo więcej. Stanowiły one jednak najczęściej w a r i a n t y gier o p a r t y c h n a zasadach, j a k i e t u t a j podałam. K o l e j n e przykłady n i e wniosłyby więc niczego nowego (poza s a m y m materiałem) do i l u s t r a c j i tezy o pozaludycznych f u n k c j a c h gier, ich symbolice i związkach z magią, wreszcie do tezy o k o m u n i k a c y j ­ nej f u n k c j i gier, o t y m , że gra występuje j a k o k o m u n i k a t o kontekście czasowoobrzędowym, przekazujące idee w i e r z e n i o w e związane z t y m kontekstem. Msona Ka63HHbCKa-C aBaac T HOBOrOAHHE HX MOHrOJIBCKHE CHMBOJ1HKA H CB.H3H C HrPŁI. MAFHEfł PesKwe H a H36paHHbix n p a M e p a x MOHroJiBCKjix n i p a B T o p noKa3WBaeT HeKOToptie H3 He-pa3BJieKaTeJTMbK <ł>yHKUHH 3THX H i p . OflHOH H3 H H X HBJWeTCfl KOMMyHHKaTHBH3H <ł>yHKUJW. Hrpbl TOB o p j i T HaM o i e M - T c c n o M o m s K ) npaBHJi. Coo6memie, coflepacaiiieeca B STHX flaerea aaHHOH jcyjibType. c ynoTpe6jieHHeM Jmnca MyHHicaraBHaa CHMBOJIOB H 3Ha«reHHH, o6a3M aioiHHx B B npaBHnax, n e p e K O M - <j>yHKUHa H r p coneTaeTca n o s T O M y Hame Bcero c H X CHMBOJimecKolt (JryHKUHeH. H r p w nOHBJMIOTCH 0 6 b I 1 H 0 B TOHHO OnpeflejieHHOM BpeMeHHÓM H OÓpHflOBOM KOHTeKCTe. B 3TOM KOHTeKCTe OHH u cocTaBjisiioT cooómeHKe. O H H noflTBepKAawT OUHOBPCMCHHO coieTaiomHeca c H H M H B e p o B a i m a H Hflen. C B J B H Mesmry poflOM H r p H BpeMeHHÓ-o6paflOBMM K O H T C K C T O M , B K O TOPOM OHH noaBJiaioTca, noKa3aHw 3#ecb H a n p n M e p e MOHronbCKHX HOBoro,ziHHX H r p . ABTOP paccMaTpHBaeT npaBHJia H r p H M e w m H x MCCTO B HOBOrO/JHCC BpCMJI IlOBCIOJUy H3. TCppHTOpHH MoHrojiHH X I X - X X B B coo6me a HH noKa3breaer cBoeo6pa3Hyio TOKflecTBeHHOCTb nepeaaBaeMoró n r p a M H H BepoaaHHH, CBJI33.HHbIX C HOBblM TOAOM 55 D z o r i g , op. cit., s. 34. �NOWOROCZNE BpeMH nepexoaa, 6opb6w HoBwit rofl - 295 GRY MONGOLSKIE JKHSHH CO CMepTbio, 6 : i a r a c o no6eflbi SJIOM, JKHSHH, B03po*fleHHH BpeMCHH H K o c M O c a , a Taiojce B C A K H X O C H O B l e j i o B e i e c i c o r o c y m e c T B O B a r a a . 3 T O T a K K e nepnofl npopHuaHHfi H npaeMOB n o o6ecneieimio 6jiaronoJiyiH« H a Becb rofl. Taicyio rHHecKyio 4>yHKUHio ncnoJiHflJiH T a x x e H MOHroJitcKHe n r p w . MaraiecKaa $yHKHHa r p c o T e r a n a c b c H X KOMMyHHKaraBHOH H cHMBOjnnecKOH (J>yHKUHeH, B b i r e K a a Tarace H caMnx 3 M a - HBHO H npa- BHU 3THX BHflOB IIOBefleHHa. B npeoÓJiaflaiomeM 6oJibmHHCTBe H O B O T O O T H X aciparajiaMH H r p MOHronbcrae ( 6 a 6 a M H ) . AcrparaJiw B MOHroJibCKOił x y j i b r y p e CKOTOBOAM o6jiaflaK>T K nojibsoBajmcb ABHOH CHMBOJIHKOH MHOrOHHCJICHHOCTH H HJIOflOBHTOCTH. BMeCTe C T e M OHH CHMBOJlH3Hpywi CKOTOBOflHeCKOe X03HHC T B O . O H H ynoTpe6jiHJiHCb n p n M a r m e c r a x n p n e M a x no oGecneHeHHw n p o f l J i e m i a J K H S H H (mofleił H acHBOTHbix) H J I H y K p e m i e m i i o ee, o 6 j i e n e H H i o n e p e x o f l a H3 C O C T O A H H A C M e p r a (6ojie HH) B coc- 3 TOHHHe 3KH3HH (3flOpOBbfl). neiMMH, 3 T a CHMBOJIHKa a C T p a r a J I , IlpHMCHHCMblX yicpenjiaeT cHMBOJiHKy caMHX H r p , c j i e f l y w u r y i o C He-pa3BJieKaTCJTbHbIMH H3 H X npaBHJi. CHMBonHKe a c T p a r a J i , a T a i c * e H X He-pa3BJieKaTejibHwM <J>yHKu.HaM n o c B a m e H a oxnenbHaa nacTb cTaTbH. Aajree B c r a T b e o 6 c y K « a i o T c a HecKonwco H r p , npaBHJia K O T o p w x cooSmaioT o n p o HCxoflameM B HOBoroflHHH nepnofl npHBjieKaK>Tca n p H M e p w w p C H M B O J T H H C C K O M pacnpeflejieHHH 6 o r a T C T B Meatfly JHOABMH. B K O C T H H K a p T O i H w x H r p . B C B O K J onepeflb noKa3aHM n r p w , c«a- 3anHbie c Hfleett c o T B o p e r a a MHpa, B0cco3flaHHa BpeMeHH H K o c M o c a , H n r p w c o o 6 m a w m H e o n p e oflojieHHH r p a H H Mexqry »CH3Hbio H CMepTbio, o no6efle XOH3HH, cjiyacamne BMecTe c T C M H rHBaHHio 3jia, y r p o x c a w m e r o lejiOBeicy O C O 6 C H H O CHJibHO B MOMCHTH omy- n e p e x o f l a . LTocJieflHaa n a c T b CTaTbH n o c B a m e H a n r p a M , B K O T O P H X a c T p a r a n n o a B J i a e T c a A K O S M B p o j i H KOHa. K o m , H a c T p a raji o c y m e c T B J i a r o r B MOHroJibCKOH Kyjn.Type cxoflHBie KOMMyHHicaTHBHbie (fryHKiiHH. O H H n o a B ^ a i o T c a name B c e r o B coo6maa o MOMCHTM B O 3 H H K H I C H HJTH nepexofla ( n o x o p o H M , CBaflb6a, CMeHa BpeMeH rofla H T . n . ) , py6eaca Meatfly acejiaTenbHofl npeMeHe, npeoflojieHHw CBeTOM". O H H oflHOBpeMeHHO flOJixoibi ManwecwiM o6pa30M noflflepacHBaTb "STHM" H „TeM HenoBeica B ero 6 o p b 6 e 3 a n e p e x o a r p a H H Meatfly 6 j i a r o M H 3 A O M , a o B H b i o H CMepTbio, " S T H M " H " T e M C B C T O M " . ABTOP B He p a c c M O T p e j i a Bcex BasKHeHinnx HOBoroflHHx noflroTaBjiHBaeMoii HfleH, noflTBepsKflaioiflHxca B . n e i a r b B T O P O H n a c T H CTaTbH 6 y f l y T pacMOTpeHbi Ha npHHiinne yrpaHeHHoe-HaHfleHHoe, nrpw, nrpaMH. ocHOBaHHbie cBa3aHHbie c Hfleen c o T B o p e H H a , posKfle-HHa 3KH3HH, a Taiotce Ta6jiHHHbie n r p b i H3o6pa»caiomHe 6opb6y Meatfly 5KH3HŁIO H CJVtCpTBK) MC^CflV flBYMJT OCHOBHUPvtH npOTMBOITOJTOJKHOCTflMH BŁI^CJlHCMŁrMH BCCMH H3.pOpHa.MH MHpa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1dcc0450667fc9b853384d9ebb130f3.pdf 3920889e59d57640c252842288d0eec2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1096 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1007 Title A name given to the resource Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do początków XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.297-320 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 ANDRZEJ WOŹNIAK KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH D O P O C Z Ą T K Ó W X X W. POLSKICH Początki zainteresowań ludoznawczych w Polsce przypadają na okres politycznego u p a d k u k r a j u i u t r a t y niepodległości, co znajduje wyraź­ ne odzwierciedlenie w i c h u k i e r u n k o w a n i u w początkowym okresie. S y ­ tuacja polityczna P o l s k i nie t y l k o określa na długi okres k i e r u n e k b a ­ dań nad rodzimą kulturą ludową, lecz w znacznej mierze u k i e r u n k o w u ­ je również geograficznie cały n u r t "egzotyczny", pozapolski, przez sam fakt znalezienia się znacznej części ziem polskich w granicach w i e l o n a ­ rodowościowego, zajmującego ogromne obszary E u r o p y i A z j i , i m p e r i u m rosyjskiego. W w i e k u X I X ponad połowa w y b i t n i e j s z y c h znanych nie t y l k o nauce polskiej, lecz i obcej polskich badaczy k u l t u r egzotycznych, prowadziła badania na terenie należącej do Rosji części A z j i i obszarach z nią graniczących. Wśród Polaków zbierających w X I X w . materiały dotyczące ludów azjatyckiej części Cesarstwa Rosyjskiego większość s t a n o w i l i zesłańcy polityczni, choć zarówno w początkach j a k i w 2 połowie X I X w . nie brak było l u d z i , którzy znaleźli się w miejscach odległych od rodzinne­ go k r a j u o tysiące kilometrów z własnej w o l i i p o w o d o w a n i różnymi pobudkami, n i e k i e d y niewiele mającymi wspólnego z i c h etnograficz­ n y m i obserwacjami. Stosunkowo najlepiej znane są polskie badania etnograficzne na S y ­ berii, pisano trochę o p o l s k i c h badaczach A z j i Centralnej i Środkowej. Niewiele natomiast poświęca się miejsca badaniom K a u k a z u , choć pod względem ilości X I X - w i e c z n e materiały polskie z tego t e r e n u ustępują chyba t y l k o materiałom z S y b e r i i . Większość materiałów k a u k a s k i c h drukowały t a k znane i poczytne czasopisma warszawskie, j a k " T y g o d ­ n i k I l u s t r o w a n y " i "Wędrowiec", stosunkowo często zamieszczała je " B i b l i o t e k a W a r s z a w s k a " i wieleńskie " A t h e n a e u m " . Można j e także znaleźć w w i e l u i n n y c h czasopismach i almanachach w y d a w a n y c h w W a r ­ szawie i W i l n i e : " D z i e n n i k u W a r s z a w s k i m " , "Gazecie Codziennej", " K r o ­ nice Wiadomości K r a j o w y c h i Z a g r a n i c z n y c h " , "Niezapominajkach", " N o w o r o c z n i k u L i t e w s k i m " , "Przeglądzie N a u k o w y m " , " R o c z n i k u L i - �298 ANDRZEJ WOŻNIAK t e r a c k i m " , " R u b o n i e " , w wychodzącej w K i j o w i e "Gwieździe" oraz pe­ t e r s b u r s k i m "Przeglądzie L i t e r a c k i m " (dodatek do " K r a j u " ) . Znaczenie rzadziej ukazywały się w czasopismach zaboru pruskiego i austriackiego (np. w poznańskim " D z i e n n i k u D o m o w y m " czy l w o w s k i c h " N o w i n a c h " ) , n i e k i e d y zresztą jako p r z e d r u k i z czasopism p o l s k i c h wychodzących w zaborze r o s y j s k i m . Sporo z t y c h k a u k a s k i c h r e l a c j i ukazało się jako osobne pozycje książkowe d r u k o w a n e przeważnie w Warszawie. Sądząc po ilości o p u b l i k o w a n y c h w ciągu X I X w . w języku p o l s k i m pozycji, l i t e r a t u r a o Kaukazie — bardzo zresztą różnorodna (oprócż o p i ­ sów etnograficznych czy zawierających materiały etnograficzne zary­ sów geograficzno-historycznych, r e l a c j i z podróży, wspomnień i pamięt­ ników, również proza i poezja o tematyce kaukaskiej) cieszyła się znacz­ n y m zainteresowaniem. W sumie jest to kilkadziesiąt pozycji b i b l i o g r a ­ f i c z n y c h p a r u dziesiątków autorów. N i e ulega wątpliwości, że w stosun­ k u do ówczesnych możlwości w y d a w n i c z y c h pisano w t e d y o K a u k a z i e znacznie częściej niż w bieżącym stuleciu. • Wśród polskich relacji o Kaukazie z X I X w., na j e d n y m z. p i e r w ­ szych miejsc, zarówno pod względem ilości, j a k i wartości poznawczej, należałoby umieścić materiały dotyczące G r u z j i . N i e jest to sprawa p r z y p a d k u . Złożyła się na t o . zarówno d a w n a t r a d y c j a kontaktów p o l sko-gruzińskich, j a k i pewne podobieństwa losów h i s t o r y c z n y c h oraz niektórych cech o b u narodów. U d o k u m e n t o w a n a źródłowo t r a d y c j a w z a j e m n y c h kontaktów sięga końca X V w. i , w w i e k u X V I I zaś Gruzja staje się d l a królów polskich z d y n a s t i i Wazów, a w większym jeszcze s t o p n i u d l a Jana I I I Sobieskiego, dosyć ważnym o g n i w e m w planach sojuszu wojskowego z Persją, skie­ rowanego przeciwko T u r c j i . P i e r w s z y m , n i e o f i c j a l n y m zresztą, przedsta­ w i c i e l e m P o l s k i na dworze szacha Abbasa I był mieszczanin warszaw­ ski, sekretarz królewski — Sefer M u r a t o w i c z , O r m i a n i n z pochodzenia. W r o k u 1601 przez Wołoszczyznę, Morze Czarne, Turcję, Gruzję i Armenię odbył podróż do Persji, którą opisał w swojej Relacji... ogłoszonej d r u ­ k i e m dopiero w połowie następnego stulecia . W y d a w c a Relacji..., J . E. Minasowicz (również O r m i a n i n ) , pisze j e d n a k w e wstępie, że dysponował t y l k o " e x t r a k t e m " z rękopisu M u r a t o w i c z a . Stąd też, być może, sam opis podróży, m . i n . przez Gruzję, jest bardzo lakoniczny i niewiele zawie: 2 1 J. Cincadze, XV-XVII Masalebi saukuneebi. ków dyplomatycznych ' la Relacya polskiego szawie... z polskich XV-XVII Sefera 1777 (Relacye... da sakartwelosa historyczne dotyczące urtiertobis istoriisatwis polsko-gruzińskich stosun­ ww., T b i l i s i 1966, s. 12. Muratowicza dla sprawowania podróży polonetisa Materiały obywatela rzeczy wydał warszawskiego wysłanego ostatnio na wschód muzułmański A. do Persyi Walaszek w pierwszej od Zygmunta w roku w tomie: połowie ków 1980, n a p o d s t a w i e w y d a n i a J . Niesiołowskiego z 1752 r.). XVII III 1602.... w Trzy wieku, kró­ War­ relacje Kra­ �299 KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH ra i n f o r m a c j i o k r a j a c h , przez które M u r a t o w i c z przejeżdżał; większość tekstu odnosi się do samego jego p o b y t u na dworze szacha. Zapoczątkowane przez M u r a t o w i c z a podróże polskich dyplomatów do Persji stały się w późniejszych latach coraz częstsze, a w d r u g i e j połowie X V I I w . m i e l i już królowie polscy przy dworze szacha stałych rezydentów . Nawiązane zostały również dosyć ożywione s t o s u n k i d y ­ plomatyczne z władcami G r u z j i , a w r o k u 1691, n a prośbę jednego z królów gruzińskich jadą do G r u z j i d w a j polscy misjonarze — j e z u i ­ ci, O.O.Ignacy Zapolski i J a n G o s t k o w s k i A Gostkowski w G r u z j i pozo­ stał i zmarł t a m w czasie epidemii w 1738 r. Cieszył się podobno d u ­ żym szacunkiem wśród miejscowej ludności, której język i obyczaje dobrze poznał. Był (podobnie j a k Zapolski) a u t o r e m listów — raportów zawierających m . i n . wiadomości o położeniu p o l i t y c z n y m G r u z j i , oby­ czajach j e j mieszkańców i t p . Ignacy Zapolski i J a n G o s t k o w s k i nie b y l i w t y m czasie j e d y n y m i polskimi m i s j o n a r z a m i na terenie Zakaukazia. Stałe polskie placówki misyjne istniały w 2 połowie X V I I i w początkach X V I I I w. w m i a ­ stach Gandża, Erywań i Szemacha. Misjonarzy popierał i finansował przede w s z y s t k i m J a n I I I Sobieski, w którego planach p o l i t y c z n y c h o d ­ g r y w a l i o n i poważną rolę. Oprócz prowadzenia prac m i s y j n y c h , speł­ niali często f u n k c j e dyplomatyczne. Znając miejscowe stosunki, m i e l i też m. i n . za zadanie informować przejeżdżających posłów królewskich o panujących w P e r s j i i zależnych o d n i e j k r a j a c h (m. i n . G r u z j i ) , sto­ sunkach p o l i t y c z n y c h , obyczajach, najnowszych wydarzeniach. I c h r a ­ p o r t y były prawdopodobnie j e d n y m z ważniejszych źródeł w i e d z y o P e r ­ sji i Z a k a u k a z i u d l a Jana I I I . Najwybitniejszą niewątpliwie postacią wśród polskich misjonarzy działających na przełomie X V I I i X V I I I w . w P e r s j i i na Z a k a u k a z i u był jezuita o. Tadeusz Krusiński (1675-1757). Był człowiekiem wszech­ stronnie wykształconym, studiował teologię, filozofię scholastyczną, p r a ­ wo zakonne, posiadał dużą wiedzę medyczną. Przed w y j a z d e m do P e r ­ sji wykładał przez k i l k a l a t w szkołach jezuickich, m . i n . retorykę, m a ­ tematykę, logikę i fizykę. Miał duże zdolności lingwistyczne, oprócz polskiego i łaciny znał języki: t u r e c k i , perski, ormiański i włoski, r o 3 5 6 ' S. Z a ł ę s k i, k s . T . J . , Jezuici w Polsce, t. 3: Prace misyjne nad ludem 1648-1773, cz. I, 1648-1700, L w ó w 1902, s. 251, 866-867. 4 M. T a m a r a s z w i 1 i, s. 220; oraz (Avril Istoria P h ) , Podróż rzów S. J. w r. 1690 odprawiona końcem czona z francuskiego... w W a r s z a w i e 5 J . Poplatek graficzny katolikobisa do różnych krajów odkrycia kartwelta Europy nowej szoris, i Azji drogi T b i l i s i 1902, przez Misjona- do Chin... tłuma­ 1791, s. 257. k s . , B r . Natoński k s , J a n G o s t k o w s k i [w:] Polski słownik bio­ (dalej P S B ) , t. 7, W r o c ł a w 1958-1960, s. 359-360. «Tamaraszwili, lisi, p i s a r z o w i Istoria katolikobisa..., i historykowi, przyjacielowi materiały o J . Z a p o l s k i m i J . G o s t k o w s k i m . s. 663. T a m a z o w i N a t r o s z w i l i z T b i ­ Polaków s e r d e c z n i e dziękuję za cenne �300 ANDRZEJ WOŻNIAK zumiał r o s y j s k i i f r a n c u s k i . Ceniono go za zdolności a d m i n i s t r a c y j n e , pracowitość, przedsiębiorczość, odwagę. W latach 1706-1726, z krótką przerwą między r o k i e m 1712 a 1714, przebywał w P e r s j i i n a Z a k a u ­ k a z i u (m. i n . w Gandży i E r y w a n i u ) , gdzie p r o w a d z i ożywioną dzia­ łalność misyjną i dyplomatyczną 7. Gromadził również materiały, które wykorzystał w s w o i c h późniejszych pracach. Były to zarówno obser­ wacje dotyczące k u l t u r P e r s j i i Zakaukazia, j a k i materiały źródłowe zaczerpnięte z l i c z n y c h archiwów Isfahanu, do których miał dostęp dzię­ k i swej-pozycji n a dworze szacha. Dzieła Krusińskiego — Prodromus ad tragicam vertentis belli Per­ sici historiam... w r a z z d o d a t k i e m o dziejach kontaktów d y p l o m a t y c z ­ n y c h p o l s k o - p e r s k i c h oraz Tragica vertentis belli Persici historia...*, powstały już po jego wyjeździe z Persji. Z n i c h przede w s z y s t k i m przez cały w i e k X V I I I i początek X I X czerpała cała E u r o p a wiadomości o sto­ sunkach p o l i t y c z n y c h w P e r s j i w początkach tego stulecia, przewrocie d y n a s t y c z n y m i w o j n i e persko-afgańskiej. Tłumaczono j e na wszystkie n i e m a l języki europejskie: angielski, f r a n c u s k i , n i e m i e c k i , włoski, ho¬ lenderski, hiszpański, a n a w e t t u r e c k i . Z t a k i m oddźwiękiem w nauce obcej spotkały się nieliczne t y l k o dzieła autorów polskich. Dodać zresz­ tą należy, że w k r a j u prace Krusińskiego, choć miały w I połowie X V I I I w . parę wydań łacińskich, n i e zostały n i g d y w y d a n e w języku polskim. Krusińskiego interesowały przede w s z y s t k i m zachodzące w P e r s j i w pierwszej ćwierci X V I I I w . wydarzenia polityczne i powstanie A f g a ­ nów, upadek d y n a s t i i Sefewidów i załamanie się mocarstwowej pozy­ cji Persji. Dążąc j e d n a k do przedstawienia w dziele Tragica vertentis belli... możliwie pełnego obrazu t y c h wydarzeń, stara się pokazać s y tuację wewnętrzną Persji, wiele miejsca poświęca p o d b i t y m przez Persję k r a j o m k a u k a s k i m : Dagestanowi, A r m e n i i czy Wschodniej G r u z j i , pozostającej od X V I I w. w wasalnej od niej zależności. W d w u obszern y c h rozdziałach pisze szczegółowo o O r m i a n a c h i G r u z i n a c h , w trze¬ c i m dość pobieżnie o i n n y c h ludach (np. plemionach Dagestanu). Podrozdział " O G r u z i n a c h " jest p i e r w s z y m p o l s k i m opisem h i s t o ryczno-etnograficznym G r u z j i O m a w i a w n i m Krusiński położenie geograficzne k r a j u , najważniejsze wydarzenia historyczne poczynając o d starożytności, chrystianizację i dzieje kościoła gruzińskiego, następnie zaś niektóre wierzenia, p r a k t y k i wróżbiarskie, obrzędy doroczne i rodzinne mieszkańców, w y c h o w a n i e dzieci i młodzieży, zwyczaje praw¬ 8 i ! I i | ; ! ! | | j j i ; i Br. Natoński, I | ] • Tadeusz Jan Krusiński, [w:] P S B , t. 15/1, W r o c ł a w 1970, s. 426- 428. T. K r u s i ń s k i , 8 j riam..., J • od annum 9 S . J . , Prodromus ad tragicam vertentis T. K r u s i ń s k i , S . J . , Tragica vertentis belli Persici historia... 1728..., L e o p o l i 1740. " K r u s i ń s k i , op. cit., sectio I I de G e o r g i a n i s , s. 120-151. 3 belli Persici histo- L e o p o l i 1740. ab anno 1711 �KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH 301 ne, stosunek do r e l i g i i oraz sytuację polityczną G r u z j i i f o r m y zależności od T u r c j i (Gruzja Zachodnia) i Persji (Gruzja Wschodnia). W i e le wiadomości o wydarzeniach p o l i t y c z n y c h w G r u z j i w początkach X V I I I w . zawierają również dalsze rozdziały Tragica vertentis belli... " Za panowania Sasów k o n t a k t y dyplomatyczne z Persją, a co za t y m idzie również z Gruzją, wyraźnie osłabły, co wiązało się zarówno z s y tuacją wewnętrzną Polski, j a k i z n o w y m układem sił n a B l i s k i m Wschodzie. N i e sprzyjał t y m k o n t a k t o m również b r a k stabilizacji wewnętrznej w Persji. N a przełomie X V I I i X V I I I w . wysłano jeszcze z P o l s k i p a rę poselstw do Persji, ale miały one już t y l k o charakter prestiżowy. Posłami b y l i J a k u b N u r k i e w i c z , O r m i a n i n p o l s k i (1699), sekretarz królewski P i o t r K c z e w s k i (1700), generał Rybiński, wojewoda chełmiński j ] I I I I I I I I I I (1712)i . I 2 W początkach X V I I I w . następuje też osłabienie działalności m i s j i polskich w P e r s j i i na Z a k a u k a z i u , a w końcu l a t 20-tych, zupełna i c h likwidacja. T r u d n o określić, w j a k i m stopniu w w i e k u X I X korzystano z t y c h wcześniejszych r e l a c j i o G r u z j i . Wiadomo jednak, że nie zostały one zupełnie zapomniane. Relację M u r a t o w i c z a w y d a n o d w u k r o t n i e w w i e k u X V I I I i po raz trzeci n a początku w i e k u X I X , przekład p o l s k i opisu podróży P h . A v r i l a z obszernymi f r a g m e n t a m i mówiącymi o k o n t a k t a c h polskich z Persją i Zakaukaziem, w r o k u 1791 . O Krusińskim pisał w r o k u 1841 w "Bibliotece W a r s z a w s k i e j " F. Zieliński, podając dość obszerną bibliografię jego dzieł i i c h przekładów na języki obce oraz streszczając niektóre f r a g m e n t y , m . i n . dotyczące G r u z j i . O d y p l o m a ­ tach polskich i o misjach n a B l i s k i m Wschodzie pisali w d r u g i e j poło­ wie X I X w . A. Muchliński i S. Załęski * . Z a n i m przejdę do X I X - w i e c z n y c h opisów k u l t u r y l u d o w e j G r u z j i , wymienię jeszcze parę najważniejszych opracowań współczesnych, za­ wierających historię podróży polskich po t y m k r a j u i bibliografię przed­ miotu. 13 1 1 I ' l I j \ \ ! * 1 4 5 Najwcześniejszy okres kontaktów polsko-kaukaskich omawia w s w y c h pracach 11 B. B a r a n o w s k i . 16 O wkładzie p o l s k i m do badań etnograficz- P o r . n p . s. 140-151, 241-263. " S . B r z e z i ń s k i , Misjonarze i dyplomaci polscy w Persji w XVII i XVIII w., P o t u l i c e 1935 (nadb. z " A n n a l e s M i s s i o l o g i c a e " , R . 1935), s. 46-51. P o r . p r z y p . 4. F . Z i e l i ń s k i , Xiądz Krusiński. Wiadomość historyczna przez..., "Bibliote­ k a W a r s z a w s k a " , R . 1841, t. 3, s. 375-397. A . M u c h l i ń s k i , Materiały do dziejów kościoła polskiego w językach wschodnich pobrane, "Pamiętnik r e l i g i j n o - m o r a l n y " , t. 7: 1861, s. 531-553; S . Z a ­ l e s k i , Misje w Persji w XVII i XVIII wieku pod protektoratem Polski, "Misje k a t o l i c k i e " R . I : 1882; t e n ż e , Jezuici w Polsce. B . B a r a n o w s k i , Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, Łódź 1950; t e n ż e , Kawkaz i Polsza w XVII w., [w:] Rossija, Polsza i Priczernomorje w XV-XVII ww., r e d . B . R y b a k ó w , M o s k w a 1979, s. 248-262. 18 14 15 14 \ ! �302 ANDRZEJ WOŻNIAK n y c h . w A z j i Zachodniej pisała przed k i l k u n a s t u l a t y S. K u b i a k , oma­ wiając też krótko badania na K a u k a z i e « . W r o k u 1972 w y d a n a została praca znanego o r i e n t a l i s t y J . R e y c h mana? Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX wieku, z a w i e r a ­ jąca także obszerną bibliografię opracowań dotyczących Polaków na K a u k a z i e (w t y m l i c z n y c h wcześniejszych prac autora). Przegląd p o l ­ skiej l i t e r a t u r y o Kaukazie znaleźć można też w p i e r w s z y c h rozdziałach książki Wacława Kubackiego Malwy na Kaukazie « . N i e w y m i e n i a m t u osobno, poza przypisami, opracowań szczegółowych, odnotowanych w b i b l i o g r a f i i do pracy J . Reychmana l u b w książce W. Kubackiego. Ograniczam również do najbardziej niezbędnych wiadomości biograficz­ ne, dotyczące t y c h podróżników polskich, o których szerzej piszą R e y chman i K u b a c k i . Nieco więcej miejsca poświęcam j e d y n i e postaciom mniej znanym. Do t a k i c h należy o. Józef S u r y n , misjonarz j e z u i c k i , chronologicznie biorąc pierwszy z Polaków piszących w X I X w . o G r u z j i (1773-1832). Wstąpił do zakonu jezuitów w 1793 r. Początkowo uczył w szkołach j e z u i c k i c h w Połocku i W i t e b s k u . W latach 1808-1820 był s u p e r i o r e m m i s j i jezuickiej w A s t r a c h a n i u , ucząc jednocześnie w tamtejszych szko­ łach m i s y j n y c h 19. W t y m właśnie okresie (przed 1818 r.) odbył podróż w sprawach m i s y j n y c h w Mozdoku przez Władykaukaz, dolinę T e r e k u , Przełęcz Krzyżową do T y f l i s u , którą opisał w liście d r u k o w a n y m "Miesięczniku P o t o c k i m " . Jadąc drogą zwaną dzisiaj wojennogruzińską, widział S u r y n wsie górali gruzińskich i Osetynów. Zwraca uwagę n a n i e d o s t a t k i z i e m i u p r a w n e j , b r a k d r e w n a opałowego, rasę tutejszego bydła i owiec, które jego zdaniem n i e mogą się równać z białoruskim. Spostrzega zupełny b r a k kołowych środków t r a n s p o r t u , używanie zamiast n i c h sań n a w e t latem. Parę zdań poświęca m i e j s c o w y m p r z e w o d n i k o m — g ó r a l o m . I to właściwie wszystko, jeśli nie liczyć dość pobieżnego opisu c e r k w i w Kazbegi, którą zwiedzał w towarzystwie gruzińskiego duchownego. Nie był więc S u r y n zbyt w n i k l i w y m obserwatorem, szczególnie w zestawieniu z niektórymi s w o i m i k o n f r a t r a m i z a k o n n y m i działający­ m i przed stuleciem na terenie Zakaukazia. Chociaż żył na przełomie X V I I I i X I X w., duchem należał do epoki znacznie wcześniejszej, a j e ­ go pogląd na góry kształtowały średniowieczne wyobrażenia, wedle któ­ r y c h były one siedliskiem złych mocy, miejscem s t r a s z n y m i p o n u r y m , 20 " S. K u b i a k , dentale, L'apport polonais aux études ethnographiques sur l'Asie Occi­ zależnych zebrał " F o l i a O r i e n t a l i a " , t. 5: 1963, z. 1-2, s. 193-226. 1 8 W a r s z a w a 1969. 1 9 Materiały do dziejów Akademii połockiej i szkół od niej J . G . ( M a r e k J a n Giżycki), K r a k ó w 1905, s. 33, 218. *° L i s t kaskie X . Józefa ku miastu Tifflis, Suryna T.J. opisujący podróż z Mozdoku "Miesięcznik P o t o c k i " , 1818, t. 2, s. 154-163. przez góry kau­ �KULTURA LUDOWA 303 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH zgoła n i e nadającym się do zamieszkania. " N i e mogłem pojąć — pisał S u r y n mijając w i o s k i góralskie w okolicach K a z b e k u — co b y t y c h mieszkańców sprowadziło w te strony, kędy opał i wyżywienie jest n a ­ der t r u d n e " « . Swojego rodzaju mistyfikacją l u b , co bardziej prawdopodobne, p r z e ­ j a w e m b r a k u o r i e n t a c j i w geografii K a u k a z u jest tytuł w y d a n e j w r o ­ k u 1933 w Poznaniu książeczki Stanisława Nowackiego Podróże do Geo­ rgii w czasie mojej niewoli w Rossyi odbyte w roku 1813, 1814 i 1815. N o w a c k i — podoficer p o l s k i z czasów Księstwa Warszawskiego, pod­ czas k a m p a n i i rosyjskiej Napoleona dostał się do n i e w o l i . Zesłany, prze­ bywał parę l a t m . i n . w okolicach t w i e r d z y A l e k s a n d r o w s k i e j i Mozdok u , w G r u z j i natomiast n i g d y n i e był, znał — j a k się w y d a j e — t y l k o przedgórza Północnego K a u k a z u . Duża ilość Polaków znalazła się na Kaukazie w latach 30-40-tych X I X w . Władze carskie zsyłały w t e d y na K a u k a z , n a z y w a n y n i e k i e d y "ciepłą Syberią", uczestników powstania listopadowego i ruchów s p i ­ s k o w y c h z l a t 30-40-tych ( m . i n . "konarszczyków", członków Związku N a ­ r o d u Polskiego, spisku ks. Ściegiennego). Obciążone po u p a d k u p o w s t a ­ nia obowiązkiem dostarczania r e k r u t a Królestwo Polskie zasiliło K o r ­ pus K a u k a s k i dziesiątkami tysięcy żołnierzy. W t e n sposób znalazła się na Kaukazie większość autorów piszących o G r u z j i w d r u g i m i t r z e c i m ćwierćwieczu X I X w., do których należeli: Michał B u t o w d - A n d r z e j k o w i c z , "konarszczyk", ze Żmudzi, w c i e l o n y w latach 4 0 - t y c h do w o j s k na Kaukazie. Przez d w a lata stacjonował w Tyflisie. Zbierał pracowicie wszelkie materiały o Kaukazie, które wykorzystał później w w y d a n y c h w 1859 r. Szkicach Kaukazu . W i n c e n t y D a w i d (1816-1897), pochodził ze Szczebrzeszyna, był n a u ­ czycielem g i m n a z j u m lubelskiego. Zesłany na Kaukaz, służył od 1844 r. w j e d n y m z tamtejszych pułków, m . i n . w e Wschodniej G r u z j i . Miał aspiracje literackie, interesował się geologią. Do P o l s k i powrócił w 1853 r. Był a u t o r e m wspomnień z K a u k a z u i utworów l i t e r a c k i c h o tematyce kaukaskiej *». H e n r y k a Dzierżka w y m i e n i a w p r a w d z i e J . Reychman wśród zesła­ n y c h i przymusowo w c i e l o n y c h do w o j s k k a u k a s k i c h , ale w i e l e wydaje się na to wskazywać, że sytuacja jego była zupełnie inna niż pozo­ stałych zesłańców. Przybył na K a u k a z wiosną 1840 r. przez Morze Czar­ ne i Zachodnią Gruzję, z p l a n a m i zrobienia w w o j s k u szybkiej k a r i e r y . Początkowo zamierzał jechać do T y f l i s u , ale korzystając ze znajomości w sztabie a r m i i , o czym pisze w e Wspomnieniach, zdecydował się na 22 21 List 2 2 Warszawa X. Józefa Suryna..., 2 8 W. Dawid, Warszawska", s. 160. 1859, t. 1, 2. Wspomnienia z podróży i wycieczek po Kaukazie, t. 53-60: 1854-1855; w s p o m n i e n i a te były d r u k o w a n e n y c h c z a s o p i s m a c h i g a z e t a c h Królestwa i G a l i c j i . "Biblioteka również w i n ­ �304 ANDRZEJ WOŻNIAK Abchazję. Później j a k o ochotnik zgłosił się do oddziałów walczących w Dagestanie *«. Mateusz G r a l e w s k i (Grala, Gralak, pseudonim l i t e r a c k i : Mateusz z Mazewa, 1826-1891). S y n chłopa Wojciecha G r a l i z Mazewa w Łęczyck i e m . Ukończył miejscową szkołę elementarną z t a k d o b r y m i w y n i k a ­ m i , że prof. W. A. Maciejowski, dzierżawca w s i , ułatwił m u naukę w g i m n a z j u m w Łęczycy ( w t e d y zmienił nazwisko na G r a l e w s k i ) . W Łęczycy związał się G r a l e w s k i z tajną organizacją demokratyczno-niepodległościową (komórka Związku N a r o d u Polskiego, a w g i n n y c h źródeł Stowarzyszenie L u d u Polskiego). Po w y k r y c i u organizacji i dłu­ g i m śledztwie, w 1844 r. G r a l e w s k i skazany został na karną służbę wojskową n a Kaukazie. Przebywał t a m (w t y m dłuższy czas we Wschod­ niej G r u z j i ) , 12 l a t , dosługując się w końcu stopnia oficerskiego. Boga­ te materiały historyczne i etnograficzne zebrane w czasie p o b y t u G r a lewskiego na Kaukazie uległy częściowemu zniszczeniu jeszcze przed jego p o w r o t e m do k r a j u w r o k u 1856. Po powrocie kontynuował swoje zainteresowania historyczne i etnograficzne, pracując jednocześnie na polu oświaty l u d o w e j i działając nadal w r u c h u s p i s k o w y m . W czasie powstania styczniowego brał udział w pracach władz powstańczych, a po jego u p a d k u wydawał na emigracji pismo patriotyczne d l a l u d u . O d l a t 70-tych mieszkał w G a l i c j i , gdzie prowadził poszukiwania etnograficzne, publikując i c h w y n i k i w "Zbiorze Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " . Umarł w 1891 r. w e L w o w i e . Zachowane materiały kaukaskie, m . i n . 0 G r u z j i , opublikował w w y d a n y c h w r o k u 1877 w s p o m n i e n i a c h . Leon Janiszewski (1810-1861), konarszczyk, nauczyciel m u z y k i i l i t e ­ rat, zesłany na K a u k a z , odbył podróż drogą wojenno-gruzińską do T y f lisu. O swoich wrażeniach z G r u z j i pisał w " B i b l i o t e c e W a r s z a w s k i e j " 1 "Rubonie" . H i p o l i t J a w o r s k i (1812-1877), pisał także pod pseudonimem Mieczy­ sława T e r l i c y . Służył na Kaukazie, głównie w Dagestanie ( T e m i r Chan Szura). Choć w G r u z j i niewątpliwie był, znał ją chyba lepiej z l i t e r a t u ­ r y niż z własnych podróży l Po powrocie do k r a j u brał udział w p o w ­ staniu s t y c z n i o w y m . Zmarł na emigracji. K a z i m i e r z Łapczyński (1828-1892). Studiował w Warszawie, p r a w d o ­ podobnie w I n s t y t u c i e A g r o n o m i c z n y m . Za udział w r u c h u s p i s k o w y m skazany i w 1846 r. zesłany na Kaukaz, gdzie później pełnił funkcję 25 26 2 M H. D z i e r ż e k , 25 M . nie kraju. 8 6 wida Ludność. Kaukaz. Zwyczaje Kaukazu, z podróży i obyczaje, do Tyflisu t. 6; 1848, s. 77-215. z dwunastoletniej niewoli. Opisa­ L w ó w 1877. do mogiły "Biblioteka Warszawa", w 1841 r. odbytej, H . J a w o r s k i , Wspomnienia "Athenaeum", Wspomnienia L . J a n i s z e w s k i , Pielgrzymka w TyfUsie " Wspomnienia Gralewski, A. Gribojedowa na górę Sw. t. 3: 1843, s. 1-6; t e n ż e , Obrazy Da­ i myśli " R u b o n " , t. 9-10: 1849, s. 102-117. Kaukazu, Poznań 1877, cz. 1-3, o r a z a r t y k u ­ ły o K a u k a z i e w c z a s o p i s m a c h i g a z e t a c h . i �KULTURA LUDOWA 305 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH oficera w o j s k inżynieryjnych. Wiele l a t spędził w G r u z j i (głównie Wschodniej), choć podróżował też po i n n y c h k r a j a c h Zakaukazia i K a u ­ kazu Północnego. Interesował się historią G r u z j i , zebrał w i e l e cennych materiałów etnograficznych. Po powrocie do k r a j u w 1875 r. p r o w a ­ dził nadal badania ludoznawcze w T a t r a c h i Pieninach. Zebrane w P o l ­ sce i podczas p o b y t u na Kaukazie materiały publikował w czasopismach warszawskich. Jego zasługą jest też pierwszy przekład poematu Szoty Rustaweli Rycerz w tygrysiej skórze . Był też a u t o r e m k i l k u pochleb­ nie wówczas ocenionych prac z dziedziny b o t a n i k i . 28 K s a w e r y Pietraszkiewicz (ok. 1820-1842), student u n i w e r s y t e t u k i ­ jowskiego. Za udział w spisku w r o k u 1839 w c i e l o n y do K o r p u s u K a u ­ kaskiego. Znał Gruzję, przemierzył też trasę z T y f l i s u do Władykaukazu, a później do Piatrogorska. Był a u t o r e m sonetów o tematyce k a u ­ kaskiej, które w r a z z f r a g m e n t a m i listów zawierającymi trochę m a t e r i a ­ łów etnograficznych z G r u z j i d r u k o w a n e były w poznańskim " D z i e n n i ­ k u D o m o w y m " . Zaginęły natomiast jego n i g d y w całości nie p u b l i k o w a ­ ne wspomnienia z K a u k a z u . 29 A l b e r t Wojciech P o t o c k i (1801-1847), po p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m ze­ słany na K a u k a z . Początkowo przebywał w G r u z j i — w M e g r e l i i i A b ­ chazji, później znalazł się na Północnym Kaukazie. Po r o k u 1840 w r ó ­ cił do k r a j u , gdzie opublikował k i l k a opowieści o tematyce k a u k a s k i e j oraz zawierający wrażenia z podróży po M e g r e l i i szkic Troił nad Ingurem so. Jan Załęski (1807 - 1877), w c i e l o n y do w o j s k rosyjskich na Kaukazie, przebywał przez dłuższy czas w r a z z pułkiem w K a r a Agacz w d o l i ­ nie Alazani (Kachetia, Wschodnia Gruzja), a później, w 1847 r., n a pół­ nocnym Kaukazie. Po 1 0 - l e t n i m pobycie na Kaukazie wrócił około r o k u 1856 do Polski. Jego artykuły zawierające w i e l e wiadomości historycz­ nych i ciekawych obserwacji etnograficznych dotyczących zachodniej i wschodniej G r u z j i publikowały w latach 50-tych czasopisma w a r ­ szawskie 31. Niewiele w i e m y o autorce Wspomnień Gruzji d r u k o w a n y c h w 1839 r. K . Ł a p c z y ń s k i , Z TyfUsu pod Ararat, " T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , t. 14-15: 1866-1867; t e n ż e , Przejazd przez szczyty Kaukazu " T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " t 15: 1868. 1 8 " K . P i e t r a s z k i e w i c z ] , Wyjątki z niedrukowanych dotąd pamiętników Ksawerego Pi..., byłego akademika wileńskiego, teraz żołnierza w artylerii korpusu kau­ kaskiego, " D z i e n n i k D o m o w y " , 1841 n r 23-24 tamże, w n r 26 s o n e t y k a u k a s k i e objaśnione f r a g m e n t a m i l i s t u a u t o r a z T y f l i s u . W. P o t o c k i , s. 586-593. 8 0 Wyjątki J- Załęski, 81 Troił nad Ingurem, z pamiętników "Biblioteka Warszawska", t. J. Z. (udzielił J . B . D. J . , K o r e s p o n ­ d e n c j a z K a r a g a c z u i T y f l i s u ) , " D z i e n n i k W a r s z a w s k i " , 1853, 1854; t e n ż e , 1856*° 2 0 ~ E t 2 P ° d r Ó ź y p o <™kazie, K nografia Polska XXVII/1 1: 1841, Wspom- " K r o n i k a Wiadomości K r a j o w y c h i Z a g r a n i c z n y c h " , t. I �306 ;! ANDRZEJ WOZNIAK w warszawskich " N i e z a p o m i n a j k a c h " , P a u l i n i e K . K i m była? Czy r z e czywiście Wspomnienia... są t y l k o , j a k głosi podtytuł, zapisanymi przez nią opowiadaniami "osoby, która t a m podróż w r o k u 1830 odbyła", czy też są to własne wrażenia autorki? N i e w i e m y też, w j a k i m celu o d b y ­ ła długą podróż do T y f l i s u owa dama — j a k w y n i k a z t e k s t u — z z i e ­ miańskiego środowiska, z d a w n y c h wschodnich kresów R z e c z y p o s p o l i t e j . Nic n i e wiadomo o autorze anonimowej korespondencji z T y f l i s u d r u k o w a n e j w "Przeglądzie N a u k o w y m " z l a t 1842-1843. W bliżej n i e znanych celach podróżował on w początkach lata 4 0 - t y c h po wschódn i e j G r u z j i , Azerbejdżanie i Dagestanie (Tyflis, d o l i n a A l a z a n i , N u c h a Szemacha, okolice B a k u , K u b a , Derbent, T e m i r Chan Szura i z p o w r o t e m do T y f l i s u oraz później po Kaukazie Północnym z J e k a t e r y n o d a r u przez Władykaukaz, Lars, drogę wojenno-gruzińską również do Ty¬ flisu). W listach daje się zauważyć pewna nieporadność s t y l u , ale j e d n o cześnie sporo w n i c h szczegółowych opisów z t y c h dziedzin k u l t u r y m a t e r i a l n e j , na które i n n i autorzy p r a w i e n i e z w r a c a l i u w a g i (np. opis o r k i , w y p i e k u chleba). Charakterystyczne jest zainteresowanie autora sytuacją gospodarczą G r u z j i , cenami robocizny i różnych towarów oraz znajomość gruzińskich m i a r i tradycyjnego systemu monetarnego . N i e był zesłańcem, choć podobnie j a k większość w y m i e n i o n y c h wcześniej autorów odbywał w latach 4 0 - t y c h X I X w. służbę wojskową na Kaukazie, h r . Juliusz Berlicz-Sas Strutyński (1810-1878), oficer cars k i , bywalec salonów, poeta i geolog amator w jednej osobie. Był t a k że w G r u z j i , m . i n . w Tyflisie, znał d o m y gruzińskiej a r y s t o k r a c j i , Swoje wrażenia z K a u k a z u opublikował w tomie zatytułowanym Miscellanea, materiały zaś z badań geologicznych w w y d a n e j w B e r l i n i e b r o 32 : ! i } | ! I | l (• j | i | I 1 | i j 33 34 , |: j |: , ; ; j i ! j I I ; Z a w a r t e w książkach, artykułach, pamiętnikach i listach w y m i e n i o n y c h autorów relacje o G r u z u są bardzo n i e j e d n o l i t e zarówno pod względem ilości materiałów etnograficznych, j a k i i c h wartości poznawczej. Najpełniejszy obraz k u l t u r y l u d o w e j ówczesnej G r u z j i , głownie Wschodniej, dają d w a obszerne artykuły K. Łapczynskiego d r u k o w a n e w " T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " . C e n n y m i c h dopełnieniem są w s p o m m e n i a i l i s t y J . Zaleskiego, który oprócz wschodniej, znał również niezłe Gruzję zachodnią. Interesujące rozważania na temat zróżnicowania geo­ graficznego, klimatycznego i k u l t u r o w e g o K a u k a z u , odnoszące się r o w nież do G r u z j i , można znaleźć w Szkicach Kaukazu, A. Butowda-Andrzejkowicza. " P a u l i n a w roku » K„ 1830 odbyła, Korespondencja Wspomnienia Gruzji. Z opowiadań osoby, która tam podróż " N i e z a p o m i n a j k i " , R . 1839, s. 61-79. z Kaukazu, ' R . 2: 1843, s. 129-136, 214-215. i " J . B e r l i c z - S a s "Przegląd Naukowy", S t r u t y ń s k i , Miscellanea, R. 1: 1842, s. 434-444, W i l n o 1855. �KULTURA LUDOWA 307 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH Wiadomości zawarte w pracach pozostałych autorów, choć cenne j a k o materiał uzupełniający czy porównawczy, mają znacznie bardziej f r a g ­ mentaryczny charakter. W relacjach z G r u z j i z 1 połowy X I X w . sporo miejsca zajmują opisy gór i kaukaskiej p r z y r o d y . Są to jednak często l i t e r a c k i e i m ­ presje, nie zaś k o n k r e t n e wiadomości o w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h k r a j u . Do wyjątkowych należy w s p o m n i a n y już f r a g m e n t Szkiców Kaukazu Butowda-Andrzejkowicza, który poprzedza opis podróży z Władykaukazu do Tyfłisu: " K a u k a z to c z t e r y p o r y r o k u w j e d n y m d a n y m m o m e n c i e . Ł a t w o t a m można widzieć • d o l i n y złocące się. b u j n y m i kłosy, n a których rozpoczęły się już żniwa, a tuż z a n i m i n a wyższych s z c z y t a c h zziębnąć od śniegu i z a m i e c i ; k i e d y w tymże m o m e n c i e n a spadzistościach gór r o l n i k doczekał się s w e j wiosny i zasiewa nie­ w i e l k i e łany jęczmieniem i kukuruzą... F l o r a k a u k a s k a n i e m n i e j cudowności siada: rośliny z n a j o m e S y b e r i i rosną t a m obok roślin właściwych A m e r y c e niowej. wa Słowem j e s t to s k u p i e n i e się kontrastów przyroda często równikowej mujący. D a w n i dotyka. A geografowie arabscy f i z y c z n y c h , w których s a m i mieszkańcy po­ Połud­ bieguno­ j a k muszą być l i c z y l i t a m t r z y s t a z górą języków zaj­ i , dlatego K a u k a z n a z y w a l i Dshebeł e l i s a n i (górą języków). Ta l i n g w i s t y c z n a rozmaitość n i c n i e musiała osłabnąć, k i e d y i dziś często się n i e zdarza, że d w a auły p r a w i e tuż obok siebie leżące, a oddzielone ko lub n i e w i e l k i m wąwozem, najmniejiszego nie mniej wcale powinowactwa. Różnobarwna mieszanina może zainteresować, a rozmaitość f o r m stowarzyszenia, chaństwa i klany, potokiem tyl­ się n i e rozumieją, bo różne języki n i e mają n i e mające zwyczajów rządu i obyczajów (jeśli t a k można żadnych ustaw nazwać pisanych, a rzą­ dzące się t y l k o z w y c z a j e m ) , p r z e c h o d z i w s z e l k i e wyobrażenia" » . O podporządkowaniu k l i m a t u i k r a j o b r a z u prawidłowościom t z w . strefowości pionowej w s p o m i n a w s w o i m opisie zachodniej G r u z j i także J. Załęski Na zróżnicowanie geograficzne G r u z j i jako jedno z głównych źró­ deł różnic k u l t u r o w y c h między zamieszkującymi t e n k r a j g r u p a m i etno­ g r a f i c z n y m i zwraca uwagę H . J a w o r s k i pisząc: "...Gruzini [tj. mieszkańcy czycy, Mingrelcy s k i m , mają i Swanety. jedne strzegać się daje stwem zwyczaje w rozmaitości wschodniej Gruzji — A. W s z y s t k i e te l u d y m ó w i ą W.] Imeretińcy, jednym językiem Guryjgruzyj- i są chrześcijanami. Jeżeli c z a s e m jakaś różnica ich fizjonomiach położenia l u b o b y c z a j a c h , j e s t to n a t u r a l n y m jeograficznego i wpływu, jaki wywierały spo­ następ­ na nich s t o s u n k i z k r a j a m i sąsiednimi, bardzo w o j o w n i c z y m i " » . 7 Większość prac ludoznawczych z pierwszej połowy X I X w., a n i e ­ kiedy i późniejszych, zawiera w e wstępie ogólną charakterystykę o p i ­ sywanego l u d u czy g r u p y etnograficznej. Takie właśnie c h a r a k t e r y s t y k i "U. s. 10-11. B u t o w d - A n d r z e ** J . Z a ł ę s k i , Wspomnienia jkowicz, Szkice z podróży po K r a j o w y c h i Z a g r a n i c z n y c h " , n r 81". 1856, s. 5-6. " J a w o r s k i , op. cit., cz. I , s. 24. K a u k a z u , t. 1, W a r s z a w a Kaukazie, "Kronika 1859, Wiadomości �308 ANDRZEJ WOŻNIAK Gruzinów znaleźć można w pracach Jaworskiego, Gralewskiego i niektó­ r y c h i n n y c h autorów. Ponieważ są one w dużej mierze odzwierciedleniem stosunku autorów do tego narodu, w a r t o niektóre z n i c h przytoczyć: " L u d gruziński w ogóle j e s t najpiękniejszym ze w s z y s t k i c h ludów n a świecie — pisze Jaworski — wysmukłe, a mężczyźni doskonałych d a l e j : są " n a d z w y c z a j są wysokiego kształtów, rysów wzrostu, silnej szlachetnych i w a l e c z n i i p r a w i , n i e odznaczają budowy, kobiety z wielkimi się a t o l i zaś oczami...", pracowitością a n i zdolnościami do n a u k , dlatego też cały przemysł i h a n d e l j e s t w ręku O r m i a n . G r u z i n i trudnią się r o l n i c t w e m , c h o w e m bydła i u p r a w ą w i n n i c " . 8 8 M . G r a l e w s k i , sam chłop z pochodzenia, a po powrocie do k r a j u działacz n a p o l u oświaty l u d o w e j , zwracał uwagę n a panującą wśród l u ­ du gruzińskiego "nędzę materialną" i "biedę umysłową", pisząc dalej, że l u d t e n "godzien jest lepszej doli, bo to l u d p r a w e j duszy i uczciwego serca. Szczere usposobienie jego c h a r a k t e r u znęca k u sobie t y c h , co czują w sobie wstręt do przewrotności i m a t a c t w a " . Ch a r a k t e r y s t y c z n e dla prac ludoznawczych z 1 połowy X I X w . do­ tyczących P o l s k i jest zainteresowanie i c h autorów przede w s z y s t k i m f o l k l o r e m i p r a w i e zupełne pomijanie pozostałych dziedzin k u l t u r y l u ­ dowej. N a w e t w pierwszych t o m a c h Ludu O. Kolberga, w y d a w a n y c h już w latach 60-70-tych X I X w., materiały f o l k l o r y s t y c z n e stanowią ok. 80-90%) tekstu. Podobna przewaga f o l k l o r u n a d i n n y m i dziedzinami daje się zauwa­ żyć w artykułach Łapczyńskiego, ale jest on j e d y n y m wśród autorów opisujących kulturę ludową G r u z j i 1 połowy X I X w., co do którego m a m y pewność, że znał język gruziński, choć j a k s a m twierdził, była to znajomość daleka o d doskonałości. A u t o r z y nie znający języka m u ­ sieli ograniczyć zakres swoich zainteresowań przede w s z y s t k i m do w y ­ tworów k u l t u r y m a t e r i a l n e j i t y c h zachowań, których zrozumienie nie nastręczało i m większych trudności. M o g l i też oczywiście korzystać z l i ­ t e r a t u r y etnograficznej dotyczącej G r u z j i w języku r o s y j s k i m , niezbyt jeszcze wówczas o b f i t e j , czy z pomocy Gruzinów, głównie przedstawi­ cieli w a r s t w wyższych, znających język r o s y j s k i . 39 Jeśli zatem w obrazie gruzińskiej k u l t u r y l u d o w e j 1 połowy X I X w. dominacja f o l k l o r u n a d pozostałymi dziedzinami, głównie kulturą m a ­ terialną, n i e jest t a k wyraźna, j a k w pracach ludoznawczych odnoszą­ c y c h się do Polski, to jest to nie t y l e odzwierciedlenie zainteresowań Polaków.piszących o G r u z j i , co ograniczenie zakresu i c h możliwości ba­ dawczych. O gospodarce w s i gruzińskiej pisał w s w o i c h pamiętnikach J . Za­ l e s k i . L e t n i obóz jego pułku położony był w Kara-Agacz, w dolinie 4 0 «8 Tamże, s. 26-28. 8 9 G r a l e w s k i , op. cit., s. 361. 4 0 J. Załęski, 1853, s. 4. Wyjątki z pamiętników..., "Dziennik Warszawski", n r • 318: �KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH 309 rzeki M a z a n i (Kachetia), stanowiącej jeden z najżyźniejszych obszarów wschodniej G r u z j i . Zaleski t a k opisuje jego okolice: "Na zachód K a r a - A g a c z u są B a r b o s z k i [prawdopodobnie wieś Arbosziki S i g n a c h i — A . W.], auł gruziński, mnóstwo t u w i n n i c , figi i g r a n a t y b r z o s k w i n i e i i n n e f r u k t a potrzebują równie s t a r a n n e g o orzechów włoskich m o c n i e z m i e r n a , których d r z e w a utrzymania jak winnice, ogromnej są wielkości, w a r o l i zupełnie z a n i e d b a n a , sieją t u t y l k o pszenicę i jęczmień, innego znają. W niektórych m i e j s c a c h j e s t ryż kolo d z i k o rosną, i bawełna, hodują upra­ zboża n i e jedwabniki, szczegól­ nie w T y f l i s i e i Nusze..." Opis o r k i w e wschodniej G r u z j i ciężkim, zaprzężonym w sześć p a r wołów pługiem można znaleźć u Łapczyńskiego i w a n o n i m o w y c h listach z T y f l i s u . Łapczyński pisze ponadto o spółkach oraekich zawiązywa­ nych przez k i l k u gospodarzy nie posiadających wystarczającej do tego rodzaju pługa ilości zwierząt pociągowych, o specjalnych, towarzyszą­ cych orce pieśniach oraz o młocce p r z y użyciu " t r i b u l u m " ; dość pobież­ nie opisuje zabudowania gospodarcze w zagrodzie wschodniogruzińskiego chłopa . O młynarstwie, które szczególnie rozwinęło się w e w s i Arbosziki ze względu n a zapotrzebowanie na mąkę i kaszę stacjonują­ cego w t e j o k o l i c y wojska, pisze Załęski. Nieco wcześniej w s p o m i n a o stanie h o d o w l i , prawdopodobnie również w dolinie A l a z a n i : 41 " O w i e c G r u z j a n i e utrzymują dużo, które kształtem różnią się od n a s z y c h i m a ­ ją mięso w y b o r n e , w s z y s t k i e i n n e zwierzęta domowe są c h u d e i nędzne, z powodu, że przez cały r o k znajdują się n a p o l u , n i e m a t u z w y c z a j u przysposabiać d l a bydląt p a s z y n a zimę, muszą one s a m e zaradzić s w o i m potrzebom". Trochę szczegółów o h o d o w l i , m . i n . o g a t u n k u h o d o w a n y c h t u owiec oraz sposobie p r z e c h o w y w a n i a przetworów mlecznych, zawierają Wspom­ nienia Gruzji P a u l i n y K. O r o l i h o d o w l i w gospodarce górali wschodniogruzińskich (Pszawów, Chewsurów i Tuszynów) pisze nieco H . J a ­ worski . N i e m a l wszyscy autorzy piszą o pożywieniu, a właściwie o specjal­ nościach k u c h n i gruzińskiej, przeważnie jednak są to wiadomości dość fragmentaryczne i nieuchronnie przechodzą w opis słynnych gruzińskich biesiad. W sposób najbardziej zwięzły i t r a f n y charakteryzuje poży­ wienie mieszkańców n i z i n n e j G r u z j i Łapczyński, pisząc, że "zieleninę (tj. j a r z y n y i rośliny p r z y p r a w o w e — A. W.) każdy k r a j o w i e c n a rów­ n i z chlebem i w i n e m liczy sobie do swoich potrzeb niezbędnych" . W. Potocki zwraca uwagę na specyfikę zachodniej G r u z j i , gdzie chleb zastępowała t z w . gomi, t j . "gęsta kasza z g a t u n k u prosa, u nas w n i e 4 2 43 44 41 s. 21. Łapczyński, Z Tyflisu pod Ararat, 4 8 P a u l i n a K . , Wspomnienia 4 5 J a w o r s k i , op. cit, cz. I , s. 44-45. "Łapczyński, s. 167. Z Tyflisu Gruzji..., "Tygodnik I l u s t r o w a n y " , t. 15: 1867, s. 69-70. pod Ararat, "Tygodnik I l u s t r o w a n y " , t. 14: 1866, �310 ANDRZEJ WOŻNIAK których miejscach ber zwanego, zastępująca chleb, którego użycia pros­ t y l u d n i e zna w I m e r e t i i , M i n g r e l i i , G u r i i i A b c h a z j i , u Swanetów i Abazyńców. W najzamożniejszych nawet domach bez g o m i n i e m a jedzenia" . Poważną rolę w jadłospisach Gruzinów w s z y s t k i c h w a r s t w odgrywały różne g a t u n k i fasoli — lobio « oraz sery, przeważnie z o w ­ czego m l e k a . Najczęściej wymienianą z p o t r a w mięsnych jest sza­ szłyk. D o p o p u l a r n y c h p o t r a w zalicza Załęski również plow, t j . baraninę gotowaną z ryżem z d o d a t k i e m łoju baraniego l u b masła. Do najbardziej szczegółowych opisów z dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej należy opis w y p i e k u chleba w e wschodniej G r u z j i , który znajduje­ m y w anonimowej korespondencji z T y f l i s u : i S 4 4 7 "Chleb nych t u osobliwy... garnków, w nazywają których c i e n k i e t r z a s k i i zapalają go człowiek czureki... z a m i a s t pieców zmieścić się je, gdy są r o z p a l o n e używają może, d l a o g r z a n i a nagłym płomieniem, p i e k a r z p l a c e k z c i a s t a , składa go j a k k a p e l u s z s t o s o w a n y , a cieńszym b r z e g i e m szy w wodzie, gatunek przylepia go w środku c h l e b a , l a w a s z a z tegoż samego dowska... t e n c h l e b służy G r u z j a n o m jedzeniu palcami" ryżu 4a z baraniną garnka, ogrom­ i c h rzucają w momencie robi umoczyw­ j e s t gotowy... Drugi c i a s t a cienko rozwałkowany j a k m a c a ży­ zamiast serwety do obcięrania u s t i rąk p r z y gotowanego z r o d z y n k a m i . . . Tę potrawę zawsze jadają . L u d o w e b u d o w n i c t w o gruzińskie charakteryzowało się ogromną róż­ norodnością zarówno f o r m architektonicznych, j a k i rozwiązań k o n s t r u k ­ c y j n y c h oraz materiałów b u d o w l a n y c h . Dość szeroki, choć jednocześnie pobieżny przegląd typów b u d o w n i c t w a z 1 połowy X I X w., zarówno wiejskiego, j a k i miejskiego, zawiera artykuł L . Janiszewskiego. W ówczesnym T y f l i s i e oprócz najnowszych budynków o a r c h i t e k ­ turze, j a k określa autor " e u r o p e j s k i e j " , dostosowanej j e d n a k do m i e j ­ scowych potrzeb i t r a d y c j i (płaskie dachy, k r y t e b a l k o n y ) , występowały d o m y miejskie starszego, " a z j a t y c k i e g o " t y p u , przeważnie o d w u k o n ­ dygnacjach, z f r o n t o n a m i od s t r o n y zamkniętych podwórek-ogródków. Uboższa ludność mieszkała w n i e w i e l k i c h , j e d n o k o n d y g n a c y j n y c h k a m i e n n o - g l i n i a n y c h b u d y n k a c h o płaskich dachach, mających swój o d ­ p o w i e d n i k również w b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m wschodniej G r u z j i , " N a j ­ biedniejsi mieszkańcy m i a s t i w s i — pisał Janiszewski — żyją w k w a d r a ­ t o w y c h j a m a c h wygrzebanych, dach t y c h domów oznaczony t y l k o dziurą za k o m i n służącą, równy z poziomem". J a k można się domyślać, chodzi t u o d o m t y p u " d a r b a z i " , c h a r a k t e r y s t y c z n y dla niżej położonych t e ­ renów wschodniej G r u z j i . Następnym o p i s y w a n y m przez Janiszewskiego d o m górali wschodniogruzińskich: P o t o c k i, op. cit., s. 589. « 4 1 4 t y p e m b u d y n k u jest D z i e r ż e k, op. cit, s. 124. ' P o t o c k i , op. cit., s. 589. 48 Korespondencja z Kaukazu, "Przegląd N a u k o w y " , R . 2: 1843, s. 214. �311 KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH [sachli — gruz. d o m — A . W.] n a ustępach gór... S a k l e k a m i e n i a kładzione, p r z y l e p i o n e do siebie, l u b "Górale stawiają s a k l e te to k l a t k i nastawione W nich n a sucho z dzikiego j e d n a z a drugą; stąd jadącemu z d a l e k a w y d a j ą się r u i n a m i dwa oddziały. W dolnym pomieszczają się k o n i e , t r z o d y ; w zamków. górnym — góralska f a m i l i a " . Opis t e n , j a k się wydaje, odnieść można do łączącego w sobie f u n k ­ cje mieszkalne i gospodarcze, składającego się z d w u l u b rzadziej trzech k o n d y g n a c j i d o m u góralskiego w M t i u l e t i i , ale j a k w y n i k a ze znacznie późniejszych, z przełomu X I X i X X w . materiałów, w b u d y n k u o d w u kondygnacjach, w pierwszej znajdowały się pomieszczenia mieszkalne i chlew dla bydła, d r u g a zaś spełniała funkcję stodoły. W p r z y p a d k u trzech k o n d y g n a c j i , pierwsza stanowiła chlew, druga mieszkanie, t r z e ­ cia służyła do przechowywania słomy. W zakończeniu tego, niepełnego zresztą, przeglądu b u d o w n i c t w a gruzińskiego Janiszewski pisze, iż "bywają i d r e w n i a n e sakle [ t j . d o ­ m y — A . W . ] ; użycie materiału od miejscowości z a l e ż y " . Miał t u prawdopodobnie autor n a myśli zachodniogruziński d r e w n i a n y d o m z cztero- l u b d w u s p a d o w y m dachem, o charakterze wyłącznie mieszkal­ n y m (zabudowania gospodarcze budowano osobno), t z w . sadżalabo sachli. Wiadomości o b u d o w n i c t w i e , nie wykraczając j e d n a k poza to, o c z y m pisał Janiszewski, można znaleźć w anonimowej korespondencji z T y f l i su, w e Wspomnieniach Gruzji P a u l i n y K. czy u Łapczyńskiego, który opisuje m . i n . d o m t y p u darbazi. Opis wnętrza zachodniogruzińskiego d o m u sadżalabo sachli czy też, sądząc z p e w n y c h szczegółów, f o r m y przejściowej między sadżalabo sachli a późniejszym domem t y p u oda, zawierają Wspomnienia z podró­ ży po Kaukazie, J . Zaleskiego: 49 "...wewnątrz Gruzji a — raczej A. biednych W.], uklepana i odrapanych uderzają pyszne z i e m i a , gdyż mieszkań i c h [tj. mieszkańców perskie podłóg kobierce, n i e masz którymi w tych z desek bez s u f i t u i p i e c a . W każdej t a k i e j s a k l i z n a j d u j e usłane saklach, zachodniej są podłogi, budowanych się d w o j e d r z w i , a n i e ­ k i e d y i okno bez s z y b , okiennicą t y l k o p r z y m y k a n e . W na pośrodku dużej i z b y zimą i l a t e m g o r e ognisko, kapa ściąga d y m i i s k r y do góry... Wspólna n a d którem ta izba n a z y w a wyprowadzo­ się kunacką, n a przyjęcie t y l k o gości p r z e z n a c z o n a . K o b i e t y z w y k l e mieszczą się w o s o b n y c h bocz­ n y c h i z b a c h . P o ścianach k u n a c k i e j wiszą kindżały, s z a s z k i , gwintówki i pistolety, siodła i b u r a k i . Ułożone s t o s a m i pod ścianami m a t e r a c e i p o d u s z k i oznaczają, iż gospo­ darz gotów z a w s z e sażenia, właściciel l i c z n y c h przyjąć u siebie i umieścić g o ś c i " . (Sądząc z 60 opisywanego domu był człowiekiem dosyć zamożnym, wypo­ szlachci­ c e m raczej niż chłopem). J e d n y m z najczęściej poruszanych tematów w relacjach o G r u z j i Pierwszej połowy X I X w . są u b i o r y j e j mieszkańców. Często są to " J a n i s z e w s k i , Pielgrzymka Z a ł ę s k i, Wspomnienia g r a n i c z n y c h " , n r 81; 1856, s. 6. 5 0 do mogiły..., s. 13. z podróży..., " K r o n i k a Wiadomości K r a j o w y c h i Z a ­ �312 [ I \i ,i | ¡1; I !! ; I; | ; i I !' \\ |i ! | | 1; j j j. i | ! ji II H ; 1; ANDRZEJ WOŻNIAK opisy strojów noszonych przez w a r s t w y wyższe, nasuwających niektór y m a u t o r o m nieodparte skojarzenia. M . B u t o w d - A n d r z e j k o w i c z zauważa, że ubiór Gruzinów (a właściwie gruzińskiej szlachty) podobny jest do staropolskiego: " c z u c h i i c h z rękawami na w y l o t y , odpowiadają zu¬ pełnie kontuszom, a materjalne archa-łuki niewiele się różnią od żupanów. G r u z i n i nie noszą t y l k o pasów, a czapki i c h szpiczaste, zawsze są z drobnego, czarnego b a r a n k a " . D a l e j następuje dość szczegółowy opis s t r o j u noszonego przez k o b i e t y z wyższych w a r s t w społecznych, po¬ przedzony uwagą autora, że u b i o r y kobiece w G r u z j i " n i e podlegają ka¬ p r y s o m m o d y " , a współczesne m u G r u z i n k i ubierają się t a k j a k i c h p r a b a b k i 5i. W s t r o j u k o b i e c y m różnice między poszczególnymi w a r s t w a ¬ m i były zresztą n i e w i e l k i e ; inne były przede w s z y s t k i m materiały, z których j e szyto, oraz ozdoby i d o d a t k i . W ubiorze męskim różnice dotyczyły głównie o k r y c i a wierzchniego; wspomniana przez w i e l u auto¬ rów czocha była u b i o r e m w a r s t w niższych, podobne zaś do kontusza okrycie "z w y l o t a m i " (tzw. kaba) noszone było przez szlachtę. Na podobieństwo między szlacheckim s t r o j e m s t a r o p o l s k i m , a u b i o ­ r e m Imeretynów (zachodnia Gruzja) zwrócił uwagę również Załęski, który wcześniej opisał u b i o r y mieszkańców wschodniej G r u z j i « . Oprócz w y m i e n i o n y c h autorów o u b i o r a c h (m. i n . chłopskich) pisal i także: a n o n i m o w y a u t o r listów z T y f l i s u , M . G r a l e w s k i , H . J a w o r s k i , P a u l i n a K . Wiele miejsca poświęcił i m K . Łapczyński, zwracając j e d n o cześnie uwagę na zarzucanie w niektórych środowiskach tradycyjnego s t r o j u pod wpływem m o d y europejskiej . Wiadomości o i n n y c h dziedzinach k u l t u r y m a t e r i a l n e j znaleźć można przede w s z y s t k i m u Łapczyńskiego i Zaleskiego, rzadziej u i n n y c h a u torów. Są to opisy c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a G r u z j i środków t r a n s p o r t u : dwukołowych arb, t r a n s p o r t u jucznego i używanych w górach włóków (J. S u r y n ) , informacje dotyczące h i g i e n y (m. i n . opisy t y f l i s k i c h łaźni), niektórych naczyń i sprzętów domowych. Częstym t e m a t e m o p i sów są także t y f l i s k i e bazary, w a r s z t a t y rzemieślnicze i przydrożne du¬ chany (rodzaj zajazdu, gospody). Najobfitszym źródłem wiadomości o k u l t u r z e społecznej i duchowej są artykuły Łapczyńskiego; u pozostałych autorów z n a j d u j e m y cenne niekiedy, ale bardzo fragmentaryczne materiały uzupełniające. Większość z a w a r t y c h w artykułach Łapczyńskiego d a n y c h pochodzi z własnych jego obserwacji i rozmów z reprezentującymi różne w a r s t w y gruziń­ skiego społeczeństwa i n f o r m a t o r a m i . O niektórych z n i c h oraz o oko­ licznościach, które r o z m o w o m t y m towarzyszyły, w s p o m i n a w a r t y k u 53 6 1 Butowd-Andrzejkowicz, op. cit., cz. I , s. 53-54. Z a ł ę s k i , Wspomnienia z podróży..., " D z i e n n i k W a r s z a w s k i " , n r 320: 1853, s. 5-6. 5 2 Łapczyński, s. 167-168, 180. M Z Tyflisu pod Ararat, s. 6; t e n ż e , "Tygodnik Wyjątki z pamiętników, I l u s t r o w a n y " , t. 14: 1866, �KULTURA LUDOWA 313 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH le Przejazd przez szczyty Kaukazu, którego pierwsza część m a formę notatnika terenowego. Korzystał też Łapczyński z l i t e r a t u r y , szczegól­ nie przy opisach gruzińskiej obrzędowości dorocznej: " l u b o na wszystkie prawie opisywane t u uroczystości i zabawy patrzyłem własnymi ocza­ m i — pisał w a r t y k u l e Z Tyflisu pod Ararat przecież niejeden szcze­ gół poczerpnąłem z bardzo sumiennego artykułu: O narodowych uro­ czystościach, który przed dziesięciu l a t y [ t j . około 1856 — A . W.] za­ mieszczony był w t y f l i s k i m k a l e n d a r z u " . W gruzińskim k a l e n d a r z u świąt dorocznych okres Bożego Narodze­ nia, j a k zauważa autor, nie wyróżniał się rozbudowaną obrzędowością. Znacznie bardziej uroczyście świętowano N o w y Rok. P i e r w o t n i e p r z y ­ padał on na dzień 1 września, ale w czasach Łapczyńskiego obchodzono go już według obowiązującego w Rosji kalendarza, w s t y c z n i u , t a k że zbiegał się z jedną z ważniejszych uroczystości c e r k w i gruzińskiej — świętem Bazylego Wielkiego. W d n i u t y m składano sobie nawzajem życzenia, obdarzano się słodyczami i obrzędowym pieczywem. Atmosferę Nowego R o k u , związane z n i m zwyczaje i obrzędy o p i ­ sywał dokładnie Łapczyński , wcześniej zaś o niektórych z n i c h wspo­ minał w s w y c h listach K . Pietraszkiewicz «• Z okresem z a p u s t n y m i o s t a t k a m i wiązały się liczne g r y i zabawy, szczególnie w T y f l i s i e , gdzie je Łapczyński oglądał: S4 55 " P r z e z cały tydzień r u c h i g w a r w T y f l i s i e większy j a k z w y k l e , k o b i e t y świet­ niej j a k codzień p o u b i e r a n e , sze, z u r n y na n i e milkną, odwiedziny wystrojone gości częstsze, tłumy po p l a c a c h l i c z n i e j ­ dziewczęta n a każdym s z n u r a c h p r z y c z e p i o n y c h do p i e r w s z e j zandary i mestwire (minstrele) jeszcze lepszej więcej podpory, miewają podwórzu huśtają się improwizatorowie, sa- słuchaczy jak zwykle: słowem znać, że to z a p u s t y i h u c z n e o k r z y k i : k w e l i a r i a ! k w e l i a r i a ! często r o z l e g a ­ ją się po ożywionych u l i c a c h , k w e l i a r i a zaś z n a c z y po kartalińsku [tj. gruzińsku — A. W.] o s t a t k i " « . Po u l i c a c h krążyli chłopcy p r z e b r a n i za niedźwiedzia (dato) l u b żebra­ ka (berika), na placach odbywały się w a l k i na pięści, gra w piłkę i inne zabawy, które w o s t a t n i poniedziałek nie t y l k o w Tyflisie, lecz również we wsiach i miasteczkach całej G r u z j i ustępowały miejsca wesołemu w i d o w i s k u z w a n e m u keenoba. Pod koniec okresu zapustnego obchodzono święto zwane bosloba; obrzędy i zabiegi magiczne w y k o n y w a n e w t y m d n i u miały zapewnić zdrowie i płodność w s z y s t k i m rodzajom bydła znajdującym się w gos­ podarstwie chłopskim. Najważniejszym świętem w gruzińskim k a l e n d a r z u c e r k i e w n y m b y ­ ła Wielkanoc. Z l i c z n y c h obrzędów i zabiegów magicznych okresu w i e l 84 Tamże, s. 203. 65 Tamże, s. 203. 6 6 P o r . p r z y p i s 29. "Łapczyński, S. 191. Z Tyflisu pod Ararat, "Tygodnik I l u s t r o w a n y " , t. 14: 1866, �-ii ANDRZEJ 314 WOŻNIAK kanocnego szczegółowo przez Łapczyńskiego o p i s y w a n y c h , przytoczę f r a g m e n t jednego t y l k o , związanego z p r a s t a r y m gruzińskim m i t e m o p r z y k u t y m do skały herosie A m i r a n i e , o d p o w i e d n i k u greckiego P r o ­ meteusza (Łapczyński podaje oba imiona): "W Wielki Czwartek rano we w s z y s t k i c h kuźniach o d b y w a się a k t m i s t y c z n y , n a d z w y c z a j w a g ą do pustego Tyflisu c i e k a w y . Każdy k o w a l i całej Georgii przystąpiwszy z p o ­ kowadła, t r z y r a z y młotkiem w n i e u d e r z a i n i c więcej. A nak te trzy uderzenia rozstrzygają losy świata. H e r k u l e s n i e oswobodził jed­ Prome­ teusza [tj. A m i r a n a — A . W.]. Nieszczęsny więzień i dziś j e s z c z e jęczy o k u t y łańcu­ c h a m i . Dlaczego c i e r p i ? K t o go w więzieniu z a t r z y m u j e ? K i e d y wolność o d z y s k a ? W s z y s t k o n a m to georgiańskie podanie opowiada". Dalej Łapczyński przytacza skróconą wersję m i t u wyjaśniając, d l a ­ czego gruzińscy kowale t y m i w i e l k a n o c n y m i u d e r z e n i a m i młota dopro­ wadzają łańcuchy A m i r a n a do p i e r w o t n e j grubości, zatrzymując go " w strasznem więzieniu, aż do c h w i l i przebudowania dzisiejszego świata" s . W w e r s j i nieco szerszej i różniącej się szczegółami od podawanej przez Łapczyńskiego zanotował t e n s a m m i t W . D a w i d . Dość szczegółowo opisuje także Łapczyński zwyczaje i obrzędy zwią­ zane z niektórymi i n n y m i świętami gruzińskiego r o k u obrzędowego: tzw. dżodżooba ("święto jaszczurek" przypadające n a w t o r e k po W i e l kiejnocy), kwira cchowloba (tydzień po Wielkanocy), święta W n i e b o ­ wstąpienia, Wniebowzięcia N M P , S u k n i Chrystusa Pana (1 października). Począwszy od wiosny, aż do wczesnej jesieni, święta i uroczystości koś­ cielne wiązały się w G r u z j i z tłumnymi p i e l g r z y m k a m i do miejsc szcze­ gólnie czczonych. We wschodniej G r u z j i do miejsc t a k i c h należały m . i n . kościółek na górze Sw. D a w i d a w s a m y m T y f l i s i e , T e l e t i , M a r t k o p i oraz Mccheta, którą Łapczyński nazywa "kartalińską Częstochową". P i e l g r z y m k i stanowiły okazję do biesiad i zabaw na w o l n y m p o w i e t r z u , a opisy i c h można znaleźć u w i e l u autorów — m . i n . u B u t o w d a - A n d r z e j kowicza, Janiszewskiego, P a u l i n y K.; pisał o n i c h obszernie także Łap­ czyński 8°. Szczególnie b a r w n y jest jego opis p i e l g r z y m k i do k l a s z t o r u w M a r t k o p i , którego n i e w i e l k i f r a g m e n t przytaczam: 8 59 "Kompanie na brzeg pielgrzymów wychodząc z m i a s t a j e d n a z a drugą idą po K u r u wiodących. Każda z n i c h z t r z e c h oddziałów się składa. idą k o b i e t y wystrojone, ale przez pobożność boso, często k r w a w i ą c mieniach nieprzyzwyczajone stopy, p o t e m w pewnej odległości mostach Najprzód sobie mężczyźni, po k a ­ furgo­ n y n a r e s z c i e zamykają orszak. Są to osiołki u j u c z o n e p o d u s z k a m i , zieleniną i b u r d i u k a m i z w i n e m . Z w y k l e n a s z c z y c i e bagażu s i e d z i przywiązany ż y w y b a r a n . dzie on... u p i e c z o n y n a małych rożenkach i p r z e i s t o c z o n y w N i e c o wcześniej opisuje Łapczyński z a b a w y kwira M 6 9 cchowloba: ulubiony Bę­ szaszłyk..." odbywające się po nabożeństwie w d n i u " D o późnej nocy m r o w i s k a l u d u zalegają o k o l i c z n e pagórki, pod Tamże. Dawid, Wspomnienia "Łapczyński, s. 190-191. z podróży..., s. 24. Z T y f l i s u pod Ararat, "Tygodnik Ilustrowany", t. 14: 1866, �KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH 316 n a m i o t a m i siedzą p r z e k u p n i e różnych specjałów, kurzą się z a i m p r o w i z o w a n e p o d gołym n i e b e m , g a r k u c h n i e , piszczą z u r n y , grzmią dajry (bębenki) mnóstwo rąk do t a k t u klaszcze, t u i ówdzie tłum lezginkę tańcuje". Biesiady na świeżym p o w i e t r z u były w G r u z j i j e d n y m z n a j p o p u l a r ­ niejszych sposobów spędzania wolnego czasu. Urządzano j e z okazji świąt, uroczystości l u b częściej jeszcze bez żadnej okazji. Odbywały się według ustalonego rytuału, obowiązywały podczas n i c h określone zasa­ dy zachowania, których przestrzegania strzegł w y b i e r a n y przez całą kompanię starosta biesiadny (u Łapczyńskiego jus-basza). Miały swój repertuar pieśni i m e l o d i i . W czasach Łapczyńskiego była to r o z r y w k a wyłącznie męska, k o b i e t y nie brały w niej udziału , podobnie zresztą jak w większości zabaw i gier o p i s y w a n y c h przez autorów z 1 połowy X I X w . Wymienić t u można różne rodzaje gier k o n n y c h , w s p o m i n a n y c h przez Pietraszkiewicza i Łapczyńskiego czy też g r y i zabawy o c h a r a k ­ terze obrzędowym, związane n p . z okresem w i e l k a n o c n y m , o których była mowa wcześniej. 61 Był to zresztą t y l k o jeden z przykładów p e w n y c h ograniczeń w s y ­ tuacji społecznej kobiet w ówczesnej G r u z j i , n a które zwrócili uwagę Łapczyński i G r a l e w s k i . Wśród tłumów na t y f l i s k i c h u l i c a c h mało s p o t y ­ kało się wówczas kobiet. Przekupnie, roznosiciele słodyczy, obsługa t y f l i s k i c h sklepów i jadłodajni, b y l i to wyłącznie mężczyźni. " K o b i e t y — pisze Łapczyński — zajmują się gospodarstwem p r z y d o m o w y m ognis­ k u . " Jeśli musiały wyjść na ulicę, okrywały się od stóp do głów białą czadrą, t w a r z j e d n a k zostawiając odkrytą. Bez t y c h okryć można je było zobaczyć n a balkonach l u b płaskich dachach domów, gdzie spędza­ ły większość d n i a "pracą l u b zabawą zajęte". Udział w życiu t o w a r z y s k i m , "wieczorach i balach urzędowych" brały niekiedy k o b i e t y z wyższych w a r s t w społecznych, ale i t a m obowiązy­ wała zasada, że "mężczyźni są p a n a m i swoich żon", m i m o iż, j a k p o d ­ kreślał G r a l e w s k i , " p r a w i e n i g d y nie nadużywają tego p r a w a " «*. O obrzędowości rodzinnej, weselnej i pogrzebowej pisał jedynie Łap­ czyński. W opisie wesela, miejskiego zresztą, w s p o m i n a o sposobie k o ­ jarzenia małżeństw, r o l i starosty weselnego, nieco więcej miejsca po­ święca p o d a n y m na weselach specjalnościom k u c h n i gruzińskiej i z w y ­ czajowi o b d a r o w y w a n i a p a n n y młodej. Opisując obrządek pogrzebowy zwraca uwagę na powszechne wśród w s z y s t k i c h w a r s t w w y p r a w i a n i e w y s t a w n y c h s t y p , "wymagane... przez zwyczaj nieustanne głośne l a ­ mentacje najbliższych k r e w n y c h , wychwalające p r z y m i o t y osoby zmar­ łej", dziewięciodniową żałobę po pogrzebie, w czasie której najbliżsi k r e w n i zmarłego nie w y c h o d z i l i z d o m u . 63 11 Tamże, s. 180; opisy b i e s i a d gruzińskich znaleźć można także u i n n y c h a u ­ torów. 82 G r a l e w s k i , Kaukaz...., "Łapczyński, s. 202. Z Ty flisu s. 364-365. pod Ararat, "Tygodnik Ilustrowany", t. 14: 1866, i I I �<• f f¡ 316 I ¡i U y [\i : •. | !Í P r z e d m i o t e m szczególnego zainteresowania Łapczyńskiego była g r u zińska l i t e r a t u r a ludowa, przede w s z y s t k i m zaś przysłowia.-' Znaczną część zebranych materiałów paremiologicznych (około s t u przysłów) opublikował w a r t y k u l e Przejazd przez szczyty Kaukazu. Zbierał również, chociaż w m n i e j s z y m zakresie, podania, m i t y i pieśni, których przykłady znaleźć można w o b u jego artykułach. Pisał także Łapczyński o muzyce, a właściwie t y l k o o gruzińskich i n ­ strumentach l u d o w y c h , gdyż sam n i e mając wykształcenia muzyczne­ go, mógł powtórzyć j e d y n i e to, co m u o muzyce gruzińskiej mówił j e ­ go wcześniej zmarły przyjaciel m u z y k L . Janiszewski. Nieco w i a d o mości na t e n temat znaleźć można u Butowda-Andrzejkowicza i Pietraszkiewicza, autora sonetu Lekuri, który w j e d n y m ze s w y c h listów opisał też prozą taniec gruziński noszący tę właśnie nazwę. J a k zatem widać z tego pobieżnego i niepełnego przeglądu m a t e r i a ¬ łów z 1 połowy X I X w . różnią się one od zbieranych i p u b l i k o w a n y c h w t y m s a m y m czasie w k r a j u materiałów ludoznawczych raczej t e m a tyką, niż poziomem czy szczegółowością opisu. Nieco inaczej przedstawia się sprawa w 2 połowie X I X w . W po~ równaniu z okresem poprzednim m n i e j da się wymienić Polaków p i szących o G r u z j i . W latach 90-tych odbył podróż drogą wojenno-gruzińską do T y f l i s u , a następnie przez Erywań, Eczmiadzin do K a r s u — W i t o l d B i e r n a c k i . Nie w i a d o m o k i m był (nie wspominają o n i m K u b a c k i ani Reychman) a n i w j a k i m celu odbył podróż. Jego Kartki z podróży na Kaukaz, d r u k o w a n e w " T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " * oprócz zanotowanego podobno gdzieś po drodze podania osetyjskiego, zawierają trochę wiadomości o góralach wschodniogruzińskich, j a k można wnioskować z tekstu, prawdopodobnie w większości zaczerpniętych z l i t e r a t u r y oraz k i l k a ciekawszych spostrzeżeń z t y f l i s k i c h ulic. Podaje sporo wiadomośc i o h a n d l u w T y f l i s i e i Karsie, operuje d a n y m i s t a t y s t y c z n y m i . Sądząc z pośpiechu, z j a k i m jechał, mogła to być podróż dla załatwienia j a ­ kichś interesów. Podróżował z aparatem f o t o g r a f i c z n y m , a kilkanaście jego zdjęć, d o b r y c h technicznie i dosyć ciekawych, i l u s t r u j e artykuł w " T y g o d n i k u " . R o m u a l d K l o n o w s k i (1816-1871), po l i c z n y c h wędrówkach po świecie osiadł w Temir-Chan-Szura, gdzie mieszkała jego zamężna córka i stąd robił w y c i e c z k i po Kaukazie. Swoją podróż z T e m i r - C h a n - S z u r y przez Władykaukaz do T y f l i s u i k i l k u d n i o w y t a m p o b y t opisał w " T y ­ godniku I l u s t r o w a n y m " « . A r t u r Leist, tłumacz l i t e r a t u r y ormiańskiej i gruzińskiej na język polski i n i e m i e c k i , przez j e d n y c h uważany za Polaka, przez i n n y c h za Niemca urodzonego w Polsce, mieszkał przez dłuższy czas i umarł p r a w - : 1 \\ i ! !' ! i j |i j: |• I I : \] j j i ¡ I' ; . j; ; I : i A N D R Z E J WOŻNIAK i 4 W. R. 1896. M Biernacki, ** R . K l o n o w s k i , n y " , R . 1875. Kartki z Wycieczki podróży po na Kaukazie Kaukaz, "Tygodnik i Gruzji, Ilustrowany", "Tygodnik Ilustrowa­ �KULTURA LUDOWA 317 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH dopodobnie w G r u z j i . B r a k o n i m j a k i c h k o l w i e k d a n y c h biograficznych. Pisał również swobodnie po polsku, j a k i po n i e m i e c k u . Jego Szkice z Gruzji są niewątpliwie jedną z najciekawszych prac o t y m k r a j u w j ę ­ zyku polskim e . W i n c e n t y P i o t r P o d l e w s k i podróżował po Kaukazie w początkach 2 połowy X I X w . Mieszkał przez pewien czas w e Władykaukazie, P i o t r o w s k u i Temir-Chan-Szurze. W 1858 r. podróżował po zachodniej G r u z j i . W e wspomnieniach z t e j podróży zawarł trochę wiadomości o kulturze materialnej Imeretii « . E d w a r d S t r u m p f (1873-1901), botanik, absolwent u n i w e r s y t e t u w Dorpacie, zesłany został,w r o k u 1891 na K a u k a z za udział w m a n i ­ festacji trzeciomajowej. Zebrane podczas p o b y t u na K a u k a z i e m a t e r i a ­ ły posłużyły m u później do napisania pracy doktorskiej o m o r f o l o g i i t e ­ go regionu. Znaczna część t o m u jego wspomnień z tego okresu, p t . Obra­ zy Kaukazu, poświęcona jest G r u z j i . Spośród t y c h k i l k u w y m i e n i o n y c h z nazwisk, nieco więcej miejsca poświęcę j e d y n i e L e i s t o w i i S t r u m p f o w i . Pozostali autorzy niewiele w n o ­ szą nowego, w porównaniu z t y m , co pisano o k u l t u r z e l u d o w e j G r u z j i w 1 połowie stulecia. Między książkami Leista i S t r u m p f a n i e t r u d n o znaleźć w i e l e podo­ bieństw, n a w e t w układzie treści. T r u d n i e j natomiast stwierdzić, czy są to podobieństwa wynikające z m n i e j l u b bardziej świadomego naśladow­ n i c t w a — S t r u m p f znał doskonale książkę Leista, często się n a niego p o ­ woływał, czy też ze znajomości potrzeb czytelników i i c h zaintereso­ wań określoną tematyką. Obie książki, m i m o iż zawierają wiele i n t e r e ­ sujących etnografa materiałów, n i e są opracowaniami etnograficznymi, choć jednocześnie w y d a j e się, że spojrzenie na kulturę ludową G r u z j i w n i c h zawarte m a charakter bardziej s y n t e t y c z n y niż współczesne i m opracowania dotyczące polskiej k u l t u r y l u d o w e j , nie wychodzące jesz­ cze poza r a m y m o n o g r a f i i regionalnej. 6 7 68 Leist charakteryzując gruzińskiego chłopa zwraca uwagę na jego po­ czucie godności osobistej, swobodne zachowanie i umiejętność znale­ zienia się w każdej s y t u a c j i , łatwość wysławiania się; na b r a k zasadni­ czych różnic w dziedzinie obyczaju między chłopstwem a w a r s t w a m i wyższymi. Wyjaśnienia szuka m . i n . w układzie stosunków społecznych, dzięki któremu znaczna część treści w k u l t u r z e l u d o w e j i szlacheckiej (przede w s z y s t k i m zaś l i t e r a t u r a ) była wspólna: " W Gruzji... poezja nie t y l k o l i r y c z n a , lecz i epiczna jest poniekąd l u d o w a i te same poezje, któ­ re po raz p i e r w s z y deklamowano w salonie, dziś już znane są w cha­ tach w i e j s k i c h " e". A . L e i s t, Szkice z Gruzji, W a r s z a w a 1885. W. P . P o d l e w s k i , Wspomnienia z podróży t r o w a n y " , t. 9: 1872; t. 10: 1873. 66 6 7 8 8 6 9 E . S t r u m p f , Obrazy Kaukazu. L e i s t , op. cit., s. 99-100. Kartki po Kaukazie, "Tygodnik z podróży, W a r s z a w a 1900. Ilus­ �318 ANDRZEJ WOZNIAK [' ![' U! j i: i*; \ | f i \\\ {; ;I ! ił ji j| jjii ! ji| Choć L e i s t nie prowadził specjalnych studiów n a d gruzińską l i t e r a turą ludową, jego spostrzeżenia znalazły potwierdzenie w późniejszych badaniach, a i c h wytłumaczenie, w h i s t o r i i stosunków gospodarczo-społecznych G r u z j i w X V I - X V I I I w . Całkowity n i e m a l upadek miast w t y m okresie spowodował, że p r z y n a j m n i e j przez t r z y w i e k i gruzińska k u l t u ra e l i t a r n a była n i e m a l wyłącznie kulturą feudalnego d w o r u . Napływ zatem n o w y c h treści do k u l t u r y chłopskiej, jeśli n i e liczyć stosunkowo słabego oddziaływania c e r k w i prawosławnej i wpływów obcych," był j e d n o k i e r u n k o w y . Konsekwencje tego s t a n u rzeczy były głębokie, a je¬ go ślady w k u l t u r z e l u d o w e j G r u z j i X I X w . bardzo wyraźne. E. S t r u m p f omawiając w swoich Obrazach Kaukazu różnice w po­ ziomie gospodarowania między poszczególnymi r e j o n a m i G r u z j i szuka p r z y c z y n w e właściwościach c h a r a k t e r u i c h mieszkańców, te zaś wyjaśn i a wpływem k l i m a t u : mieszkańcy I m e r e t i i , będący pod wpływem k l i m a t u ciepłego i wilgotnego, nie odznaczają się zbytnią pracowitością, stąd też n i s k i poziom gospodarowania w t y m rejonie. Mieszkańcy Ra¬ czy (południowo-zachodnia Gruzja), gdzie k l i m a t jest suchszy i chłodniejszy, słyną z pracowitości w całej G r u z j i , i t d . 11 j j; j; i: !: j; ,|l |; ;; ]i \ i j; !; j!' ! I Pewne próby wiązania, a raczej zestawiania zróżnicowania w dziedzinie warunków n a t u r a l n y c h ze zróżnicowaniem k u l t u r o w y m , miały m i e j sce już pod koniec poprzedniego okresu, przede w s z y s t k i m u B u t o w d a -Andrzejkowicza. S t r u m p f stwierdza wyraźnie, że k l i m a t oddziaływuje na mieszkańców całych regionów, na i c h charakter, usposobienie, a co za t y m idzie na kształt i c h k u l t u r y . Jest to niewątpliwy wpływ t e o r i i zaw a r t y c h w świeżo wówczas o p u b l i k o w a n e j Anthropogeographie F. R a t z l a , szczególnie b l i s k i c h S t r u m p f o w i — p r z y r o d n i k o w i z wykształcen i a . Obecnie wiadomości faktograficzne zawarte w książce S t r u m p f a są dla nas cenniejsze, niż próba i c h i n t e r p r e t a c j i . O d c z y t u j e m y ją je d ynie j a k o świadectwo oddziaływania złożoności materiału kaukaskiego na wyobraźnię naukową badacza. W początkach naszego w i e k u podróże Polaków na Zakaukazie były znacznie częstsze niż w 2 połowie X I X stulecia, a w G r u z j i istniała już stosunkowo liczna, skupiona przede w s z y s t k i m w stolicy k r a j u ko¬ l o n i a polska. W r o k u 1901 było w T y f l i s i e ok. 5500 Polaków przeważ¬ nie lekarzy, prawników, nauczycieli, urzędników i oficerów; mniejsze g r u p k i mieszkały w p a r u i n n y c h miastach G r u z j i . Polacy o d g r y w a l i dość poważną rolę w życiu gospodarczym i k u l t u r a l n y m k r a j u . T a k i stan rzeczy nie spowodował jednak wzbogacenia polskiej l i t e r a t u r y o G r u z j i a n i pod względem ilościowym, a n i t e m a t y c z n y m . C h a r a k t e r polskich podróży na Zakaukazie przeważnie do Azerbejdżanu (Baku) i G r u ¬ z j i — uległ już pod koniec X I X w . całkowitej zmianie. Wśród tysięcy Polaków, którzy znaleźli się w t e j części I m p e r i u m Rosyjskiego, zesłań- ! j'j. ; j i• \' : 7 0 7 1 '» S t r u m p f, op. cit, s. 33-34. 71 F . R a t z e l , Anthropogeographie, t. 1-2, S t u t t g a r t 1882-1891. �KULTURA LUDOWA 319 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH cy, głównie działacze r u c h u robotniczego, s t a n o w i l i nieznaczny procent. Niekiedy jeżdżono t a m w celach wyłącznie n a u k o w y c h czy k r a j o z n a w ­ czych, czasem n a kurację, w odwiedziny do k r e w n y c h , lecz najczęściej w p o s z u k i w a n i u dobrze płatnej pracy. Wśród t y c h k i l k u znanych n a m autorów, którzy poświęcili choćby parę s t r o n k u l t u r z e G r u z j i z początków naszego stulecia, sądząc z, f r a g ­ m e n t a r y c z n y c h wiadomości biograficznych o nich, b r a k zupełnie przed­ stawicieli z dawna w G r u z j i zadomowionej, a nierzadko związanej z nią więzami pokrewieństwa t y f l i s k i e j czy b a t u m s k i e j P o l o n i i . W G r u z j i p r z e b y w a l i od p a r u t y g o d n i do k i l k u l a t , przeważnie jednak stosunko­ wo krótko. I c h relacje dotyczą okresu od ostatnich l a t X I X w . od r o k u mniej więcej 1912. Mają przeważnie c h a r a k t e r wspomnień l u b diariuszy podróżnych, w p a r u przypadkach spisanych i w y d a n y c h już po ostatniej wojnie. Pozwala to mieć nadzieję, iż dalsze poszukiwania, szczególnie wśród pokłosia l i c z n y c h konkursów na pamiętniki, pozwolą odnaleźć związane z Gruzją wspomnienia i n n y c h jeszcze autorów. Te, którymi się teraz zajmujemy, w porównaniu z materiałami z X I X w., do naszego zasobu w i e d z y o k u l t u r z e l u d o w e j G r u z j i niewiele wnoszą nowego. Sto­ sunkowo najwięcej obserwacji dotyczących k u l t u r y , nie t y l k o zresztą ludowej, G r u z j i zawarł w s w y c h Listach z podróży A d a m h r . Sierakow­ s k i (1846-1912), znany podróżnik i członek l i c z n y c h t o w a r z y s t w n a u k o ­ wych. Podróżował po G r u z j i r o k u 1902 trasą od S u c h u m kale przez P o t i , Batum, K u t a i s do T y f l i s u . Pisał m . i n . o niektórych cechach charakte­ r u Osetynów, Abchazów, Megrelów i O r m i a n , ubiorach, stanie higieny, oświacie l u d o w e j » . Obszerny rozdział swoich wspomnień poświęcił p o b y t o w i w G r u z j i , związanemu z p r o w a d z o n y m i t a m w r o k u 1912 b a d a n i a m i geologiczny­ m i , znany geolog i propagator ochrony p r z y r o d y prof. W a l e r y Goetel (1889-1973). Do najciekawszych materiałów z a w a r t y c h w t y m rozdziale należą opisy zwyczajów biesiadnych w zachodniej Gruzji»». Niewiele w i a d o m o o Wacławie Rogowiezu, który między r o k i e m 1900 a 1905 podróżował po Z a k a u k a z i u . Zafascynowany Gruzją i j e j kulturą pozostawił t o m szkiców, wrażenia z podróży, opowiadania i poe­ zje o tematyce k a u k a s k i e j oraz tekst m i t u o A m i r a n i e « Nieco materiałów zawierają wspomnienia pracującego n a Z a k a u k a ­ ziu inżyniera — nafciarza Tadeusza Wyganowskiego « doktora m e d y ­ c y n y M a r i a n a Łążyńskiego ™, który w r o k u 1903 odbył wycieczkę po A . S i e r a k o w s k i , Listy (t.) 1, W a r s z a w a (1913). 7 8 "W. Goetel, Pod znakiem z podróży. Podróż optymizmu. Wspomnienia, W. R o g o w i c z, Mozaika kaukaska. Impresje róży, opowiadania, wrażenia, W a r s z a w a 1905. 74 na Krym, — Kaukaz i do Tunisu K r a k ó w 1976. legiendy, kartki T . W y g a n o w s k i , Wspomnienia z Kaukazu, W a r s z a w a 1907. I" M . Ł ą ż y ń s k i , Sto lat bez mała. Wspomnienia lekarza z lat W a r s z a w a 1961. z pod­ 7 5 1869-1956, �320 ANDRZEJ WOŹNIAK K r y m i e i Kaukazie oraz krótki " k a u k a s k i " rozdział z ciekawego t o m u wspomnień Z o f i i K r a u z o w e j . Pierwsza w o j n a światowa i zmiany na mapie politycznej Europy spowodowały znaczne osłabienie kontaktów P o l s k i z Gruzją i całym Kaukazem, a dopływ n o w y c h materiałów został praktycznie przerwany. AHflXett B03MMK HAPOflHAff B ITOJILCKHX KyjIbTYPA flOHECEHIDIX rPY3HH flO HAHAJIA X X B. PesiOMe B H C T O P H H nojn>cKo-rpy3HHCKHX CHOiiieHHH M C O K H O BbifleiiHTb, HaiHHafl c Haiajia TeKymero C T O n e T M , T P H n e p n o f l a , HeTKo o T j i m a i o m H e c a apyr O T flpyra x a p a K T e p o M S T H X cHoineHHfi, a T a x ace K O j m i e c T B O M H poflOM CBefleHHH o HapoflHOH flOHeceiuMX (npa Kyio/rype T p y 3 H H , coflepacaiUHXca B noJibCKHX no S T O H cTpaHe. LTepBbiH, caMMft paHHHft n e p n o f l , npoflOJiacaBiinriica c H a i a n a X V I I B . (J>opManMK>M noflxofle — c K o m i a X V B . ) H no ABajiuaTbie roflbi X V I I I B . — n e p n o f l J T H - iinoMaTHHecKOH fleHTejibHOCTH H p a 6 o T , CBjnaHHbix c MHCCHOHepcTBOM B r t e p c H H H B 3axaBKa3be. K B 3TOMy nepHOfly BOCXOAHT noHeceHne Ce$epa MypaTOBHia n o SHnnoMaTHHecKOH noe3flKe IlepcHK) n o M a p m p y r y , Beflymeivty M . n p . Mepe3 r p y 3 H K ) , nHCbMa-flOKJianw MHCCHOHepQB O T I I O B M. 3anojibCKOro H Si. T o c T K O B C K o r o , Taxxce KacaK>m,Heca rpy3HH, H n e p B o e nojibCKoe H C T O P H K O - -3THorpa4>HHecKoe onncaHHe T p y 3 H H — pa3flen De Georgianis H3 npoH3Be£eHHfl nojibCKoro MHCCHOHepa H yneHoro He3yHTa c m a T . i L KpycHHbCKoro Tragica vertentis belli Persici historia (1740), nCpCBCflCHHOrO I I O H T H Ha BCC CBpOnCHCKHC $T3bIKH. B o B T O P O H nepHOfl, H a i m a a co BToporo jrecaTKa J K T X I X B . H n o 60-70-bie roflbi, a 3HaiHT, B n e p n o f l , x o r f l a riojibuia 6bina jiHineHa He3aBHCHMoro r o c y f l a p c T B e H H o r o cymecTBOBaHHa, a 3 H a •urrejibHaa H&ctb ee T C P P H T O P H H B X O f l M a , nofloSHo TOMy KaK 6biJio H B I p y 3 H H B c o c T a B p y c c K o i i HMnepjm, rjiaBHyio pojib H r p a j r a nojnrnwecKHe ccbuibHbie. cocTaBjiaBiiiHM HHTejuieKTyaJibHyio a t o n y T o r a a n i H e r o 6onbinHM IHCJIOM AOHeceHHft o HapoflHOH HjvteHHo STHM jnoflaM, 3aiacTyio n o n t C K o r o o 6 m e c T B a , M M o6a3aHH H U H m HHX KyjibType I p y 3 H H . K caMbiM HHTepecHbiM npHHa/yiexaT pa6oTbi K . JIaniHHbCKoro, Si. 3aJi3HCKoro, M . ByTOBfla-AHflKeKKOBHia, M . rpa- neBCKoro a X . ^BopcKoro, I I P H T O M n e p e i e H b aBTopoB, 3aHHMaioiirHxca 3Toit TeMaTHKoii, r o p a 3 f l o /iJiHHee. B TpeTHii nepHOA ( c KOHiia X I X B . no I MHpoBoit B O H H M ) nonaKH eme HHorAa B T p y 3 H H KaK noJiHTHiecKHe ccwjibHwe, H O no 6 o J i b m e i i n a c T H S T O 6buiH yace juma, u r a e c a T y a a B n o n c K a x p a 6 o T w H j r y n i i H x MaTepHanbHbix nonaaaimcb HanpaBjMB- ycJioBHit, a Taxace jniua, n y T e m e c T B y w - niHe c T o p r o B b i M n ijeJiaMH H J I H n p o c T O TypHCTw. n o cpaBHeHHio c npeflbiayiuHM nepnoflOM K O n H i e c T B O noJiaKOB, 3anHCbiBaK>iirHx C B O H HapoflOBeflHecKHe XOTB B Ha6jiK>neHHa, 3HaHHTejibHO MeHbine, T p y 3 H H , H npeawe B c e r o B TafynHce, c y m e c T B O B a n a yace flOBOJibHO MHoro<iHCjieHHaa CKaa KOJioHHa. KpoMe 3 . IflTpyMncfca, B i n c n e ocTaJibHbrx a r o p o B ccwjibHbtx He 6 M J I O . nonbQnm, KaK HanpHMep B . E e p H a u K H , npeSbiBajm T a M n o KaKHM-To aenaM, flpyrae, KaK HH«ceHep-He4>TaHHK T . BbiraHOBCKH, HCKanH x o p o n i o oiuiaiHBaeMyio p a 6 o T y , H J I H ace, x a x rpacj) A . C e p a x o B C K H — ^jopoacHbie ToraauiHHx n05KaJIVH Bne^aTJieHHa, a HeKOTopwe (Hanp. T o e T e j i b ) BejiH HayHHbie HccjieiioBaHHa. Cpe^iH flOHeceraH o I p y 3 H H 6 o r a T C T B o M c o f l e p a c a m n x c a B H H X M a T e p n a j i o B , a npeame B c e r o , HaiTDaBJICHHOCTfclO noCMOTDCTt C H H T C T H H 6 C K H Ha HaOOIIHVIO KyjlbTyDV X DV3HH HaiOTCH KHHrn A . JleHCTa H 3 . UlTpyMn<J)a. TpyAW Jjpyrnx aBTopoB (Hanp. B . ToeTejia, B. P o roBHHa A DCCHtlH ]VtaXCT5waJI HaimcaHo 7 7 zowa Z. CcpaKOBCKoro H Apyrax) X O T H O H H HHorAa H npeACTaBJiaioT C O 6 O H A O B O J U > H O H H T C o OIIH&1CO B H O C S T napo/molt Ky^ype K r a u z owa, ur. w Rzeki M 3 J T O H O B O r O ITO C O & B H C H U F O C XCrVl r P y 3 HH. mojego 1894 w K i j o w i e , zmarła w *IXO V^CC H O S T O r O 6 b I J I O ' życia. Wspomnienia, 1976 r.). Kraków 1979 (Z. Krau- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06ed27dbe7a8dfebd276679ae478f90e.pdf 262d70a6d29f89edbb86d52ec7ad0137 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1001 Title A name given to the resource Kultura ludowa Peru. Jej treść, formy i interpretacje / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.153-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 Część ALEKSANDER II POSERN-ZIELIŃSKI K U L T U R A L U D O W A PERU. J E J TREŚĆ, F O R M Y I I N T E R P R E T A C J E W programie n a u k o w y m Polskiej W y p r a w y N a u k o w e j w A n d y , która działała w P e r u w 1978 r., obok studiów archeologicznych i etnohistor y c z n y c h ważne miejsce zajmowały badania etnograficzne n a d kulturą ludową, którą analizowano przez p r y z m a t k i l k u a n d y j s k i c h społecznoś­ ci l o k a l n y c h . Ze względu na odmienność etniczno-historycznego k o n t e k s t u k u l t u r a l u d o w a w Peru, w t y m j e j miejsce w k u l t u r z e ogólnonarodowej, różni się w sposób i s t o t n y od t y c h f o r m , z którymi najczęściej stykają się europejscy etnografowie. Dlatego też w t o k u studiów p r z y g o t o w a w ­ czych do badań w P e r u , w trakcie badań terenowych, j a k i w fazie póź­ niejszych prac a n a l i t y c z n y c h , rodziło się szereg problemów i k w e s t i i ogólniejszej n a t u r y , głównie związanych z charakterem peruwiańskiej k u l t u r y l u d o w e j , z j e j pochodzeniem i zróżnicowaniem, miejscem tej k u l ­ t u r y w panoramie c y w i l i z a c y j n e j k r a j u , j a k i z a l t e r n a t y w n y m i sposo­ b a m i j e j e t i o l o g i c z n e j i n t e r p r e t a c j i . Na niektóre z t y c h pytań próbuje odpowiedzieć n i n i e j s z y artykuł. Jego autor jest jednak w pełni świa­ domy, iż zawarte w n i m propozycje posiadają charakter d y s k u s y j n y , są b o w i e m w y r a z e m oglądu peruwiańskiej rzeczywistości z europejskiej p e r s p e k t y w y , wzbogaconej osobistymi doświadczeniami b a d a w c z y m i na terenie P e r u , znajomością d o r o b k u peruwiańskiej etnologii oraz d y s k u s j a ­ m i z u c z o n y m i peruwiańskimi. Współczesne społeczeństwo peruwiańskie j a k o twór złożonej h i s t o r i i andyjskiej części A m e r y k i Południowej charakteryzuje się k u l t u r o w y m p l u r a l i z m e m odzwierciedlającym podział k r a j u i jego mieszkańców na odrębne strefy geograficzne, środowiska etniczno-językowe oraz k l a s y i w a r s t w y społeczne. Podziały te — analizując sytuację na sposób ideal i z a c y j n y — pokrywają się często ze sobą, uzupełniają i wzajemnie wzmacniają, tworząc t r z y wyraźnie różniące się od siebie obszary h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e , każdy o odmiennej specyfice, t r a f n i e określanej przez współczesnego t e o r e t y k a peruwiańskiej k u l t u r y — A. Salazar B o n d y — j a k o " p o m o r s k i o k c y d e n t a l i z m " (occidentalidad costeña), "góralska i n diańskość" (indianidad serrana) i " r e g i o n a l i z m puszczański" (regionalismo �154 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI selvático) i . T e r m i n y te odwołują się z jednej s t r o n y do naturalnego po­ działu k r a j u na wąski pas pustynnego wybrzeża, czyli t z w . costę, na sze­ roką strefę andyjskiej K o r d y l i e r y , czyli sierrę, wreszcie na ogromne obszary t r o p i k a l n e j dżungli porastającej peruwiańską Amazonię — czy­ l i selvę. Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y akcentują one europejski, głównie ibe­ r y j s k i charakter wybrzeża, indiański p r o f i l etniczny terenów górskich oraz kolonizacyjną specyfikę terenów dżungli p r z y zanikającej t a m r o l i elementu autochtonicznego. P r o b l e m odrębności k u l t u r o w e j obszarów selvy p o m i n i e m y w naszych dalszych rozważaniach d l a p r o s t o t y obrazu oraz ze względu na drugorzędne znaczenie zachodzących t a m procesów dla kształtowania się głównego n u r t u współczesnej k u l t u r y P e r u . Costa, którą zamieszkuje ok. 2/5 w s z y s t k i c h mieszkańców P e r u , to świat dużych miast, portów, r y b a c k i c h miasteczek, osiedli rzemieślniczych, sadów i w i e l k i c h p l a n t a c j i oraz dobrej k o m u n i k a c j i . Dominującym ży­ wiołem e t n i c z n y m są t a m hiszpanojęzyczni Peruwiańczycy r e k r u t u ­ jący się z różnorodnych g r u p i w a r s t w . Wśród n i c h znajdują się Kreole, M u r z y n i , M e t y s i , p o t o m k o w i e I n d i a n oraz p r z y b y l i z gór indiańscy wieś­ niacy poszukujący lepszych warunków egzystencji, a także i m i g r a n c i azjatyckiego i europejskiego pochodzenia. S p o i w e m łączącym tę ludzką zbiorowość regionalną jest obok języka wspólnota podobnych wartości i wzorów k u l t u r y , wywodzących się w przeważającej mierze z obszaru Półwyspu Iberyjskiego. Dziś mają one wyraźny kształt narodowy, p e r u ­ wiański i choć znaleźć w n i c h można pewne elementy indiańskiego po­ chodzenia, to j e d n a k w stosunku do poddanych procesowi l a t y n o a m e r y k a n i z a c j i treści europejskich posiadają one drugorzędne znaczenie. Podobnie j a k w w i e l u k r a j a c h Starego Świata, o d p o w i e d n i k i e m k l a ­ sowej s t r a t y f i k a c j i i środowiskowego zróżnicowania stał się na w y b r z e ­ żu P e r u podział n a — wielką narodową tradycję o charakterze bardziej e l i t a r n y m i małą tradycję kultywowaną wśród uboższych w a r s t w m i e j ­ s k i c h i ludności w i e j s k i e j . Tę właśnie małą tradycję, w r e d f i e l d o w s k i m sen­ sie tego słowa, określa się m i a n e m " k u l t u r y l u d o w e j wybrzeża" (cultu­ ra popular costeña), przeciwstawiając ją " l u d o w e j k u l t u r z e a n d y j s k i e j " ( c u l t u r a popular andina). W t e n sposób zaakcentowany d u a l i z m k u l t u r l u d o w y c h jest j e d n y m z najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h rysów współ­ czesnej rzeczywistości k u l t u r o w e j P e r u . Głównym terenem występowania andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j jest oczywiście obszar sierry, choć współczesne fale m i g r a c y j n e przenoszące nadwyżki ludności w i e j s k i e j z górskich p r o w i n c j i k u m i a s t o m wybrzeża i śródleśnym osadom M o n t a n i i , rozpowszechniają niektóre elementy t e j t r a d y c j i na cały k r a j . Górskie obszary P e r u zamieszkuje ok. połowa w s z y s t k i c h mieszkańców tego k r a j u , p r z y czym zdecydowana większość A. S a l a z a r B o n o , y, La cultura y otros, Perú problema, L i m a 1968, s. 61-62. 1 de la dominación, [w:] J. Matos Mar �KULTURA LUDOWA PERU 155 tej ludności to keczuańsko- czy aj marsko języczna (jak na południu k r a ­ ju) populacja w i e j s k a indiańskiego pochodzenia, posługująca się równo­ legle językiem hiszpańskim j a k o niezbędnym środkiem k o n t a k t u ze społeczeństwem n a r o d o w y m . O s t o p n i u indiańskości tego obszaru świad­ czyć mogą następujące dane. Jeśli w s k a l i całego k r a j u ludność indiań­ ska obliczana jest na ok. 50°/o, to w t a k i c h departamentach górskich, j a k Cuzco, Puno czy Ancash populacja tubylcza sięga 8 0 - 9 0 % w s z y s t k i c h mieszkańców . D o d a j m y do tego, iż poważny procent pozostałej p o p u ­ l a c j i s i e r r y tworzą M e t y s i , którzy jednak pod względem k u l t u r o w y m są często bardziej zindianizowani, aniżeli poddani a k u l t u r a c j i . Zastanówmy się teraz n a d składem andyjskiej k u l t u r y ludowej i et­ n i c z n y m c h a r a k t e r e m treści wchodzących w j e j obręb. Jest to p r o b l e m o t y l e ważny, iż j e d n i widzą w niej n i e m a l czystą indiańską tradycję kulturową zachowaną w r e l i k t o w e j postaci od czasów p r e k o l o n i a l n y c h , drudzy uważają ją za s y n k r e t y c z n y wytwór będący syntezą indiańskiej oraz i b e r y j s k i e j t r a d y c j i , jeszcze i n n i zaś skłonni są interpretować tę kulturę wyłącznie w kategoriach k l a s o w y c h wskazując, iż m a m y do czy­ n i e n i a po p r o s t u z kulturą peruwiańskiego chłopstwa. Rodzi się zatem w t e j s y t u a c j i pytanie, która z t y c h o p i n i i jest najbliższa p r a w d y , jeśli pierwsza w sposób e w i d e n t n y n i e docenia w i e l o w i e k o w e g o procesu a k u l t u r a c j i , d r u g a lekceważy widoczną trwałość treści indiańskiego po­ chodzenia, a trzecia słusznie podkreślając związek t e j k u l t u r y z w i e j ­ s k i m sposobem życia i sytuacją ekonomiczną chłopstwa i g n o r u j e j e j róż­ norodne historyczne korzenie. Rozstrzygnięcie t y c h k w e s t i i nie należy b y n a j m n i e j do łatwych, dlatego też nie doczekały się one, j a k dotąd satysfakcjonującego wyjaśnienia. Jedną z możliwych do przyjęcia i n t e r ­ p r e t a c j i może być zawarta w t y m a r t y k u l e propozycja łącząca w p e w n y m sensie elementy w s z y s t k i c h trzech przedstawionych wyżej podejść. 2 Jest f a k t e m niezaprzeczalnym, iż na obszarach peruwiańskiej s i e r r y nie m a m y dziś do czynienia z czystą kulturą indiańską. O d m o m e n t u pierwszego k o n t a k t u z hiszpańskimi zdobywcami i k a t o l i c k i m i misjona­ r z a m i podlegała ona znacznym zmianom, które posiadają charakter ciąg­ ły, dawne b o w i e m kolonialne naciski na kulturę tubylczej ludności za­ stąpione zostały w e współczesnych czasach oddziaływaniem poddanych p e r u w i a n i z a c j i wzorów europejskich i północnoamerykańskich współtwo­ rzących m i e j s k i s t y l życia i kulturę dnia codziennego. Stąd też wiele elementów, które n a pozór wydają się być t y p o w y m i dla indiańskiej k u l t u r y , po bliższym rozeznaniu okazują się pochodzenia obcego ». Inne posiadają charakter n o w a t o r s k i , a u t o i n n o w a c y j n y , a zarazem hybrydałny, łączą b o w i e m w z o r y p r e k o l u m b i j s k i e z hiszpańskimi tworząc nową j a ­ kość. 2 E. G. P a w i o w a , [w:] Kultura Peru, Tierritorialnyj Moskwa aspekt razwitija nacjonalnoj 1975, s. 118. * L . I b é r i c o M a s , Desarrollo de la comunidad, b.r. i m.w., s. 34. kultury Peru, �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI M i m o t y c h w s z y s t k i c h procesów poważne miejsce w t e j k u l t u r z e zaj­ m u j e indiańskie, andyjskie dziedzictwo k u l t u r o w e , które — dzięki względnej izolacji w i e l u regionów górskich od reszty k r a j u i m a t e r i a l no-ekologicznym w a r u n k o m życia ludności w i e j s k i e j n i e odbiegającym w i e l e od t y c h z d a w n y c h stuleci — przetrwało w niewiele zmienionej postaci. Treści tego dziedzictwa szczególnie wyraźnie widoczne są w f i ­ lozofii życia indiańskich chłopów, w i c h wierzeniach, gospodarce w i e j ­ skiej i f o r m a c h społecznej organizacji n a szczeblu l o k a l n y m . Obecność tego dziedzictwa dała asumpt do powstania t e o r i i o d u a l i s t y c z n y m cha­ rakterze a n d v i s k i e i k u l t u r v l u d o w e i w którei w zgodnei symbiozie współegzystuia dwie odrębne sfery k u l t u r o w e j rzeczywistości Z iednei strony sfera genetycznie indiańskiej t r a d y c i i z d r u g i e j zaś sfera f a k ­ tycznej indiańskiej t r a d y c j i złożone z wzorów zapożyczonych i treści synkretycznych. D u a l i z m t e n dostrzeżono szczególnie wyraźnie w wierzeniach i r y t u a ­ łach, w których koegzystują treści i f o r m y chrześcijańskie z elementami r e l i g i i andyjskiej. To współwystępowanie różnych sfer k u l t u r o w e j rze­ czywistości (tubylczej, synkretycznej i europejskiej) wskazuje n a m w y ­ raźnie, iż andyjska k u l t u r a l u d o w a n i e jest zwykłą indiańską kulturą poddaną procesowi a k u l t u r a c j i , ale t w o r e m znacznie bardziej złożonym — bo w i e l o w a r s t w o w y m . Ta wielowarstwowość i pewna utrzymująca się nadal autonomiczność sfery indiańskiej t r a d y c j i genetycznej s t a n o w i cechę specyficzną t e j m u t a c j i andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j , którą nazwać można kulturą ludową andyjskich I n d i a n , czy bardziej precyzyjnie l u ­ dową kulturą indiańskiego chłopstwa andyjskiego. Drugą mutacją andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j jest l u d o w a k u l t u r a m e tyska (cultura mestiza), której w y b i t n y m badaczem był słynny, n i e ­ żyjący już dziś f o l k l o r y s t a , etnolog i pisarz, znany także p o l s k i e m u czy­ t e l n i k o w i — Jose M a r i a Arguedas. Kulturę tę określił o n jako metyską nie t y l k o dlatego, iż spotkać ją można głównie w środowiskach indiańsko-europejskich mieszańców, ale przede w s z y s t k i m dlatego, że s t a n o w i ona twórczą syntezę indiańskiej i hiszpańskiej t r a d y c j i . Stąd też dużym uproszczeniem byłoby t r a k t o w a n i e tej s u b k u l t u r y andyjskiej jako rze­ czywistości ograniczonei czy typowe i wyłącznie dla biologicznych M e t y sów. W istocie j e j nosicielami i twórcami są również niektóre bardziej r u c h l i w e sDołeczności indiańskie szczególnie t a m gdzie oroces t z w "czol i f i k a c i i " (cholificación)* czyli a k u l t u r a c j i zbliżającej k u k u l t u r z e M e t y sów ludność tubylczą , bez rasowego krzyżowania się, jest najbardziej zaawansowany . 5 T e r m i n u t w o r z o n y od słowa cholo, którym określa się I n d i a n i n a go się w kręgu wartości k u l t u r y n a r o d o w e j . 4 P. L . V a n d e l B e r g h e , El uso de términos étnicos ciencias sociales del Perú, " A l l p a n c h i s " , t. 5: 1973, s. 11. 6 en obracające­ la literatura de �KULTURA LUDOWA PERU 157 Jest kwestią niezaprzeczalną, iż obie te mutacje andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j są bardzo bliskie siebie i że w w i e l u k o n k r e t n y c h przypadkach ścisła decyzja k l a s y f i k a c y j n a byłaby niemożliwa. Jest również f a k t e m niewątpliwym, iż w i n n y c h w y p a d k a c h z całą precyzją można określić kulturową proweniencję poszczególnych środowisk andyjskich. W y n i k a to po p r o s t u z pośredniego c h a r a k t e r u k u l t u r y m e t y s k i e j mieszczącej się gdzieś w środku c o n t i n u u m zawartego między ludową kulturą indiań­ skiego chłopstwa a współczesną peruwiańską kulturą ośrodków p r z e m y ­ słowych i miast wybrzeża. Cechami wspólnymi dla o b u t y c h m u t a c j i są bez wątpienia po p i e r w ­ sze — tożsamość indiańskiego podłoża k u l t u r o w e g o , z którego oba te n u r t y wyrastają, i po drugie — s y n k r e t y c z n y , choć w n i e j e d n a k o w y m s t o p n i u , charakter obu t y c h t r a d y c j i . Bardziej istotne są jednak dla nas różnice. Po pierwsze — jest to odmienność środowiska społeczno-ekono¬ micznego o b u t y c h f o r m ludowej k u l t u r y andyjskiej. Jedna z n i c h (ta chłopska) i n t e g r a l n i e związana jest z wiejską ludnością pracującą na r o l i , przede w s z y s t k i m ze społecznościami t y p u wspólnotowego, d r u g a natomiast upowszechnia się głównie w strefie pośredniej między rolniczą wsią a a n d y j s k i m miastem, obejmując ludność nierolniczą l u b społecz­ ności w i e j s k i e utrzymujące się głównie z pozarolniczej działalności p r o ­ d u k c y j n e j . Wymienić t u można mieszkańców małych osad górskich, przedmieść i s a t e l i t a r n y c h osiedli wokół większych ośrodków m i e j s k i c h (np. Huancayo, Huaras, Ayacucho, Cuzco, Puno), a także górników, d r o b ­ n y c h kupców i h a n d l a r z y czy wreszcie członków rzemieślniczych w i e j ­ s k i c h k o o p e r a t y w wyspecjalizowanych w p r o d u k c j i wyrobów rękodzieła użytkowego (przeznaczonych na wewnętrzny r y n e k andyjski) oraz s z t u ­ k i l u d o w e j (arte popular) i wyrastającej z niej tzw. "artesanía", c z y l i pseudosztuki l u d o w e j o walorach pamiątkarsko-turystycznych ( k i e r o w a ­ nej na r y n e k n a r o d o w y i dla odbiorców zagranicznych) «. Drugą ważną różnicą jest wewnętrzna s t r u k t u r a o b u t y c h andyjskich s u b k u l t u r . W k u l t u r z e metyskiej ze względu na w y s o k i stopień j e j a k u l t u r a c j i nie o d n a j d u j e m y charakterystycznego dla k u l t u r y indiańskich chłopów a n d y j s k i c h — d u a l i z m u rozgraniczającego sferę genetycznie t u ­ b y l c z y c h t r a d y c j i od treści s y n k r e t y c z n y c h i zapożyczonych. Jest ona w całości kulturową hybrydą i nie m a w n i e j miejsca n a autonomiczne obszary, utrzymujące m i m o a k u l t u r a c y j n y c h nacisków duży stopień w i e r ­ ności p r e k o l u m b i j s k i m t r a d y c j o m . Trzecią cechą t e j k u l t u r y jest j e j ela­ styczność w w y k o r z y s t y w a n i u różnorodnych impulsów i t r a d y c j i oraz j e j zdolności adaptacyjne do zmieniających się warunków życia i s y t u a ­ cji rynkowej Dzięki t y m właśnie zdolnościom k u l t u r a metyska w y k o 7 6 A. C a s trillen, Arte popular o artesanía?, "Historia y Cultura", t. 10: 1976-1977, s . 15-21. 7 J . M. A r g u e d a s , l I El arte popular d e l M u s e o N a c i o n a l " , t. 27: 1958, s . 160-161. religioso y la cultura mestiza, "Revista ¡ I i �158 : s ; | j i I is Ii : 1 II ! i I I | |] ! ! i ]. ; I i li ¡1 : II F- i! ALEKSANDER POSERN-Z1ELIŃSKI rzystuje w a l o r y indiańskiej t r a d y c j i , przetwarza te treści i wprowadza je do ogólnonarodowej k u l t u r y . Jest rzeczą niewątpliwą, iż andyjska k u l ­ t u r a metyska poddawana jest silnej f o l k l o r y z a c j i i komercjalizacji, na s k u t e k której niezorientowany głębiej obserwator może dojść do m y l n e ¬ go w n i o s k u , iż k u l t u r a ta posiada w większym s t o p n i u autentycznie i n ­ diański charakter, aniżeli rzeczywista ludowa k u l t u r a a n d y j s k i c h wieśniaków. L u d o w a k u l t u r a andyjska zarówno w swej chłopsko-indiańskiej, j a k i m e t y s k i e j m u t a c j i występuje w P e r u w l i c z n y c h r e g i o n a l n y c h o d m i a ­ nach. Na pierwszy r z u t oka zróżnicowanie to widoczne jest w f o r m a c h b u d o w n i c t w a wiejskiego, strojach l u d o w y c h , f o r m a c h wytwórczości rze­ mieślniczej. Bliższa analiza wskazuje n a podobne różnice w wyobraże­ n i a c h magiczno-religijnych, folklorze, upodobaniach estetycznych, m u ­ zyce, w organizacji społecznej oraz w w i e l u dziedzinach k u l t u r y m a t e r i a l n e j . P r z y c z y n y t y c h zróżnicowań są dosyć złożone, a składają się n a nie: po pierwsze — w a r u n k i wysokogórskiego środowiska geograficzne­ go, stwarzające n a t u r a l n e b a r i e r y kontaktów między poszczególnymi d o ­ l i n a m i będącymi w istocie m i k r o r e g i o n a m i e t n o g r a f i c z n y m i , po drugie — trwałość ciążącego na współczesności zróżnicowanego regionalnie p r e k o l u m b i j s k i e g o podłoża k u l t u r o w e g o , po trzecie — odmienność l o k a l n e j s p e c y f i k i historycznej kolonialnego okresu (nowe podziały a d m i n i s t r a ­ cyjne, wymuszone z m i a n y ekonomiczne, oddziaływanie zakonów etc.) i wreszcie po czwarte — różnicujący kulturę ludową wpływ ośrodków m i e j s k i c h i przemysłowych. Charakterystyczną cechą współczesnej l u d o w e j wytwórczości rze­ mieślniczej w P e r u jest również daleko posunięta specjalizacja m i k r o r e gionalna prowadząca w konsekwencji do zacierania się d a w n y c h różnic między poszczególnymi obszarami etnograficznymi, w i d o c z n y c h w k u l t u ¬ rze m a t e r i a l n e j . Proces t e n pogłębiają migracje ludności w i e j s k i e j do ośrodków miejsko-przemysłowych i upowszechnianie się wzorów współczesnej k u l t u r y i n d u s t r i a l n e j . P r z e j a w e m t e j specjalizacji m i k r o r e g i o n a l nej popieranej współcześnie przez agendy rządowe i organizacje społeczne, widzące w niej ważny c z y n n i k gospodarczego ożywienia zacofa¬ n y c h r o l n i c z y c h obszarów, są wsie skupiające l u d o w y c h wytwórców pro¬ dukujących rękodzieła ściśle określonego rodzaju. Przykładem wcale nie odosobnionym może być dolina r z e k i Mantaro, gdzie spotkać można osa¬ d y producentów srebrnej f i l i g r a n o w e j biżuterii, butów, kapeluszy, sa¬ modziałowych materiałów, strojów l u d o w y c h , poncho, naczyń, wyrobów z d r e w n a zdobionych t y k w instrumentów m u z y c z n y c h i t p W y t w o r y te sprzedawane są następnie za pośrednictwem wędrownych h a n d l a r z y i cześciei na t z w ferias c z v l i i a r m a r k a c h obslusuiacvch nieraz mieszkańców odległych nawet okolic ub też na t z w . mercados indios, c z v l i tarsach indiańskich nastawionych na kraioweeo i zaeraniczneeo t u ¬ rystę. Tą drogą następuje znaczna uniformizacja k u l t u r y [udowej coraz U D �KULTURA LUDOWA PERU 159 częściej b o w i e m upowszechniają się w z o r y t k a n i n czy ozdób p r o p o n o w a ­ ne przez najbardziej prężne ośrodki wytwórcze. Działalność t y c h ośrodków wywołuje trojakiego rodzaju s k u t k i w i ­ doczne we współczesnej k u l t u r z e Peru. Po pierwsze jest to wspomniana wyżej u n i f i k a c j a andyjskiej k u l l t u r y l u d o w e j likwidująca zróżnicowania regionalne, po drugie — j e j s e l e k t y w n a n o b i l i t a c j a polegająca na w p r o ­ wadzaniu w y b r a n y c h i przetworzonych elementów do obiegu ogólnonaro­ dowego, po trzecie — j e j komercjalizacja powodująca powstawanie w y ­ tworów pseudoludowych, pseudoindiańskich i pseudoartystycznych. Wszystko to razem wziąwszy, a więc nobilitacja narodowa k u l t u r y l u d o ­ w e j , nadanie wytwórczości rękodzielniczej bardziej zorganizowanych f o r m (np. powstanie spółdzielni artystów ludowych) oraz atrakcyjność r y n k o w o - t u r y s t y c z n a t y c h wyrobów sprawiły, że podlega ona coraz większej standaryzacji, zatraca stopniowo swe i n d y w i d u a l n e piętno i przekształca się często w k i c z o w a t y przemysł pamiątkarski. Te p r z e m i a n y sprawiły, iż w Peru, podobnie j a k i w Polsce, toczą się spory n a d definicją s z t u k i l u d o w e j , która coraz to bardziej zmienia swe oblicze. Obecnie pokusić się można o wyróżnienie co n a j m n i e j pię­ ciu podstawowych rodzajów wytwórczości artystycznej (ludowej), jeśli weźmiemy pod uwagę j e j związek ze środowiskiem a n d y j s k i m i j e j t r a ­ d y c j a m i oraz przeznaczenie. P i e r w s z y m z nich jest p r o d u k c j a wytworów t y p o w o użytkowych przeznaczonych przede w s z y s t k i m na zaspokojenie potrzeb gospodarczych, społecznych, r e l i g i j n y c h i estetycznych mieszkań­ ców a n d y j s k i c h w s i i osad. Są to więc stroje ludowe, t k a n i n y , krzyże, akcesoria niezbędne w czasie fiesty, m a s k i karnawałowe, narzędzia p r a ­ cy, sprzęty gospodarstwa domowego. D r u g i n u r t t w o r z y p r o d u k c j a w y ­ tworów znajdujących nabywców zarówno wśród ludności miejscowej, j a k i u turystów. D o t y c z y to n p . niektórych rodzajów c e r a m i k i , t k a ­ n i n , instrumentów muzycznych, ozdób. Do n u r t u trzeciego zaliczyć moż­ na artystyczną wytwórczość lokalną, która choć zatraca p o w o l i swe f u n k ­ cjonalne związki z miejscową kulturą, to zachowuje j e d n a k w y s o k i p o ­ ziom i przestrzega w ogólnym zarysie ciągłości t r a d y c y j n y c h f o r m , choć straciła ona co n a j m n i e j od pół w i e k u swą funkcję użytkową czy m a giczno-religijną. Przykładem służyć mogą przenośne k a p l i c z k i o f o r m a c h tryptyków, c z y l i t z w . retablos, zdobione t y k w y maté, ozdobna ceramika zoomorficzna, czy też n i e w i e l k i e f i g u r k i rzeźbione w miękkim k a m i e ­ n i u . N u r t c z w a r t y t w o r z y p r o d u k c j a przeznaczona wyłącznie dla n i e ­ z o r i e n t o w a n y c h turystów, którzy w przekonaniu, iż n a b y l i t y p o w e w y ­ t w o r y indiańskiego rękodzieła opuszczają P e r u z k i c z o w a t y m i pamiątka­ m i w r o d z a i u f u t r z a n y c h m a k a t e k z w i z e r u n k a m i l a m y cziy też nie¬ starannie w y k o n a n y c h t k a n i n p o k r y t y c h p s e u d o l u d o w y m i w z o r a m i Wreszcie należy wspomnieć o odrębnej specjalizacji w przemyśle pseud o l u d o w y m która iest wytwórczość k o p i i p r e k o l u m b i j s k i c h naczyń i rzeźb (huacos), oraz o p r o d u k c j i najrozmaitszych przedmiotów od cygarniczek �ALEKSANDER 160 POSERN-ZIELIÑSKI do m e b l i , zdobionych m o t y w a m i zapożyczonymi ze znanych archeolo­ gicznych zabytków s z t u k i starożytnego Peru. Do szczególnie często sto­ sowanych należą w i z e r u n k i rytualnego noża turni, reliefy ze s t e l l i R a i mondiego, czy też płaskorzeźby z B r a m y Słońca w Tiahuanaco. Reasumując, pod pojęciem s z t u k i l u d o w e j (arte popular) odnajduje­ m y w Peru t r z y zasadnicze n u r t y , a mianowicie: po pierwsze — a u t e n ­ tyczną ludową wytwórczość o a r t y s t y c z n y c h znamionach, zaspokajającą potrzeby ludności andyjskiej, po drugie — wyrastającą z t e j wytwórczo­ ści artesanía, czyli coraz bardziej seryjną produkcję artystyczno-rzemieślniczą przeznaczoną na r y n e k pozaandyjski, w którym walczą jesz­ cze ze sobą przywiązanie do d a w n y c h wzorów oraz i n d y w i d u a l i z m a r t y ­ stycznego w y r a z u ze schlebianiem n i e w y b r e d n y m gustom mieszczań­ s k i c h odbiorców i masowością p r o d u k c j i i d e n t y c z n y c h f o r m . Po t r z e ­ cie — pod sztukę ludową podszywa się całkowicie skomercjalizowana p r o d u k c j a i m i t a c j i , falsyfikatów i pamiątek pozbawionych j a k i c h k o l w i e k walorów estetycznych . 8 Podobnie j a k i w Polsce dość często stosowanym w P e r u t e r m i n e m jest — t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a (cultura popular tradicional), przy c z y m do określenia tego podchodzi się w sposób czysto i n t u i c y j n y . Do najpowszechniejszych należy opinia, iż tradycyjną kulturę ludową t w o ­ r z y sztuka i m u z y k a ludowa, tańce, obrzędy, zwyczaje i l i t e r a t u r a ustna, a więc szeroko pojęty f o l k l o r . Tematyczne zawężenie t e j i n t e r p r e t a c j i , p r z y b r a k u r e f l e k s j i co do i s t o t y tradycyjności czy też nietradycyjności poszczególnych f o r m f o l k l o r u andyjskiego, jest t a k oczywiste, iż nie ma potrzeby r o z w i j a n i a t u k r y t y k i tego rodzaju poglądów. Z poprzednich rozważań w i e m y już, iż andyjska k u l t u r a l u d o w a j a ­ k o p r o d u k t k o n k r e t n y c h historycznych warunków składa się z różnorod­ n y c h treści pochodzących z k i l k u epok. Najstarszą warstwę tworzą treści prekolumbijskiego pochodzenia, niewątpliwie indiańskie. Młodszym n a ­ w a r s t w i e n i e m są pozostałości okresu hiszpańskiej kolonizacji. Z k o l e i n a t r a f i a m y na elementy ukształtowane w republikańskim X I X s t u ­ leciu. Wreszcie wszystkie te w a r s t w y z przeszłości p o k r y w a nalot współ­ czesnych wpływów c y w i l i z a c j i miejsko-przemysłowej. G d y uświadamia­ m y sobie t a k i sedymentacyjny wewnętrzny układ andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j , narodzić się m u s i nieodparcie pytanie — treści pochodzące z j a ­ k i c h w a r s t w uznać należy za tradycyjne? Czy prawo do tego t e r m i n u ma t y l k o najstarsze, ale stale mocno zaznaczające swą obecność genetycznie indiańskie podłoże? Czy też może wszystkie razem wzięte w a r s t w y w y ­ jąwszy s k u t k i najnowszych zmian? Trzeba przyznać, iż wśród peruwiań­ s k i c h badaczy t y c h zagadnień dominuje dość pragmatyczne, co nie ozna- p 8 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , i: i zbiorów ' 1980, s. 27-34 I! lii etnograficznych, [w:] Kultura Kultura ludowa ludowa Peru w Peru. Katalog świetle polskich wystawy, badań Poznań �j! • I \ 1 l' <| * | f f . ! \ E \ I I | S l 1 j KULTURA LUDOWA PERU 161 cza, iż j e d y n i e słuszne stanowisko, w g którego za tradycyjną kulturę l u dową uznać można te f o r m y , które zbliżone są do wzorców panujących w fazie przedindustrialnego r o z w o j u P e r u , a więc pochodzących z prze­ łomu X I X i X X w . N i e t r u d n o dostrzec, iż r o z u m o w a n i u t e m u można zarzucić p e w i e n specyficzny cemtryzm współczesnej epoki, skłaniający do oceny przeszłości w kategoriach " k l a s y k i " . Łatwo wyobrazić sobie j e d ­ n a k można, iż w b l i s k i m już X X I stuleciu na nasz w i e k będzie się za­ pewne patrzało podobnie, j a k c z y n i m y to spoglądając na dziedzictwo poprzedniego stulecia. Osobiście sądzę, iż jeśli w ogóle można utrzymać pojęcie " t r a d y c y j n e j k u l t u r y " w analizie peruwiańskiej rzeczywistości, to można t o uczynić nie poprzez zrelatywizowanie tej koncepcji do określonej epoki historycznej, ale poprzez powiązanie tego t e r m i n u z ideą k o n t y n u a c j i specyficznie andyjskiego etosu. I n n y m i słowy k r y t e r i u m oceny tradycyjności danego s y s t e m u k u l t u r o w e g o n i e będą wówczas ge­ netyczne p a r a m e t r y poszczególnych elementów tego układu, ale p e w i e n sposób, s t y l czy c y k l życia określający stosunek człowieka do n a t u r y , do i n n y c h l u d z i i do spraw egzystencjalnych. W a n d y j s k i m środowisku w i e j s k i m etos t a k i jest dość łatwo jeszcze dostrzegalny i to niezależnie od tego, czy wieśniacy udają się n a t a r g w b a r w n y c h ponchos czy też w podniszczonych m a r y n a r k a c h . Związany jest o n przede w s z y s t k i m z trwałością i żywotnością lokalnej t r a d y c j i indiańskiej przebijającymi się poprzez wszystkie późniejsze n a w a r s t w i e n i a . Sądzę, iż etos t e n wyznaczają — andyjska specyfika p r a c y n a r o l i i na wysokogórskich pastwiskach, charakterystyczne dla tego obszaru w z o r y współrządzenia i wzajemnej w y m i a n y świadczeń, f o r m y świętow a n i a cementujące społeczność i potwierdzające j e j grupową identycz­ ność oraz odrębna filozofia życia odzwierciedlająca się m . i n . w w i e r z e ­ niach i folklorze. T a m zatem, gdzie n a p o t y k a m y społeczności k o n t y ­ nuujące t e n wzorzec życia, t a m najprawdopodobniej n a t k n i e m y się na ludową kulturę andyjską w j e j " t r a d y c y j n y m " kształcie. Zasygnalizowany t u wzorzec " t r a d y c y j n e j " k u l t u r y l u d o w e j spotkać zatem można przede w s z y s t k i m w indiańskich wspólnotach rolników i pasterzy, będących kontynuacją prehiszpańskich r o d o w o - t e r y t o r i a l n y c h społeczności l o k a l n y c h t y p u ayllu i k o l o n i a l n y c h osad d l a ludności t u b y l ­ czej — t z w . " r e d u k c j i " . Występowanie tych'wzorców w e wspólnotach a n d y j s k i c h chłopów indiańskich t r a k t o w a n e jest dziś j a k o jedna z trzech - p o d s t a w o w y c h cech k o n s t y t u t y w n y c h tzw. comunidad campesina czy comunidad indigená i odróżniających taką gminę od i n n y c h f o r m społecz¬ no-ekonomicznych organizacji l o k a l n y c h . Cechami t y m i są: po pierwsze — wspólna własność i k o n t r o l a obsza­ r u wspólnoty w r a z ze w s z y s t k i m i jego zasobami, po d r u g i e — u t r z y m a ­ nie f o r m y demokratycznej samorządności, będącej podstawą organizacji wspólnoty, sprzęgniętej mocno z systemem w y m i a n y w z a j e m n y c h świad9 " A r g u e d a s, L a s comunidades 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a X X V I I / 1 de España y del Perú, L i n i a 1968 s 337. �ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI 162 czeń, kooperacji międzykrewniaczej i pełnej p a r t y c y p a c j i w s z y s t k i c h mieszkańców w e wspólnym p o d e j m o w a n i u decyzji, realizacji prac k o ­ m u n a l n y c h i świętowaniu. Wreszcie n a t r z e c i m miejscu w y m i e n i a się zachowanie specyficznych d l a andyjskiego środowiska cech k u l t u r o w y c h w sferze m a t e r i a l n e j i duchowej. Nic dziwnego, iż na wspólnoty te p a t r z y się często j a k n a swego r o ­ dzaju ośrodki, w których spotkać można kulturę ludową w j e j r e l i k t o ­ w e j już dziś postaci, charakteryzującej się szczególnie s i l n y m i wpływa­ m i indiańskiej t r a d y c j i . Widoczne są one rzeczywiście w gospodarce w i e j s k i e j począwszy od narzędzi i niektórych u p r a w a n d y j s k i c h , a skoń­ czywszy n a technologii nawadniania pól czy organizacji pracy. To samo dotyczy w i e l u dziedzin wytwórczości (np. t k a c t w a i c e r a m i k i ) oraz s t y l u życia w t y m oczywiście pracy (np t z w faena c z y l i szarwark) i święto­ w a n i a (fiesta k u czci wioskowego patrona) a także s f e r y m a g i c z n o - r e l i g i i n y c h wyobrażeń i p r a k t y k i * Potwierdziły to w pełni badania etno­ graficzne przeprowadzone przez Polską Wyprawę Naukową w A n d y której uczestnikiem był piszący te słowa U t r z y m a n i e t y c h w s z y s t k i c h wartości odziedziczonych po przodkach m i m o niewątpliwych zmian w sferze ekonomicznej, społecznej czy r e l i ­ gijnej możliwe było najłatwiej i najpełniej w indiańskich wspólnotach ze względu n a i c h dużą autonomiczność ekonomiczną, relatywną izolację przestrzenną i wewnętrzną zwartość psychospołeczną. Natońiiast w t y c h andyjskich społecznościach l o k a l n y c h , gdzie w a r u n k i te zostały złama­ ne dochodziło do dekompozycji systemu d a w n y c h wzorów czego k o n ­ sekwencją było zwiększenie się podatności n a oddziaływania zewnętrzne i przyspieszenie procesu t z w m e t y s a c i i k u l t u r o w e i (mestizaje cultural). Na sytuacje taką n a t r a f i a m y w społecznościach byłych f o l w a r c z n y c h r o ­ botników r o l n y c h w osadach górniczych czy też w e w s i a c h znajdują¬ cych się w strefie oddziaływania l o k a l n y c h a n d y j s k i c h ośrodków m i e j ¬ skich 11 Trwałość andyjskiej t r a d y c j i l u d o w e j , t a k charakterystyczna dla i n ­ diańskich wspólnot chłopskich, t r a k t o w a n a jes często j a k o przejaw w y ­ jątkowego k o n s e r w a t y z m u t e j k u l t u r y , niejako i m m a n e n t m e p r z e c i w ­ stawiającemu się w s z e l k i m z m i a n o m w imię p r a w d z i w e j wierności d l a czystego dziedzictwa przodków. Pogląd t a k i jest nie t y l k o fałszywy, ze względu na jego idealistyczne przesłanki, ale także krzywdzący dla andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j , którą rozpatruje się wówczas j a k o pogrążo­ ną w i n e r c j i mizerną spadkobierczynię wspaniale rozwijających się niegdyś c y w i l i z a c j i p r e k o l u m b i j s k i c h . Obserwacja współczesnych z m i a n tej k u l t u r y , zaskakujących często u d a n y c h wysiłków m o d e r n i z a c y j n y c h li; j', !>¡ 1 0 J. Matos comunidad 1 1 A. Mar, y campesinado Comunidades Posern-Zieliński, jj. i formy, [w:] Mieszkańcy |jj K r a k ó w 1981, s. 13-25. indígenas del área andina, [w:] Hacienda, en el Perú, L i m a 1976, s. 186-203. Andów Ludowa i ich kultura środowiska. andyjska Materiały w Peru: z sesji jej treść naukowej, �KULTURA LUDOWA PERU 163 dążących do symbiotycznego połączenia n o w y c h rozwiązań technologicz­ n y c h i o rg a ni za cy j n y c h ze s t a r y m i wartościami wspólnotowego życia, przeczy wyraźnie tego rodzaju t e o r i o m , wskazując na sporą elastyczność k u l t u r y l u d o w e j . Stwierdzenie to n i e m a na celu negowanie f a k t u i s t o t ­ nie dużej niezmienności czy stabilności andyjskiej k u l t u r y w ciągu ostat­ nich stuleci, ale j e d y n i e zwrócenie u w a g i na to, że źródła k o n s e r w a t y z m u nie tkwią wewnątrz t e j k u l t u r y , szukać i c h należy b o w i e m w u w a r u n k o ­ waniach ekologicznych, historycznych, ekonomicznych i etnopsychologicznych* . Wysokogórskie środowisko, w j a k i m zachowała się większość wspól­ not indiańskich, określiło k i e r u n k i gospodarczego r o z w o j u t y c h stref ( t a ­ rasowe r o l n i c t w o i r y g a c y j n e i pasterstwo na halach) oraz, sposób życia mieszkańców a n d y j s k i c h w s i . Zasada e k o n o m i i wysiłku dyktowała k o ­ nieczność podejmowania wspólnych przedsięwzięć dla wspólnego dobra (np. budowa i konserwacja kanałów nawadniających l u b dróg), a doświad­ czenia p r a k t y k i społecznej i gospodarczej m i n i o n y c h pokplęń uczyły w i a ­ r y w skuteczność i efektywność t y c h rozwiązań organizacyjno-technologicznych, które sprawdziły się w t y m środowisku i były w zasięgu n i s k i c h ekonomicznych możliwości mieszkańców. Morfologia andyjskiej s i e r r y (brak dogodnych szlaków k o m u n i k a c y j n y c h i spławnych rzek) u t r u d n i a ­ ła łączność między wybrzeżem a wnętrzem k r a j u oraz między poszcze­ gólnymi d o l i n a m i śródgórskimi, co w y d a t n i e hamowało wymianę idei i procesy zmia n k u l t u r o w y c h . I s t o t n y m elementem utrwalającym andyjską tradycję ludową był rozwój h i s t o r y c z n y c h stosunków między ludnością tubylczą a władzami i osadnikami okresu wicekrólestwa i r e p u b l i k i i to m i m o e w i d e n t n y c h postępów a k u l t u r a c y j n y c h . D l a naszych rozważań najistotniejsze znacze­ nie miały d w a procesy, a m i a n o w i c i e t e r y t o r i a l n a marginalizacja oraz izolacja e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w a . Jeśli chodzi o to pierwsze zjawisko, to polegało ono na systematycznym w y p i e r a n i u i l i k w i d a c j i wspólnot i n ­ diańskich n a t y c h obszarach (jak costa, płaskowyże andyjskie, szerokie .śródgórskie d o l i n y rzeczne), które pod względem r o l n i c z y m były n a j b a r ­ dziej a t r a k c y j n e ekonomicznie i nadawały się do u p r a w y i h o d o w l i w sys­ temie l a t y f u n d i a l n y m . Zabór t y c h terytoriów doprowadził więc do tego, iż wspólnoty indiańskie przetrwały przede w s z y s t k i m n a najbardziej izolowanych, n a j m n i e j n a w a d n i a n y c h i najbardziej górzystych obszarach, a więc n a terenach, które w antropologicznej t e r m i n o l o g i i l a t y n o a m e r y kanistycznej określane są m i a n e m regionów r e f u g i a l n y c h (regiones de rejugio), z tego względu, że znajduje na n i c h schronienie ludność tubylcza uzyskująca t a m relatywną autonomię społeczno-kulturową . 2 13 A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Indiańska jej przemian, [w:] Trzeci świat w polskich (w druku). 12 1 1 G . A . B e l t r a n , Regiones de refugio, społeczność andyjska i główne nurty badaniach etnograficznych, Warszawa M e x i c o 1967. �164 ' ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI I \ i Y i 1 i 1 |j li: | 1)1 li || | 1 U t r z y m a n i u a u t o n o m i i sprzyjała także izolacja t y c h obszarów. W aspekcie ekonomicznym polegała ona n a t a k i m w k o m p o n o w a n i u wspólnot w system pośrednich zależności feudalnych, który umożliwiał bez j a k i c h k o l w i e k nakładów wysysanie nadwyżek produktów i siły robo¬ czej p r z y jednoczesnej m i n i m a l n e j ingerencji w wewnętrzne życie wspólnot. Jednocześnie starano się o to, aby utrzymać izolację kulturową i n diańskiego chłopstwa, m . i n . celem zwiększenia jego zależności i p o d rzędności względem k u l t u r y dominującej. Osiągnięciu t y c h zamierzeń sprzyjały u s t a w y o t z w . "republicas de los i n d i o s " , zakazujące n i e i n ¬ diańskiej ludności osiedlanie się w t u b y l c z y c h " p u e b l o s " (ley de la separación residencial) « , p r a w i e zupełny b r a k edukacji, a więc i słaba znajomość języka hiszpańskiego, a także niskie efekty c h r y s t i a n i z a c j i p r o w a dzące do powierzchownego przyjęcia narzuconej r e l i g i i p r z y zachowaniu najważniejszych elementów autochtonicznej w i z j i świata. Kolejną, n i e m n i e j ważną przyczyną u t r z y m y w a n i a się t r a d y c y j n y c h f o r m k u l t u r o w y c h były w A n d a c h c z y n n i k i ekonomiczne. Niska w y d a j ność p r o d u k c j i r o l n e j i różnorodne f o r m y w y z y s k u I n d i a n sprawiały, iż w i e j s k i system ekonomiczny utrwalał swój samowystarczalny charakter, co powodowało stabilizację sposobu p r o d u k c j i i sił wytwórczych stale na t y m s a m y m poziomie. A u t o k o n s u m p c j a była również naturalną r e a k cją na s t o s u n k i d o m i n a c j i i podporządkowania, w j a k i c h znaleźli się indiańscy chłopi. W t y m systemie j a k i k o l w i e k k o n t a k t z r y n k i e m i próba w p r o - I L' II I i I I I i || Ifip I ' |l jl II lii i | ' li i! I I I; wadzenia nań własnych nadwyżek kończyła sę zawsze stratą d l a bezpośredniego producenta, dlatego też nie był on zainteresowany zwiększan i e m p r o d u k c j i , poza poziom własnych podstawowych potrzeb. Sytuacja ta ograniczała zasób pieniędzy n a w s i , zmuszała do w y t w a r z a n i a większóści narzędzi, sprzętów, odzieży etc. w środowisku w i e j s k i m , a więc z reguły według s t a r y c h wzorów, oraz czyniła z pozarynkowego h a n d l u w y m i e n n e g o główny i n s t r u m e n t zaspokajania potrzeb k o n s u m p c y j n y c h . W t y m znaczeniu t r a d y c j o n a l i z m andyjskich f o r m k u l t u r o w y c h jest n i e t y l k o kwestią wierności dziedzictwu, lecz przede w s z y s t k i m s k u t k i e m ubóstwa, w y z y s k u i społecznej m a r g i n a l i z a c j i indiańskiego chłopstwa, d l a którego życie według dotychczasowych wzorców jest często ,po p r o s t u koniecznością. Ostatnią, choć wcale nie m n i e j ważną niż pozostałe, grupą u w a r u n k o wań rzekomego endogennego k o n s e r w a t y z m u andyjskiej k u l t u r y ludo¬ w e j są c z y n n i k i etnopsychologiczne. Wierność t r a d y c y j n e m u s t y l o w i ży­ cia t r a k t o w a n a jest często, obok eech fizycznych i znajomości języka keczua czy ajmara j a k o jedno z kryteriów i d e n t y f i k a c j i etnicznej, a więc jako wartość istotna dla jednostek i g r u p n i e aspirujących do osiągnięcia wyższego hierarchicznie statusu społeczno-kulturalnego w układzie ogóln o n a r o d o w y m . Przywiązanie do własnej k u l t u r y w systemie k o n f r o n t a - I !; ! 1 |Jii n M. Morner, de America, La corona espańola E s t o c o l m o 1970, 141-188. y los joraneos en los pueblos de indios �165 KULTURA LUDOWA PERU cji o d m i e n n y c h wzorów i ekonomicznego ucisku jest także sposobem zachowania części niezależności, t a k niezbędnej dla równowagi psy­ chicznej narażonej na stresy i deprawacje. Wreszcie nie bez znaczenia jest n a t u r a l n a strategia obronna przedkładająca własne, sprawdzone w z o ­ r y n a d innowacje pochodzące z obcego świata, z którym bliższy k o n t a k t był zawsze dla I n d i a n n i e k o r z y s t n y , opierał się b o w i e m n a nierównoprawn y c h podstawach. A n d y j s k a k u l t u r a l u d o w a począwszy od X V I w . była i jest nadal rze­ czywistością współtworzoną przez d w i e przeciwstawne tendencje, które póki się równoważą, p o t y k u l t u r a ta zachowuje swój t u b y l c z y charak­ ter. Z jednej s t r o n y jest to t r w a n i e t r a d y c y j n y c h wzorów, z d r u g i e j n a ­ tomiast i c h e l i m i n a c j a i z m i a n y pod wpływem procesów a k u l t u r a c j i (metysacji k u l t u r o w e j ) . Świadomość tego procesu towarzyszącego często r e ­ f l e k s j i teoretycznej peruwiańskich badaczy odzwierciedliła się w koncep­ cji p l u r a l i s t y c z n e g o c h a r a k t e r u peruwiańskiego społeczeństwa i k u l t u r y oraz w idei nieustannego f o r m o w a n i a się narodowej k u l t u r y w procesie przezwyciężania barier dzielących poszczególne tradycje k u l t u r o w e . Do najistotniejszych należy odziedziczony po okresie k o l o n i a l n y m — j a k określił to J . C. M a r i a t e g u i — " d u a l i z m rasy, języka i sentymentów" dzie­ lący początkowo zwycięzców i zwyciężonych (dziś zaś indiańskich chło­ pów) od reszty peruwiańskiego n a r o d u . Jest więc to dziś d u a l i z m n i e t y l k o etniczny, językowy i k u l t u r o w y , ale i klasowy. P r z y j r z y j m y się t e m u z j a w i s k u pod kątem jego historycznej zmienności. Otóż w okresie k o l o n i a l n y m , choć zniszczone zostały dyspozycyjne ośrodki władzy I n ­ ków, t o j e d n a k nadal dużą rolę społeczną, ekonomiczną i kulturalną o d ­ grywała t u b y l c z a elita indiańska, która była n a t u r a l n y m k o n t y n u a t o r e m " w i e l k i e j t r a d y c j i " i m p e r i u m T a w a n t i n s u y u . Obok t e j t r a d y c j i rozszerza­ ła swe w p ł y w y k u l t u r a hiszpańska obecna w działaniach wicekrólewskiego d w o r u , duchowieństwa, wojska, mieszczaństwa i a r y s t o k r a c j i . Jeśli­ b y sytuację tę chcieć przedstawić graficznie, to można b y posłużyć się trójkątem' wierzchołkiem zwróconym k u dołowi (schemat I ) . 1S Symbolizowałby on dominację dwóch " w i e l k i c h t r a d y c j i " (inkaskiej i hiszpańskiej) n a d jedną "małą tradycją" indiańskich chłopów. Sytuacja taka trwała aż do końca X V I I I w., t j . do czasów w i e l k i e j r e b e l i i Tupać A m a r u I I , której klęska przyniosła również eliminację indiańskiej e l i t y z życia k r a j u , uznanej wonczas za najbardziej niebezpieczne środowisko dla k o l o n i a l n e j b i u r o k r a c j i hiszpańskiej. W r a z z likwidacją t e j e l i t y z n i k ­ nęły społeczne podstawy dalszej egzystencji " w i e l k i e j t r a d y c j i " i m p e r i u m T a w a n t i n s u y u , podobnie j a k i upadek wicekrólestwa osłabił więzy łączą­ ce kulturę m e t r o p o l i i i b e r y j s k i e j z zamorską prowincją. Orpóżnione przez n i c h miejsce zajmować zaczęła kształtująca się w t o k u wysiłków n i e - 1 5 J . C. M a r i a t e g u i , L i m a 1952. Siete ensayos de interpretación de la realidad peruana, �166 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Schemat I Wielka tradycja Tawantinsuyu Wielka tradycja Iberyjska Mata tradycja indiańskich chroptíw i rzemieślników podległościowych narodowa k u l t u r a peruwiańska, będąca w y r a z e m h i ­ storycznej s p e c y f i k i nowego n a r o d u . Inkasko-hiszpański d u a l i z m " w i e l k i c h t r a d y c j i " okresu kolonialnego w dobie republikańskiej zastąpiony został d u a l i z m e m "małych t r a d y c j i " w którym s t r o n a m i stały się indiańsko-metyska l u d o w a k u l t u r a andyjska oraz l u d o w a k u l t u r a m e t y s k o - k r e o l s k i c h mieszkańców wybrzeża. W t e n sposób nastąpiło niejako odwrócenie poprzedniego schematu i obecnie sytuację tę można b y przedstawić graficznie w postaci trójkąta zwróco­ nego wierzchołkiem k u górze, który symbolizowałby nadrzędność s y n kretycznej " w i e l k i e j t r a d y c j i " peruwiańskiej, czerpiącej inspirację ze źródeł hiszpańskich i indiańskich, n a d d w o m a p o d s t a w o w y m i n u r t a m i l u ­ dowej t r a d y c j i mieszkańców w s i i miasteczek ™ (schemat I I ) . Schemat I I Wielka tradycja peruwiańska Indiańsko-metyska ludowa kultura an­ dyjska 18 C . I. D e g r e g o r i , Indigenismo, indígena" clases sociales en el Perú, dla przedstawienia Indigenismo, y problema Lima Ludowa kultura metysko-kreolskich mieszkańców wy­ brzeża clases nacional. sociales y problema La discusión T978, s. 20-22. T a m też autor s y t u a c j i społecznej w P e r u , który j e d n a k pozycją zamieszczoną w t y m a r t y k u l e . sobre stosuje nacional, el [w:] "problema i n n y .schemat koresponduje z pro­ �167 KULTURA LUDOWA PERU Trzeba w t y m miejscu nadmienić, iż w o s t a t n i m ćwierćwieczu poja­ wiły się próby r e k o n s t r u k c j i i ożywienia " w i e l k i e j t r a d y c j i " indiańskiej, a więc n o b i l i t a c j i t e j t r a d y c j i , która sprowadzona została do w y m i a r u ludowo-chłopskiego. W t y m n u r c i e mieszczą się reedycje k l a s y c z n y c h utworów keczuańskich, p ub l i k a c j e zbiorów indiańskiej t r a d y c j i ustnej i pieśni, a także o r y g i n a l n a twórczość młodej generacji i n t e l i g e n c j i w y ­ wodzącej się z andyjskiego środowiska indiańskiego, która swe a r t y s t y c z ­ ne przeżycia wyraża p r z y pomocy keczuańskich f o r m , treści i języ­ k a . Działalność tego rodzaju posiada jednak charakter marginesowy i w y d a j e m i się, że bardziej jest ona ideologiczną próbą n o b i l i t a c j i i n ­ diańskiego dziedzictwa k u l t u r o w e g o , zmierzającą do takiego wzbogacenia n i m peruwiańskiej k u l t u r y narodowej, aby pełniej odzwierciedlała ona etniczną dwoistość źródeł, z których w y r a s t a , aniżeli jest faktyczną próbą r e k o n s t r u k c j i d u a l i z m u " w i e l k i c h t r a d y c j i " , d u a l i z m u wyrażonego opozy­ cją między narodową kulturą keczuańską i narodową kulturą peruwiań­ ską. A n d y j s k a k u l t u r a l u d o w a jest w Peru, począwszy od początków nasze­ go w i e k u , p r z e d m i o t e m w i e l u studiów t e r e n o w y c h i gabinetowych, o c z y m świadczyć może b i b l i o g r a f i a za lata 1900-1968 zawierająca przeszło 1700 p o z y c j i i . N i e jest to dużo w porównaniu z r e z u l t a t a m i prac p r o w a ­ dzonych w M e k s y k u w t y m s a m y m okresie S t a n o w i jednak dowód zna­ czącego zainteresowania peruwiańskich badaczy rzeczywistością k u l t u r o ­ wą Andów, a w r a z z n o w a t o r s k i m i p u b l i k a c j a m i ostatniego dziesięciole­ cia dorobek t e n wyjaśnia wiele niejasnych dotąd s p r a w będąc j e d n o ­ cześnie dogodnym p u n k t e m s t a r t o w y m dla dalszych badań. Wskazuje on b o w i e m na kwestie sporne, unaocznia rozległość białych p l a m , p r o w o k u ­ je do n o w y c h ujęć i poszukiwania n o w y c h źródeł. W t y m dziele dużą rolę odegrać mogą i już odgrywają badacze spoza P e r u (z U S A , F r a n c j i , R F N , H o l a n d i i ) , którzy wychodząc z o d m i e n n y c h t r a d y c j i w a r s z t a t o w y c h i posiadając świeżość spojrzenia widzą tą rzeczywistość pod nieco i n n y m kątem. P r z y j r z y j m y się pokrótce j a k na tę rzeczywistość spoglądają badacze peruwiańscy. Otóż jeśli weźmiemy pod uwagę same m o t y w a c j e badaw­ czych dociekań, to łatwo dostrzeżemy w tej twórczości t r z y podstawowe n u r t y . Pierwszy z n i c h obejmuje badania, których celem jest poszukiwa­ nie i r a t o w a n i e przed z a n i k i e m reliktów oraz wzbogacenie n i m i ogólno­ narodowego d o r o b k u k u l t u r a l n e g o . Drugą tendencję reprezentują s t u d i a 1 7 8 1 7 J . A . Z u b r i c k i j , Inki — Keczua. Osnownyje etapy istorii naroda, Moskwa 1975, s. 154-163. 1 8 H. M a r t i n e z , peruana (1900-1968), >» A . w świetle s. 115-133. M . C a m e o, J . R a m i r e z , Bibliografia indigena andina L i m a 1968, 2 v o l . Posern-Zieliński, opracowań Dorobek bibliograficznych, meksykańskiej "Etnografia archeologii Polska", t. i etnografii 14: 1970, z. 2, �168 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI mające w efekcie dawać użyteczny materiał diagnostyczny i terapeutycz­ n y umożliwiający dokonanie zmian n i e s p r a w i e d l i w y c h stosunków spo­ łecznych i modernizację życia zacofanych c y w i l i z a c y j n i e regionów k r a j u . Wreszcie ostatnią orientację tworzą r o z p r a w y n a k i e r o w a n e przede wszy­ s t k i m na to, aby rozpoznać i zrozumieć mechanizmy andyjskiej k u l t u r y i sposoby a r t y k u l a c j i świata j e j twórców. Każdy z t y c h nurtów w y r a s t a z o d m i e n n y c h t r a d y c j i , oczekiwań i potrzeb, i choć i c h oddziaływanie w i ­ doczne jest w pracach o różnorakim p r o f i l u , t o j e d n a k dostrzec można wyraźną współzależność między t y m i o r i e n t a c j a m i a specjalistycznymi dziedzinami zajmującymi się andyjską kulturą ludową. I t a k n u r t pierwszy wywodzący się z romantycznego i n d i g e n i z m u (indianizmu) łączy się dziś przede w s z y s t k i m ze s t u d i a m i f o l k l o r y s t y c z ­ n y m i . T e n u f o r m o w a n y jeszcze w X I X w . przez literatów i i n t e l e k t u a l i ­ stów r u c h indigenistyczny dążył do r e w a l o r y z a c j i indiańskiej k u l t u r y uważanej dotąd za prymitywną i bezwartościową. Poglądy wskazujące na autentyczne wartości t e j k u l t u r y łączono z hasłami społecznego w y z w o ­ lenia I n d i a n i n a z feudalnej zależności. O d k r y w a n o kulturę indiańskiej w s i — szukając w n i e j t y c h elementów, którymi można b y było wzboga­ cić narodową kulturę peruwiańską. Te nieco u t o p i j n e zainteresowania przysłaniały często faktyczną wymowę t z w . p r o b l e m u indiańskiego, któ­ rego rozwiązania szukać należało — j a k wskazywał J . C. M a r i a t e g u i nie w folklorze, ale w sprawach agrarnych, nierozerwalnie związanych z l o ­ sem i dolą I n d i a n i n a . N i c więc dziwnego, iż zwolenników t e j o r i e n t a c j i określano często ironicznie jako "indolatrów", c z y l i miłośników I n ­ dian . Ta fascynacja indiańską tradycją przyczyniła się do r o z w o j u ba­ dań f o l k l o r y s t y c z n y c h mocno splecionych ze s t u d i a m i językoznawczymi. W i c h r a m a c h zajęto się więc począwszy od l a t 2 0 - t y c h tańcami i fiestą, obrzędami i pieśniami, m i t a m i i legendami, sztuką ludową i t u b y l c z y m s t r o j e m . W k u l t u r z e I n d i a n poszukiwano przede w s z y s t k i m przeżytków niewiele interesując się bieżącym n u r t e m zmian, który t r a k t o w a n y był jedynie j a k o proces przyczyniający się do z a n i k u t r a d y c y j n y c h f o r m . M 21 D r u g a bardziej pragmatyczna orientacja w badaniach andyjskiej k u l ­ t u r y powstała w latach 4 0 - t y c h pod t e o r e t y c z n y m wpływem anglo-amerykańskiej antropologii, dziś zaś odwołuje się coraz częściej do t r a d y c j i klasycznego marksowskiego m a t e r i a l i z m u historycznego i jego o r t o d o k s y j ­ nej i n t e r p r e t a c j i . Powstała ona niejako na zamówienie społeczne, aby d r o ­ gą analiz s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej andyjskiej w s i móc w y p r a c o ­ wać strategię zmian prowadzącą do modernizacji życia mieszkańców s i e r r y . Celowi t e m u służyły metody antropologii stosowanej oraz studia 2 0 A. G u i l l e n Tamayo, Lo mestizo y el indigenismo, "Revista Universi­ t a r i a " , t. 38; 1948, n r 95, s. 214-223. 2 1 J. C e r u a g u e z ! , Informe B a z a n, I . C h o n a t i , sobre t. 4: 1977, s. 17-19. el desarollo S. L ó p e z de los estudios Maguiña, del folklore M. A. Rodrí- en el Perú, "Runa", �KULTURA LUDOWA V. 169 PERU m i k r o r e g i o n a m e n a d w y b r a n y m i społecznościami l o k a l n y m i mające do­ starczyć n a u k o w y c h prognoz dalszego r o z w o j u . T e n n u r t badań b l i s k i był więc bardzo e k o n o m i i agrarnej i socjologii w s i , choć w P e r u określa­ n y jest m i a n e m a n t r o p o l o g i i społecznej . W porównaniu z orientacją folklorystyczną — na p l a n pierwszy wyniesione zostały p r o b l e m y spo­ łecznej organizacji i ekonomicznej s y t u a c j i a n d y j s k i c h chłopów. T r a d y ­ cyjna k u l t u r a zeszła więc w t y c h badaniach na d r u g i p l a n i t r a k t o w a n a była często jako f u n k c j a zacofania i ekonomicznej zależności oraz e w i ­ dentna przeszkoda w procesie i n t e g r a c j i środowisk w i e j s k i c h z całym n a ­ rodem. Koncepcja indiańskości andyjskiej k u l t u r y zastąpiona została t u ideą wskazującą na j e j l u d o w y , chłopski charakter, określony n i e t y l e j e j e t n i c z n y m rodowodem, co przede w s z y s t k i m miejscem andyjskiego chłopstwa w s t r u k t u r z e peruwiańskiego społeczeństwa. Wreszcie t r z e c i n u r t badań — t o orientacja scientystyczna powstała w części pod wpływem europejskiej etnologii k o n t y n e n t a l n e j ( s t r u k t u r a l i z m u ) , językoznawstwa (semantyki) i h i s t o r i i (społecznej). Wykorzystując n o w e i n s t r u m e n t y analizy i nowe kategorie źródeł zaczęto z jednej s t r o ­ n y rekonstruować a n d y j s k i sposób widzenia świata, z d r u g i e j zaś p r e k o lonialne i kolonialne dzieje tego obszaru, p r z y czym w o b u w y p a d k a c h silnie wiązano ze sobą przeszłość z teraźniejszością, co wymagało dobrej współpracy z archeologami i h i s t o r y k a m i . Największymi osiągnięciami wykazać się może etnohistoria andyjska (etnohistoria andina) wskazują­ ca na regionalną specyfikę zmian społecznych i ekonomicznych i na ciąg­ łość t r a d y c j i . W y k o r z y s t u j e ona szeroko metody antropologicznej i n t e r ­ p r e t a c j i do źródeł historycznych, na podstawie i c h analizy r e k o n s t r u u j e dawne fazy andyjskiej k u l t u r y , umożliwia w y k o r z y s t a n i e d a n y c h z przesz­ łości do badań współczesności, wreszcie sięgając do ustnej t r a d y c j i l u d o ­ w e j uzupełnia istotne l u k i i b r a k i źródłowe w studiach historycznych. Dzięki t y m badaniom andyjska k u l t u r a l u d o w a odzyskuje historyczną głębię, co szczególnie widoczne jest w studiach n a d religią, f o r m a m i o r ­ ganizacji społecznej i sposobami p r o d u k c j i . 22 2 3 Patrząc z pewnej p e r s p e k t y w y na wszystkie te zarysowane wyżej orientacje peruwiańskich studiów a n d y n i s t y c z n y c h dostrzec w n i c h moż­ na cały szereg i n t e r p r e t a c y j n y c h przeciwieństw. D l a dalszej i l u s t r a c j i tego zagadnienia można je zebrać w d w a równoległe szeregi. I wówczas w j e d n y m z n i c h znajdą się takie cechy j a k : rola c z y n n i k a etnicznego (Indianina), znaczenie uwarunkowań historycznych, skupienie u w a g i na trwałości i k o n t y n u a c j i t r a d y c y j n y c h f o r m i analiza dokonywających się przeobrażeń k u l t u r o w y c h . Natomiast w d r u g i m szeregu będziemy « C . E . A r a m b u r u, Aspectos [w:] B . P o d e s t a [ed.] Ciencias del desarrollo sociales de la antropologia en el Perú. Un balance critico, en el Perú, L i m a 1978, s. 9-27. ** F . P e a s e , Etnohistoria andina. t u r a " , t. 10: 1976-1977, s. 207-228. Un estado de la cuestión. "Historia y C u l ­ �170 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI m i e l i analogicznie: rolę czynnika klasowego (chłopa), znaczenie m i k r o i makro-uwarunkowań s t r u k t u r a l n y c h , skupienie u w a g i na dezorgani­ zacji k u l t u r o w y c h systemów i i c h modernizacji, wreszcie n a analizie za­ chodzących przeobrażeń społecznych. Ta opozycyjność ujęć n i e jest — j a k widać z tego zestawienia — sprzeczna, ale względem siebie k o m p l e ­ m e n t a r n a , ukazuje b o w i e m tę samą rzeczywistość z dwóch o d m i e n n y c h , lecz możliwych do obserwacji punktów. Wysnuć stąd można wniosek, iż przyszłe badania n a d ludową k u l ­ turą andyjską, kierując się słusznymi p o s t u l a t a m i nawołującymi do roz­ szerzenia i n t e r d y s c y p l i n a r n e j współpracy, mogłyby z powodzeniem rea­ lizować bardziej i n t e g r a l n y model i n t e r p r e t a c j i peruwiańskiej rzeczywi­ stości. Sprzyjają również t e m u tradycje środkowoeuropejskich badań etnologicznych, w t y m przede w s z y s t k i m polskich, które zawsze próbo­ wały ukazywać wieś i kulturę j e j mieszkańców w sposób możliwie ca­ łościowy, rozkładając równomierne akcenty na tradycję i współczesność, t r w a n i e i zmienność, kulturę symboliczną i techniczno-użytkową. Taką właśnie strategię badawczą w y b r a l i uczestnicy Polskiej W y p r a w y N a u k o w e j w A n d y , którzy p r o w a d z i l i studia terenowe n a d kulturą ludową andyjskich chłopów indiańskich w i n t e r d y s c y p l i n a r n y m zespole składają­ c y m się z etnologów, archeologów, geografów i historyków. Dzięki t e m u , już przed przystąpieniem do szczegółowych penetracji etnograficznych po­ siadano ogólne rozeznanie w s y t u a c j i ekologicznej, k u l t u r o w e j i h i s t o ­ rycznej regionu Cayash, który był obszarem w y b r a n y m w celu dokona­ nia monograficznej r e k o n s t r u k c j i głównych aspektów życia codziennego indiańskich w s p ó l n o t . Zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że dotychcza­ sowe badania n a d współczesnymi p r z e m i a n a m i indiańskich (chłopskich) wspólnot w niedostatecznym s t o p n i u uwzględniały rolę " t r a d y c y j n e j k u l t u r y " , studia zaś nad kontynuacją d a w n y c h wzorów z b y t mocno ab­ strahowały od bieżących przeobrażeń. Dlatego też badania polskie na terenie Cayash starały się pogodzić oba te stanowiska poddając obserwa­ cji zarówno r e l i k t y przeszłości, j a k i najświeższe znamiona zmian. B y ­ liśmy również świadomi tego, iż w świecie a n d y j s k i c h społeczności l o ­ k a l n y c h nie występują czyste treści t r a d y c y j n e obok f o r m całkowicie n o w y c h , ale i tego, że w rzeczywistości s p o t y k a m y się z e l e m e n t a m i r e ­ prezentującymi różnorodne stopnie nawiązań do t r a d y c j i i różnorodne stopnie rozwiązań i n n o w a c y j n y c h . Podejście takie było absolutnie koniecz­ ne, zdawaliśmy sobie b o w i e m sprawę, że dla zrozumienia współczesnego n u r t u życia andyjskich w s i i jego właściwej i n t e r p r e t a c j i niezbędna jest dobra znajomość przeszłości i t y c h j e j refleksów, które do dziś ważą n a ­ dal w egzystencji peruwiańskich wspólnot. 2i 2 4 Andes, A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Polish ethnographic " E t h n o l o g i a P o l o n a " , t. 7: 1981, s. 186. fieldwork in the Peruvian �KULTURA LUDOWA PERU Aleksander 171 Posern-Zieliński LA CULTURA POPULAR SU CONTENIDO, D E L PERÜ. FORMAS E INTERPRETACIONES R e s u m e n L o s reflejos del a u t o r sobre el t e m a de l a c u l t u r a p o p u l a r de l a s i n v e s t i g a c i o n e s de campo P o l a c a a los A n d e s turas populares d e l Perú se d e r i v a n d i r i g i d a s e n E l Perú p o r l a Expedición Científica e n el año 1978. E l a u t o r prestó atención a l a d u a l i d a d de c u l - e n E l Perú, que se m a n i f e s t a a través de l a c u l t u r a p o p u l a r l a costa e n l a q u e p r e d o m i n a n rasgos criollos y l a c u l t u r a p o p u l a r de andina en la que p r e d o m i n a n rasgos indígenas. E n esta última c o n j u n t a m e n t e a p a r e c e n pues e l e mentos de d i v e r s o s bién contenidos orígenes, j u n t o d i n a se p u e d e n o b s e r v a r nos andinos a los puros sincréticos y europeos. indígenas indígenas nos e n c o n t r a m o s tam- P o r ese m o t i v o , e n l a c u l t u r a p o p u l a r sus dos m u t a c i o n e s : 1) l a c u l t u r a p o p u l a r y 2) l a c u l t u r a p o p u l a r an- de los c a m p e s i - m e s t i z a . E n esta última no p e r c i - b i m o s u n — característico p a r a l a c u l t u r a de los c a m p e s i n o s indígenas — d u a l i s m o , que m a r c a los límites esfera c o m p u e s t a una híbrida entre cultural, otros, gradual la de sometida actividad de que de elementos ocasiona tres corrientes: 2) l a artesanía 1) de contenidos genéticamente a fuertes los centros transformaciones. artesanales Seguidamente, andina, su selecta noblesidad escogidos a d e l grado l a producción destinada ello es, unificación que estriba en el i n Como resultado de artes y producción p o p u l a r de descubri- popular estandarización. auténtica a l mercado fuera de estigmas de los A n d e s artísticos, otras p e r s o n a s pro- y 3) l a pro- de v a l o r e s estéticos. la c u l t u r a l p u e d e s e r e l modo, e l estilo relación y a asuntos del hombre de e n el c a m p o y en l a s pastos bernación comunal intercambio la vida observada los Andes a y el ciclo la de s e r v i c i o s , de naturaleza, s e r r a n o s , los p a t r o n e s modelos de en las creencias y el folklore. fiestas Al no e n el i n t e r i o r y de g o la filo- problema tradición se a t a l a cuestión del c o n s e r v a t i s m o d e l a c u l t u r a p o p u l a r t i e n e s u s orígenes cul- (indíge- e x i s t e n c i a l e s . E s a etopeya s o c i a l es señalada por l a del t r a b a j o e de d i v e r s a s c a p a se debe a d m i t i r , que e l único c r i t e r i o p a r a e v a l u a r la del sistema de que esta se compone específica de de la el objeto de interés fue l a función de la tradición e n l a andina. Supeniendo, determinante sofía de hacia la cultura nacional y su comerciali- p o r concepto nas, coloniales y m o d e r n a s ) vida Síntoma causante ducción de i m i t a c i o n e s , f a l s i f i c a c i o n e s y recuerdos, p r i v a d o s tradicionalidad y la d e s c e n d i e n t e de esta producción, o s e a c a d a v e z m a y o r l a ducción s e r i a l a r t e s a n a tura popular nativos sincréticos y ajenos. P u e s b i e n , e l l a es e n t o t a l el aumento estas t r a n s f o r m a c i o n e s , mos l a esfera de l a c u l t u r a p o p u l a r troducimiento zación entre p o r contenidos de l a andina, que de ella, pero sobretodo e n los a c o n d i c i o n a - mientos ecológicos, históricos, económicos y e tnopsicológieos. Después se discutió el problema d e los c a m b i o s estructurales de l a c u l t u r a n a c i o n a l d e l P e r ú . S e afirmó, que ésta, e n el período colonial, s e c a r a c t e r i z a b a p o r la aparición conjunta de dos " g r a n d e s tradiciones" — y u n a "tradición pequeña" de los c a m p e s i n o s la incaica indígenas. E s t a y dualidad des t r a d i c i o n e s " d e l t i e m p o c o l o n i a l , e n los años de l a república quedó do por l a d u a l i d a d mestizo-indígena d e "pequeñas t r a d i c i o n e s " , compuesto andina y la cultura popular la española de "gran- reemplaza- por l a c u l t u r a popular m e s t i z o - c r i o l l a de los h a b i t a n t e s de l a costa. " L a g r a n tradicióon" r e p r e s e n t a a c t u a l m e n t e l a c u l t u r a n a c i o n a l i n s p i r a d a tanto e n l a s fuentes ibéricas como e n l a s indígenas o m e s t i z a s . El artículo es f i n a l i z a d o por las r e f l e x i o n e s a c e r c a de las f u n d a m e n t a l e s cor- r i e n t e s de l a interpretación de l a r e a l i d a d c u l t u r a l e n E l Perú, d e c l a r a d a s por los �172 KULTURA LUDOWA PERU investigadores p e r u a n o s . E l p r i m e r o de ellos a b a r c a l a s i n v e s t i g a c i o n e s , c u y o íin es l a búsqueda y s a l v a m e n t o ante l a pérdida de l a s r e l i q u i a s d e l p a s a d o y e n r i q u e c e r c o n e l l a s los bienes c u l t u r a l e s n a c i o n a l e s . L a segunda por de los estudios, que ofrecen t e n d e n c i a esta representada el útil m a t e r i a l diagnóstico, p o s i b i l i t a n d o el cambio i n j u s t a s y l a modernización d e l a v i d a e n el c a m p o . P o r f i n , l a t e r c e r a orientación e s t a c r e a d a por los e s t u d i o s d i r i g i d o s hacia la l a s r e l a c i o n e s socio-económicas distinción comprensión de articulación d e l m u n d o del indigenismo de los m e c a n i s m o s por los creadores romántico, l a segunda americana y cambio típico científica, surgió bajo — hoy, s e r e f i e r e y los m o d o s de e l l a . L a p r i m e r a c o r r i e n t e e m e r g e se d e r i v a al materialismo la lingüística y la h i s t o r i a social. de l a c u l t u r a a n d i n a de l a antropología s o c i a l a n g l o - histórico marxista; la t e r c e r a , en l a i n f l u e n c i a d e l e s t r u c t u r a l i s m o europeo, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50ae3ff38a12accee392a556a37c4368.pdf 63be749e6cd0f81b812875a6e008a753 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1002 Title A name given to the resource Peruwiańska ceramika ludowa / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.173-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzanowska, Romana Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. I S S N 0071-1881 XXVII, z. 1 ROMANA K R Z A N O W S K A PERUWIAŃSKA CERAMIKA LUDOWA "The more information we have making techniques in Peru, the interpret ancient ceramics." on the modern pottery better will be able to J . H . Rowe 1 "aunque la agropecuaria sea la principal actividad econó­ mica, las artesanías de carácter utilitario y artístico de­ sempeñan un papel notable en la economía rural." L . Zeballos M . 1 W obrębie Republiki Peru wyróżnić można trzy zdecydowanie od­ mienne krainy geograficzne: pustynny pas nadpacyficznego wybrzeża (costa), szerokie pasmo andyjskich łańcuchów górskich wraz z rozgałę­ zionym systemem dolin rzecznych i kotlin (sierra) oraz należące do do­ rzecza Amazonki nizinne tereny pokryte tropikalną dżunglą (selva). Od najdawniejszych okresów historii człowieka na obszarze dzisiejszego Pe­ ru, costę i sierrę cechował inny przebieg rozwoju kulturowego niż selvę i zaliczane są one do odmiennych tradycji kulturowych . Dlatego też zajmując się peruwiańską ceramiką ludową, której tradycja sięga tak daleko wstecz dziejów tego kraju, nie sposób łączyć mechanicznie w jed­ ną całość wyrobów garncarskich z costy i sierry oraz selvy. Poniższe rozważania dotyczą więc ceramiki z wybrzeża i gór jako najbardziej dla Peru charakterystycznej. Tak rozumiane współczesne garncarstwo peruwiańskie nie doczekało się jak dotąd żadnego kompleksowego opracowania i artykuł ten stano­ w i właściwie pierwszą próbę przeanalizowania oraz podsumowania da3 1 Z przedmowy J . H . Rowe'a jako edytora czasopisma „Nawpa Pacha", do zamieszczonego tam a r t y k u ł u L . O ' N e a l e (Notes on Pottery Making in Highland Peru, "Ñawpa Pacha", No. 14: 1976, s. 41-60). L. Z e b a l l o s M i r a n d a , Protección y desarrollo de las artesanías nativas, [w:] Anales. Primera Reunión de Antropología de lis Países del Grupo Andino, L a Paz 1976.' * G. R. W i 11 e y, An Introduction to American Archeology. Vol. 2. South America, New Jersey 1971, s. 17-24. 2 �174 R O M A N A K R Z A N O W S K A nych opublikowanych w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, a także ze­ branych bezpośrednio przez autorkę podczas badań terenowych prowa­ dzonych w latach 1973 i 1978 *. Niestety podstawowy materiał informa­ cyjny jest bardzo zróżnicowany, tak pod względem czasu zebrania da­ nych, ich zakresu, jak i ilości. Ponieważ jednak generalnie literatura przedmiotu jest nader szczupła , nie pominięto żadnej, nawet wzmiankowo ujętej informacji, o ile tylko zasługiwała na wiarygodność . Po­ nadto, na podstawie tezy Fostera i mając konkretne dowody na jej potwierdzenie w przypadku peruwiańskiego garncarstwa ludowego , przy analizie wzięto pod uwagę dane odnoszące się do znacznego okresu: praktycznie od początku naszego wieku do 1978 r. Oczywiście starsze informacje dotyczące poszczególnych ośrodków garncarskich mogły się już obecnie w pewnej mierze zdezaktualizować, lecz nie na tyle, jak s ą ­ dzę, by zmienić zasadniczo ogólną charakterystykę peruwiańskiej cera­ m i k i ludowej: pod względem technik stosowanych przy jej produkcji, zdobnictwa, rodzaju wyrobów. Zgeneralizowanie zaś tych danych było właśnie celem niniejszego artykułu. Najpełniejszego materiału źródłowego dostarczyły w y n i k i indywidu5 6 7 8 4 Dodatkowe uzupełnienie stanowiły informacje ustne uzyskane dzięki uprzej­ mości mgr M. Zachorowskiej (Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie), •która prowadziła badania w Peru w latach 1973-1974, oraz dr. A. Krzanowskiego, który prowadził badania w latach 1972-1974 i 1977, 1978. Poza tutaj cytowanymi inne publikacje zawierające istotną informację na temat peruwiańskiej ceramiki ludowej nie są znane autorce, co oczywiście nie wyklucza ich istnienia. Często- są one trudne do wyśledzenia, ponieważ cenne ba­ dania w y k o n u j ą nierzadko specjaliści innych dziedzin i publikują rezultaty na mar­ ginesie odległych tematycznie opracowań. Np. archeolog peruwiański R. Ravines opublikował dane o ośrodku Huancas w Noticias. Investigaciones Arqueológicas en el Perú: 1965-1966, "Revista del Museo Nacional", t. X X X I V : 1965-1966, s. 247-254. « Na przykład B. M i s h k i n (The Contemporary Quechua, [w:] Handbook of South American Indians, vol. 2, Bureau of American Ethnology, Smithsonian I n ­ stitution, bull. 143, Washington 1946, s. 433) i H. C a s t r o P o z o (Nuestra comu­ nidad indígena, L i m a 1924) wymieniają tylko ośrodki garncarskie, przy niektórych podając bardzo ogólnikowo lokalizację. W związku z tym nie wszystkie można odnaleźć na mapie. G. F o s t e r (The sociology of pottery, [w:] Ceramics and men. Viking Fund Publications in Anthropology, vol. 41: 1965, s. 43-61) wykazał, iż garncarstwo l u ­ dowe to rzemiosło bardzo konserwatywne, opierające się innowacjom. W efekcie technologia produkcji ceramiki może bez wielkich zmian przetrwać długie okresy. « Np. H. H. B r ü n i n g (Moderne Töpferei der Indianer Perus, "Globus", No. 35: 1898, s. 259-160) i J . S a b o g a l W i e s s e (Siete sitios cerámicos en la re­ gión Piura, L i m a 1978) w odstępie prawie stu lat stwierdzili niemal identyczną tech­ nologię i profil produkcji ceramiki w Olmos. Także R. Krzanowska uzyskała w 1978 r. informację, że jeszcze kilkanaście lat temu wyrabiane były naczynia identyczne (są przechowywane i u ż y w a n e przez wieśniaków) z tymi, których pro­ dukcję udokumentował w 1915 r. E . G o d e t (Monographie de la Région de Huancavelica (Département de Junin). Pérou., "Bulletin de la Société Neuchateloise de Géographie", t. X X V I I : 1918, s. 121-182). 5 7 �PERUWIAÑSKA C E R A M I K A 175 L U D O W A 10 1 2 alnych badań J. C. Telia », R. Ravinesa , L . O'Neale D. Lavallée F. Engela , D. C o l l i e r a J . C. S p a h n i e g o « oraz autorki *, a także prace M . Luny B . ' , J. Sabogala W . i A. Inafuku Y. , wykonane w ostatnich latach na zlecenie peruwiańskiego Ministerstwa Pracy ( M i ­ nisterio de Trabajo) . Poza tym wykorzystano szereg innych publikacji, nie poświęconych specjalnie garncarstwu ludowemu . Na podstawie zebranego materiału sporządzono zestawienie (tab. 1) obejmujące 63 ośrodki wyrobu ceramiki wraz z ich charakterystyką. Nie jest to na pewno pełna lista i widoczne na mapie (ryc. 1 ) zgrupowania r 13 1 17 1 8 19 20 21 2 2 2 3 » J . C. T e l l o , Tecnología y morfología alfarera y la cerámica Máchica, [w:J Tecnología Andina, L i m a 1978, s. 415-432. " R a v i n e s , op. cit.; t e n ż e , Cerámica actual de Ccaccasiri, Huancavelica, [w:] Tecnología Andina, Lima 1978, s. 447-466. O'N e a 1 e, op. cit. D. L a v e l l e e , La poterie de Acó (Andes centrales du Pérou), "Objects et Mondes", t. V I I , fase. 2: 1967, s. 103-120. i» F . E n g e l , Céramistes á l'oeuvre dans la gorge de Chuca, Pérou, "Bulletin de Société Suisse des Américanistes", No. 35: 1971, s. 21-26. D. C o l l i e r , Pottery stamping and molding on the North Coast of Peru, Actas del X X X I I I Congreso Internacional de Americanistas, San José, 20-27 julio 1958, t. I I , San José 1959, s. 421-431. J . C . S p a h n i , Lo cerámica popular del Perú, Lima 1966. R. K r z a n o w s k a , A. K r z a n o w s k i , Garncarstwo ludowe w, dolinie Alto Chicama w północnym Peru, "Etnografia Polska", t. X X : 1976, z. 1, s. 185-214. M. L u n a B a l l o n , Algunos apuntes acerca de la cerámica en el distrito de Pucará, L i m a 1976; t e n ż e , Algunos apuntes acerca de las principales artesa­ nías de la ciudad de Ayacucho, L i m a 1977. S a b o g a l W i e s se, op. cit. A. I n a f u k u Y a g u i , La población artesanal de valle del Mantaro, aspec­ tos cuantitativos y cualitativos, necesidades, posibilidades y metodología adecuada para su capacitación, t. I I I : La cerámica en distrito de Acó., L i m a 1975. ° Prace na temat regionu ¡Piura i Ayacucho wykonane zostały według ujedno­ liconego systemu zbierania i opracowywania informacji, zgodnie z postanowienia­ mi I V Konferencji Ministerstw Pracy P a ń s t w Andyjskich (IV Conferencia de M i ­ nisterios de Trabajo del Grupo Andino), która odbyła się w Medellin (Kolumbia) w 1976 r. Poza uprzednio cytowanymi także: C. B. D o n n a n , Antiguos marcas de alfarero y su interpretación a través de analogía etnográfica, [w:] Tecnología An­ dina, L i m a 1978, s. 439-446; R. P. E b e r s o l e , La artesanía der Sur del Peru, México 1968; J . F e r n á n d e z B a c a , Motivos de ornamentación de la cerámica Inca-Cuzco, t. I , L i m a .1973; S. L i n n é , The Technique of South American Ceramies, Göteborgs Kungl. V e t e n s k a p s = o c h = V i t t e r h e t s = S a m h ä l l e s Handlingar, F j ä r de Följden, Band 29, No. 5: 1925; J . S a b o g a l , El toro en las artes populares del Perú, Lima 1949. W rubryce 11 tabeli obok nazwiska autora podano w nawiasie rok, w k t ó ­ rym prowadzone były badania terenowe lub zaznaczono znakiem zapytania brak tego typu danych; data poza nawiasem to rok publikacji, a jej brak oznacza infor­ mację ustną. Wszystkie prace, na które powołuje się tabela, są cytowane w tekście. « Numer ośrodka na mapie odpowiada kolejnej pozycji w tab. 1, gdzie poda­ na jest jego nazwa. Ze względu na lokalne skupienia kilku ośrodków garncarskich 1 1 1 2 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 2 1 2 2 2 �176 R O M A N A K R Z A N O W S K A ośrodków w poszczególnych regionach Peru są efektem raczej przypad­ kowego skoncentrowania badań, niż szczególnej preferencji garncarstwa w tychże regionach. Przypuszczalnie w każdej niemal prowincji istnie­ je lub istniał do niedawna jakiś ośrodek garncarski, lecz brak systema­ tycznego przebadania pod tym kątem ogromnego obszaru sierry i costy peruwiańskiej. Według aktualnie posiadanych informacji technologia produkcji ce­ ramiki ludowej przedstawia się następująco (w podziale na charaktery­ styczne etapy): SUROWCE I PRZYGOTOWANIE MASY G A R N C A R S K I E J Podstawowym surowcem do wyrobu ceramiki jest oczywiście glina. Jednakże tylko w wyjątkowych przypadkach jej własności fizyczne i skład chemiczny są takie, że wystarczy wydobytą glinę zmieszać z wo­ dą i powstaje masa dająca się łatwo formować oraz nie pękająca przy wypalaniu. W takiej wygodnej sytuacji są garncarze z górskich dystryk­ tów w departamencie Piura — z Olleros, Sondorillo, Soącha, Shayango i Sondor oraz z Checca Pupuja (dept. Puno) i Santo Domingo de los Olleros w prowincji Huarochiri (dept. Lima). Eksploatują oni przypusz­ czalnie jedne z tych nielicznych w Peru złóż glinek ceramicznych. W większości jednak przypadków garncarze korzystają z glin wietrzelinowych o znacznie gorszych parametrach, wymagających korekcji przy pomocy tzw. schudzacza. Na ogół schudzaczem jest piasek (na wybrzeżu lub w dolinach wielkich rzek górskich, jak np. Mantaro) lub tłuczeń skał magmowych czy osadowych . Może to być zwietrzały andezyt (Caulimalca), margiel (Caaccasiri), łupek tabliczkowy (Yauya, Llumpa, Piscobamba i Chacas) i inne. Kiedy indziej masę garncarską stanowi mieszanina dwóch lub nawet trzech rodzajów gliny. I tak na przykład w regionie Pucara eksploatuje się złoże zlokalizowane na prawym brze­ gu rzeki, zbudowane z dwóch warstw: górnej, barwy szarej, o większym udziale materiału ilastego, i dolnej, barwy czerwonej, z dużą domieszką piasku. Owe dwa rodzaje glin nazywane są odpowiednio "plastyczna" 2 4 25 i konieczność posłużenia się podkładem o stosunkowo małej skali, zaniechano wpi­ sywania nazw na mapę. Z uwagi na konieczność częstego p o w o ł y w a n i a się na to samo źródło, przy podawaniu informacji dotyczących konkretnych ośrodków garncarskich nie będzie dalej cytowana literatura — poza kilkoma wyjątkami. Referencje można znaleźć w rubryce 11 tab. 1, gdzie ośrodki zestawiono w kolejności alfabetycznej, a dane bibliograficzne we wcześniejszych przypisach. * L i , n n e (op. cit.) podaje za E . N o r d e n s k i 6 I d e m (Comparative Ethnografical Studies, vol. 3, Góteborg 1924), że w ośrodku garncarskim Tirapata u ż y w a ­ no jako materiału schudzającego sproszkowanych skorup ceramicznych. Ponieważ jednak jest to przypadek odosobniony, a informacja pochodzi z początku wieku, nie uwzględniono go w ogólnej charakterystyce schudzaczy. M 5 �P E R U W I A Ń S K A C E R A M I K A 177 L U D O W A Ryc. 1. Rozmieszczenie ośrodków produkcji ceramiki na terenie Peru: 1 — granice Peru, 2 — granice garncarskie 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a departamentów, (numer XXVII/1 odpowiada 3 — stolice kolejnej departamentów, pozycji w tab. 1) 4 — ośrodki �178 R O M A N A K R Z A N O W S K A i "antyplastyczna", a miesza się je w stosunku 3 : 1. Można by więc po­ wiedzieć, że glina czerwona pełni rolę schudzacza. Podobną metodę sto­ suje się w dolinie Marcapata, przy czym podstawowym surowcem jest glina wietrzelinowa ze złóż łupkowych (chuda), którą miesza się ze sproszkowaną czerwoną glinką (o własnościach uplastyczniających). Na­ tomiast w Quinua miesza się naprzód w równych proporcjach dwa ro­ dzaje gliny tłuściejszej (z różnych miejsc), a następnie dodaje trzecią część gliny zapiaszczonej, wydobywanej w Tantaniyocc. Złoża gliny, jak i różnego rodzaju schudzaczy, znajdują się na ogół w bliskim sąsiedztwie ośrodków garncarskich. Odległości do eksploato­ wanych kopanek wynoszą najwyżej kilkanaście kilometrów i tylko na wybrzeżu bywają większe — np. garncarze z Mórrope korzystają ze złóż oddalonych o 30 k m od swej wsi. Podkreślić jednak należy, że w danym ośrodku stosuje się zawsze surowce pochodzące z tych samych źródeł, polegając na wypróbowanej ich jakości i wierząc, że są najlepsze w oko­ licy. Na ogół tereny, na których znajdują się kopanki, nie są własnością poszczególnych rzemieślników czy też wspólnot wiejskich, w których zamieszkują. Tak więc zmuszeni są płacić albo za prawo do eksploata­ cji (np. wspólnota L l i k i Llaka wspólnocie Matara), albo za konkretny urobek (np. w Caulimalca za każdy worek gliny), albo też "od osoby", jak to ma miejsce w Sondorillo, gdzie złoże należy do cofradii « przy lo­ kalnym kościele. Wydobywaniem gliny (a także schudzaczy) zajmują się sami garncarze, używając przy t y m łomów i kilofów. Urobek ładuje się do płacht lub worków i transportuje bądź na własnych plecach, bądź na grzbietach osłów. Jednorazowo wydobywa się na ogół większą ilość su­ rowca, wystarczającą na dłuższy czas codziennej produkcji i od razu od­ powiednio przerabia na masę garncarską, która właściwie zabezpieczona stanowi podręczny zapas. Przygotowanie masy garncarskiej we wszystkich udokumentowanych ośrodkach przebiega podobnie, choć ilość wykonanych czynności i czas ich trwania są różne i zależą istotnie od rodzajów stosowanych surow­ ców. Na ogół bryły gliny są rozdrabniane za pomocą kamiennego tłuka lub drewnianego młota na płycie kamiennej, skórze rozpostartej na zie­ mi lub w wyłożonym kamieniami dole. Zanieczyszczenia, czyli większe okruchy, usuwa się ręcznie lub przesiewając przez sito czy tkaninę. Tam, gdzie stosowany jest schudzacz, poddaje się go podobnej procedurze. Następnie glinę miesza się ze schudzaczem i wodą, co odbywa się na 2 28 Cofradía (z hiszp.) — stowarzyszenie ludzi świeckich w celu ćwiczenia się w praktykach religijnych, służby na rzecz kościoła, sprawowania pieczy nad ma­ jątkiem kościelnym. W Peru kongregacje takie przetrwały jeszcze gdzieniegdzie w formie niezmienionej od czasów wczesnokolonialnych. Cofradía (a ściślej patron kościoła, przy którym została utworzona) posiadać może ziemię, bydło i inne dobra, pochodzące niegdyś z "dziesięcin" i ofiar. Dochód z gospodarowania tym majątkiem przeznaczony jest na potrzeby kościoła. �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A 179 L U D O W A ogół w dole wyłożonym kamieniami, cebrzyku lub też na skórze. W za­ leżności od własności lokalnych surowców proporcje gliny i schudzacza wahają się od 3 : 1 (Simbila) do 1 : 2 (Huancas). Nie zawsze są one ściśle przestrzegane, a czasem nawet, jak to stwierdziła 0'Neale w Mito Alto, garncarze nie orientują się, ile właściwie dodają materiału schudzającego. Jakość masy sprawdzają na bieżąco, rozcierając ją w palcach lub na języku i w zależności od wyniku badania zaprzestają lub kontynuują do­ sypywanie piasku. Czasem glina nie wymaga uprzedniego rozdrabnia­ nia i od razu zalewa się ją wodą (Mito Alto, Santo Domingo de los Olle¬ ros, Simbila), ręcznie usuwając zanieczyszczenia i pozostawiając na pe­ wien czas dla odpowiedniego nawilgocenia. Plastyczną konsystencję uzys­ kuje się wyrabiając rękoma i często nogami, a następnie formuje stożek lub kopiec, czy to w dołku, w którym odbywało się mieszanie, czy też na ziemi, w pobliżu właściwego warsztatu pracy. Jest to w każdym ra­ zie miejsce ocienione, zapobiegające wysychaniu masy. Depozyt zabez­ piecza się dodatkowo okrywając go wilgotnymi tkaninami. Tak przygotowanej masy garncarskiej na ogół nie używa się natych­ miast do produkcji. "Dojrzewa" ona co najmniej kilkanaście godzin, a zwykle kilka dni (w Caulimalca nawet 15-30 dni). T E C H N I K I FORMOWANIA Przed przybyciem Hiszpanów koło garncarskie nie było znane na te­ renie obecnego Peru — zresztą nie znano tam żadnego technicznego za­ stosowania koła. Co ciekawe, po konwiście również wynalazek ten nie upowszechnił się na ziemiach dawnego państwa Inków i ceramikę w y ­ konywano według dawnych metod. Dopiero w ostatnich latach — i to zaledwie k i l k u garncarzy w takich wyspecjalizowanych ośrodkach, jak Pucara i Quinua — zaczęto stosować koło garncarskie. Produkują oni zresztą głównie wyroby typu pamiątkarskiego: popielniczki, wazony, itp. Ryc. 2. Plato-molde u ż y w a n e w Huayhuas. Górny dysk ceramiczny służący formowania spoczywa na mniejszym, ułatwiającym obrót Wg L . O'Neale, do 1976 �r Tab. 1. Zestawienie ośrodków gancarskich w Peru Cd O Lokalizacja I Nazwa ip. departa - ośrodka prowincja tuent i-; 4 3 Technika Surowce formowania podstawowe dystrykt Technika Sposób zdobienia wypalania Rodzaje I 5 wyrobów Ż r ó d i o informacji 10 I I J un in Aco Concepción : Mito «lina ¡ plato-molde f p.aiek łcezkuwanicm {1 :2) formy pełne 2 Acopia Cuzco 3 Andaiaj Aretiuipa Ammayn ¡ Cor.de- 7. w a - i a n g o b a , Acopia ? Andaray i ? I wzór, drewniane malowany w piecu d u ż e dzbany (tinajas, po- zamkniętym aplikacja rongos), m a ł e A , Inafuku Y . (1975), miniaturki i zabawki plastyczna; po­ (wewnętrzne) D . L a v a l l é e ( 1 9 6 5 ) , 1967; figurki, Í975; L . 0'Ncale (1931), lewa (plato-molde) malowany wzór, 1976 M . Znhorowska(1974) ? H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 suyos 4 A yac ucho AyacLicho lluamanga Ayacuclio glina 1 formowanie piasek glina - ręcme angoba w piecu ( + p l a t o - m o l d e ?> formowanie zamkniętym ręczne malowanie w piecu krze­ ; naczynia kuchenne, j L . O'Neale (1931), 1976 miniaturki i z a b a w k i , ? figurki-gwizdki M . L u n a B . ( 1 9 7 7 ) , 1977 zamkniętym S ï % mionka 5 Caulimalca La ; Otuzco Liber- Usquil e'ina tad (2:1) i Ccaccasiri 1 Huanca- Hnaneu­ vélica ve l i c a Acorio glina 8 J mii ren 1 C.U7CO ; Cuzco CLI/I'Ù pukły wy­ w piecu odciskany otwartym z formy plato-mulde i w a - angoba, łeczkowaniem (ognisko) malowany w piecu wzór otwartym naczynia kuchenne, figuralne, R. figurki o 1976 i zabawki naczynia Krzanowska, A . K r z a n o w s k i (1973), kuchenne, R . Ravines (1966), 1978 inne wyroby (piecyk) * m (ognisko) ? H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 i H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 P? ma rca Concep ' 9 C o l q ne­ vilcas ; Junin C7onii.LS Chumbi- w z ó r reliefowy dwuczęściowe (1 : 2 ) i J Coique- formy ceramiczne (zewnętrzne) + maigiel 1 7 + tłuczeń •> Comas eiôn Cuzco Cuíco formowanie ręczne figurki, A . Krzanowski rzeźby ceramicz­ (1977) ne Chacas Ancash 1 H na ri Chacas glina r plato-molde bez przedhiszpanskich nacinanie, w z ó r re­ lupek waleczkowania liefowy ! tabli:z- (paletkowanie) żłobiony 1 kowy J . F e r n a n d e z P>. ( ? ) , 1973 kopie i imitacje n a c z y ń ! i 1 0 w piecu wypukły naczynia kuchenne, J . C . T e l l o ( 1 9 1 9 ) , 197S 7 otwartym (ognisko) (2:1) 1 1 Chccca : Puno '] L a m p a Pupiija Pucará glina • plato-mulde z wa­ nacinanie, aplikacja w piecu naczynia kuchenne, J . C . S p a h n i ( ? ) , 1966 ł e c z k o w a u ieni plastyczna, ango- otwartym figuralne, figurki, J . S a b o g a l ( ? ) , 1949 za- IO I ba, wzór malowa­ (ognisko) M.Luna bawk B.Ü977), 1977 ny, c z ę ś c i o w a p o iewa iï ChulLieu- Piara Morropon nas | Chuluca- formowanie glina nas ręczne w polewa piecu z paletkowaniem, otwartym formy (dołowy) ceramicz­ naczynia kuchenne J . Sabogal W . (1975), 1978 ne ( ? ) 13 tncantada Pura Morropon glina j Cfuduca- formowanie w ręczne 14 Huaillay J u n it. Pasco piecu zamkniętym nas Blina łfuayllay Ł + formowanie ręczne aplikacja plastyczna, piasek wzór w piecu miniaturki, figurki, J . Sabogal W . (1974, I popielniczki naczynia kuchenne 1978 R . Krzanowska otwartym malowany 1977), E . G o d e t (1915), 1918 (1978) (ognisko) 15 ! Huancas Amazonas Chacha­ g l i n a -i- Huancas poyas tluczcń p l a t o - m o l d e bez w a - ! n a c i n a n i e , a p l i k a c j a ieczkowania (1:2) 16 17 , Huariaca Huarmaca | w piecu plastyczna, m a l o ­ otwartym wanie (ognisko) malowanie, ? Junin Pasco Huariaca Piura Huanca- Huarmaca naczynia R . R a v i n e s ( ? ) , 1 9 6 5 - 66 kuchenne, M. figuralne naczynia kuchenne, 1 E . Godet (1915), Huarón Junin Paseo 1978 Huayllay glina + formowanie ręczne piasek aplikacja plasiyczna, wzór w Huayhuas Ayacucho Huant» Huanta glina + piasek (ognisko) w plato-molde z w a - ! Huaylacucho II Llapo Lliki Llaka Huancave- Huancave- piecu kuchenne, figuralne, s p e c j a l n e Ancash Palasca Llapo Lima Huarochiri Santo D o . 1918 R . K r z a n o w s k a (197S) (lampki) naczynia kuchenne L . O'Neale (1931), 1976 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 R . Ravines (1966), garnki, ? lica £ . Godet(1915), (ognisko) Acoria liea 1978 H . Castro Pozo ( ? ) , (924 mingo los naczynia otwartym łeczkowanicm I 20 piecu (otwartym malo­ wany 19 1918 I . Sabogal W . (1977), bambu 13 Z a h o r o w s k a (1974) H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 plalo-molde glina bez w piecu walcczkowania de otwartym g a r n k i do duże gotowania, dzbany F . Engel (1969), A . Krzanowski 1971 2 a * I > 0 fi V > 1 r c u o > (1977) (ognisko) Olle¬ ros 23 Llumpa Ancasl Luzuriaga Llumpa glina ~ plato-molde bez łupek walcczkowania tablicz­ (palelkowanic) n a c i n a n i e , w z ó r re¬ ' liefowy w piecu wypukły naczynia kuchenne J . C . Tello ((919), 1978 otwartym żłobiony ręcznie (ognisko) kowy (2:1) 24 . Mallas Ancash Huari Huari 25 i Marcapata Cuzco Quispi- Marcapata canchis 7 2 rodzaje gliny H . Castro Pozo 0 1 , 1 9 2 4 plato-moldc bez walcczkowania malowanie w piecu otwartym naczynia kuchenne, ? I. C . Tello (1931), 1978 1 iCo i-i �3 2 4 6 5 7 I (drewniane GO 10 8 (ognisko) kształtowniki) 26 Milo Alio Junín Concep- Mio Alio glina ción plato-molde + piasek z wa- w z ó r ryty lub m a l o ­ łeczkowaniem w piecu wany, aplikacja plastyczna 27 ; Mollepata i La S a n t i a g o dVi M o l l e p a t a Libe- Chuco rtad glina ! - Hueven pukły dwuczęściowe wy­ w odciskany . L . 0 ' N e a l c (1931), zabawki piecu naczynia kuchenne, ? R . Krzanowska, otwartym I z formy, c z ę ś c i o ­ (zewnęlrzne) wa 28 Tvfórrope Lambaye- Lambayc- Mórrope I wyklepywanie palet­ ką que que na 29 i Muya ] Huamanga . Quiniia Ayacucho I Muquí Junín Jauja 31 ' Olmos Lambaye- Lambaye- que ' Muqui ? Olmos que z • D . Collier (1956). ? • naczynia •y 7 7 ręczne kuchenne, specjalne w piecu paletkowaniem i J . C . S p a h n i {'.•), 1966 (miednice) i I naczynia otwartym (wyklepywaniepa- H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 kuchenne, J . S a b o g a l W . (1976), 1978 miniaturki (dołowy) H . H . Brüning (1889), lelka na kamieniu + 32 , Olleros Piura Ayabaca Ayabaca w 7 piecu naczynia kuchenne, ? J . Sabogal W . (1976), 1978 (ognisko) Pampa 34 Ancash Huaraz Pampas ? H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 Lima Chancay Pacelio 7 naczynia kuchenne R , K r z a n o w s k a (1978) j Pari Junín Pasco Huayllay 7 naczynia kuchenne E . G o d e ł (1915), 36 ! Paria- Ancash Carhuaz Paría- 7 | ? Huánuco Maranon Piura 7 j ? Cuzco Cal ja Pisac ? | miniaturki - < huanca 37 i Piura 38 Pisnc angoba, malowane i pańskiej, Luzuriaga Ancash Pisco- glina bamba bamba + , plato-moldc lupek tablicz- bez w nacinanie, wzór piecu walcczkowania reliefowy w y p u k ł y otwartym (paletkowanie) żłobiony (ognisko) ręcznie ' H . C a s t r o P o z o ( ? ) . 1924 imitacje ceramiki przedhisz- I ¡ Pisto- 1918 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 huanca wzory 39 5> H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 35 Paran » wałeczkowanie otwartym 33 > 3 1898 p l a l o - m o l d e , 'J glina 1958 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 (dołowy) 1 formowanie naczynia kuchenne, ? otwartym nego I 30 w piecu stempla ceramicz­ ¡ •> 1976 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 n i ^ w z o r u ze kowanie A , K r z a n o w s k i (1973), (ognisko) polewa nacinanie, odciska - formie- - g a r n k u -f- w a l e c z - 1976 figuralne, m i n i a t u r k i , ! H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 (ognisko) w z ó r reliefowy formy ceramiczne naczynia kuchenne, otwartym ' A . K r z a n o w s k i (1977) i popielniczki naczynia kuchenne, ? i. C . T e l l o ( 1 9 1 9 ) , figurki, J . C . Spahni ( ? ) , [966 1978 kowy 1 (2:1) 40 ; Pucará Puno Lampa Pircara 2 rodzaje I ! formy gipsowe d w a - 1 i aplikacja plastyczna, w piecu rzeźby ceramiez-, 10 gliny + piasek c z ę ś c i o w e (zew­ malowanie, pole­ nętrzne), wa kolo M . L u n a B . ( 1 9 7 6 ) , 1976 ne, popielniczki, w a ­ zamkniętym zony garncarskie 41 : 42 Puyalli Ancash Quiniia Ayacucho Pallasca I Huamanga Quinua H . C a s t r o P o z o < ? ) , 1924 7 Pampas 3 rodzaje Bliny (1 :1 : 1 ) plato-molde, formo - • a p l i k a c j a plastyczna wanie ręczne, kolo . garncarskie malowanie, lowane naczynia w piecu : figurki, zamkniętym ma- J. figuralne, Sabogal (?), 1949; A.Krzanowski{1977); miczne, popielniczki, wzory C . S p a h n i ( ? ) , 1966; J. rzeźby cera­ wazony R . K r z a n o w s k a (1978) Urcos H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924 Carhuaz Paria- H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 Victor Sacsa- 43 Kaechi Cuzco Quispican- 44 Recuay Ancash 45 Sacss- Ayacucho chis huanca 46 San Jeró. 47 San Marcos Apurimac Andahti- Caja marca Cajamarca nimo n a c z y n i a figuralne, ? malowanie, aplika­ San Marcos cja plastyczna, ? San Miguel 48 I San Miguel de P a l l a - ques I ques Lima lluarochiri Domingo I de I los 50 Santo 51 Shayango C'UÏCO Tomas plato-molde z wa- łeczkowaniem los odciskanie patykiem piecu otwartym goba, (ognisko) malowane ' [ J . C . T e l l o ( 1 9 2 2 ) , 1978 1 j F . Engel (1969), dzbany, ? Simbilá Piura Piura ? Sondor piasek I 53 Socha- Piura bamba 54 g l i n o -I Sonche Amazonas Huanca- Huanca - bamba bamba Chacha- formowanie ręczne nacinanie, odciska- w piecu I z palelkowanicm, n i e w z o r u ze formy stempla ceramicz-j ceramiczne dwuczęściowe nego, malowanie, (zewnętrzne) malowane otwartym (dotowy) i J . Sabogal W . (1977), naczynia kuchenne, imitacja ceramiki przedhiszpańskiej 1978 Sondor i Piura Huanca- > J . Sabogal W. (1977), 1978 D . Collier (1956), 1959 wzory H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 Sonche Sondor r tí ö o • J . C . S p a h n i ( ? ) , 1966 poyas 55 > 1971 j H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 I Catocaos » s ? bamba 52 O I garnki do gotowania, I Tomas > M , Z a h o r o w s k a (1974) M . Z a h o r o w s k a (1974) , I i C h u m b . v i l - : Santo Huanca- w paznokciem, an- j wzory Olleros cas Pirna glina Domingo de 1 Olleros Santo ! A . K r z a n o w s k i (1973) naczynia kuchenne, ? nacinanie, 7 San Miguel I Santo 49 Cajamarca de P a l i ­ > H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924 San Jeró­ aylas nimo H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 I marca Fajardo marca 11 M W C i glina filiżanki, lalerze, dzban- . J . Sabogal W . (1977) M Co Os �3 > I 4 i l 56 '' S o n d o r i l l a Píura bamba Huanca- ! Sondor glina formy c z ę ś c i o w e ( ? ) I bamba 57 Soqcha Pjiira Hnanea- St?ndor ibrmy glina bamha 5S Talayera I Apurimac i 59 60 i Taricá ! Anda- ceramiczne d w u c z ę ś c i o w e (7) Talayera huaylas Ancash T L ra pata Huaraz Taricá A z a n g a tro Tírapata fiíina + malowany wzór nacinanie, wzor p l a î u - m û l d e bez w a - sproszko- leczkowania wane {drewniane skorupy kształtowniki) ceramiczne Concep- Vicsos glina ción 62 Yacyu Ancash 63 Y a u ya Ancash Huari ¡ Luzuriaga 4- piasek Huari ; Yauy¡. glina -f reliefowy tablicz­ (palctlcowanie) biony (2:0 przypisy 22-24. bei wałec?kowania kowy Patrz plato-molde łupek żło­ �Go 10 zamkniętym ki, cukierniczki, imi­ tacje c e r a m i k i p r z e d hiszpanskiej w piecu naczynia kuchenne, ? J . Sabogal W . (1977), 1978 otwartym (dołowy) w piecu naczynia kuchenne, ? J . Sabogal W . (1977), 1978 otwa rtym (dołowy) H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924 naczynia kuchenne, miniaturki, zabawki R. K r z a n o w s k a ( 1 9 7 8 ) C , B , D o n n a n (1966), 1971 frj 0 H . C a s t r a P o z o ( ? ) , 1924 naczynia kuchenne, ? S. L i n n e ( ? ) . 1925 > 2 E. Nordenskiold (?), > 1924 » > w pte^i naczynia kuchenne, ? L . C N c a l c ( ( 9 3 1 ) ) , 1976 naczynia kuchenne, ? J . C , Tello (1919), zamkniętym H . C a s t r o P o z o (?>, [ 9 2 4 w piecu otwartym (ognisko) (978 O w SU > �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A 185 Najczęściej natomiast stosowanym przy produkcji ceramiki urządze­ niem jest tzw. plato-molde które można by nazwać "fałszywym ko­ łem garncarskim". Plato-molde to lekko wklęsły dysk (talerz) ceramicz­ ny, czasem zaopatrzony u spodu w dodatkową wypukłość (krótką nóżkę-podstawkę), która pasuje do wgłębienia na płaskim kamieniu leżą­ cym na ziemi i służącym za "stół modelarski". Niekiedy nóżkę-podstawkę zastępuje drugi talerz o mniejszej średnicy (ryc. 2). Na dysku układa garncarz bryłkę gliny, kciukami wyrabia zagłębienie i obracając powoli dysk formuje palcami dno oraz dolną część ścianek (do ok. 1/3 wyso­ kości naczynia). Jest to pierwsza faza formowania przy zastosowaniu plato-molde, identyczna we wszystkich udokumentowanych ośrodkach, w których stwierdzono użycie tego urządzenia (por. tab. 1). Faza druga, w której nadaje się naczyniu pożądany kształt i wielkość, różni się w za­ leżności od znajomości techniki lepienia z wałeczków. W takich ośrod­ kach, jak Aco, Ccaccasiri, Checca Pupuja, Huayhuas, Mito Alto i Santo Domingo de los Olleros, do uformowanej uprzednio dolnej części naczy­ nia dokleja się kolejno kilka utoczonych w dłoniach wałeczków (ryc. 3), wygładzając spoiny wilgotną dłonią i jakimś pomocniczym narzędziem — kawałkiem tykwy, płaskim kawałkiem drewna, otoczakiem, wilgotną szmatką, itp. Garncarz pracuje w ten sposób, że lewą dłonią obraca dysk i kształtuje zewnętrzną powierzchnię naczynia, a p r a w ą wygładza w n ę t ­ rze i ewentualnie wypycha ścianki na zewnątrz, gdy naczynie ma być bardziej pękate. Dalsze czynności zależą od ostatecznie pożądanego kształtu naczynia. Przy garnkach lub misach wykańcza się brzeg mokrym paskiem tkaniny, patykiem (odginanie kołnierza) lub metalowym noży­ kiem. Przy zamkniętych dzbanach dokleja się dodatkowe wałeczki zmniejszające średnicę i na koniec szyjkę-kołnierz. Szyjka powstaje albo ze spłaszczenia jeszcze jednego, grubszego wałeczka (np. Aco, Mito A l ­ to), albo przez doklejenie osobno uklepanego paska gliny (Santo Domin­ go de los Olleros), albo poprzez nałożenie bryłki, w której wyciska się otwór (np. Huayhuas). Osobno formowane są też ucha. Gotowe naczynie pozostawia się na dysku do przesuszenia co najmniej na kilka godzin (do kilku dni), a następnie ostatecznie wykańcza i wygładza powierzch­ nię. Dlatego też garncarz posiada na ogół cały szereg dysków, dostoso­ wanych średnicą do wielkości różnych naczyń. Czasem dla ułatwienia obrotu dysk smarnie się u spodu tłuszczem (Ccaccasiri) posypuje sprosz¬ kowaną suchą gliną (Santo Domingo de los Olleros) lub piaskiem (Quinua). Lepienie ścianek z wałeczków nie wszędzie jest jednak stosowane. W Huancas i L l i k i Llaka do uformowanej z podstawowej bryłki dolnej części naczynia dokleja się sukcesywnie dalsze kawałki i dłońmi nadaje i m pożądaną grubość oraz kąt nachylenia. Wałeczkowanie nie jest zna" Z hiszp. plato — talerz, dysk; molde — forma. �186 R O M A N A K R Z A N O W S K A Ryc. 3. Nadbudowywanie ścianek naczynia przez doklejanie w a ł e c z k ó w gliny (Aco) Wg D. Lavallee, 1967 ne również w regionie Huari-Pomabamba (ośrodki Chacas, Llumpa, P i scobamba, Yauya). Jak zanotował J. C. Tello przy nadbudowywaniu ścia­ nek naczynia używa się drewnianej paletki, którą wyklepuje się spoiny, ścienia doklejony placek do pożądanej grubości i wyrównuje go. Najbardziej natomiast oryginalną odmianę techniki plato-molde stwierdzono na początku naszego wieku na wschodnich stokach Andów, w południowej części Peru. Otóż w Marcapata i Tirapata przy nadbudo­ wywaniu ścianek posługiwano się drewnianymi kształtownikami wkła­ danymi do wewnątrz naczynia. Te swoiste formy przeciwdziałały zapa­ daniu się doklejanych kawałków gliny, ułatwiały ich łączenie i nadawa- �187 PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A ły odpowiedni kształt ściankom. Naczynia wykonywano etapami, przesu­ szając po doklejeniu każdej części za pomocą odpowiedniego kształtow­ nika. Zupełnie odmienną techniką formowania jest stosowanie dwuczęścio­ wych form zewnętrznych. Jak dotąd udokumentowano ich użycie tylko w dwóch ośrodkach: Caulimalca i Mollepata. Są to formy ceramiczne, sy­ metryczne, a płaszczyzna łączenia przebiega pionowo przez oś symetrii naczynia. Wyrób polega na wylepieniu wnętrza osobno każdej połówki formy (ryc. 4), następnie połączenia ich i po kilkugodzinnym przesusze­ niu oddzieleniu od formy. Wykończenie sprowadza się do wygładzenia spoiny i wypolerowania powierzchni wolnej od zdobień. Ryc. 4. Rozprowadzanie gliny w e w n ą t r z połówki formy ceramicznej. Przed carką l e ż y druga połówka, już wypełniona i wygładzona (Caulimalca) Fot. A. garn- Krzanowski Formy zewnętrzne gipsowe dwu- i wieloczęściowe stosuje się w Pucara do wyrobu niektórych figurek i rzeźb ceramicznych (np. słynnych kościółków). Postępowanie jest podobne, jak w przypadku form cera­ micznych. Wydaje się jednak, że zastosowanie tych form to sprawa ostatnich kilkunastu lat. Przy masowej produkcji na użytek turystów usprawniły one i przyspieszyły wyrób figurek i rzeźb modelowanych dawniej ręcznie. Podobnego typu usprawnienie wprowadzono też w Aco. Do produkcji miniaturek i zabawek używa się tam bądź form drewnia­ nych wewnętrznych (pełnych), na których wyklepuje się np. miseczki i talerzyki, bądź też zewnętrznych, połówkowych, w których wylepia się �188 R O M A N A K R Z A N O W S K A figurki. Formy d w u - i wieloczęściowe stosowane są też powszechnie przez kopistów i imitatorów ceramiki przedhiszpańskiej (np. w Simbilá). Garncarze specjalizujący się w produkcji naczyń figuralnych, figu­ rek, rzeźb ceramicznych lub miniaturek (np. w Quinua) nierzadko kształ­ tują je ręcznie, bez użycia form czy plato-molde. Taka najbardziej "pier­ wotna" technika produkcji nie jest już chyba jednak nigdzie stosowana w odniesieniu do naczyń użytkowych. E. Godet zanotował ją w okoli­ cach Jez. Huarón w początkach naszego wieku, lecz — jak już wspom­ niano — ośrodki tam istniejące przypuszczalnie zaprzestały produkcji w latach 1950-1960. Ryc. 5. Wyklepywanie ścianek naczynia drewnianą paletką (Simbilá) Wg J . C. Spahni, 1966 �P E R U W I A Ń S K A C E R A M I K A 189 L U D O W A Osobnego omówienia wymaga technika stosowana przez garncarzy na północnym wybrzeżu Peru. O ceramice stamtąd pochodzącej mówi się •paleteada (paletkowana), gdyż głównym narzędziem używanym przy wyrobie naczyń jest drewniana paletka. W Simbila, Olmos i Chulucanas formuje się naprzód w dłoniach dno i zaczątek ścianek, następnie dokle­ ja wałeczki i rozklepuje je paletką (od zewnątrz), podkładając od wew­ nątrz otoczak (ryc. 5). W Mórrope natomiast paletkowanie stosuje się również w fazie początkowej, rozklepując bryłkę gliny na odwróconym dnem do góry garnku, służącym za f o r m ę . Dalsze postępowanie jest identyczne jak w Simbila. Jak wynika z powyższego opisu wszystkie narzędzia stosowane przy różnych technikach formowania są stosunkowo proste. Garncarze wyko­ nują je sami w miarę swoich potrzeb. W fazie wykańczania i wygładza­ nia używa się dodatkowo całego szeregu nie opisanych tu, drobnych przedmiotów, takich jak skorupy, kawałki tykw, blaszki, nożyki, patyki, kołki, szmatki, kawałki skóry, otoczaki, wyłuskane kaczany kukurydzy, itp. Ich ilość i rodzaj zależy często od indywidualnego wyposażenia da­ nego warsztatu. Podobnie zmienna jest ilość i czas trwania kolejnych przerw w pra28 Ryc. 6. Wypalanie ceramiki metodą ogniskową (Caulimalca) Fot. A. Krzanowski 2 8 Jak zanotował B r ü n i n g (op. cit.) podobnie postępowano z końcem ubieg­ łego wieku w Olmos, z tym że formą-podstawą do rozklepywania był obły k a ­ mień. �190 ROMANA K R Z A N O W S K A cy związanych z koniecznością przesuszenia naczynia. Zależą one od tech­ niki kształtowania, właściwości masy garncarskiej, aktualnych warun­ ków atmosferycznych lub nawet terminu sprzedaży (gdy istnieje możli­ wość szybkiej sprzedaży skraca się znacznie proces produkcji, nawet kosztem większych strat przy wypalaniu). Suszenie pośrednie i końco­ we (przed wypalaniem) odbywa się na ogół w miejscu ocienionym lub na zmianę, raz w słońcu, raz w cieniu. TECHNIKI ZDOBIENIA W udokumentowanych ośrodkach garncarskich zanotowano nastę­ pujące techniki zdobienia: nacinanie i żłobienie (ryc. 8b), odciskanie wy­ pukłego wzoru reliefowego z formy (ryc. 8c, 9d) lub przy użyciu drew­ nianego stempla, aplikację plastyczną (doklejanie większych elemen­ tów — ryc. l l b ) , angobowanie, malowanie (ryc. 8a, 9e) i nakładanie szklistej polewy (ryc. 8c, 12d-f). Stosunkowo niewiele jest takich ośrodków, w których stosuje się tylko jedną technikę zdobienia. Należą do nich te z prowincji Huari i Pomabamba, gdzie ozdabia się naczynia nacięciami i żłobionymi wzo­ rami wykonywanymi małym kamiennym nożykiem. Także w Caulimalca występuje wyłącznie jedna technika zdobienia: wzór jest wyżłobiony w formie, z której wykonuje się naczynie, i zostaje odciśnięty już w trak­ cie jego wyrobu. Na gotowym egzemplarzu jest to lekko w y p u k ł y relief. W Mórrope i Simbila podobny wzór uzyskuje się odciskając na gotowym naczyniu drewniany, wgłębnie żłobiony stempel. Jednakże, jak zanoto­ wali Collier i Spahni, stemple takie wychodzą już z użycia i stosują je tylko wyjątkowo niektórzy garncarze. Inni pozostawiają swe wyroby bez jakiejkolwiek dekoracji. Na ogół jednak stosuje się dwie lub kilka technik zdobniczych, przy czym zaobserwować można prawidłowość, że im bogatszy jest asorty­ ment wyrobów produkowanych w danym ośrodku, tym bardziej zróżni­ cowane są sposoby ich zdobienia. I tak na przykład w Checca Pupuja stosuje się nacinanie, żłobienie, aplikację plastyczną, malowanie i częś­ ciową polewę, a wszystkie techniki spotkać można na jednym naczyniu. W Aco zaś duże dzbany są najpierw angobowane, a następnie ozdabiane malowanym wzorem (ryc. 7). Czasem dodatkowo dekoruje się je przy szyjce doklejanymi wałeczkami wygniatanymi w łańcuszek. Natomiast miniaturki i zabawki pokrywa się polewą (tzw. mleczkiem hutniczym), ale nie tworzy ona na ogół jednolitej, wysoko szlistej, błyszczącej po­ wierzchni. Często są to tylko maźnięcia, z zaciekami i nieregularnymi powierzchniami raz o grubszej, a kiedy indziej o cieńszej warstwie po­ lewy, dość chropowate. Wynika to po pierwsze z oszczędnego stosowa­ nia roztworu, do którego składniki kupuje się po stosunkowo wysokich cenach, po drugie z braku doświadczenia w stosowaniu tego typu tech- �191 PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A Ryc. 7. Wyjmowanie wypalonych naczyń z pieca garncarskiego w Aco Wg D. Lavallće, 1967 n i k i zdobienia. W innych ośrodkach (Checca Pupuja, Pucara i Mollepata) polewę stosuje się w podobny sposób: tylko na określonych elemen­ tach naczynia lub figurki (ryc. 12a-f) albo nieregularnymi maźnięciami na całej powierzchni (ryc. 8c). W żadnym zresztą z udokumentowanych peruwiańskich ośrodków garncarskich nie produkuje się naczyń polewanych całkowicie (na błysz­ cząco), jakie wyrabia się choćby w regionie Cochabamba w Boliwii. Na­ leży jednak podkreślić, że stosowanie polewy wprowadzone zostało do­ piero po przybyciu Hiszpanów, a — jak to wynika z wielu uprzednio podanych faktów — peruwiańskie garncarstwo ludowe wyjątkowo po- �192 ROMANA K R Z A N O W S K A woli i opornie poddawało się przemianom, pozostając przy odwiecznych technikach i metodach produkcji. Dlatego też tradycyjnie stosuje się do angobowania i malowania naturalne barwniki mineralne (np. ochrę i kao­ l i n w Aco), choć obecnie są one już często kupowane na targu w goto­ wej, sproszkowanej formie. Wzory i motywy dekoracyjne są charakterystyczne dla danego regio­ nu, ośrodka garncarskiego, a nawet określonego typu naczynia. Wśród nacinanych, żłobionych, odciskanych i malowanych przeważają proste elementy geometryczne i ich kompozycje oraz motywy roślinne, na ogół mocno stylizowane lub wręcz schematycznie uproszczone. Techniką aplikacji wykonuje się proste dekoracje w rodzaju wałeczka czy łań­ cuszka albo też bardziej skomplikowane, przekształcające np. prosty dzban w naczynie figuralne (ryc. l l b ) czy wręcz naczynie rzeźbę (ryc. 12b). SPOSOBY W Y P A L A N I A Zdecydowana większość wśród udokumentowanych ośrodków garn­ carskich stosuje ogniskową (tzw. w piecu otwartym) metodę wypalania naczyń. Garnki układa się w kopiec tak, by otwór jednego przytykał do brzuśca innego i zachowując kolejność od największych do najmniej­ szych egzemplarzy. Całość otacza się wieńcem starych, potłuczonych i wypalonych naczyń, a na nich układa się opał (czasem jego warstwę kładzie się też na spód). Mogą to być drewniane szczapy, chrust, wysu­ szone odchody bydlęce i trawa. Tak przygotowany stos podpala się rów­ nocześnie z kilku stron i utrzymuje ogień przez kilkanaście godzin (ryc. 6). Pokrewną metodą jest ogniskowo-dołowy sposób wypału, stosowany wyłącznie na północy Peru (np. w Simbilá, Sondorillo, Soqcha). Głębo­ kość dołów nie przekracza na ogół kilkudziesięciu centymetrów, a spo­ sób przygotowania i prowadzenia wypału jest podobny, jak przy meto­ dzie ogniskowej. Piece garncarskie zamknięte stwierdzono natomiast tylko w k i l k u ośrodkach. Reprezentatywnym przykładem może tu być Aco, gdzie bu­ duje się pionowe, kominowe piece z cegieł adobe (ryc. 7). Składają się one z dwóch komór: dolnej na opał i górnej, w której umieszcza się gotowe do wypalania naczynia — początkowo wkłada się je otworem bocznym, a następnie szczytowym. Ogień utrzymuje się przez ok. 2 godz., a zakończenie wypału sygnalizuje ukazanie się płomieni w górnym otwo­ rze. Naczynia wyjmuje się po kilkugodzinnym przestygnięciu. Poza Aco i niedalekim Vicsos podobne piece stosowane są właściwie tylko w tych ośrodkach, gdzie masowo produkuje się ceramikę ozdobną (np. Pucará, Quinua) lub naczynia w stylu fabrycznej zastawy stołowej (np. Encan­ tada). �i 1 Ryc. 8. Przykłady naczyń kuchennych wyrabianych w Peru: ; a — malowany garnek do picia z Tarica, wys. 10 cm; b — zdobiony żłobieniami garnek do gotowania z San Miguel de Pallaąues, wys. 14,5 cm; c — dzban z Mollepata, wys. 24 cm — na reliefowy, odciśnięty z formy wzór nałożono maźnięciami cienką warstwą ciemnozielonej polewy; d — butla z Huarón ozdobiona pętlowym, czerwono malowanym wzorem, wys. 19 cm; e — dzbanek z Huarón, wys. 19 cm; f — garnek do gotowania z L l i k i L l a k a , wys. ok. 24 cm; g — duże ; naczynie zasobowe z pokrywką z L l i k i Llaka, wys. ok. 76 cm. Fot. J . Kubiena (a, b), M. Doktor (c—e), wg F . Engel, 1971 (f, g) i 13 — Etnografia Polska X X V I I / 1 i ' i • ) �194 ROMANA K R Z A N O W S K A R O D Z A J E WYROBÓW G A R N C A R S K I C H Wprawdzie wytwarzana obecnie w Peru ceramika ludowa nie pre­ zentuje tak bogatego wachlarza form i odmian, jak to miało miejsce w czasach przedhiszpańskich, ale i tak różnorodność wyrobów jest znacz- e Ryc. 9. Przykłady naczyń kuchennych wyrabianych w P e r u : a — praźnica, wys. 14 cm; b — dzbanek, wys. 16 cm; c — dzban u ż y w a n y przy produkcji chichy (piwa z kukurydzy), wys. 47 cm; d — garnek do gotowania, wys. 22 cm (a-d — Caulimalca); e - malowana na biało i brązowo misa z Acopia, średnica 31 cm. Fot. M. Dok­ tor (a, b), A. Krzanowski (c, d), J . Kubiena (e) �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A 195 L U D O W A na. Przede wszystkim są to wszelakiego rodzaju i wielkości naczynia k u ­ chenne (ryc. 8-10): garnki, dzbany, misy, prażnice, kubki, butle, duże naczynia zasobowe (tzw. tinajas, porongos) oraz specjalnego, aczkolwiek również gospodarczego przeznaczenia, takie jak miednice czy gliniane piecyki-podstawki osłaniające ogień i służące do gotowania w polu (Ccaccasiri). Produkcją tego typu wyrobów zajmują się liczne górskie ośrod­ ki garncarskie, od Olleros na północy począwszy, poprzez Caulimalkę i Mollepatę, Tarikę, L l i k i Llakę, Mito Alto, Ccaccasiri, a na Checca Pupuja na południu, nieopodal jez. Titicaca skończywszy (szczegółowe dane tab. 1). Niektóre z nich ograniczyły "w ostatnich latach produkcję do określonego typu naczyń cieszących sie naiwiekszym Dooytem Na nrzvkład w Aco iak zanotowała Layallee jeszcze ok 50 lat temu wytwa­ rzano różne odmiany sarnków i dzbanów a obecnie orodukuie sie w y ­ łącznie duże tinaias i voronaos Równocześnie rozwinięto i wzbosacono nowvmi formami wvrób miniaturek i zabawek dawniei stanowiących margines produkcji Podobne ukierunkowanie produkcji na duże naczynia zasobowe oraz drobne wyroby pamiątkarskie lub kopie czy imitacje ceramiki przedhiszpańskiej cechuje ośrodki z północnego wybrzeża Peru, takie jak np. Simbila, Mórrope, Olmos. Specyficzną grupę stanowią naczynia figuralne, figurki i rzeźby (ryc. 11, 12), które można by określić mianem ceramiki artystycznej, Ryc. 10. Zestaw naczyń kuchennych wyrabianych w Caulimalca. Świeżo wykona­ ne naczynia suszą się przed wypalaniem na specjalnych krążkach Fot. A. Krzanowski �196 ROMANA K R Z A N O W S K A z tym że zachowała ona liczne cechy tradycyjne, ludowe. Wyroby tego rodzaju spotyka się praktycznie niemal w każdym, a zwłaszcza górskim ośrodku garncarskim. W zasadzie przestały już one spełniać dawną rolę kultowo-obrzędową, a funkcjonują jako przedmioty ozdobne lub pamiąt­ k i dla turystów. W produkcji tego typu wyrobów wyspecjalizowały się takie ośrodki, jak Quinua, Pucara i Checca Pupuja. Inwencja poszcze­ gólnych garncarzy na podstawie starych form i motywów tworzy co­ raz to nowe odmiany naczyń figuralnych i figurek, z których najsłyn­ niejsze to byczki i kościółki (ryc. 12d, e), dwu- i wielogłowe naczynia-lamy (ryc. 12c) lub naczynia-świeczniki (ryc. 12b), karykaturalne posta­ cie muzykantów oraz wiele innych. W ostatnich latach pojawiają się coraz liczniej produkowane dla t u ­ rystów kopie i imitacje ceramiki przedhiszpańskiej. Ich jakość i walory artystyczne są na ogół mierne, aczkolwiek zdarzają się kopiści wyjątko­ wo sumienni i obdarzeni talentem, jak np. Ignacio Bustamante z Cuzco ». Na osobną uwagę zasługuje indywidualna, współczesna, choć głę­ boko osadzona w ludowej tradycji rzeźba ceramiczna w rodzaju grotesko­ wych postaci i scenek autorstwa Edilberta Meridy Rodrigueza (ryc. 12g) z Cuzco i licznych jego naśladowców. Niestety szczupłe ramy tego artykułu nie pozwalają na dokładniejsze omówienie poszczególnych ośrodków garncarskich, ani też na należyte rozwinięcie wniosków płynących z analizy zebranych informacji. Reasumując więc pokrótce stwierdzić należy, iż peruwiańską cera­ mikę ludową cechuje głęboka tradycyjność, tak pod względem metod produkcji, organizacji pracy, jak i rodzajów produkowanych wyrobów. Choć z niezwykłą ostrożnością podchodzić należy do analogii etnograficzno-archeologicznych to w rozważanej dziedzinie peruwiańskiego garn­ carstwa ludowego są one w szeregu przypadkach bezdyskusyjne. I tak na przykład badany przez autorkę ośrodek w Caulimalca niewątpliwie kontynuuje właściwą dla kultury Chimu ( X - X V I w. n.e.) technikę pro­ dukcji z form oraz stosuje nadal wzory i motywy zdobnicze charakte­ rystyczne dla ceramiki inkaskiej . Potwierdzeniem odległego, przedhiszpańskiego rodowodu plato-molde są znaleziska archeologiczne (np. na stanowisku Ayapata kultury Huari — V I I - X w. n.e.) . Stosowanie w czasach przedhiszpańskich wypalania ogniskowo-dołowego oraz w pie­ cach zamkniętych potwierdzają natomiast znaleziska na stanowisku To2 3 0 32 3S »Fernández B a c a , op. cit., s. 33. *> K r z a n o w s k i , op. cit. Por. A. P o s e r n - Z i e 1 i ń s k i, J . O s t o j a - Z a g ó r s k i , Etnologiczna in­ terpretacja i analogie etnograficzne w postępowaniu badawczym archeologii i pra­ historii, "Slavia Antiqua", No. X X I V : l!977, s. 31-71, "2 K r z a n o w s k a , K r z a n o w s k i , op. cit., s. 208-209. R. R a v i n e s , Excavaciones en Ayapata, Huancavelica, Perú, "Ñawpa P a cha", No. 15: 1977, s. 71, lam. X X V I I I , figs. 61a-c. 8 1 8 8 �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A 197 L U D O W A Ryc. 11. Przykłady naczyń ozdobnych wyrabianych w niewielkich ilościach w ośrod­ kach garncarskich specjalizujących się w produkcji naczyń kuchennych: a — naczynie z jaguarem (wylew dzban w postaci ludzkiej sylwetki piórki z Caulimalki, wys. 11 cm; 14 cm. Fot. na grzbiecie zwierzęcia) z San Marcos, wys. 12 cm; b — z Huancas, wys. 17 cm; c — naczynie w kształcie prze­ d — naczynie w kształcie byczka z Caulimalki, wys. M. Doktor (a, c, d), J . Kubiena (b) M ma Luz (na południe od Ica) . Przykłady mniej lub bardziej szczegóło­ wo udokumentowanych analogii można by mnożyć, a w wielu przy­ padkach brak jedynie należytego porównania materiałów archeologicz­ nych ze współczesnymi. Jednakże szereg badaczy* sygnalizuje daleko idącą zbieżność przedhiszpańskich rodzajów wyrobów i zdobnictwa z ak­ tualnie stosowanymi przez garncarzy w t y m samym regionie peruwiań­ skiej sierry. Ponadto długie istnienie wielu ośrodków garncarskich i niezmienny charakter ich produkcji dokumentują liczne źródła historyczne, od cza5 " G. P e t e r s e n G., Minería y metalurgia en el Antiguo Perú, No. 12: 1970, s. 38-39. Np. L a v e l l é e , op. cit., . 120; R a v i n e s , op. cit, s. 466. M s "Arquelógicas", �198 ] ROMANA K R Z A N O W S K A Ryc. 12. P r z y k ł a d y ceramiki dekoracyjnej o charakterze p a m i ą t k a r s k i m : ] j' j j ; ] t i a — okaryna w kształcie grającego zespołu muzycznego, dł. 25 cm; b — naczynie-świecznik, wys. 26 cm; c — naczynie w kształcie figurki d w u g ł o w e j lamy, wys. 15 cm; d — figurka byczka, wys. 12 cm; e — model kościółka, wys. 22 cm; / — dzbanek z szyjką w kształcie ludzkiej postaci, wys. 18 cm; g — groteskowa figurka flecisty, wys. 16 cm (a-c — Quinua; d, e — Pucara; f — Checca Pupuja; g — Edilberto Merida z Cuzco). Fot. M. Doktor �P E R U W I A Ń S K A C E R A M I K A L U D O W A 199 sów wczesnokolonialnych począwszy. Za przykład niech posłużą t u uwa­ gi poczynione w X V I I I w. przez Cosmę Bueno w Geografía del Perú virreinal »• na temat ośrodka w Huaylacucho (prowincja Huancavelica), który po dziś dzień istnieje i produkuje naczynia kuchenne. Stwierdzenie odległego rodowodu, kontynuacji dawnych metod pro­ dukcji i generalnie tradycyjnego charakteru peruwiańskiej ceramiki l u ­ dowej nie wyklucza oczywiście ciągłego procesu stopniowych przemian. Zasadnicza zmiana w profilu produkcji przedhiszpańskich ośrodków garn­ carskich nastąpiła w okresie kolonialnym « , kiedy to wraz z postępują­ cą chrystianizacją ustawało zapotrzebowanie na wykwintną ceramikę dla celów kultowych. Jednakże dzięki wykształceniu się specyficznej, o synkretycznym charakterze obrzędowości religijno-magicznej i zacho­ waniu wielu tradycyjnych elementów w obrzędach świeckich, przetrwa­ ła w niektórych ośrodkach produkcja ceramiki ozdobnej, w rodzaju na­ czyń figuralnych, figurek, miniaturek i zabawek. Obecnie tylko wyjąt­ kowo spotkać się można z magiczno-obrzędowym użyciem wyrobów garn­ carskich — w zasadzie pełnią one funkcję ceramiki dekoracyjnej lub pamiątek dla turystów. Niektóre ośrodki garncarskie wyspecjalizowały się w tego typu produkcji, a skrajny przykład stanowi Quinua, gdzie po­ za zaspokajaniem w niewielkim zakresie własnych potrzeb gospodar-_ skich garncarze w ogóle zaprzestali wyrobu naczyń kuchennych. Przemiany tego rodzaju mają wyraźnie podłoże społeczno-ekonomicz¬ ne ». Otóż z punktu widzenia roli, jaką garncarstwo pełni w strukturze gospodarczej regionu, można je obecnie podzielić na "wiejskie" i "miej­ skie". Garncarstwo wiejskie cechuje się tym, iż rzemieślnik dzieli swój czas pomiędzy pracę na roli i wytwórczość dodatkową, a dochód płynący z tej ostatniej nie stanowi podstawy utrzymania, a jedynie jego uzupeł­ nienie. Takie garncarstwo reprezentuje większość górskich ośrodków w rodzaju Ccaccasiri, L l i k i Llaka czy Caulimalca. Z garncarstwem typu miejskiego mamy natomiast do czynienia w przypadku Quinua lub Pu­ cará, gdzie rzemieślnik w zasadzie cały swój czas poświęca na produkcję 3 8 3 s « C. B u e n o , Geografía del Perú virreinal (siglo XVIII), Lima 1951, s. 73. »' Według podziału chronologicznego zaproponowanego przez R. L a r c o H o yl e ' á (Cronología Arqueológica del Norte del Perú, Buenos Aires 1948) dla stylów ceramicznych od czasów przedhiszpańskich do obecnych, ograniczenie produkcji do form u ż y t k o w y c h i obniżenie jakości wyrabianej ceramiki wyznacza okres pośredni (zwany ollería) pomiędzy wczesnokolonialnym, kiedy to z niewielkimi zmianami kontynuuje się bezpośrednio tradycja przedhiszpańska, a współczesnym okresem garncarstwa ludowego. Na przykład autorka zanotowała w 1978 r. we wsi Huacho Sin Pescado (prowincja Cajatambo, dept. Lima) tradycję umieszczania małego dwojaczka pod dachówkami przygotowanymi dla wypalania. Naczynie napełniane dwoma rodzajami alkoholu chronić miało dachówki przed pękaniem. » Por. R. K r z a n o w s k a , Spoleczno-ekonomiczna pozycja garncarstwa lu­ dowego w Peru, Materiały z Sesji Naukowej "Mieszkańcy A n d ó w i ich. środowi­ sko", Kraków 1981, s. 25-37. ! S s �200 R O M A N A K R Z A N O W S K A ceramiki i utrzymuje się z niej. Postępujący rozwój gospodarczy Peru sprawia, iż maleje coraz bardziej popyt na gliniane naczynia. Z użycia wypierają je sukcesywnie wprawdzie droższe, ale trwalsze wyroby me­ talowe i plastikowe. Poza tym dla ludności wiejskiej otwierają się coraz to nowe możliwości pracy, znacznie bardziej dochodowej i mniej uciążli­ wej niż wyrób ceramiki. Tak więc garncarstwo wiejskie, produkujące głównie naczynia gospodarskie, przeżywa swój upadek. Redukuje się asortyment wyrobów, czego dobitnym przykładem jest Aco, lub wręcz zmniejsza się drastycznie ilość garncarzy, jak np. do jednego w Sondor (1977 r.), niegdyś słynnym i licznym ośrodku. W pełni natomiast rozwija się garncarstwo typu miejskiego jako drobny przemysł pamiątkarski, doskonale prosperujący w kraju czerpiącym przecież znaczne zyski z t u ­ rystyki. Ubolewać jedynie należy, że nieuchronnemu procesowi zaniku naj­ bardziej tradycyjnych metod produkcji, dawnych kształtów naczyń i wzo­ rów zdobniczych, nie towarzyszy szeroko zakrojona dokumentacja etno­ graficzna, która utrwaliłaby i zabezpieczyła często unikalne już egzem­ plarze peruwiańskiej ceramiki ludowej. Romana Krzanowska L A CERÁMICA P O P U L A R P E R U A N A Resumen E l articulo presentado es la primera prueba de análisis y recopilación de los datos sobre la cerámica popular del P e r ú publicados en los últimos decenios y reu­ nidos por la autora durante las investigaciones de campo realizadas en los años 1973 y 1978. E l material recogido permitió la preparación de la comparación sintética (tab. 1) que abarca 63 centros de producción de cerámica en la zona de la costa y la sierra peruana (dib. 1),. A base de los datos concernientes a respectivos centros se elaboró una descripción generalizada del transcurso y las condiciones de producción de la cerámica, comenzando desde la extracción y preparación de materias primas pasando por la característica de las técnicas de modelado y decoración, modos de la cocción hasta la revista de las clases de productos alfareros. E l análisis de las informaciones reunidas permite sacar unas cuantas conclusiones generales. Sobre todo, se debe afirmar la profunda tradicionalidad de la alfarería popular, tanto en la esfera de los métodos de producción y organización del trabajo, como también en la esfera de clases de productos cerámicos. L o más llamativo ejemplo es la inadmisión del tomo alfarero (desconocido antes de Ita conquista) y la duración hasta hoy — en excepción de algunos — de las técnicas prehispánicas como plato-molde o moldes cerámicos bipartidos. L a s diferencias tecnológicas, que surgen entre respectivas regiones del P e r ú se continúan desde el antiguo pasado y muchas formas de vasijas o elementos decorativos anotados en la actualidad tienen sus correspondientes en la cerámica arqueológica. L a larga existencia de algunos centros alfareros y el invariable ca- �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A 201 rácter de su producción adicionalmente documentan las fuentes históricas del coloniaje. Los cambios graduales, que pueden ser observados a través últimos decenios, tienen una definida base socioeconómica. E l desarrollo económico del Perú causa la disminución y estrechez de la producción de vasijas domésticas, como poco calculable y perdiendo los mercados de venta. A l mismo tiempo se desarrolla la producción de objetos menudos de carácter recordable, con las nuevas tecnologías y modelos. A l observado proceso de desaparición de los métodos de producción más tradicionales, de los antiguos modelos de valijas y adornos, debe acompañar una amplia documentación etnográfica, que permitiera adecuadamente guiar el desarrollo de la alfarería popular moderna en E l Perú: para conservar los valores culturales más valiosas incluidos en esta esfera de obra manual, garantizando a los artesanos un mínimo de efectos económicos. �